ZAŁĄCZNIK III

Wdrażanie przepisów art. 12 dyrektywy siedliskowej: Przykład wilka

1. Kontekst – wprowadzenie

Wilk należy do rodzimej fauny europejskiej i jest integralną częścią naszej bioróżnorodności i naszego dziedzictwa naturalnego. Jako główny drapieżnik pełni istotną funkcję ekologiczną, przyczyniając się do utrzymania dobrego stanu i funkcjonowania ekosystemów. W szczególności pomaga regulować zagęszczenie gatunków, na które poluje (1) (zazwyczaj dzikie zwierzęta kopytne, takie jak sarny, jelenie i dziki, ale także kozice i łosie, w zależności od obszaru), i poprawiać ich zdrowie dzięki selektywnemu drapieżnictwu. Dawniej wilk występował na całym kontynencie europejskim, ale do pierwszej połowy XX wieku został wytępiony w większości regionów i państw.

W sprawozdaniu na temat stanu przyrody z 2020 r. (2), opartym na danych przekazanych przez państwa członkowskie, potwierdzono, że populacje wilków w UE zasadniczo odbudowują się (utrzymują się na stałym lub rosnącym poziomie) i ponownie zasiedlają części swojego historycznego zasięgu, chociaż tylko w niektórych państwach członkowskich osiągnęły właściwy stan ochrony (3). Powrót wilka jest dużym sukcesem w zakresie ochrony (4) , który był możliwy dzięki zapewnieniu ochrony prawnej, bardziej przychylnemu nastawieniu społeczeństwa, jak również odbudowie gatunków stanowiących jego pożywienie (np. jeleni i dzików) oraz pokrywy leśnej (po zaprzestaniu użytkowania gruntów rolnych).

Jednocześnie powrót wilka w regiony, w których nie występował od dziesięcioleci lub dłużej, stanowi istotne wyzwanie dla państw członkowskich, ponieważ obecność tego gatunku jest często związana z kilkoma rodzajami konfliktów i może wywoływać silne protesty i reakcje społeczne wśród zainteresowanych społeczności wiejskich.

Podobnie jak w przypadku innych dużych drapieżników, wilki potrzebują ogromnych obszarów, a pojedyncze osobniki i watahy wykorzystują setki tysięcy kilometrów2 na swoje terytoria. W związku z tym ich gęstość występowania jest bardzo niska, a ich populacje rozprzestrzeniają się na bardzo dużych obszarach i zazwyczaj przekraczają wiele granic administracyjnych, zarówno wewnątrz państw, jak i pomiędzy nimi. Z biologicznego punktu widzenia zaleca się zatem, aby środki ochronne i działania w zakresie zarządzania były jak najlepiej skoordynowane i spójne. Świadczy to o konieczności prowadzenia współpracy transgranicznej, na przykład w formie spójnego i skoordynowanego podejścia na poziomie populacji wilka. Dalsze wytyczne dostępne są w publikacji „Guidelines for population-level management plans of large carnivores in Europe [„Wytyczne dotyczące planów zarządzania dużymi drapieżnikami na poziomie populacji”], opracowanej dla Komisji Europejskiej (Linnell i in., 2008) (5).

Wilk jest wymieniony w załączniku IV do dyrektywy siedliskowej w przypadku większości państw członkowskich i regionów, a zatem podlega przepisom dotyczącym ścisłej ochrony ustanowionym w art. 12 dyrektywy siedliskowej, w tym zakazowi jakichkolwiek form celowego chwytania lub zabijania osobników tego gatunku dziko występujących.

W przypadku niektórych państw członkowskich i regionów wilk jest wymieniony w załączniku V wśród gatunków, „których pozyskiwanie ze stanu dzikiego i eksploatacja może podlegać działaniom w zakresie zarządzania”. W odniesieniu do większości państw członkowskich i regionów wilk jest również uwzględniony w załączniku II jako gatunek o znaczeniu priorytetowym, wymagający wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony (SOO) i wprowadzenia odpowiednich środków ochronnych. W tabeli przedstawiono, które populacje zostały ujęte w którym załączniku do dyrektywy siedliskowej.

Tabela

Uwzględnienie wilków w załącznikach do dyrektywy siedliskowej

Załącznik II (konieczność wyznaczenia SOO): „* Canis lupus (z wyjątkiem populacji estońskich, łotewskich, litewskich i fińskich, populacji greckich na północ od 39 równoleżnika i populacji hiszpańskich na północ od Duero)”. Załącznik IV (ścisła ochrona): „Canis lupus (z wyjątkiem populacji estońskich, bułgarskich, łotewskich, litewskich, polskich i słowackich, populacji greckich na północ od 39 równoleżnika i populacji hiszpańskich na północ od Duero, populacji fińskich w ramach obszaru zarządzania populacją reniferów określoną w ust. 2 fińskiej ustawy nr 848/90 z dnia 14 września 1990 r. o zarządzaniu populacją reniferów)”. Załącznik V (zarządzanie gatunkami jest dozwolone): „Canis lupus (populacje hiszpańskie na północ od Duero, populacje greckie na północ od 39 równoleżnika, populacje fińskie w ramach obszaru zarządzania populacją reniferów określoną w ust. 2 fińskiej ustawy nr 848/90 z dnia 14 września 1990 r. o zarządzaniu populacją reniferów, populacje bułgarskie, łotewskie, litewskie, estońskie, polskie i słowackie)”.

Jak wspomniano powyżej, w wielu państwach członkowskich i regionach wilk nie osiągnął jeszcze właściwego stanu ochrony (6).

W badaniu przeprowadzonym w 2018 r. dla Parlamentu Europejskiego (7) oceniono ryzyko wyginięcia poszczególnych populacji wilków na podstawie kryteriów czerwonej księgi IUCN. Spośród dziewięciu (głównie transgranicznych) populacji wilków, trzy oceniono jako „najmniej narażone”, trzy jako „bliskie narażenia” i trzy jako „zagrożone”. Jedna populacja wilka (populacja iberyjska, Hiszpania – Sierra Morena) wyginęła. Autorzy badania podkreślili również trudności z harmonizacją wyników danych z monitorowania wynikające ze stosowania różnych technik i podejść do monitorowania (inne sposoby lub okresy liczenia), wartości średnich w stosunku do maksymalnej i minimalnej populacji, braku zgłoszeń ze strony niektórych państw mimo występowania gatunku na ich terytorium, odmiennej jakości danych itp (8).

Chociaż wydaje się, że w całej Europie kilka populacji wilków odbudowuje się i rozszerza swój zasięg, gatunek ten nadal stoi w obliczu różnych zagrożeń i problemów związanych z ochroną, w szczególności kłusownictwa (które często nie jest wykrywane, ale prawdopodobnie odpowiada za znaczny odsetek całkowitej śmiertelności). Konkretne zagrożenia i potencjalne środki służące ich zwalczaniu zostały opisane w odniesieniu do każdej populacji wilków w sfinansowanym przez Komisję Europejską sprawozdaniu „Key actions for Large Carnivore populations in Europe” [„Najważniejsze działania na rzecz populacji dużych drapieżników w Europie”] (Boitani i in., 2015 (9)).

2. Wymogi prawne dotyczące ochrony poszczególnych gatunków wilka

Wszystkie gatunki wilka wymienione w załączniku IV do dyrektywy siedliskowej są objęte ścisłą ochroną, ponieważ celem określonym w dyrektywie jest osiągnięcie właściwego stanu ochrony wymienionych gatunków. Ochrona, jaką art. 12 dyrektywy siedliskowej zapewnia populacjom gatunków wymienionych we wspomnianym załączniku, ma charakter zapobiegawczy i zobowiązuje państwa członkowskie do zapobiegania sytuacjom, które mogłyby mieć negatywny wpływ na te gatunki.

Formalną transpozycję art. 12 do przepisów krajowych należy uzupełnić dodatkowymi działaniami wykonawczymi w celu zapewnienia ścisłej ochrony na podstawie konkretnych problemów i zagrożeń, w obliczu których stoi wilk w danym kontekście. Należy nie tylko zakazać działań wymienionych w art. 12, ale także zastosować wszelkie środki niezbędne do zapewnienia, aby zakazy te nie były naruszane w praktyce. Oznacza to na przykład, że organy mają obowiązek wprowadzić wszelkie niezbędne środki, aby zapobiec (nielegalnemu) zabijaniu wilków i chronić tereny, które służą jako miejsca odpoczynku lub rozrodu, takie jak ich nory i miejsca spotkań.

Według Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) art. 12 ust. 1 dyrektywy siedliskowej „wymaga od państw członkowskich nie tylko ustanowienia kompletnych ram legislacyjnych, ale również podjęcia działań konkretnych i szczególnych w zakresie ochrony”, przy czym przepis ten zakłada również „podjęcie spójnych i wzajemnie powiązanych działań o charakterze prewencyjnym” (TSUE, sprawa C-183/05 z dnia 11 stycznia 2007 r., Komisja Wspólnot Europejskich/Irlandia). Podejście to zostało potwierdzone w wyroku TSUE z dnia 10 października 2019 r. (orzeczenie w trybie prejudycjalnym w sprawie C-674/17): „Poszanowanie tego przepisu nakazuje państwom członkowskim nie tylko stworzenie kompletnego systemu regulacji ustawowych, lecz także przeprowadzenie konkretnych, szczególnych działań ochronnych. System ścisłej ochrony zakłada również podjęcie spójnych i wzajemnie powiązanych działań o charakterze prewencyjnym. Taki ścisły system ochrony musi być w stanie faktycznie zapobiec celowemu chwytaniu lub zabijaniu w przyrodzie, a także pogarszaniu stanu lub niszczeniu miejsc rozrodu lub odpoczynku gatunków zwierząt wymienionych w lit. a) załącznika IV do dyrektywy siedliskowej”.

Przykładem działania, które pozwala należycie egzekwować przepisy dotyczące ochrony gatunków, jest powołanie skutecznych zespołów do walki z kłusownictwem, dysponujących psami do wykrywania trucizn. Kłusownictwo, wnyki i przynęty z trucizną są bowiem istotnym zagrożeniem dla wilków w wielu miejscach. Trucizny są szczególnie poważnym problemem, ponieważ mają wpływ również na inne gatunki, w szczególności na ptaki drapieżne. Aby rozwiązać ten problem, w ramach szeregu projektów realizowanych w Europie Południowej i Wschodniej (Hiszpania, Włochy, Portugalia, Grecja, Bułgaria i Rumunia), finansowanych w ramach programu LIFE (10), ustanowiono konkretne środki, które są skutecznym wsparciem dla systemu ścisłej ochrony gatunku, np. poprzez utworzenie jednostek pracujących z psami wykrywającymi trucizny, szkolenie personelu (strażników leśnych, leśniczych, lokalnej policji, lekarzy weterynarii) oraz budowanie zdolności instytucji publicznych; a także poprzez działania uświadamiające skierowane do hodowców zwierząt gospodarskich, myśliwych, operatorów turystycznych, uczniów i ogółu społeczeństwa.

Plany ochrony gatunków lub plany zarządzania gatunkami wilka, jeśli zostały opracowane zgodnie z art. 12 i odpowiednio zrealizowane, mogą stanowić skuteczne ramy wdrożenia przepisów dotyczących ścisłej ochrony populacji wilków wymienionych w załączniku IV, tworząc kompleksowy system współistnienia, którego celem jest zapewnienie właściwego stanu ochrony przy jednoczesnym rozwiązaniu konfliktów powstających w związku z działalnością człowieka.

Plany te mogą obejmować następujące rodzaje działań: (i) wsparcie na rzecz środków zapobiegawczych (poprzez pomoc inwestycyjną, przekazywanie informacji, prowadzenie szkoleń i udzielanie pomocy technicznej); (ii) odszkodowania za szkody gospodarcze wyrządzone przez wilki; (iii) udoskonalenie monitorowania danej populacji wilka i rozszerzenie bazy wiedzy na jej temat; (iv) monitorowanie, ocena i zwiększanie skuteczności środków ochrony zwierząt gospodarskich; (v) promowanie zaangażowania i dialogu z zainteresowanymi stronami i między nimi (np. za pomocą specjalnych platform); (vi) wzmożenie starań na rzecz egzekwowania prawa w celu zwalczania nielegalnego zabijania wilków; (vii) ochrona siedlisk i poprawa warunków żerowania (np. w stosownych przypadkach poprzez odbudowę populacji dzikich gatunków będących ofiarami wilka); (viii) rozwój możliwości w zakresie ekoturystyki związanej z wilkami; (ix) promocja/marketing produktów rolnych pochodzących z obszarów występowania wilków oraz (x) prowadzenie działań informacyjnych, edukacyjnych i uświadamiających. Plany te mogą również umożliwiać właściwym organom zezwalanie, dzięki wprowadzaniu odstępstw zgodnie z warunkami określonymi w dyrektywie, na ograniczone stosowanie kontroli przez uśmiercanie w celu usunięcia okazów wilka. Należy jednak zauważyć, że plany przewidujące adaptacyjne zarządzanie odłowem (takie jak plany dotyczące gatunków, na które można polować, określonych w załączniku V do dyrektywy siedliskowej) nie byłyby zgodne z przepisami dotyczącymi ścisłej ochrony, które mają zastosowanie do gatunków wymienionych w załączniku IV.

Plany te należy sporządzać na podstawie najlepszych dostępnych informacji dotyczących stanu ochrony gatunku i tendencji w tym zakresie, jak również wszystkich istotnych zagrożeń i presji. Uczestnictwo wszystkich zainteresowanych stron, w szczególności tych, na które gatunek lub przewidywane środki ochronne mają wpływ, lub konsultacje z nimi mają zasadnicze znaczenie dla uwzględnienia wszystkich istotnych aspektów planów i uzyskania powszechnej akceptacji społecznej.

Przykład zaangażowania zainteresowanych stron w plan zarządzania Chorwacki plan zarządzania populacją wilka na lata 2010–2015 (chorwackie Ministerstwo Kultury, 2010) był wynikiem dwuletniego procesu, w którym uczestniczyli przedstawiciele wszystkich zainteresowanych grup (odpowiednie ministerstwa, członkowie Komitetu ds. monitorowania populacji dużych drapieżników, naukowcy, leśnicy, stowarzyszenia pozarządowe itp.). W szczegółowym planie działania określono środki, które Chorwacja powinna wprowadzić, aby zapewnić ochronę populacji wilka przy możliwie najbardziej harmonijnym współżyciu z ludźmi.

Plany ochrony wilków i zarządzania ich populacją mogą zatem zapewnić odpowiednią strukturę umożliwiającą ocenę i rozwiązanie wszystkich istotnych problemów i konfliktów zagrażających populacjom wilków z myślą o osiągnięciu właściwego stanu ochrony.

W związku z tym mogą one obejmować również takie kwestie jak hybrydyzacja wilków i psów zgłaszana w odniesieniu do wszystkich dziewięciu europejskich populacji wilków w 21 państwach europejskich (11). W niektórych miejscach jest to poważne zagrożenie dla ochrony wilka (12) i aby rozwiązać ten problem, konieczne może być przeprowadzenie konkretnych działań zapobiegawczych, proaktywnych i reaktywnych, jak wskazano w zaleceniu nr 173 (2014 (13)) przyjętym w ramach konwencji berneńskiej (Rada Europy, 2014). Ponieważ jednak hybrydyzacja wilka i psa jest problemem złożonym, zdecydowanie zaleca się opracowanie odpowiednio sformułowanego planu zarządzania na poziomie krajowymi i na poziomie populacji, z wykorzystaniem najbardziej aktualnych i wiarygodnych procedur terenowych, laboratoryjnych i statystycznych (zob. ramka).

Hybrydy wilka i psa Krzyżowanie się wilków z ich udomowioną formą, psami, prawdopodobnie miało miejsce wielokrotnie w czasie całej historii udomowienia psów i nadal ma miejsce z różną intensywnością w niektórych częściach zasięgu występowania wilków. Jako rodzaj hybrydyzacji antropogenicznej hybrydyzacja wilka i psa nie jest naturalnym procesem ewolucyjnym, w przypadku którego hybrydy powinny podlegać środkom ochronnym. Hybrydyzacja wilka z psem, jako zagrożenie dla integralności genetycznej populacji wilków, jest raczej kwestią wywołującą duże obawy związane z ochroną, którą należy rozwiązać, korzystając z odpowiednich planów i narzędzi zarządzania. W Europie hybrydyzację wykryto w kilku państwach, np. w Norwegii, na Łotwie, w Estonii, Bułgarii, we Włoszech, w Hiszpanii, Portugalii, Niemczech, Grecji, na Słowenii i w Serbii. Należy jednak zauważyć, że szacunki dotyczące introgresji genów psów do populacji dzikich wilków opierają się na różnych podejściach i związanych z nimi protokołach eksperymentalnych. O ile w kilku przypadkach krzyżowanie doprowadziło do powstania tylko jednego lub kilku miotów hybryd na ograniczonych obszarach, w innych przypadkach stwierdzono, że introgresja genów psów do populacji dzikich wilków rozprzestrzeniła się na znacznych obszarach, chociaż w różnym stopniu (od 5,6 % w Galicji w Hiszpanii do ponad 60 % w prowincji Grosseto we Włoszech). Wysokie wskaźniki introgresji stwierdzono również w północnych Apeninach, natomiast wśród alpejskich populacji wilków (od Francji po środkowo-wschodnie Alpy) wykryto jedynie rzadkie przypadki hybrydyzacji. Odnotowany w innych miejscach wskaźnik hybrydyzacji wynosi jednak około 5–10 % (Leonard i in., 2011). Hybrydyzacja występuje głównie między samcami psów i samicami wilków. W rzadkich przypadkach może dojść również do sytuacji odwrotnej. Duża liczba psów bez opieki na różnych obszarach, w szczególności w regionach śródziemnomorskich, stwarza wiele możliwości spotkań wilków z psami. Brakuje wiedzy na temat ekologii żyjących na wolności hybryd wilka i psa, ale nie ma dowodów na to, że hybrydy zmniejszają indywidualną kondycję, dyspersję, sukces reprodukcyjny, zmianę zachowania lub żywotność populacji. Zarządzanie hybrydyzacją wilków i psów jest problematyczne dla organów rządowych, ponieważ wiąże się z szeregiem poważnych wyzwań. a) Status taksonomiczny hybrydy Psy wywodzą się od wilków za sprawą udomowienia, a oba rodzaje zwierząt należą do tej samej jednostki taksonomicznej, gatunku Canis lupus. Psy są czasami określane przy użyciu kwalifikatora podgatunku Canis lupus familiaris. Nie ma większych wątpliwości, że hybrydy zachowują nazwę Canis lupus. Status prawny hybryd b) Status prawny hybryd W przeciwieństwie do psów, których przetrwanie zazwyczaj zależy od opieki człowieka i jego zasobów, hybrydy prowadzą samodzielne i dobre życie jako dzikie zwierzęta. Jako takie w wielu krajowych ustawodawstwach zostałyby one uznane za równe dzikiej faunie i podlegałyby takim samym zasadom zarządzania. Gdyby hybrydy miały być uznawane za równorzędne z psami, podlegałyby krajowym przepisom dotyczącym zwierząt domowych. W każdym razie wydaje się korzystne, aby hybrydy wilka z psem otrzymały „taki sam status prawny jak wilki względem myśliwych i społeczeństwa w celu zniwelowania potencjalnej luki związanej z nielegalnym zabijaniem wilków” (oświadczenie w sprawie wsparcia polityki dotyczące hybrydyzacji, przedstawione przez inicjatywę na rzecz dużych drapieżników w Europie i załączone do publikacji „Guidelines for population-level management plans of large carnivores in Europe [„Wytyczne dotyczące planów zarządzania dużymi drapieżnikami na poziomie populacji”] (Linnell i in., 2008)). Gdyby bowiem hybrydy zostały uznane w przepisach krajowych za niechronione prawnie, mogłoby to doprowadzić do wzrostu przypadkowego zabijania wilków, biorąc pod uwagę trudności w odróżnieniu hybryd od genetycznie „czystych” wilków jedynie na podstawie cech morfologicznych. Mogłoby to obejmować nie tylko przypadkowe, ale również celowe zabijanie, ponieważ brak statusu ochrony hybryd mógłby być wykorzystywany jako pretekst do uśmiercenia prawdziwych wilków. Instytucje zarządzające zachęca się do zapewnienia, aby hybrydy wyraźnie i jednoznacznie podlegały przepisom prawa krajowego jako dzika fauna albo zwierzęta domowe. c) Możliwości reakcji związanych z zarządzaniem Najbardziej odpowiednia reakcja związana z zarządzaniem będzie zależała od ogólnego szacowanego poziomu introgresji oraz od tego, czy introgresja występuje tylko na ograniczonych obszarach i w kilku watahach, czy też jest rozpowszechniona na dużych obszarach lub w większości watah. Na przykład ograniczona introgresja może nie stanowić poważnego zagrożenia, jeśli utrzymuje się na stałym poziomie przez pokolenia. Znacząca i szeroko rozpowszechniona hybrydyzacja (stado hybryd) może być nie do opanowania, nawet jeżeli nadal pożądane jest ograniczenie obecnego i przyszłego przepływu genów zwierząt domowych do populacji wilków. Znacznej, ale ograniczonej miejscowo częstości występowania można nadal zaradzić za pomocą ukierunkowanych działań neutralizujących rozmnażanie hybryd (za pomocą fizycznego usunięcia albo sterylizacji). Chociaż podniesiono szereg zastrzeżeń dotyczących trudności i skuteczności usuwania hybryd w celu utrzymania niskich poziomów powszechnej introgresji, taka interwencja jest potencjalnie przydatna, jeżeli hybrydyzacja nie jest powszechna i poparta badaniami stosowanymi, monitorowaniem i adaptacyjnymi ramami zarządzania. Dostępnych jest wiele różnych narzędzi w zakresie zarządzania, a skuteczność każdego z nich zależy od wyznaczonych celów. Zdecydowanie zaleca się, aby w odniesieniu do zagadnienia hybrydyzacji opracowano na poziomie krajowym lub w miarę możliwości na poziomie populacji specjalny plan zawierający pełen opis i szczegółowe uzasadnienie celów, protokołów i kryteriów. Konieczne będzie określenie i opisanie szeregu działań zapobiegawczych, proaktywnych i reaktywnych. Taki plan prawdopodobnie zawierać będzie przepisy dotyczące: 1) podjęcia międzynarodowej współpracy z udziałem wszystkich laboratoriów genetycznych w celu uzgodnienia wspólnego podejścia dotyczącego określenia progów i procedur na potrzeby identyfikacji hybryd oraz udostępniania częstotliwości występowania allela w populacji odniesienia; 2) zatwierdzenia zestawu wytycznych politycznych dotyczących badania i monitorowania rozpowszechnienia i częstości występowania hybrydyzacji i introgresji genów psów w populacji wilków; 3) określenia obszarów, w których odpowiednie są poszczególne narzędzia w zakresie zarządzania w zależności od poziomów i wzorców występowania hybryd, począwszy od braku interwencji po aktywne usuwanie osobników będących hybrydami. W ostatecznym rozrachunku na obszary zarządzania i wybrane działania może mieć wpływ kontekst społeczny; 4) utworzenia zespołów (i procedur) interwencyjnych odpowiedzialnych, w stosownych przypadkach, za usuwanie hybryd wilków i psów pozostających na wolności lub za ich chwytanie/sterylizację/wypuszczanie. Komisja Europejska w pełni zatwierdziła rekomendację nr 173 (2014) Stałego Komitetu konwencji berneńskiej, która między innymi stanowi, że: „w interesie skutecznej ochrony wilków leży zagwarantowanie, iż usunięcie wszelkich wykrytych hybryd między wilkami a psami będzie odbywać się wyłącznie w sposób kontrolowany przez rząd”. Wydaje się, że można to osiągnąć wyłącznie dzięki zakazowi zabijania hybryd przewidzianym w prawie krajowym i objęciu agencji rządowych lub ich wyznaczonych przedstawicieli wyjątkiem od tego zakazu. W rekomendacji stronom zalecono: „zadbanie o to, by usuwanie hybryd między wilkami a psami przeprowadzane w ramach działań kontrolowanych przez rząd odbywało się po potwierdzeniu przez przedstawicieli władz państwowych lub podmioty wyznaczone przez państwo w tym celu i/lub naukowców, na podstawie cech genetycznych lub morfologicznych, że są to hybrydy. Usuwaniem takich osobników powinny się zajmować wyłącznie podmioty, którym zadanie takie powierzyły właściwe organy, gwarantując przy tym, że takie postępowanie nie naruszy stanu ochrony wilków”; „przyjęcie niezbędnych środków służących zapobieganiu celowemu lub omyłkowemu zabijaniu wilków jako hybryd wilków i psów. Nie będzie to miało wpływu na usuwanie wykrytych hybryd wilków i psów z populacji dzikich wilków w ramach działań kontrolowanych przez rząd przez podmioty, którym zadanie takie powierzyły właściwe organy”; 5) zatwierdzenia krajowego planu dotyczącego kontroli psów bez opieki (zdziczałych, zbłąkanych lub puszczanych wolno przez właścicieli) i zakazania trzymania wilków oraz hybryd wilków i psów jako zwierzęta domowe; opracowania kampanii informacyjnych na temat kontroli psów zdziczałych i bez opieki na terenach będących w zasięgu wilków.

3. Konflikt związany z wilkiem

Pomiędzy wilkiem a człowiekiem od zawsze występowało kilka rodzajów konfliktu o charakterze społeczno-ekonomicznym. W przeszłości takie konflikty kończyły się eksterminacją lub znacznym ograniczeniem populacji wilków na większości zamieszkiwanych przez nie terenów w Europie. Na wielu obszarach nadal zwalcza się wilki, a kłusownictwo jest w znacznej mierze rozpowszechnione. Obecnie głównie występują następujące konflikty:

— Ataki na zwierzęta gospodarskie. Ataki na zwierzęta gospodarskie głównie dotyczą owiec. Według szacunków (Linnell & Cretois (2018)) w latach 2012–2016 w UE wilki zabijały średnio 19 500 owiec rocznie (należy zauważyć, że dane te nie obejmują Polski, Rumunii, Hiszpanii, Bułgarii, Austrii i niektórych części Włoch). Jak dotąd dane te stanowią najlepszy dostępny wskaźnik zastępczy ukazujący wpływ drapieżnictwa wilków w UE. Chociaż ofiarą ataków wilków padają głównie owce, to jednak w mniejszym stopniu ich ofiarami są również inne rodzaje zwierząt gospodarskich (kozy, bydło, konie) i częściowo udomowione renifery. Zakres drapieżnictwa jest niezwykle zróżnicowany i w dużej mierze zależy od rodzaju systemu utrzymania zwierząt gospodarskich, sposobu gospodarowania oraz poziomu nadzoru, tj. od tego, czy zwierzęta gospodarskie przebywają w zamkniętej zagrodzie, szczególnie w nocy, czy na pastwiskach. Na przykład w 2019 r. we Francji (80 watah wilków) wypłacono odszkodowanie za około 11 000 sztuk owiec, bydła i kóz, które padły ofiarą wilków (Dreal 2019 (14)), w Niemczech (128 watah wilków) liczba ta wyniosła mniej niż 3 000 według danych za 2019 r. (DBBW 2019 (15)), a w Szwecji (31 watah wilków) ofiarą padło jedynie 161 owiec w 2018 r. (Viltskadestatistik 2018, SLU (16)). Należy zauważyć, że występują trudności w gromadzeniu na terytorium całej Europy spójnych i wiarygodnych danych dotyczących ataków wilków na zwierzęta gospodarskie (Linnell & Cretois (2018)). Zwierzęta gospodarskie padają lub gubią się z różnych powodów, i nie zawsze śmierć zwierzęcia można powiązać z atakiem dużego drapieżnika. Jakość informacji zgłaszanych przez rolników i hodowców zwierząt gospodarskich w dużej mierze zależy od systemu odszkodowań, tj. na przykład od poziomu (pełnego lub częściowego) odszkodowania, długości i stopnia złożoności danej procedury administracyjnej oraz od tego, czy przeprowadza się kontrole na miejscu w celu sprawdzenia, czy szkoda faktycznie stanowi efekt ataku dużego drapieżnika. Sporadycznie wilki mogą również atakować i zabijać psy. Na przykład w Szwecji lub w Finlandii takie sytuacje zdarzają się podczas pogoni za łosiami z wolno biegającymi psami na terytorium zamieszkałym przez wilki. Oprócz bezpośrednich i pośrednich strat ekonomicznych strata zarówno zwierząt gospodarskich, jak i psów ma wyraźne skutki emocjonalne. Chociaż ogólny wpływ drapieżnictwa wilków w sektorze produkcji zwierzęcej w UE jest nieznaczny, ataki wilków na niechronione owce podczas wypasu mogą mieć poważne skutki dla poszczególnych gospodarstw oraz stanowią źródło dodatkowej presji i dodatkowego obciążenia dla dotkniętych tym problemem podmiotów w sektorze, który i tak musi się mierzyć z szeregiem presji społeczno-ekonomicznych.

— Postrzegane zagrożenie dla ludzi. Wilki nie widzą w człowieku potencjalnej ofiary. Człowiek oznacza raczej zagrożenie, którego należy unikać. Co prawda w przeszłości zdarzały się przypadki śmiertelnych ataków wilków na ludzi (często przez okazy zakażone wirusem wścieklizny lub karmione, sprowokowane, zranione lub uwięzione przez człowieka), jednak w obecnych europejskich uwarunkowaniach środowiskowych i społecznych faktyczne ryzyko, że człowiek zostanie zaatakowany przez wilka, uznaje się za niezwykle niskie. (Linnell i in., 2002; Linnell i Alleau, 2016 (17); KORA, 2016; (Linnell i in., 2021).Mimo to wielu ludzi nadal obawia się wilków, w szczególności w państwach i regionach, w których od niedawna gatunek ten znowu występuje lub w których coraz większa populacja wilków sprawia, że są one bardziej widoczne na obszarach, na których wcześniej zwykle nie występowały. Odnotowano przypadki wilków podchodzących do ludzi i zachowujących się w nietypowy sposób (wilki „zuchwałe” lub „niepłochliwe”). Ma to w szczególności miejsce w sytuacji, w której wilki kojarzą obecność ludzi z pokarmem, lub w przypadku obecności psów (Reinhardt 2018). Jeżeli chodzi o hybrydy wilków i psów, nie ma dowodów wskazujących, że takie osobniki są bardziej zuchwałe lub niebezpieczne niż wilki. Przeświadczenie to utrzymuje się jednak na niektórych obszarach w Europie. Takie poglądy i nastawienia należy odpowiednio wziąć pod uwagę i potraktować poważnie. Warto wspierać działania edukacyjne, udzielać prawidłowych informacji oraz demaskować fałszywe informacje poprzez ich weryfikację (takie starania są prowadzone przez niektóre lokalne lub regionalne organy lub w ramach projektów LIFE). Tego typu działania jednak często nie są wystarczające. Ponadto należy wyraźnie stwierdzić, że w mało prawdopodobnym przypadku, w którym można obiektywnie uznać, że wilk stwarza zagrożenie – np. wilk zakażony wścieklizną lub wilk kojarzący obecność ludzi z pokarmem lub niewykazujący lęku przed człowiekiem – ukierunkowane usunięcie takiego osobnika jest w pełni uzasadnione na podstawie dyrektywy siedliskowej (zob. poniżej rozdział 6 punkt dotyczący odstępstw przewidzianych w art. 16 ust. 1 lit. c)).

— Wpływ na dzikie gatunki zwierząt kopytnych. Może zdarzyć się, że wilki i myśliwi polują na tę samą ofiarę – dzikie zwierzęta kopytne. Myśliwi często obawiają się, że konkurencja ze strony powracających dużych drapieżników wpłynie na ich działania, co może stanowić źródło poważnego konfliktu. Wpływ drapieżnictwa wilków na liczebność i zachowanie dzikich zwierząt kopytnych jest bardzo zróżnicowany i złożony, a także zależy od danego gatunku i lokalnych uwarunkowań. Zasadniczo corocznie wilki eliminują zaledwie niewielki odsetek dzikich zwierząt kopytnych – znacznie mniej niż myśliwi – i nie wydaje się, aby miało to negatywny wpływ na obecne tendencje (zwykle wzrostowe), jeżeli chodzi o populacje zwierząt kopytnych w Europie (18) (Bassi, E. i in. 2020; Gtowaciflski, Z. i Profus, P. 1997). W przeciwieństwie do ataków na zwierzęta gospodarskie w żadnym wypadku nie można zapobiec atakom dzikiego rodzimego drapieżnika na dzikie zwierzęta kopytne ani ograniczyć takich ataków, gdyż jest to naturalne zjawisko, a celem polityki w dziedzinie bioróżnorodności jest przywrócenie i ochrona naturalnych procesów. Stanowi to duży problem dla europejskich myśliwych, którzy muszą uwzględnić powrót dużych drapieżników przy planowaniu polowań i ustalaniu kwot łowieckich w odniesieniu do dzikich zwierząt kopytnych. Ponadto należy uznać wkład wilków w regulację zagęszczenia populacji zwierząt kopytnych (Ripple, W.J. and Beschta, R.L., 2012). Tym samym należy uwzględnić wynikające z takiej działalności wilków korzyści, do których należy między innymi ograniczenie szkód w lasach i uprawach rolnych (19).

— Konflikty na tle wartości (konkurencyjne wizje europejskich krajobrazów). Konflikty związane z wilkami nie zawsze mają bezpośredni wpływ ekonomiczny na niektóre zainteresowane strony na obszarach wiejskich. Wilki mają istotne szerokie symboliczne znaczenie, a konflikty często odzwierciedlają głębsze podziały społeczne (np. między obszarami wiejskimi a miejskimi, między wartościami współczesnymi a tradycyjnymi, czy też między różnymi klasami społecznymi i ekonomicznymi) (Linnell, 2013). Wilki często stanowią temat wyjściowy do fundamentalnej debaty na temat przyszłego kierunku rozwoju europejskich krajobrazów (Linnell, 2014) toczącej się między przedstawicielami różnych części społeczeństwa prezentującymi przeciwne poglądy i wizje tego, w jaki sposób należy chronić lub wykorzystywać zwierzęta dzikie i krajobrazy lub nimi gospodarować (20). Z tego względu rzadko kiedy istnieje wyraźny związek między zakresem bezpośredniego ekonomicznego wpływu wywieranego przez duże drapieżniki a poziomem wynikłego konfliktu społecznego (Linnell i Cretois, 2018).

4. Środki mające na celu poprawę współistnienia ludzi i wilków

Od czasu przyjęcia dyrektywy siedliskowej Komisja promuje podejście oparte na współistnieniu, którego celem jest przywrócenie właściwego stanu ochrony populacji dużych drapieżników, a jednocześnie rozwiązanie i ograniczenie problemów, jakie obecność takich zwierząt stwarza dla zgodnej z prawem działalności człowieka, z myślą o współdzieleniu terenów wielofunkcyjnych. Z myślą o osiągnięciu tych celów opracowano dobre praktyki, które określono i przetestowano w ramach ponad 40 projektów związanych z ochroną i współistnieniem wilków, finansowanych ze środków programu LIFE (21).

Wiele przykładów i studiów przypadku dotyczących współistnienia określiła platforma UE na rzecz współistnienia ludzi i dużych drapieżników. Jest to grupa organizacji reprezentujących różne grupy interesów, które doszły do porozumienia w sprawie wspólnej misji promowania rozwiązań sprzyjających współistnieniu (22). Takie studia przypadku dzielą się na pięć kategorii: 1) udzielanie porad/zwiększanie świadomości, 2) udzielanie praktycznego wsparcia, 3) zrozumienie różnych punktów widzenia, 4) innowacyjne finansowanie i 5) monitorowanie (23) (platforma UE na rzecz dużych drapieżników, 2019).

W 2018 r. w wyniku badania przeprowadzonego na zlecenie Parlamentu Europejskiego (24) przedstawiono zalecenia i przykłady wprowadzonych w szeregu państw członkowskich praktycznych środków umożliwiających współistnienie z wilkami i innymi dużymi drapieżnikami.

Istnieje zatem szeroka podstawa do udostępniania wiedzy i cennych doświadczeń na poziomie europejskim. Poniżej opisano najpowszechniejsze metody ograniczania konfliktów.

– Wypłacanie odszkodowania

W wielu państwach UE powszechnie stosowanym sposobem na ograniczenie ekonomicznego wpływu szkód dokonanych przez wilki oraz na zwiększenie tolerancji wobec gatunków chronionych jest wypłacanie odszkodowań. Wypłaty odszkodowania często mogą stanowić odpowiedni środek, przy czym należy wyraźnie określić zasady dotyczące kwalifikowalności i brane pod uwagę różnego rodzaju czynniki. Między innymi należy sprawdzić, czy straty zwierząt gospodarskich faktycznie wynikają z ataków wilków. Ponadto należy zapewnić, aby odszkodowanie było należyte i zostało niezwłocznie wypłacone kwalifikującemu się beneficjentowi.

W wielu państwach rolnicy skarżą się, że proces uzyskania odszkodowania jest skomplikowany i kosztowny, odszkodowania są wypłacane z opóźnieniem lub że kwota odszkodowania jest niewystarczająca. Wypłaty odszkodowania przeważnie są finansowane przez rządy krajowe lub regionalne zgodnie z odpowiednimi unijnymi zasadami pomocy państwa (25) (w których dopuszczono rekompensatę całości kosztów bezpośrednich i pośrednich). Same wypłaty odszkodowania za szkodę nie zawsze wystarczają, aby rozwiązać problemy związane ze współistnieniem, gdyż nie ograniczą one ataków ani innych konfliktów. Ponadto wypłaty odszkodowania często stanowią środek niemożliwy do utrzymania w dłuższej perspektywie bez jednoczesnego zastosowania innych odpowiednich środków.

– Środki zapobiegawcze i pomoc techniczna

Środki zapobiegawcze stanowią podstawowy element kompleksowego systemu współistnienia. Dotychczasowe doświadczenia (np. z realizacji projektów LIFE i programów rozwoju obszarów wiejskich) wskazują na znaczenie i skuteczność różnych środków ochrony zwierząt gospodarskich, takich jak stosowanie różnego rodzaju ogrodzeń, różnych form pasterstwa, psów pasterskich strzegących zwierząt gospodarskich, gromadzenie zwierząt gospodarskich na noc oraz korzystanie z wzrokowych i dźwiękowych urządzeń odstraszających (Fernández-Gil i in. 2018, zob. również Carnivore Damage Prevention News (CDP news, 2018)). W szczególności skuteczność środków ochrony zwierząt gospodarskich można znacznie zwiększyć dzięki obecności pasterzy, która sama w sobie stanowi czynnik odstraszający drapieżniki. W sprawozdaniu opracowanym przez platformę UE na rzecz dużych drapieżników wskazano pozytywne doświadczenia i dobre praktyki (Hovardas i in., 2017). Środki zapobiegawcze muszą być dostosowane do konkretnych potrzeb i specyfiki regionu (należy między innymi uwzględnić rodzaj zwierząt gospodarskich, wielkość stada, topografię itp.).

Skuteczność takich środków w dużej mierze zależy od ich prawidłowego wdrożenia przez zainteresowane podmioty oraz od dostępności wystarczających zasobów i poradnictwa technicznego na potrzeby praktycznego wprowadzenia tych środków (np. van Eeden i in. 2018). Nie ma środka, który samodzielnie byłby w 100 % skuteczny. Dzięki zastosowaniu odpowiednich rozwiązań technicznych (a często ich kombinacji) można jednak znacznie ograniczyć straty zwierząt gospodarskich wynikające z ataków drapieżników. Odpowiednie organy i zainteresowane strony muszą szczegółowo opracować środki zapobiegawcze, tak aby nadawały się one do zastosowania w różnych sytuacjach. Ważne jest również, aby podmioty te prawidłowo wdrożyły te środki (włącznie z ich utrzymaniem), monitorowały ich skuteczność i wprowadzały wszelkie konieczne dostosowania. Podstawowe znaczenie mają szkolenia, informacje, działania następcze i pomoc techniczna kierowane do zainteresowanych podmiotów, na które to działania należy przeznaczyć odpowiednie wsparcie publiczne, w tym w celu utrzymania systemu ochrony i poradzenia sobie z dodatkowym nakładem pracy.

– Udzielanie informacji, doradztwo, podnoszenie świadomości

Przydatnym środkiem łagodzącym konflikty może być udzielanie informacji faktycznych na temat wilków i sposobów minimalizacji ich wpływu (platforma UE na rzecz dużych drapieżników, 2019). Na przykład do rozpowszechniania informacji na temat ochrony zwierząt gospodarskich w UE i na poziomie międzynarodowym przyczynia się biuletyn Carnivore Damage Prevention News (26). Włoska strona internetowa „Chroń swoje zwierzęta gospodarskie” (Proteggi il tuo bestiame, 2019) zawiera szczegółowe porady dotyczące środków ochrony zwierząt gospodarskich, a także informacje na temat poszczególnych systemów finansowania dostępnych we włoskich regionach. Strona internetowa hiszpańskiego Ministerstwa ds. Transformacji Ekologicznej zawiera katalog dobrych środków zapobiegawczych, które mogą przyczynić się do uniknięcia lub ograniczenia interakcji między gatunkami chronionymi a zwierzętami w gospodarstwach rolnych i hodowlanych (27).

Kolejnym przykładem tego podejścia, skierowanym konkretnie do społeczności myśliwych, jest projekt LIFE Wolfalps, który obejmuje działania takie jak udostępnianie danych i informacji na temat dynamiki rozwoju populacji dzikich gatunków zwierząt kopytnych w Alpach oraz na temat wpływu powrotu wilka na zwierzęta padające jego ofiarą i na działalność łowiecką (28). Szersze podejście zostało przyjęte przez punkt kontaktowy „Wilki w Saksonii” (Kontaktbüro Wölfe in Sachsen, 2019) i ośrodek wiedzy na temat wilków w Saksonii-Anhalcie, w których kilku pracowników na miejscu przekazuje materiały edukacyjne, organizuje wycieczki oraz odpowiada na pytania i obawy obywateli.

– Monitorowanie

Monitorowanie populacji dużych drapieżników ma istotne znaczenie dla udzielania prawidłowych informacji, zrozumienia dynamiki rozwoju populacji na potrzeby zagwarantowania jej przetrwania, dostosowania praktyk w zakresie zarządzania do zmieniającej się sytuacji oraz wywiązywania się z obowiązków określonych w dyrektywie siedliskowej. Działania w zakresie monitorowania są również niezwykle wymagające, gdyż są prowadzone na dużym, często transgranicznym, obszarze geograficznym, a także ze względu na nieznaczne zagęszczenie populacji dużych drapieżników i trudności w obserwacji ich zachowań (oświadczenie LCIE dotyczące wsparcia w zakresie polityki załączone do Linnell i in. 2008). Wszystkie decyzje w zakresie zarządzania (w tym decyzje dotyczące odstępstw) muszą opierać się na rzetelnych danych na temat danej populacji wilków. Ponadto należy monitorować wdrożenie wszystkich środków zapobiegawczych (ich rozpowszechnienie, wyniki, skuteczność), i identyfikację drapieżników atakujących zwierzęta gospodarskie w celu odróżnienia ataków dokonywanych przez wilki od ataków, za które odpowiadają psy (np. Echegaray and Vilà, 2010; Sundqvist i in., 2008), oraz w celu ustalenia, czy system wymaga dostosowania lub udoskonalenia.

Biorąc pod uwagę, że w Europie powszechnie nie można dojść do porozumienia w sprawie wielkości i stanu populacji drapieżników, dobrym rozwiązaniem może być zaangażowanie w monitorowanie zainteresowanych stron, w tym myśliwych. W ten sposób wzrasta liczba osób gromadzących dane, a jednocześnie następuje poprawa stosunków z zainteresowanymi stronami i ograniczenie konfliktów.

Rzetelne dane z monitorowania są niezbędne do celów podejmowania odpowiednich decyzji w sprawie ochrony wilków i zarządzania ich populacją. Z tego względu kluczowe znaczenie ma inwestowanie w odpowiedni system monitorowania, który może stanowić źródło dokładnej i aktualnej wiedzy na temat populacji wilków na danym obszarze. Można uznać, że dobrym przykładem takiego systemu jest francuski system monitorowania (29).

Przykłady zaangażowania w monitorowanie zainteresowanych stron: Na Słowacji przy wsparciu ze strony Komisji przeprowadzono działanie pilotażowe, w ramach którego szerokie grono zainteresowanych stron (ekolodzy, leśnicy, pracownicy podmiotów odpowiedzialnych za obszary chronione i myśliwi) zaangażowano w przeprowadzanie spisu populacji wilków w oparciu o dane naukowe. Osoby te miały zbierać próbki odchodów i moczu wilków z obszaru objętego badaniem. Dzięki udziałowi zainteresowanych stron i użyciu analizy z wykorzystaniem zaawansowanych technologii udało się osiągnąć większe porozumienie w kwestii wielkości lokalnej populacji wilków (Rigg i in., 2014). Kolejnym przykładem jest fińska Sieć Obserwacji Dużych Drapieżników. Jest to grupa około 2 100 aktywnie działających wolontariuszy wyznaczonych przez lokalne stowarzyszenia zajmujące się ochroną zwierzyny łownej. Ta sieć przeszkolonych obserwatorów, głównie lokalnych myśliwych, zajmuje się weryfikacją obserwacji ścieżek dużych drapieżników i innych znaków zgłaszanych przez obywateli. Wolontariusze należący do sieci wpisują dane z obserwacji do krajowej bazy danych „TASSU” („łapa” w języku fińskim) prowadzonej przez Luke (Centrum Zasobów Naturalnych Finlandii). Ta baza danych służy między innymi do generowania szacunkowych danych dotyczących populacji dużych drapieżników na poziomie krajowym i regionalnym. Z bazy danych korzystają również urzędnicy ds. ochrony zwierzyny łownej i strażnicy łowieccy. Sieć, baza danych i zarządzanie nimi są stale rozwijane i dostosowywane z myślą o budowaniu wzajemnego zaufania i współpracy między poszczególnymi instytucjami i grupami zainteresowanych stron, jeżeli chodzi o udostępnianie, wykorzystywanie i uzyskiwanie dostępu do danych dotyczących tak wrażliwych gatunków. Na przykład celem projektu LIFE BOREALWOLF realizowanego w latach 2019–2025 jest zwiększenie skuteczności działań Sieci Obserwacji Dużych Drapieżników poprzez dalsze kształcenie należących do sieci wolontariuszy i rekrutację nowych wolontariuszy niebędących myśliwymi. Podobnie w Szwecji i Norwegii funkcjonuje system Skandobs – skandynawski system śledzenia dużych drapieżników – rysi, rosomaków tundrowych, niedźwiedzi brunatnych i wilków. Każdy może dokonywać wpisów w tej bazie danych dotyczących zaobserwowanych śladów, znaków lub przypadków spotkania dużych drapieżników w Skandynawii. Szersze zgłaszanie obserwacji przyczyni się do pogłębienia wiedzy na temat występowania i rozmieszczenia tych gatunków. Dostęp do obserwacji wprowadzonych do bazy danych mają wszyscy użytkownicy systemu. Obserwacje można udostępniać również za pomocą aplikacji Skandobs (użytkownicy mogą pobrać aplikację Skandobs-Touch ze sklepu internetowego App Store lub Google Play, aby móc zgłaszać spotkanie z drapieżnikiem lub zaobserwowane ślady, gdy są w terenie). Aktualizacja bazy danych następuje co 15 minut. Jej administratorem jest Rovdata – niezależna jednostka Norweskiego Instytutu Zasobów Naturalnych (NINA).

– Dialog z zainteresowanymi stronami i ich angażowanie

Biorąc pod uwagę społeczno-kulturowy charakter konfliktu dotyczącego wilków, szansę na łagodzenie konfliktów upatruje się w dużej mierze w procesach partycypacyjnych, które w szczególności zwiększają zaufanie między zainteresowanymi stronami (Young i in., 2016). Takie podejście zastosowano na przykład w przypadku Platformy UE na rzecz współistnienia ludzi i dużych drapieżników (zob. studium przypadku nr 9 w załączniku IV do wytycznych). Takie podejścia przyjmuje się również na szczeblu regionalnym i krajowym. W wielu państwach członkowskich utworzono platformy krajowe. W ramach projektu pilotażowego instytucje Unii wspierają również tworzenie platform regionalnych we Włoszech, w Rumunii, Hiszpanii, Francji, Niemczech i Szwecji (platformy regionalne na rzecz dużych drapieżników, 2019). W ramach projektu LIFE EUROLARGECARNIVORES (2019) wsparciem objęto również współpracę i udostępnianie informacji między głównymi miejscami występowania drapieżników w Europie.

Kolejnym przykładem skutecznego angażowania zainteresowanych stron jest Grupo Campo Grande (GCG). Jest to hiszpański ogólnokrajowy ośrodek analityczny zrzeszający osoby z różnych środowisk i organizacji zaangażowane w konflikt, jaki wynika z występowania populacji wilka iberyjskiego na terenach, na których prowadzi się ekstensywną hodowlę. Grupę tę stworzyła fundacja Fundación Entretantos w 2016 r. w ramach inicjatywy na rzecz mediacji społecznych, której celem było przede wszystkim rozwiązanie konfliktu związanego ze współwystępowaniem wilka iberyjskiego i ekstensywnej hodowli. Uczestnicy podpisali wspólną deklarację i razem dążą do zachęcenia innych osób do przyjęcia ich podejścia (GCG, 2018).

– Kontrola przez uśmiercanie/eliminacja wilków

W przeszłości, aby pozbyć się wilków oraz skutków ich obecności i wynikłych konfliktów, powszechnie stosowano kontrolę przez uśmiercanie/eliminację wilków. W wyniku takich praktyk wilki znikły z większości pierwotnie zajmowanych przez nie terenów w Europie. Obecnie kilka państw europejskich nadal stosuje niektóre metody i poziomy kontroli przez uśmiercanie. Państwa te twierdzą, że celem takich działań jest zapobieganie lub ograniczenie strat zwierząt gospodarskich oraz zwiększenie tolerancji ludzi dla wilków. Praktyki te stosują również niektóre państwa członkowskie wobec gatunków wymienionych w załączniku IV do dyrektywy (system ścisłej ochrony).

Zgodnie z obecnie obowiązującą polityką i stosownymi przepisami rozwiązywanie konfliktów związanych z ochroną wilków i innych chronionych dużych drapieżników na wielofunkcyjnych terenach w Europie nie może polegać wyłącznie lub głównie na eliminacji/kontroli przez uśmiercanie. Stosowanie odstępstw w celu zezwolenia na kontrolę przez uśmiercanie jest możliwe i prawnie dozwolone, a państwa członkowskie mogą rozważyć takie rozwiązanie jako uzupełnienie pozostałych wyżej wymienionych środków w zakresie zarządzania konfliktami, przy jednoczesnym zapewnieniu zgodności ze wszystkimi warunkami wymienionymi w art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej (zob. pkt 5).

Wydaje się, że nie ma żadnych solidnych dowodów świadczących o skuteczności stosowania kontroli przez uśmiercanie w celu ograniczenia ataków na zwierzęta gospodarskie. Według niektórych badań kontrola przez uśmiercanie/eliminacja wydaję się mniej skuteczne niż środki ochrony zwierząt gospodarskich (van Eeden i in., 2018, Santiago-Avila i in., 2018), a nawet mogą prowadzić do eskalacji ataków na zwierzęta gospodarskie i konfliktów (Wielgus i Peebles, 2014; Fernández-Gil i in., 2016), co może wynikać z zakłócenia organizacji watahy wilków spowodowanego eliminacją osobników.

Ponadto w przeciwieństwie do wcześniej wskazanych środków niewymagających uśmiercania stosowanie kontroli przez uśmiercanie/eliminacji gatunku chronionego budzi kontrowersje wśród osób zawodowo zajmujących się ochroną (Lute i in. 2018) oraz sprzeciw dużych części społeczeństwa (30). Z tego względu oraz na podstawie dowodów empirycznych trudno stwierdzić, czy eliminacja wilków prowadzi do zwiększenia czy zmniejszenia konfliktu społecznego.

Podsumowując, wydaje się, że na potrzeby ograniczenia ryzyka ataków na zwierzęta gospodarskie i wynikłych konfliktów stosowanie środków niewymagających uśmiercania, w tym ochrony zwierząt gospodarskich i zarządzania nimi, jest rozwiązaniem skuteczniejszym, bardziej zrównoważonym i akceptowanym (przez większość ludzi), a ponadto istnieje mniejsze prawdopodobieństwo, że takie środki zostaną zakwestionowanie na gruncie prawa.

Właściwe organy w państwach członkowskich powinny uwzględnić wszystkie te elementy przy podejmowaniu decyzji w sprawie środków w zakresie zarządzania i wdrażaniu takich środków.

Kompleksowe plany ochrony wilków lub plany zarządzania populacją wilków

Najlepiej byłoby, gdyby państwa członkowskie stosowały kombinację kilku wyżej wymienionych środków, aby uzyskać właściwy poziom współistnienia, przy czym środki te należy dostosować do lokalnych uwarunkowań. W ramach kompleksowych i spójnych planów ochrony wilków i zarządzania ich populacją należy również wykorzystać wszystkie dostępne narzędzia i źródła finansowania. W planach tych (najlepiej byłoby, gdyby były to plany transgraniczne obejmujące sąsiadujące państwa członkowskie, w których występuje ta sama populacja wilków (Linnell i in., 2008)) uwzględniono by wszystkie stosowne zagrożenia, konflikty, możliwości i potrzeby związane z występowaniem wilków w danym państwie członkowskim. Jest to najlepszy sposób na osiągnięcie i utrzymanie właściwego stanu ochrony wilków w ich naturalnym zasięgu, a jednocześnie na zapewnienie niezbędnej elastyczności pod względem zarządzania w granicach określonych w dyrektywie, jak również na utrzymanie lub zwiększenie poziomu akceptacji społecznej dla wilków („społeczna pojemność środowiska”).

5. Finansowanie środków umożliwiających współistnienie

Rozwiązywanie konfliktów związanych z ochroną wilków może być objęte wsparciem ze środków finansowych UE, w szczególności w ramach programu LIFE i Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i ze środków krajowych (pomoc państwa).

— W ramach programu LIFE – opartego na corocznych zaproszeniach do składania wniosków w trybie konkurencyjnym finansowanie można przeznaczyć na działania demonstracyjne i testowanie innowacyjnych rozwiązań w zakresie: środków ochrony zwierząt gospodarskich; oceny ryzyka ataków ze strony drapieżników; tworzenia systemów odszkodowania za szkody oraz szkoleń dla miejscowych strażników i lekarzy weterynarii z metod oceny szkód w odniesieniu do zwierząt gospodarskich. Finansowaniem w ramach programu LIFE można również objąć ukierunkowane działania komunikacyjno-informacyjne służące rozwiązaniu konfliktów między ludźmi a wilkami. Należy zauważyć, że w ramach programu LIFE nie finansuje się powtarzalnego zarządzania.

— Z EFRROW można wspierać środki zapobiegawcze, takie jak zakup ogrodzeń ochronnych lub psów pasterskich (które, jako inwestycje nieprodukcyjne, można finansować w całości). Dodatkowe koszty pracy ponoszone przez rolników w związku z kontrolą i utrzymaniem lub przeniesieniem ogrodzenia ochronnego oraz koszty wyżywienia i opieki weterynaryjnej psów pasterskich można pokryć z płatności rolno-środowiskowo-klimatycznych. Ze środków EFRROW korzysta się w szeregu państw członkowskich (np. w Grecji, Bułgarii, Słowenii, we Włoszech i Francji) w celu pokrycia kosztów związanych ze środkami ochrony zwierząt gospodarskich, w tym dodatkowych kosztów związanych z pasterstwem, ogrodzeniami i psami pasterskimi. Platforma UE na rzecz współistnienia ludzi i dużych drapieżników (zob. poniżej) przygotowała przegląd miejsc, w których obecnie korzysta się z programów rozwoju obszarów wiejskich (PROW) i w których programy te można by stosować w przyszłości (Marsden i in., 2016) (31). W ramach przyszłej wspólnej polityki rolnej środki zapobiegawcze i systemy pasterstwa można również wspierać w ramach nowych ekoprogramów (32).

— Wsparcie zapewniane w ramach instrumentu „Europejska współpraca terytorialna” realizowanego ze środków EFRR można przeznaczyć na projekty, których celem jest poprawa współpracy transgranicznej w zakresie ochrony dużych drapieżników i zarządzania ich populacją, na przykład współpracy związanej z łącznością siedlisk, transferem wiedzy, ochroną przed szkodami wśród zwierząt gospodarskich i innymi środkami umożliwiającymi współistnienie (33).

— W ramach finansowania krajowego (pomoc państwa) wsparcie, z zastosowaniem nawet 100 % stawki, można przeznaczyć na środki zapobiegawcze, przywrócenie utraconego potencjału rolniczego, w tym zapewnienie nowych zwierząt w miejsce zwierząt gospodarskich zabitych przez wilki, odszkodowanie za wyrządzone przez wilki szkody, takie jak zabite zwierzęta i szkody materialne w obiektach znajdujących się w gospodarstwie lub koszty opieki weterynaryjnej i koszty związane z poszukiwaniem zagubionych zwierząt (34).

Należy przyjąć kompleksowe podejście do finansowania i wspierania środków służących ograniczeniu konfliktów związanych z wilkami w poszczególnych państwach członkowskich (a najlepiej na poziomie transgranicznym w przypadku państw członkowskich, w których występuje ta sama populacja wilków).

Państwa członkowskie powinny odzwierciedlić główne zagadnienia dotyczące ochrony wilków i związanych z nimi konfliktów w krajowych priorytetowych ramach działań, w których określa się powiązane priorytety i potrzeby finansowe oraz planowany sposób realizacji tych priorytetów i zaspokojenia określonych potrzeb. Zaktualizowany format priorytetowych ram działań (35) zawiera sekcję (E.3.2), którą opracowano specjalnie do celów wymienienia środków priorytetowych i powiązanych z nimi kosztów związanych z zapobieganiem szkodom powodowanym przez gatunki chronione na mocy unijnych dyrektyw ptasiej i siedliskowej, ograniczania tych szkód lub rekompensaty z ich tytułu.

Ponadto w całej Europie stosuje się szereg bardziej innowacyjnych sposobów finansowania i wspierania współistnienia.

Przykłady innowacyjnego finansowania Oryginalnym przykładem skutecznego, innowacyjnego finansowania w zakresie współistnienia jest szwedzka inicjatywa „płatności uzależnionych od skuteczności ochrony” dotycząca rosomaka tundrowego. W ramach tej inicjatywy płatności powiązano ze skutecznym rozmnażaniem rosomaka tundrowego, a nie z rekompensatą za straty w reniferach. Płatności dokonuje się na podstawie liczby udokumentowanych przypadków rozmnożenia rosomaka tundrowego w danym rejonie, niezależnie od liczby ataków. Wzrost populacji rosomaka tundrowego zaobserwowano po 5 latach od rozpoczęcia realizacji programu. Liczba zarejestrowanych przypadków rozmnożenia wzrosła z 57 w 2002 r. do 125 w 2012 r., a populacja zasiedliła tereny, na których wcześniej nie występowała (Persson, 2015). Kolejnym skutecznym systemem innowacyjnego finansowania jest program na rzecz orła przedniego. Program ten służy nagrodzeniu społeczności Saamów hodujących renifery w Laponii w Finlandii za to, że z powodzeniem tworzą gniazda orła przedniego i zamieszkałe przez ten gatunek terytoria (Komisja Europejska, 2017). Odkąd w 1998 r. rząd fiński wprowadził ten program, odnotowano zdecydowaną zmianę nastawienia hodowców do orłów przednich, których nie uważa się już za szkodniki, a ich obecność uznaje się za atut. Dochody i możliwości zatrudnienia związane z ekoturystyką przyrodniczą mogą również przyczynić się do zwiększenia poziomu akceptacji dla wilków i ich współistnienia z danymi społecznościami wiejskimi. W Hiszpanii region położony na północny-zachód od Zamory (tj. „Sierra de la Culebra”) stał się istotnym miejscem docelowym turystyki ukierunkowanej na obserwację wilków, która ma dużą wartość gospodarczą i każdego roku przyciąga tysiące odwiedzających. W przypadku tego rodzaju inicjatyw należy uważać, aby nie obniżyć poziomu ochrony wilków (np. należy uważać, aby nie niepokoić wilków i unikać ich legowisk). Należy również brać pod uwagę wpływ na pozostałe grupy zainteresowanych stron (np. nie należy zwabiać dużych drapieżników na obszary występowania zwierząt gospodarskich ani przyczyniać się do sytuacji, w której obecność ludzi kojarzy się dużym drapieżnikom z pożywieniem). Innego rodzaju możliwość stworzono w Piemoncie we Włoszech (w ramach projektu LIFE WOLFALPS). Utworzono lokalne oznaczenie („Terre di lupi” = „Teren występowania wilków”) oraz wprowadzono szereg inicjatyw w celu promowania serów i innych produktów wytwarzanych przez rolników, którzy odczuwają wpływ obecności wilków i stosują środki zapobiegawcze w celu zapewnienia współistnienia. Zimą 2020 r. nagrodę Natura 2000 w kategorii „korzyści społeczno-gospodarcze” zdobył projekt „Pro-Biodiversidad: shepherds as biodiversity conservators in Natura 2000” [„Pro-Biodiversidad: pasterze jako konserwatorzy bioróżnorodności w ramach Natura 2000”]. W ramach tego projektu pokazano, w jaki sposób rolnicy i działacze na rzecz ochrony przyrody mogą współpracować, tak aby dla społeczności lokalnej ochrona przyrody wiązała się z dodatkowymi zasobami i korzyściami, a nie z problemami. W znacznej części pasma górskiego Picos de Europa odczuwane są skutki ekonomiczne wyludniania się obszarów wiejskich, utraty pastwisk, utraty źródeł pożywienia przez padlinożerców oraz ryzyka pożaru. Fundacja Fundación para la Conservación del Quebrantahuesos zdecydowała się rozwiązać ten problem poprzez utworzenie specjalnego znaku certyfikacji Pro-Biodiversidad (Pro-Bioróżnorodność), aby wesprzeć sektor ekstensywnej hodowli owiec, zatrzymać zjawisko wyludniania się obszarów wiejskich oraz stworzyć warunki bardziej sprzyjające bioróżnorodności. W ramach tego systemu należy zapłacić większą cenę za baraninę pochodzącą od rolników, którzy żyją w warunkach współistnienia z wilkami.

6. Art. 16: odstępstwa od ścisłej ochrony populacji wilków wymienionych w załączniku IV

Zasadniczo wszystkie populacje wilków wymienione w załączniku IV do dyrektywy siedliskowej znajdują się pod ścisłą ochroną i obowiązuje zakaz celowego chwytania, zabijania lub niepokojenia okazów tego gatunku w ich naturalnym zasięgu. Ponadto nie wolno pogarszać stanu ani niszczyć terenów rozrodu lub odpoczynku. Ochrona ta obowiązuje zarówno na obszarach Natura 2000, jak i poza nimi.

W określonych wyjątkowych okoliczności schwytanie lub zabicie poszczególnych wilków może być jednak uzasadnione. Takim uzasadnieniem może być na przykład zapobieganie znacznym atakom drapieżników na zwierzęta gospodarskie, zakładanie wilkom obroży z nadajnikiem radiowym do celów prowadzenia badań, monitorowania i zarządzania, czy też konieczność usunięcia osobników kojarzących obecność ludzi z pokarmem lub osobników zuchwałych i potencjalnie niebezpiecznych.

W art. 16 dyrektywy siedliskowej w celu uwzględnienia tego typu sytuacji zapewniono niezbędny poziom elastyczności, a mianowicie przewidziano, że państwa członkowskie mogą przyjmować odstępstwa od przepisów ogólnych dotyczących ścisłej ochrony i prowadzić wyżej wskazane działania (poniższe punkty należy czytać w związku z częścią III tego dokumentu).

Warunki wstępne przyznawania odstępstwa

W art. 16 określono trzy warunki wstępne, z których wszystkie muszą zostać spełnione, aby można było przyznać odstępstwo. Właściwe organy krajowe muszą wykazać:

— występowanie co najmniej jednej przyczyny wymienionej w art. 16 ust. 1 lit. a)–e) i przedstawić wystarczające dowody;

— brak zadowalającej alternatywy (tj. czy dany problem można rozwiązać w sposób niewymagający zastosowania odstępstwa, czyli poprzez użycie narzędzi niewymagających uśmiercania);

— brak szkodliwości odstępstwa dla zachowania populacji danych gatunków we właściwym stanie ochrony w ich naturalnym zasięgu.

Stosowanie tych wymogów przedstawiono tutaj na przykładzie wilka. Należy pamiętać, że za wykonanie tych przepisów odpowiadają organy krajowe, które muszą odpowiednio uzasadnić i wykazać, że wszystkie warunki określone w art. 16 ust. 1 są spełnione. Podobnie to głównie do krajowych organów wymiaru sprawiedliwości należy sprawdzenie i zapewnienie zgodności z tymi wymogami w danym kontekście i w konkretnych przypadkach.

1) Wykazanie co najmniej jednej z przyczyn określonych w art. 16 ust. 1 lit. a)–e)

W art. 16 ust. 1 określono następujące uzasadnienie:

a) „w interesie ochrony dzikiej fauny i flory oraz ochrony siedlisk przyrodniczych”;

b) „aby zapobiec poważnym szkodom, w szczególności w odniesieniu do upraw, zwierząt gospodarskich, lasów, połowów ryb, wód oraz innych rodzajów własności”;

c) „w interesie zdrowia i bezpieczeństwa publicznego lub z innych powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, w tym z powodów o charakterze społecznym lub gospodarczym oraz powodów związanych z korzystnymi skutkami o podstawowym znaczeniu dla środowiska”;

d) „do celów związanych z badaniami i edukacją, z odbudową populacji i ponownym wprowadzeniem określonych gatunków oraz dla koniecznych do tych celów działań reprodukcyjnych, włączając w to sztuczne rozmnażanie roślin”;

e) „aby umożliwić, w ściśle nadzorowanych warunkach, w sposób wybiórczy i w ograniczonym stopniu, pozyskiwanie lub przetrzymywanie niektórych okazów gatunków wymienionych w załączniku IV, w ograniczonej liczbie określonej przez właściwe władze krajowe”.

Przykładowe uzasadnienia zastosowania odstępstwa w przypadku wilków:

— Uzasadnienie a) prawdopodobnie jest rzadko stosowane. Takie uzasadnienie można przytoczyć na przykład w sytuacji, w której ofiarą wilków padają osobniki należące do zagrożonych gatunków dzikich. Należy jednak pamiętać, że ataki jednego gatunku rodzimego na inne gatunki rodzime stanowią naturalny proces i integralny element funkcjonowania ekosystemu. Ponadto w pierwszej kolejności – przed rozważeniem zastosowania odstępstwa – należy zidentyfikować i należycie uwzględnić pozostałe zagrożenia lub czynniki ograniczające oddziałujące na gatunki będące ofiarami drapieżników (np. pogarszanie stanu siedlisk, niepokojenie przez człowieka, nadmierne polowanie, konkurencja ze strony gatunków domowych itp.).

— Uzasadnienie b) – w przypadku wilków odstępstwa stosowane przez państwa członkowskie często mają na celu zapobieganie poważnym szkodom w odniesieniu do zwierząt gospodarskich. Przepis ten ma na celu uniknięcie poważnych szkód, dlatego nie zawiera on wymogu zaistnienia szkody. Należy jednak wykazać, że prawdopodobieństwo wystąpienia poważnej szkody wykracza poza zwykłe ryzyko związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, a ponadto muszą istnieć wystarczające dowody wskazujące, że zastosowanie jakiejkolwiek metody kontroli przez uśmiercanie jest skuteczne, proporcjonalne i odpowiednie do celów zapobiegnięcia poważnej szkodzie lub jej ograniczenia. Takie uzasadnienie można by zastosować w celu usunięcia wilków, które prawdopodobnie dokonałyby znacznych ataków na zwierzęta gospodarskie, mimo że prawidłowo wdrożono odpowiednie środki zapobiegawcze (takie jak zastosowanie niemożliwych do sforsowania przez wilki ogrodzeń pod napięciem oraz psów pasterskich strzegących zwierząt gospodarskich).

