[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 16.3.2006

KOM(2006) 121 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DLA RADY

w sprawie poprawy statusu Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej przy Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej {SEC(2006)341}

KOMUNIKAT KOMISJI DLA RADY

w sprawie poprawy statusu Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej przy Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej

1. Wprowadzenie

Europejska Wspólnota Energii Atomowej (Euratom, zwana dalej „Wspólnotą”) posiada status obserwatora przy Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA[1]), agencji Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), której powierzono zadanie promowania bezpiecznego, stabilnego i pokojowego wykorzystania technologii jądrowych. Obecnie członkostwo w MAEA ograniczone jest do państw[2].

Status obserwatora ogranicza wpływ i rozpoznawalność Euratomu w MAEA. Jest to nieproporcjonalne do uprawnień Wspólnoty w dziedzinie działań Agencji i jej uzasadnionego prawa do ich wykonywania na scenie międzynarodowej, co było wielokrotnie potwierdzane przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich.

Opisana wyżej sytuacja wymaga podjęcia działań zmierzających do poprawy statusu Euratomu przy MAEA, który jest przedmiotem niniejszego komunikatu. Jest zbyt wcześnie, by na tym etapie określić dokładny charakter takiego wzmocnionego statusu, choć partnerstwo Euratomu w MAEA zdecydowanie należy rozważyć.

2. Uprawnienia Wspólnoty na mocy traktatu Euratom

Zgodnie z art. 1 traktatu Euratom (zwanego dalej „traktatem”) głównym zadaniem Wspólnoty utworzonej w 1957 r. jest „przyczynianie się do podwyższania poziomu życia w państwach członkowskich i rozwijania stosunków z innymi państwami poprzez ustanowienie warunków niezbędnych do stworzenia i szybkiego rozwoju przemysłu jądrowego”. W celu realizacji tych zadań Wspólnota uzyskała suwerenne prawa, przekazane jej przez państwa członkowskie poprzez podpisanie traktatu, w następujących dziedzinach: badania naukowe, zdrowie i bezpieczeństwo (ochrona pracowników i ludności przed niebezpieczeństwem promieniowania jonizującego), dostawa surowców, zabezpieczenia jądrowe i stosunki zewnętrzne.

Postanowienia traktatowe umożliwiły rozwój i wdrożenie zasadniczej części prawodawstwa, które zawiera zarys krajowych zasad wymaganych w tym sektorze zgodnie z załącznikiem 4.

Komisja odpowiada[3] za upowszechnianie i koordynację badań jądrowych we Wspólnocie w celu zapobieżenia niepotrzebnemu powtarzaniu działań. Komisja może zapewnić pomoc finansową, dostarczać surowce, zapewnić instalacje, sprzęt i doradztwo ekspertów oraz promować wspólne finansowanie. Kolejne programy ramowe Euratom w dziedzinie badań naukowych zapewniły znaczące finansowanie przeznaczone na promowanie badań naukowych w zakresie energii jądrowej do celów pokojowych. Obecnie badania naukowe skupiają się na technologii syntezy jądrowej oraz na bezpieczeństwie instalacji jądrowych i ochronie przed zagrożeniem jądrowym, w tym na zagadnieniach związanych ze środowiskiem, takich jak zarządzanie odpadami lub ochrona przed promieniowaniem. Na realizację szóstego programu ramowego Euratom obejmującego lata 2002-2006 przyznano środki finansowe w wysokości 1 230 mln euro, z czego 750 mln euro przeznacza się na badania naukowe w dziedzinie syntezy jądrowej. W kwietniu 2005 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący siódmego programu ramowego Euratom obejmującego lata 2007-2011 (możliwe jest przedłużenie do roku 2013), na realizację którego przyznano środki w wysokości 3 092 mln euro (2 159 mln euro na badania naukowe w dziedzinie syntezy jądrowej, 394 mln euro na rozszczepienie jądrowe i ochronę przed promieniowaniem oraz 539 mln euro na działalność jądrową Wspólnego Centrum Badawczego).

