1.Wprowadzenie

W dniach 24–25 maja 2021 r. Rada Europejska przeprowadziła pierwszą debatę strategiczną na temat Rosji i potępiła bezprawne, prowokacyjne i destrukcyjne działania Rosji wymierzone przeciwko Unii, jej państwom członkowskim i nie tylko. Potwierdzono jedność i solidarność Unii wobec takich aktów, a także wsparcie dla partnerów wschodnich. Rada Europejska potwierdziła swoje zobowiązanie do przestrzegania pięciu zasad regulujących politykę UE wobec Rosji i stwierdziła, że UE będzie dalej koordynować działania z partnerami o zbieżnych poglądach. Zwróciła się do Wysokiego Przedstawiciela i Komisji o przedstawienie sprawozdania na temat stosunków UE–Rosja zawierającego opcje polityki zgodne z pięcioma zasadami, z myślą o posiedzeniu w czerwcu 2021 r. Poniższy wspólny komunikat stanowi odpowiedź na to wezwanie.

2.Kontekst polityczny

Rosja jest największym sąsiadem UE i pozostaje siłą, z którą należy się liczyć w Europie i na świecie. Opiera się to w dużej mierze na jej wielkości i zasięgu geograficznym, gotowości do wywierania wpływu na arenie międzynarodowej oraz na jej potencjale politycznym i dyplomatycznym oraz dużym potencjale wojskowym. Jako partner geopolityczny Rosja dąży do utrzymania swojej pozycji w wielobiegunowym świecie opartym na polityce sił, często działając w ścisłej współpracy z innymi podmiotami, takimi jak Chiny, zamiast przyczyniać się do budowy i działać w ramach mocniejszego systemu wielostronnego opartego na zasadach. Stara się ona tworzyć własną geopolityczną strefę wpływów opartą głównie na zasadzie gry o sumie zerowej. W ramach tych dążeń rząd często kwestionuje i podważa prawo międzynarodowe, a także kluczowe zasady OBWE i Rady Europy, do których przestrzegania się zobowiązał i które kształtują bezpieczeństwo i współpracę na kontynencie europejskim, w tym prawo każdego kraju do swobodnego podejmowania własnych wyborów dotyczących polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i polityki wewnętrznej.

Przywódcy rosyjscy wykorzystują różnorodne instrumenty, aby wpływać na UE i jej państwa członkowskie, a także na Bałkany Zachodnie i państwa Partnerstwa Wschodniego, jak również ingerować w ich sprawy, osłabiać je lub nawet dążyć do ich destabilizacji. W ramach tych starań Rosja w dalszym ciągu intensywnie inwestuje w zdolność kontrolowania przestrzeni informacyjnej w obrębie swoich granic i poza nimi oraz wpływania na tę przestrzeń. Finansowanie kontrolowanych przez państwo mediów szybko rośnie, w szczególności dla mediów takich jak RT, które są skierowane wyłącznie do odbiorców z zewnątrz. Rosja nadal organizuje coraz bardziej zaawansowane operacje cybernetyczne i operacje manipulowania informacjami, a także ataki chemiczne i inne, takie jak ataki na Organizację ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW), niemiecki Bundestag, na Skripalów w Salisbury, a także wybuch w Republice Czeskiej. Podejmuje ona bezpośrednie działania wojskowe i hybrydowe w nierozwiązanych konfliktach, które podsyca na Ukrainie, w Gruzji i Mołdawii, a także w południowym sąsiedztwie UE, w szczególności w Syrii i Libii, a także w innych miejscach. Dąży do utrzymania kontroli nad autorytarnym reżimem na Białorusi.

Zarządzanie stosunkami z Rosją stanowi zatem dla UE kluczowe wyzwanie strategiczne . Od 2014 r. stosunki UE–Rosja uległy pogorszeniu wskutek bezprawnej aneksji Krymu oraz destabilizacji wschodniej Ukrainy przez Rosję.W ostatnim czasie wiąże się to z koncentrowaniem przez Rosję wojsk wzdłuż granicy ukraińskiej, na Krymie i na Morzu Czarnym, które to wojska zostały wycofane tylko częściowo, jak również przedłużającym się zamknięciem obszarów Morza Czarnego. Co więcej, do utrzymania negatywnej dynamiki doprowadził udział rosyjskich służb wywiadowczych w destrukcyjnych działaniach w państwach członkowskich UE. Przykładem jest wydalenie dyplomatów, zakazy podróżowania oraz opublikowanie przez Rosję tzw. wykazu nieprzyjaznych państw i wynikające z tego ograniczenia dla przedstawicielstw dyplomatycznych. Ponadto rząd rosyjski często próbuje zacieśnić stosunki dwustronne z państwami członkowskimi kosztem relacji UE–Rosja.

Na stosunki UE–Rosja w coraz większym stopniu wpływa również ewolucja polityki wewnętrznej Rosji, charakteryzująca się coraz większymi represjami politycznymi ze strony rządu, służącymi zachowaniu obecnego porządku politycznego i gospodarczego. W związku ze zbliżającymi się wyborami do Dumy Państwowej we wrześniu 2021 r. sytuacja społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka i niezależnych mediów w Rosji uległa dalszemu pogorszeniu, co ograniczyło również ich zdolność do współpracy z UE. Zmiany w konstytucji i represyjne ustawy dotyczące tzw. „zagranicznych agentów”, „organizacji niepożądanych” i „ekstremizmu” wzmacniają systematyczne naruszanie praw człowieka i podstawowych wolności, mimo że te zapisane są w rosyjskiej konstytucji i wynikają z międzynarodowych zobowiązań tego kraju. Ponadto władze prowadzą kampanie dezinformacyjne, tworząc fałszywe narracje na temat rzekomej „obcej ingerencji” w wewnętrzne sprawy Rosji i dążąc do powstrzymania prawdziwej opozycji i zdyskredytowania społeczeństwa obywatelskiego. Motywowany politycznie wyrok skazujący Aleksieja Nawalnego, który wydano po usiłowaniu zabójstwa z użyciem chemicznego środka paralityczno-drgawkowego, skuteczny zakaz działalności dla jego zaplecza politycznego uznanego za „ekstremistyczne”, jak również nieustanne zastraszanie i tłumienie niezależnych mediów i dziennikarzy to tylko niektóre z ostatnich przykładów.

Jednocześnie Rosja cierpi z powodu poważnych i narastających słabości strukturalnych. Od 2013 r. realny dochód do dyspozycji w Rosji spadł o 10 %. Państwo to wykazuje tendencję spadkową pod względem demograficznym i społeczno-gospodarczym, a sytuację tę pogarszają: jego model biznesowy skoncentrowany na paliwach kopalnych, niezrównoważona ścieżka budżetowa oraz aktualne skutki pandemii COVID-19.

Pomimo tych fundamentalnych różnic UE i Rosja ponoszą wspólnie zasadniczą odpowiedzialność za pokój i bezpieczeństwo na kontynencie europejskim. Stoimy przed wspólnymi globalnymi wyzwaniami i jesteśmy ze sobą wzajemnie powiązani w niektórych szczególnych dziedzinach gospodarki.Jesteśmy jednocześnie zobowiązani do wypełniania tych samych obowiązków w ramach organizacji międzynarodowych, takich jak Rada Europy i OBWE, z których to obowiązków musimy się wywiązać.

Stosunki gospodarcze UE–Rosja ·Rosja jest piątym co do wielkości partnerem handlowym Unii i w 2020 r. odpowiadała za 4,8 % handlu towarami ogółem z partnerami światowymi. ·Z kolei Unia Europejska jest zdecydowanie największym partnerem handlowym Rosji, odpowiadającym za 37,3 % handlu towarami ogółem w tym kraju. ·Unia jest również zdecydowanie największym inwestorem w Rosji. W 2019 r. wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) realizowanych przez UE wyniosła 311,4 mld EUR (75 % BIZ ogółem w Rosji). ·Wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych Rosji w UE oszacowano na 136 mld EUR (zaledwie 1 % BIZ ogółem).

Oczywiste jest, że o ile pozwolą na to warunki polityczne, potencjał współpracy między UE a Rosją jest znaczny. Unia Europejska wystąpiła z warunkową ofertą współpracy. Rząd rosyjski aktywnie realizuje jednak cele zmierzające w przeciwnym kierunku, takie jak: tworzenie obszaru zależności w swoim sąsiedztwie, podważanie znaczenia politycznie zjednoczonej Europy, odrzucanie naszej wizji wielostronnego porządku opartego na zasadach i tworzenie w sprawach międzynarodowych sytuacji służących ograniczeniu roli UE i jej partnerów.

3.Wdrożenie porozumień mińskich

Unia podtrzymuje swoje poparcie dla czwórki normandzkiej, trójstronnej grupy kontaktowej i OBWE, w tym dla działań specjalnej misji obserwacyjnej OBWE.Chociaż wybór prezydenta Zełenskiego dał nowy impuls do negocjacji, konkluzje ze szczytu normandzkiego z grudnia 2019 r. nie zostały dotąd w pełni wdrożone. Co jeszcze bardziej niepokojące, rząd rosyjski coraz częściej próbuje przedstawiać się w roli mediatora, a nie strony konfliktu, żądając bezpośrednich kontaktów między Kijowem a tzw. republikami, co jest sprzeczne z protokołem mińskim. W kwietniu 2021 r. Rosja zwiększyła również swoją obecność wojskową na wschodniej granicy Ukrainy i na Krymie. Dostęp specjalnej misji obserwacyjnej OBWE do wschodniej Ukrainy jest regularnie utrudniany przez tzw. republiki, a skala naruszeń zawieszenia broni przypomina poziom zawieszenia broni z okresu przed lipcem 2020 r. Przy braku konstruktywnego podejścia Rosji tendencja ta prawdopodobnie się utrzyma.

Unia nadal popiera istniejące formaty i instrumenty. Będzie również w dalszym ciągu podkreślać swoją gotowość do odgrywania przewodniej roli w odbudowie regionów dotkniętych konfliktem po spełnieniu warunków, w tym poprzez zachęcanie do pełnego wdrożenia porozumień mińskich. Tymczasem UE pozostaje niezłomna w swoich staraniach na rzecz złagodzenia humanitarnych skutków konfliktu.

Unia jest bowiem jednym z największych darczyńców pomocy humanitarnej powiązanej z kryzysem na wschodzie Ukrainy. Od jego początków UE przekazała ponad 190 mln EUR pomocy nadzwyczajnej, w tym 25,4 mln EUR w 2021 r., a także ponad 1 mld EUR wraz z państwami członkowskimi w ramach pomocy humanitarnej i pomocy przeznaczonej na wczesną odbudowę. Wsparcie UE przynosi korzyści osobom podatnym na zagrożenia i potrzebującym po obydwu stronach linii kontaktu. Unia za pośrednictwem Międzynarodowej Federacji Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca zapewnia również pomoc humanitarną ukraińskim uchodźcom w Rosji. Ogólna pomoc na ich rzecz od 2017 r. wyniosła ponad 1 mln EUR i była przeznaczona na zapewnienie dostępu do usług opieki zdrowotnej, vouchery na żywność, niespożywcze artykuły pierwszej potrzeby oraz pomoc w zakresie źródeł utrzymania.