Kilka państw członkowskich opisuje szczegółowo własne systemy doboru gospodarstw rolnych poddawanych kontroli, co również potwierdza zastosowanie podejścia opartego na ryzyku. Ponadto przepisy UE wymagają, aby bezwzględna liczba kontroli była proporcjonalna do skali produkcji i liczby zwierząt.

Do Komisji napływają też co pewien czas skargi dotyczące domniemanego niestosowania się do prawa unijnego przez jedno państwo członkowskie lub kilka państw członkowskich. Skargi te również dają wartościowy wgląd w to, w jakich obszarach – według obywateli – egzekwowanie przepisów przebiega niewłaściwie.

W decyzji Komisji 2006/778/WE ustanowiono przepisy dotyczące minimalnych wymagań w odniesieniu do gromadzenia informacji w trakcie kontroli zakładów produkcyjnych, w których trzymane są pewne zwierzęta gospodarskie. Załączniki do tej decyzji zawierają tabele wymogów, które należy sprawdzać pod kątem nieprawidłowości. W drodze tej decyzji państwa członkowskie zostały zobowiązane do przesyłania Komisji rocznych sprawozdań, począwszy od czerwca 2009 r. Ponadto w motywie 9 decyzji wskazano, że „gromadzenie danych dotyczących kontroli dobrostanu zwierząt jest niezbędne dla dokonywanej przez Wspólnotę oceny wpływu jej polityki w tym obszarze”.

Ponadto należy wziąć pod uwagę to, iż w związku ze stosowaniem podejścia opartego na ryzyku kontrole skupiają się przede wszystkim na gospodarstwach rolnych, w których najprawdopodobniej może dojść do naruszeń. Co za tym idzie, wzrost liczby odnotowanych naruszeń nie musi koniecznie wskazywać na pogorszenie się sytuacji w zakresie dobrostanu. Ponadto podejście oparte na ryzyku powinno zasadniczo skutkować szybszym rozwiązywaniem problemów dotyczących dobrostanu zwierząt i poprawą ich sytuacji.

Po pierwsze, aby ustalenia były uznane za reprezentatywne dla danego systemu produkcji, odsetek skontrolowanych gospodarstw rolnych w stosunku do całkowitej liczby gospodarstw rolnych musi być dostatecznie wysoki (zob. wykres 1 w załączniku I). Tylko w jednym przypadku eksperci Komisji podkreślili, że liczba skontrolowanych placówek była dość mała w stosunku do skali produkcji. Komisja nie przedstawiła żadnych nieprawidłowości odnośnie do wytypowania gospodarstw rolnych w oparciu o ryzyko.

W 2012 r. opracowano formularz internetowy oparty na tabelach z decyzji 2006/778/WE, którego państwa członkowskie używały w 2013 r. i 2014 r. Formularz internetowy pozwolił Komisji na bardziej wydajne analizowanie przedstawionych wartości liczbowych. Nie wyeliminowało to jednak całkowicie pewnych niespójności. Szczególnie dotyczy to kur. Zgodnie z definicją terminu „kury” w tej kolumnie powinno się uwzględniać jedynie kurczęta utrzymywane z przeznaczeniem na produkcję mięsa (brojlery). Niemniej jednak kilka państw członkowskich zawarło w kolumnie „kury” również wartości liczbowe dotyczące małych gospodarstw rolnych z kurami nioskami . Nie można zatem stwierdzić, czy ustalenia są reprezentatywne dla gospodarstw rolnych z brojlerami czy kurami nioskami.

Ponadto państwa członkowskie muszą postępować zgodnie z wszelkimi zaleceniami wydanymi podczas audytów. Komisja odnotowała podczas swoich audytów, iż urzędy krajowe podjęły działania we wszystkich przypadkach. Niemniej jednak stwierdziła jednocześnie, że w trzech państwach członkowskich środki były niewystarczające do osiągnięcia zgodności z przepisami. Stwierdzono, że w dwóch z tych państw członkowskich było to spowodowane brakiem dostatecznie odstraszających sankcji, podczas gdy jedno państwo członkowskie nie prowadziło sprawy w odpowiedni sposób.

„Prowadzenie rejestrów” to jedna z kategorii, w której dla nieomal wszystkich gatunków hodowlanych odnotowuje się wysoką liczbę nieprawidłowości. Kategoria ta odnosi się do niedostatecznej identyfikowalności leczenia i zgonów obserwowanych przez rolnika i stanowi ważne źródło informacji.

Komisja przeprowadziła również dziewięć audytów w 2014 r. , w ramach których stwierdzono, że dane z rzeźni zostały wykorzystane do oceny dobrostanu gospodarstw rolnych z kurami/brojlerami. Niemniej jednak tylko trzy państwa członkowskie objęte audytem skutecznie wykorzystały te dane, aby skontrolować gospodarstwa rolne. W innych państwach członkowskich regularnie stwierdzano poważne uchybienia w rzeźniach, jednak niewiele informacji zwrotnych trafiało do osób przeprowadzających kontrolę gospodarstw rolnych.

Jeżeli chodzi o wymogi wpływające bezpośrednio na zwierzęta, najczęstsze negatywne ustalenia dotyczą „budynków i pomieszczeń”. Kategoria ta obejmuje nieprawidłowy rozkład budynków, pomieszczeń i wyposażenia. Ponadto odnosi się również do sprzętu wewnątrz budynku/klatki/kojca, a także nieodpowiedniego wykorzystania infrastruktury, np. słabej wentylacji lub oświetlenia.

Pozostałe główne rodzaje nieprawidłowości są różne w zależności od gatunków zwierząt hodowlanych. W przypadku cieląt była to „swoboda ruchów”, przez którą rozumie się zdolność zwierzęcia do przemieszczania się, a także przepisy dotyczące trzymania zwierząt na uwięzi, podczas gdy w przypadku kur było to regularne sprawdzanie funkcjonowania „sprzętu automatycznego lub mechanicznego”. Problemy związane z „paszą, wodą i innymi substancjami” zdarzały się dosyć często w przypadku kur niosek chowanych na wolnym wybiegu, bydła, owiec i kóz. Ostatni z problemów obejmuje samą dietę, dostęp zwierząt do paszy i wody oraz sprawdzanie zautomatyzowanych podajników paszy i wody.

Sprawozdania państw członkowskich wskazują na nieprawidłowości na poziomie 8,4 % w 2013 r. w odniesieniu do świń i zapewniania materiału manipulacyjnego. W kwestii okaleczania (np. obcinania ogona, ale też kastracji i przycinania zębów) poziom nieprawidłowości odnotowanych przez państwa członkowskie wyniósł 2,2 %.

Skargi

W 2013 r. i 2014 r. Komisja odnotowała osiem skarg dotyczących rutynowego obcinania ogonów i niezapewnienia przez państwa członkowskie materiału manipulacyjnego dla świń. Skargi te odzwierciedlają również ustalenia z przeprowadzonych przez Komisję audytów. Rozpatrzonych zostało jak dotąd pięć ze wspomnianych skarg. W międzyczasie Komisja wydała wytyczne w tym względzie.

Chociaż występowały skargi dotyczące innych problemów związanych z dobrostanem zwierząt, takich jak produkcja foie gras, transport i dobrostan w rzeźni, ich liczba w każdym z tych przypadków pozostawała niska. Wszystkie skargi zostały uważnie rozpatrzone i uznano, że nie istniały dostateczne podstawy, aby podejmować dalsze kroki w odniesieniu do którejkolwiek z nich. Dlatego też większość spraw zamknięto.

4. Podsumowanie

Ogólne zasady i przepisy zawarte w dyrektywie 98/58/WE dotyczącej ochrony zwierząt hodowlanych przyczyniły się do ustanowienia wspólnych ram dotyczących dobrostanu zwierząt hodowlanych w UE. Dzięki dyrektywie państwa członkowskie uzyskały wsparcie w zapewnieniu właściwego egzekwowania i wdrażania tych przepisów. Co istotne, państwa członkowskie są zobowiązane do przedkładania rocznych raportów z przeprowadzonych przez siebie kontroli stosowania przepisów dotyczących dobrostanu zwierząt oraz do określania nowych celów służących poprawie egzekwowania przepisów. Doprowadziło to do priorytetowego traktowania kwestii dobrostanu. Raporty świadczą o tym, że państwa członkowskie zdają się systematycznie pracować nad reagowaniem na stwierdzone nieprawidłowości i nad egzekwowaniem unijnych przepisów dotyczących dobrostanu zwierząt. Potwierdzają to liczby z poprzedniego sprawozdania Komisji z 2006 r. , jak również dane zgłaszane przez państwa członkowskie za 2013 r. i 2014 r. Doszło do zauważalnej poprawy pod względem liczby gospodarstw rolnych przestrzegających przepisów.

W odniesieniu do dwóch ostatnich spośród wprowadzonych środków, a więc zakazu klatek nieulepszonych dla kur niosek (2012 r.) oraz indywidualnych boksów dla loch (2013 r.), działanie podjęte przez Komisję w celu zachęcenia państw członkowskich do właściwego egzekwowania tych zakazów okazało się skuteczne. Jak wynika z informacji dostępnych Komisji, w chwili obecnej wszystkie państwa członkowskie przestrzegają przepisów i stosują albo klatki ulepszone, albo alternatywne systemy przeznaczone dla kur niosek. Jeżeli chodzi o grupowe trzymanie loch, 25 państw członkowskich przestrzega przepisów, a trzy zadeklarowały pełną zgodność z przepisami. Komisja jest w trakcie sprawdzania dokumentacji przedstawionej na poparcie tych twierdzeń.

W większości przypadków dane wskazują na niewielką poprawę między rokiem 2013 a 2014. Przykładowo odnotowana zgodność z przepisami w odniesieniu do kur i spełnienie wymogu związanego ze „sprzętem automatycznym lub mechanicznym” wzrosły z 82,1 % do 86,4 %. Między 2013 r. a 2014 r. zaobserwowano również ogólną poprawę pod względem „prowadzenia rejestrów” oraz „budynków i pomieszczeń” dla większości gatunków i systemów produkcji. Większość z tych państw członkowskich, które dostarczyły analizę swoich ustaleń, wspomina również, że istnieje ogólna tendencja ku zmianie na lepsze. Niektóre państwa członkowskie podkreślały również, że przyczyną nieprawidłowości często bywa brak wiedzy i z tego względu wprowadziły w swoich planach działań na nadchodzący rok działania szkoleniowe.

Tę ogólną poprawę, również po stronie państw członkowskich, potwierdzają audyty Komisji przeprowadzone w tym samym okresie. Z audytów wynika, że państwa członkowskie dostosowały się do zaleceń i sytuacja względem poprzednich audytów uległa poprawie.

Konieczne jest jednak kontynuowanie prac z udziałem państw członkowskich w celu wprowadzenia dalszych ulepszeń sposobu zdawania sprawozdań na temat zgodności z przepisami dotyczącymi dobrostanu zwierząt. Przykładowo od czasu wydania decyzji 2006/778/WE przyjęto inne wymogi prawne w dziedzinie dobrostanu zwierząt. Takie zmiany legislacyjne wprowadzone w późniejszym czasie nie znajdują odzwierciedlenia w dzisiejszych obowiązkach sprawozdawczych. Należy zastanowić się, jak najlepiej zapewnić sprawne przekazywanie dodatkowych danych przy jednoczesnym ograniczeniu obciążeń administracyjnych do minimum.

Ostatecznie ze zgromadzonych informacji jasno wynika, że wymagane jest lepsze ujednolicone zrozumienie obowiązujących przepisów dotyczących dobrostanu zwierząt i tego, w jaki sposób mają być one stosowane i egzekwowane. Szczególnie dotyczy to pewnych wymogów prawnych dotyczących dobrostanu świń. Dane pochodzące z państw członkowskich wskazują, że między 2013 r. a 2014 r. doszło jedynie do niewielkiego wzrostu liczby odnotowanych naruszeń związanych z zapewnieniem materiału manipulacyjnego, natomiast liczba naruszeń dotyczących obcinania ogonów świniom zmalała. Nie pokrywa się to ze sprawozdaniami z audytów Komisji wskazującymi na wyższą liczbę naruszeń w odniesieniu do dwóch wspomnianych wymogów w większości państw członkowskich objętych audytami. Ponadto wygląda na to, iż liczba skarg dotyczących tych kwestii świadczy o rosnącej świadomości wśród obywateli UE oraz zainteresowaniu dobrostanem świń. Mniejsza liczba przypadków zgłoszona przez państwa członkowskie może wynikać z nieumiejętności rozpoznania nieprawidłowości. Audyty Komisji wykazały, że w kwestii obcinania ogonów większość państw członkowskich uznawała, iż przestrzega prawa Unii. Tymczasem od kilku lat prowadzone są prace w tej dziedzinie w celu zwiększenia poziomu wiedzy i zmiany postaw. W zaleceniu Komisji (UE) 2016/336 z dnia 8 marca 2016 r. wprowadzono szereg parametrów, które mają zastosowanie przy ograniczaniu obgryzania ogona, jak również wymieniono cechy optymalnego materiału wzbogacającego. W towarzyszącym mu dokumencie roboczym służb Komisji zawarto bardziej szczegółowe informacje na ten temat skierowane do państw członkowskich oraz wskazano im narzędzia i wskaźniki, które można stosować przy ocenie sytuacji w gospodarstwie rolnym.

Komisja będzie co najmniej nadal monitorować wdrażanie dyrektywy Rady 98/58/WE. Niemniej jednak z planów działań i komentarzy przedstawionych przez państwa członkowskie wynika, że stosują one różne narzędzia, aby zapewnić lepsze egzekwowanie przepisów w tym obszarze. Jednocześnie Komisja uważa za konieczne dalsze rozwijanie dialogu zainteresowanych stron w celu wsparcia konkretnych inicjatyw i projektów w tej dziedzinie, które mogłyby być obopólnie korzystne zarówno z perspektywy ekonomicznej, jak i z perspektywy dobrostanu zwierząt. W tym kontekście Komisja pracuje obecnie nad bardziej usystematyzowanym i widocznym formatem tego dialogu, aby wszystkie zainteresowane strony (organizacje działające na rzecz dobrostanu zwierząt, naukowcy, weterynarze, rolnicy, przetwórcy żywności, sprzedawcy detaliczni produktów spożywczych itp.) mogły wyrazić swoje obawy oraz podzielić się wiedzą i zasobami w celu wypracowania wspólnych działań.