UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Instrument SURE należy udostępnić państwom członkowskim, które muszą uruchomić znaczące środki finansowe, aby pokonać negatywne gospodarcze i społeczne skutki pandemii COVID-19 na ich terytorium. Utworzenie SURE jest kolejnym namacalnym wyrazem unijnej solidarności, w myśl której państwa członkowskie zgadzają się wspierać się nawzajem za pośrednictwem Unii, udostępniając dodatkowe środki finansowe w formie pożyczek. Instrument SURE zapewni państwom członkowskim pomoc finansową, która pomoże im sprostać nagłemu wzrostowi wydatków publicznych w celu utrzymania zatrudnienia. Instrument SURE będzie przede wszystkim funkcjonować na drugiej linii obrony, jako wsparcie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy i podobnych rozwiązań. Pomoże państwom członkowskim w ochronie miejsc pracy, a tym samym w ograniczeniu narażenia pracowników i osób samozatrudnionych na ryzyko bezrobocia i utraty dochodów. Mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy to programy publiczne, które umożliwiają przedsiębiorstwom zmagającym się z trudnościami gospodarczymi tymczasowe zmniejszenie czasu pracy przy jednoczesnym zapewnieniu pracownikom pochodzącego ze źródeł publicznych wsparcia dochodu za nieprzepracowane godziny. Podobne mechanizmy istnieją w celu zastąpienia dochodów osób samozatrudnionych w sytuacjach nadzwyczajnych. Warunki pozwalające na określenie, czy dane państwo członkowskie może skorzystać ze wsparcia w ramach przedmiotowego instrumentu, powinny być ustalane poprzez odniesienie do nagłego poważnego wzrostu wydatków publicznych – rzeczywistych i ewentualnie również planowanych – przeznaczonych na utrzymanie zatrudnienia i spowodowanych pandemią COVID-19, oraz bezpośrednio związany z wprowadzeniem lub przedłużeniem mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy oraz innych podobnych rozwiązań wprowadzanych w odpowiedzi na sytuację nadzwyczajną.

Zgodnie z zapowiedzią zawartą w komunikacie z dnia 13 marca 2020 r. Unia jest również gotowa, aby w miarę możliwości wspierać państwa członkowskie w ograniczaniu wpływu kryzysu na zatrudnienie osób fizycznych oraz w sektorach najpoważniej nim dotkniętych. Nowy instrument tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia ryzyka bezrobocia w związku z sytuacją nadzwyczajną (SURE), jaki zaproponowano Radzie, to dodatkowy tymczasowy instrument pozwalający Unii na przyznanie państwom członkowskim dotkniętym pandemią pomocy finansowej w maksymalnej wysokości 100 mld EUR w formie pożyczek. Zobowiązania warunkowe wynikające z tych pożyczek udostępnianych przez Unię będą dostosowane do ograniczeń budżetu UE dzięki gwarancjom zapewnianym przez państwa członkowskie na rzecz budżetu Unii do wysokości 25 % udzielonych pożyczek, zapewnianym przez poszczególne państwa członkowskie zgodnie z ich właściwym udziałem w łącznym dochodzie narodowym brutto Unii. SURE będzie stanowić dodatkową pomoc finansową, uzupełniając środki krajowe oraz udzielane w zwykłym trybie dotacje na podobne cele w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Kryzys, z którym mamy do czynienia w związku z pandemią COVID-19, ma bardzo istotny wymiar ludzki, a także poważne negatywne skutki społeczno-gospodarcze. Bardzo ważne jest zatem, aby Unia i jej państwa członkowskie działały wspólnie, w zdecydowany sposób i w duchu solidarności, dążąc do powstrzymania rozprzestrzeniania się wirusa, wspierając pacjentów, przeciwdziałając negatywnym skutkom gospodarczym i minimalizując negatywne skutki społeczne. W ramach tej wspólnej skoordynowanej odpowiedzi przyjęto również wniosek Komisji w sprawie rozszerzenia zakresu Funduszu Solidarności Unii Europejskiej w taki sposób, aby uwzględnić w nim poważne sytuacje kryzysowe dotyczące zdrowia publicznego oraz określić konkretne działania kwalifikujące się do finansowania. Jest to wyrazem zwiększonej solidarności Unii wobec państw członkowskich w walce z pokonaniem sytuacji nadzwyczajnej.

Od pierwszych przypadków zarażenia COVID-19 Unia Europejska nieprzerwanie wspiera państwa członkowskie i ich obywateli, by mogli stawić czoła tej nadzwyczajnej sytuacji. Komisja uruchomiła ogólny system szybkiego ostrzegania „ARGUS” służący koordynacji kryzysowej. Regularnie spotyka się Komitet Koordynacji Kryzysowej, aby uzgadniać działania wszystkich właściwych departamentów i służb Komisji oraz agencji UE. Na szczeblu politycznym Komisja powołała ponadto zespół koordynacyjny reagowania kryzysowego; w jego skład wchodzi pięciu komisarzy odpowiedzialnych za obszary polityki najbardziej dotknięte pandemią. W następstwie wideokonferencji przywódców UE, które odbyły się w dniach 10, 17 i 26 marca 2020 r. i dotyczyły reakcji na pandemię COVID-19, Komisja nasila prowadzone na wszystkich frontach działania w odpowiedzi na rozprzestrzenianie się tej pandemii. W związku z tym w dniu 13 marca 2020 r. Komisja opublikowała komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Banku Centralnego, Europejskiego Banku Inwestycyjnego i Eurogrupy w sprawie skoordynowanej reakcji gospodarczej na pandemię COVID-19. Jeżeli chodzi o kwestie gospodarcze, Komisja przedstawiła wniosek w sprawie inicjatywy inwestycyjnej w odpowiedzi na koronawirusa, aby móc elastycznie korzystać z funduszy strukturalnych UE w odpowiedzi na szybko pojawiające się potrzeby w sektorach najbardziej narażonych na kryzys, takich jak opieka zdrowotna, MŚP i rynki pracy, oraz aby pomóc najbardziej dotkniętym kryzysem obszarom w państwach członkowskich, a także ich mieszkańcom. Wniosek został już przyjęty i wszedł w życie dnia 30 marca br. Komisja przyjęła ponadto tymczasowe ramy pomocy państwa, aby umożliwić państwom członkowskim wykorzystanie pełnej elastyczności, jaką przewidują zasady pomocy państwa, i wsparcie ich gospodarek. Co więcej, Komisja wezwała Radę do zapewnienia, by instytucje Unii uruchomiły ogólną klauzulę korekcyjną paktu stabilności i wzrostu. Instytucje Unii będą stosować tę klauzulę jako element unijnej strategii mającej na celu szybkie, zdecydowane i skoordynowane działania budżetowe w odpowiedzi na pandemię COVID-19.

Instrument SURE przyjmie formę programu udzielania pożyczek opartego na systemie gwarancji udzielanych przez państwa członkowskie. Wprowadzenie tego programu pozwoli Unii na:

1)podniesienie wartości pożyczek, których można udzielić w ramach instrumentu SURE państwom członkowskim ubiegającym się o pomoc finansową z tego instrumentu;

2)zapewnienie spójności zobowiązań warunkowych Unii wynikających z tego instrumentu z ograniczeniami budżetu Unii.

Aby mechanizm ten pozwolił na osiągnięcie zamierzonego celu, państwa członkowskie muszą zapewnić Unii wiarygodne, nieodwołalne i wymagalne gwarancje, zgodnie z odpowiednimi udziałami w łącznym dochodzie narodowym brutto Unii. System gwarancji pozwoli uniknąć konieczności wnoszenia przez państwa członkowskie wkładów pieniężnych z góry, gwarantując jednocześnie wsparcie jakości kredytowej wymagane do zapewnienia wysokiego ratingu kredytowego i ochrony zasobów budżetu Unii.

Oprócz gwarancji udzielanych przez państwa członkowskie przewidziano także inne zabezpieczenia na potrzeby zapewnienia stabilności finansowej systemu:

·rygorystyczne i zachowawcze podejście do zarządzania finansowego;

·stworzenie portfela pożyczek, co ogranicza w przypadku poszczególnych państw członkowskich ryzyko koncentracji, roczną ekspozycję i nadmierną ekspozycję, zapewniając jednocześnie przyznanie wystarczających zasobów państwom najbardziej potrzebującym; oraz

·możliwość rolowania długu.

•Spójność z przepisami obowiązującymi w tej dziedzinie polityki

Niniejszy wniosek stanowi uzupełnienie innego instrumentu prawnego Unii przewidującego udzielenie wsparcia państwom członkowskim w sytuacjach nadzwyczajnych, a mianowicie rozporządzenia Rady (WE) nr 2012/2002 z dnia 11 listopada 2002 r. ustanawiającego Fundusz Solidarności Unii Europejskiej („rozporządzenie (WE) nr 2012/2002”). W dniu 30 marca przyjęto rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/461, które zmienia powyższy instrument w celu rozszerzenia jego zakresu w sposób, który uwzględnia poważne sytuacje kryzysowe dotyczące zdrowia publicznego, oraz określa konkretne działania kwalifikujące się do finansowania.

FSUE to stały instrument, natomiast SURE miałby charakter tymczasowy. Odmienny jest ich zakres geograficzny, ponieważ SURE ogranicza się do państw członkowskich i nie obejmuje państw negocjujących przystąpienie do Unii. Zakres tematyczny obu instrumentów jest jednak spójny – dotyczy odpowiedzi na poważne sytuacje kryzysowe wynikające z zagrożenia zdrowia publicznego, przy czym FSUE może być wykorzystywany stale, natomiast instrument SURE ogranicza się do konkretnego przypadku pandemii COVID-19. Inna różnica polega na tym, że FSUE jest oparty na dotacjach i dopuszcza płatności zaliczkowe. Instrument SURE funkcjonuje w oparciu o pożyczki.

Uruchomienie unijnej pomocy finansowej w ramach instrumentu SURE byłoby możliwe na wniosek Komisji przedkładany Radzie. Zainteresowane państwa członkowskie powinny złożyć wniosek o wsparcie. Zanim Rada udzieli pomocy finansowej w ramach instrumentu SURE, Komisja powinna skontaktować się z zainteresowanym państwem członkowskim i ocenić zakres (faktycznego lub przewidywanego) nagłego poważnego wzrostu wydatków publicznych w obszarze ochrony zatrudnienia. Wnioskując o pomoc, państwo członkowskie powinno udokumentować ten nagły poważny wzrost rzeczywistych i ewentualnie także planowanych wydatków. Jeżeli warunki dotyczące tego instrumentu są spełnione, Rada, stanowiąc większością kwalifikowaną, przyjmuje decyzję wykonawczą w sprawie zatwierdzenia pomocy finansowej. Komisja i państwo członkowskie będące beneficjentem pomocy zawierają umowę wykonawczą. Jeżeli chodzi o odpowiednie działania, na potrzeby analizy nagłego wzrostu wydatków pozostają one ograniczone do publicznych działań nadzwyczajnych w obszarze ochrony zatrudnienia w wyniku pandemii COVID-19. Udzielone w ten sposób pożyczki pomogą państwom członkowskim sfinansować ich zwiększone wydatki publiczne związane z mechanizmami zmniejszonego wymiaru czasu pracy oraz podobnymi rozwiązaniami, aby mogły one ochronić miejsca pracy, a tym samym pracowników i osoby samozatrudnione przed grożącym im bezrobociem.