3.2.5. Podsumowanie dotyczące jakości systemów wymiaru sprawiedliwości Łatwy dostęp, wystarczające zasoby, efektywne narzędzia oceny i transformacja cyfrowa są czynnikami, które przyczyniają się do wysokiej jakości systemów wymiaru sprawiedliwości. Obywatele i przedsiębiorstwa oczekują wysokiej jakości orzeczeń ze strony skutecznego systemu wymiaru sprawiedliwości. W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2021 r. opracowano analizę porównawczą tych czynników. Dostępność W niniejszym wydaniu ponownie zbadano szereg elementów przyczyniających się do stworzenia przyjaznego dla obywateli systemu wymiaru sprawiedliwości: ·Dostępność pomocy prawnej oraz wysokość opłat sądowych mają znaczny wpływ na dostęp do wymiaru sprawiedliwości, w szczególności w przypadku osób żyjących w ubóstwie. Z wykresu 23 wynika, że w niektórych państwach członkowskich konsumenci, których dochód nie przekracza progu ubóstwa określonego przez Eurostat, nie otrzymaliby pomocy prawnej. W porównaniu z 2019 r. dostępność pomocy prawnej została ograniczona w około jednej trzeciej państw członkowskich i rozszerzona w pięciu państwach członkowskich, zwłaszcza w odniesieniu do częściowej pomocy prawnej. Zmiana ta jest zgodna z długoterminową tendencją, w ramach której pomoc prawna stawała się mniej dostępna w niektórych państwach członkowskich. Wysokość opłat sądowych (wykres 24) zasadniczo utrzymuje się na stałym poziomie od 2016 r., chociaż kilka państw członkowskich zwiększyło obciążenie opłatami sądowymi w przypadku niskiej wartości przedmiotu sporu. Obciążenie opłatami sądowymi wciąż jest proporcjonalnie wyższe w przypadku niskiej wartości przedmiotu sporu. Trudności w korzystaniu z pomocy prawnej w połączeniu z wysokimi opłatami sądowymi w niektórych państwach członkowskich mogą zniechęcać osoby ubogie do korzystania z wymiaru sprawiedliwości. ·Poziom opłat sądowych w przypadku sporów handlowych (wykres 25) w znacznym stopniu różni się między państwami członkowskimi (od 0,1 % do 6 % wartości przedmiotu sporu), przy czym opłaty sądowe nie obowiązują w ogóle jedynie w dwóch państwach członkowskich. Na wykresie 26 przedstawiono stopień, w jakim strona wygrywająca może odzyskać koszty sądowe w sprawie handlowej. Znaczne różnice dotyczące możliwości odzyskania kosztów zastępstwa procesowego na etapie postępowania procesowego występują zarówno między państwami członkowskimi, w których funkcjonuje system opłat ustawowych, jak i między państwami bez takiego systemu, jak również w obrębie tych grup (w szczególności między bardziej i mniej szczodrymi ustawowymi systemami opłat). Ponadto w wielu państwach członkowskich możliwość odzyskania kosztów sądowych jest pozostawiona uznaniu sądów. Poziom szczodrości systemu odzyskiwania kosztów zastępstwa procesowego może mieć albo zachęcający, albo odstraszający wpływ na wnoszenie spraw do sądu i w związku z tym ogółem na dostęp do wymiaru sprawiedliwości. ·W unijnej tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2021 r. rozszerzono analizę sposobów promowania przeze państwa członkowskie dobrowolnego stosowania alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ADR) (wykres 27) w przypadku sporów między osobami prywatnymi, w szczególności możliwości wykorzystania technologii cyfrowych. Siedemnaście państw członkowskich zapewnia możliwość wszczęcia postępowania lub złożenia pozwu i przedstawienia dowodów w postaci dokumentów w internecie, przynajmniej w zakresie określonych rodzajów sporów. W 19 państwach członkowskich strony mogą być informowane drogą elektroniczną o wszczęciu postępowania i poszczególnych jego etapach, a w 12 państwach członkowskich mogą uiszczać stosowne opłaty przez internet. W 8 państwach członkowskich technologie takie jak aplikacje oparte na sztucznej inteligencji lub chatboty można wykorzystywać do ułatwienia składania pozwów i rozstrzygania sporów. ·W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2021 r. po raz drugi przedstawiono skonsolidowany przegląd działań podejmowanych przez państwa członkowskie na rzecz systemu wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku (wykres 28). We wszystkich państwach członkowskich przewidziano pewne udogodnienia, przy czym najczęściej są to środki umożliwiające przesłuchanie dzieci w przyjazny sposób (w tym dotyczące pomieszczeń, w których przeprowadza się przesłuchania) oraz mające zapobiec sytuacjom, w których dziecko przesłuchuje się kilkukrotnie. Prawie wszystkie państwa członkowskie organizują również szkolenia dla sędziów na temat wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku. Zasoby Wysokiej jakości systemy wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich wymagają wystarczających zasobów finansowych i ludzkich, m.in. niezbędnych inwestycji w infrastrukturę fizyczną i techniczną, odpowiedniego szkolenia wstępnego i szkolenia ustawicznego, a także różnorodności wśród sędziów, w tym równowagi płci. Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2021 r. przedstawia następujące elementy: ·Pod względem zasobów finansowych z danych wynika, że – ogólnie rzecz biorąc – w 2019 r. całkowite wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych na sądy przeważnie wciąż utrzymywały się na stałym poziomie w państwach członkowskich, przy czym między państwami członkowskimi nadal utrzymują się znaczne różnice w rzeczywistych kwotach zarówno w EUR na mieszkańca, jak i jako odsetek PKB (wykresy 29 i 30). Prawie wszystkie państwa członkowskie zwiększyły swoje wydatki na mieszkańca w 2019 r. (wzrost w porównaniu z 2018 r.), a większość zwiększyła również swoje wydatki wyrażone jako odsetek PKB. ·Tak jak w 2020 r., tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2021 r. przedstawia również podział całkowitych wydatków na różne kategorie na podstawie danych zgromadzonych przez Eurostat. Wykres 31 ukazuje główne różnice w strukturze wydatków w poszczególnych państwach członkowskich. Z jednej strony płace i wynagrodzenia sędziów i personelu sądowego (w tym składki na ubezpieczenie społeczne) stanowią największą część w większości państw członkowskich, a poziom inwestycji w środki trwałe, takie jak budynki sądowe i oprogramowanie, stanowi mniejszą część. Z drugiej strony wydatki na koszty operacyjne (np. wynajem budynków, pomoc prawną oraz pozostałe materiały zużywalne) w kilku państwach członkowskich są znacznie wyższe niż w większości innych. Podział ten pozostaje na stosunkowo stałym poziomie rok do roku. ·Kobiety wciąż stanowią mniej niż 50 procent sędziów w sądach najwyższych w większości państw członkowskich (wykres 33). Ze zmian, które nastąpiły w trzyletnim okresie obejmującym lata 2018–2020, wynika, że odsetek kobiet zasiadających w sądach najwyższych wzrósł od 2010 r. w większości państw członkowskich. ·Jeżeli chodzi o szkolenie sędziów, większość państw członkowskich prowadzi co najmniej szkolenie ustawiczne w zakresie warsztatu sędziego, jednak mniej państw członkowskich oferuje szkolenia w zakresie umiejętności informatycznych, zarządzania sądami i etyki sędziowskiej. W porównaniu z poprzednim rokiem nieznacznie wzrósł udział sędziów uczestniczących w szkoleniach z zakresu umiejętności informatycznych (wykres 35). Jeżeli chodzi o szkolenia w zakresie komunikacji ze stronami, które należą do grup szczególnie wrażliwych (wykres 36), większość państw członkowskich zapewnia szkolenia dotyczące ofiar przemocy uwarunkowanej płcią, a ponad połowa państw członkowskich zapewnia szkolenia dotyczące praktyk uwzględniających aspekt płci, osób ubiegających się o azyl lub osób o odmiennym pochodzeniu kulturowym, religijnym, etnicznym lub językowym. Szkolenie w zakresie komunikacji z osobami słabowidzącymi lub słabosłyszącymi jest dostępne w około połowie państw członkowskich. Szkolenia w zakresie radzenia sobie z dezinformacją i podnoszenia świadomości w tym zakresie są dostępne jedynie w nieco ponad połowie państw członkowskich. Narzędzia oceny ·Wykorzystanie badań wśród użytkowników usług sądowych i prawników praktyków (wykres 37) było nieznacznie większe w 2019 r. niż w poprzednich latach, przy czym niezmieniona liczba państw członkowskich woli nie przeprowadzać żadnych badań. Wydaje się jednak, że istnieją pewne różnice co do tego, które państwa członkowskie nie przeprowadzały badań, wskazujące, że czasami badania są przeprowadzane jedynie co dwa lata/co kilka lat. Dostępność, obsługa klienta, rozprawy sądowe i orzeczenia, jak również ogólne zaufanie do systemu wymiaru sprawiedliwości pozostają powtarzającymi się tematami badań, natomiast jedynie kilka państw członkowskich zapytało również o zadowolenie grup o szczególnych potrzebach lub o świadomość jednostek przysługujących im ich praw. Wszystkie państwa członkowskie, które korzystały z badań, zapewniły również działania następcze (wykres 38), chociaż zakres tych działań nadal był bardzo zróżnicowany. Zasadniczo wyniki posłużyły do sporządzenia rocznych lub specjalnych sprawozdań, a w wielu państwach członkowskich stanowiły podstawę oceny lub zostały wykorzystane do stwierdzenia konieczności zmiany ustawodawstwa. Transformacja cyfrowa ·Począwszy od wydania z 2021 r., unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości zawiera rozszerzony element, w którym szczegółowo analizowane są aspekty związane z cyfryzacją wymiaru sprawiedliwości. Chociaż większość państw członkowskich korzysta już z rozwiązań cyfrowych w różnych kontekstach i w różnym stopniu, istnieją znaczne możliwości poprawy. ·Prawie wszystkie państwa członkowskie udostępniają online niektóre informacje na temat swojego systemu sądowego, w tym za pośrednictwem scentralizowanego portalu internetowego zawierającego formularze internetowe oraz przedstawiane w sposób interaktywny informacje dotyczące tytułów prawnych (wykres 39). Różnice pojawiają się w treści informacji i ich adekwatności co do zaspokojenia potrzeb poszczególnych osób. Na przykład jedynie ograniczona liczba państw członkowskich (12) umożliwia obywatelom stwierdzenie za pomocą symulacji online, czy kwalifikują się oni do otrzymania pomocy prawnej. W większości państw członkowskich dostępna jest jednak strona internetowa z formularzami internetowymi dla obywateli i przedsiębiorstw lub informacje dla osób niebędących rodzimymi użytkownikami języka danego państwa. ·Mniej niż połowa państw członkowskich posiada przepisy proceduralne przygotowane pod kątem cyfryzacji, które pozwalają na korzystanie ze środków porozumiewania się na odległość i dopuszczalność dowodów wyłącznie w formacie cyfrowym. W pozostałych państwach członkowskich jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach. ·Jeśli chodzi o wykorzystanie technologii cyfrowej przez sądy i prokuraturę, w większości państw członkowskich różne narzędzia cyfrowe są już do dyspozycji sądów, prokuratorów i pracowników sądowych. Chociaż większość państw członkowskich dysponuje systemami zarządzania sprawami, systemami do wideokonferencji oraz możliwością pracy zdalnej, nadal istnieje potrzeba dalszych postępów w celu szerszego udostępnienia systemów automatycznego przydzielania spraw, narzędzi opartych na sztucznej inteligencji oraz na technologii łańcucha bloków. ·W większości państw członkowskich sądy mają do dyspozycji bezpieczne narzędzia łączności elektronicznej. W niektórych państwach członkowskich sądy mogą jednak kontaktować się za pośrednictwem bezpiecznych rozwiązań elektronicznych wyłącznie z niektórymi prawnikami praktykami lub organami krajowymi. W przypadku prokuratury mniej niż jedna trzecia państw członkowskich zapewnia kompleksową bezpieczną łączność elektroniczną z prawnikami praktykami i instytucjami krajowymi. ·W sprawach cywilnych/handlowych i administracyjnych większość państw członkowskich zapewnia obywatelom i przedsiębiorstwom (lub ich pełnomocnikom) dostęp online do toczących się lub zamkniętych spraw, chociaż w różnym stopniu. W większości państw członkowskich w sprawach karnych oskarżeni i pokrzywdzeni mają jednak bardzo ograniczone możliwości śledzenia lub prowadzenia części swojej sprawy z wykorzystaniem rozwiązań cyfrowych, a w niektórych państwach członkowskich taka możliwość w ogóle nie istnieje. ·W porównaniu z poprzednimi latami dostęp online do orzeczeń sądowych (wykres 46) pozostaje na stałym poziomie, w szczególności jeżeli chodzi o publikację orzeczeń sądów najwyższej instancji: 17 państw członkowskich publikuje wszystkie orzeczenia w sprawach cywilnych/handlowych i administracyjnych, a 15 państw członkowskich publikuje również orzeczenia sądów najwyższej instancji w sprawach karnych. Te liczby zachęcają wszystkie państwa członkowskie do dalszej poprawy, ponieważ orzeczenia sądów najwyższej instancji odgrywają ważną rolę w zapewnianiu spójności orzecznictwa. Nie odnotowano również postępów związanych z publikacją orzeczeń sądów drugiej instancji. W 2020 r. zaledwie 9 państw członkowskich opublikowało w internecie wszystkie orzeczenia sądów drugiej instancji w sprawach cywilnych/handlowych i administracyjnych, a 6 państw członkowskich opublikowało w internecie wszystkie orzeczenia sądów drugiej instancji w sprawach karnych, co stanowi gorszy wynik niż w 2019 r. ·W ramach tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2021 r. nadal analizuje się obowiązujące w państwach członkowskich ustalenia, które mogą ułatwić sporządzanie orzeczeń sądowych nadających się do odczytu maszynowego (wykres 47). We wszystkich państwach członkowskich istnieje co najmniej kilka ustaleń dotyczących spraw cywilnych/handlowych, administracyjnych i karnych, przy czym można zauważyć znaczące różnice wśród państw członkowskich. Wydaje się, że sądy administracyjne są na stosunkowo bardziej zaawansowanym poziomie, jeżeli chodzi o tworzenie czynników wspomagających system wymiaru sprawiedliwości wykorzystujący algorytmy. Ogólnie rzecz biorąc, można zauważyć tendencję do wprowadzania większej liczby rozwiązań, w szczególności w zakresie dostępności w orzeczeniach metadanych dotyczących słów kluczowych, daty orzeczeń oraz regulowania danych osobowych w publikowanych orzeczeniach. W porównaniu z 2019 r. większość państw członkowskich odnotowała w 2020 r. poprawę. Wygląda na to, że systemy wymiaru sprawiedliwości, w których wprowadzono ustalenia w zakresie modelowania orzeczeń zgodnie ze standardami umożliwiającymi ich odczyt maszynowy, mają potencjał do osiągnięcia lepszych wyników w przyszłości.