ZAWIADOMIENIE KOMISJI –

w sprawie wytycznych technicznych dotyczących kontroli zrównoważonego charakteru projektów na potrzeby Funduszu InvestEU

(2021/C 280/01)

ZASTRZEŻENIE: Celem niniejszego zawiadomienia jest udzielenie wytycznych technicznych dotyczących analizy i kontroli zrównoważonego charakteru projektów objętych wsparciem w ramach InvestEU, zgodnie z motywem 13 oraz art. 8 ust. 5 i 6 rozporządzenia w sprawie InvestEU. Niniejszy dokument został sporządzony przez Komisję przy wsparciu w ramach inicjatywy JASPERS i we współpracy z potencjalnymi partnerami wykonawczymi. Jeżeli chodzi o wymiar klimatyczny, dokument ten jest spójny z wytycznymi technicznymi dotyczącymi weryfikacji inwestycji w infrastrukturę pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027. W możliwym i stosownym stopniu niniejszy dokument odzwierciedla również wyniki dwóch badań. Pierwsze badanie, wynikiem którego jest dokument dotyczący wsparcia technicznego na potrzeby weryfikacji inwestycji objętych Programem InvestEU pod względem wpływu na środowisko, zrealizowała Dyrekcja Generalna ds. Środowiska. Drugie badanie, wynikiem którego jest dokument na temat Programu InvestEU – wytyczne dotyczące kontroli operacji z zakresu finansowania i inwestycji pod kątem zapewnienia zrównoważonego rozwoju społecznego, przeprowadzono pod kierownictwem Dyrekcji Generalnej ds. Zatrudnienia. Wytyczne dotyczące kontroli zrównoważonego charakteru projektów są przeznaczone dla partnerów wykonawczych, pośredników finansowych i promotorów projektów/ostatecznych odbiorców zaangażowanych we wdrażanie Funduszu InvestEU. Wytyczne dotyczące kontroli zrównoważonego charakteru projektów mogą być przydatne również w odniesieniu do innych programów. Niniejsze wytyczne mogą być aktualizowane na podstawie doświadczeń związanych z wdrażaniem odnośnych przepisów UE. Uzupełnieniem niniejszych wytycznych mogą być zagadnienia lub wytyczne międzynarodowe, krajowe lub sektorowe.

SPIS TREŚCI

1. WPROWADZENIE 5

1.1. Zakres stosowania 5

1.2. Zgodność z prawem 6

1.3. Progi 7

1.4. Wytyczne dotyczące kontroli zrównoważonego charakteru projektów a kryteria określone w ramach unijnej systematyki dotyczącej zrównoważonego rozwoju 7

1.5. Ewaluacja śródokresowa i przegląd śródokresowy niniejszych wytycznych 10

2. KONTROLA ZRÓWNOWAŻONEGO CHARAKTERU BEZPOŚREDNICH OPERACJI FINANSOWANIA 10

2.1. Ogólne zasady i ogólne podejście do kontroli 10

2.2. Wymiar klimatyczny 12

2.2.1. Wprowadzenie 12

2.2.2. Ogólne podejście do kontroli zrównoważonego charakteru projektów pod względem wpływu na klimat 13

2.2.3. Zgodność z prawem 15

2.2.4. Odporność na zmianę klimatu 16

2.2.5. Neutralność klimatyczna i łagodzenie zmiany klimatu 21

2.2.6. Sprawozdawczość i monitorowanie 25

2.3. Wymiar środowiskowy 26

2.3.1. Ogólne podejście do weryfikacji pod względem wpływu na środowisko 26

2.3.2. Zgodność z prawem 29

2.3.3. Analiza w ramach InvestEU pod kątem wymiaru środowiskowego 33

2.3.4. Kontrola: łagodzenie, określenie ilościowe i monetyzacja 35

2.3.5. Pozytywny program 37

2.3.6. Sprawozdawczość i monitorowanie 37

2.4. Wymiar społeczny 38

2.4.1. Ogólne podejście do kontroli zrównoważonego charakteru pod względem społecznym 38

2.4.2. Ramy zgodności z prawem w wymiarze społecznym 40

2.4.3. Analiza operacji pod kątem społecznym 40

2.4.4. Kategoryzacja ryzyka społecznego 44

2.4.5. Weryfikacja pod względem wpływu na społeczeństwo 47

2.4.6. Pozytywny program 54

2.4.7. Sprawozdawczość i monitorowanie 56

2.5. Przepisy horyzontalne dotyczące trzech wymiarów 56

2.5.1. Zdolność promotora projektu 56

2.5.2. Ustalenia umowne 57

2.6. Ekonomiczna ocena operacji 57

2.6.1. Formy oceny ekonomicznej 58

2.6.2. Stosowane praktyki w zakresie oceny ekonomicznej 59

2.6.3. Zalecenia dotyczące InvestEU 59

2.7. Ogólne finansowanie przedsiębiorstw 60

3. PODEJŚCIE W ZAKRESIE KONTROLI ZRÓWNOWAŻONEGO CHARAKTERU OPERACJI FINANSOWANIA POŚREDNIEGO 61

3.1. Ogólne wymogi dotyczące kontroli zrównoważonego charakteru projektów 61

3.2. Rodzaje finansowania 62

3.2.1. Fundusze inwestycji infrastrukturalnych 62

3.2.2. Fundusze kapitałowe lub dłużne inne niż fundusze inwestycji infrastrukturalnych 64

3.2.3. Linie kredytowe lub inne produkty dłużne udzielane MŚP, małym spółkom o średniej kapitalizacji i innym kwalifikującym się podmiotom przez pośredników finansowych 65

4. ROLE, OBOWIĄZKI I PROCES INVESTEU 66

4.1. Role i obowiązki 66

4.1.1. Role i obowiązki promotora projektu/ostatecznego odbiorcy 66

4.1.2. Rola i obowiązki partnera wykonawczego 67

4.1.3. Rola pośrednika finansowego 68

4.1.4. Rola Komitetu Inwestycyjnego 68

4.1.5. Rola Komisji 68

4.1.6. Właściwe organy publiczne 69

4.2 Proces InvestEU 69

4.2.1. Kontrola zgodności z polityką 69

4.2.2. Formularz wniosku o udzielenie gwarancji 70

4.2.3. Tabela wskaźników 70

4.2.4. Przedkładanie sprawozdań Komisji 70

Załącznik 1 – Wykaz wymogów prawnych 72

Załącznik 2 – Informacje, które należy przekazać Komitetowi Inwestycyjnemu InvestEU (rozdział 2) 76

Załącznik 3 – Listy kontrolne przeznaczone dla partnerów wykonawczych na potrzeby przeprowadzania kontroli w ramach poszczególnych wymiarów 79

Załącznik 4 – Inne materiały i wytyczne, które można uwzględnić podczas kontroli zrównoważonego charakteru projektów w ramach InvestEU 108

Załącznik 5 – Glosariusz 111

Załącznik 6 – Dodatkowe wskazówki dotyczące finansowania przez pośredników (rozdział 3) 114

1. WPROWADZENIE

W rozporządzeniu w sprawie InvestEU (1) wprowadza się koncepcję zrównoważonego charakteru operacji z zakresu finansowania i inwestycji jako istotnego elementu procesu podejmowania decyzji przy zatwierdzaniu wykorzystania gwarancji UE. Do celów niniejszego dokumentu zrównoważony charakter (2) odnosi się do trzech wymiarów określonych w art. 8 ust. 5 rozporządzenia w sprawie InvestEU: klimatycznego, środowiskowego i społecznego.

W celu zapewnienia, aby operacje z zakresu finansowania i inwestycji objęte wsparciem w ramach Funduszu InvestEU były zgodne z szerszymi zobowiązaniami UE w zakresie zrównoważonego rozwoju lub aby przyczyniały się do wypełniania takich zobowiązań, w rozporządzeniu w sprawie InvestEU zawarto wymóg przeprowadzenia kontroli zrównoważonego charakteru projektów ex ante, której celem jest identyfikacja i uwzględnienie każdego znaczącego (negatywnego i pozytywnego) oddziaływania, jakie takie operacje mogą mieć w trzech wspomnianych wymiarach.

Celem niniejszych wytycznych jest wsparcie partnerów wykonawczych, pośredników finansowych i promotorów projektów/ostatecznych odbiorców w dążeniu do spełnienia określonych w rozporządzeniu w sprawie InvestEU wymogów dotyczących kontroli zrównoważonego charakteru projektów. Chociaż wytyczne sporządzono konkretnie z myślą o Funduszu InvestEU, mogą one mieć szersze zastosowanie i być przydatne dla każdego (np. promotora projektów, instytucji finansowej lub organu publicznego), kto w swojej działalności pragnie uwzględniać aspekty zrównoważonego rozwoju. Niniejsze wytyczne opracowano we współpracy z potencjalnymi partnerami wykonawczymi.

Niniejsze wytyczne są zgodne z zasadą proporcjonalności, przejrzystości i unikania nadmiernego obciążenia administracyjnego. W proponowanych podejściach dotyczących wymiaru klimatycznego, środowiskowego i społecznego uwzględniono stosowane praktyki i szczególne potrzeby występujące w tych obszarach.

Niniejsze wytyczne mają następującą strukturę:

— rozdział 1 – w rozdziale tym przedstawiono ogólny kontekst prawny i wyjaśniono niektóre pojęcia stosowane w wytycznych;

— rozdział 2 – rozdział ten zawiera opis podejścia dotyczącego kontroli zrównoważonego charakteru operacji finansowanych bezpośrednio. W rozdziale tym przedstawiono: (i) szczegółowe wytyczne dotyczące sposobu przeprowadzania analizy każdego z trzech wymiarów zrównoważonego rozwoju, a także (ii) zalecenia dotyczące sposobu uwzględniania wyników tejże analizy w ekonomicznej ocenie projektów;

— rozdział 3 – w rozdziale tym przedstawiono wskazówki dotyczące aspektów kontroli zrównoważonego charakteru projektów w zakresie transakcji finansowanych pośrednio. Wskazówki te opierają się na różnych rodzajach finansowania i obowiązujących wymogach uwzględniających specyfikę takich transakcji;

— rozdział 4 – rozdział ten zawiera opis ról i zakresu obowiązków poszczególnych zaangażowanych podmiotów, a także informacje dotyczące tego, w jaki sposób kontrolę zrównoważonego charakteru projektów można dostosować do ogólnych procesów InvestEU;

— załączniki – w tej części zawarto listy kontrolne ułatwiające partnerom wykonawczym i promotorom projektów przeprowadzenie kontroli zrównoważonego charakteru projektów, a także podsumowanie dalszych dostępnych źródeł.

1.1. Zakres stosowania

Ocenę pod kątem aspektów zrównoważonego rozwoju należy przeprowadzić w przypadku operacji z zakresu finansowania i inwestycji we wszystkich segmentach, w ramach których działa Fundusz InvestEU. Ze względu jednak na konieczność zapewnienia proporcjonalności i ograniczenia nadmiernego obciążenia administracyjnego konieczne będzie wprowadzenie pewnego zróżnicowania między operacjami i segmentami. Odpowiednie wymogi dotyczące kontroli zrównoważonego charakteru projektów przedstawiono w art. 8 ust. 5 i 6 rozporządzenia w sprawie InvestEU.

Zgodnie z art. 8 ust. 5 tego rozporządzenia operacje z zakresu finansowania i inwestycji („operacje”) o wartości powyżej określonego progu (o którym mowa w dalszej części niniejszych wytycznych w rozdziale 1.3) zgłoszone do objęcia wsparciem w ramach InvestEU należy w pierwszej kolejności poddać analizie w ramach InvestEU (3). Analiza ta ma pomóc partnerom wykonawczym w ustaleniu, czy dane operacje mają (negatywne lub pozytywne) oddziaływanie na środowisko, klimat lub kwestie społeczne.

Jeżeli w wyniku analizy w ramach InvestEU partner wykonawczy stwierdzi, że dana operacja oddziałuje w znaczący sposób na którykolwiek z tych trzech wymiarów, taką operację należy poddać kontroli zrównoważonego charakteru. Zakres takiej kontroli będzie zależał od wyniku analizy w ramach InvestEU i może obejmować kontrolę w co najmniej jednym wymiarze. Celem kontroli będzie zminimalizowanie negatywnego oddziaływania danej operacji i zmaksymalizowanie wynikających z niej korzyści dla każdego z trzech wymiarów.

Do celów niniejszych wytycznych projekt oznacza inwestycję w rzeczowe aktywa trwałe lub w działalność o jasno określonym zakresie i jasno określonych celach, co obejmuje: (i) infrastrukturę; (ii) zakup sprzętu, maszyn lub innego rodzaju wydatki kapitałowe; (iii) rozwój technologii; (iv) konkretne badania naukowe, działalność w zakresie technologii cyfrowych lub innowacji; (v) prace modernizacyjne służące poprawie efektywności energetycznej. Przedmiotem analizy i kontroli muszą być projekt i jego oddziaływanie.

W przypadku finansowania o celu ogólnym (np. ogólnego finansowania przedsiębiorstw) lub bezpośrednich inwestycji kapitałowych ocena będzie dotyczyła: (i) ogólnego podejścia ostatecznego odbiorcy w zakresie uwzględnienia kwestii zrównoważonego rozwoju w jego działalności; oraz (ii) jego zdolności do uwzględnienia powiązanych aspektów i oddziaływania jego działalności.

1.2. Zgodność z prawem

Operacje z zakresu finansowania i inwestycji wspierane w ramach Funduszu InvestEU, niezależnie od wielkości i tego, czy przeprowadzono kontrolę czy nie, muszą być zgodne z odpowiednimi przepisami unijnymi i krajowymi. Obejmuje to przestrzeganie mających zastosowanie obowiązków w dziedzinie prawa ochrony środowiska, prawa socjalnego i prawa pracy ustanowionych w prawie Unii, prawie krajowym, układach zbiorowych lub międzynarodowych konwencjach w dziedzinie prawa socjalnego i prawa ochrony środowiska wymienionych w załączniku X do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE (4).

Partner wykonawczy (lub pośrednik finansowy w przypadku finansowania pośredniego) powinien zidentyfikować odpowiednie wymogi prawne (5) mające zastosowanie do danej operacji oraz zweryfikować (6) zgodność z przepisami ustawowymi i wykonawczymi prawa ochrony środowiska i prawa socjalnego.

Kontrola zrównoważonego charakteru projektów przeprowadzona do celów rozporządzenia w sprawie InvestEU nie zastąpi kontroli zgodności z wymogami prawnymi określonymi w prawie unijnym i krajowym. Oceny przeprowadzane na podstawie prawa unijnego i krajowego będą stanowić źródło niezbędnych danych wejściowych (tj. szacunków dotyczących emisji bazowych, opisów prawdopodobnego znacznego wpływu projektu, korzystnych skutków itp.), które w stosownych przypadkach zostaną wykorzystane na potrzeby kontroli. Kontrola zrównoważonego charakteru projektów pozwoli określić, czy występuje jakikolwiek wpływ rezydualny. Umożliwi też określenie ilościowe i – w stosownych przypadkach – oszacowanie wartości pieniężnej wpływu rezydualnego ocenionego jako wpływ o wysokim lub średnim ryzyku. Kolejnym etapem kontroli będzie uwzględnienie wpływu rezydualnego w ekonomicznej ocenie projektu wraz z oczekiwanymi korzyściami wynikającymi z pozytywnego oddziaływania projektu. Stanowi to prawdziwą wartość dodaną kontroli zrównoważonego charakteru projektów wykraczającą poza zgodność z wymogami prawnymi.

Współprawodawcy ustanowili wyraźny wymóg, aby partnerzy wykonawczy przeprowadzali kontrolę zrównoważonego charakteru inwestycji objętych wsparciem w ramach Funduszu InvestEU. Tym samym podnieśli poprzeczkę, wychodząc poza sam wymóg zachowania zgodności z obowiązującymi przepisami. Wytyczne współprawodawców w tym zakresie zawarto w rozporządzeniu w sprawie InvestEU. Na przykład w niektórych motywach odniesiono się do Europejskiego filaru praw socjalnych (7), porozumienia paryskiego (8), celów zrównoważonego rozwoju ONZ (9), a także do sprawozdania na temat globalnego ryzyka z 2018 r. (10). Art. 8 ust. 5 rozporządzenia w sprawie InvestEU stanowi, że projekty niezgodne z celami klimatycznymi nie kwalifikują się do wsparcia w ramach Funduszu InvestEU. Ponadto w art. 8 ust. 6 tego rozporządzenia jest mowa o ocenie ryzyka i wrażliwości na zmiany klimatu na potrzeby przystosowania się do zmiany klimatu i zapewnienia odporności na zmianę klimatu oraz o koszcie emisji gazów cieplarnianych, oszacowaniu oddziaływania pod względem kluczowych składników kapitału naturalnego, oddziaływaniu społecznym projektów i identyfikacji projektów, które są niezgodne z realizacją celów klimatycznych.

1.3. Progi

Zgodnie z zasadą proporcjonalności i wymogami określonymi w art. 8 ust. 5 rozporządzenia w sprawie InvestEU operacje nieosiągające określonego progu są wyłączone z wymogu przeprowadzenia analizy i kontroli zrównoważonego charakteru projektów. Próg ten ma zastosowanie konkretnie do kontroli zrównoważonego charakteru projektów w ramach InvestEU i w żaden sposób nie zastępuje zobowiązań prawnych wiążących dla podmiotów prowadzących projekty i wynikających z dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE w sprawie oceny oddziaływania na środowisko (11) (zwanej dalej „dyrektywą w sprawie OOŚ”) lub innych mających zastosowanie przepisów unijnych lub krajowych.

Na podstawie obecnych praktyk i dotychczasowych doświadczeń zyskanych w obszarze oceny oddziaływania na środowisko i kontroli zrównoważonego charakteru projektów infrastrukturalnych progi, poniżej których nie będzie wymagane przeprowadzenie kontroli zrównoważonego charakteru projektów, przedstawiono w dwóch punktach poniżej:

(i) W przypadku operacji bezpośrednich: a) W odniesieniu do projektów (inwestycyjnych), na podstawie całkowitego kosztu inwestycyjnego projektu, próg wynosi 10 mln EUR (12); b) W odniesieniu do ogólnego finansowania przedsiębiorstw/bezpośrednich inwestycji kapitałowych, na podstawie całkowitej kwoty finansowania przekazanej przez partnera wykonawczego na rzecz ostatecznego odbiorcy, próg wynosi 10 mln EUR.

(ii) W przypadku operacji realizowanych przez pośredników: a) W przypadku funduszy inwestycji infrastrukturalnych do projektów bazowych realizowanych w ramach tych funduszy ma zastosowanie ten sam próg co w przypadku operacji bezpośrednich. Na podstawie całkowitego kosztu inwestycyjnego projektu próg wynosi 10 mln EUR. b) W przypadku MŚP, małych spółek o średniej kapitalizacji i pozostałych kwalifikujących się przedsiębiorstw przeprowadzenie analizy lub pełnej kontroli zrównoważonego charakteru projektów nie będzie wymagane (13). Zastosowanie będą jednak miały uproszczona kontrola zrównoważonego charakteru projektów oraz szczególne gwarancje w celu zapewnienia minimalnego dostosowania do zobowiązań UE bez nadmiernego obciążania złożonymi wymogami małych podmiotów gospodarczych. Podejście w zakresie kontroli zrównoważonego charakteru finansowania przez pośredników przedstawiono w rozdziale 3 niniejszych wytycznych.

1.4. Wytyczne dotyczące kontroli zrównoważonego charakteru projektów a kryteria określone w ramach unijnej systematyki dotyczącej zrównoważonego rozwoju (14)

Określony w rozporządzeniu w sprawie InvestEU wymóg dotyczący kontroli zrównoważonego charakteru projektów ma zachęcać do przedstawiania projektów mających pozytywne oddziaływanie na klimat, środowisko i społeczeństwo, a jednocześnie ograniczających negatywne oddziaływanie oraz ma skutkować wyborem takich projektów. Kontrola zrównoważonego charakteru projektów umożliwia: (i) określenie oddziaływania projektu; (ii) wprowadzenie działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu lub środków łagodzących w odpowiedzi na to oddziaływanie; oraz (iii) w stosownych przypadkach wskazanie możliwości poprawy wyników projektu w zakresie zrównoważonego rozwoju.

Unijna systematyka dotycząca zrównoważonego rozwoju umożliwia sklasyfikowanie niektórych rodzajów działalności gospodarczej jako zrównoważonej pod względem środowiskowym (tj. takiej, która znacząco przyczynia się do osiągnięcia co najmniej jednego z sześciu celów środowiskowych (15) zdefiniowanych w rozporządzeniu (UE) 2020/852 w sprawie ustanowienia ram ułatwiających zrównoważone inwestycje i która nie powoduje poważnych szkód w odniesieniu do któregokolwiek z pozostałych pięciu celów środowiskowych oraz jest zgodna z minimalnymi gwarancjami społecznymi. W kontroli zrównoważonego charakteru projektów można uwzględnić tę klasyfikację, a następnie zidentyfikować w sposób bardziej dogłębny (szczegółowy) negatywne i pozytywne oddziaływanie. Z tego względu w stosownych przypadkach i w możliwym zakresie w procesie analizy i kontroli będą odpowiednio stosowane – po wejściu w życie – techniczne kryteria kwalifikacji, w tym zasada „nie czyń poważnych szkód”, określone w ramach unijnej systematyki dotyczącej zrównoważonego rozwoju.

Należy jednak zauważyć, że zakres inwestycji kwalifikujących się do Funduszu InvestEU wykracza poza rodzaje działalności gospodarczej uwzględnione w unijnej systematyce dotyczącej zrównoważonego rozwoju. Celem Funduszu InvestEU jest również stosowanie wyważonego podejścia do poszczególnych priorytetów polityki UE, z których część może nie wykazywać znacznego potencjału w zakresie zrównoważonego rozwoju, natomiast unijna systematyka dotycząca zrównoważonego rozwoju stanowi system klasyfikacji ustanowiony w celu określenia przede wszystkim tych rodzajów działalności, które w znaczny sposób przyczyniają się do osiągnięcia celów środowiskowych.

Kryteria dotyczące zasady „nie czyń poważnych szkód”

W celu zapewnienia, aby projekty nie miały poważnego szkodliwego wpływu na osiągnięcie unijnych celów środowiskowych, jak określono w unijnej systematyce dotyczącej zrównoważonego rozwoju, punktem wyjścia jest zgodność z odpowiednim prawodawstwem UE w zakresie ochrony środowiska. Ponadto konieczne jest zapewnienie zgodności z odpowiednimi przepisami krajowymi w zakresie ochrony środowiska oraz uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach niezbędnych do tworzenia i realizacji projektów, w tym określonych w kryteriach dotyczących zasady „nie czyń poważnych szkód” wymienionych w unijnej systematyce dotyczącej zrównoważonego rozwoju. Mając na uwadze przepisy rozporządzenia w sprawie InvestEU i wytyczne zawarte w niniejszym dokumencie, można stwierdzić, że warunkiem podstawowym w przypadku każdej operacji z zakresu finansowania lub inwestycji kwalifikującej się do uzyskania wsparcia w ramach InvestEU jest jej zgodność z prawem.

Pozostałe obowiązujące kryteria dotyczące zasady „nie czyń poważnych szkód”, które nie odnoszą się do przepisów w zakresie ochrony środowiska, należy stosować na potrzeby proponowania środków łagodzących lub w celu wskazania projektów niezgodnych z celami klimatycznymi – w możliwym zakresie i przy zachowaniu najwyższej staranności – w przypadkach, w których zgodnie z niniejszymi wytycznymi konieczne jest przeprowadzenie kontroli (zarówno w zakresie finansowania bezpośredniego, jak i pośredniego, jak omówiono bardziej szczegółowo w rozdziałach 2 i 3).

W praktyce należy wykonać następujące kroki:

1. Na podstawie analizy w ramach InvestEU partner wykonawczy ustala, czy konieczne jest przeprowadzenie kontroli w zakresie konkretnych kryteriów/w określonym wymiarze.

2. Należy sprawdzić, czy dana działalność jest objęta zakresem stosowania unijnej systematyki dotyczącej zrównoważonego rozwoju (16).

3. Należy sprawdzić, czy w odniesieniu do danej działalności obowiązują kryteria dotyczące zasady „nie czyń poważnych szkód”.

4. Należy zastosować kryteria dotyczące tej zasady przy zachowaniu najwyższej staranności, proponując ewentualne dodatkowe działania w zakresie łagodzenia zmiany klimatu lub środki łagodzące.

Wszystkie operacje z zakresu finansowania i inwestycji objęte InvestEU (17), zarówno w obszarze finansowania bezpośredniego, jak i pośredniego, powinny spełniać następujące cztery warunki określone na podstawie kryteriów dotyczących zasady „nie czyń poważnych szkód” na potrzeby łagodzenia zmiany klimatu i zapewnienia minimalnych gwarancji społecznych, co służy wyraźnemu celowi, jakim jest brak zmiany ogólnych kryteriów kwalifikowalności InvestEU określonych w rozporządzeniu w sprawie InvestEU i w wytycznych inwestycyjnych. Te cztery warunki wymieniono w punktach poniżej:

— W przypadku projektów obejmujących następujące działania: rozkład beztlenowy bioodpadów, wychwytywanie i utylizacja gazu wysypiskowego – należy wprowadzić plan monitorowania ucieczki emisji metanu w obiekcie.

— W przypadku projektów obejmujących transport CO2 i stałe podziemne geologiczne składowanie CO2 – należy wprowadzić szczegółowy plan monitorowania zgodnie z przepisami dyrektywy 2009/31/WE (18) w sprawie CCS oraz dyrektywy (UE) 2018/410 (19) zmieniającej dyrektywę ustanawiającą unijny system handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS).

— W przypadku projektów obejmujących następujące działania: kolejowy transport towarowy, transport towarowy wodami śródlądowymi, modernizacja aktywów w transporcie pasażerskim i towarowym wodami śródlądowymi, morski i przybrzeżny transport towarowy, usługi drogowego transportu towarowego – wsparcia w ramach InvestEU nie należy przeznaczać na finansowanie statków, pojazdów lub taboru przeznaczonych (20) do transportu paliw kopalnych (w tym taboru używanego przy wydobywaniu węgla kamiennego lub zbiornikowców olejowych).

— Należy przestrzegać minimalnych gwarancji społecznych określonych w art. 18 rozporządzenia (UE) 2020/852 w sprawie ustanowienia ram ułatwiających zrównoważone inwestycje (21). Te minimalne gwarancje nie mają wpływu na stosowanie surowszych wymogów – w stosownych przypadkach – dotyczących pracy, zdrowia, bezpieczeństwa oraz zrównoważonego rozwoju społecznego określonych w prawie Unii. W szczególności partnerzy wykonawczy/pośrednicy finansowi powinni zwrócić się do promotora projektu/ostatecznego odbiorcy z prośbą odnośnie do ich operacji o potwierdzenie, że (22): 1) promotor projektu/ostateczny odbiorca wprowadził skuteczne środki, odpowiednie do charakteru i skali operacji oraz związanego z nią ewentualnego ryzyka i oddziaływania w wymiarze środowiskowym i społecznym, w celu zapewnienia: a) poszanowania praw socjalnych, tj. zapobiegania naruszaniu praw socjalnych ustanowionych w przepisach UE, oraz wyeliminowania wszelkiego ryzyka i negatywnego oddziaływania w obszarze praw człowieka spowodowanych ich operacją; b) istotnego zaangażowania zainteresowanych stron (23), w tym odpowiedniego mechanizmu dotyczącego rejestracji i rozpatrywania skarg, w stosownych przypadkach i zgodnie z wymogami określonymi w odpowiednich przepisach; 2) osoby pracujące przy projekcie (24): a) nie są ofiarami pracy przymusowej lub niewolniczej ani pracy dzieci; b) mają zapewnione równe traktowanie i równe szanse (takie samo wynagrodzenie dla mężczyzn i kobiet za pracę o takiej samej wartości); c) nie są dyskryminowane ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, religię, poglądy polityczne, pochodzenie narodowe lub społeczne; d) mają wolność zrzeszania się (możliwość zakładania związków zawodowych i bycia ich członkami) oraz prawo do organizowania się (prawo do organizacji strajków); oraz e) mają prawo do rokowań zbiorowych.

