·Wszystkie państwa członkowskie wdrożyły środki mające na celu rozwiązanie problemu wyższych cen energii. Aby zażegnać kryzys, wprowadzono środki krajowe związane z opracowanym przez Komisję zestawem narzędzi pt. „Reakcja na rosnące ceny energii: zestaw działań i środków wsparcia” z października 2021 r. Na przykład ustalono ceny regulowane/taryfy socjalne; wprowadzono vouchery na energię i tymczasowe dotacje dla konsumentów prywatnych i przedsiębiorstw (w tym MŚP i przemysłu). Obniżenie podatków związanych z energią i taryf sieciowych to dodatkowe kluczowe środki wprowadzone przez państwa członkowskie w celu złagodzenia wpływu wyższych cen energii na konsumentów końcowych. W kilku przypadkach środki te obejmują dotacje do paliw kopalnych, które prawdopodobnie będą miały wpływ na cele i zobowiązania UE.

·Obecne wysokie i niestabilne ceny energii mają wpływ na konsumentów we wszystkich państwach członkowskich UE i dotykają nie tylko gospodarstwa domowe o niskich dochodach, ale także gospodarstwa domowe o niższych średnich dochodach, MŚP i przemysł. W latach 2019–2022 udział wydatków na energię wzrósł w państwach członkowskich UE średnio o ponad jedną trzecią, przy czym w niektórych państwach – niemal dwukrotnie . Z danych Eurostatu wynika, że w 2020 r. około 35 mln obywateli Unii (ok. 8 % ludności UE) nie było w stanie odpowiednio ogrzać swoich domów. Za pogorszenie trudnej już sytuacji wielu obywateli UE prawdopodobnie odpowiadają gwałtowny wzrost cen energii , który rozpoczął się w 2021 r. i pogłębił wskutek inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r., a także skutki kryzysu związanego z COVID-19.

W sprawozdaniu na temat stanu unii energetycznej na 2022 r. podkreślono, że unia energetyczna przyczyni się do przyspieszenia wdrażania Europejskiego Zielonego Ładu, a także będzie sprzyjać bezpieczeństwu energetycznemu i przystępności cenowej energii, zachęcać do korzystania z energii odnawialnej oraz propagować oszczędności energii i środki w zakresie efektywności energetycznej. Omówiono w nim również wsparcie, którego UE udziela swoim sąsiadom, a także nowe partnerstwa ustanowione w celu przyspieszenia globalnej ekologicznej i sprawiedliwej transformacji energetycznej.

Niczym niesprowokowana i nieuzasadniona agresja wojskowa Rosji wobec Ukrainy wywołuje zakłócenia na rynkach energii, powodując zmienność cen i brak bezpieczeństwa energetycznego na całym świecie, co niesie ze sobą skutki i następstwa dla unijnego systemu energetycznego. UE i jej państwa członkowskie dynamicznie przekształcają swoje strategie energetyczne, aby uwzględnić nową sytuację geopolityczną i sprostać zapotrzebowaniu na przystępną cenowo energię. Obejmuje to wzmożone działania na rzecz zwiększenia dostaw gazu od zaufanych partnerów UE. Konflikt zbrojny i militaryzacja dostaw energii przez Rosję, a także rekordowo wysokie temperatury w okresie letnim przyczyniły się do bezprecedensowego wzrostu ceny energii od drugiej połowy 2021 r. Należy koniecznie przyspieszyć transformację w kierunku czystej energii i jak najszybciej , na długo przed końcem bieżącej dekady , uniezależnić się od rosyjskiej energii.

Od początku inwazji na Ukrainę Rosja manipuluje dostawami gazu, aby osłabić solidarność i bezpieczeństwo energetyczne UE. Ogółem, częściowe lub całkowite ograniczenie dostaw dotknęło bezpośrednio 13 państw członkowskich, przy czym pięć państw członkowskich (Bułgaria, Polska, Litwa, Łotwa i Finlandia) nie otrzymuje już żadnych dostaw gazu z Rosji. Gazprom stopniowo zmniejszył przepływ gazu przez gazociąg Nord Stream 1 do zera na początku września, a ostatnie incydenty dotyczące gazociągu Nord Stream 1 i 2 były kolejnym sygnałem ostrzegawczym dla UE, aby zwiększyć bezpieczeństwo dostaw i gotowość do reagowania na poważne scenariusze zakłóceń. System energetyczny UE jest odporny, również na zagrożenia hybrydowe. Poza zapewnianiem bezpieczeństwa dostaw energii należy jednak również kontynuować działania na rzecz ochrony infrastruktury krytycznej i cyberbezpieczeństwa. Ciągłe manipulowanie dostawami gazu do UE doprowadziło do znacznego zmniejszenia udziału Rosji w naszym imporcie rurociągowym. Podczas gdy w 2021 roku 41 % gazu ziemnego importowanego do UE pochodziło z Federacji Rosyjskiej, do września 2022 r. import gazu z rosyjskich gazociągów zmniejszył się do 9 %.

Komisja ściśle monitoruje i omawia z państwami członkowskimi postępy w zakresie trwających ocen wystarczalności zasobów, które powinny dać obraz konkretnych zagrożeń na najbliższą zimę. Podstawą tych ocen są najbardziej aktualne pomiary i stan źródeł wytwarzania w okresie zimowym oraz działania niezbędne do zaradzenia konkretnym zagrożeniom. Takie działania należy realizować z pełnym poszanowaniem rynku wewnętrznego, ponieważ handel transgraniczny nie tylko jest podstawowym elementem rynku wewnętrznego, ale stanowi również kluczową cechę europejskiej solidarności w zakresie energii elektrycznej i gazu. Dlatego też wszelkie nadmierne ograniczenia mogą zagrozić bezpieczeństwu dostaw energii elektrycznej do państw członkowskich, regionów i UE.

W następstwie tych działań mających na celu obniżenie cen energii elektrycznej 18 października Komisja zaproponowała zestaw środków mających na celu obniżenie cen gazu ziemnego i wzmocnienie solidarności między państwami członkowskimi. Komisja zaproponowała wyposażenie UE w narzędzia prawne umożliwiające wspólne zakupy gazu, zapewnienie przepływu gazu tam, gdzie jest on potrzebny, oraz zwiększenie zdolności UE do szybkiego reagowania w nagłych przypadkach poprzez ustanowienie przepisów dyspozytywnych dotyczących dwustronnych umów o solidarności dla tych państw członkowskich, które jeszcze ich nie zawarły. Aby obniżyć ceny gazu, ACER miałaby za zadanie opracować nowy uzupełniający poziom odniesienia na potrzeby zakupów LNG. Ponadto, aby stawić czoła trwającemu kryzysowi energetycznemu, Komisja proponuje wprowadzenie uruchamianego w razie potrzeby mechanizmu ograniczania cen za pośrednictwem głównej europejskiej giełdy gazu, tj. TTF.

Wniosek Komisji z 14 września dotyczący rozporządzenia w sprawie interwencji w sytuacji nadzwyczajnej w celu rozwiązania problemu wysokich cen energii w rekordowym czasie – już 30 września – uzyskał porozumienie polityczne Rady ds. Energii. We wniosku tym określono: cel dotyczący ogólnego zmniejszenia zapotrzebowania na energię elektryczną ze strony wszystkich konsumentów, ze szczególnym uwzględnieniem ograniczenia popytu w godzinach cen szczytowych, pułap przychodów w odniesieniu do technologii inframarginalnych oraz składki solidarnościowe z tytułu nadmiernych zysków pochodzących z działalności w sektorze ropy naftowej, gazu, węgla i rafinerii. Dochody byłyby pobierane przez państwa członkowskie i kierowane do odbiorców energii, w szczególności do gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji, najbardziej dotkniętych przedsiębiorstw, w tym MŚP, oraz sektorów energochłonnych. We wniosku rozszerzono również zestaw narzędzi dotyczących cen energii udostępniony państwom członkowskim w celu wspierania konsumentów, dzięki czemu możliwe będzie stosowanie cen energii elektrycznej regulowanych poniżej kosztów oraz rozszerzenie zakresu stosowania cen regulowanych, aby objąć także małe i średnie przedsiębiorstwa.

Jednocześnie poziom wytwarzania energii elektrycznej w UE był niższy niż zwykle. Rekordowo wysokie temperatury tego lata spowodowały wzrost zapotrzebowania na energię do celów chłodzenia i zwiększyły presję na wytwarzanie energii elektrycznej z powodu suszy (stanowiącej wyzwanie dla elektrowni wodnych) i wysokich temperatur wody (stanowiących wyzwanie dla produkcji energii jądrowej). Ekstremalne warunki pogodowe i ich wpływ na zasoby wodne przyczyniły się zatem do niedoboru energii i wysokich cen energii, powodując obciążenie dla konsumentów, przedsiębiorstw i przemysłu oraz hamując ożywienie gospodarcze. Dodatkowa presja podażowa na ceny energii i towarów żywnościowych napędza globalną presję inflacyjną, osłabiając siłę nabywczą gospodarstw domowych i gospodarki.

·Znacznie wzrosły możliwości finansowania europejskiego łańcucha wartości wodoru na szczeblu unijnym i krajowym. W ramach mechanizmu ważnych projektów stanowiących przedmiot wspólnego europejskiego zainteresowania zatwierdzono inwestycje publiczne w łańcuch wartości wodoru o wartości 10,6 mld EUR, co ma stanowić zachętę do przyciągania inwestycji prywatnych w sektorze wodoru. W ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności udostępniona zostanie kwota w wysokości około 10,6 mld EUR na wsparcie projektów w zakresie wodoru. Producenci elektrolizerów w Europie zobowiązali się do dziesięciokrotnego zwiększenia zdolności produkcyjnych w zakresie elektrolizerów do 17,5 GW do 2025 r.

·Od maja do sierpnia 2022 r. UE wytworzyła rekordową ilość 12 % energii elektrycznej z energii słonecznej i 13 % z energii wiatrowej. Jak wynika ze wstępnych danych, rok 2022 będzie rekordowy dla europejskiego rynku fotowoltaiki, ponieważ na największych rynkach państw członkowskich UE roczny wzrost produkcji wyniesie 17–26 %.Latem 2022 r. nastąpił jednak spadek produkcji energii wodnej w porównaniu z poprzednimi latami, z 14 % do 11 %, ze względu na niski poziom wody w rzekach i zbiornikach spowodowany suszą.

·W 2021 r. nastąpił nieznaczny wzrost dotacji do ropy naftowej, węgla kamiennego i gazu, natomiast dotacje na wytwarzanie energii elektrycznej z paliw kopalnych zmniejszyły się, przy czym dotacje do paliw kopalnych utrzymały się na stosunkowo stabilnym poziomie. Dopłaty do energii ze źródeł odnawialnych wzrosły o 7 % w 2020 r., a w 2021 r. nieznacznie się zmniejszyły. Dopłaty do efektywności energetycznej zmniejszyły się w 2020 r., lecz w 2021 r. ponownie wzrosły.

·Udział rosyjskiego gazu rurociągowego w przywozie do UE zmniejszył się z 41 % w 2021 r. do 9 % we wrześniu 2022 r. Obecnie głównym źródłem dostaw jest skroplony gaz ziemny (LNG), który stanowi 32 % całkowitego importu gazu do UE netto.

·Poziom napełnienia magazynów gazu w połowie października przekroczył 91 %. 14 państw członkowskich do 5 października 2022 r. przekroczyło już poziom 80 %, a zatem z nawiązką zrealizowały cel osiągnięcia poziomu 80 % do 1 listopada 2022 r.

Dzięki wdrożeniu planu REPowerEU i zewnętrznej strategii energetycznej UE stały spadek dostaw z Rosji od początku wojny został zrekompensowany przez wzrost alternatywnych dostaw gazu za sprawą skutecznych działań na rzecz współpracy z partnerami międzynarodowymi. W okresie od stycznia do lipca import za pośrednictwem terminali skroplonego gazu ziemnego (LNG) od dostawców spoza Rosji wzrósł o 19 mld m3, a przywóz rurociągami – o 14 mld m3. LNG jest obecnie głównym źródłem dostaw i stanowi 32 % całkowitego importu gazu netto. Głównymi dostawcami do UE są Norwegia i Stany Zjednoczone.

Komisja postanowiła również podjąć działania w zakresie zasadniczego aspektu przygotowań do zimy, czyli magazynowania gazu. W rozporządzeniu w sprawie magazynowania określono cel polegający na zgromadzeniu co najmniej 80 % gazu w magazynach do listopada 2022 r. W połowie października bieżącego roku poziom napełnienia magazynów gazu w UE przekroczył 91 %, przy czym 14 państw członkowskich przekroczyło poziom 80 % już 5 października 2022 r. Wszystkie państwa członkowskie realizują swoje cele w zakresie magazynowania, a Komisja kontynuuje prace nad wdrożeniem rozporządzenia w celu zapewnienia, aby żadne z nich nie miało trudności z osiągnięciem tych celów.

Na dostawy energii elektrycznej w UE wpłynęło również kilka innych zakłóceń również wpłynęło. Podczas gdy UE wytworzyła rekordowe 12 % energii elektrycznej z energii słonecznej od maja do sierpnia 2022 r. i 13 % z energii wiatrowej, udział energii wodnej spadł z 14 % do 11 % w porównaniu z poprzednimi latami ze względu na niski poziom wody w kilku rzekach i zbiornikach wodnych związany z letnimi suszami.

W 2020 r. elektrownie jądrowe wytwarzały około 24,6 % całkowitej energii elektrycznej produkowanej w UE. Unijna flota jądrowa starzeje się jednak i dopóki nie zostaną uruchomione nowe inwestycje, jej całkowita produkcja będzie tymczasowo spadać do końca tego dziesięciolecia. Susze i wysokie temperatury doprowadziły do braku wody chłodzącej dla elektrowni jądrowych oraz do niskiego poziomu wód, co utrudniło produkcję i transport paliw jądrowych. Efektem tego była niższa produkcja w 2022 r.

Od marca 2022 r. obserwuje się niedobory, a nawet brak niektórych kluczowych produktów ropopochodnych (przede wszystkim oleju napędowego, paliwa lotniczego do silników odrzutowych i oleju opałowego), głównie z powodu rosnącego popytu i stosowania własnych sankcji przez operatorów z UE w oczekiwaniu na środki ogólnounijne. Sytuację pogorszyły latem incydenty w niektórych rafineriach UE, a także pewne trudności logistyczne spowodowane niskim poziomem wody w Renie i Dunaju, które są kluczowymi drogami wodnymi wykorzystywanymi do transportu paliw. Skłoniło to niektóre państwa członkowskie do uruchomienia awaryjnych zapasów naftowych, aby zrekompensować niedobory produktów ropopochodnych. Komisja, w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi i Europejską Grupą Koordynacyjną ds. Ropy Naftowej i Produktów Ropopochodnych, stale monitoruje rozwój sytuacji.

2.2. Dywersyfikacja dostaw energii do UE

UE jako największy importer gazu ziemnego na świecie ma długoterminową strategię dywersyfikacji źródeł i dróg importu gazu ziemnego. Zakłada ona połączenie UE z nowymi źródłami dostaw, np. poprzez południowy korytarz gazowy, oraz nowymi źródłami LNG w rejonie Morza Śródziemnego. W ostatnim czasie działania na rzecz dywersyfikacji nabrały tempa, np. dzięki otwarciu 28 września 2022 r. gazociągu Baltic Pipe, wspieranego przez transeuropejskie sieci energetyczne. Gazociąg Baltic Pipe przyczynia się do zwiększenia dywersyfikacji dostaw gazu w Europie Środkowo-Wschodniej i w krajach bałtyckich poprzez otwarcie nowej drogi importu z rejonu Morza Północnego do UE. Umożliwi on import do 10 mld m3 gazu rocznie z Norwegii do Polski oraz transport 3 mld m3 gazu z Polski do Danii. Niedawno – 1 października – zainaugurowano również połączenie międzysystemowe Grecja–Bułgaria, które stanowi punkt zwrotny w strategii dywersyfikacji i odporności.

W obliczu obecnej presji na dostawy energii Komisja i państwa członkowskie utworzyły unijną platformę energetyczną stanowiącą dobrowolny mechanizm koordynacyjny wspierający zakup gazu, LNG i wodoru oraz mający na celu ułatwienie dywersyfikacji dostaw gazu. Podstawę unijnej platformy energetycznej stanowią trzy filary: agregacja zapotrzebowania na gaz w celu dokonywania wspólnych zakupów, optymalizacja wykorzystania infrastruktury w UE w celu wspierania zmian w strukturze przepływu oraz koordynacja współpracy z partnerami międzynarodowymi.

Platforma przyczyniła się do przyspieszenia procesu zawierania umów z wiarygodnymi i zaufanymi partnerami energetycznymi w celu dywersyfikacji i zabezpieczenia dostaw energii do UE w perspektywie krótko- i średnioterminowej. 15 czerwca 2022 r. w Kairze zawarto trójstronną umowę między UE, Egiptem i Izraelem w celu zwiększenia dostaw gazu z Izraela do UE za pośrednictwem egipskich terminali LNG. 18 lipca 2022 r. UE i Azerbejdżan podpisały protokół ustaleń w sprawie partnerstwa strategicznego w dziedzinie energii. Nowy protokół ustaleń umożliwi podwojenie przepustowości południowego korytarza gazowego do co najmniej 20 mld metrów sześciennych rocznie od 2027 r. zgodnie z planem REPowerEU, a jednocześnie zapewni atrakcyjne i stabilne warunki dostaw gazu ziemnego do UE, co odzwierciedla długoterminowy charakter partnerstwa energetycznego między UE a Azerbejdżanem. Ponadto UE zintensyfikowała dialog na temat zwiększenia dostaw gazu ze swoimi zaufanymi partnerami, w tym z USA, Norwegią i Algierią. Ożywiła również rozmowy z Kanadą w sprawie ewentualnych dostaw w perspektywie średnioterminowej.

W swoim bezpośrednim sąsiedztwie UE podjęła odważny i bezprecedensowy krok, aby wesprzeć nadzwyczajną synchronizację ukraińskich i mołdawskich sieci elektroenergetycznych z europejską siecią kontynentalną, co pozwoli utrzymać stabilność sieci i stworzyć warunki dla korzystnego dla obu stron handlu energią elektryczną.

Ponieważ wkład przedsiębiorstw działających na rynku gazu ma zasadnicze znaczenie dla powodzenia tego mechanizmu, Komisja powołuje również branżową grupę doradczą. Grupa ta zapewni Komisji doradztwo w zakresie praktycznej realizacji wspólnych zakupów oraz specyfikacji technicznych dotyczących wspólnych zakupów dostosowanych do potrzeb przemysłu. Przeanalizuje ona takie rozwiązania jak wspólne przetargi i tworzenie spółek joint venture na potrzeby zakupu gazu.

Współpraca z przemysłem już przynosi efekty. Na przykład wdrożenie planu działania REPowerEU w sprawie biometanu pozwoliło osiągnąć ważny cel pośredni dzięki oficjalnemu uruchomieniu partnerstwa przemysłowego na rzecz biometanu (BIP). Plan działania ułatwi osiągnięcie celu polegającego na osiągnięciu produkcji zrównoważonego biometanu na poziomie 35 mld m3 rocznie w UE do 2030 r. Partnerstwo przemysłowe na rzecz biometanu będzie wspierać realizację planu działania za pośrednictwem kilku grup zadaniowych, w skład których wchodzą eksperci z sektora przemysłu, przedstawiciele organów publicznych z sektora pierwotnego, naukowcy i przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego.

Ponadto w ramach platformy energetycznej powołano pięć grup regionalnych z udziałem Komisji, państw członkowskich i wskazanych państw Wspólnoty Energetycznej. Grupy te pozwolą lepiej zrozumieć potencjalne zapotrzebowanie na gaz, które zostanie uwzględnione w programie wspólnych zakupów, gdy jego wielkość zostanie już określona.

Dywersyfikacji tras musi towarzyszyć dywersyfikacja źródeł energii, np. polegająca na zwiększeniu udziału energii ze źródeł odnawialnych, przyspieszeniu wykorzystania wodoru odnawialnego, zwiększeniu udziału zrównoważonego biometanu, zmniejszeniu zużycia paliw kopalnych w sektorach przemysłu i transportu, w których trudno jest ograniczyć emisję gazów cieplarnianych, oraz przyspieszeniu wydawania pozwoleń i wprowadzania innowacji.

Jeżeli chodzi o wykorzystanie źródeł krajowych, w 2021 r. na rynku nowo zainstalowanych mocy wytwórczych energii odnawialnej odnotowano rekordowy poziom 36 GW. Dzięki wzrostowi udziału energii ze źródeł odnawialnych UE zastąpiła około 164,6 Mtoe i 155,6 Mtoe paliw kopalnych odpowiednio w 2020 r. i 2019 r. w porównaniu z poziomem wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych w 2005 r. Stanowi to oszczędność na poziomie 43,5 mld EUR dla UE łącznie z tytułu unikania stosowania paliw kopalnych w 2019 r. oraz 34,6 mld EUR w 2020 r. Oszczędności na paliwach kopalnych wynikające z wykorzystania energii odnawialnej, które znacznie wzrosłyby po osiągnięciu proponowanego celu dotyczącego 45 % udziału odnawialnych źródeł energii w bilansie energetycznym do 2030 r., umożliwiłyby UE stopniowe zmniejszenie do zera zależności od paliw kopalnych pochodzących z Rosji do 2027 r.

Rozbudowana polityka UE w zakresie wdrażania odnawialnych źródeł energii została bardzo wzmocniona od czasu przyjęcia planu REPowerEU i przyczyniła się do znaczącego wzrostu wykorzystania odnawialnych źródeł energii również we wszystkich sektorach zastosowań końcowych. Jak wynika ze wstępnych danych, rok 2022 będzie rekordowy dla europejskiego rynku fotowoltaiki, ponieważ na największych rynkach państw członkowskich UE roczny wzrost produkcji wyniesie od 17 % do 26 % . W sumie oczekuje się, że udział odnawialnych źródeł energii w produkcji energii elektrycznej wzrośnie z 37 % w 2021 r. do 69 % w 2030 r.

Wraz z przyspieszeniem wykorzystania wodoru zaproponowanym w planie działania REPowerEU Komisja przedstawiła szacunkowe dane dotyczące potrzeb inwestycyjnych i dodatkowych kosztów ze szczególnym naciskiem na zastąpienie gazu ziemnego. We wrześniowym orędziu o stanie Unii wygłoszonym w Parlamencie Europejskim przewodnicząca Komisji ogłosiła utworzenie Europejskiego Banku Wodoru. Bank ten ma na celu przekształcenie rynku wodoru z niszowego w rynek o dużej skali poprzez przyspieszenie produkcji i wykorzystania wodoru odnawialnego oraz połączenie tych procesów przez skoordynowany rozwój niezbędnej infrastruktury.

Jeżeli chodzi o wpływ energii jądrowej na bezpieczeństwo dostaw energii elektrycznej w nadchodzących latach, państwa członkowskie muszą podjąć w odpowiednim czasie decyzje dotyczące inwestycji w długoterminową eksploatację istniejących elektrowni jądrowych oraz odpowiednich ulepszeń w zakresie bezpieczeństwa i wydajności, w tym w zakresie działań na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu. Ponadto, aby ułatwić zminimalizowanie ryzyka związanego z bezpieczeństwem dostaw rosyjskiego paliwa jądrowego i usług związanych z jądrowym cyklem paliwowym, a także sprzętu i technologii w niektórych państwach członkowskich, Komisja i Agencja Dostaw Euratomu intensyfikują działania we współpracy z państwami członkowskimi i ich organami w celu zapewnienia dostępności dostaw paliw alternatywnych z UE oraz od wiarygodnych partnerów międzynarodowych.

2.3 Zapotrzebowanie na energię

Poprawa efektywności energetycznej i zmniejszenie zapotrzebowania na energię mają zasadnicze znaczenie w kontekście ochrony przed potencjalnymi zakłóceniami dostaw oraz minimalizowania ich skutków i związanych z nimi kosztów. Może to być często najtańszy, najbezpieczniejszy i najczystszy sposób na zmniejszenie naszej zależności od przywozu paliw kopalnych z Rosji, który jednocześnie przyczynia się do redukcji emisji gazów cieplarnianych i zanieczyszczeń powietrza, co pomaga w walce ze zmianą klimatu.