1.Wprowadzenie

Dostęp do wymiaru sprawiedliwości i ułatwianie współpracy między państwami członkowskimi należą do głównych celów unijnej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości zapisanych w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. W art. 47 Karty praw podstawowych zagwarantowano prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu. Skuteczne systemy wymiaru sprawiedliwości są również niezbędne do zapewnienia funkcjonowania rynku wewnętrznego i warunkują wzrost gospodarczy. Należy utrzymać dostęp do wymiaru sprawiedliwości i dopilnować, by nadążał on za postępującymi zmianami, w tym za transformacją cyfrową, wpływającą na wszystkie aspekty naszego życia.

W ostatnim dziesięcioleciu Komisja i państwa członkowskie dostrzegły potrzebę zapewnienia skutecznych systemów wymiaru sprawiedliwości i podjęły szereg inicjatyw, które przyniosły pozytywne rezultaty w zakresie cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości. Nadal pozostaje jednak wiele do zrobienia. Ponadto poza bezpośrednimi skutkami zdrowotnymi i ekonomicznymi kryzys związany z COVID-19 przyniósł wiele różnych wyzwań również dla systemów wymiaru sprawiedliwości w Unii i poza jej granicami.

Z jednej strony pandemia COVID-19 uwidoczniła potrzebę przyspieszenia krajowych reform w UE na rzecz cyfryzacji rozpatrywania spraw przez instytucje sądowe i wymiany informacji i dokumentów ze stronami i prawnikami oraz ciągłego i łatwego dostępu do wymiaru sprawiedliwości dla wszystkich. Nadała tym samym nowy impuls staraniom podejmowanym przez państwa członkowskie, aby jak najlepiej wykorzystywać narzędzia oparte na technologiach informacyjno-komunikacyjnych w krajowych systemach wymiaru sprawiedliwości. Z drugiej strony znaczący wpływ pandemii na funkcjonowanie krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości negatywnie odbił się również na transgranicznej współpracy sądowej w UE, co w wielu przypadkach doprowadziło do opóźnień i przeszkód w dostępie do wymiaru sprawiedliwości dla osób fizycznych i przedsiębiorstw.

Kryzys związany z COVID-19 uwydatnił zatem potrzebę wzmocnienia odporności systemu wymiaru sprawiedliwości w całej UE. Podkreślił także znaczenie dalszej współpracy z partnerami międzynarodowymi oraz propagowania najlepszych praktyk, również w tej dziedzinie polityki. Jest to istotny element społeczeństwa opartego na wartościach europejskich oraz bardziej odpornej gospodarki.

W swoich wytycznych politycznych przewodnicząca Komisji Europejskiej zobowiązała się do zapewnienia, aby Europa „mierzyła wyżej”, korzystając z możliwości, jakie daje era cyfrowa, w granicach bezpieczeństwa i norm etycznych. W sporządzonym niedawno sprawozdaniu dotyczącym prognozy strategicznej z 2020 r. zwrócono uwagę na kluczowe znaczenie transformacji cyfrowej administracji publicznej i systemów wymiaru sprawiedliwości w całej UE. Transformacja ta powinna przynosić korzyści wszystkim, stawiając ludzi na pierwszym miejscu i otwierając nowe możliwości dla różnych zainteresowanych stron. Powinna ona zatem obejmować szeroki zakres zagadnień.

Zarówno Rada Europejska, jak i Parlament Europejski zdają sobie sprawę z tego, że cyfryzacja odgrywa kluczową rolę w ożywieniu i modernizacji gospodarki UE w następstwie kryzysu związanego z COVID‑19.

W strategii w zakresie unii bezpieczeństwa z lipca 2020 r. Komisja zobowiązała się do podjęcia działań mających na celu zapewnienie pracownikom organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości możliwości lepszego dostosowania się do nowych technologii, w szczególności przez dostęp do nowych narzędzi, nabywanie nowych umiejętności i rozwijanie alternatywnych technik dochodzeniowo-śledczych.

W konkluzjach Rady pt. „Dostęp do wymiaru sprawiedliwości – wykorzystanie możliwości wynikających z cyfryzacji” z dnia 13 października 2020 r. przedstawiono konkretne propozycje dotyczące wzajemnego wzmocnienia strategii politycznych związanych ze skutecznym dostępem do wymiaru sprawiedliwości i cyfryzacją wymiaru sprawiedliwości.

