Środki wspierające przestrzeganie wartości dopuszczalnych emisji PM10 obejmują stopniowe wprowadzanie na rynek filtrów cząstek stałych w celu spełnienia wymagań dotyczących wartości dopuszczalnych emisji PM dla samochodów osobowych (uwzględnionych w normach Euro 5 i Euro 6 ) oraz kontrole obiektów energetycznego spalania na podstawie dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych i dyrektywy w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza ze średnich obiektów energetycznego spalania. Chociaż wymogi dotyczące ekoprojektu w odniesieniu do pieców i kotłów na paliwo stałe, uzgodnione na poziomie UE w 2015 r., będą obowiązywać od 2020 r., wiele państw członkowskich proaktywnie wprowadziło te wymogi przed ostatecznym terminem (np. Polska), aby pomóc w rozwiązywaniu problemu emisji PM, lotnych związków organicznych (LZO) i NOx. Ponadto ekoprojekt i inne wymogi mające na celu poprawę efektywności energetycznej (ustanowione zwłaszcza przez dyrektywę w sprawie charakterystyki energetycznej budynków z 2010 r., dyrektywę w sprawie efektywności energetycznej z 2012 r. oraz rozporządzenie ustanawiające ramy etykietowania energetycznego z 2017 r.) przyczyniają się do redukcji emisji czynników zanieczyszczenia powietrza dzięki zmniejszaniu zużycia energii. Przyjęte niedawno na podstawie dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych konkluzje dotyczące najlepszych dostępnych technik (BAT), odnoszące się do dużych obiektów energetycznego spalania , również będą miały pozytywny wpływ na emisje NOx, SO2 i PM. Ponieważ jednak biomasa stała w dalszym ciągu ma zdecydowanie największy udział (82 %) w produkcji energii cieplnej ze źródeł odnawialnych , a cała bioenergia będzie nadal stanowiła dużą część koszyka energetycznego UE w przypadku energii odnawialnej , poprawę kontroli emisji może do pewnego stopnia zniwelować zwiększona liczba źródeł emisji.

W przypadku ozonu w 18 państwach członkowskich odnotowano stężenia powyżej wartości docelowej UE, a do 30 % populacji miejskiej w UE zamieszkiwało obszary, na których przekroczono tę wartość docelową, z czego ponad 95 % zamieszkiwało obszary, gdzie przekroczone były bardziej rygorystyczne wytyczne WHO.

Roczna wartość dopuszczalna dla dwutlenku azotu (NO2) nadal jest w Europie w znacznym stopniu przekraczana, przy czym stężenia powyżej dopuszczalnych wartości (identycznych w przypadku UE i WHO), na które narażone jest do 9 % populacji miejskiej, są przekraczane w 22 państwach członkowskich.

Nadal istnieją jednak poważne problemy związane z przekraczaniem wartości dopuszczalnych jakości powietrza w UE. W 2015 r. do 20 % populacji miejskiej w UE-28 narażone było na poziomy zanieczyszczenia przekraczające dobowe wartości dopuszczalne UE dla cząstek stałych (PM10). W przypadku drobnych cząstek stałych (PM2,5) do 8 % populacji miejskiej narażone było na stężenia powyżej wartości dopuszczalnej UE wynoszącej 25 µg/m3, a ponad 82 % na zanieczyszczenia na poziomie przekraczającym dużo bardziej rygorystyczną wartość dopuszczalną określoną w wytycznych WHO i wynoszącą 10 µg/m3.

W ramach programu „Czyste powietrze dla Europy” z 2013 r. stwierdzono, że tamtym czasie nie należy zmieniać dyrektyw 2008/50/UE i 2004/107/WE w sprawie jakości powietrza, podkreślając potrzebę zapewnienia zgodności z istniejącymi normami i zmniejszenia emisji na mocy dyrektywy NEC.

W 2017 r. Komisja rozpoczęła ocenę adekwatności w celu zbadania skuteczności dyrektyw w sprawie jakości powietrza. Ocena ta opiera się na analizie stanowiącej podstawę programu „Czyste powietrze dla Europy” i będzie bazowała na doświadczeniach zgromadzonych przez wszystkie państwa członkowskie, koncentrując się na latach 2008–2018. Komisja sprawdzi adekwatność wszystkich przepisów przedmiotowych dyrektyw, a w szczególności metod monitorowania i oceny, norm jakości powietrza, przepisów w sprawie informacji publicznej oraz zakresu, w jakim dyrektywy ułatwiły działania zapobiegające niekorzystnym skutkom lub ograniczające te skutki.