Postanowienia traktatu dotyczące ochrony przed promieniowaniem [4] wymagają ustanowienia podstawowych norm bezpieczeństwa dla ochrony zdrowia pracowników i ogółu ludności przed niebezpieczeństwem promieniowania jonizującego[5]. Uzupełniono je o ponad 20 pojedynczych aktów prawnych obejmujących różne aspekty, takie jak: wystawienie na promieniowanie jonizujące związane z badaniami medycznymi, ochrona przygotowanie do ochrony pracowników z zewnątrz, przesyłanie substancji i odpadów radioaktywnych, substancje radioaktywne w środkach spożywczych i awaryjne sytuacje radiologiczne.

W niedalekiej przyszłości prawodawstwo Wspólnoty zostanie uzupełnione o przepisy wspólnotowe w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i zarządzania odpadami radioaktywnymi. W orzeczeniu z dnia 10 grudnia 2002 r. Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich wyraźnie uznał na mocy traktatu prawo Wspólnoty do stanowienia przepisów w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego. W związku z tym w styczniu 2003 r. Komisja przyjęła dwa wnioski dotyczące dyrektyw odpowiednio w sprawie bezpieczeństwa instalacji jądrowych i gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym oraz odpadami radioaktywnymi[6].

W odniesieniu do dostaw[7], Agencja dostaw Euratom ma prawo opcji do minerałów, surowców i szczególnych materiałów rozszczepialnych wytworzonych na terytorium państw członkowskich oraz wyłączne prawo do zawierania umów związanych z dostawą materiałów jądrowych pochodzących zarówno ze Wspólnoty jak i spoza Wspólnoty. Ma na celu zapewnienie jednakowego dostępu do materiałów jądrowych dla wszystkich użytkowników Wspólnoty.

W dziedzinie zabezpieczeń jądrowych[8] , rozporządzenie wykonawcze przyjęte w 1976 r. zostało ostatnio zastąpione zmienionym rozporządzeniem[9]. Zabezpieczenia przewidziane w traktacie są skoordynowane z systemem zabezpieczeń stosowanym przez MAEA w ramach trzech porozumień trójstronnych zawartych pomiędzy państwami członkowskimi, Wspólnotą i MAEA. Dodatkowe protokoły do wyżej wymienionych porozumień, podpisane przez państwa członkowskie i Wspólnotę w 1998 r., zostały ratyfikowane przez wszystkie państwa członkowskie i weszły w życie. W odniesieniu do nowych państw członkowskich, które przystąpiły do Wspólnoty Europejskiej w 2004 r., są one obecnie włączane do porozumień w sprawie zabezpieczeń oraz do protokołów dodatkowych.

3. Przypadek poprawionego statusu Euratomu przy MAEA

Wspólnota posiada konkretne kompetencje zewnętrzne w wyżej wymienionych dziedzinach. Na mocy art. 2 lit. h) traktatu, w celu wykonywania powierzonych jej zadań, Wspólnota musi nawiązać stosunki z państwami trzecimi i organizacjami międzynarodowymi dla zwiększenia postępów w pokojowym wykorzystywaniu energii jądrowej. W tym celu Wspólnota może, w ramach swoich uprawnień i jurysdykcji, zaciągać zobowiązania poprzez zawieranie porozumień lub umów z państwem członkowskim, organizacją międzynarodową czy obywatelem państwa trzeciego (art. 101 traktatu).

