Utworzenie hotspotów w Grecji i we Włoszech okazało się skutecznym krokiem na rzecz lepszego zarządzania przepływami migracyjnymi. Wraz z ustanowieniem Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej umożliwiło to poprawę zarządzania granicami zewnętrznymi UE oraz przyczyniło się do stworzenia skuteczniejszych procedur azylu i powrotu.

Trwałe ograniczenie napływu nielegalnych migrantów na szlaku wschodniośródziemnomorskim i niedawny spadek liczby migrantów na szlaku środkowośródziemnomorskim stwarzają możliwość pracy na rzecz bardziej stabilnych rozwiązań. Musimy kontynuować podejmowane obecne wysiłki i pozostawać w gotowości do sprostania wszelkim nowym rodzajom presji. Nadszedł też odpowiedni moment, by skupić się na opracowaniu pozostałych elementów składowych lepszego zarządzania migracjami.

Od tego czasu nasze nieustające wysiłki zmierzające do przywrócenia porządku w systemie migracyjnym przyniosły wymierne rezultaty. Ciągła realizacja postanowień oświadczenia UE–Turcja, ramy partnerstwa oraz wspólne działania podjęte na szlaku środkowośródziemnomorskim doprowadziły do znacznego zmniejszenia napływu nielegalnych migrantów. Dokonano ogromnego kroku naprzód w dziedzinie zarządzania granicami zewnętrznymi UE, utworzono hotspoty pozwalające na rejestrację wszystkich migrantów i pobieranie odcisków palców zaraz po ich przybyciu, a jednostronne działania państw członkowskich zastąpiono skoordynowaną reakcją UE. Kontynuowano przywracanie uporządkowanego zarządzania przepływami migracyjnymi w duchu solidarności, między innymi poprzez systemy relokacji. Kwestia migracji ma nowe priorytetowe znaczenie w stosunkach między UE i jej kluczowymi partnerami. Jednocześnie UE przyjęła na siebie globalną odpowiedzialność za udzielenie azylu znacznej części uchodźców z całego świata: tylko w 2016 r. UE zapewniła przesiedlenie lub azyl ponad 720 000 uchodźców, czyli trzykrotnie większej ich liczbie niż Australia, Kanada i Stany Zjednoczone razem wzięte.

Oświadczenie UE–Turcja z dnia 18 marca 2016 r., opierające się na wspólnym planie działania UE–Turcja w zakresie migracji uzgodnionym w dniu 29 listopada 2015 r., odegrało kluczową rolę w przerwaniu cyklu niekontrolowanych przepływów migrantów powodujących destabilizujący kryzys humanitarny. Od pierwszych tygodni jego obowiązywania oświadczenie to doprowadziło do znacznego spadku liczby przybywających nielegalnych migrantów oraz liczby zgonów, przy jednoczesnym otwarciu legalnej drogi dla przesiedleń, zapewniającej rzeczywiste szanse osobom wymagającym ochrony. Wspólne wysiłki UE i Turcji zapewniły alternatywę dla niebezpiecznych przepływów migracyjnych w postaci zorganizowanych, bezpiecznych i legalnych dróg migracji do Europy dla osób uprawnionych do międzynarodowej ochrony, jednocześnie ułatwiając także powroty, zgodnie z prawem unijnym i międzynarodowym, nawet jeżeli wciąż konieczne są dalsze działania w tym zakresie.

W ramach tych działań unijny Instrument Pomocy dla Uchodźców w Turcji z przyznaną kwotą wynoszącą łącznie 3 mld EUR na 2016 i 2017 r. okazał się być odpowiednim narzędziem udzielania konkretnego wsparcia, począwszy od pomocy humanitarnej, przez kształcenie, zarządzanie migracjami, ochronę zdrowia, infrastrukturę komunalną, po wsparcie społeczno-gospodarcze zapewniane uchodźcom i społecznościom przyjmującym w Turcji. Aktualnie zakontraktowano ponad połowę z kwoty 3 mld EUR przeznaczonej na lata 2016–2017 (1,66 mld EUR). Kontynuowane są działania w celu zagwarantowania, by pozostałe środki zostały zakontraktowane do końca 2017 r. Konieczne są nieustające wysiłki i wola polityczna wszystkich stron w celu zapewnienia pełnej i trwałej realizacji oświadczenia UE–Turcja. Oświadczenie UE–Turcja stanowi, że „gdy przyznana kwota 3 mld EUR będzie się wyczerpywała, i jeżeli wszystkie zobowiązania zostaną dotrzymane, UE uruchomi dalsze finansowanie tego instrumentu w dodatkowej kwocie 3 mld EUR do końca 2018 r.”. Sytuacja na wyspach greckich również pilnie wymaga podjęcia znacznych dodatkowych wysiłków przez władze greckie, agencje UE i państwa członkowskie, w tym przyspieszenia tempa powrotów do Turcji, w pełnej zgodności z prawem unijnym i międzynarodowym. Należy utrzymać aktualne tempo i zobowiązania państw członkowskich dotyczące przesiedlenia uchodźców syryjskich z Turcji do Europy. Nadszedł też odpowiedni moment, by uruchomić program dobrowolnego przyjmowania ze względów humanitarnych (w celu uzyskania dodatkowych informacji zob. sekcja 3.2.).

