Dyskryminacja i wrogość wobec grup szczególnie wrażliwych, między innymi z powodu orientacji seksualnej lub tożsamości płciowej, wciąż daje powody do zaniepokojenia. Potrzebne są dalsze działania, aby zapewnić równouprawnienie płci, w tym aby rozwiązać problem przemocy domowej i przemocy na tle płciowym, a także aby zapewnić równe szanse dla kobiet, zwłaszcza na rynku pracy. Należy wzmocnić ochronę praw dziecka, między innymi przez rozwój systemów ochrony dziecka oraz skutecznej polityki wspierania osób niepełnosprawnych. Trudna sytuacja Romów zasadniczo nie zmienia się i w dalszym ciągu padają oni ofiarą dyskryminacji i wykluczenia społecznego, szczególnie na Bałkanach Zachodnich. Ramy określające politykę w zakresie integracji Romów istnieją we wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia, ale rządy tych krajów muszą włożyć więcej wysiłku w realizację dotychczasowych zobowiązań, a także przeznaczyć niezbędne zasoby na poziomie centralnym i lokalnym.

W większości krajów objętych procesem rozszerzenia przestrzeganie zasad wolności słowa i wolności mediów wciąż budzi szczególne zastrzeżenia, choć w niejednakowym zakresie. Brak postępów na tym polu, zaobserwowany już w poprzednich dwóch latach, utrzymuje się, a w niektórych przypadkach jest coraz wyraźniejszy. Sytuacja pod względem wolności słowa znacząco się pogorszyła w Turcji, dotyczy to zwłaszcza zatrzymywania dziennikarzy i prowadzonych przeciwko nim postępowań pod zarzutem działalności terrorystycznej, a także zamykania różnorodnych ośrodków medialnych. Na Bałkanach Zachodnich nadal dochodzi do bezprawnej ingerencji politycznej w działalność nadawców publicznych, nieprzejrzystego publicznego finansowania mediów oraz zastraszania dziennikarzy. Komisja, chcąc rozwiązać te problemy na podstawie doświadczeń zebranych w ramach konferencji Speak Up!, wprowadzi nową koncepcję „dni mediów” w regionie, rozszerzając w ten sposób wachlarz poruszanych kwestii związanych z mediami, tak by dotyczyły one nie tylko wolności słowa jako takiej, ale także funkcjonowania rynków mediów, zakłóceń konkurencji i kwestii z tym związanych, takich jak finansowanie i rynki reklamowe.

Prawa podstawowe nadal są w dużej mierze wpisane w ustawodawstwo krajów objętych procesem rozszerzenia. Na obszarze Bałkanów Zachodnich wciąż istnieją pewne niedociągnięcia w praktyce, ale sytuacja jest zasadniczo stabilna. Sytuacja w Turcji pogarsza się pod tym względem, a stosowanie przepisów często jest obciążone poważnymi niedociągnięciami. W następstwie lipcowej próby zamachu stanu ogłoszono stan wyjątkowy, w ramach którego zastosowano daleko idące środki ograniczające prawa podstawowe. Wskutek tych wydarzeń zaczęły się pojawiać liczne doniesienia o poważnym naruszaniu zakazu stosowania tortur i brutalnego traktowania i o nieprzestrzeganiu praw procesowych. Turcja – działając w swoim interesie – musi zagwarantować skuteczne funkcjonowanie bezstronnego systemu kontroli sądowej w odniesieniu do domniemanych przypadków naruszenia praw człowieka. Komisja przyjmuje z zadowoleniem zobowiązania podjęte przez władze tureckie w tym zakresie i apeluje do Turcji o ułatwienie organizacjom międzynarodowym monitorowania przyszłych procesów sądowych w tych sprawach.

W ostatnich latach wszystkie państwa wzmocniły swoje przepisy dotyczące zwalczania korupcji oraz przestępczości zorganizowanej. Tworzone są nowe instytucje – takie jak Czarnogórska Agencja Antykorupcyjna – a także podejmowane są znaczne starania na rzecz zwiększenia specjalizacji, zarówno w policji, jak i w sądownictwie. Pomimo tych starań kilka krajów w regionie nadal wykazuje wyraźne symptomy zawłaszczania państwa w różnym stopniu. Przedsiębiorstwa, instytucje czy też wpływowi obywatele uciekają się do nielegalnych praktyk, aby wpływać na realizowaną politykę, otoczenie prawne i gospodarkę oraz kształtować je zgodnie z własnym interesem. Deklarowane zaangażowanie polityczne w zwalczanie korupcji nie przekłada się w dostatecznym stopniu na wymierne rezultaty. Bardziej niż kiedykolwiek należy zatem skoncentrować się na osiągnięciu przekonujących i trwałych sukcesów w tych dziedzinach na podstawie wydajnych, skutecznych i bezstronnych dochodzeń, postępowań i orzeczeń sądowych w sprawach rozpatrywanych na wszystkich szczeblach. Potrzeba więcej przejrzystości w zamówieniach publicznych. Osiągane wyniki w walce z przestępczością zorganizowaną nie powinny ograniczać się do pojedynczych spraw. Właściwe organy muszą z całym zaangażowaniem przystąpić do rozbijania siatek przestępczych i konfiskaty mienia, między innymi za pomocą bardziej zaawansowanych i skuteczniejszych narzędzi, takich jak rozszerzona konfiskata mienia oraz systematyczne wykorzystywanie dochodzeń finansowych. Należy nasilić starania, aby rozwiązać problem nielegalnego handlu bronią palną. Poczynione w ostatnich latach postępy w zakresie walki z handlem ludźmi są zróżnicowane. Potrzebne są dalsze starania, aby dostosować przepisy krajowe do odnośnego dorobku prawnego UE, a także zapewnić skuteczne wprowadzenie w życie środków zapobiegawczych oraz pomocy ofiarom i ich ochrony.

Ogólnie rzecz biorąc, podejmowane są starania na rzecz modernizacji ram prawnych i infrastruktury, a także zapewnienia lepszych szkoleń dla sędziów i prokuratorów. W lipcu parlament albański jednogłośnie przyjął poprawki do konstytucji, które są punktem wyjścia do gruntownej i kompleksowej reformy sądownictwa. Serbia przyjęła szeroko zakrojony plan działania w sprawie praworządności, w którym określiła – w rozdziale 23 i 24 – program prac związanych z wprowadzaniem reform.

Równocześnie należy pamiętać, że negocjacje w sprawie przystąpienia nie są i nigdy nie były celem ostatecznym. Są one częścią szerszego procesu modernizacji i reform. Rządy krajów objętych procesem rozszerzenia muszą aktywniej przystąpić do realizacji niezbędnych reform i uznać je za swój priorytet polityczny – nie dlatego, że wymaga tego UE, ale dlatego, że leży to w interesie ich obywateli. Publiczne poparcie dla kontynuowania procesu rozszerzenia będzie zależało od stopnia gotowości krajów kandydujących. Reformy związane z przystąpieniem do UE pomagają także zwiększyć zaufanie obywateli państw członkowskich UE i krajów kandydujących.

Szczególnie w Turcji – dzięki szczytowi UE-Turcja z dnia 29 listopada 2015 r. i wydanemu w jego następstwie oświadczeniu UE-Turcja z dnia 18 marca 2016 r. – udało się doprowadzić do znacznego zmniejszenia nielegalnych przepływów migracyjnych, a w szerszym zakresie także do ożywienia stosunków UE-Turcja. Dnia 15 lipca demokratycznymi instytucjami i całym społeczeństwem wstrząsnęła brutalna próba zamachu stanu w Turcji, którą UE natychmiast potępiła w najostrzejszych słowach.

Brak atrakcyjnych możliwości zatrudnienia w kraju popycha wiele osób do emigracji. Równocześnie znaczny napływ przekazów pieniężnych z zagranicy zniechęca do poszukiwania pracy na rynku krajowym.

W większości krajów struktura administracji państwowej jest wciąż skomplikowana i nie zapewnia należytej rozliczalności. Prawo obywateli do dobrej administracji, dostępu do informacji i sprawiedliwości administracyjnej powinno być lepiej chronione. Priorytetem jest nadal wprowadzenie usług administracji elektronicznej, gdyż są one warunkiem przejrzystości, sprawności i spójności usług publicznych. W wielu krajach osiągnięto postęp wyrażający się w przyjmowaniu nowoczesnych przepisów dotyczących ogólnych procedur administracyjnych, ale pewność prawa można zapewnić dopiero po wyeliminowaniu sprzecznych ze sobą specjalnych procedur administracyjnych w ramach przepisów sektorowych. Omawiane kraje nie osiągnęły jeszcze równowagi między organami poszczególnych szczebli – centralnego, regionalnego i lokalnego – która byłaby najkorzystniejsza dla wprowadzanych reform oraz świadczenia usług na rzecz obywateli.

Funkcjonowanie parlamentów na Bałkanach Zachodnich jest utrudnione ze względu na powtarzające się często przypadki bojkotowania ich prac. Mimo że część z nich udało się zażegnać, nadal istnieje kultura polityczna oparta na podziałach. Porozumienie osiągnięte w lipcu w byłej jugosłowiańskiej republice Macedonii, dotyczące wprowadzenia w życie ubiegłorocznego porozumienia z Pržino, jest podstawą do przeprowadzenia przedterminowych wyborów parlamentarnych w grudniu 2016 r. Bojkotowanie i blokowanie działań parlamentarnych przez opozycję w Kosowie nadal trwa, czemu towarzyszą przypadki użycia przemocy. Kontrola parlamentarna jest często utrudniona z powodu niedostatecznych informacji przekazywanych przez rząd, słabych struktur w ramach komisji parlamentarnych oraz zbyt częstego stosowania trybu pilnego w pracach parlamentu. Mimo że w przebiegu wyborów nie odnotowuje się poważnych incydentów, istotne niedociągnięcia, dotyczące między innymi sposobu zarządzania przebiegiem wyborów oraz ingerencji polityków w treść doniesień medialnych, wpływają na uczciwość całego procesu przedwyborczego i wyborczego. Wybory są nadal postrzegane jako okazja do zdobycia kontroli politycznej nad szeroko rozumianą administracją, w tym także nad niezależnymi instytucjami.

Obywatele pięciu krajów objętych procesem rozszerzenia korzystają obecnie z liberalizacji reżimu wizowego podczas podróży do UE. Turcja i Kosowo* poczyniły w 2016 r. znaczne postępy w wypełnianiu wymogów określonych w swoich planach działania dotyczących liberalizacji reżimu wizowego, dzięki czemu Komisja mogła zaproponować Radzie i Parlamentowi Europejskiemu zniesienie obowiązku wizowego także w odniesieniu do tych dwóch krajów, gdy zostaną spełnione pozostałe kryteria.

Pomimo tych starań migranci nadal próbują dotrzeć do innych państw w Europie. Niektóre kraje objęte procesem rozszerzenia musiały szybko dostosować swoje ramy prawne i instytucjonalne, a także swoją infrastrukturę, aby poradzić sobie z kryzysem migracyjnym. Potencjał administracyjny i zdolności w zakresie egzekwowania prawa – zwłaszcza w przypadku sytuacji kryzysowych – we wszystkich krajach wymagają dalszego wsparcia. Nadal niezbędne są działania wymierzone w przemytników migrantów, prowadzone nieustannie przez policję i organy sądowe, między innymi dzięki proaktywnej współpracy i wymianie informacji z krajami partnerskimi.

Kryzys migracyjny był jedną z kluczowych kwestii w programie działań politycznych minionego roku. Był on dowodem strategicznego znaczenia polityki rozszerzenia w omawianym regionie. Działania UE podejmowane w odpowiedzi na kryzys były kompleksowe i oparte na ochronie praw. Skuteczne zamknięcie szlaku prowadzącego przez Bałkany Zachodnie przez odnośne kraje w połączeniu z oświadczeniem UE–Turcja z dnia 18 marca przyniosło wyraźne efekty w terenie, gdyż liczba nielegalnych migrantów i osób ubiegających się o azyl przybywających na greckie wyspy znacznie spadła, z kilku tysięcy dziennie do mniej niż 100 średnio w ciągu jednego dnia. Skutkiem tego był też gwałtowny spadek liczby ofiar śmiertelnych na morzu. Turcja w dalszym ciągu dokłada wielu starań, aby zapewnić schronienie dla ponad 2,7 mln uchodźców, zwłaszcza z Syrii i Iraku, między innymi przez rozszerzenie zakresu ustawodawstwa dotyczącego tymczasowej ochrony i umożliwienie dostępu do rynku pracy. Poprawiła także zarządzanie granicami i zwiększyła liczbę patroli na granicy lądowej i morskiej. W szybkim tempie uruchamiany jest Instrument Pomocy dla Uchodźców w Turcji, który zapewnia realne wsparcie osobom potrzebującym. Łączna kwota przyznana w ramach tego instrumentu wynosi obecnie 2,2 mld EUR; w tym 1,2 mld EUR dotyczy zawartych już umów, z czego 677 mln EUR zostało już wydatkowanych. Serbia i była jugosłowiańska republika Macedonii znacznie przyczyniły się do zarządzania przepływami migracyjnymi. Od lata 2015 r. te dwa najbardziej dotknięte kryzysem migracyjnym kraje Bałkanów Zachodnich otrzymują pomoc humanitarną UE, a także dodatkową pomoc w ramach Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej jako wsparcie dla ich pozytywnych i konstruktywnych działań w zakresie udzielania pomocy uchodźcom i migrantom na swoim terytorium.

Nowe ramy czasowe pakietu pozwolą Komisji także dostosować swój cykl sprawozdawczy dotyczący pakietu do cyklu programów reform gospodarczych. Zapewni to większą wagę podstawom gospodarczym polityki rozszerzenia oraz większą spójność między pakietem „rozszerzenie” a procesem wdrażania programów reform gospodarczych, przy czym proces ten zyska dodatkowo większą rozpoznawalność.

Komisja zamierza przesunąć termin przyjmowania corocznego pakietu „rozszerzenie” z tradycyjnego okresu jesiennego na wiosnę. Oznacza to, że kolejny pakiet nie zostanie przyjęty na przełomie października i listopada 2017 r., lecz wiosną 2018 r. Następnie konkluzje Rady mogłyby zostać przyjęte podczas posiedzenia Rady do Spraw Ogólnych w czerwcu. Ten nowy termin pozwoliłby Komisji dostosować okres sprawozdawczy do roku kalendarzowego, którego zwykle dotyczą gromadzone dane statystyczne. Propozycje takiej zmiany były wielokrotnie składane przez kraje objęte procesem rozszerzenia.

c) Od jesieni do wiosny – nowy kalendarz wdrażania pakietu

W ramach zmienionych kryteriów szczegółowych podkreślono główne niedostatki gospodarcze obecnych krajów objętych procesem rozszerzenia, takie jak niekorzystne otoczenie biznesu zapewniające ograniczony dostęp do finansowania, wysoka stopa bezrobocia, słabe wyniki kształcenia oraz niski poziom innowacyjności i sieci połączeń wewnątrzregionalnych. Kryteria te pozwalają na lepiej ukierunkowaną analizę niedociągnięć w funkcjonowaniu rynków i słabych punktów pod względem konkurencyjności. Nowy kierunek analizy jest też lepiej dostosowany do programów reform gospodarczych, a dzięki temu przyczynia się do zapewnienia jaśniejszych wskazówek dla krajów objętych procesem rozszerzenia, tak aby mogły one czerpać korzyści ze ściślejszej integracji z UE jeszcze przed przystąpieniem do niej i ostatecznym spełnieniem kryteriów gospodarczych.

Na podstawie ubiegłorocznych zmian w sprawozdawczości dotyczącej kryteriów gospodarczych Komisja udoskonaliła swoją metodologię i dostosowała kryteria szczegółowe składające się na dwa gospodarcze kryteria przystąpienia. Dostosowanie to ma na celu zapewnienie, by kraje objęte procesem rozszerzenia były wydolne gospodarczo i przyczyniały się – po przystąpieniu do UE – do jej konkurencyjności i stabilności.

W 2015 r. Komisja wprowadziła szereg zmian w metodologii sprawozdawczości. Celem tych zmian było wyostrzenie ocen, jak również zwiększenie użyteczności pakietu jako źródła informacji i wskazówek dla wszystkich zainteresowanych podmiotów oraz zapewnienie większej przejrzystości w ramach procesu rozszerzenia przez wyraźniejsze nakreślenie ogólnej sytuacji w poszczególnych krajach. Obecnie w sprawozdaniach poświęca się więcej uwagi dokładniejszemu określeniu stanu przygotowań do spełnienia kryteriów członkostwa przez poszczególne kraje, bardziej szczegółowe są wskazówki dotyczące kwestii, na których kraje te powinny się skoncentrować w kolejnym roku, a skale stosowane w ramach sprawozdawczości i oceny są lepiej zharmonizowane, co umożliwia dokonywanie bezpośrednich porównań między krajami. Opisane wyżej zmiany lepiej odzwierciedlają fakt, że starania krajów objętych procesem rozszerzenia związane z integracją europejską powinny obejmować stabilny i rzetelny proces reform politycznych i gospodarczych i nie powinny być postrzegane jako wąski zestaw ściśle technicznych negocjacji.

Potrzeba dalszych wysiłków, aby rozstrzygnąć dwustronne spory pomiędzy krajami objętymi procesem rozszerzenia, a także spory pomiędzy tymi krajami a państwami członkowskimi. Zainteresowane strony powinny jak najszybciej zająć się rozwiązaniem problemów w relacjach dwustronnych, aby nie wstrzymywać procesu akcesyjnego, który powinien być oparty na ustalonych warunkach. Wyniki w tym zakresie są jak dotąd niewielkie. Należy przyspieszyć postępy w normalizacji stosunków między Serbią a Kosowem. Jeśli chodzi o byłą jugosłowiańską republikę Macedonii, zasadniczą kwestią jest wciąż utrzymanie stosunków dobrosąsiedzkich, w tym określone w drodze negocjacji pod auspicjami ONZ i akceptowalne dla zainteresowanych stron rozwiązanie sporu dotyczącego nazwy. Na uwagę zasługują dotychczasowe postępy w prowadzonych przez ONZ rozmowach dotyczących rozwiązania kwestii cypryjskiej. Poczynienie dalszych postępów będzie łatwiejsze, jeśli Turcja wypełni swoje zobowiązania dotyczące całkowitego wdrożenia protokołu dodatkowego i podejmie kroki w kierunku normalizacji stosunków z Republiką Cypryjską. Pomogłoby to przyspieszyć bieg procesu akcesyjnego. Komisja nawołuje także do unikania wszelkiego rodzaju gróźb, tarć lub działań naruszających stosunki dobrosąsiedzkie i zagrażających pokojowemu rozwiązaniu sporów. Komisja kładzie nacisk na wszystkie suwerenne prawa państw członkowskich UE. Dotyczy to między innymi prawa do zawierania umów dwustronnych oraz do poszukiwania i wydobywania zasobów naturalnych zgodnie z dorobkiem prawnym UE i prawem międzynarodowym, w tym Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza.

2.Skoncentrowanie Komisji w pierwszej kolejności na kwestiach zasadniczych przyniosło już pewne efekty w terenie, a procesy wprowadzania reform zasadniczo posuwają się naprzód, choć w różnym tempie. Ze względu na skomplikowany charakter niezbędnych reform jest to proces długotrwały, a pewne niedociągnięcia utrzymują się w wielu kluczowych obszarach. Potrzebne są reformy w obszarach: praworządności, praw podstawowych, instytucji demokratycznych i reformy administracji publicznej, a także w kwestiach gospodarczych, a demokratycznie wybrane instytucje muszą te reformy wprowadzić z korzyścią dla obywateli swojego kraju. Reformy gospodarcze i umocnienie praworządności przynoszą wzajemnie się potęgujące korzyści.

3.Współpraca z Turcją i Bałkanami Zachodnimi jest ważnym elementem radzenia sobie z kryzysem migracyjnym, w zażegnaniu którego kilka państw odgrywa konstruktywną rolę. UE wspiera najbardziej dotknięte tym kryzysem kraje, przede wszystkim Turcję, w ich wysiłkach w celu udzielenia pomocy uchodźcom i migrantom, oraz zapewnienia im ochrony.

4.Stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna to dwie zasadnicze części procesu rozszerzenia oraz procesu stabilizacji i stowarzyszenia. Potrzebne są dalsze starania, aby rozstrzygnąć dwustronne spory, które nie powinny wstrzymywać procesu przystąpienia. W tym kontekście ważną rolę odgrywa wciąż współpraca „zachodniobałkańskiej szóstki”, między innymi w ramach procesu berlińskiego.

II

5.Turcja: Turcja jest dla Unii Europejskiej kluczowym partnerem. UE zdecydowanie potępiła nieudaną próbę zamachu stanu z dnia 15 lipca, jako bezpośredni atak na zasady demokracji, i wyraziła swoje pełne poparcie, a także solidarność z narodem tureckim i jego demokratycznymi instytucjami. W wyniku tej nieudanej próby zamachu stanu w całej Turcji ogłoszono stan wyjątkowy na okres trzech miesięcy, począwszy od 20 lipca. Jego obowiązywanie przedłużono następnie o kolejne trzy miesiące.

W relacjach między UE a Turcją widoczne są te same długofalowe szanse i wyzwania, co przed 15 lipca. Niemniej jednak daleko idące środki wprowadzone po wydarzeniach tego dnia pogłębiły wiele istotnych problemów odnoszących się do przestrzegania praw podstawowych w kraju, szczególnie wolności słowa, prawa do rzetelnego procesu sądowego i sprawiedliwości proceduralnej. Odnotowano pogorszenie warunków w zakresie wolności słowa i funkcjonowania sądownictwa. Sytuacja w południowo-wschodniej części kraju wciąż stanowi problem najwyższej wagi. W wyniku załamania starań o rozwiązanie kwestii kurdyjskiej, do którego doszło w lipcu 2015 r., sytuacja pod względem bezpieczeństwa w kraju bardzo poważnie się pogorszyła i miało miejsce kilka ataków terrorystycznych na dużą skalę, których sprawstwo przypisywane jest PKK i Daisz i które pozostawiły wiele ofiar śmiertelnych. UE podkreśliła, że działania antyterrorystyczne muszą być proporcjonalne i realizowane z poszanowaniem praw człowieka. Należy bezzwłocznie wznowić proces politycznego rozwiązania kwestii kurdyjskiej. UE jest poważnie zaniepokojona aresztowaniem kilku deputowanych do parlamentu z ramienia partii HDP pod zarzutem rzekomego wspierania działalności terrorystycznej.

Biorąc pod uwagę szeroki zakres i zbiorowy charakter środków zastosowanych od lipca, UE wezwała Turcję, jako kraj kandydujący, do przestrzegania najwyższych standardów w zakresie praworządności i praw podstawowych. Władze tureckie przyjęły wyraźne zobowiązania w tej kwestii. Komisja wzywa Turcję do całkowitego wywiązania się z tych zobowiązań, między innymi przez dopuszczenie międzynarodowego monitorowania przypadków zatrzymania, procesów sądowych i procedur wprowadzonych po próbie zamachu stanu. UE jest zdecydowana współpracować z demokratyczną, sprzyjającą włączeniu społecznemu i stabilną Turcją, aby sprostać naszym wspólnym wyzwaniom. Niemniej jednak praworządność, prawa człowieka i podstawowe wolności muszą być przestrzegane w każdych okolicznościach, zaś parlament oraz wszystkie siły polityczne reprezentowane w demokratycznych instytucjach w Turcji muszą być w stanie w pełni odgrywać swoją konstytucyjną rolę. W odniesieniu do powracających obecnie rozważań nad złożeniem w parlamencie wniosku ustawodawczego przywracającego karę śmierci UE przypomina, że jednoznaczne odrzucenie kary śmierci jest zasadniczym elementem unijnego dorobku prawnego, a także kluczowym zobowiązaniem międzynarodowym, które Turcja przyjęła.

UE i Turcja zacieśniły swoje stosunki w kluczowych obszarach o wspólnym znaczeniu, uzgodnionych podczas szczytu UE-Turcja w dniu 29 listopada 2015 r. Odbyły się dialogi polityczne wysokiego szczebla oraz dialogi wysokiego szczebla w dziedzinie energii i gospodarki. Turcja w dalszym ciągu dokładała wyjątkowych starań, aby zapewnić schronienie dla prawie 2,7 mln uchodźców z Syrii i Iraku. Współpraca z UE w sprawie migracji została usprawniona w wyniku wspólnego oświadczenia UE-Turcja z dnia 18 marca 2016 r. W połączeniu z innymi zastosowanymi środkami doprowadziło to do olbrzymiego spadku liczby ofiar na morzu oraz znacznego obniżenia liczby uchodźców i nielegalnych migrantów udających się z Turcji do Grecji. Turcja poczyniła w minionym roku znaczne postępy w zakresie osiągania poziomów referencyjnych określonych w planie działania dotyczącym liberalizacji reżimu wizowego. Komisja przedstawiła wniosek w sprawie zniesienia obowiązku wizowego z zastrzeżeniem, że Turcja osiągnie pozostałe poziomy referencyjne. W ramach procesu przystąpienia otwarto dwa kolejne rozdziały – odpowiednio w listopadzie 2015 r. i w czerwcu 2016 r. Obejmuje to także prace przygotowawcze dotyczące trzech innych rozdziałów, a także stałe aktualizowanie sprawozdań z przeglądu w kluczowych rozdziałach 23 i 24. Obie strony kontynuowały poszukiwanie możliwości udoskonalenia unii celnej. Turcja – jako członek NATO, G20, OBWE i Rady Europy – jest aktywnym podmiotem na arenie międzynarodowej. Czynnie działa także w ramach międzynarodowej koalicji na rzecz walki z Daisz i jest kluczowym partnerem tej koalicji w regionie.

Turcja powinna zmierzyć się z zakłóceniami równowagi makroekonomicznej, przeprowadzić dalsze reformy strukturalne i poprawić otoczenie biznesu, szczególnie w tym trudnym okresie po nieudanej próbie zamachu stanu.

Ponadto, zgodnie ze stanowiskiem Rady i Komisji formułowanym wielokrotnie w poprzednich latach, Turcja powinna bezzwłocznie wypełnić swoje zobowiązania dotyczące całkowitego wdrożenia protokołu dodatkowego i podjąć kroki w kierunku normalizacji stosunków z Republiką Cypryjską. Komisja z zadowoleniem przyjmuje zaangażowanie stron w rozmowy w tej sprawie prowadzone pod egidą ONZ. Obecnie należy skoncentrować się na poczynieniu postępów w tych rozmowach. Zaangażowanie Turcji i jej realny wkład w osiągnięcie kompleksowego porozumienia jest niezbędne dla ułatwienia tych postępów. UE jest gotowa dostosować warunki porozumienia w zgodzie z zasadami stanowiącymi fundament jej istnienia.

6.Czarnogóra: Negocjacje z Czarnogórą w sprawie przystąpienia do UE postępują. Wybory parlamentarne w październiku 2016 r. zostały przeprowadzone zgodnie ze znacznie zmienionymi ramami prawnymi i – ogólnie rzecz biorąc – w warunkach sprzyjających większej frekwencji i przejrzystości. Walka wyborcza była naznaczona konkurencyjnością kandydatów i ogólnym poszanowaniem podstawowych wolności. Oczekuje się, że właściwe organy krajowe sprawnie i w przejrzysty sposób zbadają przypadki domniemanych nieprawidłowości proceduralnych, dokonane aresztowania oraz czasowe zamknięcie dwóch platform komunikacji mobilnej. Ramy prawne w obszarze praworządności są zasadniczo ukończone, a struktura instytucjonalna – wdrożona. Cały system praworządności musi teraz przynieść lepsze efekty, w szczególności poprawić osiągnięcia w walce z korupcją i przestępczością zorganizowaną. Postępy w zakresie rozdziałów dotyczących praworządności, na które wskazują wymierne rezultaty w ramach walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną, będą w dalszym ciągu decydowały o ogólnym tempie negocjacji akcesyjnych. Sytuacja budżetowa Czarnogóry pogorszyła się, a rosnący poziom długu publicznego zagraża stabilności finansów publicznych. Priorytetem dla władz tego kraju powinno być teraz wprowadzenie środków obniżających obecny poziom wydatków i usprawniających pozyskiwanie dochodów budżetowych. Władze te powinny także ograniczyć czynniki zniechęcające do pracy, rozwijać kapitał ludzki oraz wspierać konkurencyjny przemysł nastawiony na wywóz. W grudniu 2015 r. Czarnogóra otrzymała zaproszenie dotyczące jej członkostwa w NATO, co jest ważnym osiągnięciem.

7.Serbia: W wyniku przyśpieszonych wyborów krajowych, które odbyły się w kwietniu, nowy serbski rząd uwzględnił przystąpienie Serbii do UE jako priorytetowy cel swojego programu. Serbia podjęła istotne kroki w kierunku osiągnięcia tego celu, w wyniku czego otwarto cztery rozdziały negocjacji akcesyjnych, w tym rozdziały o praworządności i o normalizacji stosunków z Kosowem. Ogólne tempo negocjacji w sprawie przystąpienia do UE będzie zależało przede wszystkim od trwałych postępów w tych dwóch rozdziałach. Serbia musi zwiększyć swoje zaangażowanie w dialog z Kosowem, między innymi pod względem realizacji wszystkich zawartych umów. Komisja oczekuje na otwarcie kolejnych rozdziałów w bliskiej przyszłości.

Reformy gospodarcze przynoszą spodziewane rezultaty i powinny być kontynuowane, ze szczególnym naciskiem na restrukturyzację państwowych przedsiębiorstw i obiektów użyteczności publicznej. Przewodnia rola Serbii w regionie ma ogromne znaczenie dla poprawy powiązań wewnątrz tego regionu i dla utrzymania stabilności. Serbia ucierpiała w wyniku kryzysu migracyjnego i odegrała aktywną i konstruktywną rolę w zarządzaniu mieszanymi przepływami migracyjnymi, a także współpracowała z sąsiednimi krajami w tym zakresie.

8.Była jugosłowiańska republika Macedonii: Miniony rok upłynął pod znakiem nieustającego kryzysu politycznego. Utrzymuje się zaniepokojenie wywołane zawłaszczaniem państwa, wpływającym na funkcjonowanie instytucji demokratycznych i kluczowych obszarów życia społecznego. Kraj musi w całości wdrożyć porozumienie z Pržino, przede wszystkim przez zagwarantowanie wiarygodnego procesu wyborczego w kontekście grudniowych przyśpieszonych wyborów parlamentarnych. Należy wspierać wysiłki specjalnego prokuratora mające na celu ustanowienie rozliczalności prawnej, zaś parlament musi wprowadzić odpowiedzialność polityczną za stosowanie podsłuchów i wykorzystywanie ich treści. Potrzebne są nadal znaczne postępy, jeśli chodzi o wdrażanie w praktyce priorytetów dotyczących pilnych reform. Należy w dalszym ciągu utrzymywać stabilność makroekonomiczną, a w szczególności należy w sposób bardziej restrykcyjny kontrolować deficyt publiczny, a także poprawić przejrzystość i wykonywanie wydatków publicznych. Wykorzystując ostatnie postępy w zakresie budowania zaufania w stosunkach z Grecja, należy przedsięwziąć zdecydowane kroki w kierunku rozwiązania problemu nazwy. Kraj ten ucierpiał w wyniku kryzysu migracyjnego i współpracował z krajami sąsiednimi i państwami członkowskimi przy zarządzaniu mieszanymi przepływami migracyjnymi.

Niedawne pozytywne wydarzenia w kontekście realizacji porozumienia z Pržino zapewniają politycznym przywódcom realną szansę na ostateczne zażegnanie długotrwałego kryzysu i rozwiązanie problemów systemowych. W tym kontekście Komisja jest gotowa przedłużyć ważność swojego zalecenia dotyczącego rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych z byłą jugosłowiańską republiką Macedonii. Decyzja w tej sprawie będzie jednak zależała od postępów w realizacji porozumienia z Pržino, a w szczególności od przeprowadzenia wiarygodnych wyborów parlamentarnych oraz osiągnięcia znacznego postępu w realizacji priorytetów dotyczących pilnych reform.

9.Albania: Albania nieprzerwanie czyni postępy w kierunku spełnienia wszystkich pięciu priorytetowych warunków rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych. Zasadnicze zmiany w konstytucji zostały przyjęte jednomyślnie w lipcu 2016 r., co spowodowało uruchomienie procesu gruntownych i kompleksowych reform wymiaru sprawiedliwości. Częścią tego procesu będzie szczegółowa ponowna ocena pracy sędziów i prokuratorów. Stale wdrażana jest reforma administracji publicznej. Trwają prace w kierunku osiągnięcia trwałych sukcesów w postaci proaktywnie prowadzonych dochodzeń, postępowań i wydawanych wyroków skazujących w ramach walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną. Prawa podstawowe są wciąż zasadniczo przestrzegane.

W świetle wspomnianych wyżej postępów w realizacji celów priorytetowych, a także pod warunkiem uzyskania wiarygodnych i wymiernych wyników we wprowadzaniu reformy wymiaru sprawiedliwości – szczególnie ponownej oceny sędziów i prokuratorów („weryfikacja”) – Komisja zaleca rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z Albanią.

10.Bośnia i Hercegowina: Bośnia i Hercegowina osiągnęła cele priorytetowe przyjęte w ramach realizowanego przez nią procesu reform, a w szczególności cele określone w leżącym u ich podstaw programie. Na tej podstawie Rada powierzyła Komisji zadanie sporządzenia opinii w sprawie wniosku Bośni i Hercegowiny o członkostwo w Unii. Kraj ten powinien kontynuować znaczące, ukierunkowane na UE wysiłki reformatorskie w celu rozwiązania głęboko zakorzenionych problemów strukturalnych, które wstrzymują jego rozwój, także pod względem społeczno-gospodarczym. Najważniejszym zadaniem jest w dalszym ciągu poprawa praworządności i administracji publicznej zgodnie z europejskimi standardami na wszystkich poziomach władzy, jak również usprawnienie współpracy pomiędzy jej poszczególnymi szczeblami. Przyjęty mechanizm koordynacji w sprawach dotyczących UE musi zostać wdrożony, tak aby kraj ten mógł stawić czoła wyzwaniom związanym z procesem integracji europejskiej, między innymi w zakresie przyjęcia niezbędnych strategii o zasięgu ogólnokrajowym. Podpisania wymaga Protokół do układu o stabilizacji i stowarzyszeniu, parafowany w lipcu 2016 r.

11.Kosowo: Komisja z zadowoleniem przyjmuje wejście w życie – w dniu 1 kwietnia 2016 r. – układu o stabilizacji i stowarzyszeniu, który zapewnia kompleksowe ramy dla bliższych stosunków polityczno-gospodarczych między UE a Kosowem. Kosowo podjęło ważne kroki w celu spełnienia wymogów planu działania dotyczącego liberalizacji reżimu wizowego, co pozwoliło Komisji wystąpić w maju 2016 r. z oficjalnym wnioskiem o zniesienie obowiązku wizowego pod warunkiem spełnienia dwóch pozostałych wymogów – dotyczących ratyfikacji umowy o przebiegu granicy z Czarnogórą oraz dalszej poprawy wyników walki z przestępczością zorganizowaną i korupcją. Na prace parlamentarne niekorzystny wpływ miały działania blokujące ze strony różnych partii politycznych.

Poszczególne podmioty polityczne muszą znaleźć sposób na przezwyciężenie przedłużającego się impasu politycznego i utorować drogę do pokonania wielu trudności w zakresie reform, dotyczących przede wszystkim praworządności oraz niezbędnych strukturalnych reform gospodarczych związanych z wysokim poziomem bezrobocia. Europejski program reform opracowano, aby wesprzeć proces wprowadzenia w życie układu o stabilizacji i stowarzyszeniu. Kosowo wypełniło pozostałe zobowiązania międzynarodowe dotyczące ustanowienia wyspecjalizowanych izb sądowych i wyspecjalizowanej prokuratury do celów zbadania zarzutów dotyczących międzynarodowych zbrodni popełnionych w trakcie konfliktu w Kosowie. Mandat misji EULEX został przedłużony do czerwca 2018 r. Kosowo musi zwiększyć swoje zaangażowanie w dialog z Serbią, między innymi pod względem realizacji wszystkich zawartych umów.