Co roku na wiosennym posiedzeniu grupy ekspertów ds. dochodu narodowego brutto osiągane jest porozumienie w sprawie wspólnej struktury kwestionariusza DNB, który ma być stosowany przez państwa członkowskie. Ma to na celu ułatwienie przekazywania przez nich danych dotyczących DNB. Eurostat wysyła do każdego państwa członkowskiego wzór uzgodnionego kwestionariusza, prosząc o terminowy zwrot wypełnionych tabeli.

Państwa członkowskie mają dostarczać agregaty DNB i ich składniki zgodnie z definicjami, o których mowa w art. 1 rozporządzenia. Dane mają być przekazywane za poprzedni rok jednocześnie z wszelkimi zmianami danych za lata wcześniejsze. Wymóg ten znajduje odzwierciedlenie we wzorach tabel do przekazywania danych (kwestionariusze DNB) przygotowywanych przez Eurostat przed każdym corocznym przekazaniem danych.

Zgodnie z art. 2 rozporządzenia DNB państwa członkowskie mają obowiązek obliczać DNB i przed dniem 1 października każdego roku dostarczać Komisji (Eurostatowi) dane dotyczące agregatów DNB i ich składników. Termin ten jest dostosowany do daty granicznej przekazywania innych danych rocznych z rachunków narodowych w ramach programu transmisji danych ESA 2010, co ułatwia państwom członkowskim przygotowanie wszystkich odpowiednich zestawów danych.

W odniesieniu do prawidłowości danych dotyczących DNB przekazywanych przez państwa członkowskie do celów zasobów własnych pod względem wiarygodności, porównywalności i wyczerpującego charakteru, w stosownych przypadkach zastosowanie mają odpowiednie przepisy art. 10b ust. 4 rozporządzenia (UE, Euratom) nr 609/2014, w szczególności możliwość zgłoszenia zastrzeżenia co do jakości danych dotyczących DNB w kwestiach zgłoszonych przez Komisję lub państwo członkowskie.

Rozporządzenie DNB poprzedziły dyrektywa Rady 89/130/EWG, Euratom (dyrektywa PNB) oraz rozporządzenie Rady (WE, Euratom) nr 1287/2003, przy czym obydwa te akty zostały uchylone wraz z wejściem w życie rozporządzenia DNB. Dyrektywą PNB ustanowiono procedurę weryfikującą i oceniającą porównywalność, wiarygodność i wyczerpujący charakter PNB stosowaną przez Komitet ds. PNB, w ramach którego państwa członkowskie i Komisja ściśle współpracowały ze sobą w latach 1989–2003. Podobną procedurę weryfikującą i oceniającą DNB ustanowiono uchylonym rozporządzeniem Rady (WE, Euratom) nr 1287/2003 stosowanym przez Komitet ds. DNB, w ramach którego państwa członkowskie i Komisja ściśle współpracowały ze sobą w latach 2004–2019. Uzyskano dobry poziom wiarygodności, porównywalności i wyczerpującego charakteru w stosunku do danych wykorzystywanych do celów dotyczących zasobów własnych.

Przy stosowaniu Europejskiego Systemu Rachunków (ESA 95) na podstawie rozporządzenia Rady (WE) 2223/96 DNB stał się od 1 stycznia 2002 r. podstawą do określenia czwartego zasobu własnego Wspólnot. DNB zastąpił produkt narodowy brutto (PNB), który stosowano w celu oszacowania czwartego zasobu własnego przed 2002 r.

Art. 3 rozporządzenia DNB zobowiązuje państwa członkowskie do dostarczenia Eurostatowi wykazu DNB. Stanowi on również, że Komisja musi ustanowić, w drodze aktów wykonawczych, strukturę i szczegółowe zasady dotyczące wykazu, zgodnie z ESA 2010, a także harmonogram jego aktualizacji i przekazywania. Art. 3 stanowi ponadto, że wspomniane akty wykonawcze nie mogą nakładać znacznych dodatkowych kosztów, ponieważ mogłoby to spowodować niewspółmierne i nieuzasadnione obciążenie dla państw członkowskich. Ponadto wykaz musi być zgodny z ESA 2010 oraz należy unikać w nim powielania i nadmiaru danych.

