SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Wdrożenie europejskiego instrumentu mikrofinansowego Progress — 2012 /* COM/2013/0562 final */





SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Wdrożenie europejskiego instrumentu mikrofinansowego Progress — 2012 SPIS TREŚCI 1........... Wprowadzenie............................................................................................................... 4 2........... Wdrażanie na poziomie podmiotów udzielających mikrokredytów................................... 5 2.1........ Zawarte umowy.............................................................................................................. 5 2.2........ Finansowane działania..................................................................................................... 7 2.3........ Finansowane i odrzucone wnioski................................................................................. 12 3........... Wdrażanie na poziomie mikrokredytobiorców............................................................... 12 3.1........ Wielkość mikrokredytów i liczba beneficjentów końcowych.......................................... 12 3.2........ Wpływ mikrofinansowania Progress na kwestie społeczne i zatrudnienie......................... 13 3.2.1..... Docieranie do grup w niekorzystnej sytuacji.................................................................. 13 3.2.2..... Niewielkie kwoty wywierające duży wpływ................................................................... 15 3.3........ Rozmieszczenie wspieranych przedsiębiorstw pod względem sektorowym i regionalnym. 16 4........... Komplementarność i koordynacja z innymi instrumentami.............................................. 18 5........... Wnioski i perspektywy................................................................................................. 19 1. Wprowadzenie W marcu 2010 r. decyzją nr 283/2010/UE (zwaną dalej „decyzją”) ustanowiono europejski instrument mikrofinansowy Progress na rzecz zatrudnienia i włączenia społecznego. Jednostki publiczne i prywatne, zarówno banki, jak i instytucje niebędące bankami, mogą wnioskować o wsparcie w ramach mikrofinansowania Progress w formie gwarancji lub instrumentów kapitałowych (instrumentów dłużnych, instrumentów podziału ryzyka i udziałów kapitałowych). Na gwarancje finansowane przez Komisję Europejską przydzielono z budżetu ogólnego kwotę 25 mln EUR. Na pozostały budżet na instrumenty kapitałowe składa się kwota 75 mln EUR od Komisji oraz 100 mln EUR od Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI), który wyraził zgodę na zrównanie swojego wkładu z wkładem Komisji i wspiera już oczekiwany efekt dźwigni spowodowany mikrofinansowaniem Progress[1]. Początkowy budżet w wysokości 75 mln EUR w 2010 r. zwiększono o dodatkowe 3 mln EUR w ramach działania przygotowawczego Parlamentu Europejskiego[2] oraz o 2 mln EUR w 2013 r. w ramach procedury przesunięcia zbiorczego z poprzedniego roku. Na gwarancje i instrumenty finansowane w ramach mikrofinansowania Progress przeznaczono łączny budżet w wysokości 205 mln EUR. Europejski Fundusz Inwestycyjny (EFI) wydaje gwarancje i zarządza instrumentami kapitałowymi w imieniu Komisji i EBI. Jednostki, które wybrano do udziału, stają się pośrednikami finansowymi, udzielając mikrokredytów do wysokości 25 000 EUR, chociaż większość z nich decydowała się na niższe pułapy. Beneficjentami wszystkich wspieranych mikrokredytów są osoby fizyczne i mikroprzedsiębiorstwa, które na warunkach rynkowych uznano by za znajdujące się w niekorzystnej sytuacji i mające niewielkie szanse na uzyskanie kredytu[3]. W niniejszym sprawozdaniu analizuje się wdrażanie mikrofinansowania Progress po ponad dwóch latach jego funkcjonowania. Większość danych EFI została dostarczona do dnia 30 września 2012 r. W miarę możliwości uwzględniono bardziej aktualne informacje. Struktura dokumentu jest zgodna z wymaganiami określonymi w art. 8 decyzji. Pierwsza część obejmuje szczegółowe informacje na temat zawartych umów. W środkowej sekcji przedstawiono dane zgromadzone jako część oceny skutków społecznych Instrumentu. W kolejnej sekcji opisano komplementarność i koordynację mikrofinansowania Progress z innymi programami. W ostatniej części zidentyfikowano możliwe przyszłe konsekwencje i tendencje. 2. Wdrażanie na poziomie podmiotów udzielających mikrokredytów 2.1. Zawarte umowy Rodzaje pośredników W ramach mikrofinansowania Progress oferowany jest szeroki zakres instrumentów finansowych. Różnorodność asortymentu produktów znajduje odzwierciedlenie w zróżnicowanym charakterze pośredników. Są wśród nich jednostki publiczne i prywatne, zarówno z sektora bankowego, jak i spoza niego. Obecnie w 15 państwach członkowskich jest 26 uczestniczących instytucji korzystających z jednego lub obu kanałów Instrumentu[4]. Do maja 2013 r. miała zostać zawarta umowa z kredytodawcą (instytucją niebędącą bankiem) z siedzibą w Zjednoczonym Królestwie. · jedna instytucja publiczna: ICREF (ES). · 11 instytucji niebędących bankami: Adie (FR), Créa-Sol (FR), Crédal Société Coopérative (BE), FAER (RO), Inicjatywa Mikro (PL), JOBS MFI (BG), Microfinance Ireland (IE)[5], microStart (BE), Mikrofond (BG), Patria Credit (RO), Qredits (NL) · 14 banków: Banca di Credito Cooperativo Mediocrati (IT), Banca di Credito Cooperativo Emilbanca (IT), Banca Popolare di Milano (IT), Banca Transilvania (RO), Banco Espirito Santo (PT), Cooperative Central Bank (CY), Erste Bank der österreichischen Sparkassen AG (AT), FM Bank (PL), Millennium bcp (PT), Pancretan Cooperative Bank (EL), Sberbank banka (SI)[6], SEFEA (IT), Societe Generale Expressbank (BG), Šiaulių bankas (LT) Działalność podmiotów udzielających mikrokredytów w państwach członkowskich W ramach mikrofinansowania Progress określono wymagania mające zapewnić szeroki dostęp do mikrokredytów w dużej liczbie państw członkowskich. EFI jest zobowiązany do wydawania gwarancji w co najmniej 12 państwach członkowskich. Do marca 2013 r. gwarancji udzielono kredytodawcom z dziewięciu państw (w celu uzyskania dalszych informacji zob. sekcja 2.2). Dla każdego państwa określono ograniczenie dotyczące poziomu koncentracji w wysokości 16 %. Podobnie ograniczenie dotyczące poziomu koncentracji w wysokości 10 % dla każdego państwa członkowskiego przewidziano w odniesieniu do instrumentów kapitałowych. Wspomniane wymagania mają przyczynić się do zrównoważonego rozmieszczenia środków w państwach członkowskich. W następstwie podpisania umowy z Societe Generale Expressbank w Bułgarii osiągnięto wspomniane maksymalne zaangażowanie. Dwa inne państwa, Rumunia i Włochy, zbliżają się do osiągnięcia pułapu w odniesieniu do instrumentów kapitałowych (obecnie w wysokości 18,0 mln EUR) ze zobowiązaniami wynoszącymi odpowiednio 16,5 mln EUR i 15,8 mln EUR. Od czasu sprawozdania dotyczącego wdrażania z 2011 r. jedenastu nowych beneficjentów finansowych podpisało umowy w ramach mikrofinansowania Progress. Sześciu ze wspominanych kredytodawców pochodzi z państw, które wcześniej nie były objęte mikrofinansowaniem Progress: Austrii, Irlandii i Włoch. Są to zarówno banki, jak i kredytodawcy niebędący bankami. Rozmieszczenie geograficzne mikrofinansowania Progress do marca 2013 r. Do marca 2013 r. gwarancje uzyskali pośrednicy z dziewięciu państw członkowskich (BE, IE, EL, FR, NL, AT, PL, PT i RO) w porównaniu z tylko sześcioma w poprzednim okresie. Instrumenty kapitałowe stosowano w dziesięciu państwach (BG, ES, FR, IT, CY, LT, PL, PT, RO, i SI), jednym więcej niż w poprzednim roku. Trudności w rozszerzeniu na inne państwa członkowskie można wyjaśnić częściowo konkurencyjnymi systemami krajowymi, a częściowo brakiem potencjału wśród samych podmiotów udzielających mikrokredytów (zob. sekcja 4). 2.2. Finansowane działania Gwarancje Komisja, która jest jedynym podmiotem finansującym przedmiotowy instrument[7], udziela gwarancji do wysokości 75 % strat poniesionych przez portfel mikrokredytów kredytodawców. Dotychczas wszyscy kredytodawcy korzystali z najwyższego możliwego zakresu stosowania pod względem stawek gwarancji (75 %). Na pokrycie strat ustalono pułap w wysokości 20 %, dotyczy on tej części aktywów portfela, które mogą zostać niespłacone i które zostaną objęte gwarancją. Dotychczas ich wartość mieściła się w przedziale od 5,5 % do 20 %. Nie pobiera się żadnych opłat za korzystanie z przedmiotowego instrumentu, chociaż pośredników obowiązuje warunek dokonania wypłaty co najmniej 90 % uzgodnionego portfela. Jeżeli nie uda im się osiągnąć tej wielkości, pobierana jest opłata za zaangażowanie. Przedmiotowy próg stanowi zachętę dla instytucji mikrokredytowych do aktywnego pozyskiwania beneficjentów końcowych. Ogólniej rzecz biorąc, gwarancje pozwalają podmiotom udzielającym mikrokredytów na rozszerzenie ich działalności na grupy stwarzające większe ryzyko. Na przykład Millennium bcp nie stosuje swojego systemu punktacji do klientów gwarantowanych mikrokredytów, ponieważ są to klienci, którzy najprawdopodobniej nie byliby w stanie spełnić standardowych kryteriów banku. Ewentualnie gwarancję można wykorzystać i wykorzystuje się do uproszczenia standardowych warunków kredytowania dzięki obniżeniu stóp oprocentowania lub wymogów dotyczących zabezpieczenia, lub dzięki wydłużeniu okresów zapadalności mikrokredytów. W sprawozdaniu dotyczącym wdrażania z 2011 r. zwrócono uwagę na potrzebę wydłużenia okresu gwarancji z trzech do sześciu lat, ponieważ pośrednicy nie byli w stanie zapewnić oczekiwanych rezultatów pod względem wypłat gwarancji. Dokonano tego za pomocą zmiany w październiku 2011 r. Dowody empiryczne wskazują, że przedmiotowa zmiana skutkowała znaczącym zwiększeniem popytu na gwarancje, przy czym ich ogólna wielkość zwiększyła się ponad dwukrotnie od zeszłego roku. Instrumenty kapitałowe Popyt na instrumenty kapitałowe jest nawet wyższy niż na gwarancje. Uzasadnia to przydział środków w ramach mikrofinansowania Progress, zgodnie z którym na przedmiotowe instrumenty przeznaczona jest kwota 180 mln EUR[8] z budżetu. Z szeregu instrumentów to właśnie pożyczki uprzywilejowane cieszą się największym zainteresowaniem. W 2012 r. została udzielona jedna pożyczka podporządkowana (przez Sberbank banka). Podpisano również pierwszą umowę pożyczki na zasadzie podziału ryzyka z Banca Popolare di Milano na kwotę 8,8 mln EUR. Chociaż nie podpisano jeszcze żadnych umów dotyczących udziałów kapitałowych, prowadzone są obecnie negocjacje dotyczące bezpośredniej inwestycji kapitałowej z potencjalnym włoskim kredytodawcą niebędącym bankiem. Utrzymujące się zainteresowanie pożyczkami uprzywilejowanymi może wiązać się z ich charakterystyką techniczną. W przeciwieństwie do innych bardziej skomplikowanych i szczegółowych instrumentów finansowych pożyczki uprzywilejowane są prostsze i łatwiejsze do zarządzania. Minusem jest to, że ich efekt dźwigni jest mniejszy niż w przypadku podziału ryzyka lub pożyczki podporządkowanej, w odniesieniu do których od pośredników wymaga się udzielania pożyczek beneficjentom końcowym na kwoty wyższe niż w ramach pożyczki uprzywilejowanej. Bardziej restrykcyjne wymagania odnoszą się również do podmiotów będących celem inwestycji. Kiedy w ramach mikrofinansowania Progress inwestuje się w kredytodawcę, ma on obowiązek stworzyć portfel mikrokredytów, którego wartość jest co najmniej trzykrotnie wyższa od wartości inwestycji kapitałowej (zob. również sekcja poniżej dotycząca potencjału dźwigni). Aby zwiększyć efekt dźwigni przedmiotowego instrumentu, w niektórych przypadkach udzielano pożyczek uprzywilejowanych z wymaganiem efektu mnożnikowego w zakresie od 1,5 do 2,0, w szczególności w odniesieniu do pożyczek uprzywilejowanych udzielanych przez banki oraz w ramach powtarzających się transakcji z pośrednikami, którzy zabezpieczyli współfinansowanie od stron trzecich. Ogółem podpisano 29 umów dotyczących zarówno gwarancji, jak i instrumentów kapitałowych. Jeden z kredytodawców korzysta z obu wspomnianych instrumentów, natomiast dwóch innych podpisało już dwie kolejne umowy z EFI. Przedstawia je zbiorczo poniższa tabeli[9]. Przegląd operacji mikrofinansowania Progress – stan na dzień 31 marca 2013 r. Państwo członkowskie || Pośrednik || Instrument || Wysokość wsparcia na rzecz pośrednika (EUR) BE || Crédal Société Coopérative || Gwarancja || 250 000 BE || microStart || Gwarancja || 110 000 BG || Mikrofond || Pożyczka uprzywilejowana || 3 000 000 BG || JOBS MFI || Pożyczka uprzywilejowana || 6 000 000 BG || Societe Generale Expressbank || Pożyczka uprzywilejowana || 8 500 000 IE || Microfinance Ireland (First Step) || Gwarancja || 1 627 875 EL || Pancretan Cooperative Bank || Gwarancja || 750 000 ES || ICREF || Pożyczka uprzywilejowana || 4 000 000 FR || Adie || Gwarancja || 2 200 000 FR || Créa-Sol || Pożyczka uprzywilejowana || 1 000 000 || || Pożyczka uprzywilejowana II || 1 000 000 IT || BCC Mediocrati || Pożyczka uprzywilejowana || 3 000 000 IT || SEFEA || Pożyczka uprzywilejowana || 2 000 000 IT || BCC Emilbanca || Pożyczka uprzywilejowana || 2 000 000 IT || Banca Popolare di Milano || Pożyczka na zasadzie podziału ryzyka || 8 800 000 CY || Cooperative Central Bank || Pożyczka uprzywilejowana || 8 000 000 LT || Siauliu Bankas || Pożyczka uprzywilejowana || 5 000 000 NL || Qredits || Gwarancja || 1 300 000 || || Gwarancja II || 1 700 000 AT || Erste Bank || Gwarancja || 473 644 PL || FM Bank || Gwarancja || 1 880 000 PL || Inicjatywa Mikro || Pożyczka uprzywilejowana || 3 771 000 PT || Banco Espírito Santo || Pożyczka uprzywilejowana || 8 750 000 PT || Millenium bcp || Gwarancja || 310 000 RO || Patria Credit || Gwarancja || 960 000 || || Pożyczka uprzywilejowana || 8 000 000 RO || FAER || Pożyczka uprzywilejowana || 973 000 RO || Banca Transilvania || Pożyczka uprzywilejowana || 7 500 000 SI || Sberbank banka || Pożyczka podporządkowana || 8 750 000 15 państw członkowskich || 26 podmiotów udzielających mikrokredytów || 29 umów || 101 605 519 Wartości finansowe Łączna kwota przeznaczona na gwarancje (maksymalna kwota), obejmująca dziesięć transakcji z dziewięcioma podmiotami udzielającymi mikrokredytów, przedstawionych szczegółowo w powyższej tabeli, wynosi 11,6 mln EUR. Gwarancje uruchamiane są jedynie w przypadku braku pożyczki partycypacyjnej. W zależności od portfeli klientów podmiotów udzielających mikrokredytów udzielane im gwarancje mogą nigdy nie zostać uruchomione. Oczekuje się również, że kredytodawcy skorzystają z innych środków (np. prawnych, restrukturyzacyjnych) zanim sięgną po uruchomienie gwarancji. Dotychczas tylko dwóch kredytodawców (microStart i FM Bank) musiało uruchomić gwarancje na kwoty łączne w wysokości odpowiednio 40 000 EUR i 200 000 EUR. Wysokość uruchomionych gwarancji prawdopodobnie zwiększy się jednak w przyszłości, ponieważ rośnie wielkość mikrokredytów wypłacanych beneficjentom i obejmowanych gwarancjami. Pożyczki uprzywilejowane i podporządkowane finansowane w ramach mikrofinansowania Progress wypłacane są zgodnie z ustalonymi zasadami płatności w ratach. Płatność można uruchomić jedynie wówczas, gdy spełnione są warunki określone w odniesieniu do danego pośrednika. Do marca 2013 r. wypłacono 55,0 mln EUR z łącznej kwoty zobowiązań w wysokości 90 mln EUR[10]. Pośrednik (państwo członkowskie) || Wysokość wypłaty na rzecz pośrednika (EUR) – stan na marzec 2013 r. Mikrofond (BG) || 1 500 000 Patria Credit (RO) || 6 000 000 Siauliu Bankas (LT) || 2 500 000 Cyprus Cooperative Bank (CY) || 4 000 000 JOBS MFI (BG) || 4 000 000 FAER (RO) || 700 000 ICREF (ES) || 4 000 000 Inicjatywa Mikro (PL) || 2 800 000 Sberbank banka (SI) || 8 800 000 Banca Transilvania (RO) || 7 500 000 BCC Mediocrati (IT) || 1 500 000 SEFEA (IT) || 1 100 000 BCC Emilbanca (IT) || 1 100 000 Societe Generale Expressbank (BG) || 4 500 000 Banco Espírito Santo (PT) || 4 000 000 Créa-Sol (FR) || 1 000 000 Łączna kwota wypłat || 55 000 000 Potencjał dźwigni Celem mikrofinansowania Progress jest nie tylko udostępnianie finansowania ze strony UE, lecz także stworzenie efektu dźwigni w odniesieniu do całej inwestycji rzędu 500 mln EUR, tj. pięciokrotnie przewyższającego wkład UE. Przedmiotowy efekt dźwigni osiąga się za pomocą współinwestowania ze strony innych partnerów, odnawialnego charakteru środków oraz oferowanych instrumentów. Partnerstwo z EBI, który zapewnił kwotę równą wkładowi Komisji, podwoiło początkową kwotę. Łączna kwota (wraz z dodatkowym wkładem w ramach działania przygotowawczego Parlamentu Europejskiego oraz procedury przesunięcia zbiorczego) jest teraz zwielokrotniana dzięki mikrokredytom udzielanym przez pośredników finansowych. Gwarancje dają szczególnie silny efekt dźwigni. Do marca 2013 r. podmiotom udzielającym mikrokredytów udzielono gwarancji o wartości 11,6 mln EUR. Oczekuje się, że przełożą się one na potencjalne mikrokredyty o łącznej wartości 134,8 mln EUR, co oznacza, że wskaźnik dźwigni osiągnięty dzięki wspomnianemu instrumentowi wynosiłby 11,6. Instrumenty kapitałowe zapewniają dźwignię w wysokości około 3,7. W odniesieniu do niektórych pożyczek, takich jak pierwsza pożyczka na rzecz Créa-Sol, jedyny efekt dźwigni pochodzi z dodatkowego finansowania z EBI, ponieważ kredytodawca miał jedynie podpisać umowy pożyczki z beneficjentami końcowymi w wysokości równej przedmiotowej pożyczce. Oczekuje się, że druga pożyczka na rzecz Créa-Sol wygeneruje wielkość mikrokredytu w wysokości 1,5 wysokości kwoty udzielonej pożyczki. Inni kredytodawcy, zwłaszcza Banca Popolare di Milano (pożyczka na zasadzie podziału ryzyka) lub Sberbank banka (pożyczka podporządkowana), tworzą dodatkową dźwignię, udzielając mikrokredytów, których wartość jest co najmniej dwukrotnie wyższa od wartości kwoty otrzymanej w ramach mikrofinansowania Progress. Łączny efekt mnożnikowy całego portfela mikrofinansowania Progress, jak uzgodniono w umowach z pośrednikami, wynosi 5,5. 2.3. Finansowane i odrzucone wnioski Aby móc skorzystać z mikrofinansowania Progress, wnioskodawcy muszą zostać wybrani w ramach zaproszenia do składania wniosków zorganizowanego przez EFI oraz, w przypadku gwarancji, otrzymać zgodę Komisji. Zarząd EFI może dokonać urzędowego odrzucenia lub Komisja może nie zatwierdzić gwarancji. Od czasu utworzenia mikrofinansowania Progress nie odrzucono żadnego wniosku, ponieważ do zatwierdzania przedkładane są jedynie wnioski, które przeszły kontrolę EFI i procedurę należytej staranności. Od momentu wprowadzenia mikrofinansowania Progress EFI kontaktował się z ponad 180 potencjalnymi kredytodawcami. Biorąc pod uwagę, że do marca 2013 r. transakcje zawarto z 27 pośrednikami[11], stopa skutecznego zapoczątkowywania transakcji wynosi 15 %, co jak zauważono, częściowo wynika z systemów krajowych oraz innego dostępnego finansowania, w szczególności w krajach nordyckich i w Niemczech. Innym powodem niskiej stopy zapoczątkowywania transakcji może być koncentracja EFI na większych kwotach z uwagi na wysokie koszty transakcji lub restrykcyjną ocenę kredytową. Ponieważ Komisja pokrywa pierwszą stratę, może istnieć pole do ponownej oceny przedmiotowej polityki. 3. Wdrażanie na poziomie mikrokredytobiorców 3.1. Wielkość mikrokredytów i liczba beneficjentów końcowych Obecny efekt mnożnikowy w wysokości 5,5 jest zgodny z oczekiwanym celem dźwigni. Dalsze umowy z podmiotami udzielającymi mikrokredytów oraz pełne wykorzystanie wypłaconych kwot w nadchodzących latach będą konieczne, aby osiągnąć szacowaną kwotę w wysokości 500 mln EUR rozdysponowanych w postaci około 46 000 mikrokredytów do czasu zamknięcia instrumentu w 2020 r. Do dnia bilansowego z 2012 r., łączny portfel gwarancji składał się z 2 920 mikrokredytów o wartości 28,05 mln EUR udzielonych 2 836 klientów[12]. Oferta mikrokredytów opartych na instrumentach kapitałowych przyniosła w efekcie 3 358 umów podpisanych z 3 253 beneficjentami końcowymi. We wrześniu 2012 r. wartość przedmiotowych pożyczek wynosiła 21,1 mln EUR. W porównaniu do wykorzystania zgłoszonego w 2011 r. wielkość mikrokredytów opartych na gwarancjach wzrosła o 61 %, a wielkość mikrokredytów zabezpieczonych instrumentami kapitałowymi o 122 % w ciągu sześciu miesięcy. Struktura wykorzystania jest zgodna z pierwotnym założeniem, że początek funkcjonowania mikrofinansowania Progress będzie powolny, ale będzie one równomiernie nabierało tempa i wykaże silny wzrost w późniejszym okresie. Do września 2012 r. wyższy poziom wykorzystania był już widoczny - w najbardziej znaczący sposób w Niderlandach, gdzie podpisano umowę następczą z Qredits, zwiększając maksymalną kwotę gwarancji do 3 mln EUR. W Bułgarii, Polsce i Rumunii również odnotowano dobre poziomy wykorzystania. Podpisano także drugą umowę o pożyczkę uprzywilejowaną z beneficjentem we Francji, ponieważ początkowa kwota została już w całości wypłacona. Prognozy EFI są jeszcze bardziej optymistyczne w odniesieniu do przyszłego wzrostu – oczekuje się, że łączna wielkość mikrokredytów udzielonych przez obecnych pośredników do września 2013 r. osiągnie wartość 142,4 mln EUR, a do marca 2015 r. wartość 288,8 mln EUR. Jednym z możliwych wyjaśnień, dlaczego na wcześniejszych etapach funkcjonowania mikrofinansowania Progress nie odnotowano silnego wzrostu, jest brak potencjału instytucjonalnego podmiotów udzielających mikrokredytów. Z tego powodu niezbędne są działania uzupełniające, co przeanalizowano w sekcji 4 niniejszego sprawozdania. 3.2. Wpływ mikrofinansowania Progress na kwestie społeczne i zatrudnienie Wpływ na kwestie społeczne i zatrudnienie jest jednym z kluczowych względów polityki dotyczącej mikrofinansowania Progress. Niniejsze sprawozdanie dotyczące wdrażania jest pierwszym, w którym przedstawia się dane dotyczące wspomnianego wpływu pochodzące od znacznej liczby beneficjentów końcowych. Mimo potrzeby zmodyfikowania swoich wewnętrznych procedur i systemów, kredytodawcy byli w stanie zgromadzić dane dotyczące 4 688 beneficjentów końcowych spośród 6 089 mikroprzedsiębiorców uczestniczących w mikrofinansowaniu Progress. Umożliwia to dokonanie analizy pewnych tendencji dotyczących docierania do grup w niekorzystnej sytuacji poprzez uwzględnienie ich wieku, płci, wykształcenia lub przynależności do grupy mniejszości. Dokonując oceny zgromadzonych danych, można zbadać zarówno pozytywy, jak i niedociągnięcia. Ich przydatność jest jednak tylko częściowa, ponieważ niektórzy beneficjenci nie wypełnili kwestionariusza w całości. Uniemożliwia to zbiorczą analizę i sprawia, że część zgromadzonych danych jest mniej przydatna. Świadomość wspomnianych przeszkód może pomóc we wprowadzeniu niezbędnych zmian w celu zwiększenia jakości i wiarygodności sprawozdawczości dotyczącej skutków społecznych w ramach przyszłego instrumentu (zob. również sekcja 5), w odniesieniu do którego trzeba będzie zrewidować wymagania dotyczące gromadzenia danych. 3.2.1. Docieranie do grup w niekorzystnej sytuacji Przedsiębiorczość młodzieży i osób starszych Chociaż większość osób, które otrzymały mikrokredyty od pośredników, jest w wieku od 25 do 54 lat (85,04 %), istnieje całkiem znacząca grupa osób poniżej 25 roku życia (5,22 %). Jak zgłoszono w badaniu siły roboczej (LFS) z 2011 r.[13] przekracza to średni poziom samozatrudnienia w tej grupie wiekowej (4,1 %). W związku z tym mikrofinansowanie Progress służy jako czynnik umożliwiający wsparcie przedmiotowej grupy wiekowej w rozpoczęciu działalności na własny rachunek. Pośrednikami ze szczególnie wysokim odsetkiem młodych klientów są Qredits (25,00 %), Siauliu Bankas (14,29 %) i Millennium bcp (12,08 %). Pośrednicy zgłaszają również profil wiekowy pracowników klientów. 11,25 % z nich jest poniżej 25 roku życia. Osoby starsze (w wieku powyżej 55 lat) stanowią 9,74 % beneficjentów końcowych. Według badania siły roboczej stanowią one 19,2 % (w wieku 50–64 lat) i 49,9 % (w wieku powyżej 65 lat) osób samozatrudnionych w swoich odpowiednich grupach wiekowych. Jak wskazano w badaniu siły roboczej w odniesieniu do przedmiotowych grup, samozatrudnienie może służyć tylko jako odroczenie emerytury lub możliwość samowystarczalności w rolnictwie po przejściu na emeryturę. Przedmiotowe dwie grupy nie muszą koniecznie potrzebować mikrokredytu. Trzema bankami z największym udziałem klientów w wieku powyżej 55 lat są Mikrofond, FAER i Siauliu Bankas. Ich udział plasuje się w przedziale od 14,9 % do 15,91 %. 10,67 % pracowników beneficjentów końcowych jest w wieku powyżej 55 lat. Kobiety przedsiębiorcy Dostępne dane dotyczące beneficjentów końcowych mikrofinansowania Progress wskazują, że stosunek mężczyzn do kobiet wynosi 60,73 do 39,27. Jest to poprawa na tle obecnej sytuacji w Europie, gdzie kobiety stanowią jedynie 34,4 % wszystkich przedsiębiorców[14]. Mikrofinansowanie Progress działa naprawczo i stanowi wsparcie dla kobiet przedsiębiorców. Jak zauważono wcześniej, niektóre zgromadzone dane nie zapewniają pełnego obrazu i należy je interpretować ostrożnie. Dwóch kredytodawców ma większy udział mikrokredytów udzielonych kobietom niż mężczyznom. Siauliu Bank poinformował o 57,14 % kredytobiorców będących kobietami, a Millennium bcp o 50,34 %. W przypadku litewskiego banku odzwierciedla to jego politykę polegającą na próbie poprawienia dostępu kobiet przedsiębiorców do finansowania. Crédal również informuje o wyższym niż średnia stosunku wynoszącym 51,72 do 48,28. Pośrednicy dostarczają informacje na temat pracowników swoich klientów, z których 38,30 % to kobiety. Brak dodatkowych danych szczegółowych uniemożliwia dalszą analizę. Tworzenie miejsc pracy poprzez samozatrudnienie i tworzenie nowych przedsiębiorstw 31,89 % beneficjentów końcowych oświadczyło, że w momencie składania wniosku o pożyczkę byli bezrobotni lub nieaktywni zawodowo. Mikrofinansowanie Progress dało im możliwość wykorzystania pożyczki na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej. Istnieje również potencjał w zakresie pozytywnego wpływu na pozostałych wnioskodawców, którzy oświadczyli, że byli zatrudnieni (67,52 %) lub kształcili się (0,59 %). Mikrokredyt mógł pomóc zatrudnionym klientom w uniknięciu poważnych problemów w zakresie płynności lub w rozszerzeniu ich działalności gospodarczej. W odniesieniu do osób nadal kształcących się pożyczka mogła zostać wykorzystana na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej po zakończeniu nauki lub nawet jeszcze przed nim. Dostępne dane dotyczące obu kanałów mikrofinansowania wskazują, że prawie 80 % przedsiębiorstw, którym udzielono wsparcia, istnieje krócej niż trzy lata. 40,58 % z nich utworzono w terminie nieprzekraczającym sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku o mikrokredyt. Potwierdza to, że dostęp do finansowania stanowi znaczną przeszkodę w fazie rozruchu nowej działalności gospodarczej, którą mikrofinansowanie Progress pomaga usunąć. Wsparcie na rzecz nowych przedsiębiorstw wydaje się silniejsze ze strony pośredników zabezpieczonych gwarancjami i niebędących bankami. Byłoby to zgodne z początkowym założeniem, że w przypadku klientów stwarzających większe ryzyko stosowane będą gwarancje, uzupełnione instrumentami kapitałowymi (w szczególności pożyczkami uprzywilejowanymi) wykorzystywanymi, aby dotrzeć do większej liczby klientów stwarzających mniejsze ryzyko. Dane do oceny stabilności tworzenia miejsc pracy i przedsiębiorstw nie są jeszcze dostępne. Wykształcenie Pod względem wykształcenia grupa osób, których wnioski o przyznanie instrumentów wspieranych w ramach mikrofinansowania Progress zostały przyjęte, obejmuje zarówno osoby nieposiadające formalnego wykształcenia, jak i osoby z wyższym wykształceniem. Z uwagi na fakt, że poziom wykształcenia zazwyczaj wiąże się mniejszym zagrożeniem bezrobociem, należy zauważyć, iż osoby bez wykształcenia lub jedynie z wykształceniem podstawowym stanowią 7,28 % wszystkich beneficjentów. Znajdując się w niekorzystnej sytuacji przy poszukiwaniu pracy, mogły one znaleźć alternatywę w samozatrudnieniu. Podobne rozumowanie można zastosować do ponad 50 % stosunkowo słabiej wykwalifikowanych beneficjentów, posiadających jedynie wykształcenie średnie. Pozostali beneficjenci posiadali wykształcenie na poziomie pomaturalnym lub wyższym, co odzwierciedla szeroki zakres zainteresowania uczestniczących kredytodawców. Wspieranie mniejszości Istnieją widoczne oznaki skutecznego docierania do społeczności mniejszościowych, mimo że takich danych nie można gromadzić we wszystkich państwach członkowskich. Powoduje to, że jedynie niewielką liczbę wszystkich beneficjentów oficjalnie zidentyfikowano jako należących do grup mniejszościowych na poziomie zagregowanym. Na poziomie kredytodawców Mikrofond (BG) poinformował o 18,18 %, JOBS MFI (BG) o 12,5 % i FAER (RO) o 14,63 % wszystkich ich klientów należących do grupy mniejszości. Przyjmuje się, że przedmiotowi beneficjenci pochodzą głównie ze społeczności romskiej. Z uwagi na fakt, że borykają się oni z trudnościami na rynku pracy, samozatrudnienie może być dla nich rozwiązaniem. Qredits (NL) również informuje, że dociera do grup mniejszości na poziomie 12,5 %. 3.2.2. Niewielkie kwoty wywierające duży wpływ Zazwyczaj udziela się mikrokredytów na niewielkie kwoty. Nie oczekuje się, że osoby rozpoczynające działalność gospodarczą lub osoby samozatrudnione z grup szczególnie wrażliwych będą starały się o wysokie kwoty. Najpopularniejsze są mikrokredyty na kwoty poniżej 5 000 EUR (37 %), a następnie na kwoty do 10 000 (25 %). Mikrokredyty o wartości do 15 000, 20 000 i 25 000 EUR przyciągają około jednego na ośmiu beneficjentów. Średnia wielkość mikrokredytów udzielanych przez microStart wynosi 4 958 EUR. MicroStart działający w dzielnicach Brukseli zamieszkałych przez środowiska migracyjne ma specyficzną grupę docelową klientów. Mikrokredyty oferowane przez wspomnianego pośrednika nie osiągają kwoty 25 000 EUR, gdyż jego maksymalną kwotę ustalono na 10 000 EUR. Podobnie w ramach jednej z dwóch inicjatyw Erste Bank udziela się mikrokredytów w wysokości nie przekraczającej 12 500 EUR. Nie oznacza to, że te niewielkie kwoty zawsze będą pokrywały potrzeby beneficjentów końcowych. Oczekuje się raczej, że kiedy ich działalność gospodarcza rozwinie się dzięki mikrokredytowi w ramach mikrofinansowania Progress, będą oni mogli ubiegać się o większą pożyczkę wykraczającą poza zakres mikrofinansowania Progress. 3.3. Rozmieszczenie wspieranych przedsiębiorstw pod względem sektorowym i regionalnym Rolnictwo i handel pozostają dwoma głównymi sektorami stanowiącymi ponad połowę wszystkich przedsiębiorstw, którym udzielono wsparcia. Nie dziwi zatem, że wsparcie na rzecz rolnictwa pochodzi prawie wyłącznie z instrumentów kapitałowych, ponieważ dominują one w państwach o dużym zaangażowaniu w obszary wiejskie (zob. mapa poniżej) – w Rumunii i Bułgarii. W odniesieniu do handlu przedmiotowe wsparcie pochodzi mniej więcej w równym stopniu z obu kanałów. Rozmieszczenie wspieranych mikroprzedsiębiorstw pod względem sektorowym Rozmieszczenie wspieranych mikroprzedsiębiorstw pod względem regionalnym Liczba beneficjentów w podziale na regiony NUTS1 4. Komplementarność i koordynacja z innymi instrumentami Zakres inwestycji i ryzyka w ramach mikrofinansowania Progress umożliwia podmiotom udzielającym mikrokredytów rozwój i optymalizację ich portfela przy jednoczesnym docieraniu do grup docelowych stwarzających większe ryzyko. Utworzono różne inne instrumenty, które pełnią funkcję uzupełniającą. Pośrednicy są zobowiązani umownie do współpracy z organizacjami świadczącymi szkolenia i mentoring. Państwa członkowskie mogą korzystać z Europejskiego Funduszu Społecznego w celu zapewniania pomocy w formie szkoleń dla osób rozpoczynających działalność gospodarczą. Takie wsparcie powinno mieć pozytywny wpływ na umiejętności biznesowe beneficjentów i stanowi ono wyraźne uzupełnienie dostępu do finansowania zapewnianego w ramach mikrofinansowania Progress. Na przykład w Irlandii inicjatywa „Going for Growth”, mająca na celu wspieranie kobiet rozpoczynających działalność gospodarczą poprzez mentoring i szkolenia, jest finansowana częściowo w ramach programu operacyjnego inwestycje w kapitał ludzki na lata 2007–2013. Osoby, które z powodzeniem wzięły udział w przedmiotowej inicjatywie, mogą ubiegać się o mikrokredyt np. w ramach Microfinance Ireland (które podpisało już umowę z EFI w ramach mikrofinansowania Progress) w celu sfinansowania swoich nowo nabytych pomysłów biznesowych. W dalszym ciągu istnieje pole do ulepszeń w odniesieniu do mentoringu i szkoleń oferowanych w połączeniu ze wsparciem w ramach mikrofinansowania Progress. O ile dla Komisji stanowi to główny priorytet, EFI może poprawić sposób wdrażania przedmiotowego wymagania przez wszystkich kredytodawców, którym udzielono wsparcia. W szczególności EFI może przyjrzeć się liczbie i jakości umów między kredytodawcami a organizacjami prowadzącymi szkolenia i mentoring oraz egzekwować lepszą współpracę, zwłaszcza w odniesieniu do programów wspieranych w ramach EFS. Wsparcie krajowe oraz wsparcie UE można wykorzystać w sposób uzupełniający się: dzieje się tak w przypadku Austrii, gdzie w odniesieniu do jednego z dwóch instrumentów oferowanych przez Erste Bank obniżono stawkę gwarancji mikrokredytu do wysokości 66,67 %, ponieważ ma on również zapewnione wsparcie ze strony rządu austriackiego. JASMINE jest wspólną inicjatywą Komisji Europejskiej i EFI mającą na celu pomoc podmiotom udzielającym mikrokredytów w poprawie ich funkcjonowania, w rozszerzeniu i osiągnięciu samowystarczalności. Pomoc techniczna jest udzielana beneficjentom wybranym przez EFI i składa się z oceny instytucjonalnej lub ratingu, po którym następuje dopasowane do potrzeb szkolenie. Dwunastu pośredników finansowych w ramach mikrofinansowania Progress skorzystało już ze wspomnianej inicjatywy, w tym ostatnio BCC Mediocrati i microStart w 2012 r. Co roku oferowanych jest osiem do dziesięciu warsztatów mających zapewnić kredytodawcom wsparcie dla rozwoju działalności gospodarczej, istnieje także punkt informacyjny JASMINE, który udziela odpowiedzi na pytania. W ramach JASMINE opracowano „Europejski kodeks dobrego postępowania w zakresie udzielania mikrokredytów”, w którym określono wytyczne w sprawie dobrych praktyk i wspólnych standardów. Kodeks stanowi wparcie dla sektora w pokonywaniu wyzwań w zakresie uzyskiwania dostępu do długoterminowego finansowania/zwiększania jakości usług oraz w zachęcaniu do przejrzystości w sektorze. W nadchodzących miesiącach kodeks zostanie uzupełniony o JASMINE Online, aplikację internetową dostarczającą informacje na temat podmiotów udzielających mikrokredytów w UE oraz generującą sprawozdania zgodnie z zaleceniami kodeksu. Przestrzeganie kodeksu zaleca się w późniejszym programie w stosunku do mikrofinansowania Progress (zob. sekcja 5) i może ono stać się warunkiem uzyskania środków przez kredytodawców. 5. Wnioski i perspektywy Mikrofinansowanie Progress zaspokaja duży popyt zarówno ze strony banków, jak i podmiotów udzielających mikrokredytów niebędących bankami. Z kwoty 203 mln EUR dla pośredników przeznaczono kwotę 101 mln EUR według stanu z marca 2013 r. (inwestycje nadal są możliwe do 2016 r.). W oparciu o zatwierdzone wielkości mikrokredytów, jakie mają wygenerować pośrednicy, obecny efekt dźwigni w wysokości 5,5 przewyższa cel. Zasięg geograficzny mikrofinansowania Progress rozszerzono do 15 państw członkowskich. Kwotę w wysokości prawie 50 mln EUR rozdysponowano beneficjentom końcowym, wśród których są członkowie grup w niekorzystnej sytuacji, zwłaszcza kobiety, młodzież, mniejszości oraz pracownicy nisko wykwalifikowani. Mikrofinansowanie Progress znacząco przyczyniło się do tworzenia miejsc pracy, pomagając znaleźć zatrudnienie wielu osobom, które wcześniej były bezrobotne lub nieaktywne zawodowo. We wstępnej ocenie, która zostanie zaprezentowana w 2014 r., przedstawiona zostanie bardziej dogłębna analiza programu. W odniesieniu do towarzyszącego mentoringu i szkoleń dla mikroprzedsiębiorców zidentyfikowano pole do ulepszeń. Komisja nadal będzie nalegać, aby EFI zapewniał wypełnianie przedmiotowego zobowiązania umownego. Kwestia potencjału instytucjonalnego kredytodawców, uznana za wąskie gardło spowalniające wypłaty pożyczek, zostanie rozwiązana za pomocą późniejszego instrumentu w ramach programu na rzecz przemian i innowacji społecznych na lata 2014–2020 (PSCI)[15]. Oprócz finansowania portfela i podziału ryzyka, podobnie jak w ramach mikrofinansowania Progress, w ramach wspomnianego nowego instrumentu oferowane będzie finansowanie na potrzeby budowania potencjału i pomocy technicznej na rzecz podmiotów udzielających mikrokredytów w ramach jednego funduszu. Rozporządzenie ustanawiające program na rzecz przemian i innowacji społecznych na lata 2014–2020 znajduje się obecnie na ostatnim etapie negocjacji trójstronnych. Komisja ma nadzieję, że współustawodawcy zgodzą się na przeniesienie salda mikrofinansowania Progress, które pozostanie po uruchomieniu gwarancji oraz spłacie pożyczek i udziałów kapitałowych do końca okresu funkcjonowania mikrofinansowania Progress, do budżetu programu na rzecz przemian i innowacji społecznych, aby w pełni wykorzystać odnawialny instrument na poziomie UE, sprzyjający tworzeniu miejsc pracy i włączeniu społecznemu pod względem finansowym. [1] W celu uzyskania dalszych informacji na temat efektu dźwigni mikrofinansowania Progress zob. część Potencjał dźwigni niniejszego sprawozdania. [2] Działanie przygotowawcze Parlamentu Europejskiego – „Promowanie bardziej sprzyjającego otoczenia dla udzielania mikrokredytów w Europie”. [3] W celu uzyskania informacji na temat sposobu funkcjonowania mikrofinansowania Progress zob. sprawozdanie dotyczące wdrażania z 2010 r. COM(2011) 195. [4] Patria Credit korzysta zarówno z gwarancji, jak i instrumentów kapitałowych. [5] Umowę początkowo podpisano z First Step (IE). Przedmiotowy kredytodawca ma zaprzestać udzielania kredytów w następstwie powołania Microfinance Ireland. [6] Jedną umowę podpisano z Volksbank Slovenia. Wspominana jednostka zmieniła nazwę na Sberbank banka po przejęciu przez Sberbank. W niniejszym sprawozdaniu w odniesieniu do przedmiotowej jednostki stosuje się jej obecną nazwę. [7] W przeciwieństwie do instrumentów kapitałowych. [8] W tym wkład ze strony EBI. [9] Nie zgłasza się już poprzednio zgłoszonej pożyczki uprzywilejowanej na rzecz Pancretan Cooperative Bank, ponieważ przedmiotowa pożyczka nie została wypłacona i pełna kwota zostanie umorzona. [10] Zbliżają się wypłaty na rzecz Banca Popolare di Milano (IT) oraz drugiej pożyczki na rzecz Créa-Sol. Dokonanie wypłaty na rzecz Pancreatan Cooperative Bank (EL) okazało się niemożliwe ze względu na nieprzewidziane zmiany systemowe. [11] W tym umowę podpisaną z First Step. [12] Różnicę między liczbą mikrokredytów i liczbą beneficjentów można wyjaśnić za pomocą stosowanego w niektórych przypadkach podejścia w formie stopniowego pożyczania, oznaczającego, że pożyczkobiorca najpierw otrzymuje niewielką kwotę, a po jakimś czasie dodatkową pożyczkę. Całkowita wysokość pożyczki przypadająca na jednego klienta nie przekracza 25 000 EUR. [13] http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-12-040/EN/KS-SF-12-040-EN.PDF [14] http://ec.europa.eu/enterprise/newsroom/cf/itemdetail.cfm?item_id=6358&lang=en&title=Unleashing-Europe’s-entrepreneurial-potential-to-bring-back-growth [15] COM (2011) 609 final.