Kompetencje zewnętrzne Wspólnoty zostały potwierdzone przez orzecznictwo. W 1978 r. w związku z planowanym przystąpieniem Wspólnoty do Konwencji o ochronie fizycznej materiałów jądrowych Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich dokonał przeglądu zewnętrznych kompetencji Wspólnoty [10]. Odnosząc się do swego orzecznictwa w sprawie zewnętrznych kompetencji Trybunał zauważył, że w związku z tym, iż Wspólnota przygotowuje wspólne zasady wewnętrzne, posiada również uprawnienia do prowadzenia zewnętrznych negocjacji, które mogłyby wpłynąć na wspólne zasady[11]. Trybunał Sprawiedliwości oświadczył również, że jeżeli Wspólnota posiada wewnętrzne kompetencje do podejmowania działań dla osiągania konkretnych celów, to pośrednio posiada wyłączne kompetencje zewnętrzne w tej kwestii w stopniu, w jakim te kompetencje zewnętrzne są niezbędne dla osiągnięcia określonego celu[12]. Ostatnio opinia rzecznika generalnego, Jacobsa, dotycząca przystąpienia Wspólnoty do Konwencji o ochronie fizycznej materiałów jądrowych, na podstawie której Trybunał wydał wyrok dnia 10 grudnia 2002 r., potwierdziła, że: „Na mocy art. 101 ust. 1 traktatu Wspólnota może zawierać umowy międzynarodowe w ramach swoich uprawnień i jurysdykcji”. Jednakże zewnętrzne kompetencje Euratom mają ten sam zakres co kompetencje wewnętrzne lub innymi słowy, Euratom ma prawo do zawierania umów międzynarodowych w sprawie wszystkich kwestii, w których jest upoważniony do działań wewnętrznych”[13].

Działania MAEA dotyczą głównie obszarów kompetencji Wspólnoty. Ten wspólny wkład w zagadnienia jądrowe odzwierciedla się również poprzez fakt, że zalecenia, traktaty, konwencje i porozumienia przygotowane przez MAEA wspierają właściwe polityki rozwijane przez Wspólnotę.

Zgodnie z warunkami podpisanej w Wiedniu Umowy o współpracy pomiędzy Wspólnotą i MAEA, która weszła w życie dnia 1 stycznia 1976 r.[14] Wspólnota ma status obserwatora z prawem głosu podczas regularnych sesji rocznych Ogólnej Konferencji MAEA i Rady Gubernatorów, a przedstawiciele Komisji mogą uczestniczyć w obradach dotyczących punktów będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty. Jednakże przedstawiciele Wspólnoty mogą jedynie wydać oświadczenie, po zabraniu głosu przez wszystkie państwa członkowskie, i nie mogą składać wniosków ani poprawek. Wspólnota nie ma prawa do głosowania nawet w kwestiach, w których posiada wyłączne lub wspólne kompetencje.

W związku z tym, że Wspólnota w dziedzinach jej wyłącznych kompetencji sama lub we współpracy z innymi państwami członkowskimi w przypadku wspólnych kompetencji jest w stanie zaciągać i realizować zobowiązania dotyczące jej zakresu uprawnień wobec państw trzecich i organizacji międzynarodowych, powinna być upoważniona do reprezentowania Wspólnoty w MAEA. Ponadto Wspólnota powinna mieć możliwość formułowania wniosków podczas negocjacji konwencji międzynarodowych zgodnie z jej kompetencjami przyznanymi na mocy traktatu.

Istnieje jednak oczywista rozbieżność między kompetencjami Wspólnoty i statusem, jaki Wspólnocie przyznała MAEA i który utrudnia skuteczne wykonywanie takich kompetencji. W pełni uzasadnione jest zatem dążenie do wzmocnienia statusu Euratomu przy Agencji, a ostatecznym celem jest uzyskanie pełnego członkostwa.

Jednym z najważniejszych zadań Wspólnoty otrzymanych na mocy traktatu jest przyjęcie i wdrożenie norm bezpieczeństwa w zakresie ochrony przed promieniowaniem i bezpieczeństwa jądrowego dla ochrony zdrowia społeczeństwa i pracowników. MAEA powierzono takie same zadania. Istotnie Wspólnota powinna prezentować jedno stanowisko w MAEA w celu zapewnienia bardziej ustrukturyzowanego i spójnego podejścia oraz w celu włączenia Wspólnoty w przygotowywanie wyżej wymienionych norm.

Ponadto system zabezpieczeń Euratomu jest skoordynowany z systemem zabezpieczeń stosowanym przez MAEA, opartym na porozumieniach trójstronnych zgodnie z art. 77 traktatu. Jest to dziedzina, która podlega wyłącznej kompetencji Wspólnoty i wymaga mocniejszej pozycji na forum MAEA[15].