O ile sprawozdanie w sprawie jakości ma na celu dostarczenie aktualnych informacji na temat zmian w metodyce i danych dotyczących DNB danego państwa członkowskiego, o tyle szczegółowe informacje dotyczące metod i źródeł wykorzystanych do obliczenia ostatecznych szacunków DNB są podane w wykazach DNB zawierających źródła i metody wykorzystane do opracowania agregatów DNB oraz ich składników. Wykazy te stanowią dla Eurostatu podstawę oceny jakości danych dotyczących DNB danego państwa członkowskiego pod względem ich porównywalności, wiarygodności i wyczerpującego charakteru.

Ponieważ rozporządzenie DNB jest aktem prawnym mającym znaczenie dla EOG, państwa EFTA przekazują dane dotyczące DNB w taki sam sposób jak państwa członkowskie UE. Ponadto, zgodnie z umową o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej, mające zastosowanie prawo Unii dotyczące zasobów własnych Unii w odniesieniu do lat budżetowych do 2020 r. nadal ma zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa po dniu 31 grudnia 2020 r., w tym w przypadku konieczności udostępnienia, korekty lub dostosowania zasobów własnych po tej dacie. Dlatego też Zjednoczone Królestwo również przekazuje dane dotyczące DNB za okres do 2020 r. zgodnie z rozporządzeniem DNB.

Rozporządzenie DNB zobowiązuje również państwa członkowskie do przekazywania Eurostatowi rocznego sprawozdania na temat jakości danych dotyczących DNB (art. 2 ust. 3). Głównym celem tego sprawozdania jest poinformowanie Komisji o zmianach dokonanych – od czasu poprzedniego przekazania danych dotyczących DNB – w zakresie wykorzystanych źródeł i metod stosowanych do zestawiania agregatów DNB i ich składników. Wspólna treść i format tego sprawozdania również są uzgadniane na wiosennym spotkaniu grupy ekspertów ds. dochodu narodowego brutto. Procedura ta stosowana jest od wielu lat, dlatego też sprawozdania są na ogół dobrej jakości i dostarczają Komisji oraz grupie ekspertów ds. dochodu narodowego brutto informacji kontekstowych niezbędnych do oceny danych dotyczących DNB państw członkowskich oraz rewizji tych danych.

Kwestionariusz ten zawiera również dodatkowe tabele i formuły, które pomagają sprawdzić spójność dostarczonych danych i zapobiec ewentualnym błędom lub je wykryć. Dodatkowo do kwestionariusza dołączone są szczegółowe wskazówki, jak go prawidłowo wypełnić. Środki te w znacznym stopniu przyczyniły się do harmonizacji i dalszej poprawy danych przekazywanych Eurostatowi przez państwa członkowskie.

Art. 4 rozporządzenia DNB stanowi również, że grupa ekspertów ds. dochodu narodowego brutto ma wydawać coroczne opinie na temat prawidłowości danych dotyczących DNB przedłożonych przez państwa członkowskie do celów zasobów własnych. W tym celu grupie ekspertów ds. dochodu narodowego brutto przedstawia się do analizy podczas jej jesiennych posiedzeń dokument opracowany przez Eurostat, zawierający przekazane dane dotyczące DNB oraz sprawozdania podsumowujące dotyczące jakości. W załączniku do opinii Eurostat przedstawia w zwięzłej formie pewne informacje ilościowe i jakościowe dotyczące głównych wyników weryfikacji.

Ponieważ procedury i podstawowe statystyki służące do opracowywania ostatecznych danych dotyczących PKB i DNB nie zmieniają się znacząco z roku na rok, a jedynie podczas większych zmian dokonywanych w dłuższych odstępach czasu, coroczne zmiany wykazów DNB nie są konieczne. W rozporządzeniu (UE) 2020/1546 określono, że kolejne aktualizacje wykazu DNB mają być sporządzane i przekazywane Eurostatowi w ciągu 12 miesięcy po każdej istotnej zmianie źródeł lub metod zestawiania DNB. W każdym przypadku wykaz DNB musi zostać uaktualniony co najmniej raz na 5 lat.

Wykazy DNB zawierają tabele procesu w formie załącznika dostarczające informacje liczbowe na temat wyników wszystkich kolejnych etapów procesu obliczania DNB, od źródeł statystycznych, poprzez rozmaite korekty, po ostateczne dane z zakresu rachunków narodowych. Zawierają one również informacje liczbowe dotyczące względnej wielkości poszczególnych rodzajów wykorzystanych źródeł oraz korekt dokonanych w procesie obliczania, a także odniesienia do odpowiednich rozdziałów wykazu DNB.

Jeśli chodzi o stosowanie zasady opłacalności, przejawia się ona w modelu weryfikacji DNB w dwojaki sposób – po pierwsze poprzez zastosowanie oceny ryzyka, a po drugie poprzez zastosowanie progu istotności. Kompleksowy model oceny ryzyka dotyczący weryfikacji DNB do celów zasobów własnych został opracowany w ścisłej współpracy z grupą ekspertów ds. dochodu narodowego brutto oraz został przez nią zatwierdzony. Dzięki temu ustrukturyzowano proces weryfikacji i skoncentrowano działania weryfikacyjne na obszarach wykazujących stosunkowo wysoki poziom ryzyka. Zdaniem Komisji zastosowanie tego narzędzia usprawniło proces i uczyniło go bardziej opłacalnym.

Wzajemna ocena w zakresie weryfikacji DNB przejawia się aktywnym zaangażowaniem państw członkowskich w prace weryfikacyjne, zarówno w ramach grupy ekspertów ds. dochodu narodowego brutto, jak i udziału w wizytach informacyjnych dotyczących DNB. Aby ułatwić wdrożenie zasady wzajemnej oceny, Eurostat zapewnił przejrzystość procesu weryfikacji, udostępniając całą stosowną dokumentację grupie ekspertów ds. dochodu narodowego brutto. Obejmuje to wykazy DNB i tabele procesu oraz wszystkie wyniki procesu weryfikacji w postaci sprawozdań z wizyt i działań, wykaz zidentyfikowanych kwestii o mniej istotnym znaczeniu, sprawozdania z postępów i sprawozdania końcowe dotyczące kwestii przekrojowych zweryfikowanych w ramach porównania między państwami, stan zastrzeżeń oraz (w odniesieniu do cyklu weryfikacji DNB w latach 2020–2024) wszystkie pisma, w których zgłoszono i wycofano zastrzeżenia dotyczące DNB.

Niektóre obszary rachunków narodowych – określone w ocenie ryzyka – uważa się za obszary wysokiego ryzyka w przypadku wszystkich państw członkowskich. W odniesieniu do tych obszarów konieczne jest przeprowadzenie szczegółowej analizy porównawczej rozwiązań stosowanych przez poszczególne państwa. W niektórych przypadkach może być również konieczne uzgodnienie aspektów koncepcyjnych w grupie ekspertów ds. dochodu narodowego brutto. Kwestie te są weryfikowane w sposób jednolity dla wszystkich państw w ramach porównań między państwami. W cyklu weryfikacyjnym 2016–2019 Eurostat zakończył szeroko zakrojony program porównań między państwami pod kątem szeregu zagadnień przekrojowych. Uwzględniono w nim kwestie takie jak wyczerpujący charakter, bilansowanie PKB, usługi mieszkaniowe, usługi finansowe (w tym usługi pośrednictwa finansowego mierzone pośrednio), produkcja globalna, bilans płatniczy oraz zmiany między ESA 95 a ESA 2010. Porównania między państwami dotyczące wyczerpującego charakteru, produkcji globalnej i bilansu płatniczego, a także zmian między ESA 95 a ESA 2010 zostały następnie podzielone na bardziej szczegółowe obszary. W sumie przeprowadzono 16 porównań między państwami, które przyczyniły się do zwiększenia pewności co do jakości źródeł i metod stosowanych przy zestawianiu poszczególnych obszarów. W cyklu weryfikacyjnym 2020–2024 trwają jeszcze dwie analizy między państwami.

Wykazy DNB oraz tabele procesu są głównymi dokumentami referencyjnymi wykorzystywanymi na wszystkich etapach wieloletniego procesu weryfikacji; Eurostat sprawdza je, korzystając z kwestionariusza oceny wykazów DNB zatwierdzonego przez grupę ekspertów ds. dochodu narodowego brutto oraz przeprowadzając bezpośrednie weryfikacje wybranych obszarów zestawień. Kwestionariusz ten stanowi kompleksowe narzędzie weryfikacji i dokumentacji. Jego struktura jest ściśle dopasowana do struktury wytycznych dotyczących wykazu DNB. Kwestionariusz służy głównie do weryfikacji zgodności opisanych źródeł i metod z wymaganiami ESA 2010, powiązanych aktów prawnych i wytycznych metodycznych. Narzędzia te przez lata dobrze spełniały swoje zadanie, zapewniając systematyczną, spójną i rzetelną analizę wykazów DNB i tabel procesów.

Wieloletnia część procesu weryfikacji polega na sprawdzeniu źródeł i metod statystycznych stosowanych do obliczania DNB. Odbywa się to w sposób zharmonizowany dla wszystkich państw członkowskich i jest prowadzone w ramach wieloletnich cykli weryfikacji, które zapewniają uporządkowane i spójne ramy weryfikacji. Po przygotowaniu kompletu dokumentów ramowych następują poniższe główne etapy cyklu: przedłożenie wykazów DNB i tabel procesów; ocena ryzyka; kontrole dokumentacji dotyczące wykazów i tabel procesów; porównania między państwami w zakresie zagadnień przekrojowych; wizyty informacyjne dotyczące DNB; bezpośrednie weryfikacje; ustalanie działań oraz zastrzeżenia.

Coroczna część procesu weryfikacji polega na weryfikacji danych przekazanych za pomocą kwestionariuszy DNB oraz sprawozdań na temat jakości. Kwestionariusze DNB są sprawdzane przez Eurostat między innymi pod kątem formalnej i liczbowej poprawności dostarczonych tabel, spójności danych w czasie oraz ich spójności z opublikowanymi danymi z rachunków narodowych. Korekty opisane w sprawozdaniu na temat jakości są weryfikowane m.in. pod kątem wiarygodności, jakości wykorzystanych źródeł i metod, uzgodnienia całkowitej korekty z poszczególnymi korektami oraz spójności z wcześniej ogłaszanymi zmianami. Państwa członkowskie mogą zostać poproszone o dostarczenie wszelkich wyjaśnień dotyczących danych i sprawozdania na temat ich jakości oraz o przesłanie poprawek. Proces ten prowadzi do przyjęcia przez grupę ekspertów ds. dochodu narodowego brutto wyżej wymienionej opinii w sprawie prawidłowości danych dotyczących DNB do celów zasobów własnych.

Od momentu wejścia w życie rozporządzenia DNB grupa ekspertów ds. dochodu narodowego brutto co roku pomyślnie przyjmowała opinię potwierdzającą, że dane przedstawione w kwestionariuszach DNB przez państwa członkowskie i Zjednoczone Królestwo są prawidłowe do celów zasobów własnych. Po stwierdzeniu prawidłowości danych opinia wraz z danymi przekazywana jest do Dyrekcji Generalnej ds. Budżetu. Proces ten funkcjonuje sprawnie, umożliwiając Dyrekcji Generalnej ds. Budżetu obliczanie w odpowiednim czasie wkładów budżetowych każdego państwa w ramach zasobów własnych opartych na DNB.

Akty delegowane i akty wykonawcze

Art. 5 rozporządzenia DNB stanowi, że Komisja ma przyjąć akty delegowane określające wykaz zagadnień, którymi należy się zająć w każdym cyklu weryfikacji, aby zapewnić wiarygodność, wyczerpujący charakter oraz jak najwyższy stopień porównywalności danych dotyczących DNB zgodnie z ESA 2010. Ponadto Komisja ma ustanowić, w drodze aktów wykonawczych i opierając się na wspomnianym wykazie zagadnień, szczególne środki, dzięki którym dane dotyczące DNB będą bardziej porównywalne, wiarygodne i wyczerpujące.

Komisja przyjęła rozporządzenie delegowane (UE) 2020/2147 uzupełniające rozporządzenie (UE) 2019/516 przez określenie wykazu zagadnień, które należy uwzględnić w każdym cyklu weryfikacji. Wykaz ten obejmuje następujące tematy:

-definicję terytorium geograficznego;

-zasady szacowania usług mieszkaniowych;

-traktowanie zwrotów podatku VAT;

-środki w zakresie wyczerpującego charakteru danych oraz

-traktowanie niepobranego podatku VAT.

Zagadnienia te zostały odpowiednio uwzględnione w modelu weryfikacji, jako że ich istotne aspekty zostały odpowiednio potraktowane w dokumentach ramowych (np. w wytycznych dotyczących wykazu DNB, kwestionariuszu oceny wykazu DNB oraz modelu oceny ryzyka).

