1.Wprowadzenie

Wojna napastnicza Rosji przeciwko Ukrainie przyniosła nowe i nieoczekiwane wyzwania dla Unii Europejskiej i całego świata. Podczas gdy nasze społeczeństwa wciąż dochodzą do siebie po pandemii COVID-19, rosyjska inwazja prowadzi do wojny i zniszczeń, wzmożonej niestabilności geopolitycznej oraz zakłóceń w światowej gospodarce.

UE nadal pozostaje solidarna z Ukrainą i jej obywatelami. Od 2014 r. UE i jej państwa członkowskie przekazały Ukrainie ponad 1 mld EUR w ramach pomocy humanitarnej i pomocy przeznaczonej na wczesną odbudowę. Od czasu rosyjskiej inwazji na Ukrainę zwiększono to wsparcie do ponad 4 mld EUR łącznie na odporność gospodarczą, społeczną i finansową Ukrainy. Kwota ta przyjęła formę pomocy makrofinansowej, wsparcia budżetowego, pomocy doraźnej, reagowania kryzysowego oraz pomocy humanitarnej. UE uruchomiła także dodatkowe 2 mld EUR na pomoc wojskową w ramach Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju. Ponadto UE zareagowała szybko i stanowczo na inwazję rosyjską przez przyjęcie sankcji, które będą miały rozległe i poważne konsekwencje dla Rosji.

Od 24 lutego do UE lawinowo napływają ludzie uciekający przed rosyjską agresją. Do tej pory do Unii przybyło ponad 6,2 mln obywateli Ukrainy. Choć część z nich zaczęła już wracać do Ukrainy, a napływ imigrantów powoli się stabilizuje, ich liczba nadal jest znaczna i wciąż rośnie. Skutki tego napływu różnią się w poszczególnych państwach członkowskich. Niektóre państwa członkowskie i regiony przyjęły bardzo dużą liczbę imigrantów – liczba osób, którym przyznano tymczasową ochronę, przekroczyła już 1 % ludności w ośmiu państwach członkowskich, a w Polsce i Czechach przekroczyła 3 %.

Wysiłki podjęte na rzecz przyjęcia i szybkiego ułatwienia integracji osób przesiedlonych podczas ich pobytu w UE są bezprecedensowe. Inicjatywy państw członkowskich zwielokrotniły się dzięki władzom lokalnym i społeczeństwu obywatelskiemu, które nadal są na pierwszej linii działań dążących do zaspokojenia potrzeb humanitarnych, w tym zapewnienia schronienia, odzieży, artykułów higienicznych, a także wsparcia psychologicznego.

UE zapewniła wsparcie w postaci bezprecedensowych środków i finansowania na zaspokojenie potrzeb osób przesiedlonych. UE po raz pierwszy w historii uruchomiła dyrektywę w sprawie tymczasowej ochrony i zapewniła w ten sposób natychmiastową i zbiorową tymczasową ochronę osobom uciekającym przed rosyjską agresją. Status tymczasowej ochrony zapewnia dostęp do opieki zdrowotnej, edukacji i rynku pracy. Dzięki niemu około pół miliona dzieci z Ukrainy korzysta obecnie z nauki szkolnej w krajach przyjmujących uchodźców.

Natychmiast uruchomiono także wsparcie w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (rescEU) oraz jeszcze niewykorzystane wsparcie w ramach funduszy w obszarze spraw wewnętrznych na lata 2014–2020. Ponadto, w ramach pomocy nadzwyczajnej dla najbardziej dotkniętych państw członkowskich, w związku z konferencją darczyńców Stand Up for Ukraine – Razem dla Ukrainy uruchomiane jest 400 mln EUR z funduszy w obszarze spraw wewnętrznych. Część tych środków trafi do władz lokalnych i regionalnych oraz organizacji społeczeństwa obywatelskiego, co będzie wyrazem uznania dla kluczowej roli, jaką odgrywają one w zapewnianiu pierwszego przyjęcia osobom przesiedlonym z Ukrainy.

Ze względu na pilną potrzebę rozwiązania tej sytuacji przyjęto kilka wniosków mających zwiększyć elastyczność finansowania w ramach polityki spójności, aby wesprzeć państwa członkowskie. Kolejne pakiety w ramach działań polityki spójności na rzecz uchodźców w Europie (CARE) pomagają państwom członkowskim w zapewnianiu wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych oraz dostępu do usług, takich jak czasowe zakwaterowanie, dostawy żywności i wody czy opieka medyczna.

CARE umożliwiło przede wszystkim elastyczne wykorzystanie środków z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) i Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS) w ramach programów spójności na lata 2014–2020 na projekty dotyczące wspomnianych wyzwań związanych z migracją – zastosowanie kwalifikowalności z mocą wsteczną od dnia inwazji umożliwiło wsparcie ze strony UE wszystkich działań, które zostały natychmiastowo podjęte, aby zaspokoić potrzeby uchodźców.

Ponadto, aby zmniejszyć obciążenie administracyjne beneficjentów i administracji państw członkowskich w związku z podejmowanymi wyzwaniami, wprowadzono dostosowaną do potrzeb stawkę jednostkową.

Co więcej, możliwość otrzymania pełnego zwrotu wydatków zadeklarowanych Komisji przedłużono do 30 czerwca 2022 r., a także znacznie zwiększono płatności zaliczkowe ze środków REACT-EU – wyniosły one dodatkowe 3,5 mld EUR zaliczek na rzecz zmniejszenia obciążenia finansów publicznych państw członkowskich.

Państwa członkowskie mogą już korzystać z tych środków w celu opracowania dostosowanych do potrzeb rozwiązań dotyczących długoterminowej integracji obywateli państw trzecich poprzez inwestycje w mieszkania, edukację, zatrudnienie, zdrowie, włączenie społeczne i opiekę oraz inne usługi społeczne. Ważne jest jednak, aby szybko przystąpiły do dostosowywania swoich programów w celu zapewnienia dopływu kapitału tam, gdzie jest on najbardziej potrzebny.

Mimo podjętych wysiłków potrzeby wciąż rosną. Liczne zainteresowane strony reprezentujące społeczeństwo obywatelskie, samorządy lokalne i regionalne oraz państwa członkowskie zwróciły się do Komisji i przedstawiły konkretne trudności, jakie napotkały w udzielaniu pomocy osobom uciekającym przed rosyjską agresją. Ich obawy podzielają Parlament Europejski i Rada Europejska, która na nadzwyczajnym posiedzeniu 30 i 31 maja zwróciła się do Komisji o „przedstawienie nowych inicjatyw, by wesprzeć te wysiłki w kontekście wieloletnich ram finansowych”.

W oparciu o wcześniejsze wysiłki Komisja przyjęła dziś dodatkowy zestaw środków mających jeszcze bardziej zwiększyć elastyczność polityki spójności, aby zaradzić skutkom wojny oraz zapewnić płynność w wysokości 3,5 mld EUR. Dzięki środkom FAST-CARE państwa członkowskie uzyskają łatwiejszy i szybszy dostęp do puli środków finansowych na zaspokojenie potrzeb osób uciekających przed wojną w Ukrainie, a przy tym będą nadal wspierane w odbudowie regionów Europy.

2.Dodatkowa elastyczna pomoc w ramach polityki spójności, aby zaradzić skutkom wojny

Wojna napastnicza Rosji przeciwko Ukrainie doprowadziła do bezprecedensowego napływu osób przesiedlonych, pogłębiła wzrost cen towarów, w tym energii i żywności, a także spowodowała ponowne pojawienie się wąskich gardeł w łańcuchach dostaw. Podjęcie tych wyzwań to dodatkowy wysiłek w stosunku do bezprecedensowego wysiłku związanego z udzielaniem wsparcia na walkę z pandemią i odbudowę gospodarki oraz dodatkowe obciążenie dla finansów publicznych państw członkowskich. W rezultacie w większości państw członkowskich wzrosły poziomy deficytu i zadłużenia, które – jak się prognozuje – utrzymają się w najbliższych latach powyżej poziomów sprzed pandemii. W związku z tym Komisja proponuje kompleksowy zestaw środków w ramach polityki spójności, który uzupełnia dotychczasowe inicjatywy. Elastyczna pomoc dla terytoriów (FAST-CARE), która uzupełni środki CARE, opiera się na dwóch filarach: wnioski ustawodawcze zapewniające dodatkową elastyczność w ramach polityki spójności i dodatkowe płatności zaliczkowe, z jednej strony, oraz uzupełniające środki nieustawodawcze, których celem jest optymalizacja efektywnego wykorzystania funduszy i zaspokojenie powstających potrzeb, z drugiej strony. Proponowane środki ustawodawcze są następujące:

-dodatkowe płatności zaliczkowe w wysokości 3,5 mld EUR, które zostaną wypłacone w 2022 i 2023 r., co zapewni szybką dodatkową płynność wszystkim państwom członkowskim;