W 2020 r. negatywny wpływ COVID-19 na działalność gospodarczą spowodował istotny spadek popytu na energię elektryczną, co wraz z rosnącym udziałem odnawialnych źródeł energii i spadającymi cenami gazu spowodowało, że ceny hurtowe energii elektrycznej osiągnęły bardzo niski poziom. Ponadto znacznie częstsze i bardziej rozpowszechnione stały się ujemne ceny energii elektrycznej na rynkach hurtowych. Sytuacja ta, która występuje, gdy wytwórcy muszą płacić za zbycie swojej produkcji, odzwierciedla niewystarczające połączenia wzajemne lub fakt, że niektórym wytwórcom brakuje elastyczności technicznej lub zachęty gospodarczej do ograniczenia produkcji.

Na rynku energii elektrycznej trend rosnących cen hurtowych, który miał swój początek w 2016 r., osiągnął kulminację pod koniec 2018 r., przy czym ceny hurtowe odnotowały gwałtowny spadek w 2019 r. spowodowany zmniejszającymi się kosztami paliw, słabnącym popytem i gwałtownym wzrostem produkcji energii ze źródeł odnawialnych. Spadek cen na całym kontynencie był nierównomierny, co spowodowało rosnącą rozbieżność cen pomiędzy poszczególnymi rynkami regionalnymi. W pierwszej połowie 2020 r., w porównaniu z tym samym okresem w 2019 r., ceny spadły o od 30 % na niektórych południowoeuropejskich rynkach regionalnych do 70 % w niektórych regionach północnych. Ten nierównomierny spadek można wytłumaczyć niewystarczającą przepustowością połączeń wzajemnych, nierównomiernie rosnącą produkcją energii ze źródeł odnawialnych na poszczególnych rynkach i znacznym wzmocnieniem ceny CO2, co miało wpływ szczególnie na państwa członkowskie z większym udziałem paliw kopalnych w koszyku energetycznym. Podkreśla to potrzebę dodatkowych inwestycji w elastyczność sieci, transgraniczne zdolności przesyłowe i odnawialne źródła energii, szczególnie w państwach członkowskich pozostających w tyle w tych aspektach, co powinno pomóc wprowadzić ceny hurtowe na bardziej spójną ścieżkę.

Podczas gdy dostępne dane historyczne obejmują okres do 2018 r., a w niektórych przypadkach do 2019 r., biorąc pod uwagę dotkliwy wpływ pandemii COVID-19 na ceny i koszty energii, tam, gdzie było to możliwe, w sprawozdaniu uwzględniono najbardziej aktualne dane liczbowe, aby przedstawić najbardziej aktualny obraz sytuacji. Pandemia COVID-19 zmniejszyła w niektórych przypadkach zdolność sprawozdawczą w porównaniu z dwoma poprzednimi wydaniami niniejszego sprawozdania, w szczególności ze strony przemysłu. W przypadku niektórych sektorów energochłonnych ograniczyło to w pewnym stopniu zakres porównań międzynarodowych oraz kompleksowość oceny znaczenia cen i kosztów energii.

Tak jak w przypadku sprawozdań z lat 2016 i 2018, niniejsze sprawozdanie opiera się na danych i analizach będących wynikiem połączenia prac Komisji i badań zewnętrznych, które pozwalają na lepsze zrozumienie trendów cen i kosztów energii w Europie w ostatnich latach. Publicznie dostępne źródła informacji statystycznych były w sprawozdaniu traktowane w sposób uprzywilejowany oraz – w przypadkach gdy dane publiczne są nadmiernie zagregowane lub nie istnieją – uzupełniane szeregiem konkretnych zbiorów danych. W następstwie wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z UE w sprawozdaniu skoncentrowano się na UE-27, co sprawia, że zawarte w nim dane statystyczne i analizy nie są w pełni porównywalne z poprzednimi wydaniami. Dotacje w energetyce, które uwzględniono w poprzednich wydaniach sprawozdania, są od tej pory omawiane w załączniku do rocznego sprawozdania na temat stanu unii energetycznej.

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono kompleksowe informacje umożliwiające zrozumienie zmian cen i kosztów energii w UE. Przeanalizowano w nim trendy cen energii w zakresie energii elektrycznej, gazu i produktów naftowych, szczegółowo przyglądając się związanym z nimi czynnikom rynkowym i regulacyjnym i przedstawiając porównania międzynarodowe. Zbadano w nim również znaczenie i wpływ kosztów energii na naszą gospodarkę, przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe. Aby to osiągnąć, w sprawozdaniu przeanalizowano zmiany kosztów importu energii do UE, udział kosztów energii w ponad 40 sektorach, m.in. produkcji, rolnictwa i usług oraz wpływ wydatków na energię w budżetach gospodarstw domowych na poszczególnych poziomach dochodów. W niniejszym sprawozdaniu omówiono również znaczenie podatków od energii jako źródła dochodów podatkowych oraz poszczególne podatki nakładane na produkty energetyczne. Ponadto dokonano w nim mapowania poszczególnych cen uzyskanych z wykorzystaniem technologii wytwarzania energii elektrycznej oraz przeanalizowano, w jaki sposób wpływają one na rentowność wraz z innymi źródłami dochodów i kosztami.

Przejście na niskoemisyjny system energetyczny i gospodarkę niskoemisyjną jest w toku. Głębokie zmiany związane z transformacją energetyczną wymagają znacznego wsparcia społecznego i politycznego. Ceny i koszty energii (ceny pomnożone przez zużycie) powinny stymulować transformację rynków w celu osiągnięcia gospodarki neutralnej dla klimatu, jednocześnie zapewniając przystępną cenowo energię dla obywateli i przedsiębiorstw. W tym trudnym okresie kryzysu związanego z COVID-19 coraz większe znaczenie ma zapewnienie sprawiedliwej transformacji energetycznej, uzupełniające nasze starania na rzecz odbudowy, zapewniającej równe warunki działania dla naszego przemysłu i umożliwiającej utrzymanie przystępnej cenowo energii dla gospodarstw domowych. Skuteczna transformacja energetyczna w kierunku neutralności klimatycznej do 2050 r. zgodnie z założeniami Europejskiego Zielonego Ładu będzie wymagała zarówno przystępnej cenowo energii, jak i uruchomienia inwestycji w technologie niezbędne do dalszego obniżenia emisyjności. Ponieważ wdrażany jest obecnie pakiet „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków”, a w ramach Zielonego Ładu przygotowywanych jest szereg inicjatyw w dziedzinach energii, podatków i polityki klimatycznej, monitorowanie cen i kosztów energii pomaga lepiej zrozumieć skutki naszej obecnej polityki i dostarcza wiedzy użytecznej do celów przygotowywania przyszłych wniosków.

Uwaga: Szare tło przedstawia różnicę między ceną maksymalną a minimalną

W ostatnim dziesięcioleciu detaliczne ceny energii elektrycznej rosły. W latach 2010–2019 ceny energii elektrycznej dla gospodarstw domowych rosły średnio w tempie 2,3 % rocznie, podczas gdy ogólne ceny konsumpcyjne rosły o 1,4 % rocznie. W przypadku przemysłu ceny energii elektrycznej rosły średnio w tempie 1,1 % rocznie, podczas gdy ceny produktów przemysłowych ogółem rosły o 1,3 % rocznie. Ceny dla dużych konsumentów przemysłowych zmieniały się w bardziej korzystny sposób i spadły w tym okresie o 5 %. Ceny detaliczne wzrastały prawie każdego roku, nie licząc okresu 2015–2016.

W latach 2017–2019 ceny detaliczne wzrosły ze względu na wyższy element dotyczący energii (część cen, na którą składają się ceny hurtowe oraz, w mniejszym stopniu, koszty komercjalizacji dostaw energii), podczas gdy opłaty sieciowe oraz podatki i inne opłaty pozostawały stosunkowo stabilne. Jest to przeciwieństwem w stosunku do lat poprzednich, w których ceny hurtowe stale spadały, a wzrost opłat sieciowych, podatków i innych opłat, głównie opłat niezbędnych do sfinansowania dopłat do energii ze źródeł odnawialnych, spowodował wzrost cen. Ostatnio spadające koszty technologii energii odnawialnej i wyższe ceny węgla spowodowały falę inwestycji w zdolności produkcyjne odnawialnych źródeł energii, które są w stanie konkurować z innymi uczestnikami rynków hurtowych na zasadach komercyjnych. Ponadto szersze wykorzystanie bardziej rynkowych instrumentów promujących energię ze źródeł odnawialnych w połączeniu ze stopniowym wycofywaniem poprzednich systemów wsparcia powinno w coraz większym stopniu przyczyniać się do ograniczania udziału dopłat do energii ze źródeł odnawialnych w cenach detalicznych. Ma to kluczowe znaczenie w świetle bardziej ambitnego celu klimatycznego na 2030 r., który będzie wymagał znacznego zwiększenia zdolności produkcyjnych odnawialnych źródeł energii w różnych sektorach i państwach członkowskich.

Podatki i opłaty pozostają zdecydowanie najważniejszym źródłem różnic w cenach detalicznych w poszczególnych państwach członkowskich, wskazując na rozproszenie, które jest średnio trzykrotnie wyższe niż rozproszenie sieci i składników energii. Wynika to z różnic w strategiach politycznych i instrumentach fiskalnych państw członkowskich, które mają wpływ na opodatkowanie zużycia energii elektrycznej. W 2019 r. podatki na ochronę środowiska płacone przez gospodarstwa domowe wynosiły od 1 EUR/MWh w Luksemburgu do 118 EUR/MWh w Danii, podczas gdy stosowane stawki VAT wynosiły od 5 % w Malcie do 27 % na Węgrzech. Opłaty nakładane na odnawialne źródła energii wynoszą od 3 EUR/MWh w Szwecji do 67 EUR/MWh w Niemczech. Ponadto w większości krajów podatki i opłaty, jak również opłaty sieciowe (tj. dwa elementy cenowe określane za pomocą środków regulacyjnych), znacznie przekraczają element dotyczący energii określany przez mechanizmy rynkowe.

Mimo to od 2016 r. ceny detaliczne są zbieżne zarówno dla gospodarstw domowych, jak i dla przemysłu, co wynika głównie z tego, że elementy dotyczące energii zbliżają się do siebie. Dalsza integracja rynku i pewien postęp w zwiększaniu zdolności połączeń wzajemnych przyczyniły się do pozytywnego rozwoju sytuacji. Spadek hurtowych cen energii elektrycznej w pierwszej połowie 2020 r. zdążył już wywrzeć wpływ na ceny detaliczne dla gospodarstw domowych, które zaczęły spadać. Występuje jednak niepewność dotycząca trwałości tego trendu w 2021 r., szczególnie biorąc pod uwagę, że COVID-19 miał tylko tymczasowy wpływ na ceny hurtowe za dostawę w 2021 r.

Wykres 2 – Ceny dla gospodarstw domowych w UE w 2019 r. (pasmo DC)

Źródło: Eurostat

2.2 Ceny gazu

W latach 2015–2019 hurtowe ceny gazu w Europie wahały się od 10 do 40 EUR/MWh. W 2014 r. ceny ropy naftowej zaczęły spadać, co przełożyło się na niskie ceny gazu w 2016 r. Następnie, do końca 2018 r. nastąpiło ożywienie, gdy import skroplonego gazu ziemnego (LNG) zaczął rosnąć, co spowodowało znaczny spadek cen w 2019 r.

W 2020 r. hurtowe ceny gazu w dalszym ciągu spadały, osiągając w maju 2020 r. najniższe poziomy w historii (na przykład cena na giełdzie gazu TTF w Niderlandach spadła do 3,5 EUR/MWh). Było to wynikiem malejącego popytu na gaz w związku z nagłym zatrzymaniem działalności gospodarczej spowodowanym pandemią COVID-19. Ponieważ podobnego spadku nie odnotowano w cenach węgla kamiennego, obecne niskie ceny gazu i wysoka cena węgla zachęcają do przejścia z węgla kamiennego na gaz w wytwarzaniu energii elektrycznej, przyczyniając się do zmniejszenia emisji w sektorze energii elektrycznej.

Podczas gdy ogólna zmienność trendów cen gazu jest reakcją na indeksację cen ropy naftowej, gwałtowne wzrosty cen mają charakter sezonowy i zazwyczaj pojawiają się zimą, jak w marcu 2013 r. i 2018 r., gdy rośnie zapotrzebowanie na ogrzewanie i energię elektryczną (ze względu na niską produkcję z energii jądrowej lub ze źródeł odnawialnych) lub gdy podaż jest ograniczona ze względu na niedostępność infrastruktury lub niskie poziomy składowania. Skrajnie niskie ceny są rzadkie, ale mogą wystąpić, tak jak w latach 2009 i 2020, gdy popyt spadł w następstwie poważnego spowolnienia gospodarczego.

Wykres 3 – Hurtowe ceny gazu w Europie

Źródło: Platts, niemiecki Federalny Urząd Gospodarki i Kontroli Eksportu (BAFA), comext

Chociaż indeksacja ropy naftowej odgrywa ważną rolę w cenach gazu na rynkach śródziemnomorskich, ten mechanizm ustalania cen traci na znaczeniu w Europie, ponieważ rynki gazu są coraz bardziej zintegrowane, dostawcy mają tendencję do dostarczania gazu bezpośrednio z rynków hurtowych, a kontrakty długoterminowe są coraz częściej indeksowane do cen rynkowych gazu. Rosnącej płynności europejskich giełd gazu sprzyjały strategie polityczne UE w zakresie liberalizacji rynku. Niderlandzka giełda gazu TTF, której płynność w ostatnich kilku latach gwałtownie rosła, również za sprawą importu LNG, stała się najważniejszym odniesieniem cenowym w Europie, a jej globalne znaczenie rośnie. W Europie udział kontraktów z cenami giełdowymi w całkowitym zużyciu gazu wzrósł z poziomu 15 % w 2005 r. do 78 % w 2019 r. W Europie Środkowej, Skandynawii i krajach bałtyckich ceny giełdowe nabrały znaczenia i stały się bliższe cenom na giełdach północno-zachodnioeuropejskich bardziej niż cenom indeksowanym do cen ropy naftowej w dolarach amerykańskich. Zwiększona suwerenność Europy w kształtowaniu jej cen gazu wzmacnia rolę euro w handlu energią w UE, ponieważ zmniejsza wpływ cen importowanych nośników energii notowanych w USD oraz narażenie na niestabilne międzynarodowe rynki nośników energii.

W kontekście coraz bardziej globalnego i rozwijającego się rynku LNG stał się konkurencyjną alternatywą dla importu rurociągami w Europie. W ostatnim roku import LNG osiągnął najwyższy historyczny poziom 89 mld metrów sześciennych, około 25 % całkowitego importu gazu do UE i 22 % jego zużycia, przyczyniając się do dalszego osłabienia roli indeksacji ropy naftowej i zwiększenia bezpieczeństwa dostaw do UE poprzez większą dywersyfikację źródeł. W przyszłości europejski biometan, wodór i gazy syntetyczne mogą również odgrywać coraz większą rolę w ograniczaniu rosnącego uzależnienia UE od importu gazu w następstwie wyjścia Zjednoczonego Królestwa z UE i wcześniejszego zamknięcia unijnych złóż gazu ziemnego.

W porównaniach międzynarodowych europejskie hurtowe ceny gazu są znacznie wyższe niż u największych producentów gazu, takich jak Kanada, Rosja i USA, ale niższe niż w innych krajach G20, zwłaszcza tych, które są uzależnione od importu LNG, takich jak Chiny, Japonia i Korea Południowa. Chociaż międzynarodowe różnice cen hurtowych nadal się utrzymują, w wartościach bezwzględnych od 2015 r. uległy one zmniejszeniu wraz ze spadkiem cen. W pierwszej połowie 2020 r. konwergencja ta została wzmocniona przez znaczne spadki cen w Europie, Stanach Zjednoczonych i Azji związane z COVID-19.

Wykres 4 – Ceny gazu dla gospodarstw domowych w UE w 2019 r. (pasmo D2)

Źródło: Eurostat

W obecnym dziesięcioleciu ceny detaliczne gazu dla gospodarstw domowych wzrosły powyżej inflacji o 2,1 % rocznie. W przypadku przemysłu ceny wzrosły natomiast jedynie o 0,1 % rocznie dla średnich konsumentów energii, a dla dużych konsumentów nawet spadły – o 1,3 % rocznie. W tym okresie ceny wahały się i spadały przez kilka lat do 2018 r., gdy ceny dla przemysłu ustabilizowały się w wąskim przedziale, by w ubiegłym roku znów zacząć rosnąć.