Na podstawie powyższego wykazu Komisja ustanowiła, w drodze następujących aktów wykonawczych, szczególne środki, aby dane dotyczące DNB były bardziej porównywalne, wiarygodne i wyczerpujące w odniesieniu do pierwszych trzech kwestii:

-rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/1947 w sprawie definicji terytorium geograficznego państw członkowskich;

-rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/1949 w sprawie zasad szacowania usług mieszkaniowych oraz

-rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/1948 w sprawie traktowania zwrotów podatku VAT osobom niebędącym podatnikami oraz podatnikom z tytułu ich działalności zwolnionej z opodatkowania.

Akty wykonawcze dotyczące pozostałych dwóch kwestii (środków w zakresie wyczerpującego charakteru danych oraz traktowania niepobranego podatku VAT) są w trakcie przygotowania.

Wizyty informacyjne dotyczące DNB

Art. 6 rozporządzenia DNB stanowi, że wizyty informacyjne dotyczące DNB mogą, w przypadkach uznanych za stosowne, być przeprowadzane w państwach członkowskich przez Komisję (Eurostat). Celem wizyt informacyjnych dotyczących DNB jest weryfikacja jakości agregatów DNB i ich składników oraz weryfikacja zgodności z ESA 2010. W tym celu w ramach wspomnianych wizyt dąży się do zebrania dodatkowych informacji, które są niezbędne do wskazania ewentualnych niedociągnięć w wykazie DNB lub w źródłach i metodach statystycznych stosowanych do obliczania DNB i jego składników. Wizyty informacyjne dotyczące DNB mogą również obejmować bezpośrednie weryfikacje części zestawienia DNB. Głównym celem weryfikacji bezpośredniej jest sprawdzenie, czy opis źródeł i metod w wykazie DNB odpowiednio odzwierciedla faktycznie stosowaną praktykę zestawiania oraz czy dane podstawowe wykazane w źródłach zostały we właściwy sposób przekształcone w dane z rachunków narodowych przekazane przez państwa członkowskie w odniesieniu do zasobów własnych opartych na DNB. W wyniku wizyty informacyjnej dotyczącej DNB powstaje sprawozdanie (przedstawiane przez Eurostat grupie ekspertów ds. dochodu narodowego brutto) określające działania do podjęcia przez państwa członkowskiego w celu wprowadzenia zmian metodycznych, skorygowania błędów w zestawieniu lub wyjaśnienia lub uzupełnienia informacji zawartych w wykazie DNB.

Minimalna liczba wizyt dotyczących DNB planowanych w danym państwie członkowskim w trakcie cyklu weryfikacji opiera się na wynikach oceny ryzyka. Co do zasady w każdym państwie członkowskim przeprowadza się co najmniej jedną wizytę informacyjną dotyczącą DNB w trakcie cyklu weryfikacyjnego.

Od wejścia w życie rozporządzenia DNB 18 kwietnia 2019 r. Eurostat przeprowadził (do października 2022 r.) 19 wizyt informacyjnych dotyczących DNB w państwach członkowskich i Zjednoczonym Królestwie. Udało się to osiągnąć pomimo trudnych okoliczności związanych z pandemią COVID-19, dzięki bardzo dobrej współpracy z państwami członkowskimi. Eurostat systematycznie zaprasza ekspertów w dziedzinie rachunków narodowych reprezentujących krajowe organy statystyczne innych państw członkowskich do udziału w wizytach dotyczących DNB. W związku z powyższym w 11 z 19 wizyt uczestniczyli eksperci w dziedzinie rachunków narodowych z innych państw członkowskich, co przyczyniło się do realizacji zasady wzajemnej oceny stanowiącej podstawę procesu weryfikacji DNB.

Badanie przez Europejski Trybunał Obrachunkowy weryfikacji przeprowadzonych przez Komisję

Prace Komisji w zakresie weryfikacji danych dotyczących DNB państw członkowskich są co roku szczegółowo badane przez Europejski Trybunał Obrachunkowy. Ponadto opracowywane są specjalne sprawozdania z wyników w odniesieniu do weryfikacji wieloletnich. Szczegółowe omówienie działań Trybunału dotyczących DNB do celów zasobów własnych można znaleźć w jego rocznych sprawozdaniach z wykonania budżetu UE.