1.Wprowadzenie i kontekst

Zgodnie z art. 169 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Unia Europejska jest zobowiązana przyczyniać się do ochrony zdrowia, bezpieczeństwa i interesów gospodarczych konsumentów poprzez działania na rzecz ochrony konsumentów, a także do uwzględniania wymogów związanych z ochroną konsumentów podczas określania i realizacji innych unijnych polityk i działań. Cel ten może zostać osiągnięty dzięki staraniom ukierunkowanym na stworzenie należycie funkcjonującego rynku wewnętrznego, oferującego korzyści zarówno konsumentom, jak i przedsiębiorcom. UE może także podjąć działania wspierające, uzupełniające i nadzorujące politykę realizowaną na poziomie krajowym w celu wspierania prawa konsumentów do informacji, edukacji i organizowania się.

UE wdrożyła szereg praw konsumentów i polityk w zakresie ochrony konsumentów, które mają się przyczyniać do realizacji tego celu poprzez instrumenty horyzontalne albo ustawodawstwo obejmujące poszczególne sektory. Wśród niedawno wprowadzonych środków, których celem jest zapewnienie aktualności tych ram oraz ich zdolności do radzenia sobie ze zmianami na rynku, można wymienić między innymi przegląd rozporządzenia w sprawie współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów oraz ocenę adekwatności prawa dotyczącego konsumentów i rynku, co doprowadziło do przyjęcia w kwietniu 2018 r. nowego ładu dla konsumentów.

Realizację tych priorytetów w praktyce umożliwia finansowanie z budżetu UE przyznane w ramach wieloletniego programu na rzecz konsumentów na lata 2014–2020. Na realizację programu w latach 2014–2020 przeznaczono kwotę 188,8 mln EUR. Program ten został przyjęty po to, by wspierać realizację priorytetów polityki określonych w Europejskim programie na rzecz konsumentów – Zwiększanie zaufania i pobudzanie wzrostu gospodarczego . W art. 13 ust. 2 rozporządzenia zobowiązano Komisję do przedstawiania Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdania ze śródokresowej oceny programu.

Celem ogólnym programu określonym w rozporządzeniu jest „zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów oraz umocnienia pozycji konsumentów i umieszczenie konsumenta w sercu rynku wewnętrznego w ramach ogólnej strategii na rzecz inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Aby to osiągnąć, program wniesie wkład w ochronę zdrowia, bezpieczeństwa oraz prawnych i ekonomicznych interesów konsumentów, a także będzie promował ich prawo do informacji, edukacji i organizowania się w celu ochrony swoich interesów oraz będzie wspierał włączenie interesów konsumentów do innych obszarów polityki. Program uzupełnia, wspiera i monitoruje polityki państw członkowskich”.

Program stanowi rozwinięcie działań finansowanych w ramach poprzedniego programu obejmującego lata 2007–2013. Dzięki temu zapewniono płynne przejście między programami i kontynuację wieloletnich działań, jednocześnie uwzględniając wyniki śródokresowej oceny sukcesów poprzedniego programu oraz oceny obszarów wymagających większej uwagi.

Od końca 2014 r. realizacja programu na rzecz konsumentów na lata 2014–2020 uwzględnia dodatkowo wytyczne wynikające z następujących priorytetów Komisji: pogłębiony i bardziej sprawiedliwy rynek wewnętrzny, jednolity rynek cyfrowy oraz prężna unia energetyczna. Program wspiera także działania mające znaczenie dla polityki ochrony konsumentów przyczyniające się do realizacji inicjatyw związanych ze zrównoważoną konsumpcją/gospodarką o obiegu zamkniętym, zwłaszcza w ramach planu działania UE dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym.

2.Zakres, cel i metodologia oceny

2.1.Zakres i cel oceny

Celem tego przeglądu śródokresowego programu na rzecz konsumentów na lata 2014–2020 jest ocena realizacji celów wszystkich jego środków, aktualnej sytuacji w zakresie realizacji działań kwalifikowalnych określonych w art. 4 oraz działań szczegółowych, o których mowa w załączniku I. W niniejszej ocenie przeanalizowano przydział środków dla beneficjentów, wydajność wykorzystania zasobów i europejską wartość dodaną programu, z uwzględnieniem rozwoju sytuacji w obszarze ochrony konsumentów oraz innych polityk UE dotyczących konsumentów, w celu podjęcia decyzji o wznowieniu, zmianie lub zawieszeniu działań. Wstępne wnioski z oceny zostały uwzględnione podczas przygotowywania propozycji programu jednolitego rynku w następnych wieloletnich ramach finansowych.

Ocena uwzględnia dodatkowo możliwości w zakresie uproszczenia, spójność wewnętrzną i zewnętrzną programu, w tym możliwości synergii/komplementarności z innymi programami UE, zachowanie przydatności wszystkich celów, jak również wkład środków w realizację unijnych priorytetów dotyczących inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. Bardziej długofalowe wpływy oraz zrównoważony charakter skutków programu zostały ocenione w zakresie, w jakim było to możliwe, biorąc pod uwagę, że program jest wciąż realizowany, mając na względzie przyczynienie się do podjęcia decyzji w sprawie ewentualnego wznowienia, zmiany lub zawieszenia następnego programu pod względem jego zakresu, charakteru i kosztów.

Podczas oceny przeanalizowano realizację programu we wszystkich państwach członkowskich (uwzględniając datę przystąpienia), a także w Norwegii i Islandii. Ocena objęła lata 2014–2017.

2.2.Metodyka i ograniczenia

Ocenę przeprowadzono w okresie od października 2017 r. do kwietnia 2018 r. Wraz ze sprawozdaniem przygotowano dokument roboczy służb Komisji, oparty na opracowaniu sporządzonym przez wykonawcę zewnętrznego.

Na potrzeby tej oceny zgromadzono, dokonano przeglądu i przetworzono szereg różnych sprawozdań, opracowań akademickich oraz innych dokumentów dotyczących działań i form działalności finansowanych w ramach programu na rzecz konsumentów. Podczas oceny konsultowano się z bardzo różnymi zainteresowanymi stronami, co zapewniło uwzględnienie tak różnorodnych interesów, jak to było możliwe. Konsultacje publiczne miały miejsce między 10 stycznia 2018 r. a 9 marca 2018 r., w ramach konsultacji dotyczących unijnego finansowania w obszarze inwestowania, badań naukowych i innowacji, małych i średnich przedsiębiorstw oraz jednolitego rynku podczas przygotowywania programów finansowania po roku 2020.

W momencie przeprowadzania oceny realizacja większości finansowanych działań była wciąż na wczesnych etapach, przez co dostępne dane na temat wyników działań i wpływu programu były ograniczone. Z tego względu przegląd śródokresowy programu opierał się głównie na ocenie przez zainteresowane strony realizacji programu oraz rezultatów działań finansowanych w ramach programu na rzecz konsumentów.

W miarę możliwości przeprowadzono triangulację danych z wywiadów z danymi z analizy ilościowej rezultatów i działań. Na ile było to możliwe przy analizie odpowiedzi na pytania wykorzystano porównanie z sytuacją wyjściową (koniec poprzedniego okresu programowania).

3.Kluczowe elementy i realizacja programu