KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY Ocena działań podjętych przez Węgry w odpowiedzi na zalecenie Rady z dnia 13 marca 2012 r. mające na celu likwidację nadmiernego deficytu budżetowego /* COM/2012/0276 final */





KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY Ocena działań podjętych przez Węgry w odpowiedzi na zalecenie Rady z dnia 13 marca 2012 r. mające na celu likwidację nadmiernego deficytu budżetowego 1. Procedura nadmiernego deficytu i najnowsze zalecenia W dniu 5 lipca 2004 r. w drodze decyzji nr 2004/918/WE[1] zgodnie z art. 104 ust. 6 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (TWE) Rada stwierdziła, że na Węgrzech istnieje nadmierny deficyt budżetowy i wydała zalecenie zgodnie z art. 104 ust. 7 TWE mające na celu likwidację nadmiernego deficytu budżetowego do końca 2008 r. W dniu 18 stycznia 2005 r. w drodze decyzji nr 2005/348/WE[2] zgodnie z art. 104 ust. 8 TWE Rada stwierdziła, że Węgry nie podjęły skutecznych działań w odpowiedzi na jej zalecenie i dnia 8 marca 2005 r. wydała drugie zalecenie zgodnie z art. 104 ust. 7 TWE, potwierdzając termin korekty nadmiernego deficytu do końca 2008 r. W dniu 8 listopada 2005 r. w drodze decyzji nr 2005/843/WE[3] zgodnie z art. 104 ust. 8 TWE Rada stwierdziła, że Węgry po raz drugi nie podjęły skutecznych działań w odpowiedzi na jej zalecenia wydane zgodnie z art. 104 ust. 7 TWE. W związku z tym dnia 10 października 2006 r. Rada skierowała do Węgier trzecie zalecenie na podstawie art. 104 ust. 7 TWE, przedłużając termin dokonania korekty nadmiernego deficytu do końca 2009 r. W dniu 7 lipca 2009 r. w swoim zaleceniu przyjętym zgodnie z art. 104 ust. 7 TWE (zwanym dalej zaleceniem Rady z dnia 7 lipca 2009 r.) Rada stwierdziła, że można uznać, że władze węgierskie podjęły skuteczne działania w odpowiedzi na zalecenia z dnia 10 października 2006 r. oraz, z uwagi na poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej, wydała zmienione (czwarte) zalecenia zgodnie z art. 104 ust. 7 TWE, po raz kolejny ustalając nowy termin korekty, tym razem do końca 2011 r. W dniu 27 stycznia 2010 r. Komisja przyjęła komunikat do Rady[4], w którym stwierdziła, że Węgry podjęły skuteczne działania w odpowiedzi na zalecenie Rady z dnia 7 lipca 2009 r., lecz zwróciła jednocześnie uwagę na poważne zagrożenia. W dniu 24 stycznia 2012 r. w drodze decyzji nr 2012/139/UE[5] zgodnie z art. 126 ust. 8 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) Rada stwierdziła, że Węgry nie podjęły w wyznaczonym w zaleceniu terminie skutecznego działania w odpowiedzi na zalecenie Rady z dnia 7 lipca 2009 r. Mimo że w 2011 r. nie przekroczono wartości referencyjnej deficytu wynoszącej 3 % PKB, nie było to skutkiem strukturalnej i trwałej korekty, lecz wynikało z wysokich dochodów jednorazowych. Jednocześnie w latach 2010 i 2011 nastąpiło pogorszenie salda strukturalnego wynoszące ponad 2 % PKB, podczas gdy zalecany poziom łącznej korekty budżetowej wynosił 0,5 % PKB. Ponadto, mimo wprowadzenia przez władze w 2012 r. środków strukturalnych, które miały w znacznym stopniu zrekompensować wcześniejsze pogorszenie, ustanowiona w Traktacie wartość referencyjna na poziomie 3 % PKB po raz kolejny nie zostanie przekroczona w 2012 r. tylko dzięki jednorazowym dochodom wynoszącym niemal 1 % PKB, a przekroczenie tej wartości nastąpi ponownie w 2013 r. po stopniowym wycofaniu wszystkich środków jednorazowych. Po przyjęciu wspomnianej powyżej decyzji Rady w dniu 13 marca 2012 r. w drodze decyzji wykonawczej nr 2012/156/UE[6] Rada podjęła decyzję o wstrzymaniu części zobowiązań z Funduszu Spójności dla Węgier ze skutkiem od dnia 1 stycznia 2013 r., zgodnie z art. 4 rozporządzenia (WE) nr 1084/2006 z dnia 11 lipca 2006 r. ustanawiającego Fundusz Spójności[7]. Tego samego dnia Rada wydała również nowe (piąte) zalecenia dla Węgier zgodnie z art. 126 ust. 7 TFUE i art. 3 rozporządzenia (WE) nr 1467/97[8] (zwane dalej „zaleceniem Rady z dnia 13 marca 2012 r.”) ustanawiające nowy termin likwidacji nadmiernego deficytu na 2012 r. Ponadto Rada wydała następujące szczegółowe zalecenia: · Władze węgierskie powinny doprowadzić do zmniejszenia deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych do poziomu poniżej wartości referencyjnej wynoszącej 3 % PKB w sposób wiarygodny i trwały, zgodnie z wieloletnią ścieżką określoną w zaktualizowanym programie konwergencji, zatwierdzonym opinią Rady wydaną w dniu 12 lipca 2011 r. W tym celu władze Węgier powinny w szczególności: (a) zapewnić osiągnięcie docelowego deficytu na 2012 r. na poziomie 2,5 % PKB, co w oparciu o ramy makroekonomiczne wynikające z prognozy śródokresowej przeprowadzonej przez służby Komisji w lutym 2012 r. wymagałoby dodatkowej konsolidacji fiskalnej w wysokości co najmniej 0,5 % PKB w uzupełnieniu do wcześniej już przewidzianej konsolidacji w wysokości 1,9 % PKB. Należy tego dokonać w szczególności poprzez doprecyzowanie i rygorystyczne wdrożenie środków obniżających deficyt zawartych w programie Kálmána Szélla i w zaktualizowanym programie konwergencji, jak również poprzez przyjęcie, w miarę potrzeb, dalszych środków konsolidacji o charakterze strukturalnym. (b) ewentualne zyski nadzwyczajne, w tym możliwe dochody jednorazowe wynikające z przejścia beneficjentów z prywatnego do publicznego filaru systemu emerytalnego, przeznaczyć na poprawę salda nominalnego; (c) podjąć niezbędne dodatkowe środki o charakterze strukturalnym w celu zagwarantowania, że deficyt w 2013 r., który według szacunków opartych na ramach makroekonomicznych wynikających z prognozy śródokresowej przeprowadzonej przez służby Komisji w lutym 2012 r. ma przekroczyć ustaloną w Traktacie wartość referencyjną 3 % PKB o 0,6 % PKB, utrzyma się znacznie poniżej tego progu również po oczekiwanym i zalecanym całkowitym wycofaniu dochodów jednorazowych o wartości zbliżonej do 1 % PKB. Środki te mogłyby objąć doprecyzowanie i wdrożenie planowanych reform strukturalnych zawartych w programie Kálmána Szélla; (d) włączyć do kolejnych ustaw budżetowych przepisy zapewniające wystarczający poziom rezerw (w uzupełnieniu rezerwy ogólnej wymaganej na mocy ustawy o finansach publicznych) w celu zapewnienia osiągnięcia celów budżetowych również w przypadku wystąpienia nieprzewidzianych zdarzeń. · Takie dostosowanie budżetowe powinno przyczynić się do osiągnięcia tendencji spadkowej wskaźnika długu brutto sektora instytucji rządowych i samorządowych. W szczególności należy zagwarantować, że w ciągu trzech lat po korekcie nadmiernego deficytu zostaną poczynione dostateczne postępy w zbliżaniu się do wartości odniesienia dotyczącej redukcji długu, zgodnie z art. 2 ust. 1a rozporządzenia (WE) nr 1467/97. · Zgodnie z zaleceniem Rady z dnia 12 lipca 2011 r. władze Węgier powinny zapewnić skuteczne działanie kluczowych konstytucyjnych zasad budżetowych poprzez dostosowanie ustawy podstawowej dotyczącej stabilności gospodarczej. Reguły numeryczne powinny zapewnić umocowanie procesu budżetowego w wiążących ramach średniookresowych, a kompetencje rady budżetowej w zakresie sporządzania analiz powinny zostać rozszerzone. Rada wyznaczyła termin do dnia 13 września 2012 r. na podjęcie przez rząd Węgier skutecznych działań i określenie środków, które będą niezbędne do dokonania postępów w zakresie zapewnienia trwałej korekty nadmiernego deficytu. Jednocześnie Rada zobowiązała się ocenić, czy Węgry podjęły konieczne działanie korekcyjne już na posiedzeniu w dniu 22 czerwca 2012 r., aby znieść częściowe wstrzymanie zobowiązań z Funduszu Spójności w 2013 r. w przypadku spełnienia określonych warunków[9]. Aby ułatwić decyzję Rady, Komisja zobowiązała się niezwłocznie przedstawić Radzie swoją ocenę tego, czy podjęte zostały skuteczne działania w wyniku przyjęcia przez rząd Węgier środków korygujących spełniających zalecenie Rady z dnia 13 marca 2012 r. na mocy art. 126 ust. 7 TFUE. Zobowiązania i działania podjęte przez władze Węgier stanowią podstawę dla niniejszego komunikatu. Należy również zauważyć, że Rada wezwała władze węgierskie także do podjęcia koniecznego wysiłku strukturalnego w celu osiągnięcia celu budżetowego, tj. deficytu w wysokości 2,2 % PKB w 2013 r., w sposób zapewniający utrzymanie średniookresowego celu budżetowego, przy jednoczesnym dokonaniu trwałej korekty nadmiernego deficytu. 2. Ocena skuteczności podjętych działań Zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1467/97 i zmienionym kodeksem postępowania[10] należy uznać, że państwo członkowskie podjęło skuteczne działanie, jeżeli działa zgodnie z zaleceniem wydanym na podstawie art. 126 ust. 7. W kodeksie postępowania stwierdzono, że w ocenie podjęcia skutecznego działania należy wziąć pod uwagę przede wszystkim, czy dane państwo członkowskie osiągnęło roczne cele budżetowe, zgodnie z początkowym zaleceniem Rady, oraz przewidzianą poprawę salda w ujęciu uwzględniającym zmiany cykliczne, po skorygowaniu o działania jednorazowe i tymczasowe. 2.1. Ocena działań podjętych w odniesieniu do wyników budżetowych w latach 2012 i 2013 Warunki otoczenia makroekonomicznego pogorszyły się nieznacznie w porównaniu z prognozą służb Komisji z lutego 2012 r. stanowiącą podstawę dla zalecenia Rady z dnia 13 marca 2012 r., co spowodowało obniżenie przewidywanego realnego PKB o 0,1 % w 2012 r. i jego nieznaczny wzrost do poziomu tylko 1,6 % PKB w 2013 r. Takie osłabienie jest związane przede wszystkim z gorszymi od oczekiwanych wynikami w przemyśle budowlanym w pierwszym kwartale. Ponadto wprowadzone ostatnio nowe środki (zob. szczegóły poniżej) doprowadziły do dalszego pogorszenia prognoz dotyczących wzrostu w krótkim i średnim okresie oraz, zgodnie z prognozą służb Komisji z wiosny 2012 r. i w oparciu o informacje dostępne do daty granicznej[11] prognozy, przewiduje się, że realny PKB spadnie o 0,3 % w 2012 r., a następnie wzrośnie jedynie o 1,0 % w 2013 r. Program konwergencji z 2012 r. zawiera nieco bardziej optymistyczną prognozę dotyczącą wzrostu (0,1 % w 2012 r. i 1,6 % w 2013 r.), głównie w związku z (i) wyższymi wydatkami na spożycie prywatne spowodowanymi bardziej optymistycznymi założeniami dotyczącymi wzrostu zatrudnienia w sektorze prywatnym oraz (ii) większą dynamiką nakładów brutto na środki trwałe. W 2011 r. budżet sektora instytucji rządowych i samorządowych osiągnął nadwyżkę w wysokości 4,3 % PKB, dzięki dochodom jednorazowym wynoszącym 9,7 % PKB, wynikającym z faktycznego zniesienia wcześniejszego obowiązkowego prywatnego funduszu emerytalnego[12]. Po wyłączeniu czynników jednorazowych budżet wykazał jednakże deficyt w wysokości 5 ¼ % PKB. Mimo że wynik ten jest w dużej mierze zgodny z szacunkami zawartymi w dokumencie roboczym służb Komisji załączonym do zalecenia Komisji w sprawie zalecenia Rady z marca 2012 r. na podstawie art. 126 ust. 7 TFUE, jest on lepszy od wyniku przewidywanego przez rząd w jego sprawozdaniu okresowym dotyczącym procedury nadmiernego deficytu z grudnia 2011 r. oraz od założeń służb Komisji z początków stycznia 2012 r.[13] i odzwierciedla głównie lepszą niż oczekiwano równowagę budżetową podsektora lokalnego. 2.1.1. Korekta deficytu w 2012 r. na podstawie prognozy służb Komisji z wiosny 2012 r. oraz wykorzystanie nadzwyczajnych dochodów Zgodnie z prognozą służb Komisji z wiosny 2012 r. przewiduje się, że w 2012 r. deficyt budżetowy osiągnie poziom 2,5 % PKB, co jest zgodne z oficjalnym docelowym deficytem i wynosi o 0,5 % PKB mniej niż deficyt szacowany w ocenie z marca 2012 r. To polepszenie prognoz wynika przede wszystkim z trzech elementów: 1. Obejmuje efekt bazy wynikający z lepszego niż przewidywano wyniku budżetowego w 2011 r. (0,1 % PKB). 2. Rząd ogłosił w programie konwergencji z 2012 r. nowe środki oszczędnościowe o wartości 0,3 % PKB, co wpływa na rozwój sytuacji budżetowej w 2012 r. Do środków tych zaliczają się środki służące zwiększeniu dochodów wynoszące ponad 0,1 % PKB, w tym wprowadzenie nowego podatku od usług telekomunikacyjnych oraz mechanizm odwrotnego obciążenia VAT w rolnictwie. Po stronie wydatków oszczędności w wysokości 0,2 % PKB obejmują ograniczenie środków dla poszczególnych ministerstw oraz dalsze obniżenie dopłat do leków. W świetle ryzyka związanego z wdrożeniem dotyczącego środków po stronie wydatków obliczenia służb Komisji w prognozie z wiosny 2012 r. uwzględniają oszczędności rzędu 0,2 % PKB (z ogółem 0,3 % PKB). 3. Oprócz nowych środków oszczędnościowych na prognozy dotyczące deficytu wpływ mają nowe środki jednorazowe. Te nowe jednorazowe dochody w wysokości 0,4 % PKB obejmują (i) wpływ nowej fali przejść pozostałych beneficjentów końcowych z prywatnego do publicznego filaru systemu emerytalnego w odpowiedzi na zachęty rządowe w terminie do końca marca 2012 r. (0,2 % PKB)[14] i (ii) jednorazowe dochody w wysokości 0,2 % PKB związane z faktem, że niektóre fundusze strukturalne UE otrzymano dopiero w styczniu 2012 r., podczas gdy rząd dokonał odnośnych płatności na rzecz beneficjentów końcowych już w grudniu 2011 r., o czym poinformowano służby Komisji w kontekście misji dotyczącej prognozy w kwietniu 2012 r.[15]. Oczekuje się, że zostaną one częściowo zrównoważone przez nowe wydatki jednorazowe w wysokości 0,15 % PKB związane z sektorem transportu (decyzja ta została przekazana służbom Komisji również w kwietniu). Przewiduje się zatem, że dochody jednorazowe netto wzrosną o około 0,25 % PKB do około 0,9 % PKB. Bez tych czynników tymczasowych deficyt budżetowy przekroczyłby wartość referencyjną ustaloną na poziomie 3 % PKB (wyniósłby 3,4 % PKB) . Chociaż zgodnie z prognozą służb Komisji z wiosny 2012 r. przewiduje się, że docelowy deficyt na 2012 r. zostanie osiągnięty, wymagałoby to zniesienia pełnej kwoty rezerwy nadzwyczajnej (warunkowe cięcia wydatków)[16] wynoszącej blisko 1½ % PKB, która została stworzona w celu zrekompensowania nieprzewidzianych zdarzeń w perspektywie osiągnięcia docelowej wartości deficytu[17]. W obliczeniach w programie konwergencji z 2012 r. pojawia się natomiast nadal dostępna rezerwa nadzwyczajna w wysokości 0,4 % PKB w 2012 r. Różnica ta wynika z przewidywanego przez służby Komisji przekroczenia wydatków o blisko ½ % PKB związanego z dopłatami do leków i sektora transportu oraz brakiem wystarczających informacji szczegółowych dotyczących cięć środków budżetowych, jak również jest konsekwencją nieco niższych dochodów podatkowych w świetle przewidywanego mniejszego wzrostu gospodarczego. Zgodnie z zaleceniem Rady z dnia 13 marca 2012 r. ewentualne dochody nadzwyczajne, w tym możliwe dochody jednorazowe wynikające z powrotu beneficjentów z prywatnego do publicznego filaru systemu emerytalnego należy przeznaczyć na poprawę salda nominalnego. Podczas gdy w programie konwergencji z 2012 r. nie uwzględniono tych dochodów, zostały one włączone do prognozy z wiosny 2012 r., w wyniku czego przewiduje się osiągnięcie docelowego poziomu deficytu (ale nie osiągnięcie lepszego wyniku). 2.1.2. Korekta deficytu w 2013 r. w oparciu o prognozę służb Komisji z wiosny 2012 r. i przepisy dotyczące rezerw W prognozie służb Komisji z wiosny 2012 r. przewidziano, że deficyt budżetowy wzrośnie do 2,9 % PKB w 2013 r., czyli że utrzyma się poniżej wartości referencyjnej wynoszącej 3 % PKB zarówno w 2012 r., jak i w 2013 r., choć w pierwszym roku jest to uzależnione od środków jednorazowych. Deficyt przewidywany na 2013 r. jest o 0,7 % PKB niższy od prognozy deficytu w wysokości 3,6 % PKB zawartej w ocenie z marca 2012 r., lecz o 0,7 % PKB wyższy od oficjalnego poziomu docelowego wynoszącego 2,2 % PKB. Poprawa prognozy budżetowej odzwierciedla liczne dodatkowe środki oszczędnościowe zapowiedziane w programie konwergencji z 2012 r. Według szacunków rządu środki te mogą obniżyć deficyt budżetowy w 2013 r. o około 1,7 % PKB. W programie konwergencji z 2012 r., w oparciu głównie o lepsze od oczekiwanych wyniki za 2011 r., również przewidziano deficyt w sektorze instytucji rządowych i samorządowych niższy o 0,2 % PKB w 2012 r. i o 0,3 % PKB w 2013 r. Wpływ środków oszczędnościowych na obniżenie deficytu brutto (o około 1,7 % PKB) został obliczony z uwzględnieniem dochodu wskazanego w programie konwergencji z 2012 r. jako minimalny (0,4 % PKB) z opodatkowania transakcji finansowych. Podejście to zostało poparte decyzją rządu z dnia 9 maja mającą na celu pobranie tego minimalnego dochodu. Jednocześnie obejmuje ono oszczędności wynoszące około 0,2 % PKB dzięki ścisłej kontroli wydatków na zakup towarów i usług w sektorze publicznym, co zostało wspomniane w programie konwergencji z 2012 r. i podane do publicznej wiadomości w dniu 16 maja 2012 r. Po stronie dochodów środki te obejmują: (i) wprowadzenie podatku od transakcji finansowych (co najmniej 0,4 % PKB), (ii) wyższe stawki opodatkowania usług ubezpieczeniowych oraz sektora energii i użyteczności publicznej (0,2 % PKB), (iii) pełny roczny wpływ podatku nakładanego na sektor telekomunikacji i mechanizmu odwrotnego obciążenia VAT w rolnictwie (0,2 % PKB), jak również (iv) wprowadzenie elektronicznych opłat drogowych od lipca 2013 r. (0,25 % PKB). Po stronie wydatków środki obejmują: (i) zmniejszenie środków na działy budżetowe i przedsiębiorstwa państwowe, (ii) nominalne zamrożenie wydatków na zakup towarów i usług podsektora centralnego, a także (iii) ograniczenie dotacji dla sektora transportu publicznego i na leki, o łącznym wpływie brutto na poprawę sytuacji budżetowej wynoszącym ponad 0,6 % PKB. Biorąc pod uwagę brak szczegółowych informacji dostępnych do daty granicznej prognozy służb Komisji z wiosny 2012 r. (26 kwietnia 2012 r.) oraz ryzyko związane z wdrożeniem wynikające głównie z pewnego ograniczenia wydatków, jedynie dwie trzecie wspomnianego obniżenia deficytu o 1,7 % PKB (czyli 1,1 % PKB) mogłyby zostać włączone do prognozy. Podczas gdy w programie konwergencji z 2012 r. zakłada się, że docelowy deficyt na poziomie 2,2 % PKB zostanie osiągnięty przy jednoczesnym zachowaniu rezerwy nadzwyczajnej wynoszącej 0,2 – 0,5 % PKB (w zależności od dochodów uzyskanych z podatku od transakcji finansowych), w prognozie służb Komisji z wiosny 2012 r. przewiduje się deficyt nieco poniżej wartości referencyjnej wynoszącej 3 % PKB, lecz z wykorzystaniem wszystkich rezerw nadzwyczajnych (i zakładając brak środków jednorazowych i tymczasowych w tym roku). Ten wyższy przewidywany deficyt budżetowy odzwierciedla głównie ryzyko związane z wdrożeniem wynikające z wcześniejszych i zapowiedzianych niedawno środków oszczędnościowych (odpowiednio, ¼ % oraz ½ % PKB), jak również z gorszych prognoz dotyczących sytuacji makroekonomicznej (pociągających za sobą wzrost deficytu o ¼ % PKB)[18]. W zaleceniu wezwano również rząd do włączenia do kolejnych ustaw budżetowych przepisów zapewniających wystarczający poziom rezerw. Mimo że w prognozie służb Komisji z wiosny 2012 r. nie przewiduje się, by rezerwa nadzwyczajna pozostała do dyspozycji w 2013 r. w celu zrekompensowania ewentualnych przekroczeń wydatków, uwzględniono w niej pewne ryzyko związane z wdrożeniem. Ponadto władze nadal mają możliwość włączenia takiej rezerwy do kolejnych ustaw budżetowych. Takie podejście, a także wykorzystanie dochodów jednorazowych w celu poprawy budżetu strukturalnego, będzie monitorowane w oparciu o półroczne sprawozdania okresowe dotyczące procedury nadmiernego deficytu, które mają być regularnie przedkładane przez rząd do czasu uchylenia procedury nadmiernego deficytu. 2.1.3. Nowe informacje po dacie granicznej wiosennej prognozy Po dacie granicznej prognozy służb Komisji z wiosny 2012 r. rząd dostarczył dalsze informacje dotyczące zmniejszenia środków na działy budżetowe odpowiadającego 0,15 % PKB, z czego tylko jedna trzecia została uwzględniona w prognozie służb Komisji z wiosny 2012 r. ze względu na brak wystarczających informacji szczegółowych. Nowe informacje wyjaśniły zakres wpływu na budżety poszczególnych ministerstw i na środki, a także że przewidywane oszczędności opierają się na anulowaniu wybranych zadań i poprawie wydajności, co może zapewnić ich trwałość. Na podstawie tych informacji służby Komisji mogą teraz uwzględnić w swoich zaktualizowanych prognozach pełen wpływ tego środka w wysokości 0,15 % PKB. Ponadto decyzją rządu nr 1152/2012 z dnia 16 maja 2012 r. zmieniającą decyzję rządu nr 1122/2012 (IV.25.), rząd podał do publicznej wiadomości swoją decyzję o nominalnym zamrożeniu w 2013 r. wydatków podsektora centralnego, jak również o ograniczeniu wzrostu wydatków podsektora lokalnego na zakup towarów i usług do połowy stopy inflacji (środki te zostały tylko w sposób pośredni wspomniane w programie konwergencji z 2012 r.). Rząd wyjaśnił również, że oszczędności te wynoszące blisko 0,2 % PKB będą realizowane na podstawie tych samych zasad co w przypadku zmniejszenia środków na działy budżetowe. Decyzja ta polepszyła zaktualizowaną ocenę budżetu przeprowadzoną przez służby