SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW na temat osiągniętych wyników oraz jakościowych i ilościowych aspektów realizacji Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich w latach 2007–2009 (sprawozdanie przedstawione zgodnie z art. 48 ust. 3 lit. b) decyzji Rady 2007/435/WE z dnia 25 czerwca 2007 r.) /* KOM/2011/0847 wersja ostateczna */





SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW na temat osiągniętych wyników oraz jakościowych i ilościowych aspektów realizacji Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich w latach 2007–2009 (sprawozdanie przedstawione zgodnie z art. 48 ust. 3 lit. b) decyzji Rady 2007/435/WE z dnia 25 czerwca 2007 r.) 1. Wprowadzenie Na lata 2007–2013 Unia Europejska ustanowiła program ogólny „Solidarność i zarządzanie przepływami migracyjnymi”, na który przyznano łącznie 4 032 mln EUR, zgodnie z obecnym programowaniem[1]. Program obejmuje cztery fundusze i jego celem jest sprawiedliwy podział odpowiedzialności między państwami członkowskimi w zakresie obciążeń finansowych wynikających z wprowadzenia zintegrowanego zarządzania granicami zewnętrznymi UE oraz prowadzenia wspólnej polityki azylowej i imigracyjnej[2]. Jednym z czterech funduszy jest Europejski Fundusz na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich[3] (zwany dalej „Funduszem”), ustanowiony na lata 2007–2013 z orientacyjnym łącznym budżetem w wysokości 825 mln EUR. „Akt podstawowy” ustanawiający Fundusz (tj. decyzja Rady, o której mowa powyżej) zawiera wymóg, zgodnie z którym Komisja przedkłada sprawozdanie śródokresowe na temat osiągniętych wyników oraz jakościowych i ilościowych aspektów realizacji Funduszu[4]. W sprawozdaniu przedstawia się wyniki realizacji programów rocznych na lata 2007, 2008 i 2009, na podstawie sprawozdań państw członkowskich z pierwszej połowy 2010 r.[5], wraz z informacjami udostępnionymi Komisji w pierwszym kwartale 2011 r. 2. Cel, zakres i priorytety funduszu Celem ogólnym Funduszu jest wspieranie działań podejmowanych przez państwa członkowskie, mających na celu umożliwienie obywatelom państw trzecich wywodzącym się z różnych środowisk gospodarczych, społecznych, kulturowych, religijnych, językowych i etnicznych spełnienie warunków uzyskania prawa pobytu i ułatwienie ich integracji ze społeczeństwami europejskimi. Fundusz koncentruje się w pierwszym rzędzie na działaniach związanych z integracją nowo przybyłych obywateli państw trzecich. Aby wspomagać realizację tego celu, Fundusz wnosi wkład w opracowywanie i wdrażanie krajowych strategii integracji obywateli państw trzecich we wszystkich aspektach funkcjonowania społeczeństwa, w szczególności z uwzględnieniem zasady, zgodnie z którą integracja jest przebiegającym dwukierunkowo, dynamicznym procesem wzajemnego dostosowywania się wszystkich imigrantów i mieszkańców państw członkowskich. Zakres działalności Funduszu obejmuje legalnie przebywających obywateli państw trzecich, tj. każdą osobę niebędącą obywatelem UE w rozumieniu art. 17 ust. 1 Traktatu, ale nie obejmuje grupy docelowej Europejskiego Funduszu na rzecz Uchodźców. Fundusz przyczynia się do realizacji następujących celów szczegółowych: a) ułatwienia opracowywania i wdrażania procedur przyjmowania imigrantów, które są istotne dla procesu integracji obywateli państw trzecich i wspierają ten proces; b) opracowywania i wdrażania procesu integracji nowo przybyłych obywateli państw trzecich w państwach członkowskich; c) zwiększenia zdolności państw członkowskich w zakresie opracowywania, wdrażania, monitorowania i oceny polityk oraz środków służących integracji obywateli państw trzecich; d) wymiany informacji, najlepszych praktyk oraz współpracy w obrębie państw członkowskich i pomiędzy nimi w zakresie opracowywania, wdrażania, monitorowania i oceny polityk oraz środków służących integracji obywateli państw trzecich. Fundusz jest prowadzony głównie przez państwa członkowskie z zastosowaniem metody zarządzania dzielonego. Poprzez programy roczne przedstawiane przez państwa członkowskie budżet UE dąży do wspierania działań w państwach członkowskich w zakresie integracji obywateli państw trzecich, dostosowanych do warunków krajowych lub lokalnych, jak również budowania potencjału służb publicznych i prywatnych zajmujących się obywatelami państw trzecich. Działania są współfinansowane zgodnie z przyjętymi przez Komisję wytycznymi strategicznymi[6], w których przewidziano cztery priorytety: 1) wdrażanie działań opracowanych tak, aby zastosować w praktyce „Wspólne zasady podstawowe dotyczące polityki integracji imigrantów w Unii Europejskiej”; 2) opracowanie wskaźników i metod oceny służących ocenianiu postępów, dostosowywaniu polityki i środków oraz ułatwianiu koordynacji uczenia się poprzez porównanie; 3) budowanie potencjału polityki, budowanie kompetencji w zakresie koordynacji i kompetencji międzykulturowych w państwach członkowskich na różnych poziomach władz krajowych i w różnych resortach; oraz 4) wymiana doświadczeń, dobrych praktyk i informacji o integracji między państwami członkowskimi. Państwa członkowskie muszą wdrożyć co najmniej trzy z tych priorytetów, przy czym priorytety nr 1 i 2 są obowiązkowe, ale wiele państw członkowskich postanowiło wdrożyć wszystkie cztery. Ponadto w wytycznych strategicznych określono pięć priorytetów szczegółowych mających zastosowanie w ramach któregokolwiek z wyżej wymienionych priorytetów. Każdy projekt wdrażający co najmniej jeden priorytet szczegółowy może uzyskać wyższy wskaźnik finansowania UE. Priorytetami szczegółowymi są: - priorytet szczegółowy nr 1: udział jako sposób promowania integracji obywateli państw trzecich ze społeczeństwem (działania wiążące się z udziałem obywateli państw trzecich w formułowaniu i wdrażaniu polityki integracji i środków służących integracji); - priorytet szczegółowy nr 2: konkretne grupy docelowe (działania, w tym programy i zajęcia wprowadzające, których głównym celem jest zajęcie się konkretnymi potrzebami poszczególnych grup, takich jak kobiety, młodzież i dzieci, osoby starsze, niepiśmienne i niepełnosprawne); - priorytet szczegółowy nr 3: innowacyjne programy i zajęcia wprowadzające (działania rozwijające innowacyjne programy i zajęcia wprowadzające, takie jak umożliwianie obywatelom państw trzecich jednoczesnego kontynuowania pracy i nauki, np. kursy oferowane w niepełnym wymiarze godzin, moduły przyspieszone, systemy kształcenia na odległość lub nauka przez internet); - priorytet szczegółowy nr 4: dialog międzykulturowy (działania zmierzające do zachęcania do wzajemnej interakcji i wymiany, takie jak rozwijanie dialogu międzykulturowego, w szczególności w celu rozwiązywania wszelkich potencjalnych konfliktów spowodowanych różnicami w praktykach kulturowych lub religijnych, a zatem w celu poprawy integracji obywateli państw trzecich ze społeczeństwem, z wartościami i sposobami życia w państwach członkowskich); - priorytet szczegółowy nr 5: zaangażowanie społeczeństwa państwa przyjmującego w proces integracji (działania zapewniające skuteczne sposoby podnoszenia świadomości oraz aktywnie angażujące społeczeństwo państwa przyjmującego w proces integracji). Oprócz programów krajowych Komisja może co roku wykorzystać bezpośrednio – poprzez „działania wspólnotowe” – do 7 % dostępnych zasobów UE na finansowanie projektów międzynarodowych, analiz lub innych rodzajów działań będących przedmiotem zainteresowania UE. W budżecie UE na lata budżetowe 2003–2006 ujęto działania przygotowawcze, mianowicie „Działania przygotowawcze INTI promujące integrację obywateli państw trzecich”. Wspomniany instrument dostarczył doświadczeń praktycznych w zakresie projektów międzynarodowych, a tym samym pomógł różnego rodzaju organizacjom w państwach członkowskich przygotować się do uruchomienia Funduszu w 2007 r.[7]. 3. Środki budŻetowe W poniższej tabeli przedstawiono środki budżetowe przeznaczone na Europejski Fundusz na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich w latach 2007–2013. Tabela 1 – Budżet UE na Europejski Fundusz na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich, lata 2007–2013 Kwoty w EUR EUR || 2007 || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 (*) || 2013 (*) || Łącznie Państwa członkowskie łącznie || 60 357 000 || 72 075 000 || 90 675 000 || 102 765 000 || 122 295 000 || 152 750 000 || 171 550 000 || 772 467 000 Działania wspólnotowe || 4 543 000 || 5 425 000 || 6 825 000 || 7 735 000 || 9 205 000 || 9 750 000 || 10 950 000 || 54 433 000 ŁĄCZNIE || 64 900 000 || 77 500 000 || 97 500 000 || 110 500 000 || 131 500 000 || 162 500 000 || 182 500 000 || 826 900 000 (*) Rzeczywiste środki w latach 2007-2011. Kwoty na 2012 r. zgodnie z projektem budżetu. Kwoty na 2013 r. są szacunkowe. Wszystkie państwa członkowskie uczestniczą we wdrażaniu Funduszu, z wyjątkiem Danii, zgodnie z Protokołem w sprawie stanowiska Danii dołączonym do Traktatu o Unii Europejskiej. Środki dostępne na programy krajowe rozdziela się co roku między pozostałe 26 państw członkowskich na podstawie dwóch kryteriów: (i) średniej liczby obywateli państw trzecich legalnie przebywających na terytorium każdego państwa członkowskiego w ciągu poprzednich trzech lat oraz (ii) liczby obywateli państw trzecich (wyłączając niektóre kategorie szczególne), którzy otrzymali wydane przez każde państwo członkowskie pozwolenie na przebywanie na jego terytorium w ciągu poprzednich trzech lat, z uwzględnieniem odpowiednich współczynników korygujących. Maksymalny wkład z Funduszu na projekty w państwach członkowskich określa się na 50 % całkowitych kosztów danego działania oraz 75 % w przypadku państw członkowskich objętych Funduszem Spójności i w przypadku działań odzwierciedlających priorytety szczegółowe określone w wytycznych strategicznych. 4. Przygotowanie wdrażania w państwach członkowskich Komisja przyjęła przepisy wykonawcze dla Funduszu[8], wspólne – z kilkoma wyjątkami – dla wszystkich czterech funduszy, aby zapewnić zharmonizowane stosowanie i ustanowić wspólne wzory w zakresie programowania i sprawozdawczości. W przepisach tych określa się między innymi procedury selekcji i kryteria kwalifikowalności wydatków poniesionych w ramach Funduszu. Inna ważna część wytycznych dotyczyła przygotowania, w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi, regularnie aktualizowanego podręcznika kwalifikowalności, zawierającego praktyczne przykłady i najlepsze praktyki w zakresie zarządzania projektami. Zorganizowano sesje informacyjne na temat zasad kwalifikowalności wydatków. Dalsze ogólne wytyczne przedstawiono na posiedzeniach komitetu SOLID i podczas trzech konferencji na temat funduszy (w 2008 r. na temat funduszy ogólnie i w 2009 r. dla instytucji audytowych i na temat programowania i oceny). Chociaż zgodnie z zasadą zarządzania dzielonego państwa członkowskie odpowiadają za zarządzanie funduszami w ramach programów, to Komisja ponosi ostateczną odpowiedzialność za wykonanie budżetu UE. Państwa członkowskie odpowiadają zatem za ustanowienie krajowego systemu zarządzania i kontroli na potrzeby Funduszu, w tym „instytucji odpowiedzialnej”, która odpowiada za zarządzanie programem i w razie potrzeby otrzymuje wsparcie od instytucji delegowanej, instytucji audytowej odpowiedzialnej za kontrolowanie efektywnego funkcjonowania systemu zarządzania i kontroli, oraz instytucji certyfikującej odpowiedzialnej za poświadczanie deklaracji wydatków przed ich przesłaniem do Komisji. Wymienione instytucje odpowiadają wspólnie za zapewnienie należytego zarządzania finansami funduszy przyznanych państwu członkowskiemu. Każde państwo członkowskie przedstawiło Komisji opis swojego systemu zarządzania i kontroli, aby mogła ona sprawdzić zgodność z obowiązującymi przepisami. Na koniec 2010 r. Komisja wydała opinię „bez zastrzeżeń” w odniesieniu do niemalże wszystkich opisów systemów zarządzania i kontroli Funduszu przygotowanych przez państwa członkowskie. Ponadto do końca 2010 r. w 17 państwach członkowskich zakończono kontrole na miejscu dotyczące systemów zarządzania i kontroli Funduszu (które mogą być wspólne dla innych funduszy programu ogólnego), a w 2011 r. kontrola obejmie kolejne siedem państw członkowskich. Wydaje się, że większość systemów funkcjonuje w odpowiedni sposób, ale w niektórych przypadkach konieczne są pewne ulepszenia. Na tym etapie kontroli, które będą kontynuowane przez cały okres programowania 2007–2013, dotyczyło to w szczególności procedur selekcji, personelu pozostającego do dyspozycji instytucji oraz dokumentacji dotyczącej prowadzonych procedur i zadań. Ogólnie mówiąc, wydaje się, że większość państw członkowskich posiada solidne systemy. 5. programy wieloletnie na lata 2007–2013 Zatwierdzenie programów wieloletnich w ramach Funduszu w przypadku większości państw członkowskich odbyło się do końca 2008 r., zaś w przypadku pozostałych – na samym początku 2009 r. Aby nie opóźniać wdrażania, które odbywa się poprzez programy roczne, Komisja ustaliła zatwierdzenie w tym samym czasie programu wieloletniego i dwóch pierwszych programów rocznych, odpowiednio na lata 2007 i 2008. Programy wieloletnie, które nie wiążą się z żadną decyzją finansową, stanowią ramy strategiczne uzgodnione przez Komisję i każde państwo członkowskie w odniesieniu do wspólnego wykorzystania zasobów krajowych i środków z Funduszu podczas pełnego okresu programowania obejmującego lata 2007–2013. Na poziomie UE będą one podstawą znacznej liczby działań wspierających integrację obywateli państw trzecich, osiągając prawie 1 400 mln EUR w latach 2007–2013[9]. Tabela 2: Całkowity koszt wszystkich programów wieloletnich i źródła finansowania 2007–2013 (Konsolidacja planów finansowych w ramach programów wieloletnich wszystkich państw członkowskich w tym okresie siedmioletnim) Wszystkie kwoty podane w mln EUR są orientacyjne. Źródło finansowania || || Orientacyjne kwoty || % Europejski Fundusz na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich || A || 769 mln EUR (*) || 55,6 % Krajowe zasoby publiczne || B || 456 mln EUR || 32,9 % Finansowanie publiczne ogółem || C = A +B || 1 225 mln EUR || 88,5 % Środki prywatne || D || 159 mln EUR || 11,5 % Całkowity koszt wszystkich programów wieloletnich, lata 2007–2013 || E = C+ D || 1 384 mln EUR || 100 % (*) Środki przyznane na Fundusz zawarte w programach wieloletnich państw członkowskich, które opracowano w 2008 r., oparto na środkach budżetowych zatwierdzonych przez władzę budżetową na lata 2007 i 2008 oraz na szacunkach budżetowych dla pozostałej części okresu programowania. Z tego powodu całkowita kwota 769 mln EUR różni się nieco od całkowitej kwoty 772 467 mln EUR z tabeli 1, opartej na rzeczywistych środkach budżetowych Funduszu w latach 2007–2011 i szacunkach na lata 2012 i 2013. Z informacji dotyczących wprowadzania przepisów krajowych w dziedzinie integracji, wdrażania krajowych programów integracji oraz oświadczeń własnych państw członkowskich zawartych w programach wieloletnich wynika wyraźnie, że niektóre państwa członkowskie nie miały dużego doświadczenia ze środkami ukierunkowanymi na integrację obywateli państw trzecich w momencie uruchamiania tych programów. Wśród nich znalazły się np. Grecja, Irlandia, Litwa, Rumunia i Węgry. Natomiast szereg państw członkowskich, takich jak: Francja, Austria, Niderlandy czy Hiszpania, mogło już korzystać z własnego doświadczenia krajowego, obejmującego znaczące programy finansowania. Priorytetowe potrzeby w zakresie skutecznej integracji obywateli państw trzecich były zróżnicowane w poszczególnych państwach członkowskich w zależności od historii imigracji, udziału obywateli państw trzecich w populacji ogółem, obecnych przepływów migracyjnych, sytuacji i warunków gospodarczych i społecznych, dostępności struktur i służb wspierających integrację oraz struktury instytucjonalnej. Pomimo wspomnianych różnic większość państw członkowskich wskazała kilka wspólnych priorytetów działania. Jako pierwsze pojawiło się „dwukierunkowe podejście”, które odzwierciedla zasadę, że zarówno nowo przybyli, jak i społeczeństwo przyjmujące, powinni angażować się w proces integracji (21 zainteresowanych państw członkowskich), w tym w zwiększanie tolerancji, podnoszenie świadomości w kwestii migrantów i zwalczanie dyskryminacji migrantów oraz promowanie dialogu międzykulturowego. Drugie kluczowe wyzwanie (15 państw członkowskich) dotyczyło potrzeby kształtowania świadomości obywatelskiej i dostarczania obywatelom państw trzecich informacji na temat historii, instytucji, podstawowych norm i wartości państwa przyjmującego. Trzecim dużym wyzwaniem (13 państw członkowskich) było przystosowanie służb publicznych i prywatnych do działania w społeczeństwie wielokulturowym, a także budowanie potencjału organizacji współdziałających z obywatelami państw trzecich. Wreszcie oczywistą priorytetową potrzebą była także poprawa znajomości języków (12 państw członkowskich). W latach 2007–2013 na priorytet nr 1 (zob. rozdział 2) zostanie przyznana zdecydowanie największa część zasobów Funduszu (planowany udział w wysokości 75 % na poziomie UE, wahający się od 94 % (Republika Czeska) do 41 % (Finlandia)), znacznie więcej niż na priorytet nr 2 (12 % na poziomie UE), nr 3 (9 %) i nr 4 (4 %). Oczekuje się, że Finlandia, która położyła porównywalnie większy nacisk na priorytet nr 2, jest jedynym państwem członkowskim, w którym priorytet nr 1 otrzyma mniej niż 50 % zasobów Funduszu. Wykres 1: Podział zasobów UE między cztery priorytety w programach wieloletnich Akt podstawowy Funduszu zawiera wymóg, aby każde państwo członkowskie zorganizowało, zgodnie z obowiązującymi krajowymi przepisami i praktykami, partnerstwo z instytucjami i podmiotami zaangażowanymi w prowadzenie programu wieloletniego lub mogącymi wnieść pożyteczny wkład w jego opracowywanie. W skład partnerstwa w ramach Funduszu muszą obowiązkowo wchodzić instytucje odpowiedzialne za zarządzanie Europejskim Funduszem Społecznym i Europejskim Funduszem na rzecz Uchodźców. Programy wieloletnie zapewniają opis struktury instytucjonalnej partnerstwa w każdym państwie członkowskim. W skład komitetów ds. partnerstwa wchodzą często przedstawiciele kilku ministerstw, wyżej wymienionych instytucji odpowiedzialnych za realizację Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu na rzecz Uchodźców oraz, w mniejszym zakresie, władz lokalnych i organizacji pozarządowych. W niektórych państwach członkowskich komitety ds. partnerstwa działają na dwóch poziomach, tj. komitet ogólny i specjalne grupy zadaniowe lub grupy ekspertów. Poza komitetami formalnymi większość państw członkowskich organizuje regularne posiedzenia (np. raz lub dwa razy w roku) z wszystkimi organizacjami wdrażającymi projekt w celu podsumowania osiągnięć i braków oraz omówienia priorytetów w zakresie finansowania dla kolejnych programów rocznych. Państwa członkowskie zapewniają komplementarność Funduszu z innymi instrumentami finansowymi UE przede wszystkim poprzez bliską współpracę instytucji zarządzających odpowiedzialnych za różne fundusze w ramach partnerstwa. Zazwyczaj oznacza to konsultacje z zainteresowanymi instytucjami na etapie planowania i programowania oraz konsultacje w kwestii wykazu projektów faktycznie wybranych do finansowania. Jest to proste, gdy ta sama instytucja odpowiada za kilka funduszy w ramach programu ogólnego (np. ta sama instytucja odpowiada za Fundusz i za Europejski Fundusz na rzecz Uchodźców w Finlandii, Grecji, Hiszpanii, Irlandii, Niemczech, Republice Czeskiej, Słowacji, Rumunii, Słowenii, na Węgrzech, we Włoszech i w Zjednoczonym Królestwie). Ponadto w wielu państwach członkowskich od wnioskujących o finansowanie wymaga się zgłoszenia ewentualnych dodatkowych źródeł finansowania unijnego lub krajowego, uzasadnienia stosowności Funduszu w stosunku do innych dostępnych funduszy UE lub zobowiązania się do niekorzystania z jakiegokolwiek innego finansowania UE w odniesieniu do projektów objętych wsparciem Funduszu. Oprócz unikania nakładania się Funduszu i innych instrumentów finansowych UE kilka państw członkowskich zadbało, aby Fundusz uzupełniał działania w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, na przykład poprzez korzystanie z Funduszu w celu podwyższenia umiejętności obywateli państw trzecich do poziomu wymaganego do uczestnictwa w środkach ukierunkowanych na integrację na rynku pracy finansowanych przez Europejski Fundusz Społeczny. Kilka państw członkowskich uzyskano znaczące efekty synergii między Funduszem i Europejskim Funduszem Społecznym, w szczególności gdy instytucja odpowiedzialna za Fundusz odpowiada też za Europejski Fundusz Społeczny, na przykład w Belgii, Hiszpanii lub Szwecji. Poza sytuacją opisaną powyżej instytucja odpowiedzialna za Fundusz jest także członkiem partnerstwa Europejskiego Funduszu Społecznego w kilku państwach członkowskich. Dotyczy to na przykład Austrii, Irlandii i Węgier. 6. WYKONANIE budŻetu Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich w latach 2007–2009 Okres sprawozdawczy 2007–2009 pokrywa 29 % całkowitej kwoty odniesienia Funduszu, w tym łącznie 239,9 mln EUR środków UE udostępnionych zarówno na działania w zakresie zarządzania dzielonego, jak i bezpośredniego. 6.1. Programy krajowe prowadzone w ramach zarządzania dzielonego W ciągu pierwszych trzech lat realizacji Funduszu zatwierdzono 78 programów rocznych na łączną kwotę około 223,1 mln EUR. Podział zasobów Funduszu pomiędzy państwa członkowskie, z zastosowaniem klucza podziału określonego w podstawie prawnej, przedstawiono poniżej na wykresie 2. Wykres 2: Podział zasobów UE przeznaczonych na programy krajowe, lata 2007–2009 Kwoty w mln EUR (dane liczbowe w zaokrągleniu) W latach 2007–2009 pięcioma głównymi beneficjentami były: Hiszpania (34,7 mln EUR), Zjednoczone Królestwo (34,3 mln EUR), Niemcy (33,6 mln EUR), Włochy (30 mln EUR) (13–15 % całkowitych zasobów UE przyznanych na programy krajowe w każdym z tych państw) oraz w dalszej kolejności Francja (18,2 mln EUR, czyli 8 % całości). Łącznie państwa te otrzymały około 68 % całkowitych kwot przyznanych w okresie sprawozdawczym na programy krajowe. Nieco dalej znalazło się osiem państw członkowskich, z których każdemu przyznano od 2 do 3 % zasobów Funduszu w latach 2007–2009, co oznacza przydział rzędu 4,5–5,5 mln EUR (Austria, Belgia, Grecja, Niderlandy, Polska, Portugalia, Republika Czeska i Szwecja). Z pozostałych państw członkowskich każde otrzymało od 0,7 do 1,7 % dostępnych zasobów Funduszu. W latach 2007–2009 przydziały dla tych 13 państw członkowskich wahały się od 1,59 mln EUR (Malta) do 3,75 mln EUR (Węgry). W latach 2007–2011 głównymi beneficjentami pozostało te same pięć państw członkowskich, ale ich kolejność uległa nieznacznej zmianie: od 2011 r. pierwsze miejsce zajmują Włochy, następnie – w podanej kolejności – Zjednoczone Królestwo, Hiszpania, Niemcy i Francja. Odzwierciedla to wielkość odnośnych przepływów imigracyjnych i populacji legalnie przebywających w danych państwach obywateli państw trzecich podczas okresu odniesienia zastosowanego przy podziale zasobów Funduszu pomiędzy państwa członkowskie[10]. Po zsumowaniu zasobów zapewnionych w ramach programów rocznych z budżetów krajowych i przez beneficjentów oraz wkładu z Funduszu łączne koszty wszystkich finansowanych działań wyniosły około 371 mln EUR w trzyletnim okresie obejmującym lata 2007–2009. Wkład ze środków Funduszu stanowił 60 % wspomnianej kwoty, krajowe finansowanie publiczne państw członkowskich stanowiło nieco poniżej 35 % (128,7 mln EUR) i wreszcie sami beneficjenci wnieśli około 5 % całkowitych planowanych kosztów (19,5 mln EUR). Przedstawione wartości procentowe są w znacznym stopniu zgodne z wartościami określonymi w programach wieloletnich (zob. tabela 2 w rozdziale 5), uwzględniając fakt, że z definicji oczekiwany wkład beneficjentów mógł zostać „zaplanowany” jedynie na początku okresu programowania 2007–2013. W przypadku każdego programu rocznego państwa członkowskie mogły wykorzystać do 7 % przydziału rocznego + 30 000 EUR na finansowanie pomocy technicznej na wsparcie zarządzania Funduszem. Zasoby przeznaczone na pomoc techniczną w państwach członkowskich wyniosły łącznie 5 mln EUR, 5,8 mln EUR i 7,1 mln EUR odpowiednio w latach 2007, 2008 i 2009. Według wskaźnika wydatkowania zgłoszonego na koniec 2010 r. zobowiązania w państwach członkowskich były stosunkowo wysokie w 2007 r. (82 % środków) i w 2008 r. (83 %), a w 2009 r. osiągnęły prawie 100 %. W 2007 r. sześć państw członkowskich zgłosiło zobowiązania wynoszące niemalże 100 %, a w kolejnych czterech państwach członkowskich osiągnęły one co najmniej 90 %. W 2008 r. cztery państwa członkowskie osiągnęły wskaźnik wykorzystania bliski 100 %, a kolejne siedem państw członkowskich wykorzystało co najmniej 90 % przydzielonych im środków. Zobowiązania w latach 2007–2009 odzwierciedlają ogólny schemat realizacji programów krajowych. W większości państw członkowskich na programy znacząco wpłynęły opóźnienia w fazie rozruchu w latach 2007 i 2008 (zob. rozdział 7.4), ale wielu państwom członkowskim udało się zaradzić tym problemom na bieżąco, w wyniku czego wdrażanie programów rocznych na 2009 r. przebiegało stosunkowo sprawnie w większości państw członkowskich. 6.2. Działania wspólnotowe Na lata 2007, 2008, 2009, 2010 i 2011 Komisja przyjęła roczne programy prac, które określają priorytety i cele działań wspólnotowych Funduszu, jak również działania, które planuje się objąć wsparciem. Działania wspólnotowe koncentrują się zawsze na projektach międzynarodowych i na działaniach leżących w interesie Unii w dziedzinie integracji obywateli państw trzecich. W wyżej wymienionym okresie dotacje przyznawano w drodze zaproszeń do składania wniosków otwartych dla każdego rodzaju organizacji, przy czym wprowadzono wymóg, aby w każdym projekcie znaleźli się uczestnicy z co najmniej trzech do pięciu państw członkowskich. Priorytety określone w zaproszeniach do składania wniosków obejmowały: promowanie strategii integracji i środków skierowanych do konkretnych grup, takich jak migrujące kobiety i dzieci; działania integracyjne na poziomie lokalnym, takie jak zarządzanie różnorodnością w społecznościach lokalnych, zbieranie spostrzeżeń dotyczących procesu integracji od obywateli danego państwa i migrantów; badanie związku pomiędzy polityką przyjmowania a procesami integracji itp. Łącznie w latach 2007–2010 Komisja sfinansowała w formie dotacji 37 projektów międzynarodowych, na które przyznano 17,85 mln EUR. Oprócz dotacji, na które wykorzystano większość dostępnych zasobów UE, działania wspólnotowe umożliwiły sfinansowanie kilku zamówień publicznych. W tym kontekście szczególnie interesujące są: • wsparcie dla Europejskiego Forum Integracji[11] – założonego przez Komisję forum służącego wymianie i dyskusji ze społeczeństwem obywatelskim na temat integracji, którego posiedzenia odbywają się dwa razy w roku począwszy od 2008 r.; • europejska strona internetowa poświęcona integracji[12] – interaktywna strona internetowa dostępna dla każdej zainteresowanej strony w dziedzinie integracji, prezentująca obszerną dokumentację, aktualności, dobre praktyki ze wszystkich państw członkowskich UE i umożliwiająca wymianę informacji; • Podręcznik integracji dla osób odpowiedzialnych za kształtowanie i wdrażanie polityki[13] – opublikowany w trzech kolejnych wersjach; celem podręcznika jest zebranie i rozpowszechnianie dobrych praktyk w zakresie różnych kwestii związanych z integracją, takich jak: „środki masowego przekazu i integracja”, „podnoszenie świadomości społecznej i wzmocnienie pozycji migrantów”, „nabywanie obywatelstwa i praktyka aktywności obywatelskiej”, „młodzież ze środowisk imigracyjnych, kształcenie i rynek pracy”. 7. WdraŻanie programÓw na lata 2007, 2008 i 2009 w paŃstwach czŁonkowskich Zgodnie z aktem podstawowym[14] państwa członkowskie miały obowiązek przedłożyć Komisji do dnia 30 czerwca 2010 r. sprawozdanie z oceny realizacji działań współfinansowanych z Funduszu; wszystkie skorzystały ze wspólnego wzoru dostarczonego przez Komisję. Na tak wczesnym etapie wdrażania programów wieloletnich (w czerwcu 2010 r. państwa członkowskie miały dostęp do końcowych danych na temat ukończonych projektów jedynie w przypadku programu rocznego na 2007 r., ponieważ wdrażanie programu rocznego na 2008 r. dopiero się zakończyło, a wdrażanie programu rocznego na 2009 r. było w toku) państwa członkowskie w swoich sprawozdaniach z konieczności koncentrują się bardziej na aspektach związanych z wdrażaniem niż na rezultatach i skutkach. Rezultaty i skutki zostaną natomiast ujęte w krajowych sprawozdaniach z oceny rezultatów i skutków działań współfinansowanych z Funduszu w latach 2007–2010, które państwa członkowskie muszą przedłożyć Komisji do dnia 30 czerwca 2012 r. W niniejszym rozdziale przedstawia się i porównuje zgłoszone przez państwa członkowskie fakty i dane liczbowe dotyczące wdrażania programów rocznych na lata 2007, 2008 i 2009. Należy podkreślić, że przytoczone dane liczbowe to wartości średnie, które nie zawsze odzwierciedlają ewentualne odchylenia od ogólnego trendu. W zakresie, w jakim było to możliwe, zaznaczono różnice i odchylenia od wyników średnich. 7.1. Informacje ogólne Do dnia 30 czerwca 2010 r. w państwach członkowskich w ramach trzech pierwszych programów rocznych na lata 2007, 2008 i 2009 sfinansowano łącznie 1 949 projektów. Na poziomie UE jest to równoważne średniej wynoszącej 75 projektów sfinansowanych w każdym państwie członkowskim dla trzech programów rocznych, jednak pomiędzy państwami członkowskimi występują znaczne różnice (zob. tabela 4 poniżej). Tabela 4: Projekty sfinansowane w ramach trzech programów rocznych na lata 2007, 2008 i 2009 Państwo członkowskie || Program na 2007 r. || Program na 2008 r. || Program na 2009 r. * || Łącznie lata 2007–2009 Austria || 34 || 31 || 39 || 104 Belgia || 13 || 14 || 21 || 48 Bułgaria || 13 || 14 || 0 || 27 Cypr || 3 || 10 || 8 || 21 Republika Czeska || 2 || 27 || 17 || 46 Estonia || 17 || 76 || 72 || 165 Finlandia || 10 || 18 || 12 || 40 Francja || 2 || 3 || 29 || 34 Niemcy || 162 || 148 || 59 || 369 Grecja || 7 || 11 || 0 || 18 Węgry || 19 || 22 || 20 || 61 Irlandia || 8 || 0 || 0 || 8 Włochy || 54 || 48 || 59 || 161 Łotwa || 13 || 17 || 0 || 30 Litwa || 16 || 12 || 12 || 40 Luksemburg || 3 || 12 || 14 || 29 Malta || 0 || 1 || 3 || 4 Niderlandy || 3 || 9 || 6 || 18 Polska || 35 || 36 || 0 || 71 Portugalia || 12 || 10 || 3 || 25 Rumunia || 1 || 7 || 4 || 12 Republika Słowacka || 11 || 5 || 10 || 26 Słowenia || 3 || 2 || 0 || 5 Hiszpania || 169 || 241 || 120 || 530 Szwecja || 9 || 19 || 0 || 28 Zjednoczone Królestwo || 8 || 11 || 10 || 29 Łącznie UE || 627 || 804 || 518 || 1949 * W ramach programu rocznego na 2009 r. dnia 30 czerwca 2010 r. nadal trwały selekcja projektów i finansowanie. Chociaż państwa członkowskie, którym przyznano najwięcej środków, są na ogół państwami, w których sfinansowano najwięcej projektów (Hiszpania: 530 projektów, Niemcy: 369 projektów, Włochy: 161 projektów), a z drugiej strony państwa członkowskie, którym przyznano najmniej środków, są państwami, w których sfinansowano najmniej projektów (Malta: 4 projekty, Słowenia: 5 projektów i Irlandia: 8 projektów), liczba projektów nie zawsze odpowiada wysokości przyznanych środków. Na przykład Estonia, przy stosunkowo niewielkiej kwocie przyznanych środków, sfinansowała zasadniczo tyle samo projektów, co Włochy. Z kolei Zjednoczone Królestwo, jeden z głównych beneficjentów Funduszu, skoncentrowało swoje zasoby na ograniczonej liczbie większych projektów (około 30). Liczba projektów w państwach członkowskich odzwierciedla zatem strategię finansowania (zakładającą wsparcie wielu projektów lub przeciwnie – koncentrację), co wyraźnie odzwierciedla się również w średniej kwocie finansowania UE przypadającej na projekt. W ramach programów krajowych finansowano z reguły małe lub średnie projekty, a średnia kwota finansowania UE przypadająca na projekt wynosiła 76 000 EUR. W 16 państwach członkowskich (Austria, Belgia, Bułgaria, Estonia, Finlandia, Hiszpania, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Niemcy, Polska, Portugalia, Republika Czeska, Słowacja, Szwecja, i Węgry) wspomniana kwota była nawet niższa, tj. między 18 338 EUR a 68 952 EUR. Państwa członkowskie o najniższej średniej finansowania UE przypadającej na projekt to: Estonia, Bułgaria, Luksemburg i Polska (zob. tabela 5 poniżej). Natomiast w 10 państwach członkowskich średnie finansowanie UE na projekt było wyższe niż ogólna średnia UE (Cypr, Francja, Grecja, Irlandia, Malta, Niderlandy, Rumunia, Słowenia, Włochy i Zjednoczone Królestwo). Państwem członkowskim o zdecydowanie najwyższej średniej finansowania UE przypadającej na projekt była Francja, za którą znalazły się Zjednoczone Królestwo, Słowenia i Niderlandy. Tabela 5: Średnia kwota finansowania ze środków Funduszu przypadająca na projekt dla dwóch lat programowania 2007 i 2008* * W związku z faktem, że do dnia 30 czerwca 2010 r. nie zakończono jeszcze selekcji projektów i finansowania na 2009 r., obliczenie średniego finansowania UE na projekt oparto jedynie na pierwszych dwóch programach rocznych. 7.2. Metody realizacji, selekcja projektów i finansowanie W ramach programu ogólnego państwo członkowskie może wybrać dwie metody realizacji: • instytucja odpowiedzialna występuje jako „organ przyznający”, w przypadkach gdy zasadniczo projekty realizuje się w oparciu o otwarte zaproszenia do składania wniosków (w należycie uzasadnionych przypadkach dotacje można przyznać bez zaproszenia do składania wniosków); lub • instytucja odpowiedzialna występuje jako „organ wdrażający”, w przypadku gdy instytucja odpowiedzialna postanawia realizować projekty bezpośrednio, samodzielnie lub wspólnie z dowolną instytucją krajową, posiadającą odpowiednią wiedzę techniczną, wysoki stopień specjalizacji lub uprawnienia administracyjne, z uwagi na fakt, iż charakter projektu nie pozwala na wybór innego trybu realizacji, w tym ze względu na występowanie monopolu z mocy prawa lub ze względów bezpieczeństwa. Jak można oczekiwać, uwzględniając cel Funduszu i różnorodność zainteresowanych stron w tym obszarze, metoda „organu przyznającego”, którą wykorzystano w przypadku 95 % ze wszystkich sfinansowanych projektów (łącznie 1 852 projektów), była zdecydowanie najważniejszą metodą realizacji. Wszystkie państwa członkowskie realizowały bowiem swoje programy, w całości lub częściowo, z zastosowaniem metody „organu przyznającego”. Jedynie dziewięć państw członkowskich (Cypr, Estonia, Francja, Hiszpania, Łotwa, Słowacja, Słowenia, Włochy i Zjednoczone Królestwo) zastosowało metodą „organu wdrażającego”, łącznie w przypadku 97 projektów. Ponadto większość projektów w ramach metody „organu wdrażającego” sfinansowano na początku wieloletniego okresu programowania, a następnie ich liczba zmalała. W ramach metody „organu przyznającego” jedynie osiem państw członkowskich (Austria, Francja, Irlandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Niderlandy i Słowenia) zorganizowało tylko jedno zaproszenie do składania wniosków dla każdego programu rocznego. We wszystkich pozostałych państwach członkowskich co najmniej w przypadku jednego z programów rocznych konieczne było kilka zaproszeń, ponieważ jedno nie wystarczyło, aby wykorzystać w pełni przyznane środki, lub w celu pokrycia odrębnych obszarów interwencji programu. W odpowiedzi na zaproszenia do składania wniosków złożono imponującą liczbę 5 234 wniosków w odnośnym okresie trzyletnim. Wnioski składały wszystkie rodzaje organizacji: władze krajowe, regionalne lub lokalne; organizacje pozarządowe o różnym statusie, instytucje edukacyjne i badawcze itp. W ramach samego programu rocznego na 2009 r. złożono prawie 2 000 wniosków (zob. tabela 6). W związku z bardzo dużym odzewem na te zaproszenia spośród otrzymanych wniosków wybrano jedynie 47 %, z których sfinansowano 73 %. Niektóre państwa członkowskie wspomniały dostępne finansowanie jako czynnik ograniczający (na przykład Bułgaria, Estonia, Litwa i Włochy), ale nie był to jedyny powód odrzucania wniosków lub niesfinansowania wszystkich wybranych wniosków. Na przykład dalsza analiza wybranych wniosków przeprowadzona przez instytucje odpowiedzialne mogła ewentualnie prowadzić do braku finansowania z uwagi na pogorszenie sytuacji organizacji wdrażającej, brak możliwości uzyskania spodziewanych funduszy uzupełniających lub brak możliwości przedstawienia ważnych szczegółów technicznych w przypadku umowy w sprawie przyznania dotacji itp. Instytucje odpowiedzialne potraktowały zatem poważnie swoje zadanie polegające na finansowaniu projektów ze środków Funduszu. Tabela 6: Projekty otrzymane, wybrane i sfinansowane w latach 2007–2009 zgodnie z metodą „organu przyznającego” w następstwie zaproszeń do składania wniosków Państwo członkowskie || Program na 2007 r. || Program na 2008 r. || Program na 2009 r. || Łącznie w latach 2007-2009 Otrzymane wnioski || Wybrane projekty || Sfinansowane projekty || Otrzymane wnioski || Wybrane projekty || Sfinansowane projekty || Otrzymane wnioski || Wybrane projekty || Sfinansowane projekty || Otrzymane wnioski || Wybrane projekty || Sfinansowane projekty Austria || 48 || 34 || 34 || 70 || 31 || 31 || 119 || 40 || 39 || 237 || 105 || 104 Belgia || 14 || 14 || 13 || 14 || 14 || 14 || 25 || 23 || 21 || 53 || 51 || 48 Bułgaria || 40 || 22 || 13 || 56 || 31 || 14 || 0 || 0 || 0 || 96 || 53 || 27 Cypr || 2 || 0 || 0 || 18 || 7 || 7 || 17 || 5 || 5 || 37 || 12 || 12 Republika Czeska || 2 || 2 || 2 || 48 || 28 || 27 || 27 || 19 || 17 || 77 || 49 || 46 Estonia || 31 || 5 || 5 || 134 || 72 || 71 || 110 || 81 || 69 || 275 || 158 || 145 Finlandia || 47 || 10 || 10 || 23 || 18 || 18 || 48 || 12 || 12 || 118 || 40 || 40 Francja || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 135 || 30 || 27 || 135 || 30 || 27 Niemcy || 336 || 162 || 162 || 236 || 148 || 148 || 305 || 59 || 59 || 877 || 369 || 369 Grecja || 56 || 8 || 7 || 46 || 11 || 11 || 0 || 0 || 0 || 102 || 19 || 18 Węgry || 34 || 19 || 19 || 45 || 22 || 22 || 45 || 20 || 20 || 124 || 61 || 61 Irlandia || 41 || 10 || 8 || 0 || 0 || 0 || 29 || 0 || 0 || 70 || 10 || 8 Włochy || 405 || 171 || 41 || 373 || 145 || 28 || 523 || 350 || 38 || 1301 || 666 || 107 Łotwa || 14 || 11 || 11 || 21 || 15 || 15 || 0 || 0 || 0 || 35 || 26 || 26 Litwa || 17 || 16 || 16 || 14 || 13 || 12 || 27 || 16 || 12 || 58 || 45 || 40 Luksemburg || 7 || 3 || 3 || 19 || 12 || 12 || 20 || 15 || 14 || 46 || 30 || 29 Malta || 9 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || 3 || 14 || 4 || 4 Niderlandy || 5 || 3 || 3 || 12 || 9 || 9 || 16 || 6 || 6 || 33 || 18 || 18 Polska || 45 || 37 || 35 || 57 || 36 || 36 || 53 || 0 || 0 || 155 || 73 || 71 Portugalia || 13 || 12 || 12 || 12 || 12 || 10 || 3 || 3 || 3 || 28 || 27 || 25 Rumunia || 5 || 3 || 1 || 15 || 8 || 7 || 16 || 4 || 4 || 36 || 15 || 12 Republika Słowacka || 14 || 10 || 10 || 7 || 5 || 5 || 18 || 10 || 10 || 39 || 25 || 25 Słowenia || 2 || 2 || 2 || 1 || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 3 || 3 || 3 Hiszpania || 437 || 126 || 126 || 331 || 233 || 233 || 258 || 115 || 115 || 1026 || 474 || 474 Szwecja || 74 || 9 || 9 || 0 || 19 || 19 || 38 || 0 || 0 || 112 || 28 || 28 Zjednoczone Królestwo || 34 || 12 || 7 || 29 || 11 || 11 || 84 || 36 || 10 || 147 || 59 || 28 UE łącznie || 1732 || 701 || 549 || 1582 || 902 || 762 || 1920 || 847 || 484 || 5234 || 2450 || 1795 Uwaga: uwzględniono jedynie wnioski/projekty przedłożone, wybrane i sfinansowane zgodnie z metodą „organu przyznającego” w następstwie zaproszeń do składania wniosków (bez projektów w drodze wyjątku finansowanych bez zaproszenia do składania wniosków lub projektów finansowanych zgodnie z metodą „organu wdrażającego”). W przypadku, gdy zorganizowano więcej niż jedno zaproszenie do składania wniosków w odniesieniu do programu rocznego, dane liczbowe przedstawiają łączną liczbę otrzymanych wniosków, wybranych projektów i sfinansowanych projektów dla wszystkich zaproszeń w ramach tego konkretnego programu rocznego. 7.3. Obszary projektów – wdrażanie priorytetów i priorytetów szczegółowych Uwzględniając bardzo wysoką liczbę sfinansowanych projektów i różnorodność organizacji realizujących te projekty, w rozpatrywanym okresie zbadano szereg kwestii. Sfinansowane projekty można w znacznym stopniu podzielić na trzy kategorie zgodnie z ich głównym „celem”, tj. projekty adresowane: w pierwszej kolejności do obywateli państw trzecich, do służb publicznych i prywatnych zajmujących się obywatelami państw trzecich, a także do społeczeństwa przyjmującego (zob. tabela 7). Na kolejnych stronach przedstawiono szczegółowy opis rodzajów finansowanych działań. Najczęstszymi dziedzinami, na które w państwach członkowskich uzyskano wsparcie ze środków Funduszu, są środki adresowane w pierwszej kolejności do obywateli państw trzecich, w szczególności projekty w zakresie informacji i szkoleń, w tym znajomości języka, informacji praktycznych i świadomości obywatelskiej. Niemal równie ważne było podejście „dwukierunkowe”. W większości państw członkowskich sfinansowano środki w zakresie budowania potencjału w szerszym rozumieniu (przystosowanie służb publicznych i prywatnych oraz ich koordynacja), współpracę pomiędzy państwami członkowskimi i środki adresowane do społeczeństwa przyjmującego w celu promowania dialogu międzykulturowego, które, chociaż znalazły się na drugim miejscu, są równie istotne. Co ciekawe, na początku okresu programowania w większym stopniu niż przewidywano rozwinęła się współpraca pomiędzy państwami członkowskimi, jak również badania, analizy, monitorowanie i ocena. Projekty realizujące priorytet nr 1 stanowiły około 80 % wszystkich projektów, a daleko za nimi znalazły się projekty w ramach priorytetu nr 3 (10 %), priorytetu nr 2 (6 %) i priorytetu nr 4 (4 %). Udział priorytetów jest spójny z ogólnymi kwotami zaplanowanymi na początku okresu programowania. Spośród wszystkich czterech „celów szczegółowych” Funduszu (zob. rozdział 2) wyraźnie przeważa cel „opracowywanie i wdrażanie procesu integracji nowo przybyłych obywateli państw trzecich w państwach członkowskich”, w ramach którego sfinansowano blisko 70 % wszystkich projektów. Jest to zgodne z przepisem z aktu podstawowego, zgodnie z którym „Fundusz koncentruje się w pierwszym rzędzie na działaniach związanych z integracją nowo przybyłych obywateli państw trzecich”. Państwa członkowskie w szerokim zakresie wykorzystywały możliwość zastosowania wyższej stopy współfinansowania UE w przypadku projektów realizujących co najmniej jeden priorytet szczegółowy w odniesieniu do 62 % wszystkich odnośnych projektów. Największy udział mają projekty wdrażające więcej niż jeden priorytet szczegółowy, następnie projekty wdrażające priorytety szczegółowe nr 2 i 5. Pomiędzy państwami członkowskimi występują jednak znaczne różnice. Na przykład Hiszpania, Łotwa i Włochy wdrożyły projekty w ramach każdego z pięciu priorytetów szczegółowych. Natomiast tylko jeden z priorytetów szczegółowych wdrożono w Austrii, na Cyprze i w Słowenii (priorytet szczegółowy nr 4), jak również we Francji i w Zjednoczonym Królestwie (priorytet szczegółowy nr 2). Na Malcie, w Hiszpanii i Szwecji wszystkie projekty sfinansowane zgodnie z metodą „organu przyznającego” realizowały co najmniej jeden priorytet szczegółowy. Ogólnie mówiąc, potwierdziły się w znacznym stopniu priorytetowe potrzeby stwierdzone na etapie planowania w programach wieloletnich, przy czym główne zmiany wynikały z rzeczywistych wniosków złożonych przez organizacje wdrażające w odpowiedzi na zaproszenia do składania wniosków. Tabela 7: Podsumowanie działań finansowanych przez państwa członkowskie w ramach programów rocznych na lata 2007–2009 „Grupa docelowa” || Rodzaj działania || Priorytet nr 1 || Priorytet nr 2 || Priorytet nr 3 || Priorytet nr 4 || Państwa członkowskie ogółem Obywatele państw trzecich || Poprawa znajomości języków (oraz budowanie potencjału w tym względzie) || 20: AT, BE, CY, CZ, DE, EE, FR, EL, HU, IE, IT, LV, LT, LU, PL, RO, SK, SI, ES, UK || || 2: BE, CY || 1: MT || 21: AT, BE, CY, CZ, DE, EE, FR, EL, HU, IE, IT, LV, LT, LU, MT, PL, RO, SK, SI, ES, UK Rozpowszechnianie informacji ogólnych i praktycznych (prawa i obowiązki, dostępne usługi itp.), a także podnoszenie świadomości obywatelskiej (kultura, historia, instytucje przyjmującego państwa członkowskiego) || 22: AT, BE, BG, CY, CZ, EE, FI, EL, HU, IE, IT, LV, LT, LU, PL, PT, RO, SK, SI, ES, SE, UK || 1: IT || 6: BE, EE, FI, HU, IT, LV || 2: BE, MT || 23: AT, BE, BG, CY, CZ, EE, FI, EL, HU, IE, IT, LV, LT, LU, MT, PL, PT, RO, SK, SI, ES, SE, UK Dostęp do innych form kształcenia || 6: BE, EE, EL, LV, SE, UK || 1: CZ || || || 7: BE, CZ, EE, EL, LV, SE, UK Działania wstępne mające na celu ułatwianie dostępu do rynku pracy, udział w zatrudnieniu, życiu gospodarczym i samowystarczalność || 12: AT, BG, DE, EL, LT, MT, PL, PT, RO, SK, ES, SE || 1: CZ || 3: FI, LV, LT || || 15: AT, BG, CZ, DE, FI, EL, LV, LT, MT, PL, PT, RO, SK, ES, SE Poradnictwo i doradztwo społeczne i prawne || 11: BE, CZ, FI, FR, HU, LV, PL, PT, RO, SK, ES || || 3: CZ, FI, LV || || 11: BE, CZ, FI, FR, HU, LV, PL, PT, RO, SK, ES Podejście dwukierunkowe: ułatwianie i promowanie udziału obywateli państw trzecich w życiu obywatelskim, służbach i wymianie ze społeczeństwem państwa przyjmującego || 14: AT, CY, DE, EE, EL, HU, IE, IT, LU, MT, NL, SK, ES, SE || || 3: FI, LV, SK || 1: MT || 15: AT, CY, DE, EE, FI, EL, HU, IE, IT, LU, MT, NL, SK, ES, SE Zdrowie || 3: CZ, ES, SE || || 2: CZ, PL || || 4: CZ, PL, ES, SE Działania skierowane do grup szczególnie zagrożonych || 10: AT, BE, DE, CZ, FI, FR, IT, ES, SE, UK || || || 1: IT || 10: AT, BE, CZ, DE, FI, FR, IT, ES, SE, UK Poprawa usług dotyczących przyjmowania imigrantów, w tym w zakresie infrastruktury i przepisów || 5: BE, CZ, IE, LV, UK || 1: BE || || || 5: BE, CZ, IE, LV, UK Zakwaterowanie || 2: PL, ES || || || || 2: PL, ES Środki poprzedzające wyjazd (środki adresowane do obywateli państw trzecich przed przybyciem do przyjmującego państwa członkowskiego) || 3: BE, FI, EL || || || || 3: BE, FI, EL Tabela 7: Podsumowanie działań finansowanych przez państwa członkowskie w ramach programów rocznych na lata 2007–2009 (ciąg dalszy) „Grupa docelowa” || Rodzaj działania || Priorytet nr 1 || Priorytet nr 2 || Priorytet nr 3 || Priorytet nr 4 || Państwa członkowskie ogółem Osoby odpowiedzialne za wyznaczanie kierunków polityki, personel organów publicznych i prywatnych zajmujących się integracją i inne osoby mające kontakt z obywatelami państw trzecich lub kwestiami związanymi z integracją || Przystosowanie służb prywatnych i publicznych do działania w społeczeństwie wielokulturowym poprzez szkolenia, budowanie potencjału i podnoszenie świadomości || 10: AT, CZ, EE, FR, HU, IT, LV, LT, PT, RO || 1: EE || 16: AT, BG, CY, CZ, EE, FI, EL, HU, LV, LT, LU, MT, PT, RO, SK, ES || 1: HU || 18: AT, BG, CY, CZ, EE, FI, FR, EL, HU, IT, LV, LT, LU, MT, PT, RO, SK, ES Badania dotyczące sytuacji obywateli państw trzecich w szczególności w państwie członkowskim, w tym postawy społeczeństwa wobec obywateli państw trzecich, w celu lepszego dopasowania do ich potrzeb środków i procesów służących integracji || 6: BG, HU, IT, LV, RO, SE || 15: AT, BE, BG, CY, CZ, FI, EL, HU, IT, LT, LU, PL, RO, SK, UK || 4: AT, IT, PT, RO || 1: IT || 18: AT, BE, BG, CY, CZ, FI, EL, HU, IT, LV, LT, LU, PL, PT, RO, SK, SE, UK Analiza i ocena środków i procesów służących integracji w ogóle i w szczególności w państwie członkowskim, w przeszłości i obecnie, w celu zwiększenia ich skuteczności || 4: MT, NL, SK, SE || 12: BG, CY, CZ, EE, FI, EL, IT, LV, LU, PL, PT, ES || 2: IT, RO || 1: IT || 17: BG, CY, CZ, EE, FI, EL, IT, LV, LU, MT, NL, PL, PT, RO, SK, ES, SE Opracowanie metod i narzędzi służących monitorowaniu i ocenie, w tym wskaźników || || 13: AT, BG, CY, DE, EE, FI, EL, HU, IT, LU, PL, SK, UK || 1: IT || 1: SK || 13: AT, BG, CY, DE, EE, FI, EL, HU, IT, LU, PL, SK, UK Koordynacja służb i polityki oraz wymiana pomiędzy różnymi podmiotami w państwie członkowskim || 3: EL, IT, PT || 6: LV, LT, PT, RO, SK, ES || 11: AT, BG, CY, DE, EL, HU, LT, LU, PL, PT, ES || 6: HU, LV, LU, NL, SK, ES || 16: AT, BG, CY, DE, EL, HU, IT, LV, LT, LU, NL, PL, PT, RO, SK, ES Koordynacja i współpraca między państwami członkowskimi || || 1: LT || 2: LT, SK || 11: AT, CY, CZ, EE, EL, HU, IT, LU, MT, NL, SE || 13: AT, CY, CZ, EE, EL, HU, IT, LT, LU, MT, NL, SK, SE Zaangażowanie mediów || 5: CZ, EL, HU, LT, SK || || 1: CY || || 6: CY, CZ, EL, HU, LT, SK Społeczeństwo państwa przyjmującego || Zwiększenie tolerancji, podnoszenie świadomości i dialog międzykulturowy || 12: AT, CZ, DE, EE, EL, HU, IT, LT, LU, MT, PT, SK || 2: BG, PT || 6: AT, BG, CY, DE, LU, MT || 1: MT || 14: AT, BG, CY, CZ, DE, EE, EL, HU, IT, LT, LU, MT, PT, SK Główny obszar finansowania projektów w ramach priorytetu nr 1 („Działania mające na celu wdrażanie »Wspólnych zasad podstawowych dotyczących polityki integracji imigrantów w Unii Europejskiej«”), odnoszący się do zapewniania obywatelom państw trzecich ogólnych i praktycznych informacji oraz podnoszenia świadomości obywatelskiej, został zrealizowany przez większość państw członkowskich. Projekty obejmowały: - rozpowszechnianie materiałów informacyjnych w formie papierowej, elektronicznej (portale internetowe itp.) lub poprzez naukę przez internet; - wstępne przeszkolenie w formie kursów szkoleniowych, warsztatów, seminariów itp.; - rozwijanie sieci ośrodków informacji lub usług dotyczących przyjmowania imigrantów; - organizowanie wizyt studyjnych dla obywateli państw trzecich w instytucjach państwowych, miejscach historycznych, muzeach; - doradztwo lub coaching ze strony miejscowej populacji, mające na celu pokierowanie obywateli państw trzecich podczas ich integracji w społeczeństwie państwa przyjmującego. Na drugiej pozycji znalazła się nauka języka albo w postaci kursów szkoleniowych i innych materiałów do nauki dla obywateli państw trzecich, w tym nauka przez internet, albo poprzez opracowanie specjalnych technik nauczania dostosowanych do obywateli państw trzecich. Promowanie „dwukierunkowego podejścia do integracji” finansowano w ramach szerokiego spektrum działań, często o innowacyjnym charakterze, takich jak festiwale, konkursy i wystawy związane ze sztuką, wprowadzanie rodziców obywateli państw trzecich do szkół i wspólne obozy letnie dla dzieci będących obywatelami państw trzecich i dzieci lokalnych mieszkańców. Projekty mające na celu zwiększenie tolerancji, podnoszenie świadomości i promowanie dialogu międzykulturowego wiązały się z działaniami, takimi jak wydarzenia sportowe i kulturalne, serial telewizyjny adresowany do społeczeństwa państwa przyjmującego itp. Działania wstępne mające na celu ułatwienie dostępu do rynku pracy i udziału w życiu gospodarczym obejmowały dostęp do kształcenia innego niż szkolenia językowe lub zawodowe czy zapewnianie oceny umiejętności i kursów przekwalifikowujących. Przystosowanie służb publicznych i prywatnych do działania w społeczeństwie wielokulturowym przez podnoszenie świadomości i budowanie potencjału wiązało się z organizowaniem specjalnych sesji szkoleniowych, warsztatów i seminariów oraz z rozpowszechnianiem materiałów informacyjnych. Działania skierowane do słabszych grup społecznych koncentrowały się na kobietach i dzieciach. W ramach projektów przewidziano specjalne wsparcie po opuszczeniu ośrodków przyjmujących, organizowanie zakwaterowania, pomoc pierwszego stopnia w poszukiwaniu zatrudnienia, pomoc przy dostępie do służb socjalnych i zdrowotnych itp. Przykłady projektów w ramach priorytetu nr 1 Grecja, we współpracy z IOM, stworzyła w Mołdawii program edukacyjny i informacyjny poprzedzający wyjazd, adresowany do potencjalnych migrantów. Przez cztery miesiące w ramach programu oferowano oficjalne i nieoficjalne informacje na temat języka, instytucji i wartości społeczeństwa greckiego, informacje praktyczne na temat praw i obowiązków migrantów i procedur, których należy dopełnić, aby legalnie wjechać na terytorium Grecji i na nim przebywać, a także poradnictwo zawodowe w celu lepszego dopasowania umiejętności obywateli państw trzecich do rzeczywistych potrzeb greckiego rynku pracy. Projekt adresowano do grupy, do której zazwyczaj trudno dotrzeć. Oczekuje się również, że wpłynie on pozytywnie na migrację, ułatwiając legalną migrację do Grecji, a tym samym odwodząc od migracji nielegalnej. We Włoszech projekt zrealizowany przez gminę Wenecja był skoncentrowany na szkoleniu językowym i obywatelskim adresowanym do słabszych grup społecznych, takich jak niepiśmienni obywatele państw trzecich, kobiety i nowo przybyła młodzież. Projekt zapewnił uczestnikom elastyczne i dopasowane do ich potrzeb działania, a także innowacyjne techniki szkoleniowe i wsparcie (mediacja międzykulturowa i opieka nad dziećmi, wykorzystanie nowych technologii itp.). Sieć partnerów publicznych i prywatnych umożliwiła nieustanne monitorowanie działań w stosunku do planu. Wydarzeniem zamykającym projekt był zjazd, podczas którego uczestnikom wręczono certyfikaty uczestnictwa w różnych działaniach w ramach projektu. W Portugalii w ramach projektu rozwinięto mediację międzykulturową w służbach publicznych przez partnerstwo obejmujące służby publiczne, mediatorów i szkoły wyższe. Można już zaobserwować wstępne wyniki: inicjatywy szkoleniowe, włączenie mediatorów do instytucji i praktyka mediacji międzykulturowej. Mediacja proponowana przez służby publiczne będzie utrzymana i konsolidowana. Pojawi się profil poziomu III w krajowym katalogu kwalifikacji oraz system referencyjny szkoleń, które będą mogły zostać dostosowane na wyższym poziomie przez szkoły wyższe. W projekcie realizowanym przez Republikę Czeską rodziny obywateli państw trzecich łączy się w pary z rodzinami lokalnych obywateli mieszkających w tym samym regionie. Projekt obejmuje całe terytorium. Można go postrzegać jako działanie uzupełniające tworzenie centrów integracyjnych w każdym regionie tego kraju; łączenie rodzin w pary, tak aby osoby miejscowe mogły pomagać obywatelom państw trzecich, wypełnia lukę między potrzebami obywateli państw trzecich a usługami, które system integracji w Republice Czeskiej jest w stanie stopniowo zapewniać. Projekt wspiera szeroka kampania medialna. Węgry wsparły projekt ukierunkowany na uświadamianie mieszkańców Budapesztu o obecności społeczności migrantów mieszkających w stolicy oraz ich wkładzie w wielokulturowość Budapesztu. W popularnej instytucji kulturalnej usytuowanej w centrum Budapesztu zorganizowano cztery festiwale. Każdy festiwal przedstawiał szeroki wachlarz aspektów kulturowych (takich jak rękodzieło, muzyka, taniec, filmy, wystawy fotografii) związanych z różnymi grupami obywateli państw trzecich. Imprezom towarzyszył szereg działań komunikacyjnych. Projekt odniósł sukces w zakresie uświadamiania mieszkańcom Budapesztu obecności obywateli państw trzecich w mieście oraz promowania dialogu międzykulturowego. W ramach projektów realizujących priorytet nr 2 „Opracowanie wskaźników i metod oceny służących ocenianiu postępów, dostosowywaniu polityki i środków oraz ułatwianiu koordynacji uczenia się poprzez porównanie” sfinansowano działania badawcze dotyczące sytuacji obywateli państw trzecich w państwach członkowskich i postawy społeczeństwa wobec obywateli państw trzecich w celu dostosowania środków w zakresie integracji do potrzeb. Obejmowały one na przykład gromadzenie danych na temat obywateli państw trzecich w państwie członkowskim, badania jakościowe, takie jak grupy dyskusyjne z przedstawicielami organizacji pozarządowych i systemu edukacji, rozmowy z obywatelami państw trzecich i z ekspertami. Sfinansowano także bardziej szczegółowe badania, na przykład dotyczące integracji dzieci obywateli państw trzecich w systemie edukacji. Ponadto wspierano analizy i oceny polityki integracyjnej i środków służących integracji, w tym analizy ram prawnych i praktyk administracyjnych, opracowanie wskaźników lub metod oceny, koordynację służb i podmiotów w celu wymiany informacji, danych statystycznych oraz aktualności na temat integracji. Przykłady projektów w ramach priorytetu nr 2 W Polsce zrealizowano projekt badawczy, w którym zajęto się dyskryminacją obywateli państw trzecich, głównie poprzez działania propagujące i kampanie informacyjne adresowane do decydentów. W projekcie uwzględniono przeprowadzone niedawno, istotne badanie dotyczące sytuacji obywateli państw trzecich w Polsce – w szczególności zakresie zatrudnienia. Działania obejmowały: badanie socjologiczne, które objęło 360 obywateli państw trzecich oraz 30 urzędników i ekspertów, dotyczące integracji i dyskryminacji obcokrajowców w Polsce, analizę społecznych i prawnych aspektów dyskryminacji obejmującą 30 aktów prawnych, badanie gotowości pracodawców do zatrudnienia różnych kategorii obywateli państw trzecich, publikację i dystrybucję dwóch esejów na temat kwestii dotyczących przedmiotowego obszaru wraz z rekomendacjami adresowanymi do decydentów i obywateli państw trzecich w Polsce, a także seminaria w celu rozpowszechnienia wyników. Na Litwie przeprowadzono studium wykonalności dotyczące dostępu obywateli państw trzecich do rynku pracy w celu poprawy wiedzy na temat ich potrzeb. Dzięki ustaleniu najważniejszych problemów i trudności, z którymi borykają się obywatele państw trzecich, z wyników projektu korzysta obecnie w szerokim zakresie wiele grup społecznych i litewskich instytucji. Na Słowacji projekt badawczy ukierunkowano na integrację dzieci migrantów w systemie edukacji w szkole podstawowej. Poza oceną potrzeb, wyzwań i ograniczeń w wyniku projektu opracowano programy nauczania i materiały edukacyjne odnoszące się do dzieci migrantów. Nie istniały one wcześniej. We Francji przeprowadzono badanie statystyczne na dużą skalę, w którym po raz pierwszy zajęto się procesem integracji kilku tysięcy obywateli państw trzecich na przestrzeni kilku lat, tj. w ciągu kilku miesięcy po przybyciu, rok później i trzy lata później. Pytania dotyczyły sytuacji przed przybyciem i procedur administracyjnych po przybyciu, następnie opanowania języka, dostępu do zatrudnienia, zakwaterowania i wreszcie dostępu do edukacji, świadczeń zdrowotnych, życia społecznego itp. Badanie powinno dostarczyć decydentom i służbom zajmującym się integracją dogłębnej wiedzy na temat procesu integracji oraz zasugerować sposoby udoskonalenia polityki integracyjnej. W ramach priorytetu nr 3 („Budowanie potencjału polityki, budowanie koordynacji i kompetencji międzykulturowych w państwach członkowskich na różnych poziomach władz krajowych i w różnych resortach”) państwa członkowskie finansowały działania dotyczące przystosowania służb publicznych i prywatnych do działania w społeczeństwie wielokulturowym przez szkolenia, budowanie potencjału i podnoszenie świadomości, w szczególności dla personelu podmiotów rządowych lub pozarządowych i innych osób mających kontakt z obywatelami państw trzecich. Wspomniane działania obejmowały szkolenia i seminaria dla instytucji publicznych i prywatnych służące podnoszeniu świadomości i zwiększaniu tolerancji wobec różnorodności, koordynację służb i polityki w państwach członkowskich, rozpowszechnianie podręczników, tworzenie partnerstw z władzami lokalnymi itp. Przykłady projektów w ramach priorytetu nr 3 W Austrii przeprowadzono projekt oparty na centrum integracji i monitorowania, w ramach którego gromadzi się dane na temat migracji i integracji. Centrum stworzyło stronę internetową i wyspecjalizowaną bibliotekę oraz wydaje kwartalny biuletyn informacyjny. Zapewnia osobom zainteresowanym integracją dane i narzędzia służące celom integracji, informacje na temat projektów integracyjnych, a także wspiera tworzenie sieci kontaktów. Monitorowanie umożliwi ocenę skutków działań integracyjnych oraz, w perspektywie długoterminowej, przyczyni się do społecznej i politycznej debaty dotyczącej spraw związanych z integracją. Na Cyprze zorganizowano specjalne seminaria dla nauczycieli, w tym specjalne seminaria szkoleniowe dotyczące kształcenia międzykulturowego i nauczania języka greckiego jako języka drugiego lub obcego. Celem działania było stworzenie możliwości lepszego radzenia sobie przez nauczycieli z problemami integracyjnymi. Seminaria dostarczyły nauczycielom w szczególności niezbędnej wiedzy i informacji na temat nowych metod nauczania i najlepszych praktyk, które należy stosować, ucząc obywateli państw trzecich. Nauczyciele entuzjastycznie podeszli do wspomnianych seminariów, ponieważ uznali, że są one bardzo przydatne w zrozumieniu punktu widzenia dzieci obywateli państw trzecich oraz zapewniły im niezbędne informacje i praktyki dotyczące postępowania z przedmiotową grupą docelową. Projekt wdrożony w Finlandii zmierzał do podniesienia świadomości władz w regionie w kwestii obywateli ze społeczności tajskiej, która jest szczególnie podatna na zagrożenia, ponieważ często nie jest ona objęta zakresem oficjalnych środków. Projekt uwidocznił problemy z punktu widzenia obywatela państwa trzeciego i stworzył sieci współpracy. Ponadto w trakcie projektu poszerzono wzajemną świadomość i wiedzę. Zgromadzono wiele informacji o grupie docelowej, które można wykorzystać przy planowaniu służb publicznych i przy organizowaniu współpracy z trzecim sektorem. Wyniki projektu stosuje się przy szkoleniu służb policyjnych i przy opracowywaniu i wdrażaniu polityki integracyjnej i środków służących integracji w gminie. Można je także stosować w odniesieniu do innych grup docelowych. Wreszcie projekty w ramach priorytetu nr 4 („Wymiana doświadczeń, dobrych praktyk i informacji o integracji między państwami członkowskimi”) były ukierunkowane nie tylko na koordynację i współpracę między organami sektora publicznego państw członkowskich, ale także na wsparcie wymiany informacji i praktyk przez organizacje pozarządowe państw członkowskich. Przykłady projektów w ramach priorytetu nr 4 Administracja Estonii zorganizowała wizyty studyjne w innych państwach członkowskich i seminaria z ich udziałem w celu wymiany informacji, doświadczeń i dobrych praktyk w zakresie integracji obywateli państw trzecich. We Włoszech Ministerstwo Spraw Wewnętrznych rozpoczęło projekt dotyczący współpracy z administracjami innych państw członkowskich w zakresie różnych kwestii związanych z integracją. Wśród kwestii objętych projektem znajdują się: statystyki dotyczące integracji, dobre praktyki dotyczące postępowania ze słabszymi grupami społecznymi, zjazd dotyczący integracji, analiza porównawcza prawa włoskiego i prawa innych państw członkowskich w zakresie obywatelstwa. Kilka państw członkowskich (Austria, Grecja, Hiszpania, Malta, Niderlandy, Republika Czeska, Republika Słowacka, Szwecja i Węgry) sfinansowało seminaria, konferencje, sieci i wizyty studyjne proponowane przez sferę rządową i pozarządową w celu wymiany doświadczeń i dobrych praktyk z organizacjami z innych państw członkowskich. Luksemburg sfinansował kilka projektów związanych ze współpracą z organizacjami z sąsiadujących państw członkowskich, tj. Belgii, Francji i Niemiec. Jeden z projektów rozpoczęto od zebrania wyczerpujących informacji na temat organizacji obywateli państw trzecich w tych państwach członkowskich. Doprowadziło to do nawiązania przez nie współpracy w zakresie różnych zagadnień związanych z integracją. W ramach innego projektu organizacja z siedzibą w Luksemburgu skorzystała z wiedzy fachowej organizacji francuskiej w celu stworzenia i poprawy usług w zakresie tłumaczeń ustnych w kontekście międzykulturowym (tłumacze ustni przeszkoleni w zakresie wartości kulturowych obywateli państw trzecich różnego pochodzenia). 7.4. Ocena realizacji i wstępne wyniki Większość państw członkowskich napotkała problemy związane z realizacją dwóch pierwszych programów rocznych, tj. na lata 2007 i 2008, w postaci opóźnień w realizacji albo trudności ze zrealizowaniem programów w całości. Najbardziej powszechną przyczyną były opóźnienia w zatwierdzaniu programów (co nie jest rzadkością na początku stosowania każdego nowego instrumentu finansowego UE), ponieważ często był to warunek wstępny opublikowania zaproszeń do składania wniosków lub sfinansowania wybranych projektów. Do pozostałych częstych przyczyn należały: konieczność sfinalizowania porozumień organizacyjnych i administracyjnych w państwie członkowskim, zanim możliwe było przystąpienie do faktycznej realizacji programów, brak doświadczenia instytucji odpowiedzialnych i beneficjentów, konieczność zorganizowania więcej niż jednego zaproszenia do składania wniosków, jeżeli kwalifikujące się projekty nie były wystarczające do pełnego wykorzystania dotacji przyznanej w ramach Funduszu, a także często problem z zapewnieniem współfinansowania przez organizacje wdrażające w bardzo trudnej sytuacji gospodarczej. W celu nadrobienia zaległości szereg państw członkowskich rozpoczęło realizację programów rocznych na lata 2007 i 2008 jednocześnie, na przykład poprzez publikację zaproszeń do składania wniosków obejmujących oba programy roczne. Realizacja odbywała się jednak w trybie przyspieszonym. Wiązało się to z napiętym harmonogramem realizacji dla organizacji wdrażających i z obciążeniem administracyjnym instytucji odpowiedzialnych oraz uniemożliwiło niektórym państwom członkowskim przekształcenie ich programów rocznych, gdyby zaproszenia do składania wniosków nie przyniosły pożądanych rezultatów. Sytuacja uległa jednak wyraźniej poprawie przy programie rocznym na 2009 r., w przypadku którego opóźnienia w realizacji zgłosiło jedynie dziewięć państw członkowskich. Mimo tych problemów większość państw członkowskich nadal spodziewa się, że zaplanowane działania i cele określone w programach rocznych zostaną zrealizowane. Na tym etapie oceny w państwach członkowskich dokonuje się w oparciu o rodzaje i liczbę projektów objętych finansowaniem, przy uwzględnieniu orientacyjnych celów określonych w programach odnośnie do każdego działania oraz na podstawie faktycznych wyników dostępnych w momencie przedstawiania Komisji sprawozdań. Szczegółowe informacje dotyczące wyników i skutków będą dostępne w ramach oceny ex post w 2012 r. W piętnastu państwach członkowskich (w Austrii, Bułgarii, na Cyprze, w Estonii, we Francji, w Grecji, Hiszpanii, na Litwie, na Łotwie, w Niemczech, Polsce, Portugalii, na Słowacji, we Włoszech i w Zjednoczonym Królestwie) obydwa programy roczne, tj. na lata 2007 i 2008, zasadniczo zrealizowano w całości (w niektórych przypadkach po dokonaniu zmiany przez Komisję). W Belgii, Luksemburgu, Republice Czeskiej, Słowenii i na Węgrzech zrealizowano w całości tylko program na 2008 r., natomiast w Bułgarii zrealizowano w całości tylko program na 2007 r. W 19 państwach członkowskich (w Austrii, Belgii, Bułgarii, na Cyprze, w Estonii, we Francji, w Grecji, Hiszpanii, Irlandii, na Litwie, na Łotwie, w Niemczech, Polsce, Portugalii, Rumunii, na Słowacji, na Węgrzech, we Włoszech i w Zjednoczonym Królestwie) wraz z realizacją projektów zostały osiągnięte lub prawdopodobnie zostaną osiągnięte ich zakładane wyniki. Dwa państwa członkowskie (Luksemburg i Republika Czeska) wskazały, że tylko w przypadku programu na 2008 r. spodziewano się osiągnięcia założonych wyników. Zasadniczo dzięki Funduszowi kilka państw członkowskich (np. Słowacja i Węgry) miało możliwość po raz pierwszy opracować kompleksowe ramy polityki na rzecz integracji obywateli państw trzecich obejmujące wszystkie wspólne podstawowe zasady. W innych państwach członkowskich, takich jak Bułgaria, Cypr, Estonia lub Grecja, w których krajowe ramy integracji wprowadzono już wcześniej, w ramach Funduszu zapewniono środki finansowe na ich wdrożenie. W bardziej doświadczonych państwach członkowskich Fundusz, który często stanowi uzupełnienie istniejących źródeł finansowania, ukierunkowano na konkretne środki lub konkretne grupy, które zwykle nie są objęte zakresem standardowych instrumentów finansowych. W tym kontekście Fundusz przyniósł znaczne efekty w takich dziedzinach, jak umiejętności językowe, rozwijanie istotnych kontaktów i konstruktywnego dialogu między obywatelami państw trzecich a społeczeństwem przyjmującym oraz rozwiązywanie problemów zdrowotnych obywateli państw trzecich. 7.5. Oceny ogólne państw członkowskich i sugestie dotyczące ulepszeń We wszystkich państwach członkowskich (z wyjątkiem Niderlandów i Polski) priorytety programów i działania określone w tych programach uznano za odpowiednie z punktu widzenia potrzeb krajowych i celów w obszarze integracji. W niektórych z nowych państw członkowskich (np. w Bułgarii, na Cyprze i w Republice Czeskiej) programy okazały się szczególnie odpowiednie z uwagi na niedawny wzrost liczby migrantów z państw trzecich. W kilku państwach członkowskich konieczna była zmiana działań w związku z kryzysem gospodarczym (Hiszpania, Rumunia) lub w związku ze zmianą przepływów migracyjnych (Zjednoczone Królestwo); zasadniczo jednak priorytety i działania nadal były odpowiednie. W Niderlandach dotacja przyznana w ramach Funduszu stanowiła stosunkowo niewielką część budżetu krajowego przeznaczonego na integrację i uznano, że nie miała ona żadnej wartości dodanej w stosunku do strategii krajowych. W Polsce zaobserwowano podczas realizacji, że wsparcie strategii krajowych byłoby skuteczniejsze, gdyby zastosowano szerszy zakres działań; konieczne było przekształcenie i połączenie pierwotnych środków, aby lepiej zaspokoić potrzeby krajowe. Siedem państw członkowskich (Belgia, Bułgaria, Cypr, Estonia, Malta, Niderlandy i Szwecja) nie mogło jeszcze ocenić, czy cele ich programów zostały zrealizowane, jednak wszystkie pozostałe 19 państw członkowskich oceniło programy jako skuteczne: projekty zrealizowano z powodzeniem, a ich wyniki były w dużej mierze zgodne z celami. Opinie na temat skuteczności były podzielone. Chociaż większość państw członkowskich była usatysfakcjonowana, że cele projektów osiągnięto rozsądnym kosztem, co było wymogiem przy dokonywaniu wyboru, można było jednak odnieść wrażenie, że koszty administracyjne były wysokie oraz że zarządzanie projektami wymagało zaangażowania większej liczby pracowników i zgromadzenia większych środków finansowych, niż oczekiwano. Komplementarność Funduszu i innych instrumentów finansowych UE osiągnięto dzięki procedurom określonym na początku programów, chociaż wystąpiły pewne trudności, przy czym kwestią najistotniejszą było uniknięcie pokrywania się z grupą docelową Europejskiego Funduszu na rzecz Uchodźców. Wreszcie w niemalże wszystkich państwach członkowskich uznano, że Fundusz wniósł rzeczywistą wartość dodaną. Umożliwił osiągnięcie w obszarze integracji takich wyników, których nie można byłoby osiągnąć za pomocą istniejących programów, strategii i budżetów krajowych oraz innych instrumentów finansowych UE. Wyniki te obejmują: realizację projektów w ramach spójnej i konkretnej strategii i polityki, uzupełnianie i koordynację, przy pomocy innych funduszy, instrumentów krajowych i unijnych oraz wzbogacanie istniejących programów o nowe, istotne aspekty integracyjne, wzmacnianie działań prowadzonych przez organizacje pozarządowe i władze lokalne, a także promowanie dialogu i wymiany opinii między zainteresowanymi stronami zaangażowanymi w proces integracji. Zakres kwalifikujących się działań uznano za odpowiedni, niemniej zalecenia państw członkowskich były ukierunkowane na uproszczenie istniejącego systemu, który pod pewnymi względami uznano za zbyt skomplikowany: - Obciążenia administracyjne związane z programami rocznymi powinny zostać zmniejszone poprzez zastąpienie obecnego systemu polegającego na opracowywania programu wieloletniego, a następnie programów rocznych, tylko jednym programem wieloletnim. Należy również zapewnić większą elastyczność przy realizacji programów, bez konieczności dokonywania przeglądu przez Komisję. Okres kwalifikowalności programów rocznych, w przypadku ich kontynuacji, mógłby zostać rozszerzony. Powinno się ograniczyć wymogi w zakresie sprawozdawczości. - Należy sprecyzować, uprościć i uelastycznić zasady kwalifikowalności wydatków, aby poprawić skuteczność i zmniejszyć obciążenia administracyjne, dając państwom członkowskim możliwość określania i stosowania własnych zasad kwalifikowalności. - Zakres Funduszu należy rozszerzyć na osoby należące do grupy docelowej Europejskiego Funduszu na rzecz Uchodźców. - Należy podnieść poziom współfinansowania UE do 75 % w odniesieniu do każdego projektu oraz zwiększyć procentową część wkładu UE wypłacaną w ramach pierwszego zaliczkowania w celu zapewnienia skuteczniejszego wsparcia projektów przy publikacji zaproszeń oraz w celu ułatwienia realizacji programu. Umożliwiłoby to zniesienie drugiego zaliczkowania. Budżet przeznaczony na pomoc techniczną również należy zwiększyć w celu pokrycia faktycznych kosztów administracyjnych. - Komisja mogłaby lepiej wspierać realizację w państwach członkowskich, w szczególności poprzez zwiększenie wymiany wiedzy oraz promowanie współpracy między państwami członkowskimi, umożliwiając szybkie udostępnianie wszelkich informacji przydatnych dla wszystkich państw członkowskich itp. Oprócz przekazywania informacji komitetowi SOLID przydatne byłoby również stworzenie internetowych baz danych lub specjalistycznych stron internetowych zawierających całą dokumentację. Wreszcie w przyszłości tworzenie ram prawnych powinno być zakończone przed rozpoczęciem okresu programowania, a programy powinny być zatwierdzane jak najwcześniej. 8. UWAGI KOŃCOWE I ZALECENIA W świetle stosowania Funduszu w trzech pierwszych latach realizacji wieloletnich programów na lata 2007–2013 można dokonać następującej oceny: - po tym, jak rozwiązano problemy w realizacji programów rocznych na lata 2007 i 2008, większości państw członkowskich udało się nadrobić zaległości i zrealizować programy roczne począwszy od 2009 r. bez znacznych opóźnień. Nie oznacza to jednak, że nie występują pewne trudności, które Komisja bada razem z zainteresowanymi państwami członkowskimi. W ramach projektów dotychczas ukończonych zasadniczo osiągnięto zakładane cele i, przynajmniej począwszy od programu rocznego na 2009 r., większość państw członkowskich oczekuje, że osiągnie cele programów; - Fundusz spotkał się z akceptacją w większości państw członkowskich, w szczególności wśród organizacji wdrażających projekty. Dowodzi tego w szczególności bardzo wysoka liczba otrzymanych odpowiedzi na zaproszenia do składania wniosków począwszy od programu rocznego na 2009 r. oraz różnorodność organizacji zaangażowanych w państwach członkowskich; - Fundusz wypełnia lukę; w większości państw członkowskich uważa się, że wnosi rzeczywistą wartość dodaną, niezależnie od tego, czy państwa członkowskie miały wcześniejsze doświadczenia w zakresie integracji obywateli państw trzecich; - z drugiej strony programowanie i ramy wdrażania Funduszu wydają się zbyt skomplikowane, biorąc pod uwagę rodzaje działań objętych finansowaniem, zaangażowane organizacje będące beneficjentami oraz dużą liczbę projektów. W celu rozwiązania problemów państw członkowskich Komisja w 2011 r. przystąpiła do znaczącego przeglądu przepisów wykonawczych dotyczących wszystkich czterech Funduszy w ramach programu ogólnego. Przegląd ten dotyczy w największym stopniu znacznego uproszczenia zasad kwalifikowalności, przy czym nowe zasady będą miały zastosowanie począwszy od realizacji programów rocznych na 2011 r. (najpóźniej) lub nawet, pod warunkiem pełnego przestrzegania zasad równego traktowania, przejrzystości i niedyskryminacji, do projektów objętych finansowaniem w ramach programów rocznych na lata 2009 i 2010[15]. Państwa członkowskie przyjęły te zmiany z zadowoleniem. Dalsze sugestie państw członkowskich dotyczące ulepszania będą rozpatrywane w kontekście wniosków, które Komisja przygotuje w tym roku w sprawie przyszłych instrumentów finansowych w obszarze spraw wewnętrznych w kontekście kolejnych wieloletnich ram finansowych mających zastosowanie od 2014 r. Oczekuje się, że w ciągu dwóch pozostałych lat obecnego okresu programowania wartość środków budżetowych w ramach Funduszu zostanie znacznie zwiększona i osiągnie 162,5 mln EUR na 2012 r. oraz 182,5 mln EUR na 2013 r. (czyli, ogółem na dwa lata, 42 % wartości dotacji w ramach Funduszu na cały okres 2007–2013), w stosunku do 131,5 mln EUR na 2011 r. i 110,5 mln EUR na 2010 r.[16]. W tym kontekście Komisja zamierza omówić z państwami członkowskimi kwestię jak najlepszego wykorzystania dostępnych zasobów w świetle potrzeb w zakresie polityki i wdrażania w nadchodzących latach. Według Komisji można wyróżnić cztery zasadnicze obszary, w których należałoby podjąć dalsze działania i na których należałoby się skupić: - zwiększenie czynnego zaangażowania obywateli państw trzecich i społeczeństwa przyjmującego w proces integracji w kontekście „procesu dwutorowego”: promowanie kompleksowych programów integracyjnych oraz popieranie członkostwa obywateli państw trzecich w odpowiednich organach i sieciach konsultacyjnych, zwiększanie zaangażowania obywateli państw trzecich w życie społeczne, zwiększanie wrażliwości społecznej na kwestię migracji, między innymi na kwestię wkładu migracji w społeczeństwo przyjmujące itp.; - poprawa skuteczności środków integracyjnych ukierunkowanych na konkretne potrzeby słabszych grup społecznych (kobiet, młodzieży i dzieci, małoletnich bez opieki posiadających status prawny, osób starszych, ofiar handlu ludźmi itp.): zwiększanie możliwości edukacyjnych dzieci, promowanie roli kobiet w procesie integracji, zwiększanie ich niezależności społecznej, poziomu wiedzy na temat przysługujących im praw oraz zaangażowania w życie publiczne, promowanie integracji małoletnich bez opieki, którym przyznano status prawny itp.; - sprzyjanie integracji na poziomie lokalnym oraz promowanie podejścia oddolnego do integracji i wielopoziomowej współpracy między przedstawicielami władz różnych szczebli, biorących udział w opracowywaniu strategii i środków integracyjnych: wspieranie procesów integracji na poziomie lokalnym, w tym partnerstw wszystkich zainteresowanych stron, zwiększanie stopnia integracji obywateli państw trzecich na poziomie lokalnym, w kontekście zakwaterowania, szkolnictwa, pomocy społecznej, ochrony zdrowia i edukacji, wspieranie społeczności o charakterze integrującym oraz oddolnych inicjatyw na rzecz integracji na poziomie lokalnym itp.; - opracowywanie, w krajach pochodzenia, wspierających integrację środków poprzedzających wyjazd, w ramach których przyjmowanie obywateli państw trzecich nie jest uzależnione od uczestnictwa: udzielanie informacji na przykład na temat wiz i pozwolenia na pracę oraz na temat języka, instytucji i wartości państwa przyjmującego; zapewnianie kształcenia zawodowego w celu dopasowania umiejętności do faktycznych potrzeb rynku pracy państwa przyjmującego itp. Komisja wraz z państwami członkowskimi przeanalizuje, w jaki sposób powyższe obszary priorytetowe można by objąć większym wsparciem w ramach pozostałych programów rocznych, począwszy od programów rocznych na 2012 r., które państwa członkowskie muszą przedstawić do dnia 1 listopada 2011 r. --------------- [1] O ile nie wskazano inaczej, wszystkie dane budżetowe w sprawozdaniu oparto na rzeczywistych środkach zatwierdzonych dotychczas przez władzę budżetową. [2] COM(2005)123 wersja ostateczna. [3] Decyzja 2007/435/WE, Dz.U. L 168 z 28.6.2007, s. 18. [4] Art. 48 ust. 3 lit. b) aktu podstawowego. [5] Zestawienie i sprawozdania krajowe są dostępne na stronie internetowej http://ec.europa.eu/home-affairs/funding/integration/funding_integration_en.htm. [6] Decyzja Komisji C(2007) 3926 wersja ostateczna z 21.8.2007. [7] Ocena działań przygotowawczych INTI dostępna jest na stronie internetowej http://ec.europa.eu/home-affairs/funding/integration/funding_integration_en.htm. [8] Decyzja nr 2008/457/WE, Dz.U. L 167 z 27.6.2008, s. 69. [9] Synteza wszystkich programów wieloletnich będzie dostępna na stronie internetowej http://ec.europa.eu/ewsi/en/index.cfm. [10] Aby uzyskać więcej informacji, zob. COM (2011) 448 i SEC (2011) 940 w sprawie stosowania kryteriów podziału środków między państwami członkowskimi w ramach Funduszu Granic Zewnętrznych, Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz Europejskiego Funduszu Powrotów Imigrantów. [11] Aby uzyskać więcej informacji na temat Europejskiego Forum Integracji, zob. http://ec.europa.eu/ewsi/en/policy/legal.cfm. [12] http://ec.europa.eu/ewsi/en/index.cfm. [13] http://ec.europa.eu/ewsi/en/resources/detail.cfm?ID_ITEMS=12892. [14] Art. 48 ust. 2 lit. a) decyzji 2007/435/WE. [15] Zmianę przepisów wykonawczych dotyczących Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich zatwierdzono decyzją Komisji C(2011) 1289 z 3.3.2011. [16] Dane liczbowe dotyczą programów rocznych i działań wspólnotowych.