— Uzasadnienie c) – dotyczące interesu zdrowia i bezpieczeństwa publicznego lub innych powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, w tym powodów o charakterze społecznym lub gospodarczym oraz powodów związanych z korzystnymi skutkami o podstawowym znaczeniu dla środowiska – może zostać użyte, aby zastosować metody odstraszające w celu odstraszenia lub usunięcia wilków kojarzących obecność ludzi z pokarmem, niewykazujących lęku przed człowiekiem lub wilków zuchwałych, które stale zbliżają się do ludzi, bądź innych osobników lub watah wilków zachowujących się w sposób niepożądany i niebezpieczny. Przykłady środków zastosowanych w interesie zdrowia i bezpieczeństwa publicznego: Niemiecka organizacja Dokumentations und Beratungsstelle des Bundes zum Thema Wolf (DBBW) zatwierdziła wytyczne mające pomóc krajowym instytucjom zarządzającym w postępowaniu z zuchwałymi lub nietypowo zachowującymi się wilkami (Reinhardt i in., 2018). W pierwszej kolejności dzięki tym wytycznym organom łatwiej jest zorientować się, czy wilk faktycznie zachowuje się nietypowo. Następnie, jeżeli wydaje się, że rzeczywiście wilk lgnie do ludzi lub psów, zaleca się przyjęcie stopniowego podejścia w zależności od powagi zaobserwowanych incydentów, począwszy od usunięcia atraktantów (np. pokarmu) i warunkowania awersyjnego aż po usunięcie (z wykorzystaniem środka niewymagającego uśmiercania lub przez uśmiercenie) wilka w najpoważniejszych przypadkach. Eksperci naukowi z LCIE (inicjatywy na rzecz dużych drapieżników w Europie – specjalistycznej grupy utworzonej w ramach Komisji Gatunków Zagrożonych przy Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody) przygotowali oświadczenie w sprawie polityki postępowania z wilkami zuchwałymi, które wpisuje się w opis zalecanych środków, jakie należy zastosować w przypadku zaobserwowania konkretnych sposobów zachowania wilka, a także priorytety badawcze (LCIE, 2019). Ocena zagrożenia dla bezpieczeństwa ludzi w oparciu o różne zachowania wilków. Zalecane działania (LCIE, 2019) Zachowanie Ocena Zalecane działania Wilk przechodzi blisko zabudowań w nocy. Nie ma zagrożenia. Nie ma potrzeby podejmowania działań. Wilk przechodzi w zasięgu wzroku od zabudowań podczas dnia. Nie ma zagrożenia. Nie ma potrzeby podejmowania działań. Wilk nie ucieka natychmiast po zobaczeniu ludzi lub pojazdów. Zatrzymuje się i przygląda. Nie ma zagrożenia. Nie ma potrzeby podejmowania działań. Wilk jest wielokrotnie widywany przez dłuższy czas (kilka dni) w odległości mniejszej niż 30 m od zamieszkałych domów. Wymaga uwagi. Możliwość wystąpienia silnej habituacji albo uwarunkowania pozytywnego. Analiza sytuacji. Poszukać atraktantów i usunąć je. Rozważyć warunkowanie awersyjne. Wilk wielokrotnie pozwala podejść do siebie na odległość 30 m. Wymaga uwagi. Wskazuje na silną habituację. Możliwe problemy wynikające z warunkowania pozytywnego. Analiza sytuacji. Rozważyć warunkowanie awersyjne. Wilk wielokrotnie sam podchodzi do ludzi na odległość poniżej 30 m. Przejawia zainteresowanie ludźmi. Wymaga uwagi/sytuacja krytyczna. Warunkowanie pozytywne i silna habituacja może prowadzić do eskalacji zachowań zuchwałych. Niebezpieczeństwo zranień. Rozważyć warunkowanie awersyjne. Usunąć wilka, jeśli zastosowane odpowiednie warunkowanie awersyjne okazało się nieskuteczne. Wilk atakuje lub rani ludzi, nie będąc sprowokowanym. Sytuacja niebezpieczna. Usunąć wilka.

— Uzasadnienie d) odnoszące się do badań, edukacji, odbudowy populacji i ponownego wprowadzenia można stosować na przykład na potrzeby dopuszczenia tymczasowego chwytania wilków w celu założenia im obroży z nadajnikiem radiowym do celów prowadzenia badań, monitorowania lub przemieszczeń gatunku dokonywanych w celach ochronnych. Przykład chwytania wilków do celów badań i monitorowania W 2018 r. w drodze wymiany pism Komisja uzgodniła z władzami niemieckimi, że w określonych okolicznościach można przyjąć wykładnię rozporządzenia Rady (EWG) nr 3254/91 (36) dotyczącego używania potrzasków, zgodnie z którą potrzaski „miękkie” są wyłączone z zakresu stosowania zakazu przewidzianego w tym rozporządzeniu. Takie potrzaski „miękkie” mają szczęki wyłożone gumą (a nie stalowe zęby), co ma zminimalizować ryzyko zranienia schwytanego zwierzęcia. Uznaje się je za najlepszy dostępny sposób chwytania wilków żywych do celów monitorowania i badań, gdyż ich stosowanie jest skuteczniejsze i obarczone mniejszym ryzykiem zranienia zwierzęcia. Komisja jest zdania, że w przypadku gdy okazuje się, iż konieczne jest użycie potrzasków „miękkich” do celów badań lub monitorowania z myślą o poprawie stanu ochrony danego gatunku, objęcie takich potrzasków zakazem określonym w rozporządzeniu nr 3254/91 byłoby sprzeczne z celem dotyczącym ochrony określonym w tymże rozporządzeniu. W związku z powyższym można dopuścić stosowanie potrzasków „miękkich” do celów ochrony wyłącznie wówczas, gdy: (i) nie ma zadowalającej alternatywy, (ii) nie ma negatywnego wpływu na właściwy stan ochrony danego gatunku oraz (iii) zastosowano wszelkie środki ostrożności w celu uniknięcia zranienia zwierzęcia i ograniczenia do minimum odczuwanego przez zwierzę poziomu stresu. W praktyce w tego typu potrzaskach „miękkich” należy instalować nadajnik wysyłający powiadomienie odpowiedzialnym organom, gdy tylko zwierzę w nie wpadnie. Po otrzymaniu takiego powiadomienia odpowiedzialne organy powinny interweniować w ciągu 30 minut, tak aby jak najbardziej ograniczyć okres, w którym zwierzę znajduje się w sytuacji stresowej i może zrobić sobie krzywdę. Zwierzę musi zostać znieczulone przez zawodowego lekarza weterynarii, a następnie należy je wyposażyć w nadajnik i niezwłocznie wypuścić na wolność.

W wyjątkowych przypadkach dopuszcza się stosowanie odstępstw przewidzianych w art. 16 ust. 1 lit. e), jak wyjaśniono w rozdziale 3.2.1, aby umożliwić pozyskiwanie lub przetrzymywanie niektórych okazów wilków, z zastrzeżeniem przestrzegania szeregu rygorystycznych warunków. W sprawie C-674/17 Trybunał potwierdził, że pojęcie „pozyskiwania” należy rozumieć jako obejmujące zarówno chwytanie, jak i zabijanie okazów (37).

Nie należy co do zasady mylić celu odstępstwa wprowadzonego na podstawie art. 16 ust. 1 lit. e) z celami odstępstwa wprowadzonego na podstawie art. 16 ust. 1 lit. a)–d) dyrektywy, wobec czego ten pierwszy przepis może służyć jako podstawa do ustanowienia odstępstwa wyłącznie w przypadkach, w których te ostanie przepisy nie mają znaczenia (38). Jeżeli cel odstępstwa jest zgodny z którymkolwiek z przepisów art. 16 ust. 1 lit. a)–d), takie odstępstwa muszą opierać się na co najmniej jednej z tych liter. Ważne jest zapewnienie przejrzystości odstępstw i przyczyn ich zastosowania. Na przykład, jeżeli głównym celem jest zapobieżenie poważnym szkodom w odniesieniu do zwierząt gospodarskich/własności, należy zastosować uzasadnienie podane w lit. b). Jeżeli wilk nie wykazuje lęku przed człowiekiem i zachowuje się w sposób niebezpieczny, należy zastosować uzasadnienie podane w lit. c). Przepis lit. e) nie stanowi zatem ogólnej podstawy stosowanej w każdym przypadku zabicia zwierzęcia.

Tak jak w przypadku każdego odstępstwa przewidzianego w art. 16 krajowe decyzje zezwalające na zabicie zwierzęcia na podstawie przepisu lit. e) należy podejmować w wyjątkowych, konkretnych i wyraźnych celach zgodnych z celami określonymi w dyrektywie (art. 2) oraz takie decyzje należy odpowiednio uzasadnić.

W sprawie C-674/17 Trybunał uznał, że zwalczanie nielegalnych polowań (kłusownictwa) zasadniczo może stanowić cel, któremu służy odstępstwo wprowadzone na podstawie art. 16 ust. 1 lit. e), pod warunkiem że przyczynia się ono do zachowania lub odtworzenia właściwego stanu ochrony danego gatunku w jego naturalnym zasięgu. W tym przypadku krajowy organ przyznający takie odstępstwo musi je odpowiednio uzasadnić w oparciu o ścisłe dane naukowe, w tym dane porównawcze dotyczące oddziaływania takiego odstępstwa na stan ochrony gatunku. Jeżeli celem odstępstwa jest zwalczanie kłusownictwa, organ musi również wziąć pod uwagę najnowsze szacunki dotyczące poziomu kłusownictwa i śmiertelności na podstawie wszystkich przyznanych odstępstw. Takie odstępstwa przyznane w celu zwalczania kłusownictwa powinny zatem prowadzić do zmniejszenia współczynnika śmiertelności w danej populacji w związku z kłusownictwem w takim stopniu, aby mieć korzystny wpływ netto na wielkość populacji wilków.

Ponadto odstępstwa na podstawie art. 16 ust. 1 lit. e), w porównaniu z odstępstwami, o których mowa w art. 16 ust. 1 lit. a)–d), muszą być zgodne z dodatkowymi rygorystycznymi warunkami. Stosowanie tego odstępstwa jest dozwolone w ściśle nadzorowanych warunkach, musi wiązać się z wyraźnymi zezwoleniami dotyczącymi miejsc, terminów i ilości oraz wymaga ścisłych kontroli terytorialnych, tymczasowych i osobistych służących zapewnieniu skutecznego wykonania odstępstwa. Ponadto odstępstwo należy stosować w sposób wybiórczy, w ograniczonym stopniu i w odniesieniu do ograniczonej liczby okazów.

Jeżeli chodzi o wybiórczość, odstępstwo musi dotyczyć okazów określonych w sposób możliwie najbardziej szczegółowy i najbardziej odpowiedni, uwzględniając cel, do którego dąży dane odstępstwo. Dlatego, jak podkreślono w wyroku Trybunału w sprawie C-674/17, konieczne może okazać się określenie nie tylko gatunku bądź rodzajów lub grup osobniczych, których dotyczy odstępstwo, ale również do osobników indywidualnie zidentyfikowanych (39).

Jeżeli chodzi o „ograniczoną liczbę”, w każdym przypadku liczba ta będzie zależeć od poziomu populacji (liczby osobników), jej stanu ochrony i cech biologicznych. „Ograniczona liczba” będzie musiała zostać ustalona na podstawie ścisłych informacji naukowych na temat czynników geograficznych, klimatycznych, środowiskowych i biologicznych, a także wskaźników reprodukcji i całkowitej rocznej śmiertelności spowodowanej przyczynami naturalnymi. Liczba musi być także wyraźnie określona w decyzjach o odstępstwie.

2) Brak zadowalającej alternatywy

W ramach drugiego warunku wstępnego należy wykazać, że „nie ma zadowalającej alternatywy”. Oznacza to, że w pierwszej kolejności zawsze należy rozważyć zastosowanie metod zapobiegawczych i niewymagających uśmiercania (a odstępstwo stanowi ostateczność). Rozwiązania alternatywne będą zależały od kontekstu i konkretnych celów rozważanego odstępstwa oraz powinny opierać się na najlepszej wiedzy i najlepszych doświadczeniach dostępnych w danej sytuacji.

Na przykład w przypadku szkód w odniesieniu do zwierząt gospodarskich przed zatwierdzeniem odstępstwa należy priorytetowo potraktować rozwiązania alternatywne niewymagające uśmiercania oraz prawidłowo wdrożyć odpowiednie i zasadne środki zapobiegawcze w celu ograniczenia ryzyka ataków dokonywanych przez drapieżników, które to środki obejmują nadzór przez pasterzy, stosowanie psów pasterskich strzegących zwierząt gospodarskich, zabezpieczenie zwierząt gospodarskich ogrodzeniem lub alternatywne metody zarządzania zwierzętami gospodarskimi (np. kontrola cielenia się/jagnienia się). Dopiero po zastosowaniu tego typu alternatywnych działań, które okażą się nieskuteczne lub jedynie częściowo skuteczne, lub jeżeli takich alternatywnych działań nie można podjąć w danym przypadku, można zatwierdzić odstępstwo w celu rozwiązania (pozostałej części) problemu.

W przypadku wilków zuchwałych lub zachowujących się nietypowo, lub też wilków kojarzących obecność ludzi z pokarmem w pierwszej kolejności należy rozważyć usunięcie danej przyczyny (np. atraktanta w postaci pokarmu występującego w związku ze złym gospodarowaniem odpadami) i warunkowanie awersyjne, które ma odstraszyć wilki i skutkować zmianą ich zachowania tak, aby przestały zbliżać się do ludzi (na przykład za pomocą kilku rodzajów środków odstraszających i narzędzi niewymagających uśmiercania) (Reinhardt i in., 2018). Odstępstwo można przyznać dopiero wówczas, gdy takie alternatywne rozwiązania zostaną rozważone i okażą się niewystarczające lub niemożliwe do realizacji w danym przypadku.

W kwestii wyżej wymienionych odstępstw mających na celu ograniczenie kłusownictwa TSUE (w sprawie C-674/17, pkt 48, 49, 50) wyjaśnił, że należy uznać, iż samo istnienie nielegalnej działalności, takiej jak kłusownictwo, lub trudności, na jakie napotyka sprawowanie nad nią kontroli nie są wystarczające, aby zwolnić państwo członkowskie z obowiązku zapewnienia ochrony gatunków chronionych na mocy załącznika IV do dyrektywy siedliskowej. Przeciwnie – w takiej sytuacji na państwie tym spoczywa obowiązek priorytetowego traktowania, z jednej strony, ścisłego i skutecznego nadzoru nad tą nielegalną działalnością, a z drugiej strony, stosowania środków zgodnych z zakazami ustanowionymi w art. 12–14 i art. 15 lit. a) i b) tej dyrektywy. Aby uzasadnić swój przypadek odstępstwa, państwo członkowskie powinno przedstawić jasne i wystarczające uzasadnienie braku zadowalającej alternatywy dla osiągnięcia celów, odnosząc się do braku jakiegokolwiek innego zadowalającego rozwiązania lub do odpowiednich sprawozdań technicznych, prawnych i naukowych.

