Przegląd Planu działania UE przeciwko nielegalnemu handlowi dziką fauną i florą

Ogólny zarys sytuacji

Grudzień 2022 r. będzie kluczowym momentem z punktu widzenia zachowania różnorodności biologicznej na szczeblu globalnym. Sygnatariusze Konwencji o różnorodności biologicznej (CBD) spotkają się w Montrealu na posiedzeniu kończącym 15. Konferencję Stron CBD. W trakcie tego posiedzenia sygnatariusze będą dążyli do nadania kierunku globalnym staraniom na rzecz zidentyfikowania przypadków ustawicznego niszczenia różnorodności biologicznej i zobowiążą się do podejmowania działań mających na celu powstrzymanie tego procederu i odwrócenie jego skutków. Miesiąc później strony Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES) spotkają się w Panamie z myślą o dokonaniu przeglądu środków służących zagwarantowaniu, aby międzynarodowy handel dzikimi zwierzętami i roślinami nie zagrażał przetrwaniu gatunków. Walka z nielegalnym handlem dziką fauną i florą stanowi kluczowy element wysiłków na rzecz zahamowania zjawiska utraty różnorodności biologicznej. Międzyrządowa Platforma Naukowo-Polityczna w sprawie Różnorodności Biologicznej i Funkcjonowania Ekosystemów zwróciła uwagę, że zrównoważone korzystanie z dzikiej fauny i flory ma kluczowe znaczenie dla zaspokojenia potrzeb obecnych i przyszłych pokoleń. Zrównoważone korzystanie z dzikiej fauny i flory może przyczynić się do powstrzymania rozwoju nowych pandemii, zapewnić stabilne warunki życia dla ludności lokalnej i rdzennej oraz wnieść wkład w proces przywracania i utrzymywania różnorodności biologicznej. Natomiast nielegalny lub nieefektywnie regulowany handel dzikimi gatunkami stanowi zagrożenie dla takiego zrównoważonego korzystania. Oczekuje się, że w globalnych ramach różnorodności biologicznej na okres po 2020 roku, które mają zostać przyjęte podczas 15. Konferencji Stron CBD w grudniu, wyznaczone zostaną konkretne cele i założenia przyczyniające się do zapewnienia, aby pozyskiwanie i wykorzystywanie gatunków dzikich zwierząt: lądowych, słodkowodnych i morskich oraz handel tymi gatunkami były legalne i zrównoważone. Celem niniejszego zaktualizowanego planu działania jest przyczynienie się do zagwarantowania, aby Unia Europejska i jej państwa członkowskie w pełni wywiązały się z tego zobowiązania.

Nielegalny handel dziką fauną i florą wciąż stanowi poważny i powszechny problem. Zgodnie z treścią „Sprawozdania dotyczącego światowych przestępstw przeciwko dzikiej przyrodzie za 2020 r.” opracowanego przez Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości żadne państwo na świecie nie jest wolne od skutków nielegalnego handlu dziką fauną i florą, który obejmuje szerokie spektrum gatunków, począwszy od węgorzy, przez łuskowce, a skończywszy na palisandrze. Choć w ujęciu globalnym liczba przypadków zajęcia dzikiej fauny i flory będącej przedmiotem nielegalnego handlu przez właściwe organy zmniejszyła się od czasu wybuchu pandemii COVID-19, brak jest dowodów świadczących o tym, że udało się ograniczyć skalę takiego nielegalnego handlu.

Nielegalny handel gatunkami stanowi czynnik sprzyjający utracie różnorodności biologicznej na szczeblu globalnym. Nielegalna eksploatacja gatunków może w bardzo poważnym stopniu osłabić dzikie populacje, w niektórych przypadkach doprowadzając do ich wyginięcia. Nielegalny handel może wywierać również wpływ na gatunki, które nie są nim bezpośrednio objęte, na przykład za sprawą przyłowu lub pogarszania się warunków siedliskowych. Nielegalne usuwanie gatunków o kluczowym znaczeniu z ekosystemów może również wywoływać skutki kaskadowe, wywierając wpływ na usługi ekosystemowe, niszcząc ważne pochłaniacze dwutlenku węgla oraz zakłócając dobry stan gleb i wód i równowagę między środowiskiem lądowym i wodnym. Ponadto uwalnianie gatunków obcych będących przedmiotem nielegalnego handlu do środowiska naturalnego w krajach przeznaczenia może zaburzyć funkcjonowanie lokalnych siedlisk i wywrzeć potencjalnie katastrofalny wpływ na gatunki rodzime.

Nielegalny handel dziką fauną i florą pociąga za sobą również bardzo szkodliwe skutki społeczno-ekonomiczne. Prowadzony na szeroką skalę nielegalny handel dzikimi zwierzętami może zwiększać ryzyko przenoszenia chorób odzwierzęcych (tj. chorób pochodzących od zwierząt, które przenoszą się na ludzi), co może potencjalnie wiązać się z katastrofalnymi konsekwencjami dla zdrowia publicznego. Niszczenie ekosystemów, do jakiego może dochodzić w rezultacie kłusownictwa i nielegalnego handlu, niejednokrotnie pozbawia społeczności lokalne dostępu do legalnych i zrównoważonych źródeł dochodu. Wspomniane legalne i zrównoważone źródła dochodu obejmują turystykę przyrodniczą, organizowanie odpowiednio zarządzanych polowań w celu pozyskania trofeów myśliwskich oraz zrównoważony handel dziką fauną i florą. Odpowiednio zarządzany handel dziką fauną i florą może wiązać się z korzyściami w zakresie ochrony gatunków, zachęcając społeczności lokalne do ochrony zasobów dzikiej fauny i flory w ich środowisku i zapewniając im jednocześnie możliwość funkcjonowania na odpowiednim poziomie i w zrównoważony sposób. Nielegalny handel dziką fauną i florą jest jednak niezwykle opłacalny z ekonomicznego punktu widzenia. Atrakcyjność nielegalnego handlu dziką fauną i florą – biorąc pod uwagę charakterystyczny dla tego procederu niski poziom ryzyka i wysoki poziom zysków – stanowi poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego. Tego rodzaju działalność osłabia praworządność i utrudnia funkcjonowanie instytucji działających zgodnie z prawem. Nielegalny handel dziką fauną i florą szerzy się w otoczeniu charakteryzującym się wysokim poziomem korupcji i sam w sobie przyczynia się do umacniania zachowań korupcyjnych, wspierając jednocześnie inne rodzaje działalności przestępczej. Zgromadzono niezbite dowody świadczące o istnieniu powiązań między nielegalnym handlem dziką fauną i florą, przestępczością zorganizowaną (uwzględniając nielegalny handel bronią) i terroryzmem.

Kluczowa rola UE w tej dziedzinie

UE pełni funkcję centralnego ośrodka dla nielegalnego handlu dziką fauną i florą na szczeblu globalnym i ma do odegrania kluczową rolę w walce z tym procederem. Choć zgodnie z informacjami z 2019 r. wartość nielegalnego handlu dziką fauną i florą w UE wynosiła co najmniej 4,7 mln EUR, kwota ta jest prawdopodobnie znacznie wyższa.

UE zajmuje zatem odpowiednią pozycję na arenie międzynarodowej, aby przewodzić walce z nielegalnym handlem dziką fauną i florą. Unijne przepisy w zakresie handlu dziką fauną i florą pozwalają wykroczyć poza postanowienia Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), jeżeli chodzi o ochronę przed niezrównoważoną eksploatacją gatunków zagrożonych. Na przykład zgodnie z aktualnie obowiązującymi w UE przepisami dotyczącymi polowań w celu pozyskania trofeów myśliwskich obowiązki związane z udzielaniem pozwoleń rozszerzono również na gatunki, które nie figurują w najbardziej rygorystycznym wykazie CITES, wzmacniając jednocześnie nadzór nad tymi gatunkami.

UE może wykorzystać swoje wieloletnie doświadczenie w zwalczaniu nielegalnego handlu dziką fauną i florą

Nowy plan działania opiera się na poprzednim Planie działania UE przeciwko nielegalnemu handlowi dziką fauną i florą (lata 2016–2020). W ocenie planu działania z 2016 r. stwierdzono, że od 2016 r. znaczenie nielegalnego handlu dziką fauną i florą jako zagadnienia priorytetowego w polityce Unii wzrosło wśród szerokiego grona decydentów, organów ścigania i zainteresowanych stron w UE i na całym świecie. UE i jej państwa członkowskie zintensyfikowały obecnie swoje działania w obszarze egzekwowania przepisów, m.in. poprzez rozszerzenie zakresu dochodzeń transgranicznych prowadzonych przy czynnym udziale Europolu, Eurojustu i organów ścigania. Doprowadziło to do wzrostu liczby zajęć i przypadków ścigania sprawców, również dzięki działaniom podejmowanym w ramach europejskiej multidyscyplinarnej platformy przeciwko zagrożeniom przestępstwami (EMPACT). Ponadto Komisja Europejska zwiększyła swoje wsparcie na rzecz właściwych organów krajowych i europejskich sieci specjalistów w zakresie ścigania w kwestiach związanych ze zwalczaniem przestępstw przeciwko środowisku, a także zacieśniła swoją współpracę z tymi organami i sieciami. Komisja przyjęła również wniosek dotyczący nowej dyrektywy UE służącej przeciwdziałaniu przestępstwom przeciwko środowisku.

UE przewodziła również inicjatywom w obszarze zwalczania nielegalnego handlu dziką fauną i florą na forach wielostronnych, w szczególności w ramach CITES. Aby wywiązać się ze spoczywającego na niej zobowiązania do podejmowania dalszych działań na rzecz przeciwdziałania nielegalnym polowaniom na słonie i przemytowi kości słoniowej w ujęciu globalnym, UE zaktualizowała swoje przepisy w taki sposób, aby położyć kres większości form handlu kością słoniową w Unii.

Uruchomiono również sieci dyplomatyczne w UE i w państwach członkowskich, zapewniając aktywne angażowanie się w dialog dwustronny i dialog prowadzony na szczeblu regionalnym. Ponadto od 2016 r. UE przeznaczała znaczne środki finansowe na budowanie zdolności i podejmowanie działań na szczeblu międzynarodowym na rzecz zwalczania nielegalnego handlu dziką fauną i florą, m.in. poprzez: (i) propagowanie zaangażowania społeczności lokalnych w krajach pochodzenia dzikiej fauny i flory będącej przedmiotem nielegalnego handlu oraz (ii) zapewnianie tym społecznościom lokalnym możliwości zmiany warunków życia i korzystania z alternatywnych źródeł dochodu.

Utrzymujące się wyzwania i nowe szanse

Pomimo podejmowanych starań nielegalny handel dziką fauną i florą, w połączeniu ze zmianą klimatu i degradacją środowiska, w dalszym ciągu wywiera poważny negatywny wpływ na dziką faunę i florę oraz na warunki życia i bezpieczeństwo ludności. W miarę upływu czasu można było zaobserwować zmiany zarówno jeżeli chodzi o szlaki handlowe, jak i gatunki będące przedmiotem handlu. Ponadto coraz częstsze wykorzystywanie platform internetowych do celów związanych z nielegalnym handlem dziką fauną i florą i powiązane z tym zjawiskiem korzystanie z usług w zakresie dostarczania przesyłek o niewielkim rozmiarze doprowadziło do powstania nowych wyzwań związanych z wykrywaniem tego rodzaju przestępstw i prowadzeniem dochodzeń w ich sprawie, co wiąże się z koniecznością wypracowania nowych rozwiązań i zwiększenia ilości zasobów przeznaczanych na zwalczanie tego procederu. Wzrost liczby przypadków zajęcia dzikiej fauny i flory będącej przedmiotem nielegalnego handlu w UE, jaki odnotowano od 2016 r., nie przełożył się na proporcjonalne zwiększenie liczby wszczynanych postępowań karnych i wydawanych wyroków skazujących. Niedobór odpowiednio wykwalifikowanych pracowników, zasobów i szkoleń w wielu państwach członkowskich i w państwach spoza UE pozostaje poważnym problemem. Istnieje również przestrzeń do tego, aby usprawnić współpracę: (i) w ramach państw członkowskich UE; (ii) między państwami członkowskimi UE; (iii) między państwami UE a państwami spoza UE oraz (iv) z zainteresowanymi stronami i przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego.

Dalsze działania

Celem niniejszego zmienionego planu działania jest nadanie kierunku działaniom UE w obszarze przeciwdziałania nielegalnemu handlowi dziką fauną i florą w okresie do 2027 r. Bazując na planie działania z 2016 r., zadaniem niniejszego planu jest zapewnienie możliwości reagowania na bieżące wyzwania w kompleksowy sposób. Choć niniejszy plan działania koncentruje się na nielegalnym handlu dziką fauną i florą, zawarto w nim również niezbędne odniesienia do unijnych przepisów dotyczących handlu dziką fauną i florą i innych powiązanych strategii.