W tym kontekście w ostatnich latach kilka państw członkowskich ogłosiło krajowe ramy polityki wobec Arktyki. W 2014 r. Rada i Parlament Europejski wezwały Komisję i wysokiego przedstawiciela Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa do opracowania zintegrowanej polityki dotyczącej Arktyki oraz bardziej spójnych ram dla działań i programów finansowania UE. W odpowiedzi na to wezwanie proponuje się integrowaną politykę UE na rzecz Arktyki w trzech obszarach priorytetowych:

Oceany na świecie są ważnymi zasobami, podlegają one jednak coraz większej presji i będą narażone na ryzyko dalszego zanieczyszczenia, jeżeli wzrastająca działalność gospodarcza nie będzie właściwie zarządzana. W związku z tym UE zamierza podjąć zdecydowane działania, jeśli chodzi o zarządzanie oceanami. Ustanowienie solidnych ram należytego zarządzania jest konieczne szczególnie w odniesieniu do Arktyki: rozległe części obszarów na morzu pełnym pozostających poza jurysdykcją krajową nie są obecnie objęte żadnymi szczególnymi postanowieniami w kwestii zarządzania działalnością gospodarczą, ponadto wiedza naukowa na temat tego basenu morskiego również nie jest wystarczająca. W obliczu zmian klimatu i wzrastającej działalności człowieka w Arktyce należy jeszcze wiele dokonać w celu ochrony morza pełnego w tym regionie.

Choć zmiany, których doświadcza Arktyka, stwarzają nowe możliwości dla społeczności lokalnych, mogą one również prowadzić do wzrostu napięcia w regionie, spowodowanego na przykład rywalizacją o zasoby i wzrostem działalności gospodarczej. Międzynarodowe ramy prawne, takie jak Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza (UNCLOS) oraz Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, również obejmują Arktykę. Dlatego też bardziej istotne niż dotychczas jest zapewnienie, aby Arktyka pozostała obszarem pokoju, dobrobytu i konstruktywnej współpracy międzynarodowej.

Szereg działań i decyzji UE ma wpływ na rozwój gospodarczy w regionie Arktyki. Na przykład UE jest znaczącym odbiorcą produktów pochodzących z państw arktycznych, np. produktów rybnych i energii. Inwestycje spółek europejskich mogą przyczynić się do pobudzenia zrównoważonego rozwoju w regionie, a dodatkowym wsparciem mogłyby służyć europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne oraz inicjatywy w ramach planu inwestycyjnego dla Europy. W niedawno sporządzonym sprawozdaniu oszacowano, że możliwości inwestycyjne w samym tylko regionie Morza Barentsa sięgają 140 mld EUR. Regionalne strategie inteligentnej specjalizacji, wraz z finansowaniem z UE, mogą przyczynić się do opracowania lokalnych modeli zrównoważonego rozwoju i tworzenia miejsc pracy w europejskiej części Arktyki, co może również przynieść korzyści całej UE. Zbliżająca się fińska prezydencja w Radzie Arktycznej (2017-2019) będzie stanowić możliwość włączenia europejskich propozycji i inicjatyw do prac Rady Arktycznej.

W ostatnich latach rola, jaką odgrywa Arktyka w zmianie klimatu, staje się coraz bardziej widoczna. Ocieplenie Arktyki postępuje niemal dwa razy szybciej niż średnia światowa. W przeszłości skupiano się niemal wyłącznie na skutkach zmiany klimatu dla Arktyki, ostatnio wzrasta jednak przekonanie, że w wyniku sprzężenia zwrotnego Arktyka również przyczynia się do zmiany klimatu. Zrozumienie tych procesów oraz wspieranie opracowania konkretnych strategii na rzecz złagodzenia zmiany klimatu w Arktyce i przystosowania się do niej będzie stanowiło część działań UE na szerszą skalę mających na celu przeciwdziałanie zmianie klimatu.

W oparciu o poprzednie inicjatywy w niniejszym wspólnym komunikacie określono politykę UE skupiającą się na zacieśnieniu współpracy międzynarodowej dotyczącej reagowania na skutki zmiany klimatu dla wrażliwego środowiska Arktyki oraz propagującą zrównoważony rozwój i przyczyniającą się do niego, w szczególności w części Arktyki należącej do Europy.