3) Zachowanie populacji we właściwym stanie ochrony

Trzecim warunkiem wstępnym jest zapewnienie, aby odstępstwo nie było „szkodliwe dla zachowania populacji danych gatunków we właściwym stanie ochrony w ich naturalnym zasięgu”.

Zgodnie z art. 1 lit. i) dyrektywy siedliskowej „stan ochrony gatunków” oznacza sumę oddziaływań na te gatunki, mogących mieć wpływ na ich długofalowe rozmieszczenie i obfitość ich populacji w obrębie terytorium państwa członkowskiego. Stan ochrony gatunku jest właściwy, jeżeli: (i) populacje „utrzymują się w skali długoterminowej jako trwały składnik swoich siedlisk przyrodniczych”; (ii) „naturalny zasięg gatunków nie zmniejsza się ani nie ulegnie zmniejszeniu w dającej się przewidzieć przyszłości” oraz (iii) „istnieje i prawdopodobnie będzie istnieć siedlisko wystarczająco duże, aby utrzymać swoje populacje przez dłuższy czas”. Dalsze informacje można znaleźć w wytycznych dotyczących sprawozdawczości na podstawie art. 17 dyrektywy siedliskowej.

Spełnienie tego warunku (tj. tego, aby odstępstwo nie było szkodliwe dla zachowania populacji danych gatunków we właściwym stanie ochrony w ich naturalnym zasięgu) wymaga oceny możliwego wpływu odstępstwa zarówno na daną populację, jak i na stan ochrony gatunku na terytorium państwa członkowskiego.

Decyzje w sprawie stosowania odstępstw oraz ocena możliwych skutków odstępstw dla stanu ochrony danej populacji muszą opierać się na dokładnej wiedzy o danej populacji wilków i tendencjach dotyczących tej populacji. Należy również odpowiednio ocenić dodatkowe i skumulowane skutki odstępstw, biorąc pod uwagę wszelkie inne bezpośrednie lub pośrednie negatywne skutki działalności człowieka (w tym przypadkowe i nielegalne zabijanie). Jest to konieczne do zapewnienia, aby decyzja w tym zakresie nie była szkodliwa dla stanu ochrony populacji.

W sprawie C-674/17 (pkt 57–61) TSUE podkreślił, że odstępstwo na podstawie art. 16 ust. 1 musi opierać się na kryteriach zapewniających długoterminowe zachowanie dynamiki i stabilności społecznej gatunków, których dotyczą. Należy zatem odpowiednio ocenić skumulowany demograficzny i geograficzny wpływ wszystkich odstępstw na daną populację, w połączeniu z ewentualną śmiertelnością z przyczyn naturalnych lub przyczyn spowodowanych przez człowieka.

Należy ocenić wpływ „na poziomie lokalnym i na terytorium tego państwa członkowskiego lub, w stosownych przypadkach, na dany region biogeograficzny, jeżeli granice tego państwa członkowskiego pokrywają się z kilkoma regionami biogeograficznymi lub jeżeli wymaga tego naturalny zasięg gatunkowy oraz, w miarę możliwości, na poziomie transgranicznym”. Nie należy jednak uwzględniać części „naturalnego zasięgu danej populacji, rozciągającego się na pewne części terytorium państwa trzeciego, które nie jest związane obowiązkami ścisłej ochrony gatunków będących przedmiotem zainteresowania Unii”.

W sprawie C-342/05 Trybunał orzekł, że odstępstwa dotyczące populacji, których stan ochrony jest niekorzystny, mogą być możliwe „w wyjątkowych okolicznościach”, i „jeżeli zostanie należycie wykazane, że nie doprowadzą one do pogorszenia niewłaściwego stanu ochrony tych populacji lub uniemożliwienia ich odtworzenia w warunkach właściwego stanu ochrony”. Trybunał stwierdził, że „nie można wykluczyć, że odstrzał ograniczonej liczby okazów okaże się bez wpływu na określony w art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej cel, polegający na utrzymaniu we właściwym stanie ochrony populacji wilków w jej naturalnym zasięgu. Takie odstępstwo byłoby więc neutralne dla tego gatunku”.

W wyroku w sprawie C-674/17 (pkt 66–69) TSUE potwierdził, że można stosować takie podejście, i dodał odniesienie do zasady ostrożności: „w odniesieniu do wpływu niekorzystnego stanu ochrony gatunku na możliwość zezwolenia na odstępstwa na podstawie art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej, Trybunał orzekł już, że wprowadzanie takich odstępstw jest możliwe w drodze wyjątku, jeżeli zostanie należycie wykazane, że nie pogorszy to niekorzystnego stanu ochrony takich populacji ani nie zapobiegnie ich przywróceniu do właściwego stanu ochrony”. Jednak „jeśli analiza najlepszych dostępnych danych naukowych pozostawia niepewność co do tego, czy takie odstępstwo ma szkodliwy wpływu na zachowanie lub odtworzenie populacji gatunku zagrożonego wyginięciem we właściwym stanie ochrony, to państwo członkowskie powinno powstrzymać się od ustanowienia lub wprowadzenia w życie takiego odstępstwa”.

Odstępstwa dotyczące zabicia bardzo niewielu okazów można zatem przyznawać indywidualnie dla każdego przypadku, nawet jeśli stan ochrony gatunku nie jest (jeszcze) właściwy, pod warunkiem że odstępstwo jest obojętne dla stanu ochrony gatunku, co oznacza, że nie zagraża osiągnięciu celu, jakim jest odtworzenie i zachowanie populacji wilka we właściwym stanie ochrony w jego naturalnym zasięgu. Odstępstwo nie może zatem mieć ogólnego negatywnego wpływu netto na dynamikę populacji, naturalny zasięg, strukturę i zdrowie populacji (w tym na aspekty genetyczne) ani potrzeby danej populacji wilków dotyczące łączności.

W związku z tym im mniej stan ochrony jest właściwy a tendencje korzystne, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo, że ten trzeci warunek wstępny może być spełniony i że przyznanie odstępstw będzie uzasadnione, z wyjątkiem najbardziej wyjątkowych okoliczności. Stan ochrony gatunków i tendencje w tym zakresie (na poziomie biogeograficznym i na poziomie populacji), oparte na dokładnej wiedzy i danych, są zatem kluczowym aspektem oceny, czy spełniono trzeci warunek wstępny.

Odstępstwa oraz rola właściwego stanu ochrony i planów ochrony gatunków

Odpowiedni i kompleksowy plan ochrony wilków i zarządzania ich populacją może zapewnić dobre ogólne ramy na potrzeby wdrożenia wszystkich niezbędnych narzędzi i środków, w tym możliwego stosowania odstępstw. W sytuacji gdy takie plany są właściwie wykonywane i przynoszą potwierdzone rezultaty w zakresie właściwego stanu ochrony, art. 16 dyrektywy siedliskowej umożliwia niezbędną swobodę dzięki stosowaniu odstępstw.

Odstępstwa od ścisłej ochrony wilków można lepiej uzasadnić, jeżeli w państwie członkowskim ustanowiono i właściwie wdrożono kompleksowy zbiór odpowiednich, skutecznych i możliwych do zweryfikowania środków w celu zapewnienia skutecznej ochrony oraz osiągnięcia lub zachowania właściwego stanu ochrony gatunku.

Taka sytuacja ma miejsce, jeżeli:

— istnieje odpowiedni plan ochrony wilków i odbudowy ich populacji, który jest w pełni i prawidłowo wykonywany i dobrze monitorowany oraz służy zapewnieniu właściwego stanu ochrony i rozwiązaniu konfliktów społeczno-ekonomicznych;

— plan oparto na najlepszych dostępnych danych naukowych oraz na solidnym systemie monitorowania populacji wilków;

— wdrożono wszystkie niezbędne środki zapobiegawcze i kompensujące;

— wdrożono odpowiednie środki w celu skutecznego zwalczania kłusownictwa (takie jak kryminalizacja, egzekwowanie przepisów i zwiększanie świadomości) oraz zaradzenia innym antropogenicznym czynnikom zwiększającym śmiertelność (takich jak śmiertelne wypadki na drodze);

— skutecznie zaradzono wszystkim pozostałym zagrożeniom dla ochrony wilków na danym terenie (np. hybrydyzacji);

— odpowiednio zaradzono pozostałym przyczynom śmiertelności wypasanych zwierząt gospodarskich (np. problemowi psów bez opieki);

— cele i warunki dotyczące odstępstw jasno określono i uzasadniono za pomocą odpowiednich dowodów naukowych. Udowodniono, że nie ma zadowalającej alternatywy i że metoda polegająca na uśmiercaniu zastosowana w ramach odstępstwa jest jedynym sposobem zapobieżenia poważnej szkodzie bądź jej ograniczenia lub osiągnięcia pozostałych celów odstępstwa, zgodnie z odpowiednim prawodawstwem. Odstępstwa ocenia się indywidualnie dla każdego przypadku i w ten sam sposób podejmuje się decyzję w ich sprawie;

— proponowane odstępstwo nie jest szkodliwe dla stanu ochrony populacji zarówno na poziomie lokalnej populacji, jak i całego naturalnego zasięgu danego gatunku.

BIBLIOGRAFIA

Andersen, R., Linnell, J. D. C. i Solberg, E. J. (2006), „The future role of large carnivores on terrestrial trophic interactions: the northern temperate view”, Large herbivore ecology, ecosystem dynamics and conservation, s. 413–448, red. Danell, K., Bergström, R., Duncan, P. i Pastor, J., Cambridge, Cambridge University Press.

Barkham, P., „Denmark Gets Its First Wild Wolf Pack in 200 Years”, THE GUARDIAN, 4 maja 2017, http://www.theguardian.com/environment/2017/may/04/denmark-gets-its-first-wild-wolf-pack-in-200-years.

Bassi, E., Gazzola, A., Bongi, P., Scandura, M., Apollonio, M. (2020), „Relative impact of human harvest and wolf predation on two ungulate species in Central Italy”, w: Ecological Research, t. 35, nr 4, https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/1440-1703.12130.

Bath, A. J. i Majic, A. (2001), „Human dimensions in wolf management in Croatia:understanding attitudes and beliefs of residents in Gorski kotar, Lika and Dalmatia towards wolves and wolf management”, Large Carnivore Initiative for Europe, www.lcie.org.

Boffey, D., „Pioneering Wolf Becomes First Sighted in Belgium for a Century”, THE GUARDIAN, 22 stycznia 2018, http://www.theguardian.com/environment/2018/jan/22/pioneering-female-becomes-first-wolf-in-belgium-in-a-century.

Boitani, L. (2003), „Wolf conservation and recovery” Wolves: behavior, ecology, and conservation, s. 317–340, red. Mech, L. D. i Boitani, L., Chicago, University of Chicago Press.

Boitani, L. i in. (2015), „Key actions for Large Carnivore populations in Europe”, Institute of Applied Ecology (Rzym, Włochy), sprawozdanie dla Dyrekcji Generalnej ds. Środowiska, Komisja Europejska, Bruksela, https://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/key_actions_large_carnivores_2015.pdf.

Breitenmoser, U., Breitenmoser-Würsten, C., Carbyn, L. N. i Funk, S. M. (2001), „Assessment of carnivore reintroductions”, Carnivore conservation, s. 241–281, red. Gittleman, J. L., Funk, S. M., Macdonald, D. W. i Wayne, R. K., Cambridge, Cambridge University Press.

Breitenmoser, U. (1998), „Large predators in the Alps: the fall and rise of man's competitors”, Biological Conservation, t. 83, nr 3, s. 279–289.

Carpio, A., Acevedo, P. i Apollonio, M. (2020), „Wild ungulate overabundance in Europe: contexts, causes, monitoring and management recommendations”, Mammal Review, t. 51, 10.1111/mam.12221,

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/mam.12221.

CDP News (2018) Carnivore Damage Prevention News, http://www.medwolf.eu/index.php/cdpnews.html,

http://www.protectiondestroupeaux.ch/en/cdpnews/.

Chapron, G., P. Kaczensky, J. Linnell, M. von Arx i in. (2014), „Recovery of large carnivores in Europe’s modern human-dominated landscapes”, Science, 19 grudnia 2014, t. 346, nr 6216, s. 1517–1519.

Rada Europy (2014), „Recommendation no 173 (2014) on hybridisation between wild grey wolves (Canis lupus) and Domestic dogs (Canis lupus familiaris)”, https://rm.coe.int/0900001680746351.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (2007), sprawa C-342/05, wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 14 czerwca 2007 r., Komisja Wspólnot Europejskich/Republika Finlandii, „Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego — Dyrektywa 92/43/EWG — Ochrona siedlisk przyrodniczych — Dzika fauna i flora — Polowanie na wilki”.

Chorwackie Ministerstwo Kultury (2010), „Wolf Management Plan in the Republic of Croatia for the period 2010–2015”, http://www.life-vuk.hr/eng/wolf-management-plan/wolf-management-plan-in-croatia/wolf-management-plan-in-the-republic-of-croatia-for-the-period-2010%E2%80%932015-837.html.

Decker, D. J., Brown, T. L. i Siemer, W. F. (2001), „Human dimensions of wildlife management in North America”, Bethesda, Maryland, USA, The Wildlife Society.

DREAL (2018), strona internetowa Direction regionale de l’Environnement, de l’Amènagement et du Logement, Données surs les dommages, http://www.auvergne-rhone-alpes.developpement-durable.gouv.fr/protocole-dommages-a3854.html.

