Komisja przygotowuje obecnie wytyczne dotyczące stosowania tego rozporządzenia. Jednocześnie Komisja aktywnie ocenia informacje ze źródeł wymienionych w rozporządzeniu w celu zidentyfikowania ewentualnych naruszeń zasady praworządności, które byłyby istotne w rozumieniu jego przepisów. W przypadku pojawienia się obaw rozmowy z państwami członkowskimi zostaną podjęte bez zbędnej zwłoki.

Jeśli chodzi o ustanowienie skutecznego systemu kontroli w odniesieniu do domniemanych przypadków masowego wykupu i dzierżawy ziemi w zakresie wspólnej polityki rolnej (WPR) w ramach zarządzania dzielonego rozpatrywanie skarg od indywidualnych beneficjentów należy przede wszystkim do kompetencji właściwych organów państw członkowskich. Dlatego też w nowych rozporządzeniach dotyczących WPR współprawodawcy uzgodnili przepis wymagający od państw członkowskich ustanowienia odpowiednich systemów zarządzania skargami dotyczącymi wdrażania funduszy. Ponadto wszelkie przypadki naruszenia praw podstawowych lub ogólnych zasad prawa Unii po zatwierdzeniu planu WPR mogą być rozpatrywane przez Komisję w ramach istniejącego programu EU Pilot lub postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego.

Komisja monitoruje zarzuty dotyczące masowego wykupu i dzierżawy ziemi i w razie potrzeby zwraca się do państw członkowskich o podjęcie działań (np. usprawnienie ewidencji gruntów na Słowacji). Jeśli jednak chodzi o działania o charakterze przestępczym, główne kompetencje w tym zakresie należą do policji i prokuratorów krajowych. W przypadku podejrzenia nadużycia finansowego odpowiednie informacje są przekazywane do Europejskiego Urzędu ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) w celu podjęcia działań następczych zgodnie z jego zakresem uprawnień. Od 1 czerwca 2021 r. istnieje również możliwość zaangażowania Prokuratury Europejskiej (EPPO).

Ponadto, jeśli chodzi o przestrzeganie zasady praworządności w zakresie pomocy zewnętrznej, Komisja jest bardzo zaangażowana w ochronę podstawowych wartości, jakimi są prawa człowieka, demokracja i praworządność, które są zasadniczymi elementami wszystkich umów o partnerstwie i współpracy UE z państwami trzecimi. Współpraca z większością krajów obejmuje udzielanie wsparcia podmiotom w wielu kluczowych sektorach, takim jak śledczy w sprawach finansowych i karnych, prokuratorzy, prawnicy i adwokaci, rzecznicy praw obywatelskich, sądy karne, sądy najwyższe, trybunały obrachunkowe, oraz udzielanie znaczącego wsparcia na rzecz demokratycznego sprawowania rządów.

W kilku krajach UE wspiera administrację wymiaru sprawiedliwości w jej staraniach na rzecz zwiększenia skuteczności i włączenia społecznego (Republika Środkowoafrykańska, Mali, Niger i Mauretania). UE przyczyniła się również do wzmocnienia całego łańcucha, od śledczych z policji i żandarmerii po prokuratorów i sędziów, w celu zwalczania przestępczości (Demokratyczna Republika Konga, Gwinea Bissau). Ponadto UE wspiera również organizacje społeczeństwa obywatelskiego w ich roli strażnika, która sprzyja przejrzystości i rozliczalności, a także w ich roli podmiotu społecznego, mogącego udzielać pomocy prawnej osobom pozbawionym praw lub znajdującym się w trudnej sytuacji (Demokratyczna Republika Konga, Republika Środkowoafrykańska, Fidżi).

4.Informacje o beneficjentach funduszy UE oraz ustanowienie interoperacyjnego informatycznego systemu monitorowania i sprawozdawczości

Poczyniono istotne postępy w zakresie ram legislacyjnych dotyczących rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów (CPR), wspólnej polityki rolnej (WPR), Europejskiego Funduszu Dostosowania do Globalizacji (EGF) oraz Instrumentu Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) w odniesieniu do rodzaju informacji, które mają być gromadzone i przechowywane przez państwa członkowskie, na temat beneficjentów funduszy UE, w tym rzeczywistych beneficjentów będących osobami prawnymi, oraz ostatecznych odbiorców funduszy UE. Dane te powinny pozwolić na wzmocnienie procesów kontroli i audytu, w szczególności w odniesieniu do nadużyć finansowych i konfliktu interesów.

Komisja przedstawiła również wnioski dotyczące obowiązkowego stosowania jednolitego narzędzia do eksploracji danych i punktowej oceny ryzyka (do celów kontroli i audytu) w odniesieniu do RWP, WPR, RRF, pobrexitowej rezerwy dostosowawczej oraz EFG. Współprawodawca nie podjął jednak działań w następstwie tego wniosku w odniesieniu do RWP, RRF, pobrexitowej rezerwy dostosowawczej oraz EFG, w związku z czym stosowanie przez państwa członkowskie wspomnianego narzędzia do eksploracji danych i punktowej oceny ryzyka pozostaje dobrowolne. Jeśli chodzi o WPR, ostateczne porozumienie polityczne osiągnięte przez współprawodawców dotyczy dobrowolnego stosowania tego narzędzia z klauzulą przeglądu w 2025 r. wraz z ewentualnymi wnioskami ustawodawczymi, które mają być oparte na sprawozdaniu Komisji oceniającym stosowanie jednolitego narzędzia eksploracji danych oraz jego interoperacyjność. Komisja udostępni to narzędzie państwom członkowskim w dniu 1 stycznia 2023 r., aby pomóc im w zapewnieniu skutecznej ochrony interesów finansowych Unii. Ponadto w odniesieniu do wszystkich funduszy WPR informacje dotyczące grup, do których należą beneficjenci, byłyby gromadzone przez państwa członkowskie (a także publikowane w celu zapewnienia przejrzystości).

Komisja będzie nadal udostępniać państwom członkowskim narzędzie do eksploracji danych i punktowej oceny ryzyka do celów kontroli i audytu, a w przypadku braku prawnego zobowiązania do korzystania z niego przez państwa członkowskie, będzie je do tego usilnie zachęcać.

Komisja zastanawia się nad sposobami dalszego zwiększania jakości i interoperacyjności danych dotyczących beneficjentów i końcowych odbiorców finansowania unijnego, w tym przy użyciu jednolitego narzędzia do eksploracji danych i punktowej oceny ryzyka. Uważa, że wszelkie przepisy w tym zakresie należy najpierw poddać ocenie w kontekście zbliżającego się przeglądu rozporządzenia finansowego jako nadrzędnego rozporządzenia w sprawie wykonania i kontroli budżetu UE.

Jeśli chodzi o podział środków w ramach WPR, Komisja konsekwentnie proponuje ograniczenie płatności bezpośrednich i degresywności, a także uzupełniającego redystrybucyjnego wsparcia dochodu oraz stosowania koncepcji prawdziwego/aktywnego zawodowo rolnika w celu zapewnienia bardziej sprawiedliwego podziału płatności bezpośrednich. Współprawodawcy zgodzili się na ewentualne ograniczenie płatności bezpośrednich, jak również na obowiązkowe płatności redystrybucyjne w wysokości co najmniej 10 % puli środków państw członkowskich na płatności bezpośrednie, chyba że państwa te mogą wykazać, że udało im się lepiej ukierunkować płatności bezpośrednie za pomocą innych środków. Współprawodawcy osiągnęli również porozumienie w sprawie koncepcji aktywnego zawodowo rolnika w ramach WPR.

5.System wczesnego wykrywania i wykluczania (EDES)

EDES jest wciąż nowym i nadal rozwijanym systemem. Początkowo, od 2016 r., EDES obejmował jedynie zarządzanie bezpośrednie i w bardzo niepełnym zakresie zarządzanie pośrednie. W ramach ostatniego przeglądu rozporządzenia finansowego EDES został rozszerzony, aby obejmował w całości zarządzanie pośrednie, a jego zakres został poszerzony.

Liczbę wykluczeń należy również rozpatrywać w kontekście poziomu ochrony podmiotów i osób, który jest wysoki, w szczególności zgodnie z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej oraz zasadą legalności i proporcjonalności kar do czynów zabronionych. Współprawodawca postanowił również nałożyć restrykcyjne warunki na możliwość publikowania informacji o sankcjach administracyjnych, zastrzegając tę możliwość dla najpoważniejszych przypadków, w celu wzmocnienia efektu odstraszającego sankcji, przy jednoczesnym poszanowaniu prawa do ochrony danych osobowych, poufności dochodzeń lub krajowych postępowań sądowych oraz zasady proporcjonalności.

Ogólnie rzecz biorąc, EDES zapewnia pozytywną równowagę między potrzebą ochrony interesów finansowych UE a potrzebą zapewnienia prawa do obrony, wymagając minimalnej ilości uzasadnionych dowodów (ustalonych faktów) sprawdzonych poprzez wykonanie prawa do bycia wysłuchanym, oraz poszanowanie dla konsekwencji zasady praworządności.

Do tej pory do panelu EDES skierowano sprawy dotyczące ponad 90 podmiotów. W ujęciu ogólnym sankcje nałożono na 42 podmioty, a 13 jest nadal objętych wykluczeniem.

Jeśli chodzi o usprawnienie systemu wykluczania, Komisja zbada, w kontekście zbliżającego się przeglądu rozporządzenia finansowego oraz w świetle pierwszych pięciu lat funkcjonowania systemu, możliwość rozszerzenia jego zakresu oraz, o ile to możliwe poprawy procedury.

6.Wytyczne dotyczące unikania konfliktu interesów

Komisja podejmuje również działania w tej dziedzinie. Art. 61 rozporządzenia finansowego, zmienionego w 2018 r., ma zastosowanie w równym stopniu do wszystkich funduszy UE na wszystkich szczeblach, w przypadku gdy bezstronne i obiektywne pełnienie funkcji podmiotu upoważnionego do działań finansowych lub innej osoby uczestniczących w wykonaniu budżetu jest zagrożone z uwagi na względy rodzinne, emocjonalne, sympatie polityczne lub związki z jakimkolwiek krajem, interes gospodarczy lub jakiekolwiek inne bezpośrednie lub pośrednie interesy osobiste.

Komisja zobowiązała się do towarzyszenia państwom członkowskim i udzielania im wskazówek w stosowaniu nowych przepisów dotyczących konfliktu interesów. W kwietniu 2021 r. Komisja opublikowała wytyczne dotyczące unikania konfliktów interesów i zarządzania takimi konfliktami. Wytyczne te są skierowane zarówno do państw członkowskich, jak i do instytucji Unii Europejskiej. Celem wytycznych jest propagowanie jednolitego sposobu interpretowania przepisów określonych w rozporządzeniu finansowym we wszystkich trybach zarządzania i zawierają one praktyczne przykłady oraz środki, które można wprowadzić w celu uniknięcia sytuacji prowadzących do powstania konfliktu interesów i zarządzania takimi konfliktami. Przed ukończeniem prac w sierpniu 2020 r. dokument został udostępniony Parlamentowi Europejskiemu oraz przedstawiony organom państw członkowskich i z nimi skonsultowany. Komisja przedstawiła i będzie nadal przedstawiać ten dokument w kontekście ukierunkowanych działań promocyjnych skierowanych do państw członkowskich, za pośrednictwem organów państw członkowskich i odpowiednich sieci ekspertów w 2021 r. i później.