Poprawa statusu Wspólnoty przy MAEA przyniesie korzyści państwom członkowskim Euratomu, ponieważ ich zharmonizowane na szczeblu Wspólnoty podejście mogłoby mieć większy wpływ na opracowywanie zaleceń i norm MAEA.

Ten wzmocniony status umożliwi państwom trzecim prowadzenie negocjacji z jednym organem reprezentującym państwa członkowskie Euratomu, posiadającym prawie pięćdziesięcioletnie doświadczenie w dziedzinach, w których odpowiedzialność została przekazana Wspólnocie. Przykładowo, współpraca w dziedzinie zabezpieczeń, w której Wspólnota posiada wyłączne kompetencje, pokazuje, że doświadczenie Euratomu stanowi wartość dodaną zarówno dla państw trzecich jak i dla MAEA. Z drugiej strony Euratom będzie mógł prezentować stanowisko swoich państw członkowskich w dziedzinach jego wyłącznych kompetencji.

4. Proces wzmacniania statusu Euratomu przy MAEA

Zmiana statusu Euratomu przy MAEA jest złożonym przedsięwzięciem z co najmniej dwóch powodów: a) ma konsekwencje dla państw członkowskich, ponieważ zakłada przeniesienie ich prawa do głosowania z MAEA na Euratom; b) wymaga zmiany statutu MAEA, co wymagać będzie długiej debaty proceduralnej i merytorycznej na forum MAEA.

Powyższe utrudnienia potęguje fakt, że państwa członkowskie i państwa trzecie nie będą oceniać wniosku o wzmocnienie statusu Euratomu jedynie na podstawie jego osiągnięć, ale w szerszym kontekście uwzględniając status Wspólnot Europejskich (WE) w różnych organizacjach i organach ONZ.

Jednakże stałym celem Komisji jest dążenie do wzmocnienia obecnego statusu WE w różnych organizacjach i organach ONZ, gdzie występuje ona w charakterze obserwatora, jeśli kompetencje wspólnotowe to uzasadniają. Wielokrotnie polityka ta przyniosła korzyści. W szczególności Komisja uzyskała pełne członkostwo w Organizacji Żywności i Rolnictwa (FAO) i Codex Alimentarius, a status pełnoprawnego członka został jej przyznany w Komisji ds. Zrównoważonego Rozwoju.

Komisja jest również świadoma faktu, że mimo iż prace MAEA mają w dużej mierze charakter techniczny, Agencja stanowi jednocześnie forum dyskusji nad bardzo drażliwymi kwestiami w dziedzinie polityki i bezpieczeństwa. Dotyczy to dyskusji wokół aspektów nierozprzestrzeniania, co ilustruje ostatnia rezolucja Rady Gubernatorów w sprawie Iranu[16]. Obecnie zagadnienia takie jak nierozprzestrzenianie uznawane są za kwestie „drugiego filara”, które przede wszystkim wchodzą w zakres odpowiedzialności poszczególnych państw członkowskich, a nie Wspólnoty. W związku z tym należy podkreślić, że Wspólnota dąży do uzyskania wzmocnionego statusu w tych dziedzinach działalności MAEA, które należą do kompetencji Wspólnoty, jak wskazano powyżej.

Uwzględniając polityczny charakter procesu poprawy statusu Wspólnoty w MAEA, z którym wiąże się złożona i długa debata między Komisją i państwami członkowskimi UE oraz MAEA i jej członkami, zaleca się przyjęcie następującego dwustopniowego podejścia:

- po pierwsze, Komisja powinna rozpocząć konsultacje z państwami członkowskimi UE na forum Rady oraz z MAEA i jej członkami, w celu ustanowienia niezbędnych wstępnych kontaktów, wyjaśnienia motywacji i podjęcia działań o szerokim zakresie biorąc pod uwagę wyżej wymienione względy;

- po drugie, na podstawie tych konsultacji Komisja powinna złożyć Radzie wniosek dotyczący dyrektyw negocjacyjnych w celu (a) wynegocjowania wzmocnionego statusu Euratomu w MAEA; (b) wystąpienia z wnioskiem o właściwą zmianę statutu MAEA.

5. Wnioski

Przyznanie Wspólnocie statusu obserwatora w MAEA przyczynia się do wystąpienia problemów i braków opisanych wcześniej. Wzmocnienie roli Wspólnoty stało się niezbędne dla zagwarantowania spójności i skuteczności stanowiska Wspólnoty. Uwzględniając uprawnienia Wspólnoty w dziedzinie energii jądrowej poprawa jej statusu w MAEA jest uzasadniona. Uzyskanie przez Wspólnotę statusu pełnoprawnego członka w Agencji pozostaje podstawowym celem.

Pod tym względem Wspólnota dąży do tego, by w dziedzinach swoich kompetencji miała ten sam zakres uprawnień co członkowie MAEA. Dotyczy to:

a) wyrażania opinii podczas negocjacji lub na posiedzeniach organów MAEA,

b) głosowania w imieniu państw członkowskich w kwestiach należących do kompetencji Wspólnoty,

c) wyrażania we własnym imieniu aprobaty w celu wywiązania się z praw i obowiązków wynikających z umów zawartych w ramach MAEA.

W świetle powyższego Komisja zwraca się do Rady o udzielenie poparcia dla rozpoczęcia przez Komisję wstępnych konsultacji z MAEA w celu:

a) zbadania możliwości poprawy statusu Wspólnoty przy MAEA,

b) rozpoznania niezbędnych zmian, jakie należy wprowadzić do statutu MAEA i innych koniecznych zasad wewnętrznych.

Komisja będzie regularnie informować Radę o postępach negocjacji. Po przyjęciu zadowalającego rozwiązania Komisja zwróci się do Rady o upoważnienie do wynegocjowania nowego statutu w MAEA oraz koniecznych zmian do statutu Agencji.

6. Załącznik:

Dokument roboczy personelu Komisji. Załączniki do komunikatu Komisji do Rady w sprawie poprawy statusu Europejskiej Wspólnoty Agencji Atomowej przy Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej.

[1] Krótki opis MAEA i jej zadań zawiera załącznik 3.

[2] Wg stanu na styczeń 2006 r. - 139 państw członkowskich, w tym wszystkie 25 państw członkowskich Euratomu.

[3] Rozdział 1 traktatu.

[4] Rozdział 3 traktatu.

[5] Pełny wykaz aktów prawnych znajduje się w załączniku 4.

[6] COM/2003/0032 wersja ostateczna, Komisja przyjęła zmienione wnioski w 2004 r. (COM(2004)526).

[7] Rozdział 6 traktatu

[8] Rozdział 7 traktatu.

[9] Rozporządzenie Komisji (Euratom) nr 302/2005 z dnia 8 lutego 2005 r. w sprawie stosowania zabezpieczeń przyjętych przez Euratom

[10] Wyrok Trybunału z dnia 14 listopada 1978 r., wyrok 1/78.

[11] Sprawa 22/70 z 31.03.1971, Komisja v Rada, ECR 1971, strona 263 – AETR.

[12] Opinia 1/76 z 26.4.1977 r., Projekt Porozumienia ustanawiającego europejski fundusz rezerwowy dla żeglugi śródlądowej, ECR 1977, strona 741.

[13] Opinia rzecznika generalnego Jacobs wydana dnia 13 grudnia 2001 r., sprawa C-29/99. Zbiór orzeczeń Europejskiego Trybunału 2002, str. I-11221.

[14] Dz.U.L 329 z 23.12.1975, str. 28.

[15] Doświadczenie pokazuje, że MAEA wykazuje większą wolę uwzględniania opinii Wspólnoty w przypadku gdy jest ono prezentowane przez Komisję niż w przypadku gdy argumenty są przedstawiane przez same państwa członkowskie.

[16] Rezolucja GOV/2005/77 z dnia 24 września 2005 r.