1.5. Ewaluacja śródokresowa i przegląd śródokresowy niniejszych wytycznych

Zgodnie z art. 29 rozporządzenia w sprawie InvestEU do dnia 30 września 2024 r. Komisja musi przedstawić Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie z niezależnej śródokresowej ewaluacji Programu InvestEU. Ewaluacja ta musi również obejmować ocenę stosowania kontroli zrównoważonego charakteru projektów. Na podstawie wyników tej ewaluacji i po uwzględnieniu zmian na rynku finansowym, wejścia w życie unijnej systematyki dotyczącej zrównoważonego rozwoju (25) i zaktualizowanej dyrektywy w sprawie sprawozdawczości niefinansowej (26) z czasem wymogi opisane w niniejszych wytycznych mogą się zmienić (zarówno w odniesieniu do finansowania bezpośredniego, jak i pośredniego).

Dlatego też zdecydowanie zaleca się, aby zarówno partnerzy wykonawczy, jak i pośrednicy finansowi uwzględnili takie prawdopodobne zmiany, gdyż mogą one mieć wpływ na przyszłe operacje.

2. KONTROLA ZRÓWNOWAŻONEGO CHARAKTERU BEZPOŚREDNICH OPERACJI FINANSOWANIA

2.1. Ogólne zasady i ogólne podejście do kontroli

W niniejszym rozdziale określono metody i narzędzia dla partnerów wykonawczych niezbędne do przeprowadzenia w ramach InvestEU analizy i kontroli zaproponowanych bezpośrednich operacji z zakresu finansowania i inwestycji w trzech wymiarach zrównoważonego rozwoju, zgodnie z wymogami określonymi w art. 8 ust. 5 rozporządzenia w sprawie InvestEU (27). W art. 8 ust. 6 przedstawiono dalsze szczegóły dotyczące celu niniejszych wytycznych, które muszą umożliwiać:

a) w odniesieniu do przystosowania się do zmiany klimatu – zapewnianie odporności na potencjalne negatywne oddziaływanie zmiany klimatu poprzez ocenę ryzyka i wrażliwości na zmiany klimatu, w tym poprzez odpowiednie działania przystosowawcze, a w odniesieniu do łagodzenia zmiany klimatu – uwzględnianie w analizie kosztów i korzyści kosztów emisji gazów cieplarnianych i pozytywnych skutków działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu;

b) uwzględnienie całościowego oddziaływania projektów pod względem kluczowych składników kapitału naturalnego, a mianowicie powietrza, wody, gruntów i różnorodności biologicznej;

c) oszacowanie oddziaływania społecznego projektów, w tym wpływu na równouprawnienie płci, włączenie społeczne niektórych obszarów lub populacji oraz rozwój gospodarczy obszarów i sektorów dotkniętych wyzwaniami strukturalnymi, takimi jak konieczność dekarbonizacji gospodarki;

d) identyfikację projektów, które są niezgodne z realizacją celów klimatycznych;

e) zapewnianie partnerom wykonawczym wytycznych na potrzeby analizy przewidzianej w ust. 5.

Na rys. 1 zilustrowano proponowane podejście dotyczące kontroli zrównoważonego charakteru bezpośrednich operacji z zakresu finansowania i inwestycji w ramach InvestEU. Obejmuje ona następujące etapy:

— ocenę zgodności z przepisami unijnymi i krajowymi. Stanowi ona warunek konieczny do objęcia finansowaniem wszystkich operacji. Obejmie ona ocenę zgodności z wymogami prawnymi w ramach trzech wymiarów zrównoważonego rozwoju (klimatycznego, środowiskowego i społecznego) i może być przeprowadzona w czasie całego procesu kontroli równolegle do badania due diligence, w razie potrzeby, oraz należy ją zasadniczo ukończyć przed złożeniem wniosku o udzielenie gwarancji UE. Jeżeli przeprowadzenie oceny jest niemożliwe, w dokumentacji prawnej należy uwzględnić odpowiednie warunki zapewniające, aby projekt był w pełni zgodny z mającymi zastosowanie przepisami;

— analizę w ramach InvestEU służącą identyfikacji ewentualnego ryzyka i oddziaływania, jakie wiążą się z proponowanymi operacjami w odnośnych trzech wymiarach;

— dalszą ocenę i kontrolę w zakresie stosownych elementów, których dotyczy ryzyko w poszczególnych wymiarach, na podstawie zidentyfikowanego ewentualnego ryzyka i oddziaływania, w tym ustalenie działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu lub środków łagodzących i ocena zgodności z celami klimatycznymi (28);

— zakończenie kontroli zrównoważonego charakteru projektów i przedstawienie sprawozdania Komitetowi Inwestycyjnemu InvestEU celem wsparcia procesu podejmowania decyzji w sprawie wniosku o udzielenie gwarancji UE.

Rysunek 1

Ogólny zarys podejścia do kontroli zrównoważonego charakteru projektów

Wszystkie operacje wspierane w ramach InvestEU, niezależnie od ich wielkości, muszą być zgodne z mającymi zastosowanie przepisami unijnymi i krajowymi. Z tego powodu wszystkie operacje będą wymagały oceny oraz potwierdzenia ich zgodności z prawem.

Jak opisano w poprzednim rozdziale, zastosowanie mają progi określone na podstawie wielkości całkowitej operacji z zakresu inwestycji, a w przypadku operacji poniżej takich progów przeprowadzenie analizy i kontroli nie będzie wymagane. Wyjątek od tej zasady stanowią projekty, które wymagają przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko na podstawie dyrektywy w sprawie OOŚ (przedsięwzięcia wymienione w załączniku I lub przedsięwzięcia wymienione w załączniku II określone jako podlegające ocenie) – w tych przypadkach przeprowadzenie kontroli w wymiarze środowiskowym, społecznym i klimatycznym będzie wymagane niezależnie od całkowitego kosztu projektu, w odniesieniu do oddziaływania określonego w sprawozdaniu z OOŚ (29) i na podstawie tego sprawozdania. Takie podejście jest zgodne z wymogami określonymi w rozporządzeniu w sprawie InvestEU.

Zdecydowanie zaleca się jednak, aby w przypadku poszczególnych projektów o wartości poniżej ustalonego progu partnerzy wykonawczy i promotorzy projektów ocenili: (i) czy z daną operacją z zakresu inwestycji wiąże się znaczne ewentualne ryzyko w co najmniej jednym wymiarze zrównoważonego rozwoju; oraz (ii) czy w przypadku danej operacji z zakresu inwestycji korzystne byłoby przeprowadzenie co najmniej etapu analizy opisanego w kolejnych sekcjach.

W celu propagowania stosowania pozytywnego programu zdecydowanie zaleca się, aby partnerzy wykonawczy we współpracy z promotorami projektów/ostatecznymi odbiorcami rozważyli możliwość zwiększenia pozytywnego oddziaływania projektów, które finansują, co skutkowałoby poprawą wyników danej operacji pod względem zrównoważonego rozwoju. Opracowano listy kontrolne – z których można korzystać na zasadzie dobrowolności – pomocne w identyfikacji możliwości zwiększenia pozytywnego oddziaływania (zob. załącznik 3).

Ponadto w niniejszych wytycznych zaleca się, aby ocenę w odniesieniu do przedmiotowych trzech wymiarów przeprowadzano w sposób zintegrowany, przywiązując szczególną uwagę do powiązań i synergii występujących między poszczególnymi wymiarami (30).

W przypadku projektów infrastrukturalnych przeprowadzenie wszystkich procedur prawnych koniecznych do uzyskania pozwoleń i zezwoleń zajmuje stosunkowo dużo czasu. Przyjmuje się, że w przypadku projektów, w odniesieniu do których wydano już wszystkie niezbędne zezwolenia i pozwolenia, a w wyniku kontroli ustalono dodatkowe środki, możliwe jest zalecenie i wdrożenie jedynie ograniczonych dodatkowych środków w niektórych sytuacjach (na przykład nie ma już możliwości wdrożenia środków, które można było zastosować na wcześniejszych etapach cyklu rozwoju projektu). Partnerzy wykonawczy i promotorzy projektów znajdą się zatem w sytuacji, w której mogą zaproponować jedynie takie dodatkowe środki, których zastosowanie jest w praktyce wykonalne w przypadku projektów znajdujących się na zaawansowanym etapie realizacji. Takie sytuacje należy szczegółowo wskazać i odpowiednio wyjaśnić w dokumentacji przedstawianej komitetowi inwestycyjnemu (szczególnie jeżeli zalecono i wdrożono jakiekolwiek dodatkowe środki).

Aby uniknąć pomyłek w odniesieniu do terminologii stosowanej w ogólnym kontekście Programu InvestEU (np. w wytycznych inwestycyjnych), proponujemy używanie w tym rozdziale terminu projekt zgodnie z definicją określoną w rozdziale 1.1 w przypadku odniesień do operacji bazowych, które będą podlegały analizie w ramach InvestEU i (w stosownych przypadkach) kontroli (31).

2.2. Wymiar klimatyczny

2.2.1. Wprowadzenie

W niniejszej sekcji przedstawiono metodykę, którą należy stosować podczas przeprowadzania kontroli zrównoważonego charakteru projektów w wymiarze klimatycznym w kontekście bezpośredniego finansowania w ramach InvestEU.

Zgodnie z wymogami określonymi w art. 8 ust. 6 rozporządzenia w sprawie InvestEU celem tej metodyki jest zapewnienie partnerom wykonawczym zasad i narzędzi, które umożliwiają: a) w odniesieniu do przystosowania się do zmiany klimatu – zapewnianie odporności na potencjalne negatywne oddziaływanie zmiany klimatu poprzez ocenę ryzyka i wrażliwości na zmiany klimatu, a także poprzez wdrożenie współmiernych odpowiednich działań przystosowawczych, oraz b) w odniesieniu do łagodzenia zmiany klimatu – ocenę spójności z unijnymi celami i zobowiązaniami klimatycznymi, uwzględnianie kosztów emisji gazów cieplarnianych związanych z proponowanymi projektami, a także odzwierciedlenie pozytywnych skutków działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu w analizie wariantów, ocenie ekonomicznej lub analizie kosztów i korzyści.

Metodyka przedstawiona w niniejszych wytycznych w dużej mierze odzwierciedla metodykę opisaną szczegółowo w zawiadomieniu Komisji w sprawie technicznych wytycznych dotyczących weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027 (Commission notice on technical guidance on the climate proofing of infrastructure in the period 2021-2027) („wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027”) (32). W rezultacie metodyka ta bazuje na uznanych na forum międzynarodowym metodykach zarówno w zakresie oceny ryzyka zmiany klimatu i wrażliwości na zmiany klimatu, jak i oceny i ograniczenia emisji gazów cieplarnianych.

Celem tej metodyki jest ustalenie: (i) w jaki sposób i w jakim zakresie zmiana klimatu i jej skutki mogą niekorzystnie wpłynąć na realizację projektu, w celu określenia współmiernych działań przystosowawczych, a także (ii) w jaki sposób dany projekt może przyczynić się do osiągnięcia ogólnych celów w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych, w tym w przypadku, w którym dany projekt stanowi część spójnych ram planowania (np. zintegrowanego planu rozwoju obszarów miejskich) i powiązanego programu inwestycyjnego. Chociaż metodykę tę opracowano z myślą o projektach infrastrukturalnych, zalecane podejścia i narzędzia można by wykorzystywać w szerszym zakresie wykraczającym poza elementy, które można ściśle uznać za elementy infrastruktury w celu identyfikacji rodzajów ryzyka zmiany klimatu, na które dany projekt jest narażony, lub w celu oceny emisji gazów cieplarnianych związanych z danym projektem w odniesieniu do celów klimatycznych UE.

Jak opisano w wytycznych dotyczących weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027, jeżeli chodzi o przystosowanie się do zmiany klimatu, na potrzeby oceny ryzyka zmiany klimatu przeprowadzanej w przypadku projektów – oprócz podejść lub ram metodycznych, na których bazują te wytyczne – można również stosować inne najnowsze i uznane na forum międzynarodowym podejścia lub ramy metodyczne (np. piąte sprawozdanie oceniające Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC)) (33), gdyż z założenia mają one umożliwić użytkownikowi wyciągnięcie równoważnych wniosków.

Jeżeli chodzi o łagodzenie zmiany klimatu, głównym punktem odniesienia dla oceny emisji gazów cieplarnianych jest opracowana przez EBI metodyka oceny śladu węglowego (34) zalecana w wytycznych dotyczących weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027. Ewentualnie można stosować metodyki oceny śladu węglowego, które zostały opublikowane i uzgodnione na forum międzynarodowym. Istnieje również możliwość stosowania wewnętrznych metodyk partnerów wykonawczych pod warunkiem, że takie metody są zgodne z przyjętymi przez międzynarodowe instytucje finansowe ramami dotyczącymi zharmonizowanego podejścia do rozliczania emisji gazów cieplarnianych (35).

Niezależnie od wyboru metodyki, należy wyraźnie wskazać, jaka metodyka jest stosowana. We wszystkich przypadkach należy zgłosić bezwzględne wielkości emisji (emisje brutto) i względne wielkości emisji (emisje netto) związane z projektami. Należy jasno określić zakres danych zgłaszanych w odniesieniu do danego projektu (tj. czy dotyczą one całego projektu czy tylko jego części) oraz scenariusz odniesienia na potrzeby obliczenia względnych emisji gazów cieplarnianych.

W porozumieniu paryskim (36) ustanowiono uzgodniony na forum międzynarodowym cel polegający na ograniczeniu wzrostu średniej temperatury globalnej oraz globalny cel w zakresie rozwoju odpornego na zmianę klimatu lub przystosowania się do zmiany klimatu. Podejście zaprezentowane w całej treści niniejszego rozdziału ma na celu wspieranie przygotowywania operacji z zakresu inwestycji dostosowanych do celów określonych w porozumieniu paryskim oraz w Europejskim prawie o klimacie, które ma zostać przyjęte.

2.2.2. Ogólne podejście do kontroli zrównoważonego charakteru projektów pod względem wpływu na klimat

Weryfikacja pod względem wpływu na klimat to wygodne skrócone określenie oznaczające proces włączenia kwestii związanych z przystosowaniem się do zmiany klimatu i łagodzeniem zmiany klimatu do procesu rozwoju istniejących aktywów lub planowanych operacji z zakresu inwestycji. Na rys. 2 przedstawiono główne etapy weryfikacji pod względem wpływu na klimat.

Rysunek 2

Zarys procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat

Źródło: Wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

Na schemacie ukazano dwa filary weryfikacji pod względem wpływu na klimat. Filar po prawej stronie koncentruje się na kwestii odporności na zmianę klimatu i przystosowania się do zmiany klimatu. Filar po lewej stronie koncentruje się na kwestii neutralności klimatycznej i łagodzenia zmiany klimatu.

Oba filary analizy podzielono na dwie fazy. Pierwsza faza obejmuje etap analizy, którego celem jest z jednej strony identyfikacja znaczenia ewentualnego ryzyka zmiany klimatu z punktu widzenia rozważanej inwestycji (na potrzeby przystosowania się do zmiany klimatu), a z drugiej strony – ocena spójności z unijnymi zobowiązaniami klimatycznymi i określenie ilościowe stosownych emisji gazów cieplarnianych (na potrzeby łagodzenia zmiany klimatu). Od wyniku analizy będzie zależało, czy konieczne jest przeprowadzenie etapu drugiego obejmującego dalszą szczegółową ocenę.

W przypadku InvestEU, jeżeli chodzi o weryfikację pod względem wpływu na klimat w przypadku finansowania bezpośredniego, pod uwagę bierze się przede wszystkim poszczególne projekty znajdujące się na różnych etapach rozwoju, w których realizację zaangażowane są różnego rodzaju (publiczne lub prywatne) zainteresowane strony. Należy ponadto zauważyć, że włączanie kwestii klimatycznych w proces przygotowania inwestycji stanowi ciągły proces, który w miarę możliwości należy uwzględnić od samego początku, a następnie we wszystkich fazach cyklu życia projektu (37) oraz w ramach powiązanych procesów i analiz.

W wytycznych dotyczących weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027 przedstawiono więcej informacji na temat procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat na poszczególnych etapach cyklu życia projektu (38).

2.2.3. Zgodność z prawem

Zgodnie z motywami 8, 9 i 10 rozporządzenia w sprawie InvestEU projekty finansowane ze środków Funduszu InvestEU powinny przyczyniać się do osiągnięcia unijnych celów i zobowiązań klimatycznych, w tym celu polegającego na osiągnięciu przez UE neutralności klimatycznej do 2050 r. oraz nowych celów UE w dziedzinie klimatu na 2030 r. Ponadto art. 8 ust. 5 rozporządzenia w sprawie InvestEU stanowi, że projekty niezgodne z celami klimatycznymi nie kwalifikują się do wsparcia na podstawie rozporządzenia w sprawie InvestEU.

Kwestie dotyczące zmiany klimatu stanowią również istotny element oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ) projektu (zob. kolejny rozdział 2.3 poświęcony zagadnieniu weryfikacji pod względem wpływu na środowisko). Dotyczy to obu filarów weryfikacji pod względem wpływu na klimat, tj. łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej.

W przypadku podgrupy operacji z zakresu inwestycji wymagających OOŚ (przedsięwzięcia wymienione w załączniku I lub przedsięwzięcia wymienione w załączniku II określone jako podlegające ocenie) przeprowadzanej zgodnie z wymogami określonymi w zmienionej dyrektywie w sprawie OOŚ wynik weryfikacji pod względem wpływu na klimat zostanie również odzwierciedlony w sprawozdaniu z OOŚ. Zwykle ocenę oddziaływania na środowisko i pozostałe oceny dotyczące kwestii środowiskowych należy zaplanować i włączyć do cyklu życia projektu z należytym uwzględnieniem procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat.

Po przeprowadzeniu kontroli pod kątem wymogów w zakresie zgodności z prawem i w zależności od całkowitego kosztu projektu związanego z realizacją inwestycji przechodzi się do etapu analizy projektu.

Weryfikacji pod względem wpływu na klimat nie trzeba przeprowadzać w przypadku operacji o wartości poniżej progu 10 mln EUR, które nie wymagają przeprowadzenia OOŚ (przedsięwzięcia wymienione w załączniku II określone jako niepodlegające ocenie lub nieobjęte zakresem stosowania dyrektywy w sprawie OOŚ). Aby jednak promować pozytywne podejście do uwzględniania kwestii związanych ze zmianą klimatu oraz zwiększać świadomość na temat ryzyka zmiany klimatu (i powiązanego oddziaływania) proponowanej inwestycji, zdecydowanie zaleca się, aby promotorzy projektów i partnerzy wykonawczy:

— rozważyli możliwość przeprowadzenia etapu analizy odporności na zmianę klimatu, opisanego w kolejnych sekcjach, w celu identyfikacji ewentualnego ryzyka związanego z klimatem, które dotyczy proponowanego projektu (i powiązanych aktywów). W stosownych przypadkach powinni oni też zaplanować odpowiednie działania przystosowawcze, które mają zostać włączone do projektu;

— jeżeli chodzi o ocenę śladu węglowego, partnerzy wykonawczy i promotorzy projektów mogliby również przeprowadzić ocenę w przypadku projektów inwestycyjnych o wartości poniżej progu 10 mln EUR, szczególnie jeżeli: a) istnieją wątpliwości w kwestii, czy proponowana inwestycja może przyczynić się do wzrostu/redukcji emisji do poziomu powyżej progów opisanych w sekcji 2.2.5.1 poniżej; oraz b) proponowany projekt stanowi element szerszego programu inwestycyjnego, w odniesieniu do którego przeprowadzono ogólną ocenę pod kątem emisji gazów cieplarnianych (39).

W przypadku operacji o wartości powyżej progu 10 mln EUR – niezależnie od tego, czy wymagają one oceny oddziaływania na środowisko, czy też nie – w toku oceny należy przeprowadzić proces analizy i kontroli w ramach InvestEU, w stosownych przypadkach, zgodnie z wytycznymi dotyczącymi odporności na zmianę klimatu i neutralności klimatycznej, jak opisano w kolejnych sekcjach.

2.2.4. Odporność na zmianę klimatu

2.2.4.1. Analiza pod kątem odporności na zmianę klimatu – przystosowanie się do zmiany klimatu

Zgodnie z zaleceniami określonymi w wytycznych dotyczących weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027 etap analizy pod kątem odporności na zmianę klimatu jest pierwszym etapem w procesie kontroli, a celem tego etapu jest identyfikacja i ocena ewentualnego ryzyka – obecnego i przyszłego – związanego ze zmianą klimatu, występującego w przypadku projektów zgłoszonych do objęcia wsparciem w ramach InvestEU.

Ocena w ramach analizy dzieli się na trzy następujące etapy:

Celem oceny podatności na zagrożenia (40) jest identyfikacja istotnych zagrożeń klimatycznych (41) występujących w przypadku danego konkretnego rodzaju projektów w planowanej lokalizacji.

Podatność projektu na zagrożenia zależy od połączenia dwóch aspektów: (i) stopnia ogólnej wrażliwości elementów projektu na zagrożenia klimatyczne (wrażliwość); oraz (ii) prawdopodobieństwa wystąpienia tych zagrożeń w miejscu realizacji projektu w danym czasie i w przyszłości (narażenie). Te dwa aspekty można poddać szczegółowej ocenie oddzielnie (jak opisano poniżej) lub łącznie.

Celem analizy wrażliwości jest wskazanie, jakie zagrożenia klimatyczne są istotne w przypadku danego konkretnego rodzaju inwestycji, niezależnie od miejsca jej realizacji. W ramach tej analizy projekt należy zbadać kompleksowo, biorąc pod uwagę jego poszczególne elementy oraz sposób jego funkcjonowania w szerszej sieci lub w szerszym systemie.

W odniesieniu do każdego zagadnienia i zagrożenia klimatycznego należy określić, czy wrażliwość jest „wysoka”, „średnia” czy „niska”:

— wysoka wrażliwość: zagrożenie klimatyczne może oddziaływać w sposób znaczący na aktywa oraz procesy, nakłady, produkty i połączenia transportowe;

— średnia wrażliwość: zagrożenie klimatyczne może oddziaływać w niewielkim stopniu na aktywa oraz procesy, nakłady, produkty i połączenia transportowe;

— niska wrażliwość: zagrożenie klimatyczne nie ma żadnego oddziaływania (lub oddziałuje w sposób nieznaczący).

Rysunek 3

Analiza wrażliwości na zagrożenia klimatyczne

Źródło: Wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

Celem analizy narażenia jest wskazanie, które zagrożenia są istotne w planowanym miejscu realizacji projektu, niezależnie od rodzaju projektu. Analizę narażenia można podzielić na dwie części: (i) analizę narażenia w związku z obecnymi warunkami klimatycznymi; oraz (ii) analizę narażenia w związku z zakładanymi przyszłymi warunkami klimatycznymi. Aby ocenić narażenie w związku z obecnymi i przeszłymi warunkami klimatycznymi, należy korzystać z dostępnych historycznych i aktualnych danych dotyczących danego miejsca. Aby zrozumieć, w jaki sposób poziom narażenia może zmienić się w przyszłości, można skorzystać z modelowych prognoz klimatycznych (42). Należy zwrócić szczególną uwagę na zmiany częstotliwości występowania ekstremalnych zdarzeń pogodowych i ich intensywności.

W odniesieniu do każdego zagrożenia klimatycznego należy określić, czy obecne i przyszłe narażenie jest „wysokie”, „średnie” czy „niskie”.

Rysunek 4

Analiza narażenia

Źródło: Wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

W analizie podatności na zagrożenia uwzględnia się łącznie wyniki odpowiednio analizy wrażliwości i narażenia w celu identyfikacji najistotniejszych zagrożeń dotyczących proponowanej inwestycji (jako takie można uznać zagrożenia, w przypadku których podatność oceniono jako „średnią” lub „wysoką”).

Rysunek 5

Analiza podatności na zagrożenia

Źródło: Wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

Jeżeli zarówno wrażliwość, jak i narażenie uznano za „niskie” lub jeżeli w wyniku łącznej oceny podatności na zagrożenia wszystkie zagrożenia uznaje się – na uzasadnionej podstawie – za nieznaczne lub znikome, dalsza ocena ryzyka (zmiany klimatu) może być niepotrzebna. W takich przypadkach na tym etapie można zakończyć proces kontroli w ramach InvestEU i należy przedstawić wynik przeprowadzonej analizy wraz z niezbędnymi danymi i uzasadnieniem.

Jeżeli wrażliwość lub narażenie (lub ogólną podatność na zagrożenia w przypadku łącznej oceny) uznano za „średnie” lub „wysokie”, wówczas projekt należy poddać ocenie ryzyka zmiany klimatu zgodnie z metodyką opisaną w kolejnej sekcji.

W każdym przypadku ostateczną decyzję o przeprowadzeniu szczegółowej oceny ryzyka opartej na zidentyfikowanych zagrożeniach należy podejmować na podstawie uzasadnionej oceny partnera wykonawczego (przeprowadzanej przy wsparciu ze strony promotora projektu lub zespołu realizującego daną ocenę klimatu) dotyczącej konkretnej sytuacji związanej z daną proponowaną inwestycją (43) (44).

Aby uzyskać bardziej szczegółowe wytyczne metodyczne dotyczące etapu analizy, partnerzy wykonawczy i promotorzy projektów powinni zapoznać się z wytycznymi dotyczącymi weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

2.2.4.2. Ocena ryzyka zmiany klimatu i przystosowanie się do zmiany klimatu

Projekty, w przypadku których w wyniku oceny podatności na zagrożenia ustalono „średnie” lub „wysokie” potencjalne ryzyko zmiany klimatu, należy poddać szczegółowej ocenie ryzyka zmiany klimatu.

Ocena ryzyka zmiany klimatu stanowi usystematyzowaną metodę analizy istotnych zagrożeń klimatycznych i ich oddziaływania, której celem jest uzyskanie informacji na potrzeby podejmowania decyzji w związku z proponowaną inwestycją. Należy zarządzać każdym znacznym potencjalnym ryzykiem związanym z projektem i wynikającym ze zmiany klimatu oraz ograniczyć takie ryzyko do dopuszczalnego poziomu, stosując współmierne działania przystosowawcze, które należy uwzględnić w projekcie.

Proces ten obejmuje:

— ocenę prawdopodobieństwa wystąpienia i dotkliwości oddziaływania związanego z zagrożeniami zidentyfikowanymi w toku oceny podatności na zagrożenia przeprowadzonej na etapie analizy;

— ocenę znaczenia zidentyfikowanego ewentualnego ryzyka z punktu widzenia konkretnej operacji z zakresu inwestycji;

— identyfikację działań przystosowawczych w celu wyeliminowania potencjalnego znacznego ryzyka zmiany klimatu.

Ocena prawdopodobieństwa dotyczy tego, na ile prawdopodobne jest, że zidentyfikowane zagrożenia klimatyczne wystąpią w danym czasie, np. w cyklu życia projektu. Prawdopodobieństwo można przedstawić w formie jakościowego lub ilościowego oszacowania w odniesieniu do każdego odpowiedniego zagrożenia klimatycznego. Należy zauważyć, że w cyklu życia projektu prawdopodobieństwo może się znacząco zmienić.

Ocena oddziaływania (zwana również oceną „dotkliwości” lub „wagi”) dotyczy tego, co stałoby się w przypadku faktycznego wystąpienia danego zidentyfikowanego zagrożenia klimatycznego i jakie wiązałyby się z tym konsekwencje dla inwestycji. Ocenę tę należy przeprowadzać, stosując skalę oddziaływania w podziale na zagrożenia. W takiej ocenie zwykle bierze się pod uwagę między innymi następujące elementy: (i) aktywa fizyczne i operacje; (ii) zdrowie i bezpieczeństwo; (iii) oddziaływanie na środowisko; (iv) oddziaływanie na społeczeństwo; (v) skutki finansowe; oraz (vi) ryzyko utraty reputacji. W ocenie należy uwzględnić zdolności przystosowawcze dostępne w ramach projektu i systemu, w którym projekt funkcjonuje, np. w jakim stopniu można zaradzić stwierdzonemu oddziaływaniu i jaki poziom ryzyka jest dopuszczalny w ramach danego projektu. Należy również rozważyć, na ile dany projekt inwestycyjny jest istotny dla szerszej sieci lub szerszego systemu (tj. należy przeprowadzić analizę krytyczności) oraz czy może on prowadzić do wystąpienia dodatkowego szerszego oddziaływania i skutków kaskadowych.

Dzięki łącznej analizie tych dwóch czynników – prawdopodobieństwa i oddziaływania – można ustalić poziom znaczenia każdego potencjalnego rodzaju ryzyka. Ryzyko można przedstawić za pomocą matrycy ryzyka w celu identyfikacji najbardziej znacznego potencjalnego ryzyka i ryzyka, które wymaga podjęcia w przyszłości działań przystosowawczych.

Rysunek 6

Ocena ryzyka

Źródło: Wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

Promotor projektu i zespół ekspertów przeprowadzający ocenę muszą zadecydować, jaki należy przyjąć dopuszczalny poziom ryzyka oraz jakie ryzyko jest znaczne, a jakie nie, a decyzja w tych kwestiach będzie zależała od szczególnych okoliczności projektu. W każdym razie ustalenia te zawsze należy opisać w przejrzysty i logiczny sposób oraz odpowiednio uwzględnić w ogólnej ocenie ryzyka związanego z projektem. Informacje te są również bardzo ważne dla partnera wykonawczego, gdyż urzeczywistnienie się ryzyka będzie miało istotny wpływ na proponowaną inwestycję i może skutkować brakiem realizacji operacji objętej wsparciem.

Jeżeli w wyniku oceny ryzyka okaże się, że istnieje znaczne potencjalne ryzyko związane z projektem i wynikające ze zmiany klimatu, wówczas należy zarządzać takim ryzykiem i ograniczyć je do dopuszczalnego poziomu (45).

Rysunek 7

Zarys identyfikacji, oceny i planowania/włączenia stosownych wariantów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Źródło: Wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

W odniesieniu do każdego zidentyfikowanego znacznego ryzyka należy rozważyć i przeanalizować odpowiednie działania przystosowawcze. Przystosowanie się do zmiany klimatu będzie często oznaczało przyjęcie zarówno działań strukturalnych (takich jak zmiana projektu lub specyfikacji fizycznych aktywów i infrastruktury lub przyjęcie alternatywnych lub udoskonalonych rozwiązań), jak i działań niestrukturalnych (takich jak planowanie przestrzenne, udoskonalone programy monitorowania lub działania w sytuacjach wyjątkowych, szkolenie pracowników i dzielenie się wiedzą, opracowanie strategicznych ocen ryzyka zmiany klimatu, rozwiązania finansowe takie jak ubezpieczenie).

Należy przeanalizować różne warianty w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, aby ustalić odpowiednie działanie lub kombinację działań, a nawet w celu rozważenia odłożenia w czasie realizacji (elastyczne/dostosowawcze działania), które można zastosować w celu ograniczenia ryzyka do dopuszczalnego poziomu. Preferowane działania należy następnie włączyć do projektu na etapie jego opracowywania lub eksploatacji, aby zwiększyć odporność tego projektu na zmianę klimatu (46).

Ponadto zaleca się, aby w ramach dobrej praktyki zarządzania promotor projektu prowadził stałe monitorowanie przez cały okres eksploatacyjny inwestycji, aby: (i) sprawdzić stopień dokładności przeprowadzonej oceny i wykorzystać tę wiedzę w przyszłych ocenach i projektach; oraz (ii) ustalić, czy istnieje prawdopodobieństwo osiągnięcia konkretnych punktów lub progów aktywacji, których przekroczenie oznacza konieczność wprowadzenia dodatkowych działań przystosowawczych.

2.2.5. Neutralność klimatyczna i łagodzenie (47) zmiany klimatu

2.2.5.1. Analiza pod kątem łagodzenia zmiany klimatu

Pojęcie „łagodzenia zmiany klimatu” oznacza podejmowanie działań zmierzających do redukcji emisji gazów cieplarnianych lub zwiększenia sekwestracji gazów cieplarnianych. Kierunek tych działań wyznaczono w ramach unijnych celów redukcji emisji do roku 2030 i 2050. Osiągnięcie celów unijnych oraz celów globalnych wyznaczonych w porozumieniu paryskim wymaga fundamentalnej transformacji naszej gospodarki polegającej na odchodzeniu od działalności wysokoemisyjnej na rzecz rozwiązań niskoemisyjnych i neutralnych pod względem emisji, takich jak pozyskiwanie energii ze źródeł odnawialnych i sekwestracja CO2, w połączeniu ze znacznymi postępami w zakresie efektywności energetycznej i zasobooszczędności. Zasada „efektywność energetyczna przede wszystkim” oznacza, że w decyzjach dotyczących inwestycji należy nadać priorytet racjonalnym pod względem kosztów alternatywnym środkom służącym efektywności energetycznej, zwłaszcza racjonalnym pod względem kosztów oszczędności końcowego zużycia energii itp. (48) Przy podejmowaniu decyzji dotyczących inwestycji na podstawie tej zasady pomocne może okazać się określenie ilościowe i monetyzacja emisji gazów cieplarnianych.

Aby zweryfikować i ocenić zgodność proponowanych projektów z unijnymi celami neutralności klimatycznej, partnerzy wykonawczy i promotorzy projektów mogą w miarę możliwości korzystać z kryteriów dotyczących zasady „nie czyń poważnych szkód” na potrzeby łagodzenia zmiany klimatu, określonych w rozporządzeniu (UE) 2020/852 w sprawie ustanowienia ram ułatwiających zrównoważone inwestycje. Ewentualnie partnerzy wykonawczy i promotorzy projektów mogą odnieść się do kryteriów EBI w zakresie gospodarki niskoemisyjnej dostosowanej do porozumienia paryskiego, opublikowanych w planie działania EBI dotyczącym uzyskania statusu banku klimatycznego, lub mogą stosować inną uznaną na forum międzynarodowym i opublikowaną metodykę oceny dostosowania celów w zakresie gospodarki niskoemisyjnej do porozumienia paryskiego.

Dodatkowo wiele projektów wspieranych w ramach InvestEU w latach 2021–2027 będzie obejmować aktywa o cyklu życia wykraczającym poza 2050 r. Konieczna jest zatem analiza ekspercka, która pozwoli zweryfikować zgodność proponowanych projektów, na przykład jeżeli chodzi o ich realizację, utrzymanie i finalną likwidację, z ogólnym celem osiągnięcia zerowej emisji gazów cieplarnianych netto i neutralności klimatycznej. Konsekwentne uwzględnianie kwestii emisji gazów cieplarnianych na poszczególnych etapach rozwoju projektów od najwcześniejszych etapów przyczyni się do łagodzenia zmiany klimatu. Dostępność różnych możliwości – szczególnie na etapie planowania i projektowania – może mieć wpływ na całkowitą emisję gazów cieplarnianych związaną z projektem w okresie jego cyklu życia od budowy, poprzez realizację, aż po likwidację.

W tym kontekście celem analizy operacji objętej InvestEU pod kątem emisji gazów cieplarnianych jest ustalenie, czy należy przeprowadzić ocenę danego proponowanego projektu pod względem śladu węglowego. Jest to niezbędne do ustalenia, czy konieczne jest przeprowadzenie bardziej szczegółowej oceny w tym zakresie, oraz do uwzględnienia wartości pieniężnych takich efektów zewnętrznych w ekonomicznej ocenie inwestycji.

O ile emisje CO2 należy oszacować w przypadku wszystkich projektów, w tabeli 1 poniżej wskazano, w przypadku których kategorii projektów oczekuje się, że emisje najprawdopodobniej będą znaczne, a w przypadku których nie będą one znaczne, które to wskazanie stanowi podstawę do przeprowadzenia analizy w ramach InvestEU.

Zgodnie z wytycznymi dotyczącymi weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027 projekty objęte InvestEU należy poddać ocenie śladu węglowego, jeżeli prawdopodobne jest, że będą źródłem:

— bezwzględnych emisji przekraczających poziom 20 000 ton ekwiwalentu CO2 rocznie (wartość dodatnia lub ujemna),

— względnych emisji przekraczających poziom 20 000 ton ekwiwalentu CO2 rocznie (wartość dodatnia lub ujemna).

W tym zakresie podział projektów na kategorie przedstawiony w tabeli 1 ma wyłącznie charakter orientacyjny.

W celu ustalenia prawdopodobieństwa przekroczenia albo nieprzekroczenia powyższych progów w przypadku danego projektu partnerzy wykonawczy i promotorzy projektów mogą zastosować ocenę ilościową oraz mogą korzystać z wiedzy eksperckiej uzyskanej w toku wcześniejszych projektów lub z innych opublikowanych źródeł. Jeżeli nie ma pewności co do prawdopodobieństwa przekroczenia albo nieprzekroczenia tych progów w przypadku danego projektu, prawdopodobieństwo to należy ocenić przez obliczenie śladu węglowego.

Tabela 1

Wykaz na potrzeby analizy pod kątem śladu węglowego – orientacyjny wykaz przykładowych kategorii projektów

Analiza: Kategorie projektów Zasadniczo, w zależności od skali projektu, w przypadku tych kategorii ocena śladu węglowego NIE BĘDZIE konieczna, chyba że oczekuje się, iż projekt spowoduje znaczne emisje CO2 lub innych gazów cieplarnianych. — Usługi telekomunikacyjne — Sieci zaopatrzenia w wodę pitną — Sieci odprowadzania wód opadowych i ścieków — Realizowane na niewielką skalę oczyszczanie ścieków przemysłowych i oczyszczanie ścieków komunalnych — Inwestycje budowlane (49) — Zakłady mechanicznego/biologicznego przetwarzania odpadów — Działalność w zakresie badań i rozwoju — Produkty farmaceutyczne i biotechnologia — Każda inna kategoria projektów lub skala projektów, w przypadku których oczywiste jest i można potwierdzić ponad wszelką wątpliwość, że bezwzględne lub względne wielkości emisji nie osiągają poziomu 20 000 ton ekwiwalentu dwutlenku węgla rocznie (wartość dodatnia lub ujemna) (50) Zasadniczo ocena śladu węglowego BĘDZIE konieczna — Składowiska stałych odpadów komunalnych — Spalarnie odpadów komunalnych — Duże oczyszczalnie ścieków — Przemysł wytwórczy — Chemikalia i rafinacja — Górnictwo i metale — Przemysł celulozowo-papierniczy — Nabywanie taboru, statków, floty transportowej — Infrastruktura drogowa i kolejowa (51), transport miejski — Porty i platformy logistyczne — Energetyczne linie przesyłowe — Odnawialne źródła energii — Produkcja, przetwarzanie, przechowywanie i transport paliwa — Produkcja cementu i wapna — Produkcja szkła — Elektrociepłownie — Lokalne sieci ciepłownicze — Zakłady skraplania i regazyfikacji gazu ziemnego — Infrastruktura do przesyłu gazu — Każda inna kategoria projektów lub skala projektu, w przypadku których bezwzględne lub względne wielkości emisji mogą przekroczyć poziom 20 000 ton ekwiwalentu dwutlenku węgla rocznie (wartość dodatnia lub ujemna)

Źródło: Wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

Projekty, w przypadku których oczekuje się, że poziomy emisji przekroczą odnośne progi, muszą zostać poddane dalszej ocenie w ramach kolejnej fazy kontroli pod kątem łagodzenia zmiany klimatu (52).

2.2.5.2. Ustalanie śladu węglowego i monetyzacja emisji gazów cieplarnianych

Jak opisano powyżej, łagodzenie zmiany klimatu polega na redukcji emisji gazów cieplarnianych i ograniczeniu globalnego ocieplenia. W ramach projektów i innego rodzaju inwestycji można przyczyniać się do osiągnięcia tego celu, na przykład dzięki opracowywaniu i stosowaniu alternatywnych, niskoemisyjnych rozwiązań.

W niniejszych wytycznych przyjęto podejście, zgodnie z którym ustalanie śladu węglowego nie służy wyłącznie do oszacowania emisji gazów cieplarnianych związanych z daną inwestycją, w momencie gdy jest już ona gotowa do realizacji, ale również jest ono tak samo ważne jako narzędzie wspierające analizę i włączenie rozwiązań niskoemisyjnych na etapie planowania i projektowania, w tym na etapie oceny i wyboru alternatywnych wariantów inwestycyjnych z myślą o propagowaniu kwestii uwzględnianych w gospodarce niskoemisyjnej i rozwiązań niskoemisyjnych (53). Zaleca się zatem, aby od samego początku weryfikacja pod względem wpływu na klimat stanowiła element przygotowań proponowanych inwestycji, a szacunkowe emisje gazów cieplarnianych związanych z inwestycją były należycie uwzględniane także w analizie wariantów i w ekonomicznej ocenie lub analizie kosztów i korzyści.

W odniesieniu do projektów, w przypadku których w toku analizy w ramach InvestEU ustalono możliwość wystąpienia znacznych bezwzględnych lub względnych wielkości emisji, partnerzy wykonawczy zostaną poproszeni o potwierdzenie zgodności proponowanych projektów z unijnymi celami neutralności klimatycznej oraz o określenie ilościowe (we współpracy z promotorem projektu) emisji gazów cieplarnianych z wykorzystaniem uzgodnionej na forum międzynarodowym metodyki oceny śladu węglowego lub o zlecenie takiego ilościowego określenia emisji promotorowi projektu (54).

Następnie należy oszacować wartość pieniężną takich emisji, a uzyskane w ten sposób wartości należy uwzględnić w ocenie ekonomicznej i przy wyborze wariantów niskoemisyjnych oraz przedstawić Komitetowi Inwestycyjnemu w ramach kontroli zrównoważonego charakteru projektów.

W wytycznych dotyczących weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027 jako główny punkt odniesienia na potrzeby obliczenia śladu węglowego wykorzystano metodykę oceny śladu węglowego opracowaną przez EBI (55). Ta zalecana metodyka obejmuje domyślne metody obliczania emisji dla poszczególnych sektorów, takich jak:

— oczyszczanie ścieków i osadów ściekowych

— zakłady unieszkodliwiania odpadów i gospodarowania odpadami,

— składowiska stałych odpadów komunalnych,

— transport drogowy,

— transport kolejowy,

— transport miejski,

— modernizacja budynków,

— porty,

— porty lotnicze,

— leśnictwo.

Jak wskazano powyżej, można również stosować alternatywne, uzgodnione na forum międzynarodowym i udokumentowane metodyki oceny śladu węglowego pod warunkiem zachowania zgodności z minimalnymi wymogami przedstawionymi w rozdziale 2.2.1.

Zaleca się, aby partnerzy wykonawczy zapoznali się z bardziej szczegółowym opracowaniem metodyki oceny śladu węglowego dostępnym w wytycznych dotyczących weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

Ustalanie śladu węglowego wiąże się z różnego rodzaju niepewnością, w tym niepewnością związaną z identyfikacją efektów wtórnych, a także ze scenariuszami odniesienia i szacunkowymi wartościami emisji bazowych. Dlatego też szacunkowe emisje gazów cieplarnianych stanowią zasadniczo wartości przybliżone. W miarę możliwości należy ograniczać niepewność nieodzownie związaną z szacunkami lub obliczeniami emisji gazów cieplarnianych oraz unikać tendencyjności związanej z metodami szacowania.

Jeżeli zachodzi niepewność, do określenia ilościowego emisji gazów cieplarnianych należy stosować zachowawcze dane i założenia. W przypadku zachowawczych wartości i założeń zachodzi większe prawdopodobieństwo przeszacowania bezwzględnych wielkości emisji i „dodatnich” względnych wielkości emisji (wzrost netto) oraz niedoszacowania „ujemnych” względnych wielkości emisji (redukcji netto).

Po określeniu ilościowym emisji gazów cieplarnianych należy oszacować ich wartość pieniężną, a uzyskane w ten sposób wartości należy uwzględnić w ekonomicznej ocenie proponowanej operacji z zakresu inwestycji. Przy przeprowadzaniu monetyzacji należy zastosować uznany i uzgodniony na forum międzynarodowym „kalkulacyjny koszt emisji”. Stosowanie kalkulacyjnego kosztu emisji w odniesieniu do zmiany emisji wynikającej z realizacji projektu pozwala oszacować wartość pieniężną intensywności emisji dwutlenku węgla związanej z danym projektem i wybrać do finansowania projekty przyczyniające się do redukcji emisji gazów cieplarnianych.

W niniejszych wytycznych zaleca się stosowanie kalkulacyjnego kosztu emisji ustalonego niedawno przez EBI jako najlepszy dostępny dowód potwierdzający kalkulacyjny koszt osiągnięcia celu dotyczącego temperatury określonego w porozumieniu paryskim (tj. celu ograniczenia wzrostu temperatury do 1,5 °C) (56). Zalecenie to jest zgodne z wytycznymi dotyczącymi weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027 i pomaga zapewnić porównywalność danych między poszczególnymi projektami przedstawionymi Komitetowi Inwestycyjnemu.

W tabeli 2 przedstawiono kalkulacyjny koszt emisji w podziale na poszczególne lata w okresie 2020–2050.

Tabela 2

Kalkulacyjny koszt emisji gazów cieplarnianych i redukcji tych emisji wyrażony w EUR/t CO2e według cen z 2016 r.

Rok EUR/t CO2e Rok EUR/t CO2e Rok EUR/t CO2e Rok EUR/t CO2e 2020 80 2030 250 2040 525 2050 800 2021 97 2031 278 2041 552 2022 114 2032 306 2042 579 2023 131 2033 334 2043 606 2024 148 2034 362 2044 633 2025 165 2035 390 2045 660 2026 182 2036 417 2046 688 2027 199 2037 444 2047 716 2028 216 2038 471 2048 744 2029 233 2039 498 2049 772

Źródło: Wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027.

Wyżej przedstawiony koszt redukcji emisji dwutlenku węgla stanowi minimalną zalecaną wartość stosowaną do celów oszacowania wartości pieniężnej emisji gazów cieplarnianych. Dopuszcza się stosowanie wyższych wartości w przypadku kosztu emisji dwutlenku węgla (57), na przykład jeżeli takie wartości są wykorzystywane w konkretnym państwie członkowskim lub przez danego partnera wykonawczego. Ponadto kalkulacyjny koszt emisji można skorygować w świetle nowych informacji.

Oszacowanie wartości pieniężnej oddziaływania projektu na zmianę klimatu włącza się do bardziej kompleksowej oceny ekonomicznej, którą zazwyczaj przeprowadzają partnerzy wykonawczy. W rozdziale 2.6 przedstawiono więcej informacji na temat sposobu włączania do oceny ekonomicznej emisji gazów cieplarnianych, których wartość pieniężną oszacowano, przewidywanych w przypadku inwestycji w ramach InvestEU.

2.2.6. Sprawozdawczość i monitorowanie

Partner wykonawczy powinien przedstawić wyniki weryfikacji pod kątem odporności na zmianę klimatu w dokumentacji dotyczącej wyniku całej kontroli zrównoważonego charakteru projektów dostarczanej Komitetowi Inwestycyjnemu. Więcej informacji na ten temat podano w sekcji 4.2.2.

W kontekście przystosowania się do zmiany klimatu należy przedstawić podsumowanie wyników przeprowadzonego procesu z wyraźnie wskazanymi wnioskami dotyczącymi zidentyfikowanego potencjalnego ryzyka zmiany klimatu związanego z inwestycją, a także z opisem:

— metodyki zastosowanej w celu przeprowadzenia weryfikacji pod kątem odporności na zmianę klimatu, wraz z krótkim wskazaniem źródeł danych i informacji wykorzystanych w ocenie;

— przeprowadzonych działań i ewentualnej niepewności dotyczącej podstawowych danych i analizy;

— etapu rozwoju projektu, na którym przeprowadzono ocenę ryzyka i podatności na zagrożenia; oraz

— w stosownych przypadkach – powiązanych działań przystosowawczych zidentyfikowanych i objętych zakresem inwestycji w celu ograniczenia ryzyka do dopuszczalnego poziomu.

Należy przedstawić szczegółowe wyjaśnienia na poparcie poziomu podatności na zagrożenia i poziomu ryzyka w celu zakwalifikowania i uzasadnienia wniosków z oceny. Poziom szczegółowości oceny ryzyka będzie zależał od skali projektu (jego rodzaju, wielkości i względnego znaczenia) oraz od etapu rozwoju projektu. W odniesieniu do każdego zidentyfikowanego znacznego ryzyka w dokumentacji należy również przedstawić, w jaki sposób preferowane działania przystosowawcze zostały lub zostaną włączone do projektu na etapie jego opracowywania lub realizacji, aby zwiększyć odporność tego projektu na odpowiednich etapach rozwoju.

W dokumentacji należy również przedstawić wynik kontroli pod kątem aspektów związanych z łagodzeniem zmiany klimatu, w stosownych przypadkach, wraz z wyjaśnieniem metody przeprowadzania tej kontroli. W przypadku projektów, które objęto pełną oceną pod względem łagodzenia zmiany klimatu, partner wykonawczy musi również przedstawić informacje na temat:

— zgodności proponowanych projektów z unijnymi celami redukcji emisji;

— metodyki zastosowanej w celu oszacowania wielkości i wartości pieniężnej emisji gazów cieplarnianych, zakresu zgłaszanych danych (tj. które elementy projektu uwzględniono w obliczeniach, a których nie uwzględniono), a także szczegółowe informacje na temat zastosowanego scenariusza odniesienia;

— ilościowego określenia bezwzględnych (brutto) i względnych (netto) wielkości emisji gazów cieplarnianych związanych z inwestycją;

— opłat za emisję gazów cieplarnianych wykorzystanych do monetyzacji określonych ilościowo emisji gazów cieplarnianych oraz sposobu uwzględnienia monetyzacji emisji gazów cieplarnianych w ogólnej ekonomicznej ocenie inwestycji.

Zaleca się, aby na etapie eksploatacji inwestycji promotor projektu zrewidował weryfikację pod względem wpływu na klimat i podstawowe założenia oraz porównał je z odpowiednimi obserwacjami, najnowszą wiedzą naukową w dziedzinie klimatu, prognozami i danymi oraz skorygowanymi celami polityki klimatycznej, a następnie przedstawił swoje ustalenia partnerowi wykonawczemu.

2.3. Wymiar środowiskowy

2.3.1. Ogólne podejście do weryfikacji pod względem wpływu na środowisko

Weryfikacja pod względem wpływu na środowisko na potrzeby InvestEU oznacza metodę uwzględniania całościowego oddziaływania projektu pod względem głównych składników kapitału naturalnego, mianowicie powietrza, wody, gruntów (58) i różnorodności biologicznej, zgodnie z wymogami art. 8 ust. 6 rozporządzenia w sprawie InvestEU. Dotyczy to zarówno oddziaływania pozytywnego, jak i negatywnego, niezależnie czy jest ono pośrednie czy bezpośrednie.

Kapitał naturalny odpowiada za przepływ usług lub korzyści ekosystemowych (59). Takie usługi mogą stanowić źródło ekonomicznych, społecznych, środowiskowych i kulturowych korzyści lub innego rodzaju dobrobytu. Wartość takich korzyści można ujmować w sposób jakościowy lub ilościowy (w tym pieniężny) w zależności od kontekstu.

Poniżej przedstawiono wyjaśnienie kluczowych terminów dotyczących kwestii środowiskowych istotnych do celów kontroli:

— Kapitał naturalny: to inaczej zapasy wszystkich odnawialnych i nieodnawialnych zasobów (np. roślin, zwierząt, powietrza, wody, gleby i minerałów). Projekty mogą mieć wpływ zarówno na wielkość takich zasobów (np. poprzez zmianę użytkowania gruntów), jak i ich jakość (np. stan siedlisk).

— Usługi ekosystemowe: kapitał naturalny stanowi źródło usług ekosystemowych, w tym żywności, drewna, czystego powietrza, czystej wody, regulacji klimatu i rekreacji.

— Oddziaływanie: oznacza zmiany kapitału naturalnego lub zapewnianych przez niego usług ekosystemowych. Uwzględnienie kapitału naturalnego oznacza pomiar takiego oddziaływania w celu udoskonalenia sposobu jego uwzględniania w procesie decyzyjnym: — w ramach określenia ilościowego, często jako przepływy. Na przykład pobór wody ma wpływ na zasoby wodne i z czasem może w przyszłości mieć wpływ na dostępność wody (m3 rocznie). Innym przykładem jest zrzut zanieczyszczeń, który wpływa na stan powietrza lub wody (i można go mierzyć w celu ustalenia, czy dzienne dopuszczalne wartości nie są przekraczane). Kolejnym przepływem, który można określić ilościowo, są zmiany użytkowania gruntów: mogą one wpływać na zmianę liczby wycieczek rekreacyjnych organizowanych na danym terenie (liczba wycieczek rocznie) lub zmniejszyć przyjemność z takich wycieczek (poziom zadowolenia z wycieczki); — w stosownych (możliwych i uzasadnionych) przypadkach poprzez wyrażenie oddziaływania w wartościach pieniężnych. Oszacowanie wartości pieniężnej pomaga przełożyć oddziaływanie na szacunkowe koszty szkód (lub szacunkowe korzyści), takie jak: (i) wartość wody, która nie jest już dostępna do użytku (w EUR na m3 rocznie); (ii) koszty poniesione w związku ze wzrostem problemów zdrowotnych wynikających z zanieczyszczenia powietrza (w EUR na przypadek zachorowania rocznie); lub (iii) koszt utraty różnorodności biologicznej (w EUR).

W tabeli 3 przedstawiono przykłady powiązań między kapitałem naturalnym a oddziaływaniem.

Tabela 3

Związek między oddziaływaniem a odnośnymi zmianami w środowisku fizycznym oraz szkodami lub korzyściami

Kapitał naturalny Zmiany kapitału naturalnego lub usług ekosystemowych Przykłady oddziaływania (pozytywnego i negatywnego) Powietrze Zanieczyszczenie powietrza Ilość emitowanych zanieczyszczeń — Oddziaływanie na zdrowie ludzi — Oddziaływanie na budynki (np. korozja) Woda Zanieczyszczenie wody Ilość zrzucanych zanieczyszczeń — Oddziaływanie na zdrowie ludzi — Oddziaływanie na jakość wód śródlądowych lub morskich Zużycie wody Wielkość poboru wody — Oddziaływanie na działalność zależną od wody — Oddziaływanie na środowisko fizyczne zależne od wody — Oddziaływanie na cykl hydrologiczny (np. powodzie, niżówki) Grunty Wytwarzanie odpadów Ilość wytworzonych odpadów — Oddziaływanie na koszty gospodarowania odpadami — Oddziaływanie na środowisko fizyczne (np. w wyniku składowania odpadów lub emisji powstałych wskutek ich spalania) i tym samym przepływy Zmiana użytkowania gruntów Zagospodarowanie lub intensyfikacja użytkowania gruntów na powierzchni wielu hektarów — Zmiany produktów i materiałów pochodzących z gruntów — Zmiany w sekwestracji i składowania dwutlenku węgla — Zmiany kosztów świadczenia usług, które mogłyby być świadczone w sposób naturalny — Oddziaływanie na interakcje in situ i zewnętrzne — Zmiany wartości kulturowej gruntów Różnorodność biologiczna Wpływ na gatunki Odsetek dotkniętych gatunków, poziom zagrożenia lub ochrony dotkniętych gatunków — Zmiany liczebności lokalnej populacji i stanu ochrony gatunków — Zmiany wartości zasobów genetycznych (może to być koszt alternatywny) — Zmiany kosztów świadczenia usług, które mogłyby być świadczone w sposób naturalny (np. zwalczanie agrofagów) — Zmiany wartości kulturowej gatunków Wpływ na siedliska i ekosystemy Powierzchnia utraconego siedliska lub ekosystemu lub powierzchnia siedliska lub ekosystemu w pogorszonym stanie — Zmiany stanu ochrony siedliska lub stanu ekosystemu (60) — Zmiany produktów i zasobów pochodzących z gruntów i morza — Zmiany kosztów świadczenia usług, które mogłyby być świadczone w sposób naturalny — Zmiany wartości kulturowej gruntów i morza — Zmiany odporności (np. klęski żywiołowe)

Źródło: Dokument dotyczący wsparcia technicznego na potrzeby weryfikacji inwestycji objętych Programem InvestEU pod względem wpływu na środowisko.

Jak przedstawiono w rozdziale 2.1, podejście do kontroli zrównoważonego charakteru projektów w wymiarze środowiskowym obejmuje kilka etapów. Jednym z nich jest etap decyzyjny, na którym można zdecydować (na podstawie poziomu ryzyka określonego dla co najmniej jednego elementu w toku analizy projektu), że w przypadku oddziaływania o potencjalnie niskim ryzyku (tj. oddziaływania, które prawdopodobnie nie będzie znaczące) żadna dalsza kontrola nie jest potrzebna (61):

W przypadku projektów wymagających oceny oddziaływania na środowisko (przedsięwzięć wymienionych w załączniku I lub przedsięwzięć wymienionych w załączniku II określonych jako podlegające ocenie) partner wykonawczy:

— przeprowadzi przegląd zidentyfikowanego oddziaływania i ryzyka oraz zaproponowanych środków w celu uniknięcia prawdopodobnego znacznego negatywnego oddziaływania na środowisko, zapobieżenia takiemu oddziaływaniu lub ograniczenia go (działania w zakresie łagodzenia zmiany klimatu), a w ostateczności skompensowania go (środki kompensacyjne). Powyższe elementy powinny być dostępne w sprawozdaniu z OOŚ oraz w innej dokumentacji, takiej jak zezwolenia, dodatkowe badania lub sprawozdania z innych ocen;

— sprawdzi, czy przeprowadzono ocenę ryzyka wszelkiego negatywnego oddziaływania, które utrzymało się po zastosowaniu działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu (tj. czy w ocenie w ramach sprawozdania z OOŚ należycie uwzględniono wpływ rezydualny): — jeżeli w sprawozdaniu z OOŚ zidentyfikowano wpływ rezydualny charakteryzujący się średnim lub wysokim ryzykiem, partner wykonawczy powinien przeprowadzić kontrolę tego znaczącego negatywnego oddziaływania. W miarę możliwości oddziaływanie to należy określić ilościowo i należy oszacować jego wartość pieniężną. Taka dalsza ocena może prowadzić do wprowadzenia dodatkowych środków (kompensacyjnych), co wyjaśniono poniżej w niniejszym rozdziale; — jeżeli wpływ rezydualny oceniono w sprawozdaniu z OOŚ jako charakteryzujący się niskim ryzykiem, dalsza kontrola nie jest konieczna.

W przypadku projektów określonych jako niepodlegające ocenie z zastosowaniem środków łagodzących partner wykonawczy:

— przeprowadzi przegląd zidentyfikowanego oddziaływania i ryzyka oraz działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu zaproponowanych w decyzji dotyczącej analizy oraz dokumentacji towarzyszącej w celu uniknięcia znacznego negatywnego oddziaływania na środowisko, którego można by się spodziewać bez wprowadzenia takich działań, lub zapobieżenia takiemu oddziaływaniu: — jeżeli zidentyfikowano wpływ rezydualny charakteryzujący się średnim lub wysokim ryzykiem (np. w dokumentacji z analizy lub w toku przeglądu), należy przeprowadzić kontrolę tego znaczącego negatywnego oddziaływania. W miarę możliwości oddziaływanie to należy określić ilościowo i należy oszacować jego wartość pieniężną. — jeżeli zidentyfikowano wyłącznie wpływ rezydualny charakteryzujący się niskim ryzykiem, dalsza kontrola nie jest konieczna.

W przypadku projektów określonych jako niepodlegające ocenie, w odniesieniu do których nie wprowadzono działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu, oraz projektów nieobjętych zakresem dyrektywy w sprawie OOŚ partner wykonawczy:

— we współpracy z promotorem projektu sprawdzi, czy istnieje potrzeba przeprowadzenia dodatkowych badań lub sprawozdawczości oraz dokona przeglądu oddziaływania i ryzyka zidentyfikowanych w tych dodatkowych badaniach i sprawozdaniach, a także rozważy wprowadzenie możliwych działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu w celu uniknięcia znacznego negatywnego oddziaływania na środowisko, którego można by się spodziewać bez wprowadzenia takich działań, lub zapobieżenia takiemu oddziaływaniu;

— w stosownych (możliwych i uzasadnionych) przypadkach zidentyfikowane oddziaływanie należy określić ilościowo i należy oszacować jego wartość pieniężną.

W przypadku wszystkich projektów:

— zdecydowanie zaleca się, aby partner wykonawczy korzystał z listy kontrolnej dotyczącej pozytywnego programu w celu wskazania możliwości poprawy wyników projektu;

— partner wykonawczy musi przedkładać sprawozdania Komitetowi Inwestycyjnemu InvestEU oraz monitorować projekt.

Jest to niezbędne do zapewnienia spójności pod względem wymagań dotyczących poszczególnych elementów kapitału naturalnego przy jednoczesnym uwzględnieniu potrzeby zapewnienia, aby kontrola była proporcjonalna (możliwa i uzasadniona). Podczas przeglądu projektów zgłoszonych do finansowania w ramach wsparcia z Funduszu InvestEU partner wykonawczy zrealizuje te etapy oceny w oparciu o dokumentację przekazaną przez promotora projektu (tj. sprawozdania, decyzje, pozwolenia dotyczące środowiska). Dokumentacja ta może być uzupełniona o kwestionariusze wypełnione przez promotora projektu (np. na podstawie własnego badania due diligence partnera wykonawczego) lub – w miarę potrzeb – o inne badania i sprawozdania.

Ponadto w przypadku każdego projektu wymagana jest zgodność z prawem.

Rysunek 8

Schemat analizy wpływu na środowisko – Kontrola

W poniższych sekcjach przedstawiono wytyczne, w których opisano, w jaki sposób partnerzy wykonawczy przy wsparciu promotorów projektów mogliby realizować każdy z poszczególnych etapów oceny.

2.3.2. Zgodność z prawem

Wszystkie operacje wspierane w ramach InvestEU, niezależnie od tego, czy podlegają kontroli zrównoważonego charakteru projektów, muszą być zgodne z mającym zastosowanie prawodawstwem unijnym i krajowym. Zgodność z prawem jest warunkiem wstępnym uzyskania jakiegokolwiek wsparcia. W celu weryfikacji (62) tej zgodności partnerzy wykonawczy muszą wdrożyć procedury lub poddać przeglądowi swoje istniejące procedury.

Aby zapewnić stosowanie zadowalających norm przez wszystkich partnerów wykonawczych, w niniejszej sekcji:

— przedstawiono zasady ogólne dotyczące kontroli zgodności z prawem, oraz

— zaproponowano specjalne kontrole zgodności z przepisami najważniejszych unijnych dyrektyw środowiskowych.

Ogólne zasady wymieniono w punktach poniżej:

— Wymagana zgodność z prawem będzie wynikała z postępu w zakresie badania due diligence zazwyczaj realizowanego przez partnera wykonawczego (63).

— Zaleca się, aby zarówno projekty należące do kategorii wymienionych w załączniku I do dyrektywy w sprawie OOŚ, jak i projekty należące do kategorii wymienionych w załączniku II, które wymagają OOŚ (tj. projekty o znaczącym lub prawdopodobnym znaczącym oddziaływaniu) były brane pod uwagę do finansowania w ramach InvestEU na w miarę zaawansowanym etapie. Umożliwi to partnerowi wykonawczemu przeprowadzenie większej części kontroli zgodności przed przekazaniem środków. W wyjątkowych sytuacjach można przyjąć pewną elastyczność co do tego zalecenia i rozważyć projekty do finansowania na wcześniejszym etapie. W takich wyjątkowych sytuacjach warunkiem dokonania odpowiedniej wypłaty będzie dopełnienie procedur oraz spełnienie wymagań w zakresie zgodności (64). Przedsięwzięcia wymienione w załączniku I do dyrektywy w sprawie OOŚ można jednak przedstawić Komitetowi Inwestycyjnemu dopiero wtedy, gdy będą one na w miarę zaawansowanym etapie, tj. po zakończeniu sprawozdania z OOŚ oraz przeprowadzeniu konsultacji publicznych.

— W wyjątkowych sytuacjach projekty będące na mniej zaawansowanym etapie (np. projekty, w odniesieniu do których nie ukończono ocen oddziaływania na środowisko lub procedur mających na celu uzyskanie pozwolenia) podlegają ocenie na podstawie dostępnych informacji. Ocena ta może być początkowo ograniczona do zidentyfikowania odpowiednich najważniejszych dyrektyw środowiskowych oraz wyraźnego wskazania terminu potwierdzenia zgodności z prawem. W przypadku przedsięwzięć wymienionych w załączniku II do dyrektywy w sprawie OOŚ decyzja dotycząca analizy podjęta przez właściwe organy powinna być dostępna w chwili składania projektu do zatwierdzenia przez Komitet Inwestycyjny. W należycie uzasadnionych przypadkach projekt może jednak być na mniej zaawansowanym etapie (np. przewidywane niskie ryzyko, jak przykładowo w przypadku projektów stacji ładowania). W takich przypadkach partner wykonawczy może przeprowadzić kontrolę, wykorzystując jedynie listy kontrolne zaproponowane w niniejszych wytycznych. W przypadku potencjalnie problematycznych projektów (np. ze względu na ich możliwe znaczące skutki dla obszarów Natura 2000 lub sprzeciw opinii publicznej) partner wykonawczy powinien zaproponować i uwzględnić w umowie o finansowanie szczególne dla danego projektu warunki środowiskowe. Niezależnie od warunków konkretnego projektu (jeżeli są wymagane), jak już wspomniano, w przypadku takich mniej zaawansowanych projektów w umowie o finansowanie zawsze powinno się zawrzeć standardowy ogólny warunek dotyczący przedłożenia brakujących ocen lub pozwoleń. Te warunki należy spełnić najpóźniej przed odpowiednią wypłatą; kontrola zgodności z prawem powinna się zakończyć na tym etapie, a jej wyniki powinny zostać przedstawione Komitetowi Inwestycyjnemu (65). Jeżeli z oceny wynika, że projekt nie jest jeszcze na wystarczająco zaawansowanym etapie i niesie zbyt duże ryzyko, taki projekt nie powinien otrzymać wsparcia, a partner wykonawczy powinien złożyć wniosek o udzielenie gwarancji UE na późniejszym etapie.

— Główny punkt odniesienia podczas kontroli zgodności z prawem powinny stanowić unijne dyrektywy środowiskowe – w takiej formie, w jakiej zostały transponowane do prawodawstwa krajowego.

— Ukończona kontrola zgodności projektu z mającym zastosowanie prawodawstwem UE dotyczącym ochrony środowiska powinna dać jasną odpowiedź na pytanie o zgodność. Wyniki kontroli należy poprzeć dowodem w formie pozwoleń, zatwierdzeń, licencji lub zezwoleń wydanych przez właściwe organy w odniesieniu do odpowiednich dyrektyw albo transponowanych przepisów krajowych.

— W przypadku poważnych wątpliwości co do zgodności projektu z prawodawstwem unijnym lub krajowym partnerzy wykonawczy powinni zasięgnąć opinii państw członkowskich lub służb Komisji (66).

W poniższych podsekcjach omówiono najważniejsze dyrektywy środowiskowe, które należy uwzględnić w kontroli zgodności z prawem.

a) Dyrektywa w sprawie OOŚ

Dyrektywa w sprawie OOŚ ma zastosowanie do szerokiego zakresu przedsięwzięć publicznych i prywatnych, które określono w załączniku I i II do tej dyrektywy:

— Obowiązkowa OOŚ: wszystkie przedsięwzięcia wymienione w załączniku I uznaje się za mające istotny wpływ na środowisko, a zatem wymagające OOŚ.

— OOŚ wymagana na podstawie ustaleń państw członkowskich (procedura preselekcji): w przypadku przedsięwzięć wymienionych w załączniku II organy krajowe muszą ustalić, czy dany projekt podlega OOŚ. Decyzja taka jest podejmowana w ramach „procedury preselekcji”, w ramach której określa się skutki przedsięwzięć na podstawie progów/kryteriów lub badania indywidualnego. Organy krajowe muszą wziąć pod uwagę kryteria określone w załączniku III do dyrektywy w sprawie OOŚ.

Kontrola zgodności z OOŚ powinna potwierdzić spełnienie przez projekt głównych wymagań określonych w dyrektywie w sprawie OOŚ. W tym względzie należy zauważyć, że kilka projektów mogło mimo wszystko pozytywnie przejść kontrolę na podstawie wcześniejszego systemu OOŚ, sprzed zmiany (dyrektywa 2011/92/UE), ale już nie na podstawie obecnego zmienionego systemu OOŚ (dyrektywa 2011/92/UE zmieniona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/52/UE (67)). Kontroli zgodności z OOŚ należy dokonywać w odniesieniu do tej dyrektywy, która miała zastosowanie w momencie rozpoczęcia procesu OOŚ (więcej szczegółów zob. art. 3 dyrektywy 2014/52/UE).

W liście kontrolnej 0 (zob. załącznik 3) zaproponowano listę pytań, która ma pomóc przeprowadzić partnerów wykonawczych przez weryfikację zgodności z dyrektywą w sprawie OOŚ.

b) Dyrektywy ptasia i siedliskowa

Na mocy dyrektywy siedliskowej (68) ustanowiono sieć Natura 2 000. Na podstawie tej dyrektywy państwa członkowskie wyznaczają specjalne obszary ochrony, aby zapewnić właściwy stan ochrony: (i) wszystkich typów siedlisk występujących w UE wymienionych w załączniku I do tej dyrektywy; oraz (ii) oraz wszystkich gatunków występujących w UE wymienionych w załączniku II do tej dyrektywy. Zgodnie z dyrektywą ptasią (69) sieć musi obejmować obszary specjalnej ochrony (OSO) wyznaczone dla 194 szczególnie zagrożonych gatunków oraz gatunków ptaków wędrownych.

Każdy plan lub projekt, który prawdopodobnie będzie miał znaczący wpływ na obszar Natura 2000, czy to indywidualnie, czy też w połączeniu z innymi planami lub projektami, musi podlegać odpowiedniej ocenie przeprowadzonej przez państwo członkowskie (zgodnie z art. 6). Na podstawie tej oceny należy określić skutki tego projektu lub planu dla danego obszaru z punktu widzenia założeń jego ochrony (70). Właściwe organy mogą wyrazić zgodę na ten plan lub projekt dopiero po upewnieniu się, że nie wpłynie on niekorzystnie na dany teren (art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej (71)).

W wyjątkowych sytuacjach można pozwolić na kontynuowanie realizacji projektu pomimo negatywnej oceny, jeżeli: (i) nie istnieją rozwiązania alternatywne; oraz (ii) plan lub projekt uznano za uzasadniony z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, w tym interesów mających charakter społeczny lub gospodarczy. W takich przypadkach państwo członkowskie musi zastosować odpowiednie środki kompensujące, aby zapewnić ochronę ogólnej spójności sieci Natura 2000 (art. 6 ust. 4 dyrektywy siedliskowej). Komisję należy poinformować o tych środkach za pomocą standardowego „Formularza do przekazywania informacji dla Komisji Europejskiej zgodnie z art. 6 ust. 4 dyrektywy siedliskowej” (72). W niektórych przypadkach, gdy siedlisko lub gatunek o znaczeniu priorytetowym są znacząco dotknięte, a projekt jest uzasadniony ze społeczno-gospodarczego punktu widzenia, wymagana jest opinia Komisji. Dalsze informacje uzupełniające tę sekcję można znaleźć w Wytycznych metodycznych dotyczących przepisów art. 6(3) i (4) Dyrektywy Siedliskowej 92/43/EWG (73).

W odniesieniu do partnerów wykonawczych przy sprawdzaniu zgodności z dyrektywą siedliskową i ptasią możliwe są trzy scenariusze:

— zgodnie z ustaleniami organów państwa członkowskiego projekt nie wymaga przeprowadzenia odpowiedniej oceny (tj. prawdopodobieństwo, że projekt będzie miał znaczące negatywne oddziaływanie na obszar lub obszary Natura 2000, jest nikłe); lub

— projekt poddano odpowiedniej ocenie dokonanej przez organy państwa członkowskiego, w wyniku której organy te potwierdziły, że projekt nie będzie miał znaczących skutków dla obszaru lub obszarów Natura 2000 (zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej); lub

— projekt poddano odpowiedniej ocenie dokonanej przez organy państwa członkowskiego, której wynik był negatywny (tj. projekt ma znaczące negatywne skutki dla obszarów Natura 2000 zgodnie z art. 6 ust. 4 dyrektywy siedliskowej).

W liście kontrolnej 0 (zob. załącznik 3) zaproponowano listę pytań, która ma pomóc w przeprowadzeniu weryfikacji zgodności z dyrektywami siedliskową i ptasią, w zależności od scenariusza (opisanego powyżej), który zrealizuje się w przypadku danej operacji.

c) Ramowa dyrektywa wodna

Ramowa dyrektywa wodna (2000/60/WE) zapewnia pełne uwzględnienie gospodarczego i ekologicznego punktu widzenia w zarządzaniu jakością i ilością wody. Dyrektywa ta dotyczy wód słodkich, przybrzeżnych i przejściowych oraz zapewnia zintegrowane podejście do gospodarki wodnej z poszanowaniem integralności całych ekosystemów.

Głównym celem tej dyrektywy jest osiągnięcie (do 2015 r. (74)) dobrego stanu ponad 111 000 wód powierzchniowych (np. rzek, jezior, wód przybrzeżnych) oraz ponad 13 000 wód podziemnych na terytorium UE. Osiągnięcie „dobrego stanu” oznacza zapewnienie dobrego stanu ekologicznego i chemicznego wód powierzchniowych oraz dobrego stanu ilościowego i chemicznego wód podziemnych (wody podziemne są głównymi źródłami poboru wody pitnej).

W ramowej dyrektywie wodnej wprowadzono także wymóg, aby gospodarowanie wodami rzek odbywało się w obszarach dorzeczy (tj. naturalnych jednostkach geograficznych i hydrologicznych), a nie na granicach administracyjnych lub politycznych. W planie gospodarowania wodami w dorzeczu szczegółowo określono sposób osiągnięcia celów określonych dla dorzecza (dotyczących stanu ekologicznego, ilościowego, chemicznego oraz celów dotyczących obszarów chronionych) w wymaganych ramach czasowych.

W odniesieniu do partnerów wykonawczych przy sprawdzaniu zgodności z ramową dyrektywą wodną możliwe są dwa scenariusze:

— W pierwszym scenariuszu projekt obejmuje nowe zmiany charakterystyki fizycznej jednolitej części wód powierzchniowych lub zmiany poziomu jednolitej części wód podziemnych, które NIE doprowadzą do pogorszenia stanu jednolitej części wód ani NIE uniemożliwią osiągnięcia dobrego stanu/potencjału wód. W tym przypadku partner wykonawczy musi poddać przeglądowi uzasadnienie przekazane przez promotora projektu na poparcie tego wniosku.

— W drugim scenariuszu projekt obejmuje nowe zmiany charakterystyki fizycznej jednolitej części wód powierzchniowych lub zmiany poziomu jednolitej części wód podziemnych, które pogarszają stan jednolitej części wód lub uniemożliwiają osiągnięcie dobrego stanu/potencjału wód. W takim przypadku partnerzy wykonawczy powinni sprawdzić, czy spełniono każdy z warunków określonych w art. 4 ust. 7, tj. czy: — zostały podjęte wszystkie środki łagodzące, aby ograniczyć negatywne oddziaływanie; — korzyści wynikające z projektu przewyższają korzyści wynikające z osiągnięcia celów ramowej dyrektywy wodnej lub czy projekt stanowi nadrzędny interes publiczny; — nie ma znacznie korzystniejszej opcji środowiskowej prowadzącej do osiągnięcia celów projektu, która byłaby wykonalna z technicznego punktu widzenia i nie byłaby nieproporcjonalnie kosztowna; oraz — projekt i wspomniane wyżej uzasadnienia uwzględniono w planie gospodarowania wodami w dorzeczu.

W liście kontrolnej 0 (zob. załącznik 3) zaproponowano pytania, które pomogą w przeprowadzeniu weryfikacji zgodności z ramową dyrektywą wodną.

d) Inne właściwe dyrektywy

W zależności od charakteru operacji kwalifikujących się do konkretnej linii wsparcia oczekuje się, że partnerzy wykonawczy zweryfikują zgodność z poszczególnymi dyrektywami na podstawie upoważnień, pozwoleń, licencji itp. przekazanych przez promotorów projektów. Do dyrektyw tych mogą należeć:

Dyrektywa 2001/42/WE (75) – dyrektywa w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko

W przypadku niektórych operacji wrażliwych pod względem środowiskowym z uwagi na ich charakter, wielkość lub lokalizację zaleca się, aby partner wykonawczy sprawdził, czy dany projekt jest zgodny z ramami planowania (np. planowanie sektorowe lub planowanie przestrzenne), w szczególności w odniesieniu do rozwiązań alternatywnych lub skutków skumulowanych.

Dyrektywa 2010/75/UE (76) – dyrektywa w sprawie emisji przemysłowych

Partner wykonawczy powinien potwierdzić zgodność projektu z dyrektywą w sprawie emisji przemysłowych na podstawie:

— pozwolenia (nie zawsze mającego zastosowanie i dostępnego w chwili składania wniosku), tj. informacji, czy projekt przestrzega – w stosownych przypadkach – dopuszczalnych wielkości emisji określonych zgodnie z tą dyrektywą oraz poziomów emisji powiązanych z najlepszymi dostępnymi technikami, określonych w decyzjach wykonawczych; lub

— dokumentacji środowiskowej projektu przekazanej w ramach wniosku (np. decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach itp.).

Dyrektywa 2008/98/WE (77) – dyrektywa ramowa w sprawie odpadów

Partner wykonawczy zweryfikuje zgodność projektu z dyrektywą ramową w sprawie odpadów, w tym przedstawi uzasadnienie pod kątem najważniejszych wymogów dyrektywy. W szczególności w uzasadnieniu należy wyjaśnić:

— w jaki sposób projekt jest zgodny z hierarchią postępowania z odpadami (art. 4);

— w jaki sposób projekt przyczynia się do osiągnięcia celów w zakresie przygotowania do ponownego wykorzystania i recyklingu (art. 11 ust. 2);

— czy projekt jest zgodny z odpowiednim planem gospodarki odpadami (i czy projekt uwzględniono w tym planie jako warunek sine qua non) oraz z programem zapobiegania powstawaniu odpadów (art. 28 i 29).

Dyrektywa 2012/18/UE (78) – dyrektywa Seveso III

Celem dyrektywy Seveso III (2012/18/UE) jest zapobieganie poważnym awariom związanym z substancjami niebezpiecznymi. Ponieważ mimo wszystko może jednak dochodzić do awarii, dyrektywa służy także ograniczeniu skutków takich awarii nie tylko dla zdrowia ludzkiego, ale również dla środowiska. Dyrektywa obejmuje zakłady, w których mogą znajdować się substancje niebezpieczne (np. podczas przetwarzania lub składowania) w ilościach przekraczających określone progi. Z zakresu dyrektywy wyłączono niektóre rodzaje działalności przemysłowej podlegające innemu prawodawstwu, które zapewnia podobny poziom ochrony (np. obiekty jądrowe lub transport substancji niebezpiecznych).

W zależności od ilości substancji niebezpiecznych znajdujących się w danym miejscu zakłady dzielą się na zakłady o zwiększonym ryzyku lub zakłady o dużym ryzyku, przy czym te ostatnie podlegają bardziej rygorystycznym wymogom. Partner wykonawczy zweryfikuje zgodność projektu z dyrektywą Seveso III na podstawie dokumentacji środowiskowej projektu przekazanej w ramach wniosku (np. OOŚ, decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach itp.). W szczególności partner wykonawczy sprawdzi, czy wchodzący w zakres dyrektywy Seveso projekt po jego zrealizowaniu będzie musiał spełniać wymagania dotyczące zakładów o zwiększonym ryzyku albo zakładów o dużym ryzyku (szczególnie w odniesieniu do obowiązku promotora w zakresie przygotowania polityki dotyczącej poważnych awarii lub raportu o bezpieczeństwie, który należy przedłożyć właściwemu organowi państwa członkowskiego).

2.3.3. Analiza w ramach InvestEU pod kątem wymiaru środowiskowego

W przypadku projektów podlegających OOŚ lub takich, co do których należy ustalić, czy podlegają OOŚ, oczekuje się, że przedmiotowe proces i działania wniosą ważny wkład w proces analizy i kontroli w ramach InvestEU, ponieważ zgodnie z dyrektywą wymaga się, aby:

— w przypadku projektów wymagających OOŚ w sprawozdaniu z OOŚ uwzględniono opis cech projektu lub działań przewidzianych w celu uniknięcia prawdopodobnego znacznego negatywnego oddziaływania na środowisko, zapobieżenia takiemu oddziaływaniu lub ograniczenia go oraz, w miarę możliwości, skompensowania takiego oddziaływania;

— w przypadku projektów określonych jako niepodlegające OOŚ należy określić wszelkie cechy projektu lub działań, jeżeli je zaproponowano, przewidziane w celu uniknięcia znacznego negatywnego oddziaływania na środowisko, którego można by się spodziewać bez wprowadzenia takich działań, lub zapobieżenia takiemu oddziaływaniu.

W powyższych przypadkach na etapie analizy w ramach InvestEU należy poddać przeglądowi wpływ rezydualny zidentyfikowany w sprawozdaniu z OOŚ (po wprowadzeniu działań w zakresie łagodzenia zmiany klimatu zidentyfikowanych w procedurze środowiskowej) w zakresie czterech elemen