W ramach rozbudowanej pomocy UE w odpowiedzi na kryzys uchodźczy w Syrii unijne programy pomocy humanitarnej oraz regionalny fundusz powierniczy Unii Europejskiej w odpowiedzi na kryzys w Syrii od początku kryzysu wspierały potrzebujących w Syrii i ponad 2,5 mln syryjskich uchodźców oraz społeczności przyjmujące w Egipcie, Iraku, Jordanii, Libanie, Turcji i Bałkanach Zachodnich.

Ponadto UE zwiększyła o 70 % fundusze dostępne w ramach Funduszu Azylu, Migracji i Integracji, Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz fundusze właściwych agencji UE w celu wspierania państw członkowskich w ich działaniach związanych z zarządzaniem granicami i migracjami. Dzięki temu możliwe było zapewnienie pomocy dla 814 000 osób ubiegających się o azyl w UE, wsparcie integracji 1 915 000 obywateli państw trzecich i ułatwienie powrotu 83 500 osób. Do chwili obecnej z Funduszu Azylu, Migracji i Integracji oraz Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego wypłacono łącznie 2,2 mld EUR w celu wspierania działań w państwach członkowskich w różnych obszarach związanych z migracją, ochroną granic i bezpieczeństwem, zarówno w sytuacjach nadzwyczajnych, jak i w perspektywie długoterminowej. Wykorzystano też środki z innych programów UE. Przykładowo w ramach programu działań w dziedzinie zdrowia w latach 2015–2017 udzielono państwom członkowskim wsparcia wynoszącego 19,2 mln EUR w zakresie m.in. szkolenia personelu medycznego.

Presja wywierana na systemy azylowe Grecji i Włoch została zmniejszona dzięki pierwszym prowadzonym na szeroką skalę skoordynowanym działaniom na poziomie UE mającym na celu relokację osób ubiegających się o azyl do innych państw członkowskich. Początkowa faza przebiegała powoli, jednak liczba osób objętych relokacją w ramach tych programów stale rośnie, co pokazuje, że solidarność może się sprawdzić w praktyce. Na dzień 20 września 2017 r. przesiedlonych zostało ponad 28 500 osób, czyli ok. 90 % z tych, którzy złożyli wnioski o przesiedlenie. Również pierwszy unijny program przesiedleń uruchomiony w lipcu 2015 r. przyniósł pozytywne rezultaty. Ponad 23 000 osób zostało przesiedlonych w ramach tego programu, a także programu utworzonego na mocy oświadczenia UE–Turcja, od czasu uruchomienia tych programów.

Jednocześnie podjęto zdecydowane działania we współpracy z organizacjami międzynarodowymi i państwami członkowskimi w celu wzmocnienia zdolności libijskiej straży przybrzeżnej do reagowania na ciągły napływ nielegalnych migrantów do Włoch przez szlak środkowośródziemnomorski, dzięki czemu w ostatnich miesiącach widoczne były pierwsze oznaki spadku liczby przybywających osób. Działania te szły w parze z silniejszą współpracą z organizacjami międzynarodowymi mającą na celu poprawę sytuacji humanitarnej w Libii i zapewnienie alternatywnych rozwiązań migrantom zablokowanym tam w trakcie tranzytu.

Natychmiastowa reakcja stanowiła uzupełnienie wspólnych stałych wysiłków podejmowanych na poziomie UE, w ramach których kluczową rolę odgrywały indywidualne, lecz skoordynowane działania wszystkich podmiotów – państw członkowskich, instytucji i agencji UE, organizacji międzynarodowych i społeczeństwa obywatelskiego.

2.2. Ograniczenie zachęt sprzyjających nielegalnej migracji

UE i państwa członkowskie kontynuowały prace zmierzające do skutecznego zapobiegania nielegalnym przepływom w UE i poza jej granicami oraz do stworzenia niezawodnego systemu powrotów, który pozwalałby na skuteczną realizację podjętych decyzji.

Pierwotne przyczyny – wsparcie dla państw trzecich

Jeżeli chodzi o eliminowanie pierwotnych przyczyn migracji, UE i jej państwa członkowskie są nadal największym źródłem pomocy rozwojowej – w 2016 r. kwota pomocy wyniosła 75,5 mld EUR, czyli prawie 60 % globalnej pomocy ze strony państw będących członkami OECD. Finansowanie to wspomaga pobudzanie gospodarek krajów partnerskich w celu stworzenia możliwości zaoferowania młodym osobom szansy budowania przyszłości, zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego i żywieniowego oraz dostępu do energii i ugruntowania dobrych rządów i poszanowania praw człowieka, między innymi w Afryce.

Równolegle do działań zainicjowanych w 2015 r., takich jak proces z Valletty, Komisja przedstawiła w czerwcu 2016 r. nowe podejście do współpracy z państwami pochodzenia i tranzytu. To podejście obejmujące ramy partnerstwa w zakresie współpracy dotyczącej migracji ma podwójny cel: zwalczanie pierwotnych przyczyn nielegalnej migracji poprzez współpracę na rzecz rozwoju oraz wspieranie większej współpracy państw trzecich w zakresie wszystkich aspektów migracji, w tym walki z przemytem i akceptowania readmisji obywateli. Ramy te weszły w życie w czerwcu 2016 r. w odniesieniu do pięciu krajów priorytetowych, a następnie zostały rozszerzone na większą grupę państw; uzyskano już pewne istotne rezultaty, zwłaszcza w zakresie walki z pierwotnymi przyczynami, likwidacji sieci przemytu i zwalczania handlu ludźmi.

W celu wsparcia tych inicjatyw w ramach funduszu powierniczego UE dla Afryki udostępniono 3,1 mld EUR dla 26 państw w regionie Sahelu, jeziora Czad, Rogu Afryki i Północy Afryki, z czego tylko 227,7 mln EUR pochodziło z budżetu państw członkowskich UE i innych partnerów. Zatwierdzono ponad 117 projektów o wartości prawie 2 mld EUR. Komisja zdecydowanie wzywa państwa członkowskie do dalszego zasilania tego funduszu.

Fundusz ten odegrał także ważną rolę w centralnym obszarze Morza Śródziemnego, przykładowo wspierając prace Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji i Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców na rzecz lepszej ochrony migrantów i uchodźców oraz poprawy warunków życia i tworzenia możliwości zatrudnienia w społecznościach przyjmujących. W kwietniu 2017 r. przyjęto program dotyczący tych kwestii o wartości 90 mln EUR. Działania podejmowane w ramach regionalnych programów rozwoju i ochrony w Afryce Północnej i Rogu Afryki również przyczyniły się do realizacji tego celu. Ponadto od 2016 r. wspólne działania podjęte wraz z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji spowodowały niemal potrojenie liczby wspomaganych dobrowolnych powrotów migrantów z Libii do państw pochodzenia: tylko w 2017 r. do krajów pochodzenia powróciło prawie 7 500 osób z Libii i 4 000 osób z Nigru.

Wreszcie, co nie mniej istotne, społeczność międzynarodowa uzgodniła w 2015 r. innowacyjny program finansowania rozwoju , w ramach którego wzywa się do szukania nowych, bardziej innowacyjnych sposobów finansowania rozwoju, w szczególności do mobilizowania prywatnych środków w celu wypełnienia braków w finansowaniu, aby osiągnąć cele zrównoważonego rozwoju do 2030 r. Nowy Plan inwestycji zewnętrznych jest częścią wkładu UE w realizację tych zobowiązań. Oczekuje się, że plan ten do 2020 r. doprowadzi do uruchomienia inwestycji na kwotę ponad 44 mld EUR w krajach partnerskich w Afryce i w państwach sąsiadujących z UE.

Przemyt nielegalnych imigrantów