Streszczenie Fiński system wymiaru sprawiedliwości nadal charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem postrzeganej niezależności sądów. Utworzony niedawno Urząd Administracji Sądowej stał się w pełni funkcjonalny i – poza prowadzeniem bieżącej działalności – wspiera również sądy w reagowaniu na pandemię COVID-19. Reforma prokuratury krajowej przyczyniła się do poprawy jej efektywności dzięki zapewnieniu większej centralizacji, wypracowaniu jednolitych praktyk, poprawie współpracy i zagwarantowaniu bardziej równomiernego podziału zasobów. Organy realizują szereg projektów służących zwiększeniu stopnia cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości oraz poprawie dostępności systemu pomocy prawnej. Finlandię nadal postrzega się jako jedno z najmniej skorumpowanych państw w UE i na świecie. W dniu 27 maja 2021 r. przyjęto kompleksową rządową strategię na rzecz przeciwdziałania korupcji. Celem tej strategii jest zintensyfikowanie walki z korupcją, między innymi przez wyjaśnienie zakresu obowiązków, podniesienie poziomu świadomości i podejmowanie działań prewencyjnych, zwiększenie przejrzystości i skuteczności przepisów antykorupcyjnych, a także prowadzenie odpowiednich badań naukowych. Mimo że organy kładą silny nacisk na przeciwdziałanie przestępstwom finansowym i podjęły działania na rzecz wyeliminowania problemu przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych, wykrywanie i ściganie tego procederu wciąż stanowi wyzwanie. Na chwilę obecną kwestia lobbingu nie została uregulowana, ale rząd opracowuje obecnie przepisy dotyczące rejestru służącego przejrzystości. Trwają również dyskusje dotyczące inicjatyw ustawodawczych mających na celu rozwianie obaw dotyczących efektu „drzwi obrotowych” między administracją publiczną a sektorem prywatnym. Zmiana systemu ujawniania informacji majątkowych dla urzędników publicznych jest obecnie przedmiotem debaty i do końca 2021 r. ma wejść w życie wniosek w sprawie nowej, odrębnej ustawy mającej uregulować kwestię ochrony sygnalistów W Finlandii zasadniczo zapewniono warunki gwarantujące dziennikarzom i pracownikom mediów swobodę działania i bezpieczeństwo. Główny organ regulacyjny ds. mediów – Fińska Agencja Transportu i Systemów Łączności – jest postrzegany jako uczciwy i transparentny podmiot, który boryka się jednak z trudnościami finansowymi. Przyjęto nowe przepisy szczególne zobowiązujące dostawców usług medialnych do podawania informacji o ich strukturze właścicielskiej do wiadomości publicznej. Powołano przygotowawczą grupę roboczą, której powierzono zadanie dodatkowego rozszerzenia zagwarantowanego w konstytucji dostępu do dokumentów poprzez egzekwowanie przestrzegania obowiązujących przepisów i uwzględnianie większej ilości informacji. Rząd planuje również wprowadzenie zmian w kodeksie karnym, aby ułatwić ściganie przypadków kierowania gróźb karalnych do bezbronnych ofiar takich jak dziennikarze, którzy pracują jako freelancerzy, i ich atakowania. Rząd przygotowuje również inną zmianę kodeksu karnego, w ramach której płeć ma zostać dodana jako jeden z motywów uzasadniających zwiększenie wymiaru kary z tytułu popełnienia (jakiegokolwiek) przestępstwa, aby ograniczyć skalę zjawiska mowy nienawiści przeciwko dziennikarkom. Ponadto rząd zastanawia się nad wprowadzeniem trwałego mechanizmu pomocy na rzecz wspierania dziennikarstwa w Finlandii niezależnie od tymczasowego systemu wsparcia powiązanego bezpośrednio z pandemią COVID-19. Rząd przyjął plan działania w zakresie lepszego stanowienia prawa, którego celem jest poprawa jakości, planowania i przejrzystości ustawodawstwa. Większość środków wdrożonych w związku z pandemią COVID-19 przyjęto w drodze zwykłej procedury ustawodawczej. Skorzystanie z uprawnień nadzwyczajnych wiązało się z koniecznością uzyskania uprzedniej zgody parlamentu oraz przeprowadzenia przeglądu ex ante ich zgodności z konstytucją. Proces reform mający na celu doprecyzowanie obowiązków Kanclerza Sprawiedliwości i Rzecznika Praw Obywatelskich, dwóch kluczowych niezależnych organów zaangażowanych w ochronę praw podstawowych, uzyskał poparcie obydwu tych organów i ma zostać przedstawiony parlamentowi jesienią 2021 r. Nowa Rada Doradcza ds. Polityki Społeczeństwa Obywatelskiego – platforma, która ułatwia owocną współpracę między organami publicznymi a społeczeństwem obywatelskim – zostanie powołana jesienią 2021 r.



I.System wymiaru sprawiedliwości

Na fiński system wymiaru sprawiedliwości składają się sądy powszechne obejmujące 20 sądów rejonowych, pięć sądów apelacyjnych i Sąd Najwyższy, a także sądy administracyjne obejmujące sześć okręgowych sądów administracyjnych i Najwyższy Sąd Administracyjny. W Finlandii istnieją też trzy sądy szczególne . Niezależny Urząd Administracji Sądowej odpowiada za zarządzanie sądami, w tym za zarządzanie budżetami, budynkami i systemami ICT . Niezależna Rada ds. Powołań na Urząd Sędziego przygotowuje propozycje powołań na urząd sędziego dla rządu, natomiast propozycje dotyczące powołań na urząd sędziego w Sądzie Najwyższym i Najwyższym Sądzie Administracyjnym przedkładają same te sądy . Sędziów formalnie powołuje Prezydent Republiki . Prokuratura krajowa jest niezależnym organem państwowym kierowanym przez Prokuratora Generalnego, którego powołuje Prezydent na wniosek Ministerstwa Sprawiedliwości i którego może odwołać lub zawiesić rząd . Fińska Izba Adwokacka (Advokatförbundet) jest niezależnym podmiotem publicznym, którego zadaniem jest nadzór zawodowy nad adwokatami. Postępowania dyscyplinarne przeciwko adwokatom toczą się przed komisją dyscyplinarną, niezależnym organem doradczym działającym przy fińskiej Izbie Adwokackiej . Finlandia uczestniczy w pracach Prokuratury Europejskiej.

Niezależność i niezawisłość

Fiński system wymiaru sprawiedliwości charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem postrzeganej niezależności. Postrzegana niezależność sądów i niezawisłość sędziów jest bardzo wysoka – 83 % ogółu społeczeństwa i 86 % przedsiębiorstw postrzega jej poziom jako „dość dobry lub bardzo dobry” . Powyższe wartości od 2016 r. niezmiennie utrzymują się na bardzo wysokim poziomie zarówno w przypadku ogółu społeczeństwa, jak i w przypadku przedsiębiorstw. Jeżeli chodzi o ogół społeczeństwa, od 2019 r. odnotowywano ustawiczny wzrost tego wskaźnika, natomiast w przypadku przedsiębiorstw taki wzrost można było zaobserwować na przestrzeni ostatnich dwóch lat.

Urząd Administracji Sądowej rozpoczął działalność w styczniu 2020 r. i stał się ważną instytucją przyczyniającą się do usprawnienia pracy sądów. Po jego ustanowieniu w styczniu 2020 r., co odnotowano w sprawozdaniu na temat praworządności z 2020 r., Urząd Administracji Sądowej będący nową, niezależną agencją odpowiedzialną za administrowanie sądami stworzył swoje własne struktury i skonsolidował swoje procedury w pierwszym roku funkcjonowania. Urząd wykonywał jednocześnie swoje zwykłe zadania związane z pełnieniem funkcji centralnego organu administracyjnego dla wszystkich sądów oraz organizowaniem szkoleń dla sędziów we współpracy z Radą ds. Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości . Aktywnie komunikował się z sądami, zapewniając warunki sprzyjające odbywaniu regularnych spotkań z kadrą zarządzającą wszystkich sądów w celu ocenienia ich potrzeb. W opinii zainteresowanych stron Urząd Administracji Sądowej pełni aktywną rolę we wspieraniu sądów . Jego ustanowienie pozwoliło sądom skoncentrować ich zasoby na realizacji kluczowych zadań, co z kolei dodatkowo zwiększyło niezależność sądownictwa .

Jakość

Reforma prokuratury zaczęła przynosić efekty w postaci poprawy efektywności i większej specjalizacji. Od września 2019 r. Prokuraturę Generalną i jedenaście prokuratur lokalnych połączono w jedną prokuraturę krajową . Przeprowadzona reorganizacja umożliwiła centralizację i wypracowanie jednolitych krajowych praktyk prokuratorskich, doprowadziła do usprawnienia współpracy w ramach prokuratury oraz zapewniła sprawiedliwszy podział zasobów . Pozwoliła ona również zwiększyć poziom specjalizacji prokuratorów . Przełożyło się to na poprawę efektywności, o czym świadczy między innymi wzrost liczby rozwiązanych spraw w przeliczeniu na prokuratora . Wspomniana reforma była również istotna w kontekście walki z korupcją (zob. sekcja II). Prokuratura zgłosiła zaległości w rozpatrywaniu spraw spowodowane częściowo pandemią COVID-19 i otrzymała dodatkowe środki na poradzenie sobie z tym problemem .

Organy realizują szereg projektów służących zwiększeniu stopnia cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości. W grudniu 2020 r. zakończono prace nad nowym systemem zarządzania sprawami opracowanym na potrzeby sądów administracyjnych i sądów szczególnych we współpracy z sędziami – system ten wdrożono we wszystkich odpowiednich sądach, przy czym stwierdzono również wystąpienie określonych problemów technicznych. Użytkownicy tego systemu mogą między innymi składać i przyjmować pisma procesowe oraz monitorować status postępowania w trybie online. Wspomniany system pozwala również sporządzać wyroki w formacie nadającym się do odczytu maszynowego. Obecnie trwają prace nad podobnym systemem zarządzania sprawami dla sądów powszechnych – oczekuje się, że zakończą się one do końca 2022 r. Ponadto pod koniec 2020 r. Ministerstwo Sprawiedliwości zakończyło prace nad systemem zapewniającym możliwość automatycznej anonimizacji orzeczeń sądów i decyzji innych organów oraz opatrywania ich adnotacjami, co ma przyczynić się do zwiększenia dostępności dokumentów w formie elektronicznej . Ministerstwo Sprawiedliwości opracowuje również nowe narzędzie sprawozdawcze na użytek sądów i niektórych innych organów, które powinno zwiększyć wartość użytkową gromadzonych informacji .

Organy zleciły realizację projektów służących zwiększeniu dostępności systemu pomocy prawnej. Średnie koszty postępowania sądowego uznaje się za wysokie, co może utrudniać dostęp do wymiaru sprawiedliwości, zwłaszcza w przypadku osób o średnim dochodzie . Po wdrożeniu programu rządu służącego zbadaniu możliwości podwyższenia progów dochodowych uprawniających do korzystania z pomocy prawnej, aby zwiększyć dostępność pomocy prawnej dla osób o średnim dochodzie , w czerwcu 2020 r. Ministerstwo Sprawiedliwości zainicjowało projekt badawczy mający na celu ocenienie dostępności pomocy prawnej . Ministerstwo Sprawiedliwości przystąpiło również do realizacji projektu służącego zbadaniu możliwości utworzenia centralnego Krajowego Organu ds. Pomocy i Opieki Prawnej. Utworzenie nowego organu doprowadziłoby do scentralizowania procesu zarządzania pomocą prawną, aby zagwarantować jej świadczenie w należyty i sprawiedliwy sposób na terytorium całego państwa . Prace nad dyżurną usługą pomocy prawnej uruchomioną w 2019 r. zostały wstrzymane – organy poszukują obecnie możliwości pozyskania dodatkowego finansowania na ten cel .

Urząd Administracji Sądowej nadal aktywnie wspierał sądy w trakcie pandemii COVID-19. Od początku pandemii COVID-19 Urząd Administracji Sądowej podejmował szczególne wysiłki na rzecz wspierania sądów w reagowaniu na pandemię . Agencja udzielała między innymi wsparcia w zakresie komunikacji kryzysowej, opublikowała poradnik dotyczący korzystania z połączeń zdalnych w trakcie rozpraw oraz zapewniła dostępność sprzętu informatycznego . Dzięki regularnie organizowanym spotkaniom z kadrą zarządzającą sądów (zob. powyżej) członkowie tej kadry mieli możliwość omówienia sposobów wyeliminowania konkretnych problemów i wymieniania się doświadczeniami ze swoimi kolegami.

Efektywność

System wymiaru sprawiedliwości nadal funkcjonuje w efektywny sposób. System wymiaru sprawiedliwości osiąga wyniki na średnim poziomie, jeżeli chodzi o szacowany czas rozstrzygania zarówno procesowych spraw cywilnych i gospodarczych, jak i spraw administracyjnych. Wskaźnik zamykanych spraw dla tej pierwszej kategorii nieco się obniżył od 2016 r., ale nadal utrzymuje się na poziomie 100 % , natomiast wskaźnik zamykanych spraw administracyjnych zmniejszył się z poziomu 112 % w 2018 r. do poziomu 100 % w 2019 r. Liczba spraw w toku jest szczególnie niska w przypadku procesowych spraw cywilnych i gospodarczych oraz średnia w przypadku spraw administracyjnych, co świadczy o tym, że w ujęciu ogólnym system wymiaru sprawiedliwości działa sprawnie . Mimo że sądy co do zasady były w stanie kontynuować działalność w trakcie pandemii COVID-19, zainteresowane strony zgłaszały opóźnienia w przebiegu postępowań, a część sądów stoi obecnie przed koniecznością rozpoznania zaległych spraw.

II.Ramy antykorupcyjne

W Finlandii nie ustanowiono specjalnej agencji antykorupcyjnej – za kwestię walki z korupcją odpowiada wspólnie szereg różnych organów i podmiotów. Należą do nich między innymi Ministerstwo Sprawiedliwości, Ministerstwo Finansów, policja, administracja podatkowa, Urząd ds. Konkurencji i Konsumentów, Rzecznik Praw Obywatelskich i Kanclerz Sprawiedliwości. Departament Polityki Prawnokarnej i Prawa Karnego Ministerstwa Sprawiedliwości nadal sprawuje nadzór nad środkami w zakresie przeciwdziałania korupcji i koordynuje działalność sieci antykorupcyjnej, w której skład wchodzą przedstawiciele właściwych ministerstw, policji, prokuratury, sektora biznesu i przemysłu oraz organizacji pozarządowych.