PL    PL 
 
 
 KOMISJA  
EUROPEJSKA   
Bruksela, dnia 17.6.2015 r.  
COM(2015) 299 final  
  
KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, 
EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO -SPOŁECZNEGO I KOMITETU 
REGIONÓW  
Sprawozdanie z wdrażania unijnych ram dotyczących krajowych strategii integracji 
Romów 2015  
  
 
 KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, 
EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO -SPOŁECZNEGO I KOMITETU 
REGIONÓW  
Sprawozdanie z wdrażania unijnych ram dotyczących krajowych strategii integracji 
Romów 2015  
 
 
POSTĘPY I PRZESZKODY  
1. Wprowadzenie: Wspólne działania – wsparcie Komisji dla państw członkowskich  
 
Wielu Romów nada l doświadcza wyłączenia społecznego, co stoi w zdecydowanej sprzeczności 
z podstawowymi wartościami Unii Europejskiej (UE). Uprzedzenia w stosunku do Romów oraz 
brak zaufania między społecznościami Romów a ogółem społeczeństwa są głęboko zakorzenione 
w his torii, zaś wysiłki na poziomie UE, aby zaradzić tej sytuacji, podejmowane są dopiero od 
dziesięciu lat. W unijnych ramach dotyczących krajowych strategii integracji Romów do 2020 r.1 
określono kompleksowe podejście, w którym ściśle powiązane są zwalczanie dyskryminacji 
Romów oraz wspieranie ich społecznej i ekonomicznej integracji. Zgodnie z unijnymi ramami 
państwa członkowskie przyjęły krajowe strategie integracji Romów2, dostosowane do 
liczebności i sytuacji ludności romskiej na ich terytorium. Zalecenie Rady z 2013 r. w sprawie 
skutecznych środków integracji Romów zawiera konkretne wskazówki dotyczące zwiększania 
skuteczności działań na rzecz integracji Romów oraz usprawnienia ich wdrażania3. 
 
Integracja Romów należy wprawdzie w pierwszym rzędzie do kompe tencji państw 
członkowskich, jednak Komisja Europejska zintensyfikowała swoje wsparcie zarówno w 
zakresie przedmiotowych unijnych ram, jak i europejskiego semestru (w ramach strategii 
„Europa 2020”) oraz powiązała finansowanie UE z priorytetami politycznym i. Komisja ułatwia 
działalność sieci krajowych punktów kontaktowych ds. Romów, która sprzyja wzajemnemu 
uczeniu się i współpracy. Spotkania dwustronne między Komisją a państwami członkowskimi 
pozwalają na szczegółowe dyskusje z udziałem wszystkich właściwy ch organów i społeczeństwa 
obywatelskiego w poszczególnych państwach członkowskich4. Wszystkie zainteresowane strony 
spotkały się podczas europejskiego szczytu w sprawie Romów w 2014  r., aby ocenić rozwój 
sytuacji od czasu wprowadzenia przedmiotowych unijn ych ram i zadbać o położenie nacisku na 
ich realizację na poziomie lokalnym.  
 
                                                 
1 COM(2011) 173 final, Dz.U. L 76/68 z 22.3.2011.  
2 Zgodnie z konkluzjami Rady EPSCO z dnia 29 maja 2011 r. państwa członkowskie zostały wezwane do 
„przygotowania, zaktual izowania lub rozwoju swoich krajowych strategii integracji Romów lub zintegrowanych 
zestawów działań politycznych w  ramach szerzej zakrojonych polityk na rzecz włączenia społecznego”, 10658/11.  
3 Zalecenie Rady w sprawie skutecznych środków integracji Romó w w państwach członkowskich, Dz.U. C 378 z 
14.12.2013.  
4 W BG, CZ, EL i FR odbyły się dwustronne spotkania. Kolejne takie spotkania dotyczące realizacji krajowych 
strategii integracji Romów miały miejsce w HU, SK i RO, jako część misji wyjaśniających wykor zystywanie 
funduszy unijnych na rzecz Romów w ramach strategii „Europa 2020”.  
  
3 
 Komisja dokonała przeglądu postępów poczynionych przez państwa członkowskie w dalszej 
realizacji wstępnych warunków strukturalnych niezbędnych do skutecznego wdrożenia ich 
strategii5, dotyczy to zwłaszcza współpracy i mechanizmów monitorowania oraz zwalczania 
dyskryminacji. Po raz pierwszy przeanalizowała ona również, w jaki sposób państwa 
członkowskie planują wykorzystać nowe możliwości oferowane przez fundusze UE na okres 
2014 –2020. Niniejsze sprawozdanie opiera się na danych pochodzących z państw 
członkowskich6 (z wyjątkiem Belgii, która ich nie dostarczyła), organizacji społeczeństwa 
obywatelskiego7 oraz na sprawozdaniach sporządzonych przez sieć ekspertów Agencji Praw 
Podstawowych (FRA). Oprócz ogólnej oceny aktualnej sytuacji w zakresie wstępnych 
warunków strukturalnych, sprawozdanie zawiera przykłady praktyk państw członkowskich w 
tych dziedzinach.  
2. Postępy w państwach członkowskich – ocena Komisji  
 
W unijnych ramach dotyczących krajowych strategii integracji Romów określono nowe 
oczekiwania zarówno wobec państw członkowskich, odpowiedzialnych za realizację strategii, 
jak i wobec Komisji Europejskiej, odpowiedzialnej za jej monitorowanie i koordynację. Pomimo 
iż ramy o bejmują okres 10 lat, wiele zainteresowanych stron miało nadzieję na szybką i szeroko 
zakrojoną poprawę warunków życia Romów. Jednocześnie kryzys gospodarczy przyczynił się do 
dalszego pogorszenia sytuacji, zwłaszcza w krajach o najliczniejszych społecznoś ciach 
romskich. Osiągnięcie integracji społecznej i gospodarczej wymaga czasu, jednak poczyniono 
pewne postępy na drodze do odwrócenia tej negatywnej tendencji, gdyż utworzono struktury 
konieczne dla trwałej i widocznej zmiany.  
 
2.1. Przewodnie zasady euro pejskiego semestru w kontekście finansowania integracji 
Romów  
 
Komisja koordynuje i monitoruje działania państw członkowskich na rzecz integracji Romów w 
ramach europejskiego semestru, aby zapewnić dostosowanie strategii na rzecz integracji Romów 
do główne go nurtu polityki. Jako podstawa określania priorytetów finansowania  w 
negocjacjach Komisji z państwami członkowskimi w kwestii wykorzystania funduszy UE8 
                                                 
5 Po raz ostatni dokładnie przeanalizowano te warunki wstępne w komunikacie z 2013 r., natomiast w komunikacie 
z 2014 r. skoncentrowano się na czterech obszarach polityki przedmi otowych unijnych ram, a także na walce z 
dyskryminacją.  
6 W odniesieniu do państw członkowskich stosuje się następujące skróty: AT -Austria, BE -Belgia, BG -Bułgaria, CY -
Cypr, CZ -Republika Czeska, DE -Niemcy, DK -Dania, EE -Estonia, EL -Grecja, ES -Hiszpania, FI -Finlandia, FR -
Francja, HU -Węgry, HR -Chorwacja, IE - Irlandia, IT -Włochy, LT -Litwa, LU -Luksemburg, LV -Łotwa, MT -Malta, 
NL-Niderlandy, PL -Polska, PT -Portugalia, RO -Rumunia, SE -Szwecja, SI -Słowenia, SK -Słowacja, UK -
Zjednoczone Królestwo. Społeczność Romów nie występuje na terytorium Malty.  
7 W tegorocznej ocenie dane ze strony społeczeństwa obywatelskiego zostały przekazane przez koalicje 
społeczeństwa obywatelskiego zorganizowane przez fundację sekretariatu „Dekada Integracji Romów” w czterech 
państwach członk owskich (CZ: Fundusz Społeczeństwa Otwartego; HU: Fundacja „Szansa dla dzieci”; „Habitat for 
Humanity”, Węgry; Lobby Węgierskich Kobiet; Instytut Badań Metropolitalnych; Fundacja Partners -Węgry; 
Fundacja Romaversitas; RO: Centrum zasobów dla społeczności R omów; Fundacja Sorosa; Fundacja rozwoju 
społeczeństwa obywatelskiego; Iulius Albert Rostas; SK: Centrum Badań nad Etnicznością i Kulturą; Amalipe; 
ERIO; ERRC; ERTF; Eurocities; Eurodiaconia; Pavee Point, Irlandia; Romano Centro, Austria; Asociación de 
Ense ñantes con Gitanos; Fundación Secretariado Gitano; RSG UK oraz Consejo Estatal del Pueblo Gitano. 
Uwzględniono również prace Komisji Rady Europy przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji.  
8 Art. 4 ust. 1, rozporządzenie (UE) nr 1303/2013 (RWP) . 
  
4 
 posłużyły zalecenia dla poszczególnych krajów  przyjęte przez Radę w latach 2012, 2013 i 
2014 dotyczące integracji Romów (w zakresie edukacji integracyjnej, ograniczania ubóstwa i 
środków aktywizacji zawodowej oraz realizacji krajowych strategii integracji Romów). W 2015 
r. Komisja przedstawiła zalece nia w zakresie promowania uczestnictwa dzieci romskich w 
wysokiej jakości wczesnej edukacji i kształceniu szkolnym, które sprzyjają integracji, dla pięciu 
państw, w których mieszkają najliczniejsze społeczności romskie i które stoją przed najbardziej 
paląc ymi wyzwaniami (BG, CZ, HU, RO, SK)9.  
 
Komisja zachęciła państwa członkowskie do wykorzystywania funduszy UE, aby kierować do 
Romów konkretne środki oraz włączać środki służące ich integracji do innych powiązanych 
obszarów, takich jak edukacja, zatrudnien ie czy włączenie społeczne. Kluczowe znaczenie ma 
reforma głównych nurtów polityki w kontekście włączenia społecznego , ponieważ 
priorytetów podkreślonych w zaleceniach dla poszczególnych krajów, takich jak edukacja 
sprzyjająca integracji, nie można zrealiz ować jedynie poprzez ukierunkowane działania.  
 
Ponad 80 mld EUR (w cenach bieżących) z Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS) 
przeznaczono na inwestycje w kapitał ludzki w dziedzinie zatrudnienia, edukacji, włączenia 
społecznego, w tym na dostęp do opiek i zdrowotnej i promocji zdrowia . Oznacza to koniec 
stopniowego zmniejszania udziału EFS w ramach funduszy polityki spójności w ciągu ostatnich 
25 lat10. Państwa członkowskie przeznaczyły średnio 25 % całkowitego budżetu EFS (20 mld 
EUR) na środki skierowane  na włączenie społeczne . To zdecydowanie przekracza próg 20 %, 
wymagany od każdego państwa członkowskiego. W tej dziedzinie utworzono szczególny 
priorytet inwestycyjny na rzecz integracji społeczności marginalizowanych , takich jak 
Romowie, aby umożliwić je dnoznaczne, ale niewyłączające ukierunkowanie11 oraz lepsze 
monitorowanie wyników.  
 
Na podstawie umów partnerstwa państwa członkowskie zdecydowały ponadto o przeznaczeniu 
ok. 20 mld EUR z alokacji Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) , którymi 
dysponują, na wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu , w tym 10,8 mld EUR 
na promowanie włączenia społecznego i walkę z ubóstwem . W tych ramach pewną liczbę 
priorytetów inwestycyjnych, takich jak inwestycje w infrastrukturę zdrowotną i społecz ną 
lub edukacyjną  oraz wsparcie rewitalizacji fizycznej, gospodarczej i społecznej ubogich 
społeczności , można wykorzystać do finansowania integracji Romów.  
 
Jeśli chodzi o Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich 
(EFRROW) , jednym z sze ściu priorytetów w zakresie rozwoju obszarów wiejskich jest 
społeczno -ekonomiczny rozwój gospodarki i ludności wiejskiej , który przyczynia się do 
integracji społecznej na obszarach wiejskich, gdzie żyje wielu Romów.  Jako skuteczne 
                                                 
9 http://ec.europa.eu/europe2020/making -it-happen/country -specific -recommendations/index_pl.htm   
 
10 Fundusze polityki spójności obejmują EFS, EFRR i Fundusz Spójności. 18 państw członkowskich postanowiło 
przeznaczyć dodatkowe środki z EFS, przekraczające wymagane minimum 23,1  %: AT, BG, CZ, DE, EE, EL, IE, 
IT, HR, HU, IT, LV, LT, PL, PT, SE, SI, SK.  
11 Zgodnie ze wspólnymi podstawowymi zasadami dotyczącymi integracji Romów, przyjętymi przez Radę w 2009 
r., kierowanie środków do Romów powinno mieć jednoznaczny, aczkolwiek niewyłączający charakter. Oznacza to 
skoncentrowanie się na Romach jako na grupie doc elowej, bez wykluczania innych grup marginalizowanych 
żyjących w podobnych warunkach społeczno -gospodarczych.  
  
5 
 narzędzie integracji Romó w sprawdziły się lokalne strategie rozwoju w ramach inicjatywy 
LEADER (BG, CZ, HU, RO, SK)12. Chociaż negocjacje są jeszcze w toku, to potwierdzono już, 
że programy najbardziej zainteresowanych państw członkowskich (BG, CZ, HU, RO, SK), 
których kwestia doty czy bezpośrednio, obejmują środki mające na celu integrację grup 
marginalizowanych, w tym Romów. Środki EFRROW nie są przyznawane na podstawie 
pochodzenia etnicznego, nie można zatem przedstawić danych ilościowych.  
 
Zgodnie z zaleceniami w ramach europejsk iego semestru każde z pięciu państw członkowskich, 
w których zaleceniach znalazły się odniesienia dotyczące Romów (BG, CZ, HU, RO, SK), 
określa w umowach partnerstwa, w jaki sposób wykorzysta możliwości poszczególnych 
funduszy na potrzeby integracji Romów.  Państwa te, jak również kilka innych państw (BE, EL, 
ES, FR, IT), wybrały nowy priorytet inwestycyjny EFS na rzecz integracji społeczno -
gospodarczej społeczności marginalizowanych . Dzięki temu łatwiejsze będzie monitorowanie 
środków i dopilnowanie, aby do tarły do Romów.  
 
Ustanowiono nowe uwarunkowania13 służące zapewnieniu, aby państwa członkowskie wydające 
unijne pieniądze w tym zakresie14 spełniały wstępne warunki, stanowiące gwarancję 
skuteczności takiej inwestycji.  Uwarunkowania te obejmują:  
 skuteczne ra my polityki zawierające realistyczne cele w odniesieniu do poprawy dostępu 
Romów do edukacji, zatrudnienia, opieki zdrowotnej i mieszkań;  
 odpowiednie ukierunkowanie na mikroregiony w niekorzystnej sytuacji, okolice poddane 
segregacji lub wspólnoty najbardz iej potrzebujące pomocy;  
 solidny system monitorowania pozwalający ocenić skutki ukierunkowanych i ogólnych 
działań na rzecz Romów;  
 zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego, władz regionalnych i lokalnych;  
 wspieranie zainteresowanych stron w budowaniu potencjału.  
Państwa członkowskie, które nie spełniają tych kryteriów, muszą przedstawić plan działania w 
którym określą, w jaki sposób spełnią wszystkie warunki do roku 2016.  
 
Państwa członkowskie wybrały pewną liczbę kluczowych narzędzi  dostępnych w ramach 
nowych europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych w celu poprawy efektywności 
funduszy unijnych na rzecz integracji Romów , mianowicie:  
 zintegrowane podejście terytorialne , skierowane na zaspokojenie szczególnych potrzeb 
obszarów geograficznych najbardziej dotkniętych ubóstwem oraz grup docelowych 
najbardziej zagrożonych wykluczeniem społecznym (stosowanie takiego podejścia ułatwia 
wykorzystywanie wielu źródeł finansowania)15; 
                                                 
12 LEADER jest inicjatywą lokalną kierowaną przez społeczność, mającą na celu zaktywizowanie i rozwój 
społeczności wiejskich poprzez partnerstwa pu bliczno -prywatne (tzw. lokalne grupy działania). Pomaga ona 
społecznościom wiejskim, grupom i przedsiębiorstwom w wykorzystaniu lokalnego potencjału i wspiera realizację 
zintegrowanych i innowacyjnych lokalnych strategii rozwoju.  
13 Tzw. „tematyczne warunki  wstępne” to warunki wstępne dla skutecznego i wydajnego wykorzystania 
europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych.  
14 W ramach specjalnego priorytetu inwestycyjnego EFS na rzecz Romów lub priorytetów inwestycyjnych EFRR 
wykorzystywanych do celów integracji Romów.  
15 Np. zintegrowany rozwój obszarów miejskich, rozwój lokalny kierowany przez społeczność oraz zintegrowane 
inwestycje terytorialne.  
  
6 
  wsparcie rewitalizacji fizycznej, gospodarczej i sp ołecznej  ubogich społeczności na 
obszarach miejskich i wiejskich, które może umocnić stosowanie zintegrowanych działań w 
zakresie mieszkalnictwa;  
 podejście zorientowane na wyniki , obejmujące wskaźniki koncentrujące się na wynikach ; 
 zasada partnerstwa  w cel u wytyczania kierunku  współpracy ze społeczeństwem 
obywatelskim, władzami lokalnymi i partnerami społecznymi podczas planowania, 
wdrażania i monitorowania interwencji finansowanych z budżetu UE;  
 koncentracja tematyczna , aby zapewnić skoncentrowanie inwesty cji na ograniczonej 
liczbie priorytetów ; 
 wzmocnienie procesu budowania potencjału  organizacji społeczeństwa obywatelskiego ; 
 wykorzystanie dotacji globalnych, aby zapewnić skuteczniejsze wykorzystanie funduszy16; 
 uproszczone opcje kosztowe w celu zmniejszeni a obciążenia administracyjnego i poprawy 
dostępności funduszy dla małych (lokalnych) projektów.  
Państwa członkowskie przedstawiły wyzwania w oparciu o podejście terytorialne, 
ukierunkowujące je jednoznacznie do Romów, ale nie w sposób wyłączający (np. CZ, EL, FR, 
HU, HR, IT, RO, SK, SE)17. Planowane zintegrowane podejście powinno systematycznie 
zastępować fragmentaryczne interwencje na poziomie projektu.  
 
Przykłady planowanych na lata 2014 –2020 metod finansowania UE  
Bułgaria: Zasada partnerstwa okazała się skuteczna w angażowaniu społeczeństwa obywatelskiego 
Romów w proces planowania programów operacyjnych (PO), które są najbardziej istotne dla 
integracji Romów.  Władze krajowe przejęły wiele ze złożonych przez nich propozycji. Udział 
społeczeństwa obywatelsk iego Romów w ramach komitetów monitorujących będzie kontynuowany 
podczas wdrażania PO. Pozytywne elementy to: połączenie standardowego i ukierunkowanego 
podejścia; jasne cele; wspieranie kompleksowych projektów lokalnych, w  tym walki z negatywnymi 
stereoty pami. Wyzwania obejmują: potrzebę wzmocnienia koordynacji na poziomie krajowym oraz 
budowanie potencjału gmin; ograniczony zakres celów i środków budżetowych przeznaczonych na 
ukierunkowane priorytety inwestycyjne.  
Słowacja: Romowie otrzymają wsparcie w  ramach programu operacyjnego poświęconego 
rozwojowi zasobów ludzkich, wykorzystującego wiele źródeł finansowania. W ramach programu, 
który łączy inwestycje w ludzi (EFS) oraz w infrastrukturę (EFRR), przeznaczono 450 mln EUR na 
priorytetowe wsparcie 150 gmi n, w których mieszkają najuboższe marginalizowane społeczności 
romskie. Kompleksowe podejście będzie obejmować działania informacyjne, wczesną edukację i 
opiekę nad dzieckiem, przybliżanie zagadnień finansowych oraz inicjatywy w zakresie świadomości 
zdrowo tnej, dostęp do mieszkalnictwa socjalnego, placówek przedszkolnych, ośrodków gminnych i 
przedsiębiorstw społecznych. Jego realizację zapewnią władze krajowe poprzez większe interwencje, 
                                                 
16 Dotacje globalne umożliwiają państwom członkowskim powierzenie zarządzania i wdrożenia niektórych części  
swoich programów instytucjom pośredniczącym, w tym organizacjom pozarządowym, mającym doświadczenie w 
terenie. Niektóre państwa członkowskie zamieszkiwane przez duże grupy społeczności romskiej (np. SK i RO) 
zamierzają skorzystać z dotacji globalnych.  
17 CZ określiły wykluczone społecznie gminy, aby realizować zintegrowane podejście. HR opracowuje atlas 
społeczności romskich. FR skupia się na nielegalnych osiedlach. HU określiły mikroregiony znajdujące się w 
najbardziej niekorzystnej sytuacji, które otrzymu ją specjalne wsparcie w oparciu o podejście zintegrowane, 
obejmujące swoim zakresem wszystkie kluczowe obszary polityki jednocześnie. SK wskazała gminy, na terenie 
których znajdują się najuboższe osiedla i zapewni pakiety wsparcia „na wynos”, w oparciu o z integrowane podejście 
obejmujące swoim zakresem kluczowe obszary polityki jednocześnie. W IT stowarzyszenia miast określiły zakres 
wyzwań związanych z integracją Romów.  
  
7 
 zakładające dłuższą perspektywę, a uzupełnią je projekty na mniejszą s kalę realizowane przez gminy 
lub organizacje pozarządowe. Integracja Romów jest też włączona do innych priorytetów 
inwestycyjnych (np. integrujący charakter edukacji, zatrudnienie młodzieży oraz przeciwdziałanie 
dyskryminacji). Połączenie EFRR i EFS w rama ch jednego programu operacyjnego i zarządzanie 
nimi poprzez jedną instytucję pośredniczącą (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych) powinno 
zapewnić większą synergię i skuteczną koordynację oraz pozwolić na uniknięcie pewnych 
niedociągnięć, jakie stwierdzