SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie 3

2. Inteligentny wzrost gospodarczy 4

2.1. Kształcenie i szkolenie 4

2.2. Badania i innowacje 5

2.3. Społeczeństwo cyfrowe 7

2.4. Kreatywne miasta: ośrodki innowacji 7

3. Zrównoważony wzrost gospodarczy 8

3.1. Efektywne gospodarowanie zasobami w Europie 8

3.2. Zrównoważony wzrost gospodarczy miast 10

4. Wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu 10

4.1. Zatrudnienie 11

4.2. Ubóstwo i wykluczenie społeczne 12

4.3. Miasta sprzyjające włączeniu społecznemu: paradoks miejski 13

5. Podsumowanie 14

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

Siódme sprawozdanie z postępów w dziedzinie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej

WPROWADZENIE

W czerwcu 2010 r. Rada Europejska zatwierdziła strategię„Europa 2020” – unijną strategię inteligentnego i zrównoważonego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Władze regionalne i lokalne mogą istotnie przyczynić się do jej realizacji przez prowadzenie leżących w ich gestii działań. Odgrywa to szczególnie ważną rolę w państwach członkowskich o ustroju federalnym lub tych o bardziej zdecentralizowanej strukturze.

W niedawnych badaniach[1] podkreśla się, że angażowanie władz regionalnych w działania w ramach polityki europejskiej może zwiększyć ich skuteczność. Zintegrowane podejście, skoncentrowane na regionie lub konkretnym miejscu, może być skuteczniejsze w przypadku działań o wyraźnych skutkach zewnętrznych oraz w krajach o zasadniczych różnicach wewnętrznych. Uwarunkowane jest ono jednak istnieniem sprawnego systemu administracyjno-instytucjonalnego oraz odpowiednich struktur krajowych.

W piątym sprawozdaniu dotyczącym spójności[2] Komisja zaproponowała dalsze wzmocnienie zarówno regionalnego i miejskiego wymiaru polityki spójności, jak i wpisanej w nią zasady partnerstwa. W wynikłej debacie publicznej udzielono wyraźnego poparcia dla tych zmian[3]. We wnioskach dotyczących rozporządzeń na lata 2014-2020, przedstawionych przez Komisję w dniu 6 października 2011 r., określono sposoby wdrożenia tych zmian[4].

Posiadając długą tradycję tworzenia i wdrażania zintegrowanych programów regionalnych i miejskich we współpracy z władzami regionalnymi i lokalnymi, podmiotami gospodarczymi, partnerami społecznymi, jak i społeczeństwem obywatelskim, polityka spójności stanowi kluczowy mechanizm realizacji strategii „Europa 2020”[5]. Zapewnia ona także aktywne wsparcie strategii ze strony władz regionalnych i lokalnych, niezbędne dla jej wypełnienia.

Niniejsze sprawozdanie stanowi analizę możliwego udziału regionów i miast w trzech aspektach wzrostu gospodarczego zawartych w strategii „Europa 2020” w kontekście polityki spójności. Wskazuje również na odległość dzielącą miasta i regiony od osiągnięcia krajowych poziomów docelowych strategii „Europa 2020”, proponowanych w krajowych programach reform. Dystans ten zależy od różnic wewnętrznych w danym państwie, ambicji krajowych programów reform oraz przewidywanego tempa zmian.

Niniejsza analiza nie oznacza, że każdy region jest w stanie, lub powinien, osiągnąć wszystkie krajowe lub unijne poziomy docelowe. Odległość dzieląca niektóre regiony do danego poziomu docelowego jest po prostu zbyt duża. Ponadto w niektórych aspektach osiągnięcie tego samego poziomu docelowego we wszystkich regionach nie jest ani realne ani też wskazane. Ilustracją może być tu działalność badawczo-rozwojowa, której koncentracja wynika po części z korzyści grupowania działań badawczych. Koncentracja ubóstwa i wykluczenia społecznego pociąga za sobą natomiast wiele negatywnych skutków.

Podsumowując, w programach polityki spójności powinno się po pierwsze wyznaczać priorytety inwestycyjne przy uwzględnieniu punktu wyjścia regionu lub miasta w odniesieniu do krajowych poziomów docelowych strategii „Europa 2020”, a po drugie określać przypadki koncentracji, które należy promować, i te, którym należy przeciwdziałać.

INTELIGENTNY WZROST GOSPODARCZY

Cele inteligentnego wzrostu gospodarczego to: poprawa jakości kształcenia, promowanie innowacji i działalności badawczo-rozwojowej oraz ukształtowanie społeczeństwa cyfrowego. Inwestycje w kształcenie, szkolenia oraz badania i innowacje umożliwią UE podniesienie poziomu jej wydajności oraz utrzymanie, a nawet powiększenie udziału na rynku światowym. To z kolei może przyczynić się do zwiększenia liczby miejsc pracy oraz poprawy ich jakości.

Kształcenie i szkolenie

Kapitał ludzki stanowi jeden z kluczowych czynników wpływających na wzrost gospodarczy regionów[6]. Wysoki poziom wykształcenia społeczeństwa sprzyja innowacji, ponieważ ułatwia on szybsze rozpowszechnianie i przyswajanie nowej wiedzy i umiejętności. Rozwój regionalny jest więc ściśle powiązany ze zdolnością tworzenia, zatrzymywania i przyciągania kapitału ludzkiego, co z kolei łączy się z jakością instytucji edukacyjnych oraz z możliwościami uczenia się przez całe życie. Inwestycje w kształcenie i szkolenie powinny iść w parze z reformami działań politycznych, jak na przykład tych zawartych w strategii „ET 2020” na rzecz kształcenia i szkolenia.

Rozwijanie i przyciąganie talentów (w dziedzinie przedsiębiorczości)[7] stało się głównym źródłem wzrostu gospodarczego, ponieważ może przyczynić się do rozwoju środowiska innowacyjności oraz zwiększenia liczby innowacyjnych i szybko rozwijających się przedsiębiorstw[8] w regionie.

Jednym z celów strategii „Europa 2020” jest zwiększenie do 40% odsetka osób w przedziale wiekowym od 30 do 34 lat posiadających wyższe wykształcenie do2020 r. Obecnie tylko jedna piąta regionów UE osiągnęła ten poziom docelowy. Państwa członkowskie wyznaczyły sobie poziomy docelowe wynoszące od 26% do 60%. Najlepsze wyniki osiągają regiony kwalifikujące się do celu „Konkurencyjność regionalna i zatrudnienie” (KRiZ) (jedna trzecia regionów), przeciętnie prezentują się regiony w okresie przejściowym[9] (jedna czwarta), podczas gdy najniżej plasują się regiony konwergencji (jedna dwudziesta).

Odsetek osób z wyższym wykształceniem jest zazwyczaj większy w stolicach i regionach stołecznych, z których kilka osiągnęło już poziom docelowy strategii „Europa 2020”. Odległość do krajowego poziomu docelowego jest znaczna dla wielu regionów Portugalii, Słowacji i Niemiec (zob. Arkusz 1).

Różnice w kapitale ludzkim między regionami w obrębie danego państwa członkowskiego są często większe niż między państwami członkowskimi. Z tego też względu działania regionalne muszą uzupełniać strategie krajowe. W jednym z ostatnich sprawozdań sugeruje się, że częstsze powierzanie regionom decyzji dotyczących rozwoju kapitału ludzkiego[10] może stanowić bardziej skuteczne rozwiązanie.

Wśród celów strategii „Europa 2020” znajduje się zmniejszenie odsetka osób przedwcześnie kończących naukę szkolną do poniżej 10%. Odsetek ten jest znacznie wyższy w większości regionów na południu Europy. Z drugiej strony jest on o wiele niższy w Polsce, Słowenii, Słowacji, Austrii oraz w Republice Czeskiej. Odległość do krajowych poziomów docelowych w tym aspekcie jest najwyższa w regionach Hiszpanii i Portugalii oraz niektórych regionach Grecji, Włoch i Bułgarii. W przypadku tego celu regiony konwergencji odnotowują lepsze wyniki niż pozostałe regiony. Poziom docelowy osiąga niemal połowa z nich w porównaniu do zaledwie jednej czwartej regionów KRiZ oraz regionów w okresie przejściowym (zob. Arkusz 2).

Badania i innowacje

W projekcie przewodnim „Unia innowacji” podkreśla się rolę badań i innowacji, które stymulują podaż miejsc pracy oraz wzrost gospodarczy. Regiony odgrywają istotniejszą rolę w polityce innowacji z dwóch następujących względów: po pierwsze wymiar regionalny i lokalny zajmuje ważne miejsce w krajowych strategiach innowacji, po drugie innowacje odgrywają coraz istotniejszą rolę w regionalnych strategiach rozwoju.

Działania w sferze badań i innowacji koncentrują się zazwyczaj w kilku regionach o dobrej sytuacji gospodarczej, jednak w całej Europie istnieje cały szereg modeli rozwoju. Skrajnie zróżnicowane są także ramy instytucjonalne polityki innowacji, a mianowicie zakresy kompetencji władz regionalnych, dopasowanie regionów administracyjnych i funkcjonalnych oraz stosunki międzyregionalne.

W niektórych przypadkach regionalna polityka innowacji cechuje się zbytnim zawężeniem do kwestii nauki i techniki, które wymagają określonej skali lub masy krytycznej działań, ta zaś nie we wszystkich regionach jest obecna. Innowacje tymczasem wykraczają daleko poza ramy nauki i techniki i obejmują również innowacje w dziedzinie organizacji i funkcjonowania, kreatywności i projektowania.

Regionalna strategia innowacji powinna zawierać wnikliwą ocenę mocnych i słabych stron danego regionu oraz jego analizę porównawczą w odniesieniu do innych podobnych regionów. Strategia powinna obejmować wszystkie wymiary innowacji oraz uwzględniać kluczowe podmioty w regionie, co umożliwi wyznaczenie poziomów docelowych oraz określenie odpowiedniego zestawu działań.Kapitał ludzki stanowi główne źródło innowacji.

Poziom innowacji technologicznych oraz tempo ich rozpowszechniania i przyswajania znacznie różni się między regionami UE[11]. Regiony o największym potencjale innowacyjnym znajdują się na północy Europy, najczęściej w krajach o najniższym poziomie innowacji. Niemniej jednak niektóre regiony przekraczają krajowe poziomy innowacji w swoich krajach, także tych słabiej rozwiniętych. Wyłania się z tego ogólny obraz wysokiej koncentracji potencjału technologicznego w kilku regionach Europy.

Do celów strategii „Europa 2020” należy inwestowanie 3% PKB w działalność badawczo-rozwojową. Państwa członkowskie zdefiniowały swoje krajowe poziomy docelowe w kwestii inwestycji w działalność badawczo-rozwojową. W 2009 r. wydatki na działalność badawczo-rozwojową stanowiły 2% PKB w UE-27. Działalność koncentruje się zazwyczaj w obszarach kluczowych, jak np. w aglomeracjach i regionach stołecznych. W 2008 r. wydatki na działalność badawczo-rozwojową przekroczyły poziom docelowy strategii „Europa 2020” w 24 na159 regionów KRiZ oraz w zaledwie jednym z 84 regionów konwergencji.Spośród regionów w okresie przejściowym żaden z nich nie osiągnął takiego wyniku. Średnio wydatki na działalność badawczo-rozowjową w regionach konwergencji wynoszą zaledwie 0,9% ich PKB (zob. Tabela 1).Regiony KRiZ, które przekroczyły poziom docelowy strategii „Europa 2020”, w większości znajdują się w krajach północnych (Niemcy, Zjednoczone Królestwo, Szwecja i Finlandia), a także w Austrii i regionach stołecznych, takich jak Hovedstaden (Kopenhaga) i Île de France (Paryż). W 2008 r. tylko 16 regionów w całej Europie osiągnęło określone do 2020 r. krajowe poziomy docelowe. W związku z tym konieczne jest, aby wszystkie państwa członkowskie podjęły zdecydowane kroki zmierzające do osiągnięcia poziomów docelowych w tym właśnie względzie (zob. Arkusz 3).

Społeczeństwo cyfrowe

Europejska agenda cyfrowa[12] wspiera szybki rozwój technologii cyfrowych oraz społeczeństwa cyfrowego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Dostęp do szybkich sieci jest czynnikiem kluczowym dla konkurencyjności, ponieważ określa on zdolność regionów do konkurowania na globalnej, opartej na wiedzy, arenie gospodarczej, technologicznej i rynkowej, a także do czerpania z niej korzyści.

Zgodnie z tabelą wyników agendy cyfrowej na 2011 r. sieć szerokopasmowa (DSL) objęła swoim zasięgiem 95% ogólnej liczby ludności w 2010 r. Zasięg sieci na terenach wiejskich jest znacznie niższy (83%) i stanowi wyzwanie dla niektórych krajów, gdzie dostęp do łącza szerokopasmowego posiada mniej niż60% mieszkańców terenów wiejskich (Bułgaria, Słowacja, Polska i Rumunia). Niemniej jednak różnice pomiędzy obszarami miejskimi i wiejskimi[13] w ostatnich latach zmalały (np. w Rumunii i na Cyprze). Istnieje jednak dalsza potrzeba inwestycji w celu osiągnięcia poziomów docelowych w zakresie łączy szerokopasmowych.

Stopień wykorzystania sieci dla prywatnych i publicznych usług internetowych także rośnie, jednak przy wciąż stosunkowo ograniczonym udziale ludności Europy.W 2010 r. tylko 41% ludności komunikowało się z władzami publicznymi za pośrednictwem Internetu i zaledwie 40% zamówiło w ten sposób towary lub usługi. Odsetek obrotów przedsiębiorstw wygenerowany drogą internetową wzrósł z 8,6% w 2004 r. do niemal 14% w 2010 r., co potwierdza coraz silniejszą tendencję wzrostową w tej dziedzinie. Wciąż pozostaje jednak otwarta kwestia istotnych przeszkód dla jednolitego rynku cyfrowego.

Kreatywne miasta: ośrodki innowacji

Miasta zawsze były ośrodkami specjalizacji i innowacji. Na przykład patentowanie jest silnie skupione w kilku regionach metropolitarnych[14] (zob. Arkusz 4). Z uwagi na duże skupienie działalności innowacyjnej w miastach, pełne wykorzystanie ich potencjału stanowi jeden z głównych środków wzmacniania regionalnej innowacyjności zarówno w regionach konwergencji, jak i regionach KRiZ. Praktycznie we wszystkich państwach członkowskich odsetek osób z wyższym wykształceniem w przedziale wiekowym od 25 do 64 lat jest wyższy w miastach niż na innych obszarach. W 22 państwach członkowskich odsetek ten jesto 10-25 punktów procentowych wyższy w miastach (zob. Rysunek 1).

Zasięg i wykorzystanie Internetu szerokopasmowego jest zazwyczaj wyższe na obszarach miejskich[15] niż na obszarach wiejskich, jednak w krajach o dużym zasięgu sieci szerokopasmowej różnica ta została już niemal zniwelowana. Oczekuje się również, że ultraszybkie sieci dostępu nowej generacji zostaną początkowo zainstalowane w dużych miastach.

Potencjał innowacyjny miast może się również przejawiać w ich wydajności.W trzech czwartych obszarów metropolitarnych UE znajduje się ona na wyższym poziomie niż w innych regionach danego kraju. Jednak większa wydajność nie może być utożsamiana z większym wzrostem wydajności. W latach 2000-2008 tylko dwa na pięć obszarów metropolitarnych zanotowało większy wzrost wydajności niż inne regiony danego kraju.

Przewaga komparatywna regionów metropolitarnych jest najsilniejsza w państwach członkowskich Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie poziom wydajności na obszarach metropolitarnych jest często o ponad 50% wyższy niż na pozostałych obszarach danego kraju. Odnosi się to często jednak tylko do regionów stołecznych, których przewaga nad drugoplanowymi ośrodkami wzrostu gospodarczego[16] jest większa niż w bardziej rozwiniętych państwach członkowskich.

ZRÓWNOWAżONY WZROST GOSPODARCZY

W ramach celu zrównoważonego wzrostu gospodarczego dąży się do bardziej efektywnego gospodarowania zasobami[17] oraz wsparcia rozwoju UE w świecie niskoemisyjnym, przy jednoczesnym zapobieganiu degradacji środowiska i utracie różnorodności biologicznej, jak również pobudzania konkurencyjności gospodarki. Zakłada się również promocję oszczędnej gospodarki wodnej oraz wykorzystania odpadów jako zasobów. Zrównoważony wzrost gospodarczy obejmuje walkę ze zmianami klimatu oraz wzmocnienie odporności naszych obszarów na zagrożenia klimatyczne. Oznacza to m.in. zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych, promowanie odnawialnych źródeł energii oraz bardziej wydajnych systemów zaopatrzenia w energię.

Efektywne gospodarowanie zasobami w Europie

Jednym z celów strategii „Europa 2020” jest zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych o przynajmniej 20% (a w odpowiednich warunkach o 30%) w porównaniu do 1990 r. oraz do zwiększenia zarówno poziomu efektywności energetycznej, jak i stopnia wykorzystania energii odnawialnej, o 20%.

Na mocy decyzji dotyczącej wspólnego wysiłku redukcyjnego[18] państwa członkowskie przyjęły zestaw poziomów docelowych w kwestiach zmniejszenia emisji oraz ograniczeń wzrostu emisji (patrz Arkusz 5). Niektóre państwa członkowskie osiągnęły już swój poziom docelowy i muszą jedynie utrzymać niższy poziom emisji. Grecja, na przykład, która zobowiązała się zredukować emisje o 4% w porównaniu do poziomów z 2005 r., zmniejszyła je już o prawie 7% w 2009 r.Inne państwa z kolei, chociaż zobowiązały się tylko ograniczyć wzrost emisji, w istocie zmniejszyły ich poziom, czego przykładem jest Słowacja, która zgodziła się ograniczyć wzrost do 13%, a udało jej się zmniejszyć emisje o 12%.

Z drugiej jednak strony niektóre państwa członkowskie będą musiały znacząco ograniczyć swoje emisje gazów cieplarnianych. Na przykład, Irlandia, Dania i Luksemburg muszą zredukować emisje jeszcze o ponad 10 punktów procentowych, aby osiągnąć swoje krajowe poziomy docelowe.

Sytuacja przedstawia się podobnie w kwestii wykorzystania energii odnawialnej (zob. Arkusz 6). Udział energii odnawialnej w ostatecznym zużyciu energii brutto wynosi od 44% w Szwecji do 0,2% na Malcie. Wszystkie państwa członkowskie, z wyjątkiem Łotwy i Słowenii, zwiększyły wykorzystanie energii odnawialnej. Największy wzrost odnotowano w Austrii, Estonii i Rumunii.

Niektóre państwa członkowskie są bliskie osiągnięcia poziomów docelowych, które wyznaczyły sobie w pakiecie klimatyczno-energetycznym. Na przykład, aby do2020 r. osiągnąć swój poziom docelowy wynoszący 49%, Szwecja musi zwiększyć udział odnawialnych źródeł energii o kolejne 4,6 punktu procentowego.W przypadku innych państw odległość dzieląca je do ich krajowych poziomów docelowych jest o wiele większa i aby osiągnąć je na czas, konieczne będzie podjęcie dodatkowych starań. Na przykład Zjednoczone Królestwo i Irlandia chcą zwiększyć udział odnawialnych źródeł energii o odpowiednio 13 i 12 punktów procentowych do 2020 r.

Zrównoważony wzrost gospodarczy ma istotny wymiar regionalny.Specyfika regionalna bezpośrednio określa, w jakim stopniu regiony UE mogą produkować energię odnawialną. Na przykład produkcja energii słonecznej i wiatrowej jest ściśle uzależniona od lokalizacji. Regiony przybrzeżne mają zazwyczaj większy potencjał w zakresie energii wiatrowej, a regiony położone na południu, z większą liczbą słonecznych dni, mają z kolei większy potencjał w zakresie energii słonecznej. Przesyłanie energii odnawialnej z regionów o wysokim potencjale produkcyjnym do regionów o wysokim popycie na taką energię wymaga rozbudowania lepszych i bardziej inteligentnych sieci energetycznych.

Regiony mogą ograniczyć emisje gazów cieplarnianych poprzez promowanie bardziej ekologicznych form transportu publicznego oraz przechodzenie na bardziej zrównoważone środki transportu. Inicjatywy promowania bardziej ekologicznego i wydajnego transportu muszą dostosować się do warunków lokalnych, skupiając się na infrastrukturze, tam gdzie jest ona wciąż niewystarczająca, a gdzie indziej odwołując się do atrakcyjności zrównoważonych form transportu, czy też kładąc nacisk na kwestie zarządzania popytem.

Regiony mogą odgrywać pierwszoplanową rolę w promowaniu efektywności energetycznej. Dotyczy to w szczególności budownictwa, gdzie wszelkie działania muszą być dostosowane do klimatu i warunków lokalnych. Działania te mogą różnić się na terenach miejskich oraz wiejskich, czy też w miejscach ze starą i nowszą zabudową. Cel jednak pozostaje ten sam: poprawa charakterystyki energetycznej zgodnie z prawodawstwem UE.

Zrównoważony wzrost gospodarczy miast

Miasta odgrywają największą rolę w przeciwdziałaniu zmianom klimatu nie tylko dlatego, że przypada na nie wysoki odsetek ludności i jeszcze większy odsetek działalności gospodarczej, ale ponieważ praca i życie w miastach oznacza bardziej efektywne gospodarowanie zasobami. Mieszkańcy miast mają krótszą drogę do pracy i częściej pokonują tę odległość pieszo, na rowerze lub środkami transportu publicznego. W UE na przykład członkowie gospodarstw domowych obszarów miejskich trzy razy częściej korzystają wyłącznie ze środków transportu publicznego, roweru lub też chodzą pieszo (zob. Rysunek 2). Mieszkają zazwyczaj w mieszkaniach lub miejskiej zabudowie jednorodzinnej, które wymagają mniej energii na ogrzewanie i chłodzenie. Ponadto systemy ogrzewania komunalnego są bardziej wydajne na obszarach miejskich o gęstej zabudowie.

W UE końcowe zapotrzebowanie na energię na mieszkańca było o 40% większe na obszarach wiejskich niż na obszarach miejskich[19]. Dużą część odpowiedzialności za tę różnicę ponosi wyższa efektywność energetyczna miast[20]. Z punktu widzenia efektywności energetycznej należy promować działania zwiększające atrakcyjność życia i pracy w miastach.

Duża część emisji dwutlenku węgla przypada na miasta, dlatego też należy kontynuować promowanie efektywnego gospodarowania zasobami w miastach.Z tego właśnie względu włączanie miast w działania mające na celu walkę ze zmianami klimatu ma tutaj kluczowe znaczenie. Działania te powinny dążyć do zmniejszenia intensywności ruchu, promowania transportu niezmotoryzowanego oraz poprawy charakterystyki energetycznej budynków[21]. Doprowadziłoby to również do poprawy jakości powietrza, niższej w miastach, oraz stanu zdrowia ich mieszkańców. Należy jednak dołożyć wszelkich starań, aby podjęte kroki nie wywołały niekontrolowanego rozrostu miast poprzez przenoszenie miejsc pracy i mieszkańców na ich obrzeża.

Na mocy inicjatywy „Porozumienie Burmistrzów”, podpisanej przez ponad2 500 burmistrzów miast europejskich, zamieszkanych przez ponad 125 milionów mieszkańców, miasta zobowiązują się zmniejszyć emisje gazów cieplarnianych o ponad 20% do 2020 r. Inicjatywa „Inteligentne miasta i wspólnoty”, która opiera się między innymi na tym porozumieniu, wypracuje bardziej kompleksową strategię rozwiązywania istotnych kwestii dla miast, które dotyczą energii, transportu oraz ICT.

WZROST GOSPODARCZY SPRZYJAJąCY WłąCZENIU SPOłECZNEMU

Strategia „Europa 2020” przykłada dużą wagę do tworzenia miejsc pracy, reformy systemu kwalifikacji zawodowych oraz rynku pracy, a także obejmuje działania służące konkretnie zmniejszeniu poziomu ubóstwa oraz wykluczenia społecznego. Jej celem jest zwiększenie wskaźników zatrudnienia oraz jakości miejsc pracy, zwłaszcza dla kobiet, osób młodych oraz pracowników w starszym wieku.Dąży również do lepszego włączania migrantów do grupy osób aktywnych zawodowo. Ponadto strategia „Europa 2020” pomoże społeczeństwu przewidywać zmiany i dostosowywać się do nich przez inwestycje w szkolenia i zdobywanie nowych kwalifikacji, a także modernizację rynków pracy i systemów opieki społecznej.

Zatrudnienie

Strategia „Europa 2020” dąży do zwiększenia wskaźnika zatrudnienia do 75% dla osób w przedziale wiekowym od 20 do 64 lat do 2020 r. Państwa członkowskie wyznaczyły krajowe poziomy docelowe wynoszące od 62,9% (Malta)do 80% (Dania i Szwecja).

Z uwagi na różną sytuację wyjściową w regionach, nie od wszystkich oczekuje się osiągnięcia unijnych lub krajowych poziomów docelowych dotyczących zatrudnienia. Wskaźnik zatrudnienia w regionach konwergencji w 2010 r. wyniósł zaledwie 63% po spadku wywołanym kryzysem ekonomicznym. Tylko dwa regiony konwergencji osiągnęły w 2010 r. unijny poziom docelowy wynoszący 75%.Jeśli założeniem byłoby osiągnięcie tego poziomu docelowego we wszystkich regionach konwergencji do 2020 r., zatrudnienie musiałoby tam znaleźć 11 milionów osób[22]. Regiony w okresie przejściowym również mają niski wskaźnik zatrudnienia wynoszący 64%, co oznacza, że we wszystkich tych regionach do osiągnięcia unijnego poziomu docelowego brakuje 3 milionów miejsc pracy. Regiony KRiZ notują znacznie wyższy wskaźnik zatrudnienia wynoszący 72%, jednak ponieważ 60% ludności UE w wieku produkcyjnym mieszka w tych regionach, to wciąż brakuje 9,4 miliona miejsc pracy, aby w każdym z nich osiągnąć ten poziom docelowy[23].

W regionach południowej Hiszpanii i południowych Włoch, a także w niektórych regionach Rumunii i Węgier wskaźniki zatrudnienia wynoszą poniżej 60%(zob. Arkusz 7). W wielu regionach Niemiec, Zjednoczonego Królestwa, Niderlandów, Danii, Szwecji oraz Austrii wynoszą one już 75%. Aby do 2020 r. osiągnąć próg 75% w całej UE, przede wszystkim w krajach i regionach o obecnie niskich wskaźnikach zatrudnienia musi się dokonać zasadniczy postęp.Niezbędny jest jednak również wkład tych krajów i regionów, których wskaźniki zbliżają się już do 75% lub nawet wartość tą przekroczyły.

Niedawny kryzys również przyczynił się do gwałtownego wzrostu wskaźników bezrobocia (zob. Arkusz 8). W trzech państwach bałtyckich oraz siedmiu regionach Hiszpanii wskaźniki bezrobocia wzrosły o 10-18 punktów procentowych.Najniższy wzrost (o 1,8 punktu procentowego) odnotowano w regionach KRiZ. Regiony konwergencji odnotowały bardziej znaczący wzrost(2,8 punktu procentowego). Najbardziej gwałtownie wskaźniki wzrosły jednak w regionach w okresie przejściowym (6,4 punktu procentowego). Mimo ogólnej tendencji wzrostowej, w 52 regionach bezrobocie spadło, głównie w Niemczech,a także w niektórych regionach Polski, Francji, Finlandii i Austrii.

Ubóstwo i wykluczenie społeczne

Strategia „Europa 2020” dąży do zmniejszenia liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym o 20 milionów do 2020 r., co odpowiada obniżeniu ich odsetka w ludności UE z 23% do 19%. Udział ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w trzech regionach Bułgarii wynosi ponad 50%, a na Sycylii – 49% (zob. Arkusz 9). Najniższe wskaźniki odnotowuje się na Wyspach Alandzkich, w Trydencie, Nawarze i Pradze, gdzie wynosi on nie więcej niż 10%.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym składa się z trzech elementów składowych. Są to: (1) dochód poniżej krajowego progu ubóstwa po transferach socjalnych, (2) głęboka deprywacja materialna i (3) mieszkanie w gospodarstwie domowym o małej intensywności pracy (pełna definicja:zob. Arkusz 9). Pierwszy element to wskaźnik ubóstwa relatywnego, ponieważ określa on odsetek osób z dochodami wynoszącymi poniżej 60% krajowej mediany dochodów. Oznacza to, że osoba zaliczana do kategorii zagrożonych ubóstwem w Zjednoczonym Królestwie, osiągając ten sam dochód w Bułgarii, nie byłaby prawdopodobnie określana tam jako uboga. Drugi element to bezwzględny wskaźnik ubóstwa, który w jednakowy sposób we wszystkich państwach członkowskich bada dostęp do dziewięciu podstawowych dóbr. Jest on ściśle związany z poziomem rozwoju danego kraju. W 2009 r. mieścił się on w przedziale od 32% w Rumunii do 1% w Luksemburgu. Ostatni element to wskaźnik wykluczenia z rynku pracy.Nie jest on powiązany z PKB na mieszkańca ani ze wskaźnikami zatrudnienia.W 2009 r. był on najwyższy w Irlandii i w Zjednoczonym Królestwie, a najniższy w Estonii i na Cyprze.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem ma silny wymiar regionalny, którego nie można wyjaśniać czynnikami indywidualnymi, takimi jak wykształcenie, status zatrudnienia, typ gospodarstwa domowego czy wiek. Szacunki dotyczące ubóstwa regionalnego, które opierają się na powyższych czynnikach, w dużym stopniu pomijają regionalne zróżnicowanie ubóstwa. Innymi słowy wskaźnik zagrożenia ubóstwem nie jest zależny jedynie od wykształcenia lub statusu zatrudnienia danej osoby, lecz także od jej miejsca zamieszkania („efekt lokalizacji”).

Niestety w kilku dużych państwach członkowskich wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym nie jest dostępny na poziomie regionów NUTS 2 ani NUTS 1. Polityka spójności ma w istotnym stopniu przyczyniać się do zmniejszania ubóstwa i wykluczenia społecznego, zwłaszcza w najsłabiej rozwiniętych regionach, dlatego też regionalny wskaźnik odniesienia będzie odgrywać decydującą rolę w monitorowaniu i ocenie jej skutków. Dane szacunkowe wskazują, że dla ogólnego wskaźnika zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym regiony konwergencji i regiony w okresie przejściowym osiągają znacznie słabsze wyniki niż regiony KRiZ. Podobnie przedstawia się to w przypadku dwóch z trzech elementów tego wskaźnika (zob. Tabela 1).

Miasta sprzyjające włączeniu społecznemu: paradoks miejski

Miejski wymiar wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu jest odwrotnie zależny od poziomu rozwoju ekonomicznego: im lepiej rozwinięte państwo członkowskie, tym mniej sprzyjające włączeniu społecznemu są zwykle jego miasta.

Obszary miejskie lepiej rozwiniętych państwach członkowskich odnotowują zazwyczaj znacznie większy odsetek osób mieszkających w gospodarstwach domowych bez osób pracujących (zob. Rysunek 3). Również wskaźniki bezrobocia są wyższe, a wskaźniki zatrudnienia – niższe na obszarach miejskich lepiej rozwiniętych państwach członkowskich. W Zjednoczonym Królestwie, Portugalii, Francji, Austrii i Belgii wskaźniki bezrobocia w miastach są od trzech do pięciu punktów procentowych wyższe[24].

W dwóch sprawozdaniach o stanie miast europejskich[25] wskazano na swoisty miejski paradoks polegający na wysokim odsetku osób bez dostępu do rynku pracy na obszarach o największym realnym skupieniu ofert pracy (w miastach).

Głęboka deprywacja materialna oraz wskaźnik zagrożenia ubóstwem[26](zob. Rysunek 4 i 5) są zazwyczaj wyższe na obszarach miejskich w wielu lepiej rozwiniętych państwach członkowskich i to pomimo właściwej im wyższej średniej dochodów. W Belgii, Austrii oraz w Zjednoczonym Królestwie wskaźnik głębokiej deprywacji materialnej na obszarach miejskich jest od trzech do pięciu punktów procentowych wyższy niż na pozostałych obszarach. Badania[27] wskazują na znaczne (i rosnące) rozbieżności w dochodach w obrębie miast.

Niemniej jednak życie na obszarze miejskim w słabiej rozwiniętym państwie członkowskim ma więcej zalet niż w przypadku obszaru wiejskiego lub w małej miejscowości. Obszary miejskie w tych państwach członkowskich mają zazwyczaj wyższe wskaźniki zatrudnienia oraz mniejszy odsetek gospodarstw domowych bez osób pracujących, a także mniejszy udział osób, których dotyczy głęboka deprywacja materialna oraz zagrożenie ubóstwem. Ponadto poziom średnich zarobków jest o wiele wyższy. Na przykład na obszarach miejskich na Łotwie, w Bułgarii, Polsce i Rumunii średnie zarobki są od 40% do 70% wyższe niż na pozostałych obszarach. Uwydatnia to koncentrację ubóstwa na obszarach wiejskich. Sytuację często pogarsza także słaby dostęp do usług[28].

PODSUMOWANIE

Niniejsze sprawozdanie podkreśla regionalny i miejski wymiar strategii„Europa 2020”. Wykazuje ono, że dla osiągnięcia celów inteligentnego i zrównoważonego wzrostu gospodarczego sprzyjającemu włączeniu społecznemu należy zastosować zdecydowane środki i przeprowadzić obszerne inwestycje we wszystkich regionach Europy. W sprawozdaniu argumentuje się, że potrzeby te różnią się pomiędzy regionami i pomiędzy miastami, co powinno być uwzględnione w prowadzonych działaniach.

Polityka spójności odgrywa kluczową rolę w strategii „Europa 2020” i z tego właśnie względu należy zwrócić szczególną uwagę na regiony konwergencji; poprawa sytuacji jest jednak niezbędna również w obszarach w okresie przejściowym oraz regionach KRiZ.

Regiony konwergencji osiągają słabe wyniki w dziedzinie inteligentnego wzrostu gospodarczego, co przejawia się w niskim poziomie działańbadawczo-rozwojowych, niewielkim odsetku osób z wyższym wykształceniem oraz niską wydajnością tych regionów. Wiele z nich odnotowuje niski poziom zatrudnienia i wysoki wskaźnik bezrobocia. W regionach konwergencji wyższe jest także zagrożenie ubóstwem oraz wykluczeniem społecznym.

Mimo iż regiony w okresie przejściowym oraz regiony KRiZ wypadają lepiej w tych dziedzinach, to aby osiągnąć poziomy docelowe strategii „Europa 2020”, one również muszą poprawić swoje wyniki. Kryzys obniżył poziom zatrudnienia w regionach KRiZ oraz uwydatnił brak konkurencyjności w niektórych z nich.W ponad stu regionach KRiZ wzrosło bezrobocie, a w 36 z nich wskaźnik bezrobocia przewyższa średnią UE.

Zrównoważony wzrost gospodarczy to wyzwanie dla wszystkich regionów. Wszędzie należy podnosić efektywność energetyczną budynków, zarówno tych już istniejących, jak i nowych. W celu zwiększenia udziału energii odnawialnej należy przeprowadzić więcej inwestycji w lokalizacje jej wytwarzania sprzyjające wydajności, a także tworzenie sieci łączącej podaż z popytem.

Miasta powinny aktywnie uczestniczyć w planowaniu regionalnych strategii wzrostu gospodarczego. Zapewniając przedsiębiorstwom każdej wielkości dynamiczne środowisko stanowiące podstawę ich sukcesu, miasta odgrywają szczególną rolę w promowaniu innowacji. Stoją na czele walki ze zmianami klimatu przez tworzenie nowych modeli rozwoju miast coraz efektywniej korzystających z zasobów.Należy również podkreślić, że udział problemów socjalnych oraz ubóstwa w miastach jest nieproporcjonalnie wysoki. Ponieważ strategia „Europa 2020” dąży do zwiększenia zatrudnienia oraz zmniejszenia poziomu ubóstwa i wykluczenia społecznego, zadaniem miast, zwłaszcza w krajach UE-15, jest podjęcie środków walki z deprywacją materialną oraz wykluczeniem z rynku pracy.

Niniejsze sprawozdanie stanowi istotny wkład w przygotowywane projekty strategii na potrzeby programów polityki spójności na lata 2014-2020. Określa ono w zasadzie sytuację wyjściową, do której należy się odnieść w kontekście poziomów docelowych strategii „Europa 2020”, a także odległość do krajowych poziomów docelowych. W planowanych programach polityki spójności należy dokładnie określić wkład tych programów w proces osiągania poziomów docelowych.W jaki sposób programy inwestycyjne przyczynią się do zmian w zakresie omawianych wskaźników? Czy istnieją środki pośrednie lub wskaźniki monitorujące postęp? Programy spójności umożliwiają planowanie strategii w sposób zintegrowany, koncentrujący się na określonych potrzebach każdego obszaru, a także odzwierciedlający zakres kompromisów i synergii między różnymi typami inwestycji.

Tabela 1: Wskaźniki według regionów

[pic]

[1] An Agenda for a Reformed Cohesion Policy , F. Barca, 2009. http://ec.europa.eu/regional_policy/policy/future/barca_pl.htm oraz The balance between sectoral and integrated approaches and the involvement of sub-national levels in EU Member States . http://ec.europa.eu/regional_policy/information/studies/index_pl.cfm#2

[2] Piąte sprawozdanie dotyczące spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej, 2011 r. http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/cohesion5/index_pl.cfm

[3] SEC(2011) 590 http://ec.europa.eu/regional_policy/consultation/5cr/pdf/5cr_result_sec2011590.pdf

[4] Zob. COM(2011)615 http://ec.europa.eu/regional_policy/what/future/proposals_2014_2020_en.cfm#1

[5] Zob. Strategia inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjająca włączeniu społecznemu, COM (2010) 2020. http://ec.europa.eu/europe2020/documents/related-document-type/index_pl.htm

[6] Zob. Regional Outlook, Paris, OECD, 2011.

[7] Zob. Szóste sprawozdanie w sprawie postępów: Regiony kreatywne i innowacyjne. COM(2009) 295.

[8] Jest to nowy wskaźnik innowacyjności strategii Europa 2020.

[9] Regiony objęte mechanizmem phasing-in oraz te objęte mechanizmem phasing-out zostały zakwalifikowane do kategorii regionów w okresie przejściowym, ponieważ wszystkie otrzymują pomoc przejściową.

[10] Human Capital Leading Indicators . Policy Brief, Vol. V, No. 1, P. Ederer et al. Lisbon Council, Brussels, 2011. http://www.lisboncouncil.net/publication/publication/64-leadingindicators.html

[11] Zob. The regional impact of technological change in 2020 , Wintjes i Hollanders, 2010. http://ec.europa.eu/regional_policy/information/studies/index_pl.cfm#1

[12] http://ec.europa.eu/information_society/digital-agenda/publications/index_en.htm

[13] Na podstawie klasyfikacji zurbanizowania 47% ludności UE mieszka na obszarach miejskich lub w dużych miastach, 25% w mniejszych miastach i na obszarach podmiejskich, a 28% na obszarach wiejskich.

[14] Regiony metropolitarne to co najmniej jeden region NUTS 3, który reprezentuje aglomerację o ponad 250 000 mieszkańców. Więcej szczegółów znajduje się w Regional Focus , 01/2011. L. Dijkstra iH. Poelman, 2011.http://ec.europa.eu/regional_policy/information/focus/index_pl.cfm

[15] Zob. Regional Yearbook 2011 , Eurostat, rozdział 16.

[16] Zob. sprawozdanie okresowe dotyczące projektu „Secondary Growth Poles”, ESPON (Europejska Sieć Obserwacyjna Rozwoju Terytorialnego i Spójności Terytorialnej).

[17] Zob. Plan działania na rzecz zasobooszczędnej Europy , COM(2011)571.

[18] W pakiecie klimatyczno-energetycznym ogólny cel ograniczenia emisji zostanie osiągnięty dzięki (1) systemowi handlu emisjami oraz (2) „decyzji dotyczącej wspólnego wysiłku redukcyjnego”. Decyzja ta wyznacza wiążące roczne krajowe poziomy docelowe na lata 2013-2020 (w odniesieniu do 2005 r. jako roku referencyjnego) dotyczące emisji gazów cieplarnianych przez sektory nieuwzględnione w systemie handlu emisjami, czyli m.in. transport, budownictwo, rolnictwo i przetwarzanie odpadów. Działania w ramach polityki spójności mogą przyczynić się do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w tych sektorach, jednak nie powinny dotować ograniczeń emisji objętych systemem handlu emisjami.

[19] World Energy Outlook 2008, IEA, Paris, 2008.

[20] Pozostałą część odpowiedzialności ponosi prawdopodobnie większy udział energochłonnej produkcji ulokowanej na obszarach wiejskich.

[21] The green metropolis , D. Owen. Riverhead, 2009. oraz Triumph of the City , E. Glaeser. The Penguin Press, 2011.

[22] Mowa tu o liczbie miejsc pracy brakującej do tego, aby we wszystkich regionach konwergencji wskaźnik zatrudnienia osiągnął wartość co najmniej 75%. Liczba miejsc pracy brakujących do osiągnięcia 75% we wszystkich regionach UE wynosi 23 miliony. Liczba niezbędna do osiągnięcia tego wskaźnika na poziomie całej UE jest niższa (17,6 miliona), ponieważ regiony o wskaźnikach zatrudnienia powyżej 75% rekompensują niższy poziom tych wskaźników w innych regionach

[23] Powyższe dane szacunkowe opierają się na obecnej liczbie miejsc pracy oraz opracowanych przez Eurostat prognozach dotyczących ludności w regionach.

[24] Audyt miejski wskazuje, że wyższe wskaźniki bezrobocia nie rozkładają się równomiernie we wszystkich miastach – w niektórych miastach lub na niektórych obszarach są one znacznie wyższe niż gdzie indziej.

[25] Sprawozdanie o stanie miast europejskich. Komisja, 2007 i 2010.http://ec.europa.eu/regional_policy/activity/urban/audit/index_pl.cfm

[26] Jest to tym bardziej znamienne, że wskaźnik zagrożenia ubóstwem nie uwzględnia wyższych kosztów utrzymania na obszarach miejskich. Oznacza to, że w przypadku miast wskaźnik ten jest najprawdopodobniej zaniżony.

[27] Zob. np. badanie ESPON FOCI. http://www.espon.eu/main/Menu_Projects/Menu_AppliedResearch/foci.html

[28] Zob. także Poverty and social exclusion in rural areas , Komisja Europejska, 2008. http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=2087&langId=en