Poruszone zostaną także kwestie kosztów administracyjnych, obszarów wspólnych lub synergii, luk, niespójności lub potencjalnie przestarzałych środków, jak również spójności zarządzania w odniesieniu do jakości powietrza między UE, państwami członkowskimi, poziomem regionalnym i lokalnym. Zgodnie z obecnym planem ocena adekwatności ma zostać zakończona w 2019 r.

3.Wdrożenie nowej dyrektywy w sprawie krajowych poziomów emisji, a także dodatkowego prawodawstwa źródłowego

3.1.Cele dotyczące zdrowia i ekosystemu

Cele określone w programie „Czyste powietrze dla Europy” oparto na redukcjach poziomów emisji przedstawionych we wniosku Komisji dotyczącym dyrektywy NEC. Obecnie po wejściu w życie przedmiotowej dyrektywy w dniu31 grudnia 2016 r. i przyjęciu dodatkowego prawodawstwa źródłowego (tj. środków regulujących szczególne źródła zanieczyszczeń takie jak pojazdy, piece, zakłady przemysłowe) od czasu programu „Czyste powietrze dla Europy” (2013 r.) można zaktualizować te dane, jak pokazano poniżej w tabeli 1.

Tabela 1: Korzyści polityki w zakresie powietrza przewidziane na 2030 r., które mają zostać osiągnięte dzięki dyrektywie NEC, oraz całemu prawodawstwu źródłowemu przyjętemu od 2014 r. w porównaniu z wnioskami w ramach programu „Czyste powietrze dla Europy” (2005 r. jako rok odniesienia)

Spodziewana redukcja negatywnych skutków zdrowotnych w porównaniu z 2005 r.

(przedwczesne zgony spowodowane obecnością cząstek stałych i ozonu) Spodziewane zmniejszenie obszarów ekosystemu przekraczających ograniczenie eutrofizacji w porównaniu z 2005 r. Program „Czyste powietrze dla Europy” (z grudnia 2013 r.) stosujący poziom bazowy, który nie obejmuje prawodawstwa źródłowego przyjętego od 2014 r. 52 % 35 % Wpływ dyrektywy NEC według szacunków w chwili jej przyjęcia (grudzień 2016 r.) z wykorzystaniem tego samego poziomu bazowego co powyżej 49,6 % – Wpływ dyrektywy NEC z zastosowaniem poziomu bazowego, który uwzględnia wpływ prawodawstwa źródłowego przyjętego od 2014 r. 54 % 27 %

Należy dodać pewne wyjaśnienia, w szczególności w sprawie obliczonej wartości redukcji skutków zdrowotnych wynoszącej 54 %, biorąc pod uwagę, że wartość oczekiwanych skutków (w chwili przyjęcia) wynosiła nieco mniej niż 50 %. Wynika to z dwóch czynników.

Pierwszym czynnikiem jest wpływ szczególnego dodatkowego prawodawstwa źródłowego przyjętego od 2014 r. Kontrole emisji, o których mowa w dyrektywie w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza ze średnich obiektów energetycznego spalania z 2015 r., mają zastosowanie do wszystkich nowych obiektów energetycznego spalania od dnia 20 grudnia 2018 r., a do istniejących obiektów od 2025 lub 2030 r. (w zależności od ich wielkości). Rozporządzenia wykonawcze z 2015 r. dotyczące ekoprojektu mają zastosowanie do nowych kotłów na paliwo stałe sprzedawanych na rynku od 1 stycznia 2020 r. oraz do nowych pieców na paliwo stałe od 1 stycznia 2022 r. Rozporządzenie w sprawie maszyn mobilnych nieporuszających się po drogach z 2016 r. ma zastosowanie do silników wprowadzonych do obrotu od 1 stycznia 2019, 2020 lub 2021 r., w zależności od klasy silnika. Konkluzje BAT dotyczące dużych obiektów energetycznego spalania z 2017 r. mają zastosowanie do nowych obiektów od 17 sierpnia 2017 r. oraz do wszystkich istniejących obiektów od 17 sierpnia 2021 r. W pakiecie w sprawie polityki czystego powietrza z 2013 r. podkreślono potencjalny wkład, jaki może wnieść wdrożenie tych inicjatyw do 2030 r.; ostateczne wersje przepisów zostały obecnie włączone do analizy. Łączna ocena wszystkich takich środków pozwala stwierdzić, że do 2030 r. można oczekiwać większych redukcji niż szacowano w czasie przyjęcia dyrektywy NEC, zakładając że zapewniona zostanie pełna zgodność ze wszystkimi stosownymi wymogami prawnymi.

Drugim czynnikiem jest sytuacja, w której środki wprowadzone w celu redukcji emisji jednej substancji zanieczyszczającej przynoszą dodatkowo korzyści dla innych substancji (tzw. „środki współkontroli”). Przykładem są kontrole spalania odpadów z rolnictwa na podstawie WPR i załącznika III do dyrektywy NEC, często wynikające z potrzeby redukcji emisji NH3, ale skutkujące również ograniczeniem emisji PM i LZO. W wielu przypadkach synergie te prowadzą do oszczędności kosztów, jednak w innych przypadkach głównie przynoszą dodatkowe korzyści zdrowotne. Wpływ tego czynnika będzie zależał od połączenia środków wybranych w praktyce przez państwa członkowskie.

Procesy takie nie oddziałują w ten sam sposób na eutrofizację. Żadne elementy dodatkowego prawodawstwa źródłowego UE przyjętego od 2014 r. nie odnoszą się do emisji NH3, a korzyści wynikające ze współkontroli są ograniczone. W związku z powyższym złagodzenie wymogów w odniesieniu do emisji NH3, które nastąpiło w okresie między przedstawieniem wniosku Komisji a przyjęciem dyrektywy NEC (z 25 do 19 %), spowodowało w przybliżeniu proporcjonalny spadek, jeżeli chodzi o poprawę jakości ekosystemu w wyniku redukcji emisji.

3.2.Realizacja zobowiązań do redukcji emisji do 2020 r. i 2030 r. ustanowionych w dyrektywie NEC

3.2.1.Spełnienie zobowiązań w zakresie redukcji emisji na 2020 r.

W ocenie skutków z 2013 r. przewidywano, że unijne zobowiązania w zakresie redukcji emisji na 2020 r. (określone w przeglądzie protokołu z Göteborga z 2012 r.) zostaną spełnione w ramach prawodawstwa UE, które w tamtym czasie już obowiązywało. Potwierdzono to w zaktualizowanej analizie na poziomie UE, lecz konsekwencje dla poszczególnych państw członkowskich mogą się różnić i w zależności od okoliczności krajowych mogą być potrzebne dalsze działania w celu zapewnienia zgodności.

3.2.2.Spełnienie zobowiązań w zakresie redukcji emisji na 2030 r.

Koszt osiągnięcia redukcji na 2030 r. był szacowany we wniosku Komisji dotyczącym dyrektywy NEC na 2,2 mld EUR . Analiza pokazuje, że koszty osiągnięcia poziomów redukcji uzgodnionych w ramach dyrektywy NEC przyjętej w grudniu 2016 r. są w rzeczywistości niższe, tj. 1,8 mld EUR. Jest to konsekwencja złagodzenia przepisów dotyczących docelowego poziomu redukcji uzgodnionego przez współprawodawców.

Jeżeli weźmie się pod uwagę dodatkowe prawodawstwo źródłowe przyjęte od 2014 r., można oczekiwać dalszej redukcji kosztów związanych z dyrektywą NEC do 960 mln EUR (lub 1,9 EUR/osobę/rok ). Największa różnica występuje w sektorze krajowym i wynika z wdrożenia przepisów ekoprojektu w sprawie pieców i kotłów na paliwo stałe. Jeżeli weźmie się pod uwagę także szacowany wpływ przyszłych unijnych ram klimatyczno-energetycznych do 2030 r., można oczekiwać dalszej redukcji kosztów (głównie w sektorach przemysłowym i energetycznym) – do 540 mln EUR (czyli 1,05 EUR/osobę/rok). Oczekuje się, że korzyści znacznie przewyższą koszty, nawet o czynnik wynoszący od 14 (ostrożne oszacowanie) do 50.

Zmienia się również udział kosztów wdrażania ponoszonych przez poszczególne państwa członkowskie, co spowodowane jest różnymi czynnikami, w tym wpływem nowego prawodawstwa źródłowego oraz zmianami w prognozach dotyczących krajowego koszyka energetycznego w odniesieniu do 2030 r. (w szczególności zwiększone wykorzystanie węgla w niektórych państwach członkowskich).

3.2.3.Obszary, w których może być potrzebne dodatkowe prawodawstwo źródłowe