[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 13.6.2007

SEK(2007) 774

DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI

Dokument towarzyszący Wnioskowi dotyczącemu ROZPORZĄDZENIE RADY USTANAWIAJĄCE WSPÓLNE PRZEDSIĘWZIĘCIE „CZYSTE NIEBO” Analiza skutków wspólnej inicjatywy technologicznej (WIT) w dziedzinie AERONAUTYKI i TRANSPORTU LOTNICZEGO PODSUMOWANIE OCENY WPłYWU

{KOM(2007) 315 wersja ostateczna}{SEK(2007) 773}

1. INFORMACJE OGÓLNE

Niniejszy dokument przedstawia analizę wpływu wspólnej inicjatywy technologicznej „Czyste niebo” (inicjatywa „Czyste niebo”).

Siódmy program ramowy w zakresie badań i rozwoju (2007-2013)[1] wprowadza koncepcję wspólnych inicjatyw technologicznych (WIT) w odpowiedzi na potrzeby badawcze przemysłu i pozostałych zainteresowanych stron. WIT przyjmują formę publiczno-prywatnego partnerstwa (PPP). Dzięki nim Wspólnota dysponuje ramami prawnymi i organizacyjnymi umożliwiającymi połączenie zasobów wszystkich zainteresowanych stron w zakresie badań i rozwoju w konkretnej dziedzinie, zarówno z sektora publicznego jak i prywatnego. Działania podejmowane w ramach WIT powinny leżeć we wspólnym interesie europejskim[2] i powinny mieć swój wkład w realizację celu strategii lizbońskiej w zakresie konkurencyjności, a także celów z Barcelony dotyczących nakładów na badania[3].

Aeronautyka i transport lotniczy zostały uznane przez Komisję za jedną z dziedzin, w której należy tworzyć WIT[4]. Ich głównym zadaniem jest poczynienie znacznego postępu w realizacji jednego z nadrzędnych celów wyznaczonych przez ACARE , który zakłada konieczność przeprowadzenia istotnych zmian technologicznych skutkujących do 2020 r. obniżeniem emisji CO2 o 50 %, NOx o 80 %, a postrzeganego hałasu zewnętrznego o 50 %, oraz zmniejszeniem wpływu lotnictwa i cyklu życia związanych z nim produktów na środowisko naturalne[5] .

KWESTIE PROCEDURALNE I KONSULTACJE Z ZAINTERESOWANYMI STRONAMI

Ocena wpływu inicjatywy „Czyste niebo” oparta jest na dwóch dokumentach, a dodatkowe informacje pochodzą z dwóch spotkań, w trakcie których przeanalizowano stan gotowości dokumentacji wymaganej przy ocenie wpływu.

Pierwszy z dokumentów, zatytułowany „Sprawozdanie z oceny końcowego wniosku w sprawie inicjatywy „Czyste niebo” został przygotowany przez grupę niezależnych ekspertów wyznaczonych przez poszczególne państwa. Sprawozdanie to skupia się na sytuacji rynkowej europejskiej aeronautyki, celach inicjatywy „Czyste niebo”, opcjach polityki i analizie wpływu socjoekonomicznego.

Drugi dokument zatytułowany „Czyste niebo, wspólna inicjatywa technologiczna w dziedzinie aeronautyki i transportu lotniczego – streszczenie” został opracowany przez członków założycieli z sektora przemysłu w odpowiedzi na wniosek Komisji w sprawie wykazania gotowości „czynników kluczowych do osiągnięcia sukcesu” (nieprawidłowości w funkcjonowaniu rynku, dodatkowość, zarządzanie i rola państw członkowskich).

Szereg spotkań zorganizowanych przez Komisję stworzyło okazję, aby poszczególne państwa wyraziły swą opinię na temat wniosku i zaproponowanej struktury zarządzania. Spotkała się ona z poparciem zarówno ze strony zainteresowanych stron z sektora przemysłowego jak i przedstawicieli poszczególnych państw.

2. NIEPRAWIDłOWOśCI W FUNKCJONOWANIU RYNKU UZASADNIAJą INTERWENCJę FINANSOWą WSPÓLNOTY

Sektor aeronautyczny stawia czoła ważnym wyzwaniom XXI wieku: przemysł ten staje przed koniecznością zmniejszenia swego wpływu na zmiany klimatu oraz obniżenia emisji i hałasu w pobliżu portów lotniczych .

Przemysł aeronautyczny UE spotyka się z silną międzynarodową konkurencją . Dnia 20 grudnia 2006 r. rząd amerykański wydał rozporządzenie wykonawcze, na mocy którego określono pierwszą w Stanach Zjednoczonych politykę badawczo-rozwojową w dziedzinie aeronautyki mającą na celu zagwarantowanie czołowej pozycji amerykańskiej aeronautyki.

Uzasadnieniem dla publicznej interwencji finansowej jest konieczność rozwiązania problemu różnych nieprawidłowości w funkcjonowaniu rynku zniechęcających do prowadzenia badań aeronautycznych nad obniżeniem zużycia paliwa, zmniejszeniem emisji i hałasu przyszłych generacji statków powietrznych.

W przypadku badań w dziedzinie aeronautyki nieprawidłowości w funkcjonowaniu rynku[6], hamujące optymalny rozwój tego sektora technologicznego, przyjmują różnorodne formy:

1) Poziom ryzyka jest wyższy a okres zwrotu inwestycji dłuższy niż możliwe do przyjęcia przez przemysł lub podmioty finansowe.

2) Znaczące zmiany wymagane do wdrożenia ACARE SRA-2, mającej na celu uczynienie transportu lotniczego bardziej przyjaznym środowisku naturalnemu, mogą zostać przeprowadzone skutecznie jedynie w sposób skoordynowany przy wykorzystaniu innowacyjnego zintegrowanego podejścia interdyscyplinarnego .

3) Znaczące efekty zewnętrzne związane zarówno z nakładami inwestycyjnymi na prace badawczo-rozwojowe w dziedzinie aeronautyki jak i z wpływem lotnictwa na zmianę klimatu.

Pozytywny efekt zewnętrzny pojawia się w związku z nakładami inwestycyjnymi na prace badawczo-rozwojowe w aeronautyce. Firma stosująca innowacyjne rozwiązania nie odnosi pełnych korzyści ze swoich inwestycji badawczo-rozwojowych z powodu niekontrolowanego rozpowszechniania się wiedzy różnymi kanałami, jako że społeczny zysk z inwestycji na cele badawczo-rozwojowe przewyższa zysk prywatny. Różnica pomiędzy społecznym i prywatnym zyskiem z inwestycji na cele badawczo-rozwojowe jest szczególnie duża w przypadku aeronautyki .

Negatywny efekt zewnętrzny związany jest z lotnictwem cywilnym: koszty środowiskowe ponoszone przez społeczeństwo nie są w pełni pokrywane przez przewoźników i producentów. W rezultacie poziom inwestycji i wykorzystania nowych, przyjaznych środowisku naturalnemu technologii, jest zbyt niski.

3. CELE INICJATYWY „CZYSTE NIEBO”

Głównym celem inicjatywy „Czyste niebo” jest przyspieszenie rozwoju czystych technologii w dziedzinie transportu lotniczego w UE dla ich jak najszybszego zastosowania [7]. Przyczyni się to do realizacji strategicznych europejskich priorytetów w kwestiach społecznych i środowiskowych[8] oraz wesprze trwały wzrost gospodarczy.

W szczególności: wdrożenie szeroko zakrojonego programu propagującego przedkonkurencyjne unijne prace badawczo-rozwojowe w dziedzinie aeronautyki mające na celu opracowanie technologicznie zaawansowanych rozwiązań niezbędnych dla istotnego obniżenia emisji CO 2 , NOx i hałasu do 2020 r. oraz zmniejszenia wpływu cyklu życia produktów na środowisko naturalne. Tego typu polityka powinna zwiększyć skuteczność wysiłków badawczych podejmowanych w UE w dziedzinie aeronautyki poprzez wykorzystanie efektu skali i zakresu badań i rozwoju, a także zwiększenie możliwości szybkiego wykorzystania przez przemysł potencjalnych znaczących zmian w dziedzinie czystych technologii w transporcie lotniczym.

3.1.1. Spójność z innymi obszarami polityki UE

Stymulowanie prac badawczo-rozwojowych w aeronautyce jest uzupełnieniem takich działań, jak wniosek włączenia lotnictwa do wspólnotowego systemu handlu uprawnieniami do emisji (ETS). Wyrażono dla niego poparcie w ocenie wpływu ETS[9].

4. ALTERNATYWNE OPCJE POLITYKI

Przeanalizowano następujące opcje:

- Brak działania na poziomie UE

- Interwencja typu EUREKA

- Działanie UE jedynie w ramach programu ramowego (wykorzystanie tradycyjnych instrumentów badania opartego na współpracy)

- WIT „Czyste niebo”

4.1.1. Brak działania na poziomie UE (tzn. brak interwencji na poziomie krajowym i unijnym)

Opcja ta została odrzucona, gdyż w celu osiągnięcia znaczących innowacji niezbędnych do uczynienia lotnictwa bardziej ekologicznym nie można polegać jedynie na mechanizmach rynkowych.

4.1.2. Podejście typu EUREKA

Opcję tą uznano za niewłaściwą, gdyż jej zastosowanie przekreśli szansę na to, by wymagany budżet przeważył nad wysokim ryzykiem zniechęcającym prywatnych inwestorów do zaangażowania się w rozwój ekologicznych technologii w lotnictwie. Co więcej, EUREKA jest programem międzyrządowym, co sprawia, że nie byłby on w stanie przyspieszyć opracowania i wprowadzenia ekologicznych technologii w transporcie lotniczym.

4.1.3. Działanie UE jedynie w ramach programu ramowego

Mimo dużej skuteczności w stymulowaniu podstawowych badań i walidacji na poziomie podsystemów i systemów, tradycyjne instrumenty badania opartego na współpracy uznano za nieoptymalne, aby przyspieszyć rozwój czystych technologii w transporcie lotniczym w UE w celu jak najszybszego ich zastosowania. Do tego wymagana jest bowiem demonstracja technologii pełnego systemu. Nawet jeśli przeznaczono by znaczne środki na różne projekty realizowane w tym samym czasie w ramach badania opartego na współpracy, cel opracowania technologii mających umożliwić znaczącą redukcję emisji CO2 , hałasu i NOx nie zostałby zrealizowany.

4.1.4. Wspólna inicjatywa technologiczna „Czyste niebo” (WIT)

„Czyste niebo” jest wspólną inicjatywą technologiczną zakładającą przyspieszenie opracowania i wprowadzenia istotnych zmian technologicznych w celu znacznego zmniejszenia wpływu statków powietrznych przyszłej generacji, wiropłatów i związanego z nimi sprzętu na środowisko naturalne. Jej działania prowadzone są w ramach sześciu obszarów technicznych zwanych demonstratorami technologii zintegrowanej (DTZ), w tym trzy pojazdy DTZ (stałopłat, samolot regionalny, wiropłat) i dwa wspierające DTZ (silniki i systemy), które dostarczą danych pojazdom DTZ. Projekt ekologiczny DTZ wesprze inne DTZ w zakresie uczynienia cyklu życia materiałów bardziej proekologicznym. Konkretnym efektem prac wszystkich DTZ będą modele demonstracyjne statków powietrznych w rzeczywistej skali.

Strukturę organizacyjną inicjatywy „Czyste niebo” tworzy wspólne przedsięwzięcie , które będzie podmiotem prawnym utworzonym jako organ Wspólnoty na mocy art. 171 Traktatu WE.

W ramach inicjatywy „Czyste niebo” oczekuje się, że do 2020 r. nastąpi zmniejszenie emisji CO2 wytwarzanego przez statki powietrzne o 20-40 %, NOx o 60 %, a hałasu o 10-20db. Całkowity budżet inicjatywy rozłożony na okres siedmiu lat wynosi 1,6 miliarda EUR. „Czyste niebo” wygeneruje dodatkowo 800 milionów EUR inwestycji na cele badawczo-rozwojowe ze strony przemysłu, co stanowi 50 % budżetu inicjatywy.

5. ANALIZA WPłYWU INICJATYWY „CZYSTE NIEBO”

Inicjatywa „Czyste niebo” będzie miała istotny wpływ na wiele dziedzin. Zmniejszy wpływ lotnictwa na środowisko naturalne na poziomie globalnym. Wzrost wydajności potęguje rozwój rynku . Tworzenie nowych miejsc pracy wpłynie pozytywnie na gospodarkę UE. Wzrośnie zadowolenie pasażerów i ich mobilność. Istotne zmiany w technologii i parametrach środowiskowych są szansą na rozwiązanie problemów związanych z ochroną środowiska i jednocześnie pozwalają na utrzymanie i poprawę konkurencyjności przemysłu europejskiego.

Niższe zużycie paliwa przyniesie większość korzyści dla środowiska naturalnego i zwiększy efektywność lotnictwa. Istotne zobowiązania ze strony przemysłu w postaci zainwestowanych środków zagwarantują wykorzystanie wyników badań. Planuje się, że w nowej generacji samolotów szeroko- i wąskokadłubowych, samolotów regionalnych i wiropłatów zastosowanie znajdą rozwiązania technologiczne opracowane w ramach inicjatywy „Czyste niebo”.

Mimo iż inicjatywa „Czyste niebo” jest programem ekologicznym, to już same korzyści ekonomiczne są wystarczającym uzasadnieniem dla zainwestowania pokaźnej sumy z publicznych pieniędzy. Cykl życia floty statków powietrznych wynosi około 20-25 lat. Do roku 2010 około jedna trzecia statków powietrznych osiągnie wiek kwalifikujący je do szybkiej wymiany. Samoloty wąskokadłubowe mają 60 % udziału w segmencie lotniczym. Dlatego tak istotne jest, aby nowy wąskokadłubowy samolot, zbudowany z zastosowaniem nowych rozwiązań technologicznych, umożliwiających wprowadzenie znaczących zmian w kwestii ochrony środowiska, był gotowy w terminie, w którym przypadnie odnowa floty.

Bardziej wydajne statki powietrzne pomogą liniom lotniczym obniżyć koszty operacyjne wspierając w ten sposób handel i turystykę.

Nastąpi wzmocnienie innowacji i potencjału badawczego w Europie , gdyż projekt typu „Czyste niebo” połączy wszystkich znaczących graczy przemysłu lotniczego, działając pobudzająco także na inne inicjatywy i sektory przemysłu.

Dane szacunkowe dotyczące wartości dodanej i dodatkowości ekonomicznej w Europie zostały zaczerpnięte z prestiżowych prognoz rynkowych i danych dostarczonych przez poszczególne firmy, sprawdzone dodatkowo przez Oxford Economic Forecasting. Dane całkowite są zintegrowane dla okresu 20 lat (2010-2030) dla badań i rozwoju oraz kolejne 20 lat zrównoważone przez 5 lat (2015-2035) dla oddziaływania na rynek.

Całkowita wartość dodana dla UE w okresie 2010-2035 związana z inicjatywą „Czyste niebo” jest sumą bezpośredniej i pośredniej wartości dodanej przemysłu (350 miliardów EUR) i pośredniego pobudzającego oddziaływania na inne inicjatywy i sektory przemysłu (450 miliardów EUR), dając w sumie 800 miliardów EUR .

5.1.1. Społeczne skutki inicjatywy „Czyste niebo”

Wszelkie pozytywne oddziaływanie na środowisko naturalne ma pozytywny wpływ na zdrowie publiczne . Wzrost wydajności operacyjnej linii lotniczych będzie miał ogromne znaczenie społeczne ze względu na wzrost mobilności.

Pozytywny wpływ na poziom zatrudnienia przełoży się na podwyższenie standardu życia. Inwestycje w badania pozwolą na osiągnięcie dużych korzyści społecznych przez wzgląd na ich pośrednie pobudzające oddziaływanie na inne sektory przemysłu, powodując tym samym poprawę jakości życia Europejczyków.

Spadek społecznych kosztów emisji będzie korzystny dla społeczeństwa. Inicjatywa „Czyste niebo” może doprowadzić do obniżenia emisji CO2 o 30 %. Według danych szacunkowych „Czyste niebo” może zmniejszyć ilość węgla o 2-3 miliardy ton. Zaoszczędzone wydatki społeczne wyniosą kilkaset miliardów EUR[10].

5.1.2. Dodatkowość inicjatywy „Czyste niebo”

Inicjatywa „Czyste niebo” powinna mieć znaczący wpływ w zakresie „dodatkowości” na poziomie Wspólnoty. Europejski przemysł aeronautyczny przeznaczy dodatkowe 800 milionów EUR na prace badawczo-rozwojowe mające na celu obniżenie wpływu lotnictwa na środowisko naturalne. Długoterminowy unijny program na dużą skalę mający na celu zbudowanie modeli demonstracyjnych statków powietrznych (o wysokim poziomie gotowości technologicznej) wpłynie na wielkość prywatnych nakładów inwestycyjnych na badania i rozwój w ramach programów opracowywania produktów. Wartość finansowanych przez przemysł prac badawczo-rozwojowych prowadzonych w UE w latach 2010-2030 w zakresie opracowywania nowych produktów wykorzystujących technologie „Czystego nieba” powinna sięgnąć 100 miliardów EUR.