Terytoria w Arktyce posiada osiem państw: Kanada, Królestwo Danii, Finlandia, Islandia, Norwegia, Rosja, Szwecja i Stany Zjednoczone. Trzy państwa członkowskie UE są zatem również państwami arktycznymi, natomiast Islandia i Norwegia są członkami Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Arktykę zamieszkuje kilka ludów tubylczych. Do regionu Arktyki należy również Ocean Arktyczny i przylegające morza. Państwa arktyczne ponoszą wprawdzie główną odpowiedzialność za rozwiązywanie problemów na należących do nich terytoriach, wiele problemów dotykających region Arktyki i omówionych w niniejszym wspólnym komunikacie można jednak rozwiązać w bardziej skuteczny sposób poprzez współpracę regionalną lub wielostronną. Dlatego też tak ważne jest zaangażowanie UE.

Według piątego sprawozdania oceniającego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu od początku lat 80. XX w. temperatura wiecznej zmarzliny wzrosła w większości regionów. Z wiecznej zmarzliny w coraz większym stopniu wydostają się do atmosfery gazy cieplarniane. Rozmarzająca zmarzlina może uwalniać dwutlenek węgla i metan na poziomie kilkukrotnie przewyższającym roczne emisje gazów cieplarnianych na skutek działalności człowieka, np. w wyniku wykorzystania paliw kopalnych. Może to doprowadzić do zmiany klimatu w Arktyce i na świecie.

Zmiana klimatu stanowi znaczne zagrożenie. Jej skutki są widoczne w Arktyce, gdzie powierzchnia pokrywy lodowej na morzu w lecie zmniejszyła się od 1979 r. o ponad 40 % Wrażliwe ekosystemy Arktyki są zagrożone, a zmiana klimatu wywiera bezpośredni wpływ na warunki życia ludów tubylczych. W jednej z najzimniejszych części świata rozmarzanie wiecznej zmarzliny prowadzi do osuwania gruntu, zniszczeń infrastruktury i zmniejszenia powierzchni do zasiedlenia, a potencjalne straty spowodowane tym procesem szacuje się na miliardy euro. Rosnące temperatury przyczyniają się do topnienia pokrywy lodowej na Grenlandii, co z kolei powoduje podnoszenie się poziomu morza oraz ma wpływ na zmianę struktury opadów na półkuli północnej.

UE powinna poświęcić szczególną uwagę znaczeniu badań, nauki i innowacji, które będą odgrywać kluczową rolę we wszystkich trzech obszarach priorytetowych. Działania w ramach obszarów priorytetowych powinny przyczyniać się do wdrożenia programu działań na rzecz zrównoważonego rozwoju do roku 2030 oraz być zgodne z 17 celami zrównoważonego rozwoju przyjętymi przez Organizację Narodów Zjednoczonych we wrześniu 2015 r.

1.2 Łagodzenie zmiany klimatu i strategie przystosowawcze

Cel UE zakładający sprostanie wyzwaniom, jakie niesie ze sobą zmiana klimatu w Arktyce, jest zgodny z porozumieniem paryskim przewidującym ograniczenie wzrostu globalnych średnich temperatur do poziomu znacznie mniejszego niż 2°C oraz podjęcie wysiłków zmierzających do ograniczenia wzrostu temperatur do 1,5°C. UE zobowiązała się już do zmniejszenia całkowitych emisji gazów cieplarnianych o 40 % do 2030 r. i o 80 % do 2050 r., w porównaniu z poziomem z 1990 r. Zobowiązanie w ramach programu działań na rzecz zrównoważonego rozwoju do roku 2030 zostanie wypełnione przez wniesienie zaplanowanego, ustalonego na szczeblu krajowym unijnego wkładu zgodnie z porozumieniem paryskim. UE zobowiązała się również do przeznaczania 20 % budżetu unijnego na cele związane z klimatem.

Jako że zmiana klimatu jest wyzwaniem dotyczącym regionu podbiegunowego, aby opracować ambitny program przystosowania się do zmiany klimatu w regionie Arktyki, UE jest gotowa współpracować z państwami arktycznymi, ludami tubylczymi oraz odpowiednimi regionalnymi i wielostronnymi forami arktycznymi w celu wymiany doświadczeń, wiedzy fachowej i informacji na temat zmiany klimatu, jej skutków, przystosowania się do niej i odporności na tę zmianę.

UE powinna współpracować z regionami w Arktyce, aby opracować odpowiednie środki mające na celu przystosowanie się do zmiany klimatu i jej łagodzenie, które uwzględnią lokalne uwarunkowania i szczególny charakter tych regionów. Unia może tego dokonać częściowo za pośrednictwem europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych, które w większym stopniu uwzględniają działania na rzecz klimatu.

Oprócz podjęcia zobowiązań w zakresie ograniczenia emisji dwutlenku węgla do 2030 r. i 2050 r. UE powinna uczestniczyć w międzynarodowych działaniach na rzecz ograniczenia emisji nietrwałych czynników wpływających na zmianę klimatu, takich jak sadza i metan, które jeszcze bardziej przyspieszają zmiany klimatu w Arktyce. Sadza, której działanie jest w tym względzie do 1500 razy silniejsze niż dwutlenku węgla, zwiększa tempo topnienia lodu i śniegu. Metan to kolejny gaz cieplarniany, który ma dwudziestokrotnie większą moc niż dwutlenek węgla. Według prognoz pod wieczną zmarzliną w Arktyce znajdują się ogromne rezerwy tego gazu. UE mogłaby ograniczyć emisje przez: Konwencję w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości (UNECE CLRTAP); zmieniony protokół z Göteborga, wniosek Komisji w sprawie pakietu dotyczącego jakości powietrza; Koalicję na rzecz klimatu i czystego powietrza; oraz zaangażowanie w inicjatywy Rady Arktycznej, takie jak grupa zadaniowa ds. sadzy i metanu.

1.3 Ochrona środowiska

Celem UE jest ochrona, zachowanie i poprawa środowiska naturalnego – w tym w szerzej pojętym regionie Arktyki – dla obecnych i przyszłych pokoleń. UE powinna kontynuować swoje zaangażowanie w wielostronne umowy środowiskowe, które mają również szczególne znaczenie dla Arktyki, oraz działać na rzecz ich wdrożenia. Ponadto UE powinna wzywać do przestrzegania wszystkich postanowień Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza – uznanej za międzynarodowe prawo zwyczajowe – w tym do przestrzegania zobowiązań do ochrony i zachowania środowiska morskiego.

UE powinna również współpracować z partnerami, aby propagować ochronę różnorodności biologicznej na wysokim poziomie w celu zahamowania utraty różnorodności biologicznej i osiągnięcia globalnych celów w zakresie różnorodności biologicznej do 2020 r. UE powinna wspierać ustanawianie chronionych obszarów morskich w Arktyce, jako że obszary te stanowią istotny element działań na rzecz zachowania różnorodności biologicznej. Ponadto Unia powinna współpracować z państwami arktycznymi i innymi partnerami międzynarodowymi, aby opracować instrument w ramach Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza wspierający zachowanie i zrównoważone wykorzystanie różnorodności biologicznej mórz w obszarach pozostających poza jurysdykcją krajową.

Mieszkańcy Arktyki coraz częściej cierpią na skutek wysokiego poziomu zanieczyszczeń i metali ciężkich, które przedostają się do sieci pokarmowej w Arktyce. UE powinna nadal wspierać prace na szczeblu międzynarodowym w celu wprowadzenia zakazu lub stopniowego wyeliminowania stosowania trwałych zanieczyszczeń organicznych w środowisku do 2020 r.. Skuteczne wdrożenie konwencji sztokholmskiej przez wszystkie państwa arktyczne będzie w tym względzie istotne. W celu zapobiegania emisjom rtęci i ograniczenia tych emisji UE powinna popierać szybką ratyfikację konwencji z Minamaty. Ze względu na swoje kompleksowe ustawodawstwo o odpadach UE mogłaby dzielić się z państwami arktycznymi swoim doświadczeniem i najlepszymi praktykami w zakresie gospodarki o obiegu zamkniętym.

Jeśli chodzi o zagrożenie związane z inwazyjnymi gatunkami obcymi, odpowiednie działania powinny obejmować między innymi środki dobrowolne – takie jak zaproponowane w wytycznych Międzynarodowej Organizacji Morskiej w sprawie kontroli i zarządzania zanieczyszczeniami biologicznymi statków – jak również środki obowiązkowe. Działania mogłyby opierać się na doświadczeniu zdobytym w UE i jej państwa członkowskie w zakresie zarządzania niektórymi drogami przedostawania się gatunków do Unii, w tym na środkach ustanowionych Międzynarodową konwencją o kontroli i postępowaniu ze statkowymi wodami balastowymi i osadami, przyjętą w 2004 r. W związku z tym UE powinna podjąć wszelkie właściwe kroki, aby zachęcić wszystkich sygnatariuszy do ratyfikowania konwencji.

UE powinna być zaangażowana w ścisłą współpracę z państwami członkowskimi, sygnatariuszami konwencji OSPAR i innymi zainteresowanymi stronami w zakresie działalności związanej z ropą naftową i gazem ziemnym, aby dążyć do przyjęcia najwyższych norm dotyczących zapobiegania poważnym wypadkom i kontroli środowiska. W celu wspierania bezpieczeństwa i zachowania środowiska w regionie UE powinna być gotowa dzielić się najlepszymi praktykami regulacyjnymi i technologicznymi z partnerami międzynarodowymi. UE powinna zatem z zadowoleniem przyjąć zawarte przez Radę Arktyczną porozumienie w zakresie współpracy w dziedzinie gotowości i reagowania na zanieczyszczenie ropą naftową morza w Arktyce.

2. ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ W ARKTYCE I WOKÓŁ NIEJ

Na czym polega problem?

Zrównoważony rozwój gospodarczy w regionie Arktyki musi sprostać szczególnym wyzwaniom. W porównaniu z innymi częściami Europy europejska część Arktyki charakteryzuje się niską gęstością zaludnienia na rozległym obszarze oraz brakiem infrastruktury transportowej, takiej jak połączenia drogowe i kolejowe oraz loty ze wschodniej na zachodnią część Arktyki. Szerzej pojęty region Arktyki obfituje w zasoby naturalne, takie jak ryby, minerały, ropa naftowa i gaz ziemny. Brak naziemnych środków łączności oznacza, że coraz większą rolę w komunikowaniu ludzi i przedsiębiorstw oraz spełnianiu edukacyjnych, zdrowotnych, językowych i kulturowych potrzeb społeczności zamieszkujących Arktykę odgrywa infrastruktura kosmiczna.

Europejska część Arktyki może również w znaczący sposób wspierać wzrost gospodarczy w pozostałej części Europy. Obecnie UE nie dysponuje wprawdzie pełnym połączeniem transportowym północ-południe, mogłaby jednak zbadać korzyści płynące z zacieśnienia powiązań z Arktyką dzięki sieciom transeuropejskim – na przykład z Finlandii do Norwegii – które umożliwiają dostęp do Oceanu Arktycznego.

Za pośrednictwem swoich państw członkowskich oraz bliskich powiązań z Islandią i Norwegią (członkami Europejskiego Obszaru Gospodarczego) oraz z Grenlandią UE może mieć wpływ na kształtowanie przyszłego rozwoju europejskiej części Arktyki dzięki zastosowaniu przepisów UE mających znaczenie dla EOG oraz uruchamianiu instrumentów finansowych. Współpraca między państwami i regionami w europejskiej części Arktyki układa się dobrze, na przykład w kontekście Euro-arktycznej Rady Morza Barentsa i ram polityki wymiaru północnego.

W ramach polityki spójności UE wspierane są inwestycje, jak również budowanie zdolności w europejskiej części Arktyki, z naciskiem na badania i innowacje, konkurencyjność MŚP i wsparcie przejścia na gospodarkę niskoemisyjną. Innymi ważnymi źródłami finansowania projektów w regionie są unijne programy współpracy terytorialnej, takie jak: program strefy północnej w ramach Interreg; program Botnia-Atlantica; program regionu Morza Bałtyckiego; oraz program Peryferia Północne i Arktyka; jak również programy współpracy transgranicznej Karelia i Kolarctic w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa. UE powinna dążyć do wzmocnienia współpracy, efektów synergii i komplementarności między tymi programami i innymi źródłami finansowania w regionie. Dotychczas realizacja projektów infrastrukturalnych okazywała się zbyt trudna, a władze krajowe i regionalne wyraźnie dały do zrozumienia, że konieczne jest bardziej skoordynowane i skuteczne finansowanie ze środków UE w tym obszarze.

Klimat w regionie Arktyki stanowi również idealne zaplecze innowacyjne dla technologii i usług przeznaczonych dla zimnego klimatu. Surowe warunki klimatyczne i wrażliwe środowisko wymagają wyspecjalizowanej technologii i know-how, aby spełnić wysokie normy środowiskowe. Możliwości związane z zieloną gospodarką, takie jak zrównoważone systemy energii pochodzącej z wielu źródeł, ekoturystyka oraz niskoemisyjna produkcja żywności, wciąż mają potencjał rozwoju. Komisja Europejska będzie wspierała monitorowanie potencjalnych możliwości prowadzenia zrównoważonej działalności gospodarczej, w tym w sektorach niebieskiej gospodarki, takich jak akwakultura, rybołówstwo, odnawialna energia morska, turystyka morska i biotechnologia morska. Ze względu na różnorodność źródeł energii w tym rozległym regionie przewiduje się, że energia będzie stanowić sektor wzrostu, który może obejmować między innymi energię wiatrową wytwarzaną na lądzie i na morzu, energię oceanu, energię geotermiczną i energię wodną.

Reakcja polityczna