W tym kontekście niezbędne jest, aby UE przystąpiła do cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości z pełnym zaangażowaniem. Mimo że dużo już zostało zrobione, zarówno na szczeblu krajowym, jak i na szczeblu europejskim należy jeszcze dołożyć wielu starań w celu dalszego wzmocnienia odporności systemów wymiaru sprawiedliwości i zwiększenia ich zdolności do funkcjonowania online. Doświadczenia Komisji w zakresie administracji elektronicznej wskazują, że transformacja cyfrowa jest aspektem strukturalnych reform systemów wymiaru sprawiedliwości, który powinien pozytywnie wpłynąć na te systemy. W ramach takich reform odnośne procesy i funkcjonowanie systemów je wspierających należy zawsze opracowywać z myślą o obywatelach i przedsiębiorstwach.

Cel niniejszego komunikatu, służący pełnemu wykorzystaniu zalet technologii cyfrowych w postępowaniach sądowych, jest zatem dwojaki: na szczeblu krajowym – dalsze wspieranie państw członkowskich w dążeniu do wprowadzenia krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości w erę cyfrową dzięki zacieśnieniu współpracy i upowszechnieniu technologii cyfrowych wśród poszczególnych krajowych organów sądowych, z pełną korzyścią dla obywateli i przedsiębiorstw; na szczeblu europejskim – dalsza poprawa transgranicznej współpracy sądowej między właściwymi organami. Będzie to dotyczyło w szczególności dalszej cyfryzacji publicznych służb wymiaru sprawiedliwości, propagowania wykorzystania wysokiej jakości bezpiecznych technologii porozumiewania się na odległość (wideokonferencje), ułatwiania integracji krajowych baz danych i rejestrów oraz propagowania wykorzystania bezpiecznych kanałów transmisji elektronicznej między właściwymi organami.

W niniejszym komunikacie przedstawia się nowe podejście do cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości, oparte na „zestawie narzędzi”, czyli kompleksowym zestawie instrumentów prawnych, finansowych i informatycznych, które mają być stosowane przez poszczególne podmioty w krajowych systemach wymiaru sprawiedliwości w zależności od potrzeb.

Cyfryzacja wymiaru sprawiedliwości musi zostać zaprojektowana i wdrożona przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych zapisanych w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Podejście to zapewniłoby faktycznie wszystkim mieszkańcom Unii możliwość korzystania w pełni z nowych lub dodatkowych narzędzi cyfrowych w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości. Niezbędne jest zatem zapewnienie również osobom niepełnosprawnym i dzieciom skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości na zasadzie równości z innymi osobami. Utrwalenie korzystania z rozwiązań cyfrowych w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i budowanie zaufania społeczeństwa do nich wymaga z kolei uwzględnienia kwestii bezpieczeństwa w procesie ich projektowania i wprowadzania do użytku. Ponadto, poprawiając dostęp do wymiaru sprawiedliwości, cyfryzacja przyczyni się również do wzmocnienia praworządności w UE.

2.Wyzwania stojące przed systemami wymiaru sprawiedliwości w erze cyfrowej

Państwa członkowskie mają różne problemy i różną specyfikę. Począwszy od 2013 r. Komisja co roku publikuje unijną tablicę wyników wymiaru sprawiedliwości, zawierającą również krótki opis sytuacji w zakresie cyfryzacji systemów sądowych we wszystkich państwach członkowskich, np. w zakresie dostępu do wyroków przez internet lub składania i monitorowania wniosków przez internet. W dwóch przeprowadzonych niedawno badaniach przeanalizowano wykorzystanie innowacyjnych technologii oraz szczególną kwestię cyfrowego wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.

Komisja przeprowadziła dogłębną analizę i przedstawia zestawienie informacji na temat cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości we wszystkich państwach członkowskich w dokumencie roboczym służb Komisji towarzyszącym niniejszemu komunikatowi. Wykazano w nim różny stopień zaawansowania w poszczególnych państwach członkowskich.

Na przykład: