Ponadto długoterminowa wizja dla obszarów wiejskich UE ma na celu uczynienie obszarów wiejskich silniejszymi, lepiej skomunikowanymi, odpornymi i zamożnymi, również poprzez zieloną transformację. Co więcej, w unijnych ramach strategicznych na rzecz równouprawnienia, włączenia społecznego i udziału Romów na lata 2020–2030 wyznaczono na szczeblu UE siedem celów na okres do 2030 r., w tym zwiększenie skutecznego i równego dostępu do odpowiedniego, wolnego od segregacji zakwaterowania i podstawowych usług.

Szereg innych strategii i planów działania przyczynia się do sprawiedliwej zielonej transformacji. Europejski program na rzecz umiejętności z 2020 r. ma zapewnić obywatelom możliwość uczenia się i upewnienia się, że ich umiejętności są dostosowane do dwojakiej transformacji. W programie na rzecz umiejętności Komisja zapowiada szereg działań wspierających nabywanie umiejętności na rzecz zielonej transformacji, w tym w zakresie indywidualnych rachunków szkoleniowych, europejskiego podejścia do mikropoświadczeń oraz uczenia się na rzecz zrównoważenia środowiskowego. Pakt na rzecz umiejętności ma na celu zmobilizowanie zainteresowanych stron wśród podmiotów prywatnych i publicznych do podjęcia konkretnych działań w zakresie podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania osób na rynku pracy oraz, w stosownych przypadkach, połączenia starań w ramach partnerstw. Do końca listopada 2021 r. ustanowiono pięć takich partnerstw, które zobowiązały się do podniesienia kwalifikacji i przekwalifikowania 1,5 mln osób w nadchodzących latach. Do końca listopada 2021 r. pakt na rzecz umiejętności zgromadził ponad 500 członków, w tym sektorowe organizacje biznesowe, duże i małe przedsiębiorstwa, uczelnie, organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, partnerów społecznych, izby handlowe, władze regionalne i lokalne oraz publiczne i prywatne służby zatrudnienia. Zaktualizowana nowa strategia przemysłowa UE służy wspieraniu tworzenia miejsc pracy w zielonej gospodarce i określono w niej na przykład ważną rolę inwestycji w umiejętności, elastyczne partnerstwa publiczno-prywatne, współpracę w zakresie stymulowania dialogu społecznego, a także tworzenie zielonych miejsc pracy, w tym poprzez poszczególne ogólnoeuropejskie sojusze, zwłaszcza na rzecz baterii, czystego wodoru, tworzyw sztucznych o zamkniętym cyklu życia i surowców. Nowy program na rzecz konsumentów ma na celu wspieranie zielonej transformacji, aby wzmocnić pozycję konsumentów, zapewnić im wsparcie i pozwolić im – niezależnie od ich sytuacji finansowej – pełnić aktywną rolę w procesie zielonej transformacji bez narzucania im określonego stylu życia i bez dyskryminowania ich ze względu na pochodzenie społeczne.

Inne dostępne źródła finansowania służą wsparciu dalszych działań uzupełniających w tym obszarze, między innymi Erasmus+, Europejski Fundusz Dostosowania do Globalizacji dla Zwalnianych Pracowników (EFG), Wsparcie na rzecz odbudowy służącej spójności oraz terytoriom Europy (REACT-EU), fundusz modernizacyjny oraz dochody z aukcji w ramach unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji (ETS), program LIFE+ i program „Horyzont Europa”. W szczególności rozporządzenie w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego Plus stanowi, że EFS+ przyczynia się, zgodnie z celami szczegółowymi na podstawie art. 4 ust. 1, do realizacji celów związanych z bardziej przyjazną dla środowiska niskoemisyjną Europą przez usprawnianie systemów kształcenia i szkolenia niezbędnych do dostosowania umiejętności i kwalifikacji, podnoszenia kwalifikacji, w tym siły roboczej, tworzenia nowych miejsc pracy w sektorach związanych ze środowiskiem, klimatem, energią, gospodarką o obiegu zamkniętym oraz biogospodarką.

Ponieważ w trzech z sześciu filarów określających zakres Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności skoncentrowano się na elementach społecznych, plany odbudowy i odporności (RRP) w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) zawierają zarys znacznej liczby reform i inwestycji, które dotyczą aspektów sprawiedliwej transformacji zarówno pod względem reform, jak i inwestycji. Krajowe plany i programy operacyjne mają zostać wdrożone w ramach obecnego okresu finansowania. Chociaż reformy i inwestycje mają mieć trwały wpływ, to ze względu na ograniczony czas trwania nie zapewniają one w pełni kompleksowego podejścia do sprawiedliwej transformacji na szczeblu krajowym po 2027 r., w szczególności w kontekście celów klimatycznych UE.

W ramach rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu państwa członkowskie sporządzają zintegrowane krajowe plany w dziedzinie energii i klimatu, które obejmują okresy dziesięcioletnie, uwzględniając perspektywę długoterminową oraz pięć wymiarów unii energetycznej, tj. bezpieczeństwo energetyczne; wewnętrzny rynek energii; efektywność energetyczną; obniżenie emisyjności; badania naukowe, innowacje i konkurencyjność. Takie plany aktualizuje się pięć lat po pierwszym przedłożeniu danego planu, a następnie co dziesięć lat. Zgodnie z art. 3 ust. 3 lit. d) rozporządzenia (UE) 2018/1999 w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu, w przypadku gdy państwo członkowskie stwierdzi, że liczba gospodarstw domowych dotkniętych ubóstwem energetycznym jest w tym państwie wysoka, to włącza ono do planu krajowy orientacyjny cel dotyczący zmniejszenia ubóstwa energetycznego wraz z harmonogramem osiągania tych celów, jak również polityki i środki służące zwalczaniu ubóstwa energetycznego, w tym środki z zakresu polityki społecznej i inne odpowiednie programy krajowe. Chociaż kilka państw członkowskich opracowało konkretne inicjatywy mające na celu rozwiązanie problemu ubóstwa energetycznego lub wspieranie konsumentów podatnych na zagrożenia, w których można także uwzględnić potencjalne efekty dystrybucyjne polityki klimatycznej, w ocenie Komisji dotyczącej ostatecznych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu na 2020 r. stwierdzono, że „[z]decydowana większość państw członkowskich nadal musi opracować jaśniejsze strategie i cele, stosując podejście przekrojowe do określenia i zmierzenia konsekwencji społecznych, konsekwencji w zakresie zatrudnienia i umiejętności oraz innych skutków dystrybucyjnych transformacji energetycznej, a także należytego rozważenia sposobów sprostania tym wyzwaniom”.

W zaleceniu Komisji w sprawie skutecznego aktywnego wspierania zatrudnienia w następstwie kryzysu związanego z COVID-19 (EASE) podkreślono, że UE i państwa członkowskie powinny działać wspólnie w celu wspierania dynamicznego, sprzyjającego zatrudnieniu i włączeniu społecznemu ożywienia gospodarczego oraz ułatwienia na europejskim rynku pracy transformacji ekologicznej i cyfrowej. W wytycznych dotyczących polityki zatrudnienia państw członkowskich z 2020 r. stwierdzono, że działania polityczne powinny obejmować środki mające na celu pobudzenie popytu na pracę, zwiększenie podaży pracy, poprawę dostępu do zatrudnienia, umiejętności i kompetencji oraz poprawę funkcjonowania rynków pracy i skuteczności dialogu społecznego, uwzględniając ich wpływ na środowisko, zatrudnienie oraz społeczeństwo. W proponowanym wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu za 2022 r. podkreślono, że inwestowanie w podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowywanie jest głównym priorytetem, aby pobudzić ożywienie gospodarcze sprzyjające włączeniu społecznemu oraz wspierać cyfrową i zieloną transformację. Państwa członkowskie zachęca się m.in. do wprowadzenia wsparcia na rzecz realokacji siły roboczej, np. poprzez dobrze opracowane zachęty do zatrudniania i szkolenia, zwłaszcza w kierunku gospodarki ekologicznej i cyfrowej, przy jednoczesnej ochronie pracowników w okresie przejściowym. Jest to zgodne z poprzednimi powiązanymi zaleceniami Rady, np. w sprawie wzmocnienia gwarancji dla młodzieży oraz w sprawie kształcenia i szkolenia zawodowego na rzecz zrównoważonej konkurencyjności, sprawiedliwości społecznej i odporności.

Zgodnie z wytycznymi politycznymi Komisji na lata 2019–2024 w planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych podkreślono, że w ramach nowego „zbioru przepisów socjalnych” należy wzmocnić prawa socjalne i europejski wymiar socjalny we wszystkich obszarach polityki Unii zapisanych w traktatach, w szczególności w art. 3 TUE i art. 9 TFUE, aby wejść w bardziej ekologiczną i bardziej cyfrową dekadę, w której Europejczycy będą mogli prosperować. Z kolei w Europejskim Zielonym Ładzie przewidziano uwzględnianie kwestii zrównoważonego rozwoju we wszystkich obszarach polityki UE, w szczególności poprzez wspieranie zielonego finansowania i zielonych inwestycji oraz zapewnienie sprawiedliwej transformacji.

Chociaż państwa członkowskie wdrożyły i przygotowują wiele działań mających na celu promowanie sprawiedliwej transformacji w kierunku neutralności klimatycznej, istnieje możliwość dalszego udoskonalania koncepcji polityki wspierającej sprawiedliwą zieloną transformację oraz zapewniania spójności działań podejmowanych w ramach poszczególnych narzędzi dostępnych na szczeblu unijnym i krajowym (zob. następna sekcja). W związku z tym w ramach pakietu „Gotowi na 55” Komisja ogłosiła, że do końca 2021 r. opracuje wniosek dotyczący zalecenia Rady, aby zapewnić państwom członkowskim dalsze wytyczne w sprawie najlepszego sposobu uwzględnienia społecznych i pracowniczych aspektów zielonej transformacji. Równolegle z realizacją Europejskiego Zielonego Ładu Komisja ściśle monitoruje również krótkoterminowe zmiany na rynkach energii, powodowane głównie przez rozwój sytuacji na rynkach światowych, i w dniu 13 października 2021 r. przedstawiła komunikat „Reakcja na rosnące ceny energii: zestaw działań i środków wsparcia”, w którym nakreśliła natychmiastowe środki chroniące konsumentów i przedsiębiorstwa. W komunikacie tym nawiązano także do niniejszego przygotowywanego wniosku jako ram polityki z myślą o wspieraniu sprawiedliwej zielonej transformacji w perspektywie średniookresowej oraz budowaniu odporności na wszelkie przyszłe zmiany cen.

Aby w pełni wykorzystać potencjał zatrudnienia i potencjał społeczny zielonej transformacji, konieczne jest wykorzystanie wszystkich dostępnych narzędzi i wprowadzenie odpowiednich towarzyszących strategii politycznych na poziomie UE, państw członkowskich, poziomie regionalnym i lokalnym. Z drugiej strony, brak dobrze opracowanej towarzyszącej polityki zatrudnienia i polityki społecznej niesie ze sobą zagrożenia społeczno-gospodarcze. Jest zatem niezwykle istotne, aby odpowiedzialne władze wprowadziły odpowiednie polityki i uczyniły to bez osłabiania bodźców do zmian w inwestycjach i konsumpcji, których wymaga transformacja. Co ważne, mechanizmom takim powinny towarzyszyć środki zapewniające zarządzanie sprzyjające włączeniu społecznemu oraz aktywne zaangażowanie osób najbardziej obciążonych skutkami zielonej transformacji.

W połączeniu z właściwą polityką transformacja ta mogłaby doprowadzić do stworzenia około 1 mln miejsc pracy w UE do 2030 r. i 2 mln miejsc pracy do 2050 r. Mogłaby ona zwłaszcza przyczynić się do stworzenia miejsc pracy wymagających średnich kwalifikacji przy średnim wynagrodzeniu, ze zróżnicowanym skutkiem w różnych państwach, regionach i sektorach. Mogłoby to doprowadzić do złagodzenia polaryzacji zatrudnienia wynikającej z innych megatrendów, w szczególności transformacji cyfrowej, do zwiększenia dochodów i ogólnego ograniczenia ubóstwa. Jak podkreślono w ocenach skutków Planu w zakresie celów klimatycznych na 2030 r. oraz we wnioskach ustawodawczych w ramach pakietu „Gotowi na 55”, znaczna realokacja siły roboczej w obrębie sektorów i pomiędzy nimi będzie wymagała inwestycji na dużą skalę w przekwalifikowanie i podnoszenie kwalifikacji. Na przykład, chociaż szacuje się, że do 2030 r. dzięki transformacji klimatycznej w UE może powstać 160 000 dodatkowych miejsc pracy w budownictwie, to obecnie w tym sektorze widoczne są niedobory kwalifikacji w zawodach związanych z zielonymi projektami, technologiami i materiałami. Odpowiednie towarzyszące strategie polityczne mogą ograniczyć ubóstwo energetyczne, które wynika z połączenia niskich dochodów, dużego udziału dochodu do dyspozycji wydawanego na energię i niskiej efektywności energetycznej, a nawet mu zapobiec. Ponadto w ich ramach można promować dostęp do przystępnych cenowo i niskoemisyjnych opcji w zakresie transportu i mobilności, przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu i nierównościom społeczno-gospodarczym, regionalnym i w zakresie zdrowia, poprawić zdrowie i dobrostan oraz promować równość – w ujęciu ogólnym, a także w odniesieniu do osób w niekorzystnej sytuacji.

Sprawiedliwość i solidarność to podstawowe zasady Europejskiego Zielonego Ładu. Na poziomie międzynarodowym państwa członkowskie poparły w szczególności cele zrównoważonego rozwoju ONZ oraz porozumienie paryskie, w którym odniesiono się do „koniecznoś[ci] sprawiedliwej transformacji pracowników oraz tworzenia godnej pracy i wysokiej jakości miejsc pracy”. Zostało to potwierdzone i jest zgodne z art. 2 ust. 1 porozumienia paryskiego, Programem strategicznym Rady Europejskiej na lata 2019–2024 oraz art. 2 ust. 2 Europejskiego prawa o klimacie, a także z Europejskim filarem praw socjalnych. Wytyczne Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) na temat sprawiedliwej transformacji w kierunku zrównoważonych środowiskowo gospodarek i społeczeństw dla wszystkich również stanowią ustanowione na szczeblu międzynarodowym ramy polityki na rzecz sprawiedliwej transformacji. Ponadto państwa członkowskie i partnerzy społeczni poparli Śląską Deklarację na rzecz Solidarności i Sprawiedliwej Transformacji z 2018 r., przyjętą podczas COP 24 w Katowicach, oraz deklarację z 2021 r. w sprawie wspierania warunków sprawiedliwej transformacji na szczeblu międzynarodowym (“Supporting the Conditions for a Just Transition Internationally”), przyjętą podczas COP 26 w Glasgow.

W czerwcu 2021 r. Rada Unii Europejskiej i Parlament Europejski przyjęły „Europejskie prawo o klimacie”, w którym określono wiążący cel, jakim jest neutralność klimatyczna w Unii do 2050 r., oraz wiążący cel pośredni, jakim jest ograniczenie krajowych emisji netto gazów cieplarnianych do roku 2030 o co najmniej 55 % w porównaniu z poziomami z 1990 r. Aby zrealizować te cele, w lipcu 2021 r. Komisja zaproponowała pakiet legislacyjny „Gotowi na 55”. Pakiet ten obejmuje spójny zestaw środków zawartych we wnioskach ustawodawczych. W pakiecie przedstawiono m.in. wniosek dotyczący ustanowienia nowego Społecznego Funduszu Klimatycznego w wysokości 72,2 mld EUR na lata 2025–2032 w celu wsparcia znajdujących się w trudnej sytuacji gospodarstw domowych, użytkowników transportu i mikroprzedsiębiorstw, których obciążą skutki wprowadzenia handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do paliw stosowanych w transporcie drogowym i w budynkach.

Europejski Zielony Ład („Zielony Ład”) dał początek nowej strategii mającej na celu przekształcenie Unii Europejskiej w zrównoważone, sprawiedliwe i dostatnie społeczeństwo, o nowoczesnej i konkurencyjnej gospodarce o obiegu zamkniętym, która w 2050 r. osiągnie zerowy poziom emisji gazów cieplarnianych netto. Podkreślono w nim zaangażowanie Komisji w przeciwdziałanie zmianie klimatu i degradacji środowiska oraz w realizację celów przyjętych na podstawie Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu („porozumienie paryskie”), polegających na ograniczeniu wzrostu temperatury globalnej do poziomu znacznie niższego niż 2 °C oraz podejmowanie wysiłków mających na celu ograniczenie go do 1,5 °C. Brak działań w zakresie polityki klimatycznej i polityki ochrony środowiska wiązałby się z ogromnymi kosztami dla ludzi, w szczególności dla osób będących w trudnej sytuacji, pod względem poziomu życia, zdrowia i dobrostanu. W kontekście dążenia do osiągnięcia zerowych emisji netto potrzeba sprawiedliwej transformacji stanowi integralną część Zielonego Ładu, w którym podkreślono, że żadnej osoby ani żadnego miejsca nie należy pozostawić w tyle.

Proponowanym instrumentem jest wniosek dotyczący zalecenia Rady, który jest zgodny z zasadami pomocniczości i proporcjonalności. Opiera się na istniejącym dorobku prawnym Unii Europejskiej oraz jest zgodny z rodzajem instrumentu, który jest dostępny do celów działań Unii Europejskiej w zakresie zatrudnienia i polityki społecznej. Określa się w nim środki do rozważenia przez państwa członkowskie i stanowi on solidną podstawę do współpracy na szczeblu Unii Europejskiej w tej dziedzinie, przy pełnym poszanowaniu kompetencji państw członkowskich w odpowiednich dziedzinach polityki.

Działanie na poziomie Unii jest niezbędne do osiągnięcia szybkiej i solidnej zielonej transformacji, która przyczyni się do realizacji wiążących celów przyjętych w Europejskim prawie o klimacie, nie pozostawiając nikogo w tyle, zgodnie z Europejskim Zielonym Ładem, Programem strategicznym Rady Europejskiej na lata 2019–2024, sprawozdaniem Parlamentu Europejskiego w sprawie „silnej Europy socjalnej na rzecz sprawiedliwej transformacji”, sprawozdaniem Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Żadnego Zielonego Ładu bez ładu społecznego” oraz opinią Komitetu Regionów – „Silna Europa socjalna na rzecz sprawiedliwej transformacji”. Wymaga to również, aby wyzwania społeczne i pracownicze wynikające z zielonej transformacji były przedmiotem spójnych i skutecznych działań we wszystkich państwach członkowskich.

Proponowany Społeczny Fundusz Klimatyczny pomoże złagodzić wpływ na gospodarstwa domowe znajdujące się w trudnej sytuacji, użytkowników transportu i mikroprzedsiębiorstwa, które w znacznym stopniu odczuwają skutki wzrostu cen paliw kopalnych w wyniku wprowadzenia handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do paliw stosowanych w budynkach i transporcie drogowym. Posłuży on do promowania sprawiedliwości i solidarności między państwami członkowskimi i w ich obrębie, łagodząc jednocześnie ryzyko ubóstwa energetycznego i wyzwania związane z transportem oraz uzupełniając istniejące mechanizmy. Fundusz umożliwi wsparcie gospodarstw domowych przy inwestycjach w efektywność energetyczną oraz ekologiczne ogrzewanie i chłodzenie budynków, w tym integrację energii odnawialnej, a także finansowanie dostępu do mobilności bezemisyjnej i niskoemisyjnej. W razie potrzeby, w oczekiwaniu na wpływ inwestycji na zmniejszenie emisji i rachunków za energię dla grup znajdujących się w trudnej sytuacji, Fundusz umożliwi państwom członkowskim finansowanie środków zapewniających tymczasowe bezpośrednie wsparcie dochodu gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji oraz gospodarstw domowych będących użytkownikami transportu znajdującymi się w trudnej sytuacji, w celu zmniejszenia bezpośredniego wpływu wzrostu cen paliw kopalnych wynikającego z włączenia budynków i transportu drogowego w zakres dyrektywy 2003/87/WE.

Sprawiedliwość społeczną uwzględniono w projekcie wniosków ustawodawczych w ramach pakietu „Gotowi na 55”. W szczególności proponowana zmiana dyrektywy w sprawie opodatkowania energii oferuje możliwość tymczasowego zwolnienia gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji z wyższych podatków energetycznych. Proponowane przekształcenia dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej i dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz proponowany przegląd dyrektywy w sprawie energii odnawialnej stymulują oszczędności energii, które mogą być skutecznymi instrumentami łagodzenia ubóstwa energetycznego. Ponadto zastosowanie zasady „efektywność energetyczna przede wszystkim” zapewni, aby grupy defaworyzowane skorzystały na tym, że rozwiązania w zakresie efektywności energetycznej będą traktowane jako pierwsza opcja w decyzjach politycznych, planistycznych i inwestycyjnych oraz w innych obszarach polityki. Wniosek o przekształcenie dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej zawiera ponadto szczególne zobowiązanie państw członkowskich do wspierania gospodarstw domowych dotkniętych ubóstwem energetycznym i znajdujących się w trudnej sytuacji w osiąganiu oszczędności energii. Proponowane rozporządzenie w sprawie infrastruktury paliw alternatywnych pozwoli zapewnić, aby infrastruktura ładowania i tankowania dla pojazdów bezemisyjnych dotarła do wszystkich części Europy i była dostępna dla wszystkich.

Wykazania, w jaki sposób potencjał tworzenia miejsc pracy w ramach transformacji zależy zarówno od aktywnego wsparcia przepływów na rynku pracy i tworzenia miejsc pracy, jak i od zdolności pracowników do nabycia zestawu umiejętności dostosowanych do rynku pracy i krajobrazu przemysłowego charakteryzującego się zielonymi miejscami pracy i procesami produkcji przyjaznymi dla klimatu.

Proponowany instrument – zalecenie Rady – zawiera wytyczne dotyczące wdrażania polityki społecznej, polityki zatrudnienia i powiązanych dziedzin polityki w celu sprostania wyzwaniom związanym z zieloną transformacją. Ponieważ jednak zapewnia on elastyczne wytyczne dla państw członkowskich w odniesieniu do wyboru i opracowywania środków, ocena skutków nie jest wymagana.

W nawiązaniu do wcześniejszych wydarzeń poświęconych temu tematowi w listopadzie 2021 r. Monitor Sytuacji Społecznej zorganizował swoje coroczne seminarium badawcze pod tytułem „Społeczne i pracownicze aspekty transformacji w kierunku neutralności klimatycznej”. W ramach tego wydarzenia skoncentrowano się na potencjalnych skutkach zielonej transformacji w zakresie zatrudnienia, jakości pracy, umiejętności i innych skutkach dystrybucyjnych, takich jak ubóstwo energetyczne i dostęp do podstawowych usług.

Ogólnie rzecz biorąc, respondenci wyrazili silne poparcie dla długoterminowej strategii dotyczącej zielonej transformacji i z zadowoleniem przyjęli fakt, że skupiono się na zatrudnieniu i aspektach społecznych. W kilku odpowiedziach poruszono w szczególności kwestię potencjalnego wpływu na nierówności, miejsca pracy i umiejętności, jak również zaapelowano ogółem o zapewnienie państwom członkowskim odpowiedniego finansowania, a także pomocy technicznej w zakresie dostępnych instrumentów finansowania, kładąc nacisk zwłaszcza na regiony, sektory i grupy znajdujące się w trudnej sytuacji. W odpowiedziach podkreślano również zwiększoną potrzebę inwestowania w inicjatywy w zakresie przekwalifikowania i podnoszenia kwalifikacji, budowanie zdolności i infrastruktury. Wyrażono szerokie poparcie dla wzmocnienia dialogu społecznego i rokowań zbiorowych, a niektórzy respondenci wezwali do zapewnienia pracownikom prawa do informacji, konsultacji i współdecydowania. Ponadto w zdecydowanej większości odpowiedzi podkreślano potrzebę szczegółowej identyfikacji i analizy. W wielu opiniach poruszono inne kwestie, w szczególności środki bezpośredniego wsparcia dochodu pracowników i gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji, dostęp do podstawowych usług, w tym transportu, oraz zapewnienie bezpieczeństwa i higieny pracy w sposób dostosowany do „zielonych miejsc pracy”.

Komisja ogłosiła także otwarte zaproszenie do zgłaszania uwag w dniach od 29 października do 19 listopada 2021 r. i otrzymała 66 odpowiedzi od szerokiego spektrum zainteresowanych stron: organów publicznych, europejskich i krajowych partnerów społecznych, organizacji społeczeństwa obywatelskiego w obszarze spraw społecznych, ale także organizacji zajmujących się klimatem i ochroną środowiska oraz instytucji akademickich i badawczych.

Konsultacje zapewniły szerokie poparcie dla inicjatywy dotyczącej społecznych i pracowniczych aspektów transformacji i pozwoliły zagwarantować, aby nikt nie został pozostawiony w tyle. W szczególności strony zgodziły się ogółem co do potrzeby wprowadzenia kilku elementów: kompleksowych pakietów politycznych mających na celu osiągnięcie sprawiedliwej transformacji, w tym środków na rzecz podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania; dobrego wykorzystania istniejących polityk i instrumentów finansowania, unikania powielania i obciążeń administracyjnych; lepszego zrozumienia wpływu polityki klimatycznej na zatrudnienie i społeczeństwo, w tym wpływu na jakość miejsc pracy, oraz związanego z tym monitorowania oraz związanej z tym sprawozdawczości na podstawie „rzeczywistych danych” i odpowiednich wskaźników; uwzględnienia kwestii równości, ale również wniosków o zwiększenie funduszy i budowanie zdolności, w szczególności w odniesieniu do MŚP; włączenia do istniejących mechanizmów zarządzania; oraz zaangażowania partnerów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego w opracowywanie i wdrażanie strategii w zakresie zmiany klimatu i finansowania na rzecz sprawiedliwych transformacji.

Nie zidentyfikowano negatywnego wpływu na prawa podstawowe. Wręcz przeciwnie, przez inicjatywę promuje się prawa zapisane w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej, w tym w tytułach dotyczących równości i solidarności, takie jak prawo do sprawiedliwych warunków pracy (art. 31), prawo do nauki (art. 14) oraz prawo do zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej (art. 34), które odnosi się do świadczeń z zabezpieczenia społecznego oraz do usług społecznych, zapewniających ochronę w określonych przypadkach, a także prawo do pomocy społecznej i mieszkaniowej.

(8)Przy zastosowaniu odpowiednich polityk towarzyszących zielona transformacja mogłaby skutkować stworzeniem łącznie około 1 mln dodatkowych miejsc pracy wysokiej jakości w UE do 2030 r. i 2 mln do 2050 r. w sektorach takich jak budownictwo, ICT lub energia odnawialna, łagodząc jednocześnie przedłużający się spadek liczby miejsc pracy wymagających średnich kwalifikacji w wyniku automatyzacji i transformacji cyfrowej. W scenariuszu pesymistycznym skutki zielonej transformacji w kierunku neutralności klimatycznej w połączeniu z nieodpowiednią kombinacją środków z różnych dziedzin polityki mogą jednak oznaczać utratę miejsc pracy i spadek PKB w wysokości do 0,39 % w Unii oraz utratę miejsc pracy w wysokości do 0,26 %.

(7)W planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych podkreślono, że jedność, koordynacja i solidarność są potrzebne, aby z impetem wejść w bardziej ekologiczną i bardziej cyfrową dekadę, w której Europejczycy będą mogli prosperować. Zaproponowano w nim trzy główne cele UE na 2030 r., a mianowicie: do 2030 r. co najmniej 78 % ludności w wieku 20–64 lat powinno mieć zatrudnienie; co najmniej 60 % wszystkich dorosłych powinno co roku uczestniczyć w szkoleniach; liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym powinna do 2030 r. ulec zmniejszeniu o co najmniej 15 mln. Te główne cele na 2030 r. zostały przyjęte z zadowoleniem przez przywódców UE w deklaracji z Porto z maja 2021 r. i przez Radę Europejską w czerwcu 2021 r.

(5)W Programie strategicznym Rady Europejskiej na lata 2019–2024 państwa członkowskie zobowiązały się do zapewnienia sprawiedliwej transformacji w kierunku neutralności klimatycznej, która będzie sprzyjać włączeniu społecznemu i w ramach której nikt nie zostanie pozostawiony w tyle. Na poziomie międzynarodowym państwa członkowskie poparły cele zrównoważonego rozwoju ONZ i ratyfikowały porozumienie paryskie, w którym odniesiono się do konieczności sprawiedliwej transformacji pracowników oraz promowania godnej pracy i wysokiej jakości miejsc pracy. Wytyczne MOP zapewniają ustanowione na poziomie międzynarodowym ramy polityczne sprawiedliwej transformacji w kierunku zrównoważonych środowiskowo gospodarek i społeczeństw dla wszystkich. Ponadto 54 sygnatariuszy (państwa i partnerzy społeczni) poparło Śląską Deklarację na rzecz Solidarności i Sprawiedliwej Transformacji z 2018 r., przyjętą podczas COP 24 w Katowicach, w tym Komisja Europejska w imieniu Unii Europejskiej i 21 indywidualnych państw członkowskich UE. Unia Europejska i 10 indywidualnych państw członkowskich podpisało deklarację z 2021 r. w sprawie wspierania warunków sprawiedliwej transformacji na szczeblu międzynarodowym, przyjętą podczas COP 26 w Glasgow, zobowiązując się do włączenia informacji na temat sprawiedliwej transformacji do dwuletnich sprawozdań z przejrzystości w kontekście sprawozdawczości dotyczącej polityk i środków mających na celu osiągnięcie ustalonych na poziomie krajowym wkładów.

(4)Transformacja w kierunku gospodarki i społeczeństwa neutralnych dla klimatu wymaga kompleksowych środków z zakresu polityki oraz znacznych inwestycji w wielu obszarach, takich jak działania w dziedzinie klimatu, energia, środowisko, przemysł, badania naukowe i innowacje. Aby zrealizować wiążący cel na poziomie Unii na 2030 r., w dniu 14 lipca 2021 r. Komisja przedstawiła pakiet „Gotowi na 55”. Pakiet ten obejmuje wnioski dotyczące aktualizacji odpowiedniego prawodawstwa, w tym unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji (ETS), dyrektyw w sprawie opodatkowania energii, efektywności energetycznej i energii odnawialnej, rozporządzenia w sprawie norm emisji CO2 dla samochodów osobowych i dostawczych, rozporządzenia w sprawie włączenia emisji i pochłaniania gazów cieplarnianych pochodzących z działalności związanej z użytkowaniem gruntów, zmianą użytkowania gruntów i leśnictwem, dyrektywy w sprawie infrastruktury paliw alternatywnych oraz rozporządzenia w sprawie wspólnego wysiłku redukcyjnego w odniesieniu do sektorów nieobjętych obecnym ETS, a mianowicie sektora transportu i sektora budowlanego. Zawiera on również nowe wnioski ustawodawcze, w szczególności dotyczące wspierania stosowania czystszych paliw w sektorze lotnictwa i transportu morskiego, a także wprowadzenia mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2 i ustanowienia Społecznego Funduszu Klimatycznego, co jest bezpośrednio związane z proponowanym wprowadzeniem systemu handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do paliw stosowanych w budynkach i transporcie drogowym. Pakiet „Gotowi na 55”, w połączeniu ze środkami wdrażanymi na szczeblu UE w celu wspierania niezbędnych inwestycji publicznych i prywatnych oraz zachęcania do nich, umożliwi wspieranie i przyspieszanie rozwoju nowych rynków, na przykład czystych paliw i pojazdów niskoemisyjnych, tym samym prowadząc do obniżenia kosztów zrównoważonej transformacji zarówno dla przedsiębiorstw, jak i dla obywateli.

(3)W ramach Europejskiego Zielonego Ładu określono strategię dla Unii, aby stała się ona pierwszym kontynentem neutralnym dla klimatu i aby przekształcić Unię w zrównoważone, sprawiedliwsze i zamożniejsze społeczeństwo, które szanuje ograniczenia planety. Potrzeba sprawiedliwej transformacji stanowi integralną część Zielonego Ładu, w którym podkreślono, że żadnej osoby ani żadnego miejsca nie należy pozostawić w tyle. W Europejskim prawie o klimacie określono wiążący cel ogólnounijny, jakim jest neutralność klimatyczna do 2050 r., oraz wiążący cel pośredni, jakim jest ograniczenie krajowych emisji netto gazów cieplarnianych do roku 2030 o co najmniej 55 % w porównaniu z poziomami z 1990 r. Ósmy unijny program działań w zakresie środowiska do 2030 r. ma na celu ochronę, zachowanie i poprawę kapitału naturalnego Unii oraz ochronę zdrowia i dobrostanu obywateli przed zagrożeniami i negatywnymi skutkami związanymi ze środowiskiem.

(2)Zmiana klimatu i degradacja środowiska stanowią poważne zagrożenia, które wymagają pilnych działań, co ostatnio potwierdzono w szóstym sprawozdaniu oceniającym Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) w sprawie podstaw nauk fizycznych. Cierpienie ludzkie i straty ekonomiczne wynikające z częstszych ekstremalnych zdarzeń klimatycznych, takich jak powodzie, fale upałów, susze i pożary lasów, stają się coraz powszechniejsze. W UE straty te wynoszą już średnio ponad 12 mld EUR rocznie. Straty te mogą osiągnąć dodatkowe 175 mld EUR (1,38 % PKB UE) rocznie, jeżeli globalne ocieplenie osiągnie poziom 3 °C powyżej poziomu przedindustrialnego. 3 °C w porównaniu z 65 mld EUR w przypadku 2 °C i 36 mld EUR rocznie w przypadku 1,5 °C. Przyniosłoby to nieproporcjonalne szkody niektórym grupom, w szczególności osobom już będącym w trudnej sytuacji i regionom już stojącym w obliczu wyzwań.

(1)Należy pilnie ograniczyć emisje gazów cieplarnianych, w szczególności w celu zmniejszenia podnoszenia się poziomu mórz i prawdopodobieństwa wystąpienia ekstremalnych zdarzeń pogodowych, które już teraz dotykają każdego regionu na świecie, oraz w celu zmniejszenia kosztów gospodarczych i społecznych związanych ze skutkami globalnego ocieplenia. Unia i jej państwa członkowskie są stronami porozumienia paryskiego przyjętego na podstawie Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC) w grudniu 2015 r. („porozumienie paryskie”), w którym strony zobowiązano do ograniczenia wzrostu średniej temperatury globalnej do poziomu znacznie niższego niż 2 °C powyżej poziomu przedindustrialnego oraz podejmowania wysiłków mających na celu ograniczenie wzrostu temperatury do 1,5 °C powyżej poziomu przedindustrialnego.

W pkt 4–7 zaleca się państwom członkowskim ustanowienie i wdrożenie kompleksowych i spójnych pakietów politycznych na rzecz sprawiedliwej zielonej transformacji w celu zapewnienia aktywnego wsparcia na rzecz zatrudnienia wysokiej jakości; zapewnienia dostępu do charakteryzującego się wysoką jakością, włączającego kształcenia, szkolenia i uczenia się przez całe życie; zapewnienia sprawiedliwych systemów ulg podatkowych i systemów ochrony socjalnej; zapewnienia dostępu do przystępnych cenowo podstawowych usług i mieszkań w ramach transformacji w kierunku neutralności klimatycznej.

(9)Wpływ zielonej transformacji na działalność gospodarczą i zatrudnienie będzie różny w zależności od sektora, zawodu, regionu i państwa, co oznacza zmiany miejsc pracy w obrębie sektorów i ekosystemów przemysłowych, a także znaczne realokacje siły roboczej między nimi. Restrukturyzacja i dostosowanie w odnośnych przedsiębiorstwach, sektorach i ekosystemach wymaga opracowania nowych modeli biznesowych i znacznych realokacji siły roboczej między sektorami i regionami. Na przykład oczekuje się utraty miejsc pracy w niektórych sektorach górnictwa lub produkcji energii na podstawie paliw kopalnych, a także w częściach sektora motoryzacyjnego. Z drugiej strony oczekuje się nowych możliwości zatrudnienia w działalności związanej z zatrzymaniem wartości w obiegu zamkniętym oraz w zrównoważonym transporcie i produkcji energii. Państwa członkowskie powinny zatem stosować szczegółowe podejścia, koncentrując się na poszczególnych regionach i ekosystemach, których to dotyczy, we współpracy z partnerami społecznymi lub władzami lokalnymi i regionalnymi oraz zainteresowanymi stronami.

(10)Poprzez tworzenie wysokiej jakości możliwości zatrudnienia dla wszystkich, a jednocześnie wdrażanie środków mających na celu łagodzenie ubóstwa energetycznego i transportowego oraz zapobieganie mu zielona transformacja może przyczynić się do zwiększenia dochodów i ogólnego zmniejszenia nierówności i ubóstwa. Może ona zatem pomóc w rozwiązaniu problemu istniejących wcześniej nierówności społeczno-gospodarczych i wykluczenia społecznego, poprawie zdrowia i dobrostanu oraz promowaniu równości. Szczególną uwagę należy zwrócić na niektóre grupy społeczne, zwłaszcza te już będące w trudnej sytuacji. Dotyczy to przede wszystkim gospodarstw domowych o niskich i niższych średnich dochodach, które przeznaczają dużą część dochodu na podstawowe usługi, takie jak energia, transport i mieszkalnictwo, a także mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw. Wyniki modelowania pokazują, że to, czy podatki na ochronę środowiska są progresywne czy regresywne, będzie w dużej mierze zależało od konstrukcji instrumentu, w tym np. od zakresu, w jakim obniżki podatku dochodowego lub inne możliwości recyklingu dochodów są ukierunkowane na osoby o niższych dochodach.

(11)Działalność związana z zatrzymaniem wartości w obiegu zamkniętym (w tym modele biznesowe obejmujące naprawę, ponowne wykorzystanie, regenerację produktów i serwicyzację) może sprzyjać zrównoważonemu i przystępnemu cenowo dostępowi do towarów i usług. Przyczynia się ona także do powstawania miejsc pracy i możliwości na różnych poziomach umiejętności, w tym dla kobiet, osób niepełnosprawnych i grup będących w trudnej sytuacji, a w obszarze tym działają przedsiębiorstwa społeczne. Dzięki unikaniu nowych zakupów znacznie ogranicza emisje dwutlenku węgla, a tworzone miejsca pracy znajdują się w pobliżu produktów, które trzeba konserwować, odnawiać lub udostępniać.

(12)Według najnowszych danych dostępnych w EU-SILC na lata 2019–2020 ubóstwo energetyczne dotknęło około 8 % ludności UE, tj. ponad 35 mln osób, które nie były w stanie w odpowiedni sposób ogrzać domów, przy czym istnieją znaczne różnice między państwami członkowskimi i między grupami objętymi określonymi progami podatkowymi. Ogólnie rzecz biorąc, Obserwatorium Ubóstwa Energetycznego szacuje, że ponad 50 mln gospodarstw domowych w Unii Europejskiej doświadcza ubóstwa energetycznego. Ubóstwo energetyczne, wynikające z połączenia niskich dochodów, dużego udziału dochodu do dyspozycji wydawanego na energię i niskiej efektywności energetycznej, od pewnego czasu stanowi poważne wyzwanie dla Unii. Ta forma ubóstwa dotyka nie tylko gospodarstwa domowe o niskich dochodach, ale także gospodarstwa domowe o niższych średnich dochodach w wielu państwach członkowskich. Gospodarstwa domowe o ponadprzeciętnych potrzebach energetycznych, do których należą rodziny z dziećmi, osoby niepełnosprawne i osoby starsze, są również bardziej narażone na ubóstwo energetyczne i jego skutki. Kobiety, w szczególności samotnie wychowujące dzieci i starsze kobiety, są także szczególnie dotknięte ubóstwem energetycznym. Oprócz ubóstwa energetycznego coraz częściej mówi się o ubóstwie transportowym, kiedy to pewne kategorie ludności nie są w stanie uzyskać dostępu do poziomu usług transportowych niezbędnego pod względem społecznym i materialnym. Bez odpowiednich środków towarzyszących, mających na celu łagodzenie ubóstwa energetycznego i ubóstwa transportowego oraz zapobieganie mu, istnieje ryzyko pogłębienia się tych zjawisk, zwłaszcza z powodu internalizacji kosztów emisji w kształtowaniu się cen lub kosztów przystosowania się do bardziej wydajnych i mniej emisyjnych alternatyw.

(13)Zasady sprawiedliwości i solidarności społecznej są silnie zakorzenione w strukturze odpowiednich ram klimatycznych, energetycznych i środowiskowych na poziomie Unii, w tym poprzez zasadę „zanieczyszczający płaci” i wspólny wysiłek redukcyjny państw członkowskich, jak również w niektórych przypadkach redystrybucji uprawnień w ramach ETS na potrzeby solidarności, wzrostu i połączeń międzysystemowych w Unii oraz ich wykorzystaniu na potrzeby funduszu modernizacyjnego, który przyczynia się do zaspokojenia znaczących potrzeb inwestycyjnych państw członkowskich o niższych dochodach w zakresie modernizacji ich systemów energetycznych. Ponadto ramy prawodawstwa UE w zakresie polityki energetycznej dają państwom członkowskim narzędzia służące zapewnieniu ochrony dotkniętych ubóstwem energetycznym odbiorców będących gospodarstwami domowymi znajdującymi się w trudnej sytuacji, przy jednoczesnym unikaniu zakłóceń rynku. Narzędzia te pomagają w ułatwieniu zielonej transformacji, a równocześnie mają na celu dostarczenie środków do zapewnienia niezbędnej ochrony w bardziej ogólnym ujęciu, jak pokazuje na przykład niedawny komunikat „Reakcja na rosnące ceny energii: zestaw działań i środków wsparcia”. Ponadto ustanowienie Społecznego Funduszu Klimatycznego w wysokości 72,2 mld EUR na lata 2025–2032 umożliwiłoby wsparcie znajdujących się w trudnej sytuacji gospodarstw domowych, użytkowników transportu i mikroprzedsiębiorstw, których obciążą skutki wprowadzenia handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do paliw stosowanych w transporcie drogowym i w budynkach. Fundusz ułatwia zajęcie się skutkami społecznymi za pośrednictwem środków i inwestycji mających na celu zmniejszenie zależności od paliw kopalnych poprzez zwiększenie efektywności energetycznej budynków, obniżenie emisyjności ogrzewania i chłodzenia budynków, w tym integrację energii ze źródeł odnawialnych, oraz zapewnienie lepszego dostępu do mobilności bezemisyjnej i niskoemisyjnej oraz transportu bezemisyjnego i niskoemisyjnego z korzyścią dla znajdujących się w trudnej sytuacji gospodarstw domowych, mikroprzedsiębiorstw i użytkowników transportu, w stosownych przypadkach uzupełnione tymczasowym bezpośrednim wsparciem dochodu gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji, w tym użytkowników transportu znajdujących się w trudnej sytuacji.

(14)Państwa członkowskie mają do dyspozycji szereg narzędzi służących do nakreślenia i koordynacji działań na rzecz sprawiedliwej transformacji. Krajowe plany w dziedzinie energii i klimatu powinny zawierać ocenę liczby gospodarstw domowych dotkniętych ubóstwem energetycznym oraz określenie środków niezbędnych do tego, aby zająć się społecznymi i terytorialnymi skutkami transformacji energetycznej. W terytorialnych planach sprawiedliwej transformacji należy wskazać terytoria kwalifikujące się do wsparcia w ramach Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji do 2027 r. W finansowanych przez NextGenerationEU krajowych planach odbudowy i zwiększania odporności określa się reformy i inwestycje mające na celu wspieranie zielonej transformacji, wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu, spójności społecznej i terytorialnej, odporności i perspektyw dla następnego pokolenia, z przewidywaną realizacją do 2026 r.

(15)Opierając się w szczególności na zasadach i strategiach Europejskiego Zielonego Ładu i Europejskiego filaru praw socjalnych, można usprawnić kształtowanie polityki w sposób kompleksowy i przekrojowy oraz zapewnić spójność działań w zakresie wydatków na poziomie unijnym i krajowym. W swojej ocenie ostatecznych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu Komisja uznała, że zawierają one pewne wskaźniki i strategie dotyczące ubóstwa energetycznego, ale stwierdziła, że nie zawsze określono w nich jasny priorytet potrzeb w zakresie finansowania w odniesieniu do sprawiedliwej transformacji, przekwalifikowania i podnoszenia kwalifikacji lub wsparcia dostosowań na rynku pracy. Terytorialne plany sprawiedliwej transformacji powinny koncentrować się na wybranych terytoriach, a zatem nie oczekuje się, że będą zawierały ogólną strategię i politykę na rzecz sprawiedliwej transformacji na poziomie krajowym. Choć reformy i inwestycje, które te plany wspierają i pomagają finansować, mają na celu zapewnienie trwałego wpływu, zarówno terytorialne plany sprawiedliwej transformacji, jak i plany odbudowy i zwiększania odporności są ograniczone w czasie. Niektóre działania na rzecz sprawiedliwej transformacji są ponadto wdrażane w kontekście innych programów i inicjatyw, w szczególności fundusze w ramach polityki spójności. Plany społeczno-klimatyczne odegrają ważną rolę w pomocy grupom najbardziej obciążonym skutkami transformacji i będącym w najtrudniejszej sytuacji w kontekście wprowadzenia handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do paliw stosowanych w transporcie drogowym i budynkach.

(16)Sprawiedliwa transformacja w kierunku neutralności klimatycznej Unii do 2050 r. zapewni, aby nikt nie został pozostawiony w tyle, w szczególności osoby pracujące i gospodarstwa domowe najbardziej obciążone skutkami zielonej transformacji, zwłaszcza już będące w trudnej sytuacji. W tym celu, jak określono w niniejszym zaleceniu, państwa członkowskie powinny wprowadzić kompleksowe pakiety polityczne, wzmocnić elementy przekrojowe, które służą promowaniu sprawiedliwej zielonej transformacji, oraz optymalnie wykorzystywać finansowanie publiczne i prywatne. Pakiety polityczne powinny uwzględniać te osoby i gospodarstwa domowe, które są najbardziej obciążone skutkami zielonej transformacji, szczególnie w związku z utratą miejsc pracy, ale także zmianą warunków pracy lub nowymi wymogami dotyczącymi zadań w miejscu pracy, jak również te, które są narażone na niekorzystny wpływ na dochód do dyspozycji, wydatki i dostęp do podstawowych usług. Wśród grup najbardziej obciążonych skutkami transformacji pakiety polityczne powinny w szczególności – ale nie tylko – uwzględniać osoby i gospodarstwa domowe będące w trudnej sytuacji, zwłaszcza osoby najbardziej oddalone od rynku pracy, na przykład ze względu na ich umiejętności, warunki panujące na rynku pracy na danym terytorium lub inne cechy, takie jak płeć, pochodzenie rasowe lub etniczne, przekonania religijne lub wyznanie, niepełnosprawność, wiek czy orientacja seksualna. Ponadto do osób i gospodarstw domowych będących w trudnej sytuacji można zaliczyć osoby żyjące w ubóstwie lub ubóstwie energetycznym bądź zagrożone takim ubóstwem, zmagające się z przeszkodami w zakresie mobilności lub przeciążone wydatkami mieszkaniowymi. Pakiety polityczne powinny być dostosowane do warunków lokalnych, z uwzględnieniem potrzeb najbardziej wrażliwych i oddalonych części UE, w tym regionów najbardziej oddalonych.

(17)Aktywne wsparcie na rzecz zatrudnienia wysokiej jakości powinno koncentrować się na pomocy pracownikom, osobom poszukującym pracy, osobom niekształcącym się, niepracującym ani nieszkolącym się oraz osobom samozatrudnionym, które są najbardziej obciążone skutkami zielonej transformacji. W szczególności wsparcia w celu poprawy ich zdolności do zatrudnienia oraz znalezienia pracy, zgodnie z zaleceniem Komisji w sprawie skutecznego aktywnego wspierania zatrudnienia w następstwie kryzysu związanego z COVID-19 (EASE), wymagają osoby niedostatecznie reprezentowane, takie jak kobiety lub osoby o stosunkowo niskiej zdolności do adaptacji do zmian na rynku pracy. Opierając się na poprzednich wytycznych dotyczących polityki, pakiety polityczne powinny zatem obejmować dostosowane do potrzeb środki wspierające zachęty do zatrudniania i zmiany pracy oraz wspierania przedsiębiorczości, a także środki na rzecz tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy, w szczególności dla mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw, a także na terytoriach najbardziej obciążonych skutkami transformacji. Powinny one również sprzyjać skutecznemu wdrożeniu i egzekwowaniu istniejących przepisów dotyczących warunków pracy oraz wspierać społecznie odpowiedzialną restrukturyzację zgodnie z istniejącymi przepisami i normami. Partnerzy społeczni mają do odegrania istotną rolę, aby przyczynić się do rozwiązania, w drodze dialogu, problemów związanych z zatrudnieniem i społecznymi konsekwencjami wyzwań, jakie niesie ze sobą zielona transformacja.

(18)Zasadnicze znaczenie dla zapewnienia, aby pracownicy zdobyli umiejętności niezbędne do osiągnięcia zielonej transformacji, ma zagwarantowanie wszystkim dostępu do charakteryzującego się wysoką jakością, włączającego kształcenia, szkolenia i uczenia się przez całe życie. W związku z tym należy uwzględnić aspekty sprawiedliwej transformacji w procesie opracowywania i wdrażania krajowych strategii na rzecz umiejętności, zgodnie z europejskim programem na rzecz umiejętności i nową zaktualizowaną strategią przemysłową UE. Istotnym czynnikiem wspierającym będą też partnerstwa na rzecz umiejętności określone w pakcie na rzecz umiejętności. Aktualne informacje i prognozy dotyczące rynku pracy i umiejętności, w tym na poziomie regionalnym, sektorowym i zawodowym, umożliwiają identyfikację i prognozowanie odpowiednich potrzeb w zakresie umiejętności przekrojowych i specyficznych dla danego zawodu, a także stanowią podstawę do dostosowania programów nauczania do potrzeb w zakresie umiejętności związanych z zieloną transformacją. Kształcenie i szkolenie zawodowe powinno rozwijać wśród młodzieży i dorosłych, w szczególności kobiet, umiejętności potrzebne do opanowania zielonej transformacji. Przygotowanie zawodowe i płatne staże, w których stawia się zdecydowany nacisk na elementy szkoleniowe, w szczególności dla osób młodych, ułatwiają przepływy na rynku pracy, zwłaszcza w kierunku rodzajów działalności przyczyniających się do realizacji celów klimatycznych i środowiskowych oraz w kierunku sektorów, w których występują szczególne niedobory kwalifikacji. Należy promować zwiększanie uczestnictwa dorosłych w uczeniu się przez całe życie, aby zaspokoić potrzeby w zakresie podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania, między innymi przez umożliwienie zainteresowanym uczestnictwa w szkoleniach dostosowanych do ich potrzeb oraz za pomocą krótkich kursów, których jakość będzie gwarantowana, w zakresie umiejętności związanych z zieloną transformacją, z zastosowaniem europejskiego podejścia do mikropoświadczeń, co ułatwi również ocenę wartości i uznawanie wyników takich kursów.

(19)Należy dokonać przeglądu struktury systemów ulg podatkowych i systemów ochrony socjalnej pod kątem szczególnych potrzeb wynikających z zielonej transformacji, z uwzględnieniem również zasady „zanieczyszczający płaci” oraz konieczności zapewnienia, aby w ramach polityk towarzyszących nie wprowadzano dotacji do korzystania z paliw kopalnych, nie uzależniano konsumentów od określonej technologii i nie zmniejszano zachęt do renowacji budynków, zastępowania systemów energii cieplnej i ogólnie środków w zakresie efektywności energetycznej. Połączenie różnych strategii politycznych może zapewnić wsparcie dla gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji i pracowników najbardziej obciążonych skutkami zielonej transformacji. W zależności od sytuacji krajowej i indywidualnej, mogłoby to na przykład obejmować zastąpienie opodatkowania pracy opodatkowaniem na cele klimatyczne i środowiskowe zgodnie z wnioskiem dotyczącym zmiany dyrektywy w sprawie opodatkowania energii, przegląd systemów na wypadek bezrobocia lub, w razie potrzeby, tymczasowe i ukierunkowane bezpośrednie wsparcie dochodu. Systemy ochrony socjalnej i włączenia społecznego mogą być oceniane i w stosownych przypadkach dostosowywane w świetle zielonej transformacji, szczególnie w celu zapewnienia bezpieczeństwa dochodów, zwłaszcza podczas zmiany pracy, oraz w celu zapewnienia odpowiednich usług społecznych, zdrowotnych i usług w zakresie opieki za pośrednictwem odpowiedniej infrastruktury społecznej, w szczególności na terytoriach najbardziej obciążonych skutkami transformacji (np. na obszarach wiejskich i w regionach oddalonych), aby zapobiec wykluczeniu społecznemu i przeciwdziałać zagrożeniom dla zdrowia. Aby zbudować fizyczną i finansową odporność na nieodwracalne skutki zmiany klimatu w sposób sprzyjający włączeniu społecznemu, należy promować rozwiązania w zakresie świadomości ryzyka, ograniczania ryzyka i przeniesienia ryzyka, w szczególności przez zwiększenie dostępności rozwiązań ubezpieczeniowych oraz inwestycje w zarządzanie ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi i dostosowanie się do niego, w celu ograniczenia fizycznych skutków zmiany klimatu, a tym samym zmniejszenia strat oraz luk w ochronie przed ryzykiem klimatycznym, z uwzględnieniem mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw, a także obszarów wiejskich i regionów oddalonych. Aby lepiej zapobiegać wstrząsom związanym z klimatem, lepiej się na nie przygotować i lepiej na nie reagować, należy wzmocnić zarządzanie ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi, w tym systemy ochrony ludności na szczeblu krajowym i unijnym.

(20)Każdy ma prawo dostępu do podstawowych usług dobrej jakości, w tym energii, transportu, urządzeń sanitarnych, usług finansowych i usług łączności cyfrowej, a osoby potrzebujące powinny otrzymać wsparcie w zakresie równego dostępu do tych usług. Należy również zapewnić osobom potrzebującym dostęp do mieszkań socjalnych lub pomocy mieszkaniowej dobrej jakości. Ponadto gospodarstwa domowe o niskich i średnich dochodach, odbiorcy wrażliwi, w tym użytkownicy ostateczni, osoby zmagające się z ubóstwem energetycznym lub zagrożone takim ubóstwem oraz osoby mieszkające w mieszkaniach socjalnych mogą zyskać dzięki stosowaniu zasady „efektywność energetyczna przede wszystkim”. Oprócz ochrony odbiorców energii i wzmocnienia ich pozycji, konieczne są konkretne środki służące zapobieganiu ubóstwu energetycznemu i zwalczaniu jego przyczyn, w szczególności polegające na promowaniu inwestycji ukierunkowanych na poprawę efektywności energetycznej, głównie w sektorze mieszkalnictwa socjalnego, zgodnie z wnioskiem dotyczącym wersji przekształconej dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej przyjętym w dniu 14 lipca 2021 r., jak również z wnioskiem dotyczącym dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków przyjętym w dniu 14 grudnia 2021 r., który dotyczy również głównych barier pozaekonomicznych utrudniających renowację, takich jak rozdział zachęt, w tym na linii właściciel-najemca, oraz struktury współwłasności. W tym kontekście należy zwrócić szczególną uwagę na poszczególne grupy, które są w większym stopniu zagrożone ubóstwem energetycznym, takie jak kobiety, osoby z niepełnosprawnościami, osoby starsze, dzieci oraz osoby wywodzące się z mniejszości rasowych lub etnicznych. Istniejącym i pojawiającym się wyzwaniom związanym z mobilnością można sprostać za pomocą środków wsparcia i rozwoju niezbędnej infrastruktury takiej jak transport publiczny. Kluczowe znaczenie dla zapewnienia wszystkim korzyści z zielonej transformacji i udziału w niej mają przystępność cenowa, dostępność i bezpieczeństwo mobilności zgodnej z zasadami zrównoważonego rozwoju oraz różnych rodzajów transportu, w tym transportu prywatnego i publicznego. Znaczącą rolę w tym kontekście odgrywa mobilność w miastach, co znalazło również odzwierciedlenie w europejskich ramach mobilności w miastach przyjętych w dniu 14 grudnia 2021 r.

(21)Podejście do sprawiedliwej transformacji obejmujące całą gospodarkę powinno wspierać środki z zakresu polityki w oparciu o koordynację procesu kształtowania polityki i wzmocnione zdolności operacyjne na wszystkich szczeblach i we wszystkich odpowiednich obszarach polityki, a przy tym powinno powierzać aktywną rolę władzom lokalnym i regionalnym, umożliwiać zaangażowanie partnerów społecznych na wszystkich szczeblach i etapach, a także zapewniać skuteczny i znaczący udział społeczeństwa obywatelskiego i zainteresowanych stron. Taka koordynacja i zaangażowanie mogłyby zapewnić, aby zasady sprawiedliwości i solidarności zawarte w Europejskim Zielonym Ładzie były od samego początku uwzględniane w kształtowaniu, wdrażaniu i monitorowaniu polityki, stanowiąc podstawę szerokiego i długoterminowego wsparcia dla sprzyjających włączeniu społecznemu polityk służących przeprowadzeniu zielonej transformacji.

(22)Zasadnicze znaczenie dla wprowadzenia rozsądnej polityki społecznej i polityki rynku pracy, która zagwarantuje sprawiedliwą i sprzyjającą włączeniu społecznemu transformację, ma zapewnienie solidnej bazy dowodowej. Do realizacji tego celu posłuży stopniowe harmonizowanie i zwiększanie spójności definicji, pojęć, klasyfikacji i metod, w szczególności w oparciu o zalecenie Komisji (UE) 2020/1563 dotyczące ubóstwa energetycznego, które ułatwia przeprowadzanie ocen i sprawia, że są one bardziej porównywalne. Dalsze działania w zakresie badań naukowych i innowacji mogą przyczynić się do poszerzenia bazy wiedzy, która może zostać wykorzystana w polityce i dyskursie publicznym. Z kolei wymiana informacji ze społeczeństwem w całej jego różnorodności oraz z kluczowymi zainteresowanymi stronami, na przykład na temat wyników ocen, prognozowania i monitorowania, może przyczynić się do kształtowania polityki i zapewnienia odpowiedzialności.

(23)Niezbędne są dane i wskaźniki o odpowiednim stopniu szczegółowości i wysokiej jakości, w szczególności do oceny skutków w zakresie zatrudnienia oraz skutków społecznych i dystrybucyjnych polityki klimatycznej. Takie dane i wskaźniki nie są obecnie w pełni dostępne. Na przykład, choć poczyniono pewne postępy w zakresie pomiaru ubóstwa energetycznego, można by opracować wskaźniki służące do oceny ubóstwa transportowego. Monitorowanie i ocenę można wzmocnić za pomocą szeregu działań skoncentrowanych na wskaźnikach, tablicach wskaźników, a także projektach pilotażowych na małą skalę i eksperymentach politycznych. Działania te mogą opierać się na istniejących tablicach wskaźników, takich jak tablica wskaźników społecznych i tablica wskaźników Europejskiego Zielonego Ładu, które zawierają istotne informacje na temat konkretnych aspektów polityki w zakresie sprawiedliwej transformacji, lub też mogą z czerpać z takich tablic.

(24)Wreszcie szczególne znaczenie w świetle znacznych potrzeb inwestycyjnych wynikających z zielonej transformacji mają optymalne i efektywne wykorzystanie finansowania publicznego i prywatnego oraz uruchomienie wszystkich dostępnych zasobów i ich skuteczne wdrożenie. Na szczeblu unijnym odpowiednie działania są wspierane z budżetu UE i w ramach inicjatywy NextGenerationEU. Będą one realizowane w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), mechanizmu sprawiedliwej transformacji, w tym Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+), Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), Funduszu Spójności, Wsparcia na rzecz odbudowy służącej spójności oraz terytoriom Europy (REACT-EU), ERASMUS+ i Europejskiego Funduszu Dostosowania do Globalizacji dla Zwalnianych Pracowników (EFG), programu LIFE, programu „Horyzont Europa”, funduszu modernizacyjnego, Społecznego Funduszu Klimatycznego oraz funduszy wspólnej polityki rolnej (WPR). Ponadto Komisja wspiera państwa członkowskie za pośrednictwem Instrumentu Wsparcia Technicznego, zapewniając im dostosowaną do potrzeb wiedzę ekspercką niezbędną do opracowania i wdrożenia reform, w tym reform promujących sprawiedliwą transformację w celu osiągnięcia neutralności pod względem emisji dwutlenku węgla.

(25)Europejski semestr stanowi ramy koordynacji unijnej polityki gospodarczej i polityki zatrudnienia, w tym w odniesieniu do istotnych pod względem gospodarczym i społecznym aspektów zielonej i cyfrowej transformacji. Będzie on nadal odgrywał tę rolę w fazie odbudowy i w przeprowadzeniu wspomnianej dwojakiej transformacji oraz będzie skoncentrowany wokół czterech wymiarów konkurencyjnego zrównoważonego rozwoju i zgodny z celami zrównoważonego rozwoju. W ramach europejskiego semestru Komisja będzie ściśle monitorować społeczno-gospodarcze wyniki i skutki, a w stosownych przypadkach zaproponuje ukierunkowane zalecenia dla poszczególnych krajów w celu zapewnienia, aby nikt nie został pozostawiony w tyle. Jednym z priorytetów będzie komplementarność ze środkami wspieranymi w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności. Realizacja niniejszego zalecenia będzie zatem monitorowana w kontekście europejskiego semestru, na podstawie adekwatnych ocen, ewaluacji wpływu polityki, a także stanu wdrożenia wytycznych przedstawionych w niniejszym zaleceniu.

(26)Ponadto w ramach projektu i ostatecznej aktualizacji krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu odpowiednio w latach 2023 i 2024, zgodnie z art. 14 rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną, państwa członkowskie powinny skorzystać z niniejszego zalecenia, aby rozważyć uwzględnienie ocen skutków w zakresie zatrudnienia, skutków społecznych i dystrybucyjnych oraz aspektów sprawiedliwej transformacji we wszystkich pięciu wymiarach unii energetycznej, a także dalej wzmacniać środki z zakresu polityki służące przeciwdziałaniu tym skutkom, ze szczególnym ukierunkowaniem na ubóstwo energetyczne.

(27)Co więcej, monitorowanie wdrażania niniejszego zalecenia może opierać się na istniejących dowodach w kontekście ustanowionych procesów wielostronnego nadzoru, w szczególności w ramach europejskiego semestru. Rada lub Komisja mogą zwrócić się do Komitetu ds. Zatrudnienia i Komitetu Ochrony Socjalnej, zgodnie z – odpowiednio – art. 150 i 160 TFUE, o przeanalizowanie w ramach ich odpowiednich kompetencji wdrożenia niniejszego zalecenia na podstawie odpowiedniej sprawozdawczości Komisji i innych narzędzi wielostronnego nadzoru. Również w tym kontekście Komisja pracuje nad zwiększeniem dostępności danych, aktualizacją, opracowaniem i wykorzystaniem ram i wytycznych metodologicznych, w tym do pomiaru ubóstwa energetycznego i transportowego oraz nierówności w zakresie środowiska, a także do oceny skuteczności i rzeczywistego wpływu środków z zakresu polityki.

PRZYJMUJE NINIEJSZE ZALECENIE: