Emisje z biomasy wykorzystywanej przez instalacje objęte systemem ETS wzrosły w 2019 r. o 4 % w porównaniu z rokiem poprzednim, natomiast emisje z węgla spadły o 19 %, co przyczyniło się do znacznej redukcji emisji z sektora energetycznego wynoszącej 15 %. W odniesieniu do samych paliw oraz tak jak w latach poprzednich w 2019 r. w ramach EU ETS większość spalanych paliw stanowiły paliwa kopalne. Niemniej jednak 29 państw zgłosiło także wykorzystanie biomasy w związku z 2 197 instalacjami (20,8 % wszystkich instalacji). Litwa zgłosiła najwyższy odsetek emisji z biomasy w porównaniu z emisjami objętymi EU ETS w podziale na kraje: 68 % Tylko dwa państwa (LI i MT) nie zgłosiły żadnego wykorzystania biomasy. W 2019 r. łączne emisje pochodzące z biomasy wynosiły około 170 mln ton CO2 (11 % w porównaniu z emisjami zgłoszonymi w ramach ETS), co stanowi wyraźny wzrost z 145 mln ton CO2 w 2018 r. (8 % w porównaniu z emisjami zgłoszonymi w ramach ETS). 99,2 % tych emisji miało współczynnik równy zero . W 2019 r. po raz pierwszy zgłoszono wykorzystanie niewielkiej ilości biopaliwa. Dwóch operatorów statków powietrznych (jeden w DE i jeden w SE) zgłosiło ilości odpowiadające 0,01 % emisji lotniczych objętych ETS w 2019 r.

W latach 2013–2016 r. zakres EU ETS dla transportu lotniczego ograniczał się do lotów w obrębie Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), aby utrzymać dobrą dynamikę w Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego (ICAO) do czasu przyjęcia międzynarodowego porozumienia w celu kontroli emisji gazów cieplarnianych z lotnictwa. W celu dalszego promowania odpowiedniej dynamiki i ułatwienia zapewnienia operacyjności mechanizmu kompensacji i redukcji CO2 dla lotnictwa międzynarodowego (CORSIA) ICAO, w 2017 r. ograniczenie do lotów w obrębie EOG przedłużono do 2023 r. (zob. rozdział 4).

Obecnie EU ETS funkcjonuje w 27 państwach członkowskich UE, Islandii, Liechtensteinie i Norwegii, a także w Zjednoczonym Królestwie do końca 2020 r. Od dnia 1 stycznia 2020 r. EU ETS jest również powiązany ze szwajcarskim rynkiem uprawnień do emisji dwutlenku węgla (zob. rozdział 2.2). Od 2021 r. oprócz państw UE i EOG/EFTA EU ETS będzie obejmował instalacje wytwarzające energię elektryczną w Irlandii Północnej. System ten reguluje emisje pochodzące z niemal 11 000 elektrowni i instalacji produkcyjnych oraz emisje generowane przez około 600 operatorów statków powietrznych obsługujących przeloty do i z portów lotniczych EOG. System obejmuje swoim zasięgiem około 38 % emisji gazów cieplarnianych w UE.

Ponadto kryzys związany z COVID-19 spowodował znaczny krótkoterminowy spadek opłat za emisję gazów cieplarnianych na przełomie marca i kwietnia 2020 r. Mimo to sygnał cenowy dotyczący emisji dwutlenku węgla utrzymał się na stabilnym średnim poziomie około 24 EUR od stycznia 2019 r. do końca czerwca 2020 r. Dochody ze sprzedaży na aukcjach uprawnień w systemie handlu emisjami przekroczyły 14 mld EUR w samym 2019 r., a w pierwszych sześciu miesiącach 2020 r. – 7,9 mld EUR. Z informacji przekazanych przez państwa członkowskie wynika, że w 2019 r. wykorzystano (lub planowano wykorzystać) 77 % tych dochodów na określone cele związane z klimatem i energią (zob. rozdział 3.1.2.2).

Zaszły ponadto istotne zmiany polityczne związane z systemem handlu emisjami, takie jak wejście w życie w dniu 1 stycznia 2020 r. umowy w sprawie powiązania EU ETS z systemem handlu emisjami Szwajcarii oraz zniesienie zawieszenia procesów w odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa dotyczących przydziału bezpłatnych uprawnień do emisji i sprzedaży na aukcji uprawnień do emisji, przy czym zniesienie tego zawieszenia wiązało się z wejściem w życie umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej (zob. rozdział 2.2).

Od czasu publikacji najnowszego sprawozdania w sprawie rynku uprawnień do emisji dwutlenku węgla po raz czwarty opublikowano wskaźnik nadwyżki rezerwy stabilności rynkowej, z którego wynika, że w 2019 r. nastąpił spadek nadwyżki uprawnień z 1,65 mld w 2018 r. do około 1,39 mld uprawnień. Z tego wskaźnika i zmienionych przepisów dotyczących EU ETS wynika, że podaż uprawnień na aukcjach w 2020 r. spadnie o blisko 375 mln uprawnień (niemal 35 %) (zob. rozdział 3.3).

Z myślą o następnym dziesięcioleciu w komunikacie Komisji w sprawie Planu w zakresie celów klimatycznych na 2030 r. zaproponowano podwyższenie unijnego celu w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych na 2030 r. z 40 % do przynajmniej 55 % w porównaniu z poziomami z 1990 r. Aby osiągnąć ten bardziej ambitny cel, Komisja, do czerwca 2021 r., przeprowadzi przegląd całej istotnej polityki związanej z klimatem i w razie potrzeby zaproponuje jej zmianę. Szerszy pakiet legislacyjny w ramach Europejskiego Zielonego Ładu obejmuje również zmianę systemu EU ETS, w tym ewentualne jego rozszerzenie na nowe sektory.

Niniejsze sprawozdanie w sprawie funkcjonowania europejskiego rynku uprawnień do emisji dwutlenku węgla jest przedstawiane zgodnie z wymogami określonymi w art. 10 ust. 5 i art. 21 ust. 2 dyrektywy 2003/87/WE (dyrektywa EU ETS). Celem sprawozdania jest zapewnienie corocznego obrazu zmian na europejskim rynku uprawnień do emisji dwutlenku węgla. Niniejsze sprawozdanie dotyczy roku 2019, ale przedstawiono w nim także zmiany w pierwszej połowie 2020 r.

Od 2005 r. unijny system handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS) stanowi kamień węgielny strategii UE na rzecz ograniczania emisji gazów cieplarnianych z przemysłu oraz produkcji energii elektrycznej i ciepła. Przyczynia się on znacząco do osiągnięcia ogólnego celu UE polegającego na redukcji emisji gazów cieplarnianych o 20 % do 2020 r. w porównaniu z poziomem z 1990 r., przy czym UE znajduje się na dobrej drodze do przekroczenia tego celu.

Dane z 2019 r. dla kategorii instalacji określonych w oparciu o roczne emisje wskazują, że – tak jak w poprzednich latach – 72 % instalacji należało do kategorii A, 21 % – do kategorii B i 7 % – do kategorii C. Jako „instalacje o niskim poziomie emisji” zgłoszono 6 053 instalacji (57 % wszystkich instalacji).

W zakresie działań w ramach EU ETS dodatkowo wymienionych dla emisji gazów cieplarnianych innych niż CO2 zgłoszone zostały zezwolenia wydane w odniesieniu do aluminium pierwotnego i perfluorowęglowodorów (PFC) w 13 państwach (DE, FR, EL, ES, IS, IT, NL, NO, RO, SE, SI, SK i UK), natomiast w odniesieniu do produkcji kwasu azotowego i N2O – w 21 państwach (wszystkich z wyjątkiem CY, DK, EE, IE, IS, LI, LU, LV, MT oraz SI). Pozostałe sektory produkcji N2O – produkcja kwasu adypinowego i produkcja glioksalu i kwasu glioksalowego – zostały zgłoszone w odpowiednio trzech (DE, FR i IT) i dwóch (DE i FR) państwach. Jedynie Norwegia i Austria zgłosiły działalność obejmującą wychwytywanie i składowanie CO2.

Podobnie jak w poprzednim roku siedem państw (ES, FR, HR, IS, IT, SI, UK) skorzystało z możliwości wyłączenia małych podmiotów uczestniczących w systemie z zakresu EU ETS zgodnie z art. 27 dyrektywy w sprawie EU ETS. W 2019 r. wielkość wyłączonych emisji wyniosła 3,81 mln ton CO2 (ok. 0,25 % całkowitych emisji z instalacji stacjonarnych w porównaniu z 0,17 % w poprzednim roku).

Ze sprawozdań złożonych w 2020 r. zgodnie z art. 21 wynika, że – podobnie jak w ostatnich latach – osiem państw (BE, DK, FR, HR, HU, LI, LT, NL) skorzystało z zapisów art. 13 rozporządzenia w sprawie monitorowania i raportowania (MRR) w celu dopuszczenia stosowania uproszczonych planów monitorowania w przypadku instalacji stacjonarnych niskiego ryzyka. W przypadku operatorów statków powietrznych o niskim poziomie emisji dwa państwa zgłosiły stosowanie tego zapisu w odniesieniu do 2019 r. (BE oraz IS).

W 2019 r. plan monitorowania zgłosiło 611 operatorów statków powietrznych (o 7 % mniej niż w roku 2018). 50 % (308) zgłoszonych operatorów wykonywało zarobkowe przewozy lotnicze, a pozostałe 50 % (303) wykonywało lotnicze przewozy niezarobkowe . Łącznie 262 z nich (43 %) zaklasyfikowano jako małe podmioty uczestniczące w systemie (w porównaniu z 287 (44 %) w 2018 r.).

2.2 Rejestr Unii i dziennik transakcji Unii Europejskiej (EUTL)

Rejestr Unii i dziennik transakcji Unii Europejskiej (EUTL) są wykazami służącymi do monitorowania własności uprawnień do emisji ogólnych i lotniczych na podstawie zarejestrowanych sald rachunków i transakcji między tymi rachunkami. Ponadto w systemach tych rejestruje się emisje instalacji stacjonarnych i operatorów statków powietrznych oraz zgodność ze zobowiązaniami wynikającymi z tych emisji. Oba systemy są obsługiwane i prowadzone przez Komisję, natomiast krajowi administratorzy rejestrów w państwach uczestniczących pełnią rolę punktów kontaktowych dla posiadaczy i przedstawicieli rachunków (przedsiębiorstw i osób fizycznych). Rejestr Unii zawiera informacje na temat spełniania przepisów przez rachunki i rejestry, a wszystkie transakcje między rachunkami są automatycznie sprawdzane, rejestrowane i zatwierdzane w EUTL. W ten sposób zapewnia się zgodność wszystkich transakcji z wymogami systemu EU ETS. Dane rejestrowane w rejestrze Unii i EUTL stanowią istotne źródło informacji dla różnego rodzaju sprawozdawczości w odniesieniu do ETS, takiej jak obliczanie wskaźnika nadwyżki rezerwy stabilności rynkowej (zob. sekcja 3.3) czy też sprawozdania przygotowywane przez Europejską Agencję Środowiska. EUTL zapewnia również przejrzystość w zakresie EU ETS dzięki publikowaniu* informacji na temat spełniania przepisów dotyczących ETS przez instalacje stacjonarne i operatorów statków powietrznych oraz na temat transakcji między rachunkami. * Informacje publikowane przez EUTL znajdują się pod adresem: https://ec.europa.eu/clima/ets/

W 2019 r. z rejestru Unii, EUTL i ogólnodostępnej strony internetowej można było w pełni korzystać całodobowo przez 365 dni jedynie z krótkimi, stanowiącymi łącznie około 7 godzin przerwami, które wynikały z aktualizacji technicznych.

Począwszy od dnia 1 stycznia 2019 r. Komisja zawiesiła wszystkie procesy w odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa, dotyczące przydziału bezpłatnych uprawnień do emisji, sprzedaży na aukcji uprawnień do emisji i wymiany międzynarodowych jednostek emisji, zgodnie ze środkami ochronnymi mającymi zapewnić ochronę integralności środowiskowej EU ETS w przypadkach, gdy prawo Unii przestanie mieć zastosowanie do państwa członkowskiego występującego z UE. Zawieszenie to automatycznie zniesiono w dniu 1 lutego 2020 r. wraz z wejściem w życie umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej zapewniającej spełnienie przez brytyjskie instalacje i operatorów statków powietrznych ich zobowiązań w zakresie zgodności z systemem wynikających z emisji w latach 2019 i 2020.

Umowa w sprawie powiązania EU ETS z systemem handlu emisjami Szwajcarii weszła w życie dnia 1 stycznia 2020 r. Aby zapewnić operacyjność powiązania systemów handlu emisjami strony uzgodniły ustanowienie rozwiązania tymczasowego na potrzeby powiązania ich dwóch rejestrów i umożliwienia przekazywania uprawnień między nimi. Przedmiotowe rozwiązanie tymczasowe zaczęło funkcjonować w dniu 21 września 2020 r.

W marcu 2019 r. przyjęto rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/1122 określające przepisy dotyczące funkcjonowania rejestru Unii w latach 2021–2030. Obecnie trwa techniczne wdrażanie nowych przepisów wprowadzonych przedmiotowym rozporządzeniem, a nowe funkcje będą dostępne w rejestrze Unii od dnia 1 stycznia 2021 r.

3. FUNKCJONOWANIE RYNKU UPRAWNIEŃ DO EMISJI DWUTLENKU WĘGLA W 2019 r.

W niniejszym rozdziale przedstawiono informacje dotyczące aspektów związanych z podażą i popytem na uprawnienia w ramach EU ETS. W części dotyczącej podaży zawarto informacje o pułapach emisji, przydziale bezpłatnych uprawnień, aukcjach uprawnień do emisji, odstępstwie od sprzedaży wszystkich uprawnień na aukcji w przypadku produkcji energii elektrycznej i ciepła (art. 10c), programie NER300 i przygotowaniach w zakresie funduszu innowacyjnego i funduszu modernizacyjnego, rozdział o systemach rekompensat pośrednich kosztów emisji, a także informacje o wykorzystaniu międzynarodowych jednostek emisji.

Aby naświetlić sytuację po stronie popytu, przedstawiono informacje o liczbie zweryfikowanych emisji. Następnie przedstawiono informacje o równoważeniu poszczególnych elementów podaży i popytu w zakresie uprawnień do emisji na rynku uprawnień do emisji dwutlenku węgla za pomocą rezerwy stabilności rynkowej.

3.1. Podaż: uprawnienia wprowadzane do obrotu

3.1.1. Pułap

Pułap oznacza bezwzględną maksymalną ilość gazów cieplarnianych, jaka może zostać wyemitowana przez podmioty objęte systemem, aby osiągnąć cel redukcji emisji, która odpowiada liczbie uprawnień wprowadzonych do obrotu w danym okresie rozliczeniowym. W odniesieniu do całego EU ETS stosuje się wspólny, ogólnounijny pułap. Ustalono, że pułap emisji obowiązujący w 2013 r. dla instalacji stacjonarnych wyniesie 2 084 301 856 uprawnień do emisji. Każdego roku pułap ten ulega zmniejszeniu o współczynnik liniowy redukcji wynoszący 1,74 % średniej ogólnej rocznej puli uprawnień wydanych w latach 2008–2012. W ten sposób w 2020 r. maksymalna liczba uprawnień dostępnych dla instalacji stacjonarnych będzie o 21 % niższa niż w 2005 r. Roczny pułap dla sektora lotnictwa wynosi 210 349 264 uprawnień do emisji lotniczych, a więc 5 % mniej niż średnia roczna pula uprawnień do emisji lotniczych przyznawana w latach 2004–2006. W związku z przystąpieniem Chorwacji do EU ETS w dniu 1 stycznia 2014 r. pulę tę zwiększono o 116 524 uprawnień do emisji lotniczych. Ustalenie takiego pułapu miało na celu uwzględnienie prawodawstwa z 2008 r.*, na którego mocy systemem EU ETS objęto wszystkie połączenia lotnicze w obie strony z państwami należącymi do EOG oraz w obrębie EOG. Zakres EU ETS jednak tymczasowo ograniczono do połączeń lotniczych w obrębie EOG w latach 2013–2016, co miało na celu umożliwienie ICAO opracowania mechanizmu międzynarodowego, aby ustabilizować emisje pochodzące z międzynarodowego transportu lotniczego na poziomach z 2020 r. W rezultacie liczba uprawnień do emisji lotniczych wprowadzonych do obiegu w latach 2013–2016 była znacznie niższa niż pierwotnie ustalony pułap. W 2017 r. celem wsparcia globalnego środka ICAO ograniczenie do lotów w obrębie EOG przedłużono do 2023 r. (zob. rozdział 4). W ramach 4. etapu EU ETS (2021–2030) pułap dla instalacji stacjonarnych i dla lotnictwa zostanie obniżony o współczynnik liniowy redukcji wynoszący 2,2 %. * Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/101/WE z dnia 19 listopada 2008 r. zmieniająca dyrektywę 2003/87/WE w celu uwzględnienia działalności lotniczej w systemie handlu przydziałami emisji gazów cieplarnianych we Wspólnocie.

W tabeli 1 przedstawiono dane liczbowe dotyczące pułapu dla instalacji stacjonarnych oraz liczbę uprawnień do emisji lotniczych wprowadzonych rocznie do obiegu w odniesieniu do każdego roku podczas 3. etapu EU ETS.

Tabela 1: Pułap EU ETS na lata 2013–2020