Określenie unijnego podejścia do patentów niezbędnych do spełnienia normy

Wprowadzenie

Wzajemne zależności między patentami a normami mają istotne znaczenie dla innowacji i wzrostu. Normy zapewniają rozpowszechnienie interoperacyjnych i bezpiecznych technologii wśród firm i konsumentów. Patenty są czynnikiem motywacyjnym dla badań i rozwoju, a także umożliwiają innowacyjnym przedsiębiorstwom osiąganie odpowiedniego zwrotu z inwestycji. Normy odnoszą się często do technologii chronionych patentami. Patent, który chroni technologię o podstawowym znaczeniu dla spełnienia normy, nosi nazwę patentu niezbędnego do spełnienia normy (ang. standard-essential patent, SEP). W związku z tym SEP chronią technologie niezbędne do spełnienia norm technicznych i wprowadzenia na rynek produktów opartych o te normy.

Normy wspierają innowacje i wzrost gospodarczy w Europie, zwłaszcza poprzez zapewnianie interoperacyjności technologii cyfrowych, które stanowią podstawę jednolitego rynku cyfrowego. Na przykład komputery, smartfony i tablety nawiązują łączność z internetem lub innymi urządzeniami za pośrednictwem znormalizowanych technologii takich jak LTE (technologia ewolucji długoterminowej), Wi-Fi czy Bluetooth, zaś wszystkie te technologie są chronione SEP. Bez powszechnego stosowania technologii znormalizowanych taka wzajemna łączność nie byłaby możliwa.

W erze zagęszczającej się szybko sieci internetowej możliwość podłączenia się do niej ma w coraz większym stopniu podstawowe znaczenie. Wiele nowych produktów musi posiadać zdolność do łączenia się z siecią, aby zapewnić konsumentom dodatkowe produkty i usługi (np. inteligentny sprzęt gospodarstwa domowego) oraz stworzyć nowe możliwości biznesowe dla europejskich przedsiębiorstw.

Cyfryzacja gospodarki stwarza ogromne możliwości dla przemysłu UE. W krajach rozwiniętych potencjał gospodarczy zastosowań internetu rzeczy (IoT) w urządzeniach dla ludzi, gospodarstw domowych, biur, fabryk, zakładów pracy, środowisk detalicznych, miast, pojazdów i na wolnym powietrzu może do roku 2025 osiągnąć 9 bilionów EUR rocznie. W najbliższych pięciu latach cyfryzacja produktów i usług może wygenerować w europejskiej gospodarce przychody przekraczające 110 miliardów EUR. Warunkiem maksymalizacji tego potencjału gospodarczego jest zdolność do współpracy połączonych urządzeń i systemów. Bez interoperacyjności zapewnianej przez normy nie dałoby się wykorzystać 40 % potencjalnych korzyści płynących z systemów IoT, a bez formalnej normalizacji i SEP nie istniałyby na przykład pojazdy podłączone do sieci. Poza tym nie byłaby możliwa telediagnostyka, a także prowadzenie zdalnych operacji w odległych szpitalach czy wymiana informacji o pacjentach.

Właściciele patentów dostarczają technologie umożliwiające opracowanie norm w strukturach organizacji opracowujących normy (ang. standard developing organisations, SDO). Po ustanowieniu normy i zobowiązaniu się właścicieli SEP do wydania licencji – na sprawiedliwych, rozsądnych i niedyskryminujących warunkach (ang. fair, reasonable and non-discriminatory, FRAND) – technologia włączona do normy powinna być dostępna dla potencjalnych użytkowników normy. Płynny proces licencjonowania jest zatem warunkiem zapewnienia sprawiedliwego, rozsądnego i niedyskryminującego dostępu do technologii znormalizowanych, a także premiowania właścicieli patentów, tak by mogli nadal inwestować w badania i rozwój oraz wnosić wkład w działania normalizacyjne. To z kolei odgrywa ogromną rolę w rozwoju połączonego siecią społeczeństwa, w którym nowi uczestnicy rynku spoza tradycyjnych sektorów ICT (producenci urządzeń gospodarstwa domowego, samochodów podłączonych do sieci itd.) potrzebują dostępu do technologii znormalizowanej.

Z dostępnych informacji wynika jednak, że licencjonowanie i egzekwowanie praw wynikających z SEP nie przebiega bezproblemowo, prowadząc niejednokrotnie do konfliktów. Użytkownicy technologii zarzucają właścicielom SEP pobieranie zbyt wysokich opłat licencyjnych za słabe portfele patentów, a także wywieranie nacisku poprzez grożenie procesami. Właściciele SEP twierdzą natomiast, iż użytkownicy technologii korzystają z innowacji bezpłatnie i świadomie naruszają prawa własności intelektualnej, nie podejmując negocjacji licencyjnych w dobrej wierze. Problemy mogą być szczególnie dotkliwe, gdy podmiotom z nowych sektorów przemysłowych, nieposiadającym doświadczenia w tradycyjnej działalności gospodarczej w zakresie ICT, potrzebny jest dostęp to technologii znormalizowanych. Spory i opóźnienia w negocjacjach między użytkownikami technologii a posiadaczami patentów są niejednokrotnie poważną przeszkodą na drodze do szerokiego stosowania kluczowych technologii znormalizowanych. Nie sprzyja to rozwojowi wzajemnie połączonych produktów w Europie i w ostatecznym rozrachunku wywiera negatywny wpływ na konkurencyjność gospodarki UE.

W swoim komunikacie z kwietnia 2016 r. dotyczącym priorytetów normalizacyjnych dla jednolitego rynku cyfrowego Komisja określiła trzy główne obszary, w których środowisko licencjonowania SEP można ulepszyć: nieprzejrzyste informacje dotyczące ryzyka naruszenia SEP; niejasna wycena opatentowanych technologii w odniesieniu do norm i definicja FRAND; oraz ryzyko niepewności w zakresie egzekwowania praw wynikających z SEP. Ponadto należałoby ocenić rolę, jaką społeczności otwartego oprogramowania mogą odgrywać w procesie opracowywania norm.

W UE konieczne jest zatem wdrożenie jasnej, wyważonej i racjonalnej polityki w dziedzinie patentów niezbędnych do spełnienia normy, gdyż przyczyni się do rozwoju internetu rzeczy i umocni czołową pozycję Europy w tym zakresie.

Konflikty interesów zainteresowanych stron w niektórych organizacjach opracowujących normy mogą utrudniać tym organizacjom wydawanie skutecznych wytycznych dotyczących zawiłych kwestii prawnych i problematyki związanej z własnością intelektualną. Inicjatywy platform licencyjnych w tym obszarze są wciąż na etapie początkowym i nie zostały jeszcze przyjęte przez podmioty wdrażające, których wahania są zrozumiałe, biorąc pod uwagę skalę niepewności panującą w obecnym środowisku regulacyjnym SEP, i które nie odczuwają praktycznie żadnej motywacji do zawarcia porozumienia w omawianym zakresie.

Ponadto normalizacja sieci 5G i internetu rzeczy jest kwestią o zasięgu globalnym. Przemysł europejski utrzymuje dominującą pozycję w wielu sektorach na światowych rynkach. Komisja dostrzega istotną rolę odgrywaną przez normalizację europejską na arenie światowej.

Komisja uważa więc, iż istnieje pilna potrzeba ustalenia kluczowych zasad, które zapewnią wyważone, płynnie funkcjonujące i przewidywalne ramy SEP. Zasady te odzwierciedlają dwa główne cele: zachęcenie do opracowywania nowoczesnych technologii i włączania ich do norm przy jednoczesnym utrzymaniu sprawiedliwego i adekwatnego wynagrodzenia za te wysiłki oraz zapewnienie płynnego i zakrojonego na szeroką skalę upowszechnienia znormalizowanych technologii w oparciu o sprawiedliwe warunki dostępu. Wyważona i skuteczna polityka licencjonowania SEP powinna, w ostatecznym rozrachunku, przynieść korzyści wszystkim obywatelom UE, dając im dostęp do produktów i usług opartych na najefektywniejszej technologii znormalizowanej.

W niniejszym komunikacie zwrócono uwagę na odpowiedzialność wszystkich podmiotów zaangażowanych w proces licencjonowania SEP. Zachęca się wszystkie zainteresowane strony do podejmowania działań na rzecz skutecznego stosowania przedmiotowych ram w praktyce. Niniejszy komunikat nie stanowi wykładni prawnej i pozostaje bez uszczerbku dla interpretacji prawa UE przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Nie jest on wiążący dla Komisji w odniesieniu do stosowania przepisów unijnych dotyczących konkurencji, a w szczególności art. 101 i 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE).

1.Zwiększanie przejrzystości w zakresie ryzyka naruszenia SEP

Informacje dotyczące istnienia, zakresu i znaczenia SEP są niezbędne do prowadzenia negocjacji licencyjnych na sprawiedliwych zasadach oraz umożliwienia potencjalnym użytkownikom normy określenia stopnia ryzyka naruszania przez nich SEP i zidentyfikowania niezbędnych partnerów licencyjnych. Niemniej w chwili obecnej jedyne dostępne dla użytkowników informacje na temat SEP znajdują się w bazach danych deklaracji prowadzonych przez SDO, które bywają jednak mało przejrzyste. Ta sytuacja sprawia, że prowadzenie negocjacji licencyjnych i przewidywanie ryzyka związanego z SEP jest najeżone trudnościami szczególnie dla przedsiębiorstw typu start-up i MŚP. Zasadniczym celem składania deklaracji jest złożenie SDO i wszystkim stronom trzecim zapewnienia, że technologia będzie dostępna dla użytkowników, najczęściej z zobowiązaniem do udzielania licencji na warunkach FRAND.

Bazy danych SDO zawierają niekiedy dziesiątki tysięcy SEP odnośnie do jednej normy, a tendencja ta nasila się. Deklaracje opierają się na samoocenie przeprowadzanej przez właściciela patentu. Nie podlegają sprawdzeniu pod względem stopnia, w jakim zadeklarowany patent jest niezbędny do spełnienia normy, który może ulec zmianie w trakcie procedury przyjmowania normy. Ponadto zainteresowane strony zgłaszają, że nawet podczas konkretnych negocjacji licencyjnych licencjodawcy nie przedstawiają dokładniejszych informacji na uzasadnienie swoich twierdzeń. Jest to szczególnie źródłem niezadowolenia w dziedzinie internetu rzeczy, w której na rynku łączności sieciowej nieustannie pojawiają się nowe podmioty z małym doświadczeniem w zakresie licencjonowania SEP. W związku z powyższym Komisja jest zdania, że przedstawione poniżej środki są konieczne do poprawy poziomu informacji na temat SEP.

1.1.Poprawa jakości i dostępności informacji zapisanych w bazach danych SDO