DBBW (2018), strona internetowa die Dokumentations – und Beratungsstelle des Bundes zum Thema Wolf (DBBW), https://www.dbb-wolf.de/.

Decker, D. J., Brown, T. L. i Siemer, W. F. (2001), „Human dimensions of wildlife management in North America”, Bethesda, Maryland, USA, The Wildlife Society.

Echegaray, J. i Vila, C. (2010), „Noninvasive monitoring of wolves at the edge of their distribution and the cost of their conservation”, Animal Conservation, t. 13, nr 2, s. 157–161.

Komisja Europejska (2017), Golden Eagle conservation scheme – Finland, Farming for Biodiversity - The results-based agri-environment schemes, strona internetowa Komisji Europejskiej, http://ec.europa.eu/environment/nature/rbaps/fiche/golden-eagle-conservation-scheme-finland_en.htm.

Platforma UE na rzecz dużych drapieżników (2019), platforma UE na rzecz współistnienia ludzi i dużych drapieżników, analizy przykładów, http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/case_studies.htm.

Fernández-Gil A, Naves J, Ordiz A, Quevedo M, Revilla E, Delibes M (2016), „Conflict Misleads Large Carnivore Management and Conservation: Brown Bears and Wolves in Spain”, PLoS ONE, t. 11, nr 3, e0151541, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0151541.

Fernández-Gil, S. Cadete da Rocha Pereira, S Dias Ferreira Pinto, I. Di Silvestre (2018) „Large Carnivore Management Plans of Protection: Best Practices in EU Member States”, http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=IPOL_STU(2018)596844.

GCG (2018), Grupo Campo Grande para la coexistencia del lobo y la ganaderia extensiva, „Declaration of the Campo Grande Group toward the coexistence of the iberian wolf and extensive stock-raising”, http://www.entretantos.org/wp-content/uploads/2018/08/DeclaracionGCG_v3_eng.pdf.

Gtowaciflski, Z. i Profus, P. (1997), „Potential impact of wolves Canis lupus on prey populations in Eastern Poland”, w: Biological Conservation, t. 80 (1997), s. 99–106.

Hovardas, T., K. Marsden, S. Psaroudas, Y. Mertzanis, K. Brandt (2017), „Case studies for coexistence: examples of good practice in supporting coexistence between people and large carnivores”, http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/144_case%20studies%20analysis%20report.pdf.

Kojola, I., P. Helle, S. Heikkinen (2011), „Susikannan viimeaikaiset muutokset Suomessa eri aineistojen valossa”, Suomen Riista 65, http://jukuri.luke.fi/handle/10024/530616.

Kojola, I., Huitu, O., Toppinen, K., Heikura, K., Heikkinen, S. i Ronkainen, S. (2004), „Predation on European forest reindeer (Rangifer tarandus) by wolves (Canis lupus) in Finland”, Journal of Zoology, t. 263, nr 3, Londyn, s. 229–236.

KORA (2016), „Wolves living in proximity to humans”, https://www.kora.ch/fileadmin/file_sharing/5_Bibliothek/52_KORA_Publikationen/520_KORA_Berichte/KORA_Bericht_76_Wolves_living_in_proximity_to_humans.pdf.

Kontaktbüro Wölfe in Sachsen (2019), strona internetowa Kontaktbüro Wölfe in Sachsen, https://www.wolf-sachsen.de/en/wolfsregion/the-contact-office.

LCIE (2018), strona internetowa inicjatywy na rzecz dużych drapieżników w Europie, http://www.lcie.org/Large-carnivores/Wolf-.

LCIE (2019), „Policy support statements of the Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE): Management of bold wolves”

https://lciepub.nina.no/pdf/636870453845842163_PPS_bold%20wolves.pdf.

Leonard, J. A., Echegaray, J., Randi, E. i Vilà, C. (2014), „Impact of hybridization on the conservation of wild canids”, s. 170–184, w: red. Gompper, M.E., „Free ranging dogs and wildlife conservation”, Oxford University Press, Oxford, Zjednoczone Królestwo, s. 312.

Liberg, O, G. Chapron, P. Wabakken, H. Pedersen, N. Hobbs, H. Sand (2011), „Shoot, shovel and shut up”, Proceedings of the Royal Society B, t. 279, nr 1730, https://doi.org/10.1098/rspb.2011.1275.

LIFE DINALP BEAR (2016), „Non-consumptive use of brown bears in tourism: guidelines for responsible practices”, http://dinalpbear.eu/wp-content/uploads/Odgovorno-opazovanje-medvedov-v-severnih-Dinaridih_EN_web.pdf.

LIFE EUROLARGECARNIVORES (2019), LIFE EUROLARGECARNIVORES: Improving coexistence with large carnivores, https://www.eurolargecarnivores.eu/en/.

Linnell i Alleau (2016), „Predators That Kill Humans: Myth, Reality, Context and the Politics of Wolf Attacks on People”, Problematic Wildlife, DOI: 10.1007/978-3-319-22246-2_17, https://www.researchgate.net/publication/301267098_Predators_That_Kill_Humans_Myth_Reality_Context_and_the_Politics_of_Wolf_Attacks_on_People.

Linnell, J. i in. (2002), „The fear of wolves: A review of wolf attacks on humans”, NINA Oppdragsmelding 731, s. 1–65, Trondheim, styczeń 2002, https://mobil.wwf.de/fileadmin/fm-wwf/Publikationen-PDF/2002.Review.wolf.attacks.pdf.

Linnell, J. D. C., Brøseth, H., Solberg, E. J. i Brainerd, S. M. (2005), „The origins of the southern Scandinavian wolf population: potential for natural immigration in relation to dispersal distances, geography and Baltic ice”, Wildlife Biology, t. 11, s. 383–391.

Linnell, J. D. C., Nilsen, E. B., Lande, U. S., Herfindal, I., Odden, J., Skogen, K., Andersen, R. i Breitenmoser, U. (2005), „Zoning as a means of mitigating conflicts with large carnivores: principles and reality”, w: „People & Wildlife, conflict or co-existence?”, s. 162–175, red. Woodroffe, R., Thirgood, S. i Rabinowitz, A., Cambridge, Cambridge University Press.

Linnell, J.D.C., Odeen J., Smith, M.E., Aanes, R. i Swenson, J.E. (1999), „Large carnivores that kill livestock: do »problem individuals« really exist?”, Wildlife Society Bulletin 1999, t. 27, nr 3, s. 698–705.

Linnell, J. D. C., Promberger, C., Boitani, L., Swenson, J. E., Breitenmoser, U. i Andersen, R. (2005), „The linkage between conservation strategies for large carnivores and biodiversity: the view from the »half-full« forests of Europe”, w: „Carnivorous animals and biodiversity: does conserving one save the other?”, s. 381–398, red. Ray, J. C., Redford, K. H., Steneck, R. S. i Berger, J., Waszyngton, Island Press.

Linnell J., V. Salvatori i L. Boitani (2008), „Guidelines for population level management plans for large carnivores in Europe”, sprawozdanie z realizacji inicjatywy na rzecz dużych drapieżników w Europie, sporządzone dla Komisji Europejskiej (zamówienie nr 070501/2005/424162/MAR/B2), http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/guidelines_for_population_level_management.pdf.

Linnell, J. (2013), „From conflict to coexistence: insights from multi-disciplinary research into the relationships between people, large carnivores and institutions” (zamówienie nr 070307/2012/629085/SER/B3), John D. C. Linnell, Norwegian Institute for Nature Research (NINA), PO Box 5685 Sluppen, NO-7485 Trondheim, NORWEGIA, 2013, http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/task_4_conflict_coexistence.pdf.

Linnell, J. (2014), „The symbolic wolf: Competing visions of the European landscapes”, LCIE blog, http://www.lcie.org/Blog/ArtMID/6987/ArticleID/65/The-symbolic-wolf-Competing-visions-of-the-European-landscapes.

Linnell, J. (2016), „First wolf reproduction in Austria since 19th century”, http://www.lcie.org/Blog/ArtMID/6987/ArticleID/87/First-wolf-reproduction-in-Austria-since-19th-century.

Linnell, J. D. C. i Cretois, B. (2018), „Research for AGRI Committee – The revival of wolves and other large predators and its impact on farmers and their livelihood in rural regions of Europe”, Parlament Europejski, Departament Tematyczny ds. Polityki Strukturalnej i Polityki Spójności, Bruksela, http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=IPOL_STU%282018%29617488.

Linnell, J. D. C., Kovtun, E. i Rouart, I. (2021), „Wolf attacks on humans: an update for 2002–2020”, NINA Report 1944, Norwegian Institute for Nature Research, https://brage.nina.no/nina-xmlui/bitstream/handle/11250/2729772/ninarapport1944.pdf?sequence=1&isAllowed=y.

Lute, M.L., Carter N.H., López-Bao J.V., Linnell, J.D.C. (2018), „Conservation professionals agree on challenges to coexisting with large carnivores but not on solutions”, Biological Conservation, t. 218, 2018, s. 223–232, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006320717316166.

Marsden, K., Hovardas, T.. Spyros Psaroudas, S., Mertzanis, Y., Callisto, Baatz, U. (2016), „EU Platform on Large Carnivores: Supporting good practice for coexistence – presentation of examples and analysis of support through the EAFRD”, sekretariat platformy dla Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej ds. Środowiska, zamówienie publiczne na usługi nr 07.0202/2015/713809/SER/ENV/B.3, http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/160906_LC%20Platform-case%20studies%20and%20RD.pdf.

Marucco F., Boitani L. (2012), „Wolf population monitoring and livestock depredation preventive measures in Europe”, Hystrix, t. 23, nr 1, s. 1–4, doi:10.4404/hystrix-23.1-6364.

MTES, MAA (2018), „National action plan 2018-2023 on the wolf and stock-rearing activities”, http://www.auvergne-rhone-alpes.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/nap_wolf_and_stock-rearing_activities_2018-2023.pdf.

Mykrä, S., M. Pohja-Mykrä, T. Vuorisalo (2017), „Hunters’ attitudes matter: diverging bear and wolf population trajectories in Finland in the late nineteenth century and today”, European Journal of Wildlife Research, https://link.springer.com/article/10.1007/s10344-017-1134-1.

Odden, J., Linnell, J. D. C., Moa, P. F., Herfindal, I., Kvam, T. i Andersen, R. (2002), „Lynx depredation on domestic sheep in Norway”, Journal of Wildlife Management, t. 66, nr 1, s. 98–105.

Persson, J., Geir R. Rauset Guillaume Chapron, „Paying for an Endangered Predator Leads to Population Recovery”, Conservation Letters, t. 8, nr 5, pierwsza publikacja: 30 marca 2015, https://doi.org/10.1111/conl.12171.

Pohja-Mykrä, M. (2016), „Felony or act of justice? – Illegal killing of large carnivores as defiance of authorities”, Journal of Rural Studies, t. 44, s. 46–54, https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2016.01.003.

Proteggi il tuo bestiame (2019), strona internetowa Proteggi il tuo bestiame, http://www.protezionebestiame.it/.

Regionalne platformy na rzecz dużych drapieżników (2019), strona internetowa regionalnych platform dotyczących relacji ludzi i dużych drapieżników, http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/regional_platforms.htm.

Reinhardt i in. (2018), „Konzept im Umgang mit Wölfen, die sich Menschen gegenüber auffällig verhalten – Empfehlungen der DBBW –BfN Skript 502”, https://www.bfn.de/fileadmin/BfN/service/Dokumente/skripten/Skript502.pdf.

„Reporting under Article 17 of the Habitats Directive. Explanatory Notes and Guidelines for the period 2013–2018. Final version – May 2017”, Europejska Agencja Środowiska (EEA) i Europejskie Centrum Tematyczne ds. Różnorodności Biologicznej (ETC/BD), http://cdr.eionet.europa.eu/help/habitats_art17. Rigg R., Find’o S., Wechselberger M., Gorman M., Sillero-Zubiri C., MacDonald D. (2011), „Mitigating carnivore-livestock conflict in Europe: lessons from Slovakia 2011”, Oryx, t. 45, nr 2, s. 272–280, doi: 10.1017/S0030605310000074.

Rigg, R., T. Skrbinšek, J. Linnell (2014), „Engaging stakeholders in wildlife monitoring a pilot study of wolves in Slovakia using non-invasive genetic sampling”, http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/pa_slovakia_finalreport.pdf.

Ripple, W.J. i Beschta, R.L., (2012), „Large predators limit herbivore densities in northern forest ecosystems”, European Journal of Wildlife Research, t. 58, s. 733–742, (2012), https://link.springer.com/article/10.1007/s10344-012-0623-5.

Red. Salvatori, V. (2012), „Large carnivore conservation and Management in Europe: the contribution of EC co-funded LIFE projects”, Istituto di Ecologia Applicata, Via B. Eustachio 10, 00161 Rzym, WŁOCHY, 2013, http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/task_2_life_and_lc.pdf.

Salvatori, V., Godinho, R., Braschi, C., Boitani, L., Ciucci, P. (2019), „High levels of recent wolf x dog introgressive hybridization in agricultural landscapes of central Italy”, European Journal of Wildlife Research, t. 65, s. 73–87, doi.org/10.1007/s10344-019-1313-3.

Santiago-Avila F. J., Cornman A. M., Treves A. (2018), „Killing wolves to prevent predation on livestock may protect one farm but harm neighbours”, PLoS ONE, t. 13, nr 1, e0189729, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0189729.

Skogen, K., Haaland, H., Brainerd, S. i Hustad, H. (2003), „Lokalne opinie na temat dużych drapieżników o radzenia sobie z nimi: badanie przeprowadzone w czterech gminach” [„Lokale syn på rovvilt og rovviltforvaltning. En undersøkelse i fire kommuner: Aurskog-Høland, Lesja, Lierne og Porsanger”], Norwegian Institute for Nature Research Fagrapport 070, s. 1–30.

Skogen, K. i Krange, O. (2003), „A wolf at the gate: The anti-carnivore alliance and the symbolic construction