Inicjatywa „Czyste niebo” będzie także stymulować i łączyć programy rządowe poszczególnych krajów w zakresie badań w dziedzinie aeronautyki poświęcone kwestiom środowiska naturalnego. Cykliczny charakter sektora oznacza, że punkt odniesienia do oceny skutków inicjatywy „Czyste niebo” zmienia się zasadniczo z roku na rok, podczas gdy program badawczo-rozwojowy poświęcony technologii innowacyjnej cechuje się większą stabilnością.

Dodatkowość można także ocenić biorąc pod uwagę bezpośredni wkład z opracowania i wykorzystania technologii wspieranych przez inicjatywę „Czyste niebo” w całkowitą „wartość dodaną” dla UE. Szacuje się, że bezpośredni wkład inicjatywy wyniesie około 160 miliardów EUR wobec 800 milionów EUR zainwestowanych w program ze środków publicznych.

5.1.3. Ryzyko związane z inicjatywą „Czyste niebo”

Uwzględniono następujące scenariusze:

- Poszczególne DTZ nie zrealizują w pełni swoich celów – nie można tego wprawdzie wykluczyć, jednak założone cele mogą zostać zrealizowane ze znacznie lepszym niż oczekiwany wynikiem, bowiem współpraca poszczególnych DTZ zwiększa ogólny potencjał inicjatywy „Czyste niebo”.

- Porażka w osiągnięciu założonych celów – współpraca DTZ gwarancją sukcesu.

- Porażka konsorcjum WIT (np. na skutek wycofania się kluczowych partnerów) – biorąc pod uwagę wysoki poziom zobowiązań przyjętych przez każdego z przewodniczących DTZ, scenariusz ten jest mało prawdopodobny. Wszystkie firmy zaangażowane w projekt będą starały się szybko i skutecznie spożytkować swoje inwestycje. Niemniej jednak fakt, iż pracom każdego DTZ wspόłprzewodniczy dwóch członków, stanowi wystarczające zabezpieczenie na wypadek zaistnienia takiej sytuacji.

Podsumowując, panuje przekonanie, że mechanizmy zarządzania i kontroli wewnętrznej i zewnętrznej dają gwarancję szybkiego wdrożenia działań służących odzyskaniu środków, jeśli zajdzie taka potrzeba.

6. MONITORING I OCENA

Ocena wewnętrzna przeprowadzana jest przez kierownictwo inicjatywy „Czyste niebo”. Komitet sterujący ds. DTZ kieruje, monitoruje i ocenia pracę uczestników projektów DTZ. Przekazuje on dyrekcji sprawozdanie, w którym ocenia prace prowadzone w ramach poszczególnych DTZ. Ocena strategiczna przeprowadzana jest przez zarząd, w którego skład wchodzi Komisja Europejska i główni członkowie inicjatywy „Czyste niebo” z sektora przemysłu.

Komitet ds. programu transportu i grupa przedstawicieli poszczególnych państw są głównymi zewnętrznymi organami oceny . Głównym obowiązkiem grupy przedstawicieli jest monitorowanie postępów projektu w stosunku do założonych celów. ACARE skoncentruje się w szczególności na postępach prac badawczych w oparciu o strategiczny program badań, według którego ustalano cele inicjatywy „Czyste niebo”.

Ponadto przewiduje się, że komitet konsultacyjny będzie służył wsparciem wspólnemu przedsięwzięciu we wszystkich sprawach natury naukowej, technicznej, kierowniczej i administracyjnej. W skład komitetu wejdą niezależni eksperci, w tym organy sprawujące nadzór.

7. OCENA POSTęPÓW

Ocena postępu technicznego pociąga za sobą określenie stopnia, w jakim projekt realizuje założone cele. Konkretnym efektem prac inicjatywy „Czyste niebo” będą modele demonstracyjne statków powietrznych w rzeczywistej skali.

Najważniejszym instrumentem oceny postępów jest ocena technologiczna, która gwarantuje spójność współpracy technicznej pomiędzy poszczególnymi DTZ. Oceni ona efekty prac wszystkich sześciu DTZ w oparciu o techniczny plan projektu i cel ACARE, zagwarantuje spójność działań DTZ i umożliwi szczegółową ocenę korzyści dla środowiska.

Realizacja szczegółowych podcelόw technicznych będzie oceniana na poziomie komitetów sterujących ds. DTZ i w dyrekcji WIT, gdzie obowiązki te pełnić będą urzędnicy odpowiedzialni za poszczególne DTZ. Wyniki analizy postępów wyższego szczebla będą oceniane na poziomie zarządu, który za pośrednictwem Komisji Europejskiej udostępni je zewnętrznym organom oceniającym.

Monitoring kierowniczy przeprowadzany jest przez organy zarządzające inicjatywą „Czyste niebo”: komitety sterujące ds. DTZ, dyrekcję i zarząd. Zadaniem tych organów jest także administracyjny monitoring kierowniczy projektu, który przeprowadzają analizując sprawozdania przedłożone przez niższe szczeble kierownicze i oceniając postępy w oparciu o szczegółowy plan projektu.

Dyrektor jest prawnym przedstawicielem projektu. Wraz z pracownikami dyrekcji gromadzi on/ona wszelkie istotne informacje od DTZ i przygotowuje większość sprawozdań. Podlega bezpośrednio zarządowi.

Grupa przedstawicieli poszczególnych państw i komitet konsultacyjny mogą na bieżąco monitorować realizację założeń finansowych i administracyjnych inicjatywy „Czyste niebo”. Środki finansowe wpłacone na rzecz projektu przez Komisję wydawane są zgodnie z interesem społecznym, co dodatkowo gwarantuje prawo weta Komisji we wszystkich sprawach o strategicznym znaczeniu.

Zagwarantowana zostanie sprawiedliwa reprezentacja. Proces ogłaszania zaproszeń do składania ofert jest zrozumiały i wskazuje, że selekcja następować będzie w sposób przejrzysty i satysfakcjonujący dla wszystkich zainteresowanych stron. Gwarantuje to, że firmy niebędące jeszcze częścią łańcucha dostaw będą miały równe szanse, jeśli dysponują możliwościami użytecznymi dla projektu.

Wartość składek rzeczowych będzie oceniana korzystając z następujących zasad:

- Ogólne podejście oparte na sposobie działania siódmego programu ramowego, oceniane na poziomie analizy.

- Wdrażanie zasad regulaminu finansowego w charakterze wytycznych.

- Dodatkowe pozycje ujęte w międzynarodowych standardach rachunkowości.

- Ocena składek zgodnie ze zwyczajową praktyką partnerów założycieli z sektora przemysłu.

- Kontrola przeprowadzona przez niezależnego audytora.

[1] Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie siódmego programu ramowego nr 1982/2006/WE z 18 grudnia 2006 r.

[2] SEK(88) 1882.

[3] {KOM(2005) 488}„Badania naukowe i innowacje jako inwestycje na rzecz wzrostu i zatrudnienia: wspólna koncepcja”, ocena wpływu

[4] Decyzja Rady w sprawie szczegółowego programu „Współpraca” wdrażającego siódmy program ramowy (2007-2013) Wspólnoty Europejskiej w zakresie badań, rozwoju technologicznego i demonstracji; 2006/971/WE, 19 grudnia 2006 r.

[5] SRA-2, str. 17

[6] Definicja nieprawidłowości w funkcjonowaniu rynku znajduje się w SEK(2005) 800, str. 11.

[7] Patrz KOM(2007) 2, str. 2.

[8] Wiosną 2005 r. Parlament Europejski i Rada Europejska potwierdziły ponownie, że celem UE jest ograniczenie wzrostu temperatury globalnej do maksymalnie 2 °C (cel dwóch stopni).

[9] http://ec.europa.eu/environment/climat/pdf/aviation/sec_2006_1684_en.pdf, zobacz też sekcja 5 KOM(2005) 35.

[10] Badanie „Społeczne koszty węgla – metody wykorzystywania danych szacunkowych dotyczących społecznych kosztόw węgla w ocenie polityki”, sprawozdanie technologiczne Stowarzyszenia Europejskich Linii Lotniczych (AEA) dla departamentu rządu brytyjskiego ds. środowiska, żywności i rolnictwa (DEFRA), grudzień 2005 r.