Na szczeblu UE zastosowano również środki mające na celu zapewnienie lepszego dostępu do informacji. Na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat Unia Europejska opracowała solidne ramy zwalczania prania pieniędzy, w ramach których ustanowiono również rejestry beneficjentów rzeczywistych dla podmiotów i porozumień prawnych oraz centralne rejestry rachunków bankowych. W dyrektywie 2019/1153 w sprawie korzystania z informacji finansowych organom ścigania i biurom ds. odzyskiwania mienia do celów zwalczania poważnych przestępstw udzielono bezpośredniego dostępu do informacji o rachunkach bankowych.

Zdolność do zabezpieczania i konfiskaty mienia zależy bezpośrednio od zdolności do jego skutecznego śledzenia i identyfikacji. W decyzji Rady 2007/845/WSiSW zobowiązano państwa członkowskie do stworzenia lub wyznaczenia krajowych biur ds. odzyskiwania mienia, aby zapewnić jak najszybsze śledzenie nielegalnego mienia w całej UE.

Zgodnie z art. 12 dyrektywy państwa członkowskie miały obowiązek transponować przepisy dyrektywy do prawa krajowego do dnia 4 października 2016 r.

Zgodnie z odpowiednio protokołami 21 i 22 załączonymi do Traktatu o Unii Europejskiej Zjednoczone Królestwo i Dania nie uczestniczyły w przyjęciu dyrektywy, a zatem nie są nią związane ani jej nie stosują. Irlandia skorzystała z przysługującego jej prawa do uczestniczenia w przyjęciu i stosowaniu dyrektywy.

Przepisy innych instrumentów prawnych przewidują również zabezpieczenie i konfiskatę narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa. Na przykład art. 10 dyrektywy (UE) 2017/1371 w sprawie zwalczania za pośrednictwem prawa karnego nadużyć na szkodę interesów finansowych Unii stanowi w szczególności, że należy umożliwić zabezpieczenie i konfiskatę narzędzi służących do popełnienia przestępstw w niej kryminalizowanych i korzyści z nich pochodzących.

Analiza krajowych środków wykonawczych daje Komisji wgląd we wpływ dyrektywy na krajowe systemy odzyskiwania i konfiskaty mienia. 24 z 26 państw członkowskich związanych przepisami dyrektywy musiało przyjąć nowe przepisy, aby transponować przepisy dyrektywy do swoich krajowych porządków prawnych. W większości przypadków krajowe środki wykonawcze polegały na zmianie istniejących już przepisów prawa krajowego. W związku z tymi zmianami zmieniły się następujące instytucje prawne:

Przed upływem terminu transpozycji dnia 4 października 2016 r. jedynie 8 państw członkowskich powiadomiło Komisję o zakończeniu transpozycji dyrektywy do swoich krajowych porządków prawnych. W związku z tym w listopadzie 2016 r. z powodu braku zawiadomienia o krajowych środkach wykonawczych Komisja wysłała wezwania do usunięcia uchybienia do 18 państw członkowskich (Belgia, Bułgaria, Czechy, Niemcy, Estonia, Irlandia, Grecja, Chorwacja, Cypr, Litwa, Luksemburg, Węgry, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowenia, Słowacja i Szwecja). 15 z tych 18 państw członkowskich zgłosiło następnie Komisji krajowe środki wykonawcze, oświadczając, że zakończono transpozycję. Po sprawdzeniu kompletności transpozycji Komisja zdecydowała o zamknięciu postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w przypadku tych 15 państw członkowskich. Obecnie toczą się jedynie trzy postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego z powodu braku zawiadomienia. Dotyczą one Bułgarii, Luksemburga i Rumunii.

Przepisy transponujące w większości państw członkowskich (Belgia, Bułgaria, Cypr, Czechy, Niemcy, Estonia, Hiszpania, Chorwacja, Węgry, Irlandia, Włochy, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Polska, Portugalia, Rumunia) zawierają kryteria mające pomóc sądowi krajowemu w ustaleniu, czy dane mienie pochodzi z bezprawnej działalności (np. istnienie dysproporcji między legalnym dochodem danej osoby a wartością jej majątku lub jej sytuacją finansową i stylem życia). W kilku państwach członkowskich konfiskata rozszerzona nie jest możliwa, jeżeli wartość mienia nie osiąga określonego progu, na przykład 12 500 EUR na Litwie i 200 000 PLN w Polsce (około 47 000 EUR w momencie sporządzania sprawozdania). W Bułgarii i Słowenii dysproporcja między legalnym dochodem podejrzanego lub oskarżonego a jego majątkiem musi wynosić odpowiednio co najmniej 150 000 BGN (około 76 700 EUR w momencie sporządzania sprawozdania) i 50 000 EUR. Istnienie dysproporcji między legalnym dochodem podejrzanego a jego mieniem jest również wymagane w prawie słowackim i musi to być kwota co najmniej 1 500 razy wyższa niż minimalne wynagrodzenie w tym państwie.

Z analizy wynika, że wymogi w zakresie dowodów są różne w zależności od państwa członkowskiego. W Austrii konfiskata rozszerzona jest dozwolona wyłącznie w przypadku, gdy można „racjonalnie założyć”, że dane mienie pochodzi z bezprawnej działalności. W Estonii, na Cyprze i w Niderlandach sąd może „domniemywać”, że mienie pochodzi z nielegalnej działalności. W Czechach, aby dokonać konfiskaty rozszerzonej, sąd musi „uznać”, że część mienia pochodzi z działalności przestępczej. W Hiszpanii sąd musi „orzec na podstawie dobrze uzasadnionych obiektywnych dowodów”, że mienie pochodzi z nielegalnej działalności. Na Łotwie, Litwie i Malcie sądy muszą „mieć podstawy, aby przypuszczać”, że mienie pochodzi z nielegalnej działalności. W Belgii muszą istnieć „poważne i konkretne przesłanki” co do tego, że korzyści pochodzą z przestępstwa. W Szwecji sąd musi uznać, że „jest zdecydowanie bardziej prawdopodobne, że korzyść pochodzi z działalności przestępczej niż że z niej nie pochodzi”. W Rumunii sąd musi być „przekonany”, że mienie pochodzi z nielegalnej działalności.

W art. 5 określono przepisy dotyczące konfiskaty rozszerzonej, zobowiązujące państwa członkowskie do umożliwiania konfiskaty mienia należącego do osoby skazanej za popełnienie przestępstwa, jeżeli: (i) przestępstwo może być źródłem korzyści majątkowych; oraz (ii) okoliczności sprawy wskazują, że mienie to pochodzi z działalności przestępczej.

W art. 4 ust. 1 zobowiązuje się państwa członkowskie do umożliwienia, w przypadku wydania prawomocnego wyroku skazującego za przestępstwo, konfiskaty narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa lub mienia, którego wartość odpowiada takim narzędziom i korzyściom. Taki prawomocny wyrok skazujący może również zostać wydany w wyniku postępowania zaocznego.

2.2.4.2.Zakres przestępstw, w przypadku których konieczne jest umożliwienie konfiskaty rozszerzonej (art. 5 ust. 2)

Art. 5 ust. 2 stanowi, że konfiskata rozszerzona musi być dostępna co najmniej w przypadku pewnych wyraźnie wymienionych przestępstw oraz tych przestępstw określonych w art. 3 dyrektywy, które są zagrożone (na podstawie instrumentu UE lub prawa krajowego) maksymalną karą pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 4 lat.

Większość państw członkowskich (Belgia, Bułgaria, Czechy, Estonia, Irlandia, Grecja, Hiszpania, Chorwacja, Węgry, Austria, Portugalia, Słowenia, Finlandia, Szwecja) opracowała konkretne wykazy przestępstw, w przypadku których możliwa jest konfiskata rozszerzona. Ponadto w wielu państwach członkowskich konfiskata rozszerzona jest również możliwa w przypadku wszystkich przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 3 lat (Austria) lub co najmniej 4 lat (Czechy, Finlandia, Szwecja). W Niemczech, Włoszech, na Cyprze i Litwie konfiskata rozszerzona jest możliwa w przypadku każdego przestępstwa. Na Malcie konfiskata rozszerzona jest możliwa w przypadku każdego przestępstwa podlegającego karze pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 1 roku. We Francji konfiskata rozszerzona jest możliwa w przypadku przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 5 lat. W Irlandii, Luksemburgu i Rumunii konfiskata rozszerzona jest możliwa w przypadku wszystkich przestępstw podlegających karze pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 4 lat. Przepisy transponujące w kilku państwach członkowskich (Finlandia, Francja, Łotwa, Luksemburg, Niderlandy, Polska, Rumunia) zawierają wymóg stanowiący, że przestępstwo karne musi przynosić korzyści finansowe. W większości przypadków konfiskata rozszerzona została umożliwiona dla przestępstw, w przypadku których jest to wymagane w art. 5 ust. 2.

2.2.5.Konfiskata w stosunku do osób trzecich (art. 6)

W art. 6 zobowiązuje się państwa członkowskie do umożliwienia konfiskaty korzyści pochodzących z przestępstwa przekazanych przez podejrzanego lub oskarżonego osobom trzecim lub bezpośrednio przez nich od niego nabytych. Zgodnie z art. 6 konfiskata w stosunku do osób trzecich powinna być możliwa przynajmniej w przypadkach, gdy te osoby trzecie wiedziały lub powinny były wiedzieć, że celem przekazania lub nabycia było uniknięcie konfiskaty.

Belgia, Węgry, Austria i Słowacja opierają się na ogólnych przepisach dotyczących konfiskaty, ukierunkowanych na nielegalne pochodzenie przedmiotu i umożliwiających jego konfiskatę niezależnie od tego, czy należy on do podejrzanego lub oskarżonego, czy też do osoby trzeciej. Pozostałe państwa członkowskie wprowadziły przepisy szczegółowe dotyczące konfiskaty w stosunku do osób trzecich.

Przepisy transponujące w większości państw członkowskich (Bułgaria, Czechy, Niemcy, Estonia, Irlandia, Grecja, Hiszpania, Cypr, Litwa, Malta, Niderlandy, Polska, Portugalia, Słowenia, Finlandia, Szwecja) odzwierciedlają „mentalny” wymóg, aby osoby trzecie „wiedziały lub powinny były wiedzieć [...] że celem przekazania lub nabycia było uniknięcie konfiskaty”. Przepisy transponujące we Francji, na Łotwie i w Luksemburgu odnoszą się do konfiskaty mienia, które jest „do dyspozycji” skazanego. Przepisy we Włoszech umożliwiają konfiskatę mienia/korzyści, których skazany jest posiadaczem „za pośrednictwem osoby fizycznej lub prawnej”. Przepisy w Chorwacji dotyczą konfiskaty nielegalnego mienia „przekazanego osobie lub nabytego nie w dobrej wierze”.

W art. 6 mowa jest jedynie o konfiskacie korzyści pośrednio lub bezpośrednio przekazanych osobie trzeciej lub przez nią nabytych. Przepisy transponujące w niektórych państwach członkowskich (Czechy, Niemcy, Estonia, Irlandia, Grecja, Francja, Cypr, Litwa, Luksemburg, Niderlandy, Austria, Portugalia) umożliwiają jednak również konfiskatę narzędzi przekazanych osobie trzeciej lub przez nią nabytych.

W Rumunii prawo krajowe przewiduje konfiskatę mienia w stosunku do członków rodziny i osób prawnych. W Bułgarii przedmiotowy przepis transponowano za pośrednictwem cywilnego prawa konfiskaty, które obowiązuje w przypadku określonych przestępstw.

Art. 6 ust. 2 stanowi, że nie powinny być naruszane prawa osób trzecich działających w dobrej wierze. Przepisy transponujące prawie we wszystkich państwach członkowskich są zgodne z tym przepisem dyrektywy i zapewniają ochronę praw osób trzecich działających w dobrej wierze.

2.2.6.Zabezpieczenie (art. 7)

W art. 7 ust. 1 zobowiązuje się państwa członkowskie do podjęcia niezbędnych środków w celu umożliwienia zabezpieczenia mienia w celu jego późniejszej konfiskaty. Przewiduje on również pilne zabezpieczenie mienia, aby uniknąć jego wyzbywania się (tj. jego sprzedaży, przekazania, roztrwonienia lub zmarnowania).

Zabezpieczenie mienia w celu jego późniejszej konfiskaty umożliwiono we wszystkich państwach członkowskich. Niemcy, Czechy, Estonia, Irlandia, Włochy, Łotwa, Luksemburg, Węgry, Polska, Portugalia, Słowacja i Szwecja przyznały swoim prokuraturom i organom ścigania uprawnienia do podejmowania pilnych działań i zabezpieczania mienia przed uzyskaniem zgody organu sądowego. W Belgii, Bułgarii, Grecji, Hiszpanii, na Węgrzech, Cyprze, Litwie, Malcie, w Niderlandach, Austrii, Słowenii i Rumunii brzmienie przepisów transponujących można intepretować jako oznaczające „pilny” charakter środków tymczasowych.

W art. 7 ust. 2 zobowiązuje się państwa członkowskie do umożliwienia zabezpieczenia mienia osoby trzeciej w celu jego późniejszej konfiskaty. Jest to możliwe we wszystkich państwach członkowskich.

2.2.7.Środki zabezpieczające (art. 8)

Dyrektywa wywiera znaczący wpływ na prawa przysługujące nie tylko podejrzanym lub oskarżonym, lecz także osobom trzecim nieobjętym postępowaniem karnym. W art. 8 określono konkretne środki zabezpieczające i odwoławcze mające na celu zagwarantowanie osobom, w odniesieniu do których stosuje się środki zabezpieczające lub dotyczące konfiskaty, możliwości korzystania z przysługujących im praw podstawowych.

Art. 8 ust. 1 zawiera wymóg, aby osoby, w odniesieniu do których stosuje się środki zabezpieczające lub dotyczące konfiskaty, miały prawo do wniesienia skutecznego środka zaskarżenia oraz do rzetelnego procesu sądowego w celu umożliwienia im korzystania z przysługujących im praw. Krajowe środki wykonawcze w żadnym z państw członkowskich nie odzwierciedlają wyraźnie brzmienia tego przepisu. Państwa członkowskie uwzględniły ten wymóg dyrektywy głównie za pośrednictwem środków w swoich kodeksach postępowania karnego.

W art. 8 ust. 2 wymaga się, aby każdy nakaz zabezpieczenia był uzasadniony, a o jego wydaniu należy możliwie jak najszybciej powiadomić osobę, której nakaz ten dotyczy. Jeżeli jest to konieczne do właściwego przebiegu postępowania, właściwe organy mogą opóźnić powiadomienie.

Krajowe środki wykonawcze w większości państw członkowskich wskazują, że nakazy zabezpieczenia są uzasadnione i osoby, których nakazy te dotyczą, są powiadamiane o ich wydaniu. W przypadku jednego państwa członkowskiego nie jest jasne, czy o wydaniu nakazu osobę, której nakaz ten dotyczy, powiadamia się osobiście, ponieważ krajowe środki wykonawcze przewidują powiadomienie o wydaniu nakazu zabezpieczenia za pośrednictwem dziennika urzędowego. Bezpośredni sposób powiadomienia odzwierciedlają przepisy w połowie państw członkowskich (Belgia, Czechy, Estonia, Grecja, Francja, Chorwacja, Litwa, Luksemburg, Austria, Polska, Słowenia, Finlandia, Szwecja). Przepisy w większości państw członkowskich (Belgia, Czechy, Estonia, Irlandia, Hiszpania, Francja, Chorwacja, Włochy, Łotwa, Litwa, Węgry, Austria, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Finlandia) wyraźnie umożliwiają opóźnienie powiadomienia o wydaniu nakazu zabezpieczenia, jeżeli jest to konieczne do właściwego przebiegu trwającego postępowania.

Art. 8 ust. 3 przewiduje, że nakaz zabezpieczenia mienia musi obowiązywać tylko przez okres konieczny do zabezpieczenia mienia ze względu na możliwość konfiskaty. Prawie wszystkie państwa członkowskie zapewniły, aby nakaz zabezpieczenia obowiązywał tak długo, jak jest to konieczne.