KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 10.7.2020 COM(2020) 306 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.



1. Wprowadzenie Skuteczne systemy wymiaru sprawiedliwości są niezbędne dla wdrażania prawa Unii i utrzymania praworządności i wartości, na których zbudowano Unię. Stosując prawo Unii, sądy krajowe działają jako sądy unijne. To przede wszystkim sądy krajowe zapewniają skuteczne egzekwowanie praw i obowiązków przewidzianych na mocy prawa Unii (art. 19 TUE). Skuteczne systemy wymiaru sprawiedliwości są również niezbędne dla zapewnienia wzajemnego zaufania, klimatu inwestycyjnego i zrównoważonego rozwoju w perspektywie długoterminowej. Dlatego też poprawa efektywności, jakości i niezależności krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości nadal stanowi jeden z priorytetów europejskiego semestru – rocznego cyklu koordynacji polityki gospodarczej UE. W rocznej strategii zrównoważonego wzrostu gospodarczego na 2020 r. – w której określono strategię polityki gospodarczej i polityki zatrudnienia dla Europy i umieszczono zrównoważony rozwój i włączenie społeczne w centrum kształtowania polityki gospodarczej UE – ponownie wskazano związek między skutecznymi systemami wymiaru sprawiedliwości i otoczeniem działalności gospodarczej w państwach członkowskich. Sprawnie funkcjonujące i w pełni niezależne systemy wymiaru sprawiedliwości mogą wywierać pozytywny wpływ na inwestycje i tym samym przyczyniać się do wzrostu produktywności i konkurencyjności. Mają one również istotne znaczenie w kontekście zapewnienia skutecznego transgranicznego wykonania umów i decyzji administracyjnych oraz rozstrzygania sporów, co jest kluczowe dla funkcjonowania jednolitego rynku (). W tym kontekście tablica wyników wymiaru sprawiedliwości zawiera roczny przegląd wskaźników dotyczących w szczególności podstawowych elementów skutecznych systemów wymiaru sprawiedliwości takich jak: efektywność, jakość i niezależność. W wydaniu z 2020 r. rozszerzono wskaźniki w odniesieniu do wszystkich trzech elementów. Wydanie to nie odzwierciedla skutków kryzysu związanego z COVID-19, gdyż dane dotyczą lat 2012–2019, a nie roku 2020. − Mechanizm praworządności – Jak zapowiedziano w wytycznych politycznych przewodniczącej von der Leyen, Komisja ustanowiła kompleksowy mechanizm praworządności, aby bardziej wnikliwie monitorować sytuację w państwach członkowskich. Mechanizm praworządności będzie pełnił rolę narzędzia zapobiegawczego, pogłębiając dialog i wspólną świadomość kwestii z zakresu praworządności. Główne cechy tego mechanizmu przedstawiono w komunikacie Komisji z 2019 r. pt. „Umocnienie praworządności w Unii – Plan działania”. Ten nowy mechanizm będzie opierał się na rocznym sprawozdaniu na temat praworządności, w którym podsumowane zostaną najważniejsze zmiany – zarówno te pozytywne, jak i te negatywne – które zaszły we wszystkich państwach członkowskich. Jednym z wielu źródeł informacji wykorzystywanych do sporządzenia tego sprawozdania będzie tablica wyników wymiaru sprawiedliwości.



Czym jest unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości? Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości UE jest porównawczym narzędziem informacyjnym. Jej celem jest wspieranie UE i państw członkowskich w zwiększaniu skuteczności krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości dzięki zapewnieniu obiektywnych, wiarygodnych i porównywalnych danych dotyczących szeregu wskaźników istotnych z punktu widzenia oceny efektywności, jakości i niezależności systemów wymiaru sprawiedliwości we wszystkich państwach członkowskich. W tablicy wyników nie przedstawiono jednego ogólnego rankingu, lecz ogólny zarys funkcjonowania wszystkich systemów wymiaru sprawiedliwości na podstawie wskaźników będących przedmiotem wspólnego zainteresowania wszystkich państw członkowskich. Tablica wyników nie promuje żadnego konkretnego typu systemu wymiaru sprawiedliwości i traktuje na równi wszystkie państwa członkowskie. Efektywność, jakość i niezależność są zasadniczymi parametrami skutecznego systemu wymiaru sprawiedliwości, niezależnie od modelu krajowego systemu wymiaru sprawiedliwości lub tradycji prawnej, z której dany model się wywodzi. Dane liczbowe odnoszące się do tych trzech parametrów należy analizować łącznie, ponieważ wszystkie trzy często są ze sobą powiązane (inicjatywy ukierunkowane na poprawę jednego z tych parametrów mogą mieć wpływ na pozostałe parametry). Tablica wyników ukierunkowana jest przede wszystkim na procesowe sprawy cywilne i handlowe oraz sprawy administracyjne, aby wspomóc państwa członkowskie w podejmowanych przez nie staraniach na rzecz stworzenia środowiska bardziej przyjaznego dla inwestycji, biznesu i obywateli. Tablica wyników jest narzędziem porównawczym, które podlega zmianom w ramach dialogu z państwami członkowskimi i Parlamentem Europejskim ( ). Jej celem jest określenie podstawowych parametrów skutecznego systemu wymiaru sprawiedliwości i dostarczanie odpowiednich danych rocznych. Jaką metodykę zastosowano w ramach tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości UE? Przy tworzeniu tablicy wyników korzystano z różnych źródeł informacji. Dużą część danych ilościowych dostarcza Europejska Komisja na rzecz Efektywności Wymiaru Sprawiedliwości (CEPEJ) Rady Europy, z którą Komisja zawarła umowę na przygotowanie specjalnej rocznej ekspertyzy. Dane te obejmują okres 2012–2018 i zostały dostarczone przez państwa członkowskie zgodnie z metodą CEPEJ (). Opracowanie zawiera także szczegółowe uwagi i noty informacyjne dotyczące poszczególnych państw, w których przedstawiono szerszy kontekst. Należy je odczytywać wraz z danymi liczbowymi ( ). Zgromadzone przez CEPEJ dane dotyczące długości postępowań przedstawiają czas przeznaczony na rozpatrzenie, tj. obliczoną długość postępowań sądowych (na podstawie stosunku spraw w toku do spraw rozstrzygniętych). Dane dotyczące efektywności sądów w stosowaniu prawa Unii w określonych dziedzinach pokazują średnią długość postępowań obliczoną na podstawie faktycznej długości rozpatrywania spraw w sądach. Należy zauważyć, że długość postępowań sądowych może się istotnie różnić w zależności od obszaru w państwie członkowskim, zwłaszcza w ośrodkach miejskich, w których działalność gospodarcza może prowadzić do większego nagromadzenia spraw. Pozostałe dane obejmujące lata 2010–2019 () pochodzą od: grupy osób odpowiedzialnych za kontakty w sprawach dotyczących krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości ( ), Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa (ENCJ) ( ), Sieci Prezesów Sądów Najwyższych Unii Europejskiej ( ), Stowarzyszenia Rad Stanu i Naczelnych Sądów Administracyjnych Unii Europejskiej ( ), Europejskiej Sieci Konkurencji ( ), Komitetu ds. Łączności ( ), europejskiego obserwatorium do spraw naruszeń praw własności intelektualnej ( ), sieci współpracy w zakresie ochrony konsumenta ( ), grupy ekspertów ds. prania pieniędzy i finansowania terroryzmu (EGMLTF) ( ), Eurostatu ( ), Europejskiej Sieci Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości (EJTN) ( ) i Światowego Forum Ekonomicznego ( ). Na przestrzeni lat metodyka zastosowana w ramach tablicy wyników była dalej rozwijana i udoskonalana w ścisłej współpracy z grupą osób odpowiedzialnych za kontakty w sprawach dotyczących krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości, w szczególności przez opracowanie (corocznie aktualizowanego) kwestionariusza oraz zgromadzenie danych na temat określonych aspektów funkcjonowania systemów wymiaru sprawiedliwości.

Dostępność danych, w szczególności w przypadku wskaźników efektywności systemów wymiaru sprawiedliwości, nadal się poprawia, ponieważ wiele państw członkowskich zainwestowało w swoją zdolność do tworzenia lepszych statystyk sądowych. Jeżeli nadal występują trudności związane z gromadzeniem lub dostarczaniem danych, powodem tego są albo niewystarczające zdolności statystyczne, albo fakt, że krajowe kategorie, w odniesieniu do których gromadzone są dane, nie odpowiadają w sposób precyzyjny kategoriom stosowanym na potrzeby tablicy wyników. Jedynie w bardzo niewielu przypadkach luka w danych spowodowana jest brakiem wnoszenia wkładu w ich gromadzenie przez organy krajowe. Komisja nadal zachęca państwa członkowskie do dalszego zmniejszania tej luki w zakresie danych. W jaki sposób unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości dostarcza dane dla europejskiego semestru? Tablica wyników zapewnia elementy potrzebne do oceny efektywności, jakości i niezależności krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości, a tym samym ma na celu pomoc państwom członkowskim w poprawie skuteczności ich krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości. Dzięki porównaniu informacji na temat systemów wymiaru sprawiedliwości tablica wyników ułatwia zidentyfikowanie braków i najlepszych praktyk oraz monitorowanie wyzwań i postępów. Jeśli chodzi o europejski semestr, w jego ramach przeprowadzane są oceny poszczególnych krajów w drodze dwustronnego dialogu z zainteresowanymi organami krajowymi i stronami. Ocena ta znajduje odzwierciedlenie w rocznych sprawozdaniach krajowych sporządzanych w ramach europejskiego semestru i łączy informacje z tablicy wyników z analizą jakościową dotyczącą poszczególnych krajów, która odzwierciedla charakterystykę systemów prawnych i szerszy kontekst zainteresowanych państw członkowskich. Jeżeli zidentyfikowane braki mają znaczenie makroekonomiczne, analiza w ramach europejskiego semestru może skutkować tym, że Komisja może wystąpić z wnioskiem do Rady o przyjęcie zaleceń dla poszczególnych krajów w celu poprawy krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości w poszczególnych państwach członkowskich (). Dlaczego skuteczne systemy wymiaru sprawiedliwości są ważne dla otoczenia biznesowego sprzyjającego inwestycjom? Uznaje się, że skuteczne systemy wymiaru sprawiedliwości, które zapewniają utrzymanie praworządności, mają pozytywny wpływ na gospodarkę. Jeżeli systemy sądowe gwarantują egzekwowanie praw, wierzyciele są bardziej skłonni do udzielania pożyczek, przedsiębiorstwa są mniej skłonne do zachowań oportunistycznych, ograniczane są koszty transakcji, a innowacyjne przedsiębiorstwa wykazują większą gotowość do inwestowania. Korzystny wpływ dobrze funkcjonujących krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości na gospodarkę potwierdzono w wielu badaniach i w literaturze naukowej, w tym w publikacjach Międzynarodowego Funduszu Walutowego ( ), Europejskiego Banku Centralnego ( ), OECD ( ), Światowego Forum Ekonomicznego ( ) oraz Banku Światowego ( ). Z jednego badania wynika, że skrócenie o 1 % czasu trwania postępowań sądowych (mierzonych czasem przeznaczonym na rozpatrzenie ( ) może zwiększyć rozwój przedsiębiorstw ( ) oraz że wyższy o 1 % odsetek przedsiębiorstw, które postrzegają system wymiaru sprawiedliwości jako niezależny, jest kojarzony z wyższym obrotem i wzrostem wydajności ( ). Inne badanie wykazało pozytywną korelację między postrzeganą niezależnością sądów a przepływami bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Europie Środkowej i Wschodniej ( ). Ponadto w kilku badaniach podkreślono znaczenie skuteczności krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości dla przedsiębiorstw. Na przykład w jednym badaniu 93 % dużych przedsiębiorstw odpowiedziało, że systematycznie dokonuje przeglądu warunków w zakresie praworządności (w tym niezależności sądów) w sposób ciągły w krajach, w których inwestują ( ). W innym badaniu ponad połowa małych i średnich przedsiębiorstw odpowiedziała, że koszty i zbyt długi czas trwania postępowań sądowych były głównymi powodami, dla których nie wszczęto postępowania sądowego w sprawie naruszenia praw własności intelektualnej ( ). Informacje na temat znaczenia skutecznych systemów wymiaru sprawiedliwości, w szczególności z punktu widzenia przedsiębiorstw, można również znaleźć w komunikacie Komisji w sprawie określenia i usuwania barier na jednolitym rynku () i w planie działania dotyczącym egzekwowania przepisów jednolitego rynku (). W jaki sposób Komisja wspiera wdrażanie dobrych reform wymiaru sprawiedliwości w ramach wsparcia technicznego? Państwa członkowskie mogą korzystać ze wsparcia technicznego ze strony Komisji, dostępnego za pośrednictwem Dyrekcji Generalnej ds. Wspierania Reform Strukturalnych w ramach programu wspierania reform strukturalnych ( ), którego całkowity budżet na lata 2017–2020 wynosi 222,8 mln EUR. Od 2017 r. 16 państw członkowskich ( ) otrzymało już wsparcie techniczne w wielu dziedzinach lub wystąpiło o takie wsparcie. Obejmuje ono na przykład wsparcie techniczne w zakresie: poprawy skuteczności systemu wymiaru sprawiedliwości; reformy mapy sądownictwa; organizacji sądów; projektowania lub wdrażania programów e-sprawiedliwości oraz cybersprawiedliwości; zautomatyzowanych systemów zarządzania sprawami; procedury wyboru i awansu sędziów; szkolenia sędziów oraz pozasądowego rozstrzygania sporów konsumenckich. W maju 2020 r. Komisja przedstawiła również swoje wnioski dotyczące planu odbudowy ( ). W ramach planu odbudowy zaproponowano Instrument Wsparcia Technicznego ( ) jako kontynuację istniejącego programu wspierania reform strukturalnych. Opierając się na powodzeniu tego programu, przedmiotowy instrument umożliwia Komisji zwiększanie zdolności instytucjonalnych i administracyjnych państw członkowskich UE. W ramach tego instrumentu państwa członkowskie nadal będą mogły ubiegać się o wsparcie techniczne w obszarach takich jak system wymiaru sprawiedliwości.

2. Kontekst: Zmiany w zakresie reform wymiaru sprawiedliwości w 2019 r. W 2019 r. wiele państw członkowskich kontynuowało wysiłki zmierzające do dalszej poprawy skuteczności ich systemów wymiaru sprawiedliwości. Na wykresie 1 przedstawiono zaktualizowany przegląd przyjętych i planowanych środków w poszczególnych obszarach funkcjonalnych systemów wymiaru sprawiedliwości państw członkowskich zaangażowanych w działania reformatorskie. Wykres 1: Działania o charakterze ustawodawczym i regulacyjnym dotyczące systemów wymiaru sprawiedliwości w 2019 r. (przyjęte środki/negocjowane inicjatywy z podziałem na poszczególne państwa członkowskie) (źródło: Komisja Europejska ( )) W 2019 r. prawo procesowe nadal stanowiło obszar szczególnego zainteresowania w wielu państwach członkowskich, a znaczna część działań ustawodawczych była albo w toku, albo zaplanowana. Wzmożone działania prowadzono również w zakresie reform dotyczących statusu sędziów oraz zasad dotyczących prawników praktyków i prokuratorów. W porównaniu z ostatnim wydaniem tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości proces przyjmowania środków w obszarach, takich jak administracja sądów i Rad Sądownictwa nabrał większego tempa wraz z działaniami następczymi prowadzonymi przez państwa członkowskie w związku z wcześniejszymi zapowiedziami. W zakresie działań w innych obszarach, takich jak rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) w ramach systemu wymiaru sprawiedliwości lub reformy map sądownictwa, odnotowano spowolnienie. Niektóre państwa członkowskie już teraz czynnie wykorzystują sztuczną inteligencję w systemach wymiaru sprawiedliwości lub co najmniej planują to zrobić. Przegląd ten potwierdza również spostrzeżenie, że reformy wymiaru sprawiedliwości wymagają czasu − niekiedy od ogłoszenia do przyjęcia środków ustawodawczych i wykonawczych oraz ich rzeczywistego wdrożenia w praktyce upływa kilka lat.





3. Kluczowe ustalenia dotyczące tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. Tablica wyników przedstawia wskaźniki dotyczące wszystkich trzech parametrów skutecznego systemu wymiaru sprawiedliwości – efektywności, jakości i niezależności. 3.1. Efektywność systemów wymiaru sprawiedliwości Na tablicy wyników przedstawiono wskaźniki efektywności postępowań w szeroko rozumianych sprawach cywilnych, handlowych i administracyjnych oraz w konkretnych obszarach, w których organy i sądy administracyjne stosują prawo Unii ( ). 3.1.1. Zmiany pod względem liczby rozpatrywanych spraw W większości państw członkowskich liczba spraw rozpatrywanych przez krajowe systemy wymiaru sprawiedliwości spadła i utrzymuje się na poziomie znacznie poniżej poziomów z 2012 r., nawet jeśli różni się w dużym stopniu w zależności od państwa członkowskiego (wykres 2). Pokazuje to, jak ważne jest dalsze koncentrowanie się na zapewnieniu skuteczności systemów wymiaru sprawiedliwości. Wykres 2: Liczba napływających spraw cywilnych, handlowych, administracyjnych i innych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/na 100 mieszkańców) (źródło: badanie CEPEJ ( )) (*) Zgodnie z metodyką CEPEJ kategoria ta obejmuje wszystkie cywilne i handlowe sprawy procesowe i nieprocesowe, sprawy nieprocesowe dotyczące ewidencji gruntów i sprawy dotyczące rejestru przedsiębiorców oraz inne sprawy dotyczące ewidencji, inne sprawy nieprocesowe, sprawy z zakresu prawa administracyjnego (procesowe lub nieprocesowe) oraz inne sprawy niekarne. Zmiany w metodyce w LV (stosowane z mocą wsteczną w odniesieniu do roku 2016, a także 2017), SK i SE (dostosowano dane za lata 2016 i 2017 w celu uwzględnienia spraw z zakresu prawa migracyjnego jako spraw administracyjnych, zgodnie z metodyką CEPEJ). Wykres 3: Liczba napływających procesowych spraw cywilnych i handlowych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/na 100 mieszkańców) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Zgodnie z metodyką CEPEJ cywilne i handlowe sprawy procesowe obejmują spory między stronami, np. spory dotyczące umów. Cywilne i handlowe sprawy nieprocesowe obejmują postępowania bezsporne, na przykład bezsporne nakazy zapłaty. Zmiany w metodyce w EL i SK. Dane dotyczące NL obejmują sprawy nieprocesowe. Wykres 4: Liczba napływających spraw administracyjnych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/na 100 mieszkańców) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Zgodnie z metodyką CEPEJ sprawy z zakresu prawa administracyjnego obejmują spory między osobami fizycznymi a organami lokalnymi, regionalnymi lub krajowymi. DK i IE nie rejestrują osobno spraw administracyjnych. W 2018 r. w RO niektóre postępowania administracyjne skierowano do rozpoznania w trybie pozasądowym. Zmiany w metodyce w EL, SK i SE. W SE sprawy dotyczące migracji traktowano jako sprawy administracyjne (z mocą wsteczną w odniesieniu do roku 2016, a także roku 2017).

3.1.2. Ogólne dane dotyczące efektywności Wskaźniki związane z efektywnością postępowań w szeroko zakrojonych obszarach spraw cywilnych, handlowych i administracyjnych obejmują: szacowaną długość postępowań (czas przeznaczony na rozpatrzenie), wskaźnik zamykanych spraw oraz liczbę spraw w toku.

− Szacowana długość postępowania – Długość postępowań wyraża przybliżony czas (w dniach) niezbędny do rozstrzygnięcia sprawy w sądzie, tj. czas, jakiego potrzebuje sąd na wydanie orzeczenia w pierwszej instancji. Wskaźnik „czasu przeznaczonego na rozpatrzenie” oznacza stosunek liczby spraw nierozstrzygniętych do liczby spraw rozstrzygniętych na koniec roku pomnożony przez 365 (dni) ( ). Jest to wyliczona szacunkowa wartość, która wskazuje minimalny czas, jakiego sąd potrzebuje na rozstrzygnięcie sprawy w obecnych warunkach pracy. Im wartość ta jest wyższa, tym większe jest prawdopodobieństwo, że czas potrzebny na wydanie orzeczenia przez sąd jest dłuższy. Dane liczbowe w dużej mierze dotyczą postępowań w sądach pierwszej instancji i porównano w nich dane z lat 2012, 2016, 2017 i 2018, o ile były dostępne ( ). Dwa wykresy przedstawiają czas przeznaczony na rozpatrzenie procesowych spraw cywilnych i handlowych oraz spraw administracyjnych we wszystkich instancjach sądowych w roku 2018, a jeden wykres przedstawia średnią długość postępowań w sprawach dotyczących prania pieniędzy w sądach pierwszej i drugiej instancji. Wykres 5: Szacunkowy czas potrzebny na rozstrzygnięcie spraw cywilnych, handlowych, administracyjnych i innych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/w dniach) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Zgodnie z metodyką CEPEJ kategoria ta obejmuje wszystkie cywilne i handlowe sprawy procesowe i nieprocesowe, sprawy nieprocesowe dotyczące ewidencji gruntów i sprawy dotyczące rejestru przedsiębiorców oraz inne sprawy dotyczące ewidencji, inne sprawy nieprocesowe, sprawy z zakresu prawa administracyjnego (procesowe lub nieprocesowe) oraz inne sprawy niekarne. Zmiany w metodyce w SK. Sprawy w toku obejmują wszystkie instancje w CZ i do 2016 r. w SK. LV: gwałtowny spadek wynika z reformy systemu sądowego oraz ze sprawdzania błędów i czyszczenia danych w sądowym systemie informacyjnym. Wykres 6: Szacunkowy czas potrzebny na rozstrzygnięcie procesowych spraw cywilnych i handlowych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/w dniach) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Zgodnie z metodyką CEPEJ cywilne i handlowe sprawy procesowe obejmują spory między stronami, np. spory dotyczące umów. Cywilne i handlowe sprawy nieprocesowe obejmują postępowania bezsporne, na przykład bezsporne nakazy zapłaty. Zmiany w metodyce w EL i SK. Sprawy w toku obejmują wszystkie instancje w CZ i do 2016 r. w SK. Dane dotyczące NL obejmują sprawy nieprocesowe. Wykres 7: Szacunkowy czas potrzebny na rozpatrzenie procesowych spraw cywilnych i handlowych (*) we wszystkich instancjach sądowych w 2018 r. (pierwsza, druga i trzecia instancja/w dniach) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Postanowienie jest wydawane przez instancję sądową o najdłuższym czasie trwania postępowania w każdym państwie członkowskim. Brak dostępnych danych w przypadku sądów pierwszej i drugiej instancji w BE, BG i IE, w przypadku sądów drugiej instancji – w NL, w przypadku sądów drugiej i trzeciej instancji – w NL i AT lub w przypadku sądów drugiej instancji – w DE i HR. Brak sądu trzeciej instancji w MT. W niektórych państwach członkowskich dostęp do sądu trzeciej instancji może być ograniczony. Wykres 8: Szacunkowy czas potrzebny na rozstrzygnięcie spraw administracyjnych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/w dniach) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Sprawy z zakresu prawa administracyjnego obejmują spory między osobami fizycznymi a organami lokalnymi, regionalnymi lub krajowymi, zgodnie z metodyką CEPEJ. Zmiany w metodyce w EL i SK. Sprawy w toku obejmują wszystkie instancje sądowe w CZ i do 2016 r. w SK. DK i IE nie rejestrują osobno spraw administracyjnych. CY: w 2018 r. liczba spraw rozstrzygniętych wzrosła w wyniku łącznego rozpatrywania spraw, wycofania 2 724 spraw skonsolidowanych oraz utworzenia dwa lata temu sądu administracyjnego. Wykres 9: Szacunkowy czas potrzebny na rozpatrzenie spraw administracyjnych (*) we wszystkich instancjach sądowych w 2018 r. (pierwsza oraz w stosownych przypadkach druga i trzecia instancja/w dniach) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Postanowienie jest wydawane przez instancję sądową o najdłuższym czasie trwania postępowania w każdym państwie członkowskim. Brak danych: w przypadku sądu pierwszej instancji w LU, w przypadku sądów drugiej instancji w MT i RO oraz w przypadku sądu trzeciej instancji w NL. Sąd najwyższy lub inny sąd najwyższej instancji jest jedyną instancją odwoławczą w CZ, IT, CY, AT, SI i FI. Nie istnieje żaden sąd trzeciej instancji dla tego rodzaju spraw w HR, LT, LU i MT. W BE w niektórych przypadkach najwyższy sąd administracyjny jest pierwszą i jedyną instancją. W niektórych państwach członkowskich dostęp do sądu trzeciej instancji może być ograniczony. DK i IE nie rejestrują osobno spraw administracyjnych. − Wskaźnik zamykanych spraw – Wskaźnik zamykanych spraw jest stosunkiem liczby spraw rozstrzygniętych do liczby spraw napływających. Służy on do mierzenia tego, czy sąd nadąża z obsługą napływających spraw. Wskaźnik zamykanych spraw wynoszący około 100 % lub więcej oznacza, że system sądowy jest w stanie rozstrzygać co najmniej tyle spraw, ile do niego wpływa. Wskaźnik zamykanych spraw wynoszący mniej niż 100 % oznacza, że sądy rozstrzygają mniej spraw niż liczba spraw napływających. Wykres 10: Wskaźnik rozstrzygania spraw cywilnych, handlowych, administracyjnych i innych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/w % – wartości wyższe niż 100 % wskazują, że liczba spraw rozstrzygniętych przewyższa liczbę spraw napływających, natomiast wartości niższe niż 100 % wskazują, że liczba spraw rozstrzygniętych jest niższa niż liczba spraw napływających) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Zmiany w metodyce w SK. IE: ze względu na stosowaną metodykę oczekuje się niskiego poziomu zgłaszania liczby rozstrzygniętych spraw. IT: inna klasyfikacja spraw cywilnych wprowadzona w 2013 r. Wykres 11: Wskaźnik rozstrzygania procesowych spraw cywilnych i handlowych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/w %) (źródło: badanie CEPEJ)

(*) Zmiany w metodyce w EL i SK. IE: ze względu na stosowaną metodykę oczekuje się niskiego poziomu zgłaszania liczby rozstrzygniętych spraw. IT: inna klasyfikacja spraw cywilnych wprowadzona w 2013 r. Dane dotyczące NL obejmują sprawy nieprocesowe. Wykres 12: Wskaźnik rozstrzygania spraw administracyjnych w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/w %) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Poprzednie wartości dla niektórych państw członkowskich zostały obniżone do celów prezentacji (CY w 2018 r. = 219 %; IT w 2012 r. = 279,8 %). Zmiany w metodyce w EL i SK. DK i IE nie rejestrują osobno spraw administracyjnych. W CY liczba spraw rozstrzygniętych wzrosła w wyniku łącznego rozpatrywania spraw, wycofania 2 724 spraw skonsolidowanych oraz utworzenia dwa lata temu sądu administracyjnego. − Sprawy w toku – Liczba spraw zawisłych wyraża liczbę spraw, które wciąż pozostają do rozpatrzenia na koniec danego roku. Liczba ta wpływa także na czas przeznaczony na rozpatrzenie. Wykres 13: Liczba cywilnych, handlowych, administracyjnych i innych spraw w toku w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/na 100 mieszkańców) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Zmiany w metodyce w SK. Sprawy w toku obejmują wszystkie instancje w CZ i do 2016 r. w SK. IT: inna klasyfikacja spraw cywilnych wprowadzona w 2013 r. Wykres 14: Liczba procesowych spraw cywilnych i handlowych w toku w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/na 100 mieszkańców) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Zmiany w metodyce w EL i SK. Sprawy w toku obejmują wszystkie instancje w CZ i do 2016 r. w SK. IT: inna klasyfikacja spraw cywilnych wprowadzona w 2013 r. Dane dotyczące NL obejmują sprawy nieprocesowe. Wykres 15: Liczba spraw administracyjnych w toku w latach 2012–2018 (*) (pierwsza instancja/na 100 mieszkańców) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Poprzednie wartości dla niektórych państw członkowskich zostały obniżone do celów prezentacji (EL w 2012 r. = 3,5). Zmiany w metodyce w EL i SK. Sprawy w toku obejmują wszystkie instancje w CZ i do 2016 r. w SK. DK i IE nie rejestrują osobno spraw administracyjnych.



3.1.3. Efektywność w określonych dziedzinach prawa Unii W niniejszej sekcji uzupełniono dane ogólne dotyczące efektywności systemów wymiaru sprawiedliwości i przedstawiono średnią długość postępowań ( ) w sprawach dotyczących określonych dziedzin prawa Unii. Tablica wyników z 2020 r. opiera się na poprzednich danych w dziedzinach konkurencji, łączności elektronicznej, unijnego znaku towarowego, prawa ochrony konsumentów oraz przeciwdziałania praniu pieniędzy. Dziedziny te zostały wybrane ze względu na ich znaczenie dla jednolitego rynku i otoczenia biznesowego. Zasadniczo duże opóźnienia w postępowaniach sądowych mogą mieć negatywny wpływ na prawa wynikające z prawa Unii, np. w przypadku gdy nie są już dostępne odpowiednie środki prawne lub gdy nie można już zrekompensować poważnych szkód finansowych. – Konkurencja – Skuteczne egzekwowanie prawa konkurencji zapewnia równe szanse przedsiębiorcom i dlatego ma zasadnicze znaczenie dla tworzenia atrakcyjnego otoczenia biznesowego. Wykres 16 przedstawia średni czas rozstrzygania spraw w postępowaniach odwoławczych od decyzji krajowych organów ds. konkurencji zgodnie z art. 101 i 102 TFUE ( ). Wykres 16: Konkurencja: Średni czas rozstrzygania w postępowaniach odwoławczych w latach 2013–2018 (*) (pierwsza instancja/w dniach) (źródło: Komisja Europejska oraz europejska sieć konkurencji) (*) EE: brak przypadków. IE i AT: scenariusz nie ma zastosowania, ponieważ władze nie mają uprawnień do podejmowania odnośnych decyzji. AT: dane obejmują sprawy, w których orzekał Sąd Antymonopolowy i które dotyczą naruszenia art. 101 i art. 102 TFUE, oprócz tych, które dotyczą odwołań od decyzji krajowego organu ochrony konkurencji. W przypadku BG i IT wykorzystano szacunkową długość. Pusta kolumna oznacza, że państwo członkowskie nie zgłosiło żadnych spraw za dany rok. Ponieważ w wielu państwach członkowskich liczba spraw jest niewielka (mniej niż 5 rocznie), dane roczne mogą być uzależnione od jednej wyjątkowo długiej lub wyjątkowo krótkiej sprawy. Niektóre z najdłużej rozpatrywanych spraw uwzględnionych w zbiorze danych obejmowały czas potrzebny na złożenie wniosku do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (np. LT), kontrolę zgodności z konstytucją (np. SK) lub szczególne opóźnienia proceduralne (np. CZ, EL, HU).

– Łączność elektroniczna – Celem unijnych przepisów dotyczących łączności elektronicznej jest zwiększenie konkurencji, przyczynienie się do rozwoju jednolitego rynku oraz generowanie inwestycji, innowacji i wzrostu. Pozytywne skutki dla konsumentów można osiągnąć poprzez skuteczne egzekwowanie tych przepisów, co może prowadzić do niższych cen dla użytkowników końcowych i lepszej jakości usług. Wykres 17 poniżej przedstawia średni czas rozstrzygania spraw w postępowaniach odwoławczych od decyzji krajowych organów regulacyjnych stosujących prawo Unii dotyczące łączności elektronicznej ( ). W jego zakres wchodzi szeroki wachlarz spraw, począwszy od rozpatrywania bardziej złożonych „analiz rynkowych” po kwestie konsumenckie. Wykres 17: Łączność elektroniczna: Średni czas rozstrzygania spraw w postępowaniach odwoławczych w latach 2013–2018 (*) (pierwsza instancja/w dniach) (źródło: Komisja Europejska oraz Komitet ds. Łączności) (*) Liczba spraw różni się w zależności od państwa członkowskiego. Pusta kolumna oznacza, że państwo członkowskie nie zgłosiło żadnych spraw za dany rok (oprócz PT za lata 2017 i 2018 oraz RO za rok 2018: brak danych). LU: brak przypadków. W niektórych instancjach sądowych z powodu niewielkiej liczby odnośnych spraw (LV, LT, MT, SK, SE) dane roczne mogą być uzależnione od jednej wyjątkowo długiej lub wyjątkowo krótkiej sprawy i charakteryzować się dużymi rozbieżnościami w poszczególnych latach. DK: organ quasi-sądowy jest odpowiedzialny za rozstrzyganie odwołań w pierwszej instancji. ES, AT i PL: różne sądy są odpowiedzialne za rozstrzyganie odwołań w zależności od przedmiotu sprawy. MT: w 2016 r. odnotowano wyjątkowo długą, trwającą 2 500 dni sprawę, która dotyczyła złożonej kwestii, w związku z którą władze lokalne wraz z kilkoma mieszkańcami wszczęły postępowanie w sprawie domniemanej szkodliwej emisji z bazowych ruchomych stacji radiokomunikacyjnych. – Unijny znak towarowy – Skuteczne egzekwowanie praw własności intelektualnej jest niezbędne, aby stymulować inwestycje w innowację. Zgodnie z przepisami UE dotyczącymi unijnych znaków towarowych ( ) sądy krajowe odgrywają istotną rolę, działając jako sądy unijne i podejmując decyzje mające wpływ na jednolity rynek. Na wykresie 18 przedstawiono średnią długość rozpatrywania spraw o naruszenie unijnego znaku towarowego toczących się między stronami prywatnymi.



Wykres 18: Unijny znak towarowy: Średni czas rozstrzygania spraw o naruszenie unijnego znaku towarowego w latach 2013–2018 (*) (pierwsza instancja/w dniach) (źródło: Komisja Europejska oraz europejskie obserwatorium do spraw naruszeń praw własności intelektualnej) (*) FR, IT, LT, LU: zastosowano próbę spraw w odniesieniu do danych z niektórych lat. BG: szacunki według sądów dotyczące 2016 r. PL: szacunki według sądów dotyczące 2015 r. Wyjątkowo długie sprawy mające wpływ na średnią odnotowano w EE, IE, LV i SE. EL: dane oparte na średniej ważonej długości postępowania z dwóch sądów. DK: dane odnoszą się do wszystkich spraw procesowych dotyczących znaków towarowych prowadzonych w handlowych i morskich sądach najwyższych – nie tylko UE; brak danych za rok 2018 ze względu na nowy system ICT. ES: przy obliczaniu średniej długości postępowania uwzględnia się sprawy dotyczące pozostałych tytułów własności intelektualnej UE; za rok 2018 wykorzystano dane szacunkowe. – Ochrona konsumentów – Skuteczne egzekwowanie praw ochrony konsumentów gwarantuje, że konsumenci korzystają ze swoich praw i że przedsiębiorstwa naruszające przepisy prawa ochrony konsumentów nie odnoszą nieuczciwych korzyści. Organy ds. ochrony konsumentów oraz sądy odgrywają kluczową rolę w egzekwowaniu unijnego prawa ochrony konsumentów ( ) w ramach poszczególnych krajowych systemów egzekwowania przepisów. Na wykresie 19 zilustrowano średni czas rozstrzygania spraw w postępowaniach odwoławczych od decyzji organów ds. ochrony konsumentów stosujących prawo Unii. W przypadku konsumentów lub przedsiębiorstw skuteczne egzekwowanie może obejmować szereg podmiotów, nie tylko sądy, ale także organy administracyjne. Aby kontynuować badanie systemu egzekwowania, ponownie przedstawiono długość postępowań prowadzonych przez organy ds. ochrony konsumentów. Na wykresie 20 przedstawiono średni czas potrzebny na wydanie decyzji administracyjnej przez krajowe organy ds. ochrony konsumentów w latach 2014–2018, licząc od dnia otwarcia sprawy. Przedmiotowe decyzje obejmują orzeczenia dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego, zasądzenia środków tymczasowych, nakazów zaniechania naruszenia, wszczęcia postępowania sądowego lub zamknięcia sprawy.



Wykres 19: Ochrona konsumentów: Średni czas rozstrzygania w postępowaniach odwoławczych w latach 2013–2018(*)

(pierwsza instancja/w dniach) (źródło: Komisja Europejska oraz sieć współpracy w zakresie ochrony konsumenta) (*) AT, FI, DE, LU: scenariusz nie ma zastosowania, ponieważ organy ds. ochrony konsumentów nie są uprawnione do wydawania decyzji w sprawie naruszeń odnośnych przepisów konsumenckich. Liczba odnośnych spraw jest mała (poniżej pięciu) w CY, IE, NL i SE. Szacunkową średnią długość postępowania podały EL i RO. Wykres 20: Ochrona konsumentów: Średni czas wydawania decyzji administracyjnych przez organy ds. ochrony konsumentów w latach 2014–2018(*) (pierwsza instancja/w dniach) (źródło: Komisja Europejska oraz sieć współpracy w zakresie ochrony konsumenta)

(*) AT, DE, LU: scenariusz nie ma zastosowania, ponieważ organy ds. ochrony konsumentów nie są uprawnione do wydawania decyzji w sprawie naruszeń odnośnych przepisów konsumenckich. Liczba odnośnych spraw jest mała (poniżej pięciu) w NL i SE. Szacunkową średnią długość postępowania podały DK, FI, FR, EL, FR i RO.

– Pranie pieniędzy – Poza przyczynianiem się do walki z przestępczością skuteczne zwalczanie prania pieniędzy jest niezbędne dla zapewnienia solidności, integralności i stabilności sektora finansowego, zaufania do systemu finansowego oraz uczciwej konkurencji na jednolitym rynku ( ). Jak podkreślił Międzynarodowy Fundusz Walutowy, pranie pieniędzy może zniechęcać do dokonywania inwestycji zagranicznych, zakłócać międzynarodowe przepływy kapitału i wpływać negatywnie na wyniki makroekonomiczne kraju, skutkując spadkiem poziomu dobrobytu i odpływem zasobów z bardziej wydajnych działalności gospodarczych ( ). Zgodnie z dyrektywą w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy państwa członkowskie są zobowiązane prowadzić statystyki dotyczące skuteczności swoich systemów zwalczania prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu ( ). We współpracy z państwami członkowskimi z zastosowaniem zaktualizowanej ankiety zebrano dane na temat etapów postępowania sądowego w ramach krajowych systemów przeciwdziałania praniu pieniędzy. Na wykresie 21 przedstawiono średni czas rozpatrywania przez sąd pierwszej instancji spraw dotyczących przestępstw związanych z praniem pieniędzy. Wykres 21: Pranie pieniędzy: Średni czas rozstrzygania spraw sądowych w latach 2014–2018(*) (pierwsza instancja/w dniach) (źródło: Komisja Europejska oraz grupa ekspertów ds. prania pieniędzy i finansowania terroryzmu) (*) Brak danych za 2018 r.: BE, EE, CY, AT, PL i PT. ES, NL: szacowana długość postępowania. LV: Ze względu na stosunkowo niewielką liczbę spraw w 2016 r. na długość postępowania może mieć wpływ szereg czynników, np. zawieszenie postępowania w jednej sprawie z przyczyn obiektywnych. PL: Obliczenie długości postępowania w 2016 r. na podstawie losowo dobranej próby spraw. SE: obliczenia za 2017 r. na podstawie próby rozstrzygniętych spraw; dane za rok 2018 są danymi wstępnymi. IT: dane odnoszą się do sądów udzielających odpowiedzi i obejmują około 91 % wszystkich postępowań w 2015 r. i około 99 % w latach 2016 i 2017; dane odnoszą się zarówno do procesów, jak i rozpraw wstępnych.



3.1.4. Podsumowanie dotyczące efektywności systemów wymiaru sprawiedliwości Skuteczny system wymiaru sprawiedliwości zarządza swoimi sprawami i zaległymi sprawami oraz wydaje orzeczenia bez zbędnej zwłoki. Do głównych wskaźników wykorzystanych w tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości do monitorowania efektywności systemów wymiaru sprawiedliwości należą zatem długość postępowań (szacowany lub średni czas w dniach potrzebny do rozstrzygnięcia danej sprawy), wskaźnik zamykanych spraw (stosunek liczby spraw rozstrzygniętych do liczby spraw napływających) oraz liczba spraw w toku (sprawy, które należy rozstrzygnąć na koniec roku). Ogólne dane dotyczące efektywności Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości za 2020 r. zawiera dane na temat efektywności systemów wymiaru sprawiedliwości obejmujące okres siedmiu lat (2012–2018). Okres ten umożliwia zidentyfikowanie pewnych tendencji i uwzględnienie efektu reform wymiaru sprawiedliwości, który często uwidacznia się dopiero po pewnym czasie. Z dostępnych danych od roku 2012 dotyczących spraw cywilnych, handlowych i administracyjnych wynika, że w 11 państwach członkowskich efektywność wzrosła lub utrzymywała się na stałym poziomie, natomiast w ośmiu państwach członkowskich spadła, choć często jedynie nieznacznie. Pozytywne zmiany można zaobserwować w większości państw członkowskich, które w kontekście europejskiego semestru zostały określone jako państwa mierzące się ze szczególnymi wyzwaniami ( ): ·Od 2012 r. w niemal wszystkich tych państwach członkowskich długość postępowań sądowych pierwszej instancji w szeroko zakrojonej kategorii „wszystkie sprawy” (wykres 5) oraz w procesowych sprawach cywilnych i handlowych (wykres 6) uległa skróceniu lub utrzymała się na stałym poziomie. W sprawach administracyjnych (wykres 8) w większości tych państw członkowskich długość postępowania od 2012 r. uległa skróceniu lub utrzymała się na stałym poziomie. W 2018 r. zasadniczo jedynie w kilku państwach członkowskich odnotowano wydłużenie długości postępowań. ·W tablicy wyników przedstawiono dane dotyczące długości postępowań we wszystkich instancjach sądowych w procesowych sprawach cywilnych i handlowych (wykres 7) oraz sprawach administracyjnych (wykres 9). Z danych wynika, że w wielu państwach członkowskich, w których stwierdzono problemy z długością postępowania w sądach pierwszej instancji, sądy wyższej instancji działają sprawniej. Z kolei w przypadku niektórych pozostałych państw członkowskich mających co czynienia z wyzwaniami średnia długość postępowań w sądach wyższej instancji jest jeszcze dłuższa niż w przypadku sądów pierwszej instancji. ·W szeroko zakrojonej kategorii „wszystkie sprawy” oraz w kategorii „procesowe sprawy cywilne i handlowe” (wykresy 10 i 11) od 2012 r. wzrosła ogólna liczba państw członkowskich, w których wskaźnik zamykanych spraw wynosi ponad 100 %. W 2018 r. niemal wszystkie państwa członkowskie, w tym państwa mające do czynienia z wyzwaniami, zgłosiły wysoki wskaźnik zamykanych spraw (ponad 97 %), co oznacza, że sądy są zazwyczaj w stanie rozstrzygać sprawy przychodzące w tych kategoriach. W sprawach administracyjnych (wykres 12) z roku na rok można zaobserwować większe zróżnicowanie wskaźnika zamykanych spraw i chociaż zasadniczo pozostaje on niższy niż w pozostałych kategoriach spraw, to jednak niektóre państwa członkowskie poczyniły znaczne postępy. W szczególności większość państw członkowskich mających do czynienia z wyzwaniami zgłasza wzrost wskaźnika zamykanych spraw administracyjnych od 2012 r. ·Od 2012 r. niemal we wszystkich państwach członkowskich, które borykają się z najpoważniejszymi wyzwaniami związanymi z zaległościami, nadal widoczne są postępy, bez względu na kategorię spraw. Często znaczny postęp pod względem zmniejszania liczby spraw w toku odnotowano zarówno w procesowych sprawach cywilnych i handlowych (wykres 14), jak i administracyjnych (wykres 15). Pomimo tej poprawy nadal istnieją istotne różnice między państwami członkowskimi, w których jest stosunkowo niewiele spraw w toku, a tymi, które mają wiele spraw w toku, przy czym w niektórych państwach członkowskich wydaje się, że zaległości przybywa. Efektywność w określonych dziedzinach prawa Unii Dane dotyczące średniej długości postępowań w określonych obszarach prawa Unii (wykresy 16-21) dają wgląd w funkcjonowanie systemów wymiaru sprawiedliwości w tych rodzajach sporów o charakterze biznesowym. Dane dotyczące skuteczności w określonych dziedzinach prawa gromadzone są na podstawie ściśle zdefiniowanych scenariuszy, a liczba istotnych spraw może wydawać się niewielka. W porównaniu z obliczoną długością postępowań przedstawioną w ogólnych danych dotyczących efektywności dane te wskazują jednak na rzeczywistą średnią długość wszystkich istotnych spraw w określonych dziedzinach w ciągu roku. Warto zatem zauważyć, że szereg państw członkowskich, które na podstawie ogólnych danych na temat efektywności wydają się nie mieć do czynienia z wyzwaniami, zgłosiło znaczne wydłużenie średniej długości trwania spraw w określonych dziedzinach prawa Unii. Jednocześnie długość postępowań w poszczególnych określonych dziedzinach może również znacznie się różnić w obrębie tego samego państwa członkowskiego. Na podstawie danych liczbowych w określonych dziedzinach prawa Unii można zauważyć następujące tendencje: ·W przypadku spraw z zakresu konkurencji (wykres 16) chociaż ogólna liczba spraw, z którymi mają do czynienia sądy w państwach członkowskich, nieznacznie wzrosła, czas postępowań odwoławczych uległ skróceniu albo utrzymał się na dotychczasowym poziomie w sześciu państwach członkowskich, natomiast w pięciu innych państwach członkowskich wydłużył się. Ta pozytywna tendencja była nadal widoczna w 2018 r. – zaledwie dwa (w 2017 r. trzy) państwa członkowskie zgłosiły, że średnia długość postępowania przekracza 1 000 dni. ·W obszarze łączności elektronicznej (wykres 17) odnotowano dalszy wzrost liczby spraw napływających do sądów, co oznacza koniec pozytywnej tendencji pod względem skracania się długości postępowań obserwowanej w poprzednich latach. W 2018 r. większość państw członkowskich odnotowała wzrost średniej długości postępowań, zarówno w porównaniu z rokiem 2017, jak i z rokiem 2013. ·Jeżeli chodzi o sprawy o naruszenie unijnego znaku towarowego (wykres 18), w 2018 r. odnotowano znaczne różnice pod względem tendencji w zakresie średniej długości postępowań. Niektóre państwa członkowskie odnotowały gwałtowny wzrost, natomiast inne sprawniej radziły sobie z napływającymi sprawami i zdołały ograniczyć czas potrzebny na ich rozstrzygnięcie. ·Możliwy połączony efekt systemu egzekwowania obejmującego zarówno administracyjne, jak i sądowe postępowania odwoławcze, przedstawiono w dziedzinie prawa ochrony konsumentów (wykresy 19 i 20). W 2018 r. siedem państw członkowskich zgłosiło, że ich organy ds. ochrony konsumentów potrzebują średnio mniej niż trzy miesiące na wydanie decyzji w sprawie z zakresu unijnego prawa ochrony konsumentów, natomiast w dziewięciu państwach członkowskich wydanie takich decyzji zajmuje ponad 6 miesięcy. W przypadku zaskarżenia do sądu decyzji organów ds. ochrony konsumentów w 2018 r. w większości państw członkowskich średnia długość postępowania odwoławczego dotyczącego decyzji administracyjnej wyniosła mniej niż jeden rok. ·Skuteczna walka z praniem pieniędzy jest niezbędna dla zapewnienia ochrony systemu finansowego i uczciwej konkurencji oraz zapobiegania negatywnym skutkom gospodarczym. Wyzwania w zakresie długości postępowań sądowych dotyczących przestępstw związanych z praniem pieniędzy mogą mieć wpływ na skuteczną walkę z praniem pieniędzy. W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości za 2020 r. przedstawiono zaktualizowane dane na temat długości postępowań sądowych dotyczących przestępstw związanych z praniem pieniędzy (wykres 21) – z danych tych wynika, że o ile mniej więcej w połowie państw członkowskich postępowania sądowe w pierwszej instancji trwają średnio do roku, w kilku państwach członkowskich, które mają do czynienia z wyzwaniami w zakresie ścigania przestępstw związanych z praniem pieniędzy, postępowania te trwają średnio około dwóch lat ( ). 3.2. Jakość systemów wymiaru sprawiedliwości Nie ma uniwersalnego sposobu mierzenia jakości systemów wymiaru sprawiedliwości. W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości za 2020 r. w dalszym ciągu analizuje się parametry, które są ogólnie przyjmowane jako właściwe dla poprawy jakości wymiaru sprawiedliwości. Podobnie jak w poprzednich latach podzielono je na cztery kategorie: 1) dostępność wymiaru sprawiedliwości dla obywateli i przedsiębiorstw; 2) odpowiednie zasoby finansowe i ludzkie; 3) wprowadzanie w życie narzędzi oceny; oraz 4) stosowanie norm jakości. 3.2.1. Dostępność Dostępność wymagana jest na każdym etapie postępowania, aby umożliwić ogółowi społeczeństwa uzyskiwanie istotnych informacji dotyczących systemu wymiaru sprawiedliwości, sposobów występowania z roszczeniem i powiązanych z nim aspektów finansowych oraz etapu postępowania aż do jego zakończenia, aby umożliwić swobodny dostęp do orzeczenia drogą elektroniczną. – Udzielanie informacji dotyczących systemu wymiaru sprawiedliwości – Przyjazny obywatelom wymiar sprawiedliwości wymaga, aby informacje o systemie sądowym były nie tylko łatwo dostępne, ale także dostosowane do potrzeb konkretnych grup społecznych, które w przeciwnym razie miałyby trudności z dostępem do informacji. Na wykresie 22 przedstawiono dostępność informacji dotyczących określonych aspektów systemu sądowego w internecie dla konkretnych grup społecznych. Wykres 22: Dostępność informacji w internecie dotyczących systemu sądowego dla ogółu społeczeństwa w 2019 r.(*) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) DE: Każdy kraj związkowy osobno decyduje na poziomie federalnym, które informacje udostępni w internecie.

– Pomoc prawna, opłaty sądowe i koszty zastępstwa procesowego – Koszty postępowania sądowego są kluczowym czynnikiem związanym z dostępem do wymiaru sprawiedliwości. Wysokie koszty postępowania sądowego, w tym opłaty sądowe ( ) i koszty zastępstwa procesowego ( ) mogą utrudniać dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Koszty postępowania sądowego w sprawach cywilnych i handlowych nie zostały zharmonizowane na szczeblu unijnym. Zostały one uregulowane w przepisach krajowych, a zatem różnią się w poszczególnych państwach członkowskich. Dostęp do pomocy prawnej jest prawem podstawowym przewidzianym w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej ( ). Prawo to umożliwia uzyskanie dostępu do wymiaru sprawiedliwości osobom, których nie byłoby stać na pokrycie lub uiszczenie z góry kosztów postępowania sądowego. Większość państw członkowskich udziela pomocy prawnej na podstawie dochodu wnioskodawcy ( ). Na wykresie 23 przedstawiono dostępność pełnej lub częściowej pomocy prawnej w przypadku konkretnej sprawy konsumenckiej o wartości przedmiotu sporu wynoszącej 6 000 EUR. Na wykresie tym porównano progi dochodowe warunkujące udzielenie pomocy prawnej wyrażone jako odsetek progu zagrożenia ubóstwem ustalonego przez Eurostat w każdym państwie członkowskim ( ). Na przykład, jeżeli próg pomocy prawnej wynosi 20 %, oznacza to, że wnioskodawca, którego dochód o 20 % przewyższa próg zagrożenia ubóstwem Eurostatu w jego państwie członkowskim, nadal kwalifikuje się do otrzymania pomocy prawnej. Z drugiej strony, jeżeli próg pomocy prawnej ma wartość ujemną, oznacza to, że osoba, która uzyskuje dochód poniżej progu zagrożenia ubóstwem, może nie kwalifikować się do otrzymania pomocy prawnej. Niektóre państwa członkowskie stosują system pomocy prawnej, który zapewnia pokrycie 100 % kosztów postępowania sądowego (pełna pomoc prawna) i który uzupełnia system pokrywający część kosztów (częściowa pomoc prawna) oparty na kryteriach kwalifikowalności innych niż w przypadku systemu pełnej pomocy prawnej. Inne państwa członkowskie stosują z kolei wyłącznie system pełnej pomocy prawnej albo częściowej pomocy prawnej. Wykres 23: Próg dochodowy uprawniający do uzyskania pomocy prawnej w konkretnej sprawie konsumenckiej w 2019 r.(*) (różnice w % w opracowanym przez Eurostat progu zagrożenia ubóstwem) (źródło: Komisja Europejska oraz CCBE ( )) (*) EE: podstawą decyzji o przyznaniu pomocy prawnej nie jest poziom środków finansowych wnioskodawcy. IE: w przypadku częściowej pomocy prawnej należy brać pod uwagę również zbywalne aktywa wnioskodawcy. LV: różne progi w poszczególnych powiatach, na wykresie przedstawiono górny limit. W większości państw członkowskich strony wszczynające postępowanie sądowe muszą wnieść opłatę sądową. Osoby korzystające z pomocy prawnej są często zwolnione z obowiązku uiszczania opłat sądowych. Jedynie w BG, EE, IE, NL, PL i SI osoby korzystające z pomocy prawnej nie są automatycznie zwolnione z obowiązku uiszczenia opłat sądowych. W CZ sąd podejmuje indywidualną decyzję w kwestii zwolnienia beneficjenta pomocy prawnej z obowiązku uiszczenia opłat sądowych. Na wykresie 24 przedstawiono wysokość opłaty sądowej jako udział w wartości przedmiotu sporu w odniesieniu do obydwu scenariuszy. Jeżeli przykładowo opłata sądowa stanowi 10 % wartości przedmiotu sporu w wysokości 6 000 EUR, jak pokazano na wykresie poniżej, konsument będzie musiał wnieść opłatę sądową w wysokości 600 EUR, aby wszcząć postępowanie sądowe. Niska wartość przedmiotu sporu opiera się na progu zagrożenia ubóstwem opracowanego przez Eurostat dla każdego państwa członkowskiego.



Wykres 24: Opłata sądowa wnoszona w celu wszczęcia postępowania sądowego w konkretnej sprawie konsumenckiej w 2019 r.(*) (wysokość opłaty sądowej jako udział wartości przedmiotu sporu) (źródło: Komisja Europejska oraz CCBE ( ) (*) „Niska wartość przedmiotu sporu” oznacza wartość przedmiotu sporu odpowiadającą progowi zagrożenia ubóstwem ustalonemu przez Eurostat w odniesieniu do osoby stanu wolnego w każdym państwie członkowskim, w przeliczeniu na miesięczne dochody (np. w 2019 r. wartość ta wahała się od 164 EUR w RO do 1 804 EUR w LU). BE, EL i RO: nie przedstawiono żadnych informacji na temat opłat sądowych z tytułu niskiej wartości przedmiotu sporu. LU: aby wszcząć postępowanie jako powód, strony postępowania muszą uiścić opłaty komornicze, chyba że korzystają z pomocy prawnej. NL: Opłaty sądowe z tytułu dochodu < 2 275 EUR miesięcznie.



Skuteczne egzekwowanie umów stanowi podstawę gospodarki. Prawdopodobieństwo odzyskania rzeczywistych kosztów postępowania sądowego umacnia pozycję wierzyciela, który dąży do wyegzekwowania postanowień umowy. Zazwyczaj wierzyciel jako powód ma obowiązek uiścić opłatę sądową za wniesienie sprawy do sądu. Zasadniczo sądy nakazują pozwanemu, który przegrał sprawę, dokonanie pełnego zwrotu opłat sądowych uiszczonych z góry przez powoda, który sprawę wygrał. Na wykresie 25 przedstawiono poziom opłaty sądowej z tytułu wszczęcia postępowania sądowego w konkretnej sprawie handlowej (zob. przypis 59). Wykres 25: Opłata sądowa wnoszona w celu wszczęcia postępowania sądowego w konkretnej sprawie konsumenckiej w 2019 r.(*) (w EUR) (źródło: Komisja Europejska oraz CCBE ())

(*) W ES, PT i RO decyzje w sprawie odzyskania opłat sądowych podejmuje się w poszczególnych przypadkach. W EL i HU pełne odzyskanie opłat sądowych przez stronę wygrywającą jest niemożliwe. Zazwyczaj wierzyciel musi opłacić honorarium adwokata, z którego usług korzysta, nie tylko na etapie postępowania procesowego, ale już na etapie poprzedzającym postępowanie procesowe. Jeżeli chodzi o zwrot kosztów, większość państw członkowskich stosuje zasadę, zgodnie z którą oczekuje się, że strona przegrywająca sprawę poniesie nie tylko własne koszty prawne, ale również koszty strony wygrywającej. Obowiązywanie tego typu zasady dotyczącej przenoszenia opłat zniechęca do wnoszenia spraw, których prawdopodobieństwo wygrania jest niskie, a zachęca do wnoszenia spraw, których prawdopodobieństwo wygrania jest wysokie. Na wykresie 26 przedstawiono kwotę, jaką sąd przyznałby na rzecz wygranego powoda w konkretnym scenariuszu dotyczącym sprawy handlowej (zob. przypis 60). Można wyróżnić trzy główne systemy: 1) w państwach członkowskich, w których obowiązuje ustawowy system opłat, zwrot kosztów zastępstwa procesowego zależy od poziomu ustawowej opłaty przewidzianej za pracę wykonaną przez adwokata, które to kwoty znacznie różnią się w zależności od państwa członkowskiego; 2) w państwach członkowskich, w których nie obowiązuje ustawowy system opłat, koszty zastępstwa procesowego podlegają zwrotowi w całości (HU, PT, FI) albo częściowo (PL, LV, LU); oraz 3) w szeregu państw członkowskich sąd podejmuje decyzję w sprawie zwrotu kosztów w poszczególnych przypadkach. Wykres 26: Możliwość odzyskania kosztów zastępstwa procesowego w sprawie handlowej w 2019 r. (*) (w EUR) (źródło: Komisja Europejska oraz CCBE ( ) (*) W przypadku tego wykresu koszty zastępstwa procesowego nie obejmują ewentualnych należnych kosztów urzędniczych i podatku VAT. Hipotetyczne koszty zastępstwa procesowego na etapie postępowania procesowego według przedstawionego scenariusza wynoszą 1 650 EUR. Pełne odzyskanie kosztów w systemach, w których nie obowiązuje opłata ustawowa, oznacza, że kwotę tą można odzyskać (1 650 EUR). Państwa członkowskie, w których możliwe jest częściowe odzyskanie kosztów (PL, LV, LU), przedstawiono w kolejności ustalonej na podstawie wysokości możliwej do odzyskania kwoty kosztów zastępstwa procesowego (od najwyższej do najniższej kwoty, tj. 1 275–500 EUR). Na wykresie nie uwzględniono informacji dotyczących możliwości odzyskania kosztów zastępstwa procesowego na etapie poprzedzającym postępowanie procesowe, który to etap nie został przewidziany we wszystkich państwach członkowskich. AT: tego scenariusza nie można w pełni zastosować w odniesieniu do systemu zwrotu kosztów w AT. MT: w MT w przypadku kosztów zastępstwa procesowego nie stosuje się stawki godzinowej, a kwotę podlegającą zwrotowi ustala się w oparciu o wartość przedmiotu sporu. IT: w IT funkcjonuje ustawowa opłata (w tym scenariuszu wynosi ona 3 235 EUR), ale sąd może podjąć decyzję w sprawie zwrotu kosztów w określonym zakresie. LT: sąd orzeka w oparciu o wytyczne Ministerstwa Sprawiedliwości, przy czym w tym scenariuszu maksymalna kwota wyniosłaby 3 350 EUR. – Elektroniczne składanie pozwów i monitorowanie ich w internecie – Możliwość ukończenia konkretnych etapów postępowania sądowego drogą elektroniczną stanowi ważny element jakości systemów wymiaru sprawiedliwości, ponieważ elektroniczne składanie pozwów i możliwość elektronicznego monitorowania postępowania i dokonywania postępów w jego toku mogą ułatwić dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz przyczynić się do ograniczenia opóźnień i zmniejszenia kosztów. Systemy ICT stosowane w sądach odgrywają także coraz większą rolę we współpracy transgranicznej prowadzonej przez organy sądowe oraz ułatwiają wdrażanie prawodawstwa UE, np. w zakresie postępowania w sprawie drobnych roszczeń. Wykres 27: Dostępność środków elektronicznych w 2018 r. (*) (0 = dostępne w 0 % sądów; 4 = dostępne w 100 % sądów ( )) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Nowa metodyka, dane nieporównywalne z poprzednimi latami. DK i RO: sprawy można wnosić do sądu drogą elektroniczną. – Dostęp do orzeczeń – Zapewnienie dostępu do orzeczeń przez internet zwiększa przejrzystość systemów wymiaru sprawiedliwości, pomaga obywatelom i przedsiębiorstwom w zrozumieniu ich praw i może przyczynić się do spójności orzecznictwa. Ustalenia dotyczące publikacji orzeczeń sądowych w internecie mają zasadnicze znaczenie dla stworzenia przyjaznych dla użytkownika funkcji wyszukiwania (), które sprawiają, że orzecznictwo staje się bardziej dostępne dla prawników praktyków i ogółu społeczeństwa. Bezproblemowy dostęp do orzecznictwa i jego ponowne wykorzystanie umożliwiają rozwój innowacyjnych rozwiązań z zakresu technologii informatycznych w usługach prawniczych wspomagających praktyków. Publikacja orzeczeń sądowych w internecie wymaga wyważenia różnorodnych interesów w granicach określonych przez ramy prawne i polityczne. Ogólne rozporządzenie o ochronie danych () stosuje się w pełni do przetwarzania danych osobowych przez sądy. Oceniając, które dane należy podać do wiadomości publicznej, należy zachować odpowiednią równowagę między prawem do ochrony danych osobowych a prawem do upowszechniania orzeczeń sądowych i przejrzystości systemu wymiaru sprawiedliwości. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w której ujawnienie takich danych jest podyktowane nadrzędnym interesem publicznym. W wielu państwach w prawie i w praktyce wymaga się stosowania anonimizacji lub pseudonimizacji () w przypadku orzeczeń sądowych przed ich publikacją w sposób systematyczny albo na wniosek. Dane generowane przez sądy podlegają również europejskiemu prawodawstwu z zakresu otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego (). Dostępność orzeczeń sądowych w formacie nadającym się do odczytu maszynowego () wspomaga system wymiaru sprawiedliwości wykorzystujący algorytmy (). Wykres 28: Internetowy dostęp do publikowanych orzeczeń dla ogółu społeczeństwa, 2019 r. (*) (sprawy cywilne/handlowe, administracyjne i karne, wszystkie instancje) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) Maksymalna możliwa wartość punktowa: 9 punktów. W odniesieniu do każdej instancji sądowej przyznano jeden punkt, jeżeli dostępne są wszystkie orzeczenia odpowiednio w sprawach cywilnych/handlowych oraz administracyjnych i karnych, i 0,5 punktu, jeżeli dostępne są jedynie niektóre orzeczenia. Jeżeli prawo danych państw członkowskich przewiduje tylko dwie instancje sądowe, punkty przyznano trzem instancjom sądowym, powielając punkty odpowiedniej instancji sądowej, która byłaby wyższa od nieistniejącej instancji. W przypadku tych państw członkowskich, w których nie istnieje rozróżnienie między wspomnianymi dwiema dziedzinami prawa (cywilne/handlowe i administracyjne), przyznano taką samą liczbę punktów obu dziedzinom prawa. BE: w przypadku spraw cywilnych i karnych każdy sąd odpowiada za podjęcie decyzji w sprawie publikacji własnych orzeczeń. BG: wszystkie orzeczenia Sądu Kasacyjnego w sprawach karnych są publikowane, z wyjątkiem orzeczeń, które zawierają informacje niejawne. DE: każdy kraj związkowy samodzielnie decyduje o dostępności orzeczeń z pierwszej instancji w internecie. IE: w sprawach karnych rozstrzyganych w trybie uproszczonym zasadniczo nie ma obowiązku wydania pisemnego orzeczenia. CY: w sprawach administracyjnych i karnych sędziowie decydują, które orzeczenia podlegają publikacji. LU i SE: sądy nie publikują regularnie orzeczeń w internecie (jedynie w sprawach przełomowych). AT: decyzję, które orzeczenia wydane w pierwszej i drugiej instancji podlegają publikacji, podejmują sędziowie. NL: sądy podejmują decyzję o publikacji zgodnie z opublikowanymi kryteriami. PL: w sprawach administracyjnych decyzję o publikacji podejmuje przewodniczący wydziału w każdym sądzie. PT: w sprawach cywilnych i karnych decyzję o publikacji podejmuje komisja działająca w ramach danego sądu.





Wykres 29: Ustalenia dotyczące sporządzania orzeczeń sądowych nadających się do odczytu maszynowego, 2019 r. (*) (sprawy cywilne/handlowe, administracyjne i karne, wszystkie instancje) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) Maksymalna możliwa wartość punktowa: 24 punkty według rodzaju spraw. W odniesieniu do każdej z trzech instancji (pierwszej, drugiej, ostatniej) można przyznać jeden punkt, jeżeli uwzględniono wszystkie orzeczenia sądowe. Jeżeli w przypadku określonej instancji uwzględniono jedynie niektóre orzeczenia sądowe, przyznaje się pół punktu. Jeżeli prawo danego państwa członkowskiego przewiduje tylko dwie instancje, punkty przyznaje się trzem instancjom, powielając wynik odpowiedniej instancji, która byłaby wyższa od nieistniejącej instancji. W przypadku tych państw członkowskich, w których nie istnieje rozróżnienie między sprawami administracyjnymi a cywilnymi/handlowymi, przyznaje się taką samą liczbę punktów obu dziedzinom prawa. ES: korzystanie z bazy danych Generalnej Rady Sądownictwa do celów handlowych lub pobierania dużych ilości informacji jest niedozwolone. Ponowne wykorzystywanie tych informacji do uzupełnienia baz danych lub do celów komercyjnych musi być zgodne z procedurą i warunkami ustanowionymi przez Generalną Radę Sądownictwa za pośrednictwem jej Centrum Dokumentacji Sądowej. FR: jedynie orzeczenia publikowane przez Cour de Cassation są dostępne dla ogółu społeczeństwa, bezpłatnie. Orzeczenia publikowane przez sądy apelacyjne w bazie danych JuriCa są dostępne za pośrednictwem prywatnej wirtualnej sieci wymiaru sprawiedliwości i dla wydawnictw prawniczych. Orzeczenia przekazywane przez sądy pierwszej i wyższych instancji do Cour de Cassation nie podlegają anonimizacji ani pseudonimizacji. Ustanowiono otwarty dostęp do orzeczeń sądów, z wyjątkiem powtarzających się i systematycznie składanych wniosków. Ponowne wykorzystywanie danych osobowych sędziów i pracowników wymiaru sprawiedliwości na potrzeby oceny, analizy, porównywania lub przewidywania ich faktycznych lub domniemanych praktyk zawodowych podlega karze. IE: w irlandzkim systemie prawnym nie istnieje sąd wyspecjalizowany właściwy do rozpoznawania spraw z zakresu prawa administracyjnego. LU: w sprawach administracyjnych przewidziano jedynie dwa szczeble sądownictwa.

– Dostęp do alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ADR) – Na wykresie 30 przedstawiono działania państw członkowskich na rzecz propagowania dobrowolnego stosowania alternatywnych metod rozwiązywania sporów za pomocą konkretnych zachęt, które mogą być różne w zależności od dziedziny prawa ( ). Wykres 30: Promowanie i środki zachęcające w zakresie stosowania alternatywnych metod rozwiązywania sporów, 2019 r. (*) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) Maksymalna możliwa wartość punktowa: 52 punkty. Zagregowane wskaźniki opierają się na następujących wskaźnikach: 1) stronach internetowych zawierających informacje na temat ADR; 2) kampaniach reklamowych prowadzonych w mediach; 3) broszurach skierowanych do ogółu społeczeństwa; 4) sądach przeprowadzających specjalne sesje informacyjne poświęcone ADR na żądanie; 5) obecności koordynatora ADR/mediacji w sądach; 6) publikacji ocen dotyczących korzystania z ADR; 7) publikacji statystyk dotyczących korzystania z ADR; 8) kosztach ochrony w ramach pomocy prawnej (częściowej lub pełnej) ponoszonych w przypadku korzystania z ADR; 9) zwrotach opłat sądowych w całości lub w części, w tym opłat skarbowych, w przypadku gdy ADR zakończą się powodzeniem; 10) braku wymogu obecności adwokata w ramach procedury ADR; 11) możliwości pełnienia przez sędziego funkcji mediatora; oraz 12) możliwości wyegzekwowania na drodze sądowej porozumienia osiągniętego przez strony; 13) korzystaniu z narzędzi elektronicznych do rozwiązywania sporów za pośrednictwem ADR. Za każdy z tych 13 wskaźników przyznano jeden punkt w odniesieniu do każdej dziedziny prawa. CZ: dane na temat sporów administracyjnych są niedostępne. DK: każdy sąd ma ambasadora odpowiedzialnego za promowanie mediacji. Sądy administracyjne mają możliwość proponowania stronom postępowania mediacyjnego. IE: sprawy administracyjne zaliczane są do kategorii spraw cywilnych i handlowych. EL: w dziedzinie procedury udzielania zamówień publicznych istnieją ADR przed administracyjnymi sądami apelacyjnymi. ES: ADR jest obowiązkowe w sprawach z zakresu prawa pracy. LT: sekretarz Krajowego Urzędu Sądownictwa koordynuje procesy mediacji sądowej w sądach. PT: w odniesieniu do sporów cywilnych/handlowych opłaty sądowe są zwracane wyłącznie w przypadku sędziów pokoju. SK: w słowackim porządku prawnym nie funkcjonuje stosowanie ADR do celów administracyjnych. SE: sędziowie mają swobodę proceduralną w zakresie ADR. Ugodowe rozstrzyganie sporu jest obowiązkowym zadaniem sędziego, o ile nie jest to niewłaściwe ze względu na charakter sprawy.



– Wymiar sprawiedliwości przyjazny dziecku – Na wykresie 31 przedstawiono poszczególne ustalenia w państwach członkowskich, które czynią system wymiaru sprawiedliwości bardziej dostępnym dla dzieci i dopasowanym do ich potrzeb, na przykład poprzez udzielanie informacji na temat postępowania w formie przyjaznej dziecku lub wprowadzanie środków mających uchronić dziecko przed koniecznością uczestnictwa w kilku przesłuchaniach. Wykres 31: Wymiar sprawiedliwości przyjazny dziecku, 2019 r. (*) (źródło: Komisja Europejska ( )) 3.2.2. Zasoby Wystarczające zasoby, w tym niezbędne inwestycje w infrastrukturę fizyczną i techniczną, oraz wykwalifikowany, przeszkolony personel wszystkich kategorii w odpowiedniej liczbie są niezbędne do dobrego funkcjonowania systemu wymiaru sprawiedliwości. Jeżeli nie zostaną zapewnione odpowiednie środki, narzędzia lub personel posiadający wymagane kwalifikacje i umiejętności oraz dostęp do szkolenia ustawicznego, jakość postępowań i orzeczeń może ulec pogorszeniu. – Zasoby finansowe – Na poniższych wykresach pokazano rzeczywiste wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych na funkcjonowanie systemu wymiaru sprawiedliwości (z wyłączeniem więzień) – zarówno w przeliczeniu na jednego mieszkańca (wykres 32), jak i w postaci udziału w produkcie krajowym brutto (PKB) (wykres 33); oraz główne kategorie wydatków na sądy (wykres 34) ( ).



Wykres 32: Łączne wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych na sądy, 2012 r., lata 2016–2018 (*) (w EUR na mieszkańca) (źródło: Eurostat)

(*) Państwa członkowskie są uszeregowane według wydatków w 2018 r. (od najwyższych do najniższych). Dane z 2018 r. dla ES, FR, HR, PT i SK są danymi tymczasowymi. Wykres 33: Łączne wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych na sądy, 2012 r., lata 2016–2018 (*) (jako odsetek PKB) (źródło: Eurostat) (*) Państwa członkowskie są uszeregowane według wydatków w 2018 r. (od najwyższych do najniższych). Dane z 2018 r. dla ES, FR, HR, PT i SK są danymi tymczasowymi.



Wykres 34 pokazuje główne kategorie ekonomiczne obejmujące wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych na sądy: 1) płace i wynagrodzenia sędziów i personelu sądowego, w tym składki na ubezpieczenia społeczne („wynagrodzenia pracownicze” ( )), 2) koszty operacyjne w odniesieniu do towarów i usług, z których korzystają sądy, m.in. wynajem budynków, materiały biurowe, energia oraz pomoc prawna („konsumpcja pośrednia” ( )), 3) inwestycje w środki trwałe, takie jak budynki sądowe i oprogramowanie („nakłady brutto na środki trwałe” ( )) oraz 4) inne wydatki. Wykres 34: Łączne wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych na sądy według kategorii (*) (w 2018 r., jako odsetek łącznych wydatków) (źródło: Eurostat) (*) Dane dla ES, FR, HR i SK są danymi tymczasowymi, zaś dane dla PT są danymi szacunkowymi. – Zasoby ludzkie – Odpowiednie zasoby ludzkie mają zasadnicze znaczenie dla jakości systemu wymiaru sprawiedliwości. Różnorodność wśród sędziów, w tym równowaga płci, pozwala zapewnić dodatkową wiedzę oraz dodatkowe umiejętności i doświadczenie, a także odzwierciedla rzeczywistość społeczną. Wykres 35: Liczba sędziów, lata 2012–2018 (*) (na 100 000 mieszkańców) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Kategoria ta obejmuje tylko sędziów zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy, zgodnie z metodyką CEPEJ. Nie obejmuje Rechtspfleger/urzędników sądowych, których kategoria istnieje tylko w niektórych państwach członkowskich. AT: Dane dotyczące sądownictwa administracyjnego wprowadzono po raz pierwszy w cyklu 2016. EL: w latach wskazanych powyżej całkowita liczba sędziów zawodowych obejmuje różne kategorie, co częściowo tłumaczy zmienność tych danych. Od 2016 r. dane dotyczące liczby sędziów zawodowych obejmuje wszystkie szczeble wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych i politycznych oraz sędziów administracyjnych. IT: nie są brane pod uwagę regionalne komisje kontrolne, lokalne komisje podatkowe oraz sądy wojskowe. LU: liczby te skorygowano zgodnie z ulepszoną metodyką. Wykres 36: Odsetek kobiet na stanowiskach sędziów zawodowych w sądach najwyższych w latach 2017–2019 (*) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) uporządkowany według danych liczbowych z 2019 r., od najwyższych do najniższych.



Wykres 37: Liczba adwokatów, lata 2012–2018 (*) (na 100 000 mieszkańców) (źródło: badanie CEPEJ)

(*) Zgodnie z metodyką CEPEJ adwokat jest osobą wykwalifikowaną i uprawnioną zgodnie z prawem krajowym do występowania z pozwem i podejmowania działań w imieniu swoich klientów, uczestniczenia w praktykowaniu prawa, występowania przed sądem lub doradzania swoim klientom i reprezentowania ich w kwestiach prawnych (zalecenie Rec(2000) 21 Komitetu Ministrów Rady Europy w sprawie swobody wykonywania zawodu adwokata). DE: w Niemczech nie stosuje się podziału na różne grupy adwokatów, np. na radców prawnych i obrońców. FI: od 2015 r. liczba adwokatów obejmuje zarówno liczbę adwokatów pracujących w sektorze prywatnym, jak i liczbę adwokatów pracujących w sektorze publicznym. – Szkolenia – Szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości w istotny sposób przyczynia się do poprawy jakości orzeczeń sądowych i usług świadczonych obywatelom przez wymiar sprawiedliwości. Poniższe dane dotyczą szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości w szerokim zakresie dziedzin, w tym w zakresie komunikacji ze stronami i prasą oraz w zakresie umiejętności sędziowskich.

Wykres 38: Odsetek sędziów uczestniczących w szkoleniach w ramach doskonalenia zawodowego w zakresie różnych rodzajów umiejętności, 2018 r. (*) (jako odsetek łącznej liczby sędziów uczestniczących w tego rodzaju szkoleniach) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) (*) Na wykresie 38 pokazano rozkład w odniesieniu do sędziów uczestniczących w szkoleniach w ramach doskonalenia zawodowego (tj. takich, które odbywają się po okresie szkolenia wstępnego dla przyszłych sędziów) w zakresie każdej z czterech takich samych dziedzin jako odsetek łącznej liczby sędziów uczestniczących w tego rodzaju szkoleniach. Szkolenia prawnicze nie są brane pod uwagę. Szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości w EL, MT oraz PT nie obejmuje specyficznych szkoleń w zakresie przedstawionych umiejętności. DK: w tym personel sądowy. AT: w tym prokuratorzy. Wykres 39: Dostępność szkoleń dla sędziów w zakresie komunikacji, 2019 r. (*) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) Maksymalna możliwa wartość punktowa: 14 punktów. Państwa członkowskie otrzymały 1 punkt, jeżeli dostępne jest szkolenie wstępne i 1 jeden punkt, jeżeli dostępne są szkolenia w ramach doskonalenia zawodowego (maksymalnie 2 punkty za każdy rodzaj szkolenia). DK: nie oferuje się szkoleń w zakresie komunikowania się z osobami słabowidzącymi lub niedosłyszącymi, ponieważ państwo oferuje osobom słabowidzącym lub niedosłyszącym pomoc w postaci narzędzi lub asystenta na sali rozpraw, np. tłumacza języka migowego. Inne szkolenia dotyczące komunikacji obejmują: kursy ukierunkowane na zwiększenie umiejętności komunikacji publicznej i komunikacji z mediami (BE, BG, EE, LV, NL, PL, RO, SK); kursy podnoszące umiejętność prowadzenia przesłuchań (DE i AT), kursy zarządzania ludźmi (BE, ES, PL) oraz szkolenia z umiejętności miękkich obejmujące poprawę jasności orzeczeń sądowych i metod prezentacji (CZ, DK, LV, HU, PL, SK). 3.2.3. Narzędzia oceny Monitorowanie i ocena działalności sądów pomaga w wykrywaniu braków i potrzeb, a tym samym w podnoszeniu jakości systemu wymiaru sprawiedliwości. Regularna ocena mogłaby poprawić zdolność reagowania systemu wymiaru sprawiedliwości na obecne i przyszłe wyzwania. Odpowiednie narzędzia ICT mogą zapewnić systemy zarządzania sprawami w czasie rzeczywistym oraz pomóc dostarczać znormalizowane ogólnokrajowe statystyki sądowe. Ponadto można je wykorzystywać do zarządzania zaległościami oraz w zautomatyzowanych systemach wczesnego ostrzegania. Badania są niezbędne do oceny funkcjonowania systemów wymiaru sprawiedliwości z perspektywy prawników praktyków i uczestników postępowań sądowych. Odpowiednie działania następcze w związku z ustaleniami z badań stanowią zasadniczy warunek poprawy jakości systemów wymiaru sprawiedliwości. Wykres 40: Dostępność narzędzi ICT służących do zarządzania sprawami i do prowadzenia statystyk dotyczących działalności sądów, 2018 r. (*)

(0 = dostępne w 0 % sądów; 4 = dostępne w 100 % sądów ( )) (źródło: badanie CEPEJ) (*) Nowa metodyka, dane nieporównywalne z poprzednimi latami. Wykres 41: Tematy badań przeprowadzonych wśród uczestników postępowań sądowych lub prawników praktyków, 2018 r. (*) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) Państwa członkowskie otrzymały jeden punkt za każdy podany temat badania niezależnie od tego, czy badanie przeprowadzono na szczeblu krajowym, regionalnym czy na poziomie sądu. „Inne tematy” obejmują: badania wśród adwokatów dotyczące funkcjonowania niektórych sądów (ES); znajomość środków ICT jako sposobów zwiększenia dostępności dla użytkowników (MT); zasoby i warunki materialne sądów (PT); kwestie związane z projektem na rzecz sprawiedliwości proceduralnej (SI), możliwości usprawnienia funkcjonowania sądów (SK); koncepcje odpowiedniej kary (FI); oraz zadowolenie prawników praktyków i uczestników postępowań sądowych z usług świadczonych w ramach systemu sądowego (SE). W DE przeprowadzono szereg różnych badań na poziomie krajów związkowych. Wykres 42: Działania następcze w związku z badaniami przeprowadzonymi wśród uczestników postępowań sądowych lub prawników praktyków, 2018 r. (*) (źródło: Komisja Europejska ( ))

(*) Państwa członkowskie otrzymały jeden punkt za każdy rodzaj działań następczych. Kategoria „inne szczególne działania następcze” obejmuje: kontrolę (ES); stosowanie wskazówek dotyczących opracowania polityki wewnętrznej (MT); publikację narzędzi informacyjnych dla ogółu społeczeństwa (SI); oraz sprawozdania sądów z samooceny (SK). 3.2.4. Normy Normy mogą poprawiać jakość systemów wymiaru sprawiedliwości. W wyniku przeglądu norm dotyczących terminów i informacji dla stron w poprzednich wydaniach, w tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. skoncentrowano się na terminach, zaległościach i harmonogramie jako narzędziu zarządzania w sądownictwie ( ). Na wykresie 43 przedstawiono przegląd norm stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do terminów, ram czasowych i zaległości i po raz pierwszy zamieszczono informacje uporządkowane według dziedzin prawa i instancji, w których obowiązują takie normy. Terminy są terminami ilościowymi, np. maksymalną liczbą dni od zarejestrowania sprawy do pierwszej rozprawy. Zaległości oznaczają sprawy starsze niż określony przedział czasowy. Ramy czasowe są mierzalnymi poziomami docelowymi/praktykami, np. określającymi wcześniej ustalony odsetek spraw, które należy rozstrzygnąć w określonym czasie. Wykres 43: Istnienie norm dotyczących terminów, 2019 r. (*) (źródło: Komisja Europejska ( )) (*) Państwom członkowskim przyznano 1 punkt za instancję (pierwszą, drugą, ostatnią) w każdej dziedzinie prawa (cywilnego/handlowego, administracyjnego i karnego), jeżeli norma jest określona. Maksymalna możliwa wartość punktowa: 27 punktów. Jeżeli prawo danych państw członkowskich przewiduje tylko dwie instancje sądowe, punkty przyznano trzem instancjom sądowym, powielając punkty odpowiedniej instancji sądowej, która byłaby wyższa od nieistniejącej instancji. W przypadku tych państw członkowskich, w których nie istnieje rozróżnienie między wspomnianymi dwiema dziedzinami prawa (cywilne/karne i administracyjne), przyznano taką samą liczbę punktów obu dziedzinom prawa.

3.2.5. Podsumowanie dotyczące jakości systemów wymiaru sprawiedliwości Łatwy dostęp, wystarczające zasoby, efektywne narzędzia oceny i odpowiednie normy i praktyki są czynnikami, które przyczyniają się do wysokiej jakości systemów wymiaru sprawiedliwości. Obywatele i przedsiębiorstwa oczekują wysokiej jakości orzeczeń ze strony skutecznego systemu wymiaru sprawiedliwości. W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. opracowano analizę porównawczą tych czynników. Dostępność W niniejszym wydaniu ponownie zbadano szereg elementów przyczyniających się do stworzenia przyjaznego dla obywateli systemu wymiaru sprawiedliwości: ·Prawie wszystkie państwa członkowskie udostępniają online niektóre informacje na temat swojego systemu sądowego, w tym za pośrednictwem scentralizowanego portalu internetowego zawierającego formularze internetowe oraz przedstawiane w sposób interaktywny informacje dotyczące tytułów prawnych (wykres 22). Różnice pojawiają się w treści informacji i ich adekwatności co do zaspokojenia potrzeb poszczególnych osób. Na przykład jedynie ograniczona liczba państw członkowskich (9) umożliwia obywatelom stwierdzenie za pomocą symulacji online, czy kwalifikują się oni do otrzymania pomocy prawnej. W większości państw członkowskich dostępne są jednak informacje dla osób niebędących rodzimymi użytkownikami języka danego państwa, jak również informacje przeznaczone specjalnie dla osób słabowidzących lub niedosłyszących. ·Dostępność pomocy prawnej oraz wysokość opłat sądowych mają znaczny wpływ na dostęp do wymiaru sprawiedliwości, w szczególności w przypadku osób żyjących w ubóstwie. Z wykresu 23 wynika, że w niektórych państwach członkowskich konsumenci, których dochód nie przekracza progu ubóstwa określonego przez Eurostat, nie otrzymaliby pomocy prawnej. W porównaniu z ubiegłym rokiem dostępność pomocy prawnej utrzymuje się na stałym poziomie. Jednocześnie z biegiem lat w niektórych państwach członkowskich pomoc prawna stała się mniej dostępna. Wysokość opłat sądowych (wykres 24) zasadniczo utrzymuje się na stałym poziomie od 2016 r., chociaż obciążenie opłatami sądowymi wciąż jest proporcjonalnie wyższe w przypadku niskiej wartości przedmiotu sporu. Trudności w korzystaniu z pomocy prawnej w połączeniu z wysokimi opłatami sądowymi w niektórych państwach członkowskich mogą zniechęcać osoby ubogie do korzystania z wymiaru sprawiedliwości. ·W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. po raz pierwszy uwzględniono również informacje na temat opłat sądowych i możliwości odzyskania kosztów sądowych w sprawie handlowej. Poziom opłat sądowych w przypadku sporów handlowych (wykres 25) w znacznym stopniu różni się między państwami członkowskimi (od 0,1 % do 6 % wartości przedmiotu sporu), przy czym opłaty sądowe nie obowiązują w ogóle jedynie w dwóch państwach członkowskich. Na wykresie 26 po raz pierwszy przedstawiono stopień, w jakim strona wygrywająca może odzyskać koszty sądowe w sprawie handlowej. Znaczne różnice dotyczące możliwości odzyskania kosztów zastępstwa procesowego na etapie postępowania procesowego występują zarówno między państwami członkowskimi, w których funkcjonuje system opłat ustawowych, jak i między państwami bez takiego systemu, jak również w obrębie tych grup (w szczególności między bardziej i mniej szczodrymi ustawowymi systemami opłat). Ponadto w wielu państwach członkowskich możliwość odzyskania kosztów sądowych jest pozostawiona uznaniu sądów. Poziom szczodrości systemu odzyskiwania kosztów zastępstwa procesowego może mieć albo zachęcający, albo odstraszający wpływ na wnoszenie spraw do sądu i w związku z tym ogółem na dostęp do wymiaru sprawiedliwości. ·Dostępność środków elektronicznych w toku postępowania sądowego przyczynia się do ułatwienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz zmniejszenia opóźnień i kosztów. Wykres 27 pokazuje, że w ponad połowie państw członkowskich elektroniczne składanie wniosków i przekazywanie wezwań nadal nie istnieje lub jest możliwe jedynie w ograniczonym zakresie, co zaobserwowano już w tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2019 r. Duże luki pozostają w szczególności w odniesieniu do możliwości śledzenia postępowania sądowego w internecie, w przypadku którego żadne państwo członkowskie nie osiągnęło pełnego wdrożenia we wszystkich sądach w każdej dziedzinie prawa. ·W porównaniu z poprzednimi latami dostęp online do orzeczeń sądowych (wykres 28) pozostaje na stałym poziomie, w szczególności jeżeli chodzi o publikację orzeczeń sądów najwyższej instancji: 19 państw członkowskich publikuje wszystkie orzeczenia w sprawach cywilnych/handlowych i administracyjnych, a taka sama liczba państw członkowskich publikuje również orzeczenia sądów najwyższej instancji w sprawach karnych. Te pozytywne liczby zachęcają wszystkie państwa członkowskie do dalszej poprawy, ponieważ orzeczenia sądów najwyższej instancji odgrywają ważną rolę w zapewnianiu spójności orzecznictwa. Jeżeli chodzi o sądy niższych instancji, liczba państw członkowskich, które publikują wszystkie orzeczenia, wciąż jest znacząco niższa zarówno w przypadku orzeczeń w sprawach karnych, jak i cywilnych/handlowych oraz administracyjnych, i utrzymuje się na stałym poziomie od 2017 r. ·W ramach tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. pogłębiono analizę ustaleń obowiązujących w państwach członkowskich, mogących ułatwić sporządzanie orzeczeń sądowych nadających się do odczytu maszynowego (wykres 29). We wszystkich państwach członkowskich istnieje co najmniej kilka ustaleń dotyczących spraw cywilnych/handlowych, administracyjnych i karnych. Można jednak zauważyć znaczące różnice wśród państw członkowskich. Wydaje się, że sądy administracyjne są na stosunkowo bardziej zaawansowanym poziomie, jeżeli chodzi o tworzenie czynników wspomagających system wymiaru sprawiedliwości wykorzystujący algorytmy. Wygląda na to, że systemy wymiaru sprawiedliwości, w których wprowadzono ustalenia w zakresie modelowania orzeczeń zgodnie ze standardami umożliwiającymi ich odczyt maszynowy, mają potencjał do osiągnięcia lepszych wyników w przyszłości. ·W porównaniu z poprzednimi latami nadal rośnie liczba państw członkowskich promujących dobrowolne korzystanie z alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ADR) (wykres 30) w przypadku sporów między osobami prywatnymi. Uzyskuje się to głównie dzięki wprowadzeniu większej liczby zachęt do stosowania ADR w różnych dziedzinach prawa. Spory administracyjne uwzględniono już drugi rok z rzędu, przy czym odnotowano nieznaczny wzrost, ponieważ obecnie ponad połowa państw członkowskich dopuszcza ADR. ·W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. po raz pierwszy przedstawiono skonsolidowany przegląd działań podejmowanych przez państwa członkowskie na rzecz systemu wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku (wykres 31). Niemal we wszystkich państwach członkowskich przewidziano pewne udogodnienia dla dzieci, przy czym szczególnie często wprowadzano środki umożliwiające przesłuchanie dzieci w przyjazny sposób (w tym dotyczące pomieszczeń, w których przeprowadza się przesłuchania) oraz mające zapobiec sytuacjom, w których dziecko przesłuchuje się kilkukrotnie. Specjalne strony internetowe przyjazne dzieciom, na których zamieszcza się informacje o systemie wymiaru sprawiedliwości, istnieją jednak w mniej niż połowie państw członkowskich. Zasoby Wysokiej jakości systemy wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich wymagają wystarczających zasobów finansowych i ludzkich, m.in. niezbędnych inwestycji w infrastrukturę fizyczną i techniczną, odpowiedniego szkolenia wstępnego i szkolenia ustawicznego, a także różnorodności wśród sędziów, w tym równowagi płci. Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. przedstawia następujące elementy: ·Pod względem zasobów finansowych z danych wynika, że – ogólnie rzecz biorąc – w 2018 r. całkowite wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych na sądy przeważnie wciąż utrzymywały się na stałym poziomie w państwach członkowskich, przy czym między państwami członkowskimi nadal utrzymują się znaczne różnice w rzeczywistych kwotach zarówno w EUR na mieszkańca, jak i jako odsetek PKB (wykresy 32 i 33). Prawie wszystkie państwa członkowskie zwiększyły swoje wydatki na mieszkańca w 2018 r. (wzrost w porównaniu z 2017 r.), a większość zwiększyła również swoje wydatki wyrażone jako odsetek PKB. ·Tak jak w 2019 r., tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. przedstawia również podział całkowitych wydatków na różne kategorie na podstawie danych zgromadzonych przez Eurostat. Wykres 34 ukazuje główne różnice w strukturze wydatków w poszczególnych państwach członkowskich. Z jednej strony płace i wynagrodzenia sędziów i personelu sądowego (w tym składki na ubezpieczenie społeczne) stanowią największą część w większości państw członkowskich, natomiast poziom inwestycji w środki trwałe, takie jak budynki sądowe i oprogramowanie, jest ogólnie bardzo niski, a w niektórych państwach członkowskich nawet ich brak. Wydatki na koszty operacyjne (np. wynajem budynków, pomoc prawna oraz pozostałe materiały zużywalne) w kilku państwach członkowskich są natomiast znacznie wyższe niż w większości innych. Podział ten pozostaje na stosunkowo stałym poziomie rok do roku (wykres 34). ·Kobiety wciąż stanowią mniej niż pięćdziesiąt procent sędziów w sądach najwyższych w większości państw członkowskich (wykres 36). Ze zmian, które nastąpiły w trzyletnim okresie obejmującym lata 2017–2019, wynika, że odsetek kobiet zasiadających w sądach najwyższych wzrósł od 2010 r. w większości państw członkowskich. ·Jeżeli chodzi o szkolenie sędziów, większość państw członkowskich zapewnia co najmniej szkolenie ustawiczne w zakresie warsztatu sędziego, jednak mniej państw członkowskich oferuje szkolenia w zakresie umiejętności informatycznych, zarządzania sądami i etyki sędziowskiej, a udział sędziów odbywających takie szkolenie pozostaje niski w większości państw (wykres 38). W przypadku szkoleń z komunikacji ze stronami, które należą do grup szczególnie wrażliwych, występuje stała tendencja poprawy, w szczególności dotycząca osób słabowidzących lub niedosłyszących, ofiar przemocy ze względu na płeć oraz osób ubiegających się o azyl (wykres 39). Szkolenia z zakresu podnoszenia świadomości i radzenia sobie z dezinformacją także stały się powszechniej dostępne w porównaniu z ubiegłym rokiem. Narzędzia oceny ·Chociaż większość państw członkowskich w pełni wdrożyła systemy zarządzania sprawami oparte na ICT (z kilkoma wyjątkami), nadal pozostają luki, jeżeli chodzi o narzędzia opracowywania statystyki z działalności sądu (wykres 40). Takie systemy służą różnym celom, w tym sporządzaniu statystyki, i mają być spójnie wdrażane w całym systemie wymiaru sprawiedliwości. Niektóre państwa członkowskie posiadają systemy wczesnego ostrzegania wykrywające nieprawidłowe działania lub niezgodność z normami rozpatrywania spraw, co umożliwia znajdowanie w porę odpowiednich rozwiązań. W niektórych państwach członkowskich zapewnienie ogólnokrajowego gromadzenia danych we wszystkich obszarach wymiaru sprawiedliwości nadal nie jest możliwe. ·Ponownie spadło wykorzystanie badań wśród uczestników postępowań sądowych i prawników praktyków (wykres 41), przy czym coraz więcej państw członkowskich woli nie przeprowadzać żadnych badań. Wydaje się jednak, że istnieją pewne różnice co do tego, które państwa członkowskie nie przeprowadzały badań, wskazujące, że czasami badania są przeprowadzane jedynie co dwa lata/co kilka lat. Dostępność, obsługa klienta, rozprawy sądowe i orzeczenia, jak również ogólne zaufanie do systemu wymiaru sprawiedliwości pozostają powtarzającymi się tematami badań, natomiast jedynie kilka państw członkowskich zapytało również o zadowolenie grup o szczególnych potrzebach lub o świadomość jednostek przysługujących im ich praw. Niemal wszystkie państwa członkowskie, które korzystały z badań, zapewniły również działania następcze (wykres 42), chociaż zakres tych działań nadal był bardzo zróżnicowany. Zasadniczo wyniki posłużyły do sporządzenia rocznych lub specjalnych sprawozdań, a w wielu państwach członkowskich stanowiły podstawę oceny lub zostały wykorzystane do stwierdzenia konieczności zmiany ustawodawstwa. Normy Normy mogą poprawiać jakość systemów wymiaru sprawiedliwości. W bieżącej edycji tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości również bardziej szczegółowo zbadano pewne normy mające na celu poprawę pod względem terminów rozpraw i podzielono te normy w dokładniejszy sposób, biorąc pod uwagę instancje i dziedziny prawa, w których takie normy obowiązują. ·Normy dotyczące terminów stosuje się niemal we wszystkich państwach członkowskich, chociaż nie zawsze są one rozwinięte w tym samym stopniu w przypadku sądów wszystkich instancji i we wszystkich dziedzinach prawa. Normy ustalające terminy (np. określony czas od zarejestrowania sprawy do pierwszej rozprawy) nadal stają się coraz bardziej powszechne, natomiast normy dotyczące ram czasowych (np. określające wcześniej ustalony odsetek spraw, które należy rozstrzygnąć w wyznaczonym czasie) oraz zaległości wciąż pozostają stosunkowo mało powszechne (wykres 43). Niektóre państwa członkowskie stojące w obliczu szczególnych wyzwań w zakresie efektywności obecnie nie stosują jednak takich norm lub stosują je jedynie w ograniczonym zakresie.



3.3. Niezależność Niezależność sądów, stanowiąca integralną część zadania polegającego na wydawaniu orzeczeń sądowych, jest wymogiem wynikającym z zasady skutecznej ochrony sądowej, o której mowa w art. 19 TUE, oraz z prawa do skutecznego środka prawnego przed sądem określonego w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (art. 47) ( ). Wymóg ten zakłada a) niezależność zewnętrzną, w przypadku której dany organ wypełnia swoje zadania w pełni autonomicznie, bez podległości w ramach hierarchii służbowej, bez podporządkowania komukolwiek, w sposób wolny od nakazów czy wytycznych z jakiegokolwiek źródła, pozostając w ten sposób pod ochroną przed ingerencją i naciskami z zewnątrz, które mogą zagrozić niezależności osądu jego członków i wpływać na ich rozstrzygnięcia, oraz b) niezależność wewnętrzną i bezstronność dotyczące jednakowego dystansu do stron sporu i ich odpowiednich interesów w odniesieniu do jego przedmiotu (). Niezależność sądów gwarantuje, by wszystkie prawa wywodzone przez jednostki z prawa Unii były chronione, a wartości wspólne państwom członkowskim określone w art. 2 TUE, w szczególności wartości państwa prawnego, były zabezpieczone (). Zachowanie porządku prawnego UE ma zasadnicze znaczenie dla wszystkich obywateli i przedsiębiorstw, których prawa i wolności są chronione na podstawie prawa Unii. Postrzegana niezależność sądownictwa jest czynnikiem pobudzającym wzrost gospodarczy, gdyż postrzegany brak niezależności może zniechęcać do inwestycji. Oprócz pochodzących z różnych źródeł wskaźników dotyczących postrzeganej niezależności sądów tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. przedstawia szereg wskaźników dotyczących sposobów, w jakie zorganizowano systemy sądowe, aby chronić niezależność sądów w pewnych sytuacjach, w których może być ona zagrożona. Informacje uzyskane od Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa (ENCJ), Sieci Prezesów Sądów Najwyższych Unii Europejskiej (NPSJC) oraz grupy ekspertów ds. prania pieniędzy i finansowania terroryzmu odzwierciedlono w tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r., która zawiera zaktualizowane wskaźniki dotyczące gwarancji prawnych w zakresie postępowań dyscyplinarnych wobec sędziów oraz powołań członków Rad Sądownictwa, a także dwa nowe przeglądy postępowań dyscyplinarnych dotyczących prokuratorów.

3.3.1. Postrzegana niezależność sądów Wykres 44: Postrzegana niezależność sądów i niezawisłość sędziów w opinii ogółu społeczeństwa (*) (źródło: Eurobarometr ( ) – kolory jasne: lata 2016, 2018 i 2019; kolory ciemne: 2020 r.) (*) Państwa członkowskie są najpierw uporządkowane pod względem odsetka respondentów, którzy stwierdzili, że niezależność sądów i niezawisłość sędziów jest bardzo dobra lub dość dobra (odpowiedzi pozytywne ogółem); jeżeli niektóre państwa członkowskie mają taki sam odsetek odpowiedzi pozytywnych ogółem, wówczas państwa te są uporządkowane pod względem odsetka respondentów, którzy stwierdzili, że niezależność sądów i sędziów jest raczej zła lub bardzo zła (odpowiedzi negatywne ogółem); jeżeli niektóre państwa członkowskie mają taki sam odsetek odpowiedzi pozytywnych ogółem i odsetek odpowiedzi negatywnych ogółem, wówczas państwa te są uporządkowane pod względem odsetka respondentów, którzy stwierdzili, że niezależność sądów i sędziów jest bardzo dobra; jeżeli niektóre państwa członkowskie mają taki sam odsetek odpowiedzi pozytywnych ogółem, odpowiedzi negatywnych ogółem i odpowiedzi wskazujących na bardzo dobry poziom niezależności, wówczas państwa te są uporządkowane pod względem odsetka respondentów, którzy stwierdzili, że niezależność sądów i sędziów jest bardzo zła. Wykres 45 przedstawia podane przez respondentów główne powody postrzeganego braku niezależności sądów i sędziów. Respondenci pochodzący spośród ogółu społeczeństwa, którzy ocenili niezależność systemu wymiaru sprawiedliwości jako „złą” lub „bardzo złą”, mogli wybierać spośród trzech powodów, aby wyjaśnić swoją ocenę. Kolejność państw członkowskich jest identyczna jak na wykresie 44.

Wykres 45: Główne powody postrzeganego braku niezależności w opinii ogółu społeczeństwa (odsetek wszystkich respondentów – wyższa wartość oznacza większy wpływ) (źródło: Eurobarometr ( ))



Wykres 46: Postrzegana niezależność sądów i niezawisłości sędziów w opinii przedsiębiorstw (*) (źródło: Eurobarometr ( ) – kolory jasne: lata 2017, 2018 i 2019; kolory ciemne: 2020 r.) (*) Państwa członkowskie są najpierw uporządkowane pod względem odsetka respondentów, którzy stwierdzili, że niezależność sądów i niezawisłości sędziów jest bardzo dobra lub dość dobra (odpowiedzi pozytywne ogółem); jeżeli niektóre państwa członkowskie mają taki sam odsetek odpowiedzi pozytywnych ogółem, wówczas państwa te są uporządkowane pod względem odsetka respondentów, którzy stwierdzili, że niezależność sądów i sędziów jest raczej zła lub bardzo zła (odpowiedzi negatywne ogółem); jeżeli niektóre państwa członkowskie mają taki sam odsetek odpowiedzi pozytywnych ogółem i odsetek odpowiedzi negatywnych ogółem, wówczas państwa te są uporządkowane pod względem odsetka respondentów, którzy stwierdzili, że niezależność sądów i sędziów jest bardzo dobra; jeżeli niektóre państwa członkowskie mają taki sam odsetek odpowiedzi pozytywnych ogółem, odpowiedzi negatywnych ogółem i odpowiedzi wskazujących na bardzo dobry poziom niezależności, wówczas państwa te są uporządkowane pod względem odsetka respondentów, którzy stwierdzili, że niezależność sądów i sędziów jest bardzo zła. Wykres 47 przedstawia podane przez respondentów główne powody postrzeganego braku niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Respondenci pochodzący z przedsiębiorstw, którzy ocenili niezależność systemu wymiaru sprawiedliwości jako „złą” lub „bardzo złą”, mogli wybierać spośród trzech powodów, aby wyjaśnić swoją ocenę. Kolejność państw członkowskich jest identyczna jak na wykresie 46. Wykres 47: Główne powody postrzeganego braku niezależności w opinii przedsiębiorstw (odsetek wszystkich respondentów – wyższa wartość oznacza większy wpływ) (źródło: Eurobarometr ( ))



Wykres 48: ŚWIATOWE FORUM EKONOMICZNE: postrzeganie niezależności sądów przez przedsiębiorstwa, lata 2010–2019 (postrzeganie – wyższa wartość oznacza lepsze postrzeganie) (źródło: Światowe Forum Ekonomiczne ( )) 3.3.2. Niezależność strukturalna Gwarancje niezależności strukturalnej wymagają istnienia zasad, w szczególności co do składu sądu, powoływania jego członków, okresu trwania ich kadencji oraz powodów ich wyłączania lub odwołania, pozwalających wykluczyć, w przekonaniu jednostek, wszelką uzasadnioną wątpliwość co do niezależności tego sądu od czynników zewnętrznych oraz neutralności względem ścierających się przed nim interesów ( ). Zasady te powinny pozwalać w szczególności na wykluczenie nie tylko wszelkiego bezpośredniego wpływu w postaci zaleceń, ale również bardziej pośrednich form oddziaływania, które mogą zaważyć na decyzjach danych sędziów (). Opracowane zostały normy europejskie, w szczególności przez Radę Europy, np. w zaleceniu Rady Europy z 2010 r. w sprawie niezależności, efektywności i odpowiedzialności sędziów ( ). Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. przedstawia szereg wskaźników dotyczących sposobów, w jakie zorganizowano systemy sądowe, aby chronić niezależność sądów. Niniejsza edycja tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości zawiera zaktualizowane wskaźniki dotyczące organów i władz uczestniczących w postępowaniach dyscyplinarnych wobec sędziów (wykresy 49 i 50), a także powoływania członków Rad Sądownictwa (wykresy 51 i 52) ( ). W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. przedstawiono również informacje na temat organów i władz uczestniczących w postępowaniach dyscyplinarnych wobec prokuratorów (wykres 53 i 54) oraz zaktualizowane, bardziej szczegółowe dane dotyczące poleceń dla prokuratorów w poszczególnych sprawach (wykres 55) ( ). Na wykresach przedstawione są krajowe ramy obowiązujące w grudniu 2019 r. Wykresy zaprezentowane w tablicy wyników nie obejmują oceny skuteczności takich gwarancji ani nie przedstawiają danych ilościowych w tym zakresie. Nie służą one odzwierciedleniu złożoności i szczegółowych informacji dotyczących tych gwarancji. Większa liczba gwarancji nie zapewnia sama w sobie skuteczności systemu wymiaru sprawiedliwości. Należy także zauważyć, że wdrażanie strategii i praktyk mających na celu promowanie uczciwości i zapobieganie korupcji w sądownictwie ma również zasadnicze znaczenie dla zagwarantowania niezależności sądów. W ostatecznym rozrachunku zapewnienie skutecznej ochrony niezależności sądów wymaga kultury uczciwości i bezstronności przyjmowanej przez sędziów i przestrzeganej przez ogół społeczeństwa. – Gwarancje w zakresie postępowania dyscyplinarnego wobec sędziów – Postępowania dyscyplinarne wobec sędziów należą do najbardziej delikatnych sytuacji pod względem niezależności sądów. Według Trybunału Sprawiedliwości „przepisy regulujące system środków dyscyplinarnych [...] dla osób, którym powierzono zadanie sądzenia, przewidują niezbędne gwarancje w celu uniknięcia ryzyka wykorzystywania takiego systemu do politycznej kontroli treści orzeczeń sądowych” ( ). Zbiór zabezpieczeń wskazanych przez Trybunał Sprawiedliwości jako kluczowe dla ochrony niezależności sądów obejmuje przepisy określające zarówno zachowania stanowiące przewinienia dyscyplinarne, jak i kary mające faktycznie zastosowanie, przepisy, które przewidują interwencję niezależnego organu zgodnie z procedurą w pełni gwarantującą prawa potwierdzone w art. 47 i 48 karty praw podstawowych, w tym prawo do obrony, oraz przepisy które przewidują możliwość wniesienia powództwa sądowego kwestionującego orzeczenia organów dyscyplinarnych ( ). Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że „art. 267 TFUE przyznaje sądom krajowym jak najszersze uprawnienie do wystąpienia do Trybunału [...] na każdym etapie postępowania, jaki uznają za stosowny” ( ). Według Trybunału Sprawiedliwości jakikolwiek przepis krajowy hamujący tę swobodę „w celu uniknięcia [...] narażenia się na sankcje dyscyplinarne [...] narusza przyznane sądom krajowym w art. 267 TFUE prerogatywy i w konsekwencji wpływa na skuteczność ustanowionej w ramach mechanizmu odesłania prejudycjalnego współpracy między Trybunałem a sądami krajowymi” ( ). Trybunał uznał również, że „Gwarancję związaną z niezależnością sędziów stanowi okoliczność, że nie podlegają oni sankcjom dyscyplinarnym za skorzystanie z możliwości skierowania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym do Trybunału” ( ).

Zgodnie z normami Rady Europy postępowania dyscyplinarne wobec sędziów mogą być prowadzone wówczas, gdy nie wypełniają oni swoich obowiązków w sposób skuteczny i właściwy ( ). Wykładnia prawa, ocena stanu faktycznego lub wagi dowodów przeprowadzana przez sędziów w celu