1. Zobowiązanie do zapewnienia bezpiecznej, sprzyjającej włączeniu społecznemu edukacji o wysokiej jakości w sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie przedłużających się kryzysów w ramach działań zewnętrznych UE

W agendzie na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030, szczególnie w ramach jej celu 4, uznaje się znaczenie wysokiej jakości kształcenia i szkolenia jako istotnej podstawy eliminacji głównych światowych wyzwań. W 2016 r. potrzeba ta została uznana na Światowym Szczycie Humanitarnym przez utworzenie platformy „Education Cannot Wait” („Edukacja nie może czekać”), aby zmienić sposób świadczenia usług edukacyjnych w sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie przedłużających się kryzysów.

Prawo do nauki uznano w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej, która jest skierowana do instytucji UE, a także do państw członkowskich, kiedy wdrażają one prawo UE. Prawo to ma zasadnicze znaczenie dla pokojowego rozwoju społeczeństwa, wzrostu gospodarczego i wykorzystania potencjału każdej osoby. Traktat o Unii Europejskiej zawiera wyraźne zobowiązanie UE do promowania ochrony praw dziecka. Prawo do wysokiej jakości, sprzyjających włączeniu społecznemu kształcenia, szkolenia i uczenia się przez całe życie stanowi pierwszą zasadę Europejskiego filaru praw socjalnych. Dzieci zajmują szczególne miejsce w działaniach zewnętrznych UE, zakorzenione w prawach dziecka i potwierdzające, że „polepszenie sytuacji dzieci jest konieczne, jeśli chcemy skutecznie przeciwdziałać niestabilności państw i zapewnić długotrwały zrównoważony rozwój, spójność społeczną, stabilność i bezpieczeństwo humanitarne, zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym i światowym”.

W praktyce jednak miliony dzieci są pozbawione dostępu do edukacji o wysokiej jakości z powodu przedłużających się konfliktów, przymusowego wysiedlenia, przemocy, zmiany klimatu i klęsk żywiołowych. Czynniki te powodują powstawanie niewykształconych, straconych pokoleń oraz stanowią główne przyczyny, które zmusiły tak wiele z takich osób do udania się w niebezpieczną drogę do Europy i innych regionów na świecie, co niekorzystnie wpływa na stabilność ich sytuacji i ich rozwój.

Połowa dzieci na całym świecie, które nie uczęszczają do szkoły, zamieszkuje w regionach owładniętych kryzysem lub konfliktem, a niemal połowa uchodźców w wieku szkoły podstawowej nie uczęszcza do szkoły. Zmusza to UE do zareagowania przez wykorzystanie szeregu instrumentów i metod pozostających do jej dyspozycji. W ostatnich latach UE znacznie zwiększyła wsparcie dla edukacji w sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie przedłużających się kryzysów na całym świecie, uznając, że edukacja jest najbardziej chronicznie niedofinansowanym sektorem w sytuacjach kryzysowych, na który przeznacza się na świecie mniej niż 3 % wszystkich środków na pomoc humanitarną. UE zwiększyła finansowanie edukacji w sytuacjach nadzwyczajnych i kryzysowych z 1 % pomocy humanitarnej w 2015 r. do 8 % w 2018 r., przy czym docelowo udział ten ma wynieść 10 % w 2019 r. Znaczna część unijnej dwustronnej pomocy rozwojowej na rzecz edukacji w latach 2014–2020 jest przeznaczona dla państw niestabilnych i dotkniętych kryzysem. UE jest głównym darczyńcą wspierającym edukację w odpowiedzi na kryzys regionalny w Syrii oraz zapewnia znaczne wielostronne finansowanie globalnych inicjatyw mających na celu zaspokojenie potrzeb edukacyjnych w sytuacjach nadzwyczajnych i kryzysowych.

Obecnie pomoc UE na rzecz edukacji w sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie przedłużających się kryzysów obejmuje wszystkie poziomy edukacji, współpracę z rządami, agencjami ONZ, organizacjami pozarządowymi, społeczeństwem obywatelskim, podmiotami sektora prywatnego, Globalnym Partnerstwem na rzecz Edukacji i innymi zainteresowanymi stronami. Dwustronnemu wsparciu i dialogowi politycznemu z rządami towarzyszy szereg inicjatyw mających na celu łagodzenie zakłóceń ciągłości edukacji na świecie, obejmujących działania od tworzenia tymczasowych przestrzeni do nauki aż po rozwój programów nauczania na odległość dla dzieci, które fizycznie nie mają możliwości dotarcia do szkoły. UE zareagowała na przykład na potrzeby edukacyjne syryjskich dzieci na szeroką skalę, wykorzystując dwustronne finansowanie rozwoju, pomoc humanitarną, regionalny fundusz powierniczy Unii Europejskiej w odpowiedzi na kryzys w Syrii oraz Instrument Pomocy dla Uchodźców w Turcji.

W ostatnich latach znacznie zwiększyły się potrzeby na miejscu i pojawiły się nowe wyzwania. Chociaż skala potrzeb przekracza dostępne zasoby, UE ma jednak do odegrania istotną rolę polegającą na zwiększaniu skali podejmowanych działań, koncentrując się na dotarciu do osób najbardziej potrzebujących wsparcia i mobilizując globalne wsparcie na rzecz dalszych działań.

W niniejszym komunikacie zaproponowano zatem zaktualizowane ramy polityki UE w celu sprostania, przez działania zewnętrzne UE, rosnącym wyzwaniom związanym z edukacją w sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie przedłużających się kryzysów poza UE. Zaproponowano podejście wzmacniające wzajemną odpowiedzialność między odpowiednimi zewnętrznymi instrumentami UE w celu zaspokojenia potrzeb edukacyjnych w sytuacjach nadzwyczajnych i kryzysowych poprzez pomoc humanitarną i rozwojową w oparciu o koordynację, komplementarność i działanie polityczne („powiązanie”). Ponadto w komunikacie przedstawiono nowe i pojawiające się priorytety, takie jak wpływ przemocy na edukację.

Reagowanie na potrzeby edukacyjne w sytuacjach nadzwyczajnych i kryzysowych wymaga podejścia całościowego. Niniejszy komunikat przedstawia sposób, w jaki Komisja rozumie pojęcie edukacji w sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie przedłużających się kryzysów w najszerszym jego znaczeniu; edukacji, u której podstaw leży strategiczne i zintegrowane podejście do promowania bezpiecznych, sprzyjających włączeniu społecznemu i wysokiej jakości możliwości uczenia się dla wszystkich. Edukacja obejmuje: uczenie się przez całe życie, w tym formalne i pozaformalne realizowanie ustalonych poziomów systemów edukacji, obejmujących edukację przedszkolną, szkolnictwo podstawowe, kształcenie średnie, kształcenie policealne i szkolnictwo wyższe (w tym szkolenia techniczne i zawodowe, uczelnie i inne formy rozwoju umiejętności).

Podejście Komisji do edukacji w sytuacjach nadzwyczajnych i kryzysowych obejmuje zarówno sytuacje nadzwyczajne pojawiające się nagle, jak i te rozwijające się powoli, konflikty, sytuacje przemocy, przymusowe wysiedlenia, katastrofy (spowodowane przez człowieka i naturalne), a także stany zagrożenia zdrowia publicznego, przedłużające się i nawracające kryzysy lub sytuacje, w których dowolne wyżej wymienione zjawiska występują jednocześnie. Podejście to, mające na celu wspieranie kształcenia ustawicznego, funkcjonuje we wszystkich obszarach powiązania pomocy humanitarnej z rozwojową, obejmując: gotowość, zmniejszanie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi, zapobieganie, łagodzenie, działanie w sytuacjach wyjątkowych, pomoc w czasie przedłużających się kryzysów i odbudowę gospodarczą.

1.1. Groźna utraty pokoleń

Dzieci stanowią jedną trzecią populacji na świecie, jednak połowa osób dotkniętych kryzysami humanitarnymi to właśnie dzieci. Na całym świecie około połowa dzieci, które nie uczęszczają do szkół, to dziewczęta i chłopcy doświadczający skutków takich kryzysów, przy czym odsetek ten stale rośnie. Syria, Irak, Jemen, Afganistan, Sudan Południowy i Demokratyczna Republika Konga należą do grupy około 35 krajów ogarniętych kryzysem, w których niemal 75 mln dzieci w wieku szkolnym (3–18 lat) doświadcza zakłóceń ciągłości edukacji. Takie ryzyko jest znacznie większe w przypadku przesiedleńców. Z szacunków Agencji ONZ ds. Uchodźców wynika, że obecnie ponad 65 mln osób jest przesiedlonych (najwyższy wynik od czasów II wojny światowej), a średni okres przymusowego wysiedlenia często przekracza 20 lat. Zaledwie nieznacznie ponad połowa uchodźców w wieku szkolnym uczęszcza do szkoły podstawowej, mniej niż jedna czwarta osób z odpowiedniej grupy wiekowej – do szkoły średniej, a jedynie 1 % uczy się w szkołach wyższych. Dziewczęta znajdują się w znacznie bardziej niekorzystnej sytuacji, ponieważ w ich przypadku prawdopodobieństwo nieuczęszczania do szkoły w krajach dotkniętych kryzysem jest 2,5-krotnie większe.

Przyszłość milionów dzieci i osób młodych jest zagrożona narastającą przemocą w placówkach edukacyjnych, obejmującą między innymi: ataki na szkoły i uczelnie, np. porwania uczniów/studentów, wykorzystywanie szkół do celów wojskowych, występowanie min lądowych, niewybuchów i pozostałości po wojnie w okolicach szkół, a także niszczenie placówek edukacyjnych. Władze mogą wykorzystywać edukację jako narzędzie do szerzenia nienawiści i nietolerancji, zwiększania poziomu nierówności i opresji oraz werbowania bezbronnych dzieci do udziału w aktach przemocy. Nierówności pod względem świadczenia usług edukacyjnych mogą skutkować poczuciem niesprawiedliwości i dalszym pogorszeniem sytuacji grup zmarginalizowanych, co ostatecznie może prowadzić do pogłębienia konfliktu.

Dzieci i osoby młode, które nie uczęszczają do szkoły, są narażone na większe ryzyko przemocy seksualnej i przemocy ze względu na płeć, brutalnego ekstremizmu, przymusowych małżeństw, ciąży w młodym wieku, pracy dzieci i przymusowego werbowania. Sytuację osób narażonych na tego rodzaju ryzyko dodatkowo pogarszają trwałe, brutalne i często przedłużające się konflikty, przymusowe wysiedlenia, nierówności oraz ograniczone możliwości ekonomiczne i ograniczony dostęp do podstawowych usług. Skutki kryzysów w zakresie dostępu do edukacji, takie jak zamykanie szkół lub obecność wojskowych w szkołach, mogą skłaniać ludność do uchodźstwa w poszukiwaniu bezpieczniejszych środowisk, co często odbywa się w warunkach zagrożenia życia. Edukacja to cenny towar przenośny.

W sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie przedłużających się kryzysów systemy edukacji, w ramach których i tak brakuje zasobów, ulegają dalszemu osłabieniu, co zmniejsza szanse na osiąganie dobrych wyników w nauce przez dzieci i osoby młode oraz na wykorzystanie przez nie swojego pełnego potencjału. Częste zakłócenia w pracy szkoły oraz urazy psychiczno-społeczne na skutek traumatycznych wydarzeń utrudniają naukę, co dodatkowo potęgują brak kadry dydaktycznej i zbyt liczne klasy.





1.2. Wzmocnienie działań zewnętrznych UE

Aby osiągnąć cele zrównoważonego rozwoju i zgodnie z agendą w zakresie edukacji do roku 2030, UE skoncentruje się na czterech strategicznych, priorytetowych obszarach działania:

1.wzmocnienie systemów i partnerstw na rzecz szybkiego, wydajnego, skutecznego i innowacyjnego reagowania w obszarze edukacji;