Komisji o zaledwie 0,1 % PKB w związku z tym, że istnieje pewne ryzyko związane z wdrożeniem, a także mając na uwadze fakt, że rząd centralny ma ograniczony wpływ na planowanie budżetowe samorządów lokalnych. W dniu 9 maja 2012 r. władze przyjęły niektóre kluczowe parametry pakietu podatkowego (projekty ustaw zostały przedłożone parlamentowi w dniu 11 maja), który zawiera szereg elementów różniących się od opisu zawartego w programie konwergencji z 2012 r. Ogólnie nowe podatki będą konsekwentnie nakładane na przedsiębiorstwa, a nie na konsumentów, jak planowano wcześniej, co może doprowadzić do dalszego pogorszenia klimatu inwestycyjnego, o czym świadczą deklaracje zainteresowanych organizacji biznesowych. W odniesieniu do konkretnych zmian liczbowych, rząd zadecydował o pułapach miesięcznych płatności podatkowych w sektorze telekomunikacji oraz o niższych od planowanych podatkach nakładanych na dopłaty do energii i na przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, co oznacza łączną stratę dochodów o około 0,1 % PKB. Ten spadek dochodów ma zostać zrekompensowany przez odpowiednio wyższe przychody z tytułu podatku od transakcji finansowych, ponieważ usunięcie pierwotnie przewidzianego ograniczenia nie byłoby w pełni skompensowane przez zawężony wykaz transakcji podlegających opodatkowaniu. Na podstawie informacji dostępnych w momencie kończenia prac nad niniejszą oceną, te nowe informacje nie miały wpływu na ogólną wysokość oczekiwanych dochodów z pakietu podatkowego. Biorąc pod uwagę wszystkie te nowe informacje otrzymane po dacie granicznej prognozy służb Komisji z wiosny 2012 r., a zwłaszcza dalsze szczegółowe informacje dotyczące wydatków, prowadzące do zmniejszenia deficytu o 0,2 % PKB, w 2013 r. deficyt spadłby do 2,7 % PKB, co można uznać za poziom znacznie poniżej progu 3 % PKB (patrz tabela 1 w odniesieniu do zmian oceny Komisji na różnych etapach). 2.1.4. Wysiłek fiskalny leżący u podstaw korekty deficytu w latach 2012 i 2013 W swoim zaleceniu z dnia 13 marca 2012 r. Rada wezwała rząd do zapewnienia osiągnięcia w 2012 r. docelowego deficytu w wysokości 2,5 % PKB, a w 2013 r. deficytu znacznie poniżej progu 3 % PKB. Na podstawie ram makroekonomicznych wynikających z prognozy służb Komisji z lutego 2012 r. przewidywano, że w 2012 r. może być konieczna dodatkowa konsolidacja fiskalna na poziomie co najmniej ½ % PKB (oprócz już przewidzianej konsolidacji fiskalnej wynoszącej 1,9 % PKB) i dalsza konsolidacja w 2013 r. (biorąc pod uwagę prognozy deficytu na poziomie 3,6 % PKB w tym samym roku). Zgodnie z prognozą służb Komisji z wiosny 2012 r. oczekuje się, że po pogorszeniu o 1,4 % PKB w 2010 r. i o dodatkowe 0,7 % PKB w 2011 r. saldo strukturalne ulegnie poprawie o blisko 2¼ % PKB w 2012 r., co przekracza poprawę o ¼ % PKB przewidywaną w ocenie z marca 2012 r. Poziom ten jest nieznacznie niższy od dodatkowej konsolidacji fiskalnej zalecanej przez Radę i znajduje częściowe wyjaśnienie w (nieznacznej) korekcie w dół wzrostu potencjalnego między prognozą służb Komisji z lutego 2012 r. a prognozą z wiosny 2012 r. (co w 2012 r. ma negatywny, wynoszący 0,1 %, wpływ na saldo w ujęciu uwzględniającym zmiany cykliczne w 2012 r.). Ponadto dochody podatkowe (po odliczeniu wpływu środków uznaniowych) w 2012 r. były niższe niż sugerowały zmiany PKB i standardowe elastyczności podatkowe, co mogło się częściowo przyczynić do zmiany salda strukturalnego, która sprawiła, że nie osiągnięto (o mały margines) wymaganej konsolidacji budżetowej. Biorąc pod uwagę te czynniki, konsolidacja fiskalna w 2012 r. może być uznana za zasadniczo zgodną z wymogami zawartymi w zaleceniu Rady z dnia 13 marca 2012 r. W prognozie z wiosny 2012 r. przewidziano, że w 2013 r. nastąpi nieznaczna dodatkowa poprawa strukturalnego salda budżetowego (0,1 % PKB). Biorąc pod uwagę nowe informacje dostarczone przez rząd po dacie granicznej prognozy, wartość tej dodatkowej poprawy zwiększyła się do ponad ¼ % PKB. Tabela 1: Zmiany prognozy budżetowej || 2012 || 2013 Ocena Komisji z marca 2012 r. || -3,0 || -3,6 Rozwój sytuacji makroekonomicznej leżącej u podstaw programu || -0,05 || -0,05 Środki jednorazowe || 0,25 || 0,0 po stronie dochodów (dodatkowe przenoszenie się członków z filara prywatnego do publicznego systemu emerytalnego, szczególny sposób księgowania funduszy unijnych) || 0,40 || 0,0 po stronie wydatków (wydatki związane z zadłużeniem w sektorze transportu) || -0,15 || 0,0 Inne zmiany sytuacji budżetowej (np. zmiany w systemie kompensacji wynagrodzeń, dostosowanie do zmian podatkowych) || 0,15 || -0,10 Ocena Komisji przed wprowadzeniem nowych środków || -2,65 || -3,75 Środki oszczędnościowe przewidziane w programie konwergencji z 2012 r. || 0,20 || 1,10 po stronie dochodów (np. podatek od transakcji finansowych, elektroniczne opłaty drogowe, dodatkowe opodatkowanie sektorów energii i telekomunikacji) || 0,15 || 0,90 po stronie wydatków (np. zmniejszenie wydatków na działy budżetowe, zmniejszenie dopłat do leków) || 0,05 || 0,20 Wtórne skutki makroekonomiczne podjętych środków oszczędnościowych || -0,05 || -0,25 Prognoza z wiosny 2012 r. (opublikowana dnia 11 maja 2012 r.) || -2,5 || -2,9 Dalsze informacje na temat wydatków na środki oszczędnościowe (po dacie granicznej prognozy z wiosny 2012 r.) || 0,10 || 0,20 Zaktualizowana ocena Komisji || -2,5¹ || -2,7 ¹ Dalsze informacje na temat środków oszczędnościowych prowadzących do stworzenia rezerwy nadzwyczajnej równej 0,1 % PKB 2.1.5. Ogólna ocena dotycząca korekty deficytu i zadłużenia Ogólnie, również biorąc pod uwagę informacje udostępnione po dacie granicznej prognozy służb Komisji z wiosny 2012 r., przewiduje się, że deficyt budżetowy wyniesie w 2012 r. 2,5 % PKB, a w 2013 r. utrzyma się na poziomie znacznie poniżej wartości referencyjnej wynoszącej 3 % PKB, zgodnie z zaleceniem Rady wydanym w marcu bieżącego roku. Poprawa prognozy budżetowej odzwierciedla głównie skutki budżetowe nowych środków w wysokości 0,3 % PKB w 2012 r. i 1,3 % PKB w 2013 r. ogłoszonych w kontekście programu konwergencji z 2012 r., a następnie bliżej wyjaśnionych, które także przyczyniają się do poprawy salda strukturalnego o ¼ % PKB w 2012 r. i o dodatkowe ½ % PKB w 2013 r. w porównaniu z poziomami z oceny z marca 2012 r. Inne czynniki, takie jak korzystny efekt bazy wynikający z nieznacznie lepszego niż przewidywano salda budżetowego w 2011 r. i wyższe dochody jednorazowe, również przyczyniają się do lepszych prognoz dotyczących deficytu nominalnego i sprawiają, że docelowy deficyt w wysokości 2,5 % PKB w 2012 r. jest możliwy do osiągnięcia. Warto zauważyć, że podejmowane działania konsolidacyjne budzą pewne wątpliwości pod względem jakości, jako że są one głównie skoncentrowane na działaniach po stronie dochodów i mogą utrudniać wzrost gospodarczy, również w świetle pogorszenia otoczenia biznesu poprzez faktyczne zastąpienie tymczasowych opłat sektorowych, które miały być stopniowo wycofywane, przez stałe sektorowe podatki mające zastosowanie zasadniczo do tych samych sektorów. Jak wspomniano w kontekście zalecenia Rady, w doprowadzeniu do trwałej korekty nadmiernego deficytu Węgier pomocne mogłyby być środki dotyczące powszechnego zasiłku na dziecko (możliwie w połączeniu z ostatnio wprowadzonymi znaczącymi ulgami podatkowymi dla rodzin), wprowadzenie scentralizowanego, opartego na wartości podatku od nieruchomości oraz zwiększenie progresji w ramach liniowego podatku dochodowego[19]. W 2011 r. dług sektora instytucji rządowych i samorządowych spadł nieznacznie, do 80,6 % PKB, w związku ze znaczną nadwyżką pierwotną w wysokości 8¼ % PKB, która została w znacznym stopniu zrównoważona deprecjacją forinta o ponad 10 %. Przewiduje się, że poziom długu obniży się do 78,5 % PKB w 2012 r. i nieco bardziej w 2013 r., w oparciu o prognozę deficytu włączoną do prognozy z wiosny 2012 r. i przy założeniu, że nie będą zbywane żadne aktywa publiczne[20]. Zgodnie z aktualizacją programu konwergencji, dług publiczny ma być stale obniżany w całym okresie objętym programem do poziomu 77 % PKB w 2013 r. oraz poniżej 73 % PKB w 2015 r. Co do zgodności z wartością odniesienia w zakresie obniżenia długu Węgry zostaną objęte okresem przejściowym w ciągu trzech lat następujących po korekcie nadmiernego deficytu (tj. w latach 2013-2015). Planowana korekta budżetowa zapewniłaby wystarczające postępy w kierunku zgodności z wartością odniesienia w zakresie obniżenia długu. W oparciu o planowaną korektę budżetową, wartość odniesienia w zakresie obniżenia długu zostanie osiągnięta w 2015 r. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. a) rozporządzenia (WE) nr 1467/97 w przypadku państwa członkowskiego objętego procedurą nadmiernego deficytu w dniu 8 listopada 2011 r. i przez okres trzech lat od korekty nadmiernego deficytu wymóg dotyczący kryterium długu uznaje się za spełniony, jeżeli dane państwo członkowskie osiągnie wystarczający postęp w przestrzeganiu tego kryterium. 2.2. Ocena działań podjętych w zakresie zarządzania budżetem W odniesieniu do zarządzania budżetem Rada zwróciła się do władz węgierskich o dostosowanie ustawy o stabilności gospodarczej, w szczególności poprzez ustanowienie prawdziwie wiążących ram średniookresowych i rozszerzenie kompetencji analitycznych rady budżetowej. W programie konwergencji z 2012 r. ogłoszono, że w następstwie przeglądu nowych obowiązujących ram regulacyjnych, rząd przedłoży parlamentowi niezbędne zmiany w czasie wiosennej sesji. W momencie kończenia prac nad niniejszą oceną nie dostarczono jeszcze żadnych informacji na temat planowanych zmian. W celu zapewnienia pełnej transpozycji dyrektywy Rady zawierającej minimalne wymogi dla krajowych ram budżetowych ustanowiono jej harmonogram w ramach rządowej bazy danych dla celów harmonizacji prawa węgierskiego z prawem UE (zarządzanej przez ministerstwo administracji publicznej i sprawiedliwości). Pierwszym punktem harmonogramu jest wydanie decyzji w sprawie zagadnień koncepcyjnych w czerwcu 2012 r., a zakończenie procesu legislacyjnego przewiduje się na jesień 2013 r. W odniesieniu do funkcjonowania rady budżetowej pod koniec marca 2012 r. ustanowiono, że przewodniczący tego organu będzie otrzymywał wynagrodzenie i może utworzyć niewielki sekretariat w biurze parlamentu (aspekty te nie były dotychczas ustalone). Mimo że stanowi to niewielki krok we właściwym kierunku, ponieważ pewna instytucjonalizacja rady budżetowej wydaje się bardziej odpowiadać jej silnemu prawu weta w stosunku do rocznego budżetu, to ogólne postępy w tej dziedzinie można uznać za powolne, a zmiany w dziedzinie zarządzania budżetem będą musiały być ściśle monitorowane. 3. Podsumowanie W oparciu o posiadane obecnie informacje wydaje się, że Węgry podjęły działania stanowiące odpowiedni postęp w kierunku korekty nadmiernego deficytu. W szczególności oczekuje się, że w 2012 r. osiągnięty zostanie docelowy deficyt w wysokości 2,5 % PKB i przewiduje się, że w 2013 r. deficyt budżetowy spadnie znacznie poniżej progu 3 % PKB w kontekście nieznacznego pogorszenia warunków otoczenia makroekonomicznego. Przewiduje się, że docelowy poziom deficytu w 2012 r. zostanie osiągnięty w oparciu o środki strukturalne wynoszące 0,3 % PKB, niewielki korzystny efekt bazy w stosunku do 2011 r. i środki jednorazowe. Biorąc pod uwagę wpływ zmian wzrostu potencjalnego PKB oraz fakt, że dochody podatkowe (po odliczeniu wpływu środków uznaniowych) w 2012 r. były niższe niż sugerowały zmiany PKB i standardowe elastyczności podatkowe, konsolidacja fiskalna w 2012 r. może być uznana za zasadniczo zgodną z wymogami zawartymi w zaleceniu Rady z dnia 13 marca 2012 r. Na podstawie wszystkich informacji dostępnych publicznie również po dacie granicznej prognozy z wiosny 2012 r., służby Komisji przewidują, że w 2013 r. deficyt wyniesie 2,7 % PKB dzięki wprowadzeniu szeregu środków konsolidacyjnych, a co za tym idzie, pozostanie znacznie poniżej określonej w Traktacie wartości referencyjnej wynoszącej 3 % PKB, nawet po całkowitym stopniowym wycofaniu dochodów jednorazowych netto w wysokości 0,9 % PKB. W oparciu o te prognozy dotyczące deficytu, a także na podstawie dodatkowych informacji otrzymanych od tamtej pory, przewiduje się, że dług sektora instytucji rządowych i samorządowych obniży się z 80,6 % PKB w 2011 r. do poziomu poniżej 78,5 % PKB w 2012 r. i nieznacznie poniżej tej wartości w 2013 r. Scenariusz bazowy włączony do prognozy z wiosny 2012 r. obarczony jest symetrycznym ryzykiem. Z jednej strony osiągnięcie niższego deficytu może być możliwe w wyniku bardziej korzystnego niż obecnie zakładane salda podsektora lokalnego lub dzięki niższym wydatkom z tytułu spłaty odsetek przez sektor publiczny. Z drugiej strony istnieją zagrożenia, które mogą spowodować wzrost deficytu, na przykład wyższe od przewidywanych wydatki związane ze stratami banku centralnego. Ponadto niedawno zapowiedziane wprowadzenie nowych podatków może doprowadzić do dalszego nieliniowego pogorszenia klimatu inwestycyjnego, który może również ucierpieć z powodu niedawnego silnego spadku PKB w pierwszym kwartale, który nie mógł zostać uwzględniony w prognozie, a tym samym może negatywnie wpłynąć na poziom deficytu. W odniesieniu do zarządzania budżetem w programie konwergencji z 2012 r. ogłoszono zamiar przedłożenia parlamentowi wniosku dotyczącego zmian legislacyjnych. W momencie kończenia prac nad niniejszą oceną nie były jednak jeszcze dostępne publicznie żadne informacje na temat treści i celów planowanych zmian. Od marca 2012 r. przewodniczący rady budżetowej ma prawo otrzymywać konkurencyjne wynagrodzenie i utworzyć niewielki sekretariat. W kontekście tego powolnego postępu konieczne będzie ścisłe monitorowanie rozwoju sytuacji w zakresie zarządzania budżetem, również w następstwie zalecenia dla Węgier w sprawie reformy zarządzania budżetem z 2012 r. Wobec powyższego Komisja uznaje, że obecnie nie jest konieczne podjęcie żadnych kroków wobec Węgier w ramach procedury nadmiernego deficytu. W celu utrzymania deficytu budżetowego na bezpiecznym poziomie poniżej wartości referencyjnej wynoszącej 3 % PKB konieczne będzie rygorystyczne wdrażanie wszystkich zapowiedzianych środków i szybki postęp w zakresie określania ich szczegółów. Możliwe jest dalsze ulepszenie planowanych środków konsolidacyjnych, w ścisłej konsultacji ex ante z odpowiednimi zainteresowanymi stronami i organizacjami międzynarodowymi. Ramy zarządzania budżetem nadal należy dostosować do zalecenia Rady, tak aby Węgry mogły korzystać ze stworzenia sprawnie funkcjonującego systemu instytucjonalnego. W związku z powyższym, a także w świetle ostatnich, gorszych od przewidywanych wyników w zakresie wzrostu w pierwszym kwartale, Komisja będzie nadal uważnie śledzić rozwój sytuacji budżetowej na Węgrzech zgodnie z Traktatem i paktem stabilności i wzrostu, w szczególności w świetle długiej historii tej procedury nadmiernego deficytu. W tym celu jednym ze źródeł informacji będą półroczne sprawozdania przedstawiane przez rząd w ramach procedury nadmiernego deficytu. Tabela 2: Porównanie głównych prognoz makroekonomicznych i budżetowych || || 2011 || 2012 || 2013 || 2014 || 2015 Realny PKB (zmiana w %) || Komisja || 1,7 || -0,3 || 1,0 || n.d. || n.d. Program konwergencji || 1,7 || 0,1 || 1,6 || 2,5 || 2,5 Luka produktowa1 (% potencjalnego PKB) || Komisja || -2,3 || -2,7 || -2,0 || n.d. || n.d. Program konwergencji || -2,4 || -3,0 || -2,6 || -1,7 || -1,2 Saldo sektora instytucji rządowych i samorządowych² (% PKB) || Komisja || 4,3 || -2,5 || -2,9 || n.d. || n.d. Program konwergencji || 4,3 || -2,5 || -2,2 || -1,9 || -1,5 Saldo pierwotne (% PKB) || Komisja || 8,3 || 1,5 || 1,2 || n.d. || n.d. Program konwergencji || 8,3 || 1,6 || 2,0 || 2,2 || 2,2 Saldo dostosowane cyklicznie1,3 (% PKB) || Komisja || 5,3 || -1,3 || -2,0 || n.d. || n.d. Program konwergencji || 5,4 || -1,1 || -1,0 || -1,1 || -0,9 Saldo strukturalne4 (% PKB) || Komisja || -4,3 || -2,1 || -2,0 || n.d. || n.d. Program konwergencji || n.d.-4,0 || -1,.9 || -1,2 || -1,1 || -0,9 Dług brutto sektora instytucji rządowych i samorządowych (% PKB) || Komisja || 80,6 || 78,5 || 78,0 || n.d. || n.d. Program konwergencji || 80,6 || 78,4 || 77,0 || 73,7 || 72,7 Uwagi: 1 W odniesieniu do programu konwergencji podane w programach wartości luki produktowej oraz salda w ujęciu uwzględniającym zmiany cykliczne zostały przeliczone przez służby Komisji na podstawie informacji zawartych w programach. 2 W oparciu o informacje otrzymane po dacie granicznej prognozy służb Komisji z wiosny 2012 r. przewidywania dotyczące deficytu nominalnego w 2013 r. zostały obniżone do 2,7 % PKB. 3 Saldo w ujęciu uwzględniającym zmiany cykliczne, po skorygowaniu o działania jednorazowe i tymczasowe. 4 Analogicznie do zmiany przewidywanego na 2013 r. deficytu nominalnego, w oparciu o informacje uzyskane po dacie granicznej wiosennej prognozy służb Komisji poprawie o ¼ % PKB uległo również odnośne saldo strukturalne przewidywane na 2013 r. . Źródło: Prognoza służb Komisji z wiosny 2012 r. opublikowana dnia 11 maja 2012 r. oraz program konwergencji z 2012 r. [1] Dz.U. L 389 z 30.12.2004, s. 27. [2] Dz.U. L 110 z 30.4.2005, s. 42. [3] Dz.U. L 314 z 30.11.2005, s. 18. [4] COM(2010) 10 wersja ostateczna. [5] Dz.U. L 66 z 6.3.2012, s. 6 [6] Dz.U. L 78 z 17.3.2012, s. 19. [7] Dz.U. L 210 z 31.7.2006, s. 79. [8] Dz.U. L 209 z 2.8.1997, s. 6. [9] Motyw 12 decyzji wykonawczej Rady 2012/156/UE w sprawie częściowego wstrzymania zobowiązań z Funduszu Spójności w 2013 r. brzmi: „Zgodnie z art. 4 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1084/2006, jeżeli do dnia 22 czerwca 2012 r. lub w późniejszym terminie Rada stwierdzi, że Węgry podjęły konieczne działanie korekcyjne, podejmie niezwłocznie decyzję o zniesieniu wstrzymania przedmiotowych zobowiązań”. [10] Pełny tytuł brzmi: „Szczegółowe zasady wdrażania paktu stabilności i wzrostu oraz wytyczne dotyczące formy i treści programów stabilności i konwergencji” z dnia 24 stycznia 2012 r. Zob.: http://ec.europa.eu/economy_finance/economic_governance/sgp/pdf/coc/code_of_conduct_en.pdf [11] Dnia 15 maja węgierski Urząd Statystyczny opublikował bieżące szacunkowe dane za pierwszy kwartał 2012 r. W ujęciu uwzględniającym zmiany sezonowe i kalendarzowe realny PKB spadł o 1,3 %, co również zaskoczyło analityków, w porównaniu ze spadkiem wynoszącym 0,5 % przewidywanym w prognozie z wiosny 2012 r. opublikowanej w dniu 11 maja, tzn. na kilka dni przed udostępnieniem tych bieżących szacunkowych danych. [12] W 2011 r. rząd umożliwił członkom wcześniej obowiązkowych prywatnych funduszy emerytalnych powrót do publicznego filaru systemu emerytalnego i zachęcał ich do takiej zmiany. W tym kontekście 97 % członków zdecydowało się na powrót, co umożliwiło uzyskanie (i) jednorazowych dochodów budżetowych w wyniku przeniesienia ich zgromadzonych aktywów do sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz (ii) stałe wyższe dochody ze składek emerytalnych do publicznego filaru emerytalnego. [13] Dokument roboczy służb Komisji towarzyszący zaleceniu Komisji w sprawie decyzji Rady na podstawie art. 126 ust. 8 Traktatu. Zob. http://ec.europa.eu/economy_finance/economic_governance/sgp/pdf/30_edps/other_documents/2012-03-06_hu_126-7_commission_swd_en.pdf [14] Choć termin powrotu z prywatnego do publicznego filaru systemu emerytalnego przypadał na 31 marca 2012 r. i wiadomo było, że około jednej czwartej pozostałych członków postanowiło przejść do publicznego filaru, co oznacza transfer dochodów jednorazowych w wysokości 0,2 % PKB, w programie konwergencji z 2012 r. nie uwzględniono żadnych dochodów z tej operacji [15] Stosowany przez rząd ten sam sposób księgowania w ramach metody przepływów pieniężnych oraz metodyki ESA jest sprawdzany przez Eurostat. [16] Przedstawiony budżet zawierał rezerwę nadzwyczajną w wysokości 0,7 % PKB, która została podniesiona o 0,4 % do 1,1 % PKB w przyjętym budżecie. Środki oszczędnościowe w wysokości blisko 0,4 % PKB w 2012 r. włączone do programu konwergencji z 2012 r., zgodnie z obliczeniami rządu, mają na celu przywrócenie niektórych rezerw nadzwyczajnych, ponieważ zawarta w budżecie rezerwa nadzwyczajna w wysokości 1,1 % PKB służy jako wyrównanie już widocznych zmniejszeń dochodów i przekroczeń wydatków. [17] Stosowany przez rząd ten sam sposób księgowania w ramach metody przepływów pieniężnych oraz metodyki ESA jest sprawdzany przez Eurostat. [18] Należy zwrócić uwagę, że niektóre dane dotyczące środków nie zostały jeszcze uwzględnione również po stronie dochodów, co prowadzi do niepewności w odniesieniu do oceny ich wpływu na budżet. [19] Motyw 13 zalecenia Rady z dnia 13 marca. [20] Źródłem znacznej części tych aktywów publicznych jest przejęcie aktywów w ramach faktycznego zniesienia prywatnego filaru emerytalnego, który był wcześniej obowiązkowy.