Program koncentruje się na kwestiach, w przypadku których istnieje potencjał do generowania europejskiej wartości dodanej i do wniesienia rzeczywistego wkładu w główne priorytety Komisji.

Trzeci Program działań Unii w dziedzinie zdrowia jest sektorowym instrumentem finansowym realizowanym na podstawie wieloletnich ram finansowych (WRF) 2014–2020, ustanowionym rozporządzeniem (UE) nr 282/2014. Stanowi on podstawę koordynacji polityki UE w dziedzinie zdrowia i ma na celu uzupełnianie i wspieranie krajowych polityk państw członkowskich oraz przydawanie im wartości dodanej. Jednocześnie w Programie w pełni respektuje się autonomię państw członkowskich w określaniu ich własnych polityk zdrowotnych oraz w organizacji i realizowaniu świadczeń zdrowotnych, a także zapewnianiu opieki medycznej we własnych granicach. Służy on również wspieraniu wdrażania przepisów UE w dziedzinie zdrowia.

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono pokrótce główne wnioski z oceny śródokresowej trzeciego Programu działań Unii w dziedzinie zdrowia zgodnie z art. 13 ust. 3 lit. c) rozporządzenia (UE) nr 282/2014. Przedstawiono w nim również pomysły na poprawę wdrażania Programu w pozostałym okresie programowania (2018–2020). Do sprawozdania załączono szczegółowy dokument roboczy służb Komisji.

W Programie uczestniczą państwa członkowskie UE-28, jak również dwa państwa należące do EFTA – Norwegia i Islandia. Od 2016 r. uczestniczą w nim również Serbia i Mołdawia, a w kwietniu 2017 r. dołączyła Bośnia i Hercegowina. Wzrost zainteresowania Programem wśród krajów kandydujących i potencjalnych krajów kandydujących oraz państw sąsiadujących można postrzegać jako znak rosnącego zainteresowania, jaki Program budzi w tych państwach, które zdecydowały się na dostosowanie swoich polityk w dziedzinie zdrowia do polityk UE.

Pozostałe 7,8 mln EUR w ramach działań horyzontalnych Programu służy do wspierania działań dotyczących konserwacji i licencji w zakresie technologii informacyjnych (np. strony internetowe Komisji Europejskiej poświęcone zdrowiu publicznemu, platforma polityki zdrowotnej UE), informowania w sprawach polityki zdrowotnej UE i rozpowszechniania wyników Programu za pośrednictwem takich instrumentów, jak biuletyn elektroniczny „Zdrowie-UE” oraz przyznawania corocznej nagrody UE w dziedzinie zdrowia dla organizacji pozarządowych, których misje mają rzeczywisty wkład w zdrowie publiczne. Nagrodę przyznano organizacjom pozarządowym, których praca miała znaczenie podczas kryzysu związanego z wirusem Ebola w 2015 r., przyczyniła się do zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe w 2016 r. i promowała szczepienia w 2017 r..

Zarządzanie Programem należy do obowiązków Komisji, a jego wdrażanie odbywa się przy pomocy rocznych programów prac przyjmowanych po uprzednim zatwierdzeniu przez komitet Programu składający się z przedstawicieli państw członkowskich. Wieloletnie planowanie pozwala na uwzględnienie wszystkich priorytetów tematycznych i dostosowanie dostępnych zasobów do priorytetów i działań. Realizację Programu powierzono Agencji Wykonawczej ds. Konsumentów, Zdrowia, Rolnictwa i Żywności (Chafea).

Komisja wspólnie z OECD i Europejskim Obserwatorium Polityki i Systemów Opieki Zdrowotnej gromadzi wiedzę specjalistyczną w ramach cyklu Stan zdrowia w UE w celu pogłębiania wiedzy w zakresie zdrowia w odniesieniu do poszczególnych państw i do całej UE, tak aby wspierać państwa członkowskie w kształtowaniu polityki opartej na danych naukowych. Ten dwuletni cykl pośrednictwa wiedzy obejmuje sprawozdanie Zdrowie i opieka zdrowotna w zarysie: Europa, 28 profili krajów, sprawozdanie towarzyszące i dobrowolne wymiany, o które państwa członkowskie mogą wnioskować.

W ramach Programu wspierano współpracę państw członkowskich przez generowanie, wykorzystywanie, udostępnianie wiedzy i najlepszych praktyk oraz dzielenie się nimi. Jest to zgodne z art. 168 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) i przyczynia się do osiągania celu zrównoważonego rozwoju nr 3: „Umożliwienie wszystkim życia w zdrowiu i propagowanie dobrostanu wszystkich ludzi w każdym wieku”2.

Aby przepisy UE spełniały swoje cele i przyniosły oczekiwane skutki, często konieczne jest wsparcie konsekwentnego wdrażania tych przepisów we wszystkich państwach członkowskich. Trzon różnych działań finansowanych w ramach Programu działań Unii w dziedzinie zdrowia stanowi opracowywanie wspólnych norm i wytycznych, zarówno do celów sprawozdawczych, przeprowadzania audytów i inspekcji, udzielania zezwoleń, jak i na potrzeby systemów nadzoru nad bezpieczeństwem.

Celem założenia 24 europejskich sieci referencyjnych dotyczących chorób rzadkich jest zgromadzenie wiedzy specjalistycznej ponad 300 świadczeniodawców i 900 centrów wiedzy z całej Europy i udostępnienie jej pacjentom cierpiącym na choroby rzadkie, którzy często mają trudności w znalezieniu specjalistycznej wiedzy i opieki w pobliżu swojego domu, a czasami w ogóle nie mają takiej możliwości. W celu ustalenia diagnostyki i leczenia danego pacjenta koordynatorzy będą mieć możliwość zwołania „wirtualnego” konsylium lekarzy specjalistów z różnych dziedzin, które odbywać się będzie z wykorzystaniem specjalnej platformy informatycznej i narzędzi telemedycyny. Dzięki wspólnemu dzieleniu się wiedzą, w tym wiedzą specjalistyczną, i zasobami w obrębie UE wysokiej jakości opieka zdrowotna może być dostępna dla wszystkich, co przyczynia się do zmniejszenia nierówności w zdrowiu zarówno w obrębie poszczególnych państw członkowskich UE, jak i między nimi. W najbliższych latach możliwe byłoby rozszerzenie zakresu tej koncepcji poza choroby rzadkie i uwzględnienie innych złożonych schorzeń.

Program sprawdził się podczas bezprecedensowo wysokiego napływu uchodźców w latach 2015–2016, gdy na próbę zostały wystawione jego zdolności i elastyczność. Dzięki Programowi państwa sąsiadujące i Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji dysponują platformą współpracy, aby podnosić świadomość i zwiększać zaangażowanie w poprawę opieki zdrowotnej nad matkami będącymi uchodźczyniami i migrantkami. Program miał również istotny wkład w pomoc w opracowaniu i wdrażaniu planu działania i modeli służących poprawie dostępu do opieki zdrowotnej dla imigrantów i uchodźców w Europie wymagających szczególnego traktowania oraz w realizacji zaleceń, wytycznych technicznych i szkoleń kierowanych do pracowników służby zdrowia i do funkcjonariuszy organów ścigania pracujących na szczeblu lokalnym z migrantami/uchodźcami.

Działania wspierające budowanie potencjału przeciwko zagrożeniom zdrowia przyczyniły się do uniknięcia powielania i do poprawy zdolności, przynosząc wartość dodaną na rzecz UE i szerszej społeczności międzynarodowej. Posłużyły one identyfikacji luk w zdolnościach państw członkowskich, ustalaniu priorytetów działań i wdrażaniu działań w zakresie budowania potencjału w celu zniwelowania tych luk, jak również dostarczaniu zestawów narzędzi i wytycznych, zapewnianiu szkoleń i badań gotowości UE i mechanizmów reagowania oraz koordynowaniu zewnętrznych ćwiczeń z zakresu zapewniania jakości. Działania te umożliwiły również dzielenie się doświadczeniami nabytymi podczas ostatnich przypadków wystąpienia epidemii.

➤ Program ma ogromne znaczenie dla potrzeb państw członkowskich, a ustanowione cele są jasne, wyraźne i szczegółowe

Dzięki 23 priorytetom tematycznym można lepiej skupić się na działaniach Programu i uniknąć sytuacji, w której różne cele się pokrywają i są powielane. Jednocześnie takie priorytety tematyczne są na tyle elastyczne, że umożliwiają synergię, która w niektórych przypadkach jest wyraźnie konieczna. Na przykład działania dotyczące migrantów i uchodźców są obszarem, w którym koncepcja Programu okazała się elastyczna i wystarczająca. W przyszłości można by jednak zwiększyć spójność Programu i dodatkowo go udoskonalić.

Działania finansowane w ciągu pierwszych trzech lat są również istotne dla szczególnych celów i priorytetów Programu. Koncepcja Programu jest pod tym względem o tyle korzystna, że istnieje możliwość lepszego dopasowania celów niższego rzędu i zakładanych wyników do wymogów prawidłowego wdrażania. Istnieje jednak ryzyko, że niektóre działania w ramach szerszych priorytetów, które nie są powiązane z przepisami UE, lub otwarte mechanizmy finansowania takie jak dotacje na działalność, którym może brakować ukierunkowania, mogą zacząć odbiegać od swoich początkowych celów. W takich przypadkach należy położyć szczególny nacisk na etap planowania, a przedmiotowe działania powinny podlegać monitorowaniu i ocenie z odpowiednim wyprzedzeniem, tak aby można było ewentualnie zastosować wszelkie niezbędne środki naprawcze.

➤ Zwiększa się skuteczność zarządzania Programem

Bazując na doświadczeniu z wdrażania dwóch wcześniejszych programów (pierwszy program w latach 2002–2007 i drugi w latach 2008–2013), dokonano restrukturyzacji Programu. Ustanowiono wyraźne i praktyczne cele i ogłoszono przewidywane rezultaty oraz zapewniono wskaźniki służące pomiarowi postępu.

Ustanawianie rocznych programów prac odbywa się na podstawie wcześniejszego wieloletniego planowania, tak aby spełniały one konkretne kryteria określone w rozporządzeniu w sprawie Programu (załącznik II). Proces określania rocznych programów prac przebiega sprawnie, a konsultacje z państwami członkowskimi odbywają się w sposób jasny, przejrzysty i sprawiedliwy. Wieloletnie planowanie okazało się cennym narzędziem oferującym bardziej strategiczny wgląd w planowanie śródokresowe oraz umożliwiającym sprawniejsze przyjmowanie rocznych programów prac i ograniczenie liczby zmian. Zainteresowane strony pragną jednak mieć więcej możliwości uczestniczenia w wieloletnim i corocznym określaniu rocznych priorytetów i niezbędnych działań.

Komisja zachęca wszystkie państwa członkowskie UE-28 i inne państwa trzecie do uczestnictwa w Programie. Dzięki Programowi mają one dostęp do kryteriów wyjątkowej użyteczności, a wszystkie zaangażowane podmioty otrzymują do 80 % współfinansowania z UE. Współfinansowanie przyznawane jest na szczególnie korzystnych warunkach, jeżeli część całkowitego budżetu przekazywana jest na działania w państwach o niskim DNB. Kryteria wyjątkowej użyteczności nie były do tej pory skuteczne. Pomimo trudnej sytuacji gospodarczej państw o niskim DNB i znacznych przeszkód w zapewnianiu pozostałego finansowania, uczestnictwo tych państw w Programie jest jednak wciąż na podobnym poziomie jak w trakcie poprzedniej edycji Programu.

➤ W obliczu wyłaniających się potrzeb takich jak kryzys uchodźczy latem 2015 r. wykazano zdolność reagowania w ramach Programu i jego elastyczność, co stanowiło znaczący wkład w politykę migracyjną Komisji.

Ponadto w ramach Programu zapewnia się również wsparcie na rzecz pierwszego etapu wdrażania nowo utworzonego Europejskiego Korpusu Solidarności, co odzwierciedla europejskie wartości dotyczące solidarności i działań humanitarnych. Dzięki Korpusowi Solidarności młodzi Europejczycy będą mogli nie tylko udzielać pomocy tam, gdzie jest ona potrzebna, lecz również poszerzać swoje doświadczenia, pogłębiać świadomość kulturową, uczyć się wartości służenia innym i wzmacniać poczucie europejskiej tożsamości.

➤ Poprawiono skuteczność

Wydatkowanie ograniczonego budżetu Programu skoncentrowano na ścisłej selekcji kluczowych celów i priorytetów związanych z głównymi priorytetami Komisji. Na tej podstawie większość finansowania przeznaczono na działania zorientowane na wyniki dotyczące nowoczesnych polityk w dziedzinie zdrowia, dzięki czemu pobudzono innowacje w dziedzinie zdrowia i opieki zdrowotnej i zapewniono odpowiednie narzędzia, metody i szkolenia w celu zwiększenia bezpieczeństwa i ochrony w UE.

Na cel 2. dotyczący poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowotnych i cel 4. dotyczący dostępu do lepszej i bezpieczniejszej opieki zdrowotnej przeznaczono stosunkowo mniejsze fundusze. Działa tu jednak korzystna synergia z Europejskim Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób w zakresie oceny ryzyka, gromadzenia i analizy danych epidemiologicznych i oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe. Przedstawiciele państw członkowskich za pośrednictwem elektronicznej ankiety oraz znaczna liczba stron zainteresowanych polityką w dziedzinie zdrowia w toku publicznych konsultacji określili szersze obszary tematyczne, takie jak promocja zdrowia i systemy opieki zdrowotnej, jako obszary priorytetowe; obszary te uzyskały też najwyższe kwoty finansowania. Promocja zdrowia obejmuje działania w takich obszarach, jak czynniki ryzyka, choroby przewlekłe i informacje na temat zdrowia oraz systemy opieki zdrowotnej, w tym ocena technologii medycznych.

W ramach Programu wprowadzono wskaźniki programowe i monitorowanie na poziomie działań, prowadzone są również inwestycje w strategiczne działania w zakresie rozpowszechniania informacji. Są to decydujące kroki, które stanowią odpowiedź na wcześniejsze zalecenia, wciąż pozostaje jednak przestrzeń do ulepszeń i do przyspieszenia postępów.

Ponadto koszty administracyjne Programu są niskie w porównaniu z kosztami administracyjnymi innych porównywalnych programów Komisji. Koszty te stanowią tylko 9 % całkowitego budżetu Programu.

➤ W odniesieniu do zasad i procedur, w ramach których wykorzystywane są narzędzia elektroniczne do celów składania i oceny wniosków, zarządzania dotacjami, zdalnego monitorowania i zdalnej sprawozdawczości, przyjęto środki upraszczające. Chociaż zmiany te pochłaniają początkowo dużo zasobów na opracowanie i przetestowanie narzędzi, poziom satysfakcji wnioskodawców i beneficjentów dotacji stanowi uzasadnienie dla tych wysiłków, a w najbliższych latach można się spodziewać korzyści finansowych.

➤ Mały Program o dużej europejskiej wartości dodanej

Współpraca na szczeblu UE wraz z koordynacją planów gotowości i reagowania na zagrożenia zdrowia to jedne z najistotniejszych i najlepiej znanych aspektów europejskiej wartości dodanej Programu. Działania wspierające budowanie potencjału przeciwko zagrożeniom zdrowia przyczyniły się do uniknięcia powielania i do poprawy zdolności, przynosząc wartość dodaną na rzecz UE i szerszej społeczności międzynarodowej. Posłużyły one identyfikacji luk w zdolnościach państw członkowskich, ustalaniu priorytetów działań i wdrażaniu działań w zakresie budowania potencjału w celu zniwelowania tych luk. Posłużyły również dostarczeniu zestawów narzędzi i wytycznych, zapewnieniu szkoleń i badań gotowości UE i mechanizmów reagowania oraz zewnętrznych procedur zapewniania jakości, a także umożliwiły dzielenie się doświadczeniami nabytymi podczas ostatnich przypadków wystąpienia epidemii i kryzysu uchodźczego.

Dzięki Programowi państwa członkowskie mogą również zwiększać swoje zdolności w innych obszarach: dzielenie się wiedzą, w tym wiedzą specjalistyczną, i zasobami w obrębie UE przyczynia się do zwiększenia równego dostępu obywateli do wysokiej jakości opieki zdrowotnej oraz do ograniczenia nierówności w zdrowiu zarówno w obrębie poszczególnych państw członkowskich UE, jak i między nimi. Dzieje się tak na przykład za pośrednictwem 24 europejskich sieci referencyjnych dotyczących chorób rzadkich, w których istnieje możliwość poszerzenia w najbliższej przyszłości dzielenia się wiedzą specjalistyczną o inne złożone choroby. Ma to miejsce również dzięki współpracy między organami UE zajmującymi się oceną technologii medycznych prowadzącej do powstania wspólnych narzędzi i norm służących wspieraniu głównych celów polityki, takich jak dostępność, jakość i zrównoważony charakter służby zdrowia, co może przyczynić się do osiągnięcia znacznych korzyści skali. Inny przykład to wsparcie udzielone na rzecz sieci e-zdrowie w celu poprawy interoperacyjności i normalizacji koniecznych do transgranicznej wymiany danych na temat zdrowia i w celu promowania infrastruktury usług cyfrowych w dziedzinie zdrowia publicznego.

Współpraca, wykorzystywanie wiedzy i dzielenie się nią mają dużą europejską wartość dodaną: gromadzenie i analiza porównywalnych danych obrazujących sytuację zdrowotną w każdym z państw członkowskich UE-28 (profile krajów) przyczynia się do prowadzenia dialogu politycznego i podejmowania świadomych decyzji dotyczących polityki w dziedzinie zdrowia. Wymiana i wdrażanie najlepszych praktyk w celu promowania zdrowia i zapobiegania chorobom również ma europejską wartość dodaną, co może pomóc państwom członkowskim w przeprowadzeniu reform służby zdrowia, aby poradzić sobie z zagrożeniami dla ich systemów opieki zdrowotnej wynikającymi ze zmian demograficznych oraz z obciążeniem związanym z chorobami niezakaźnymi i innymi przewlekłymi schorzeniami.

➤ Praca w spójnych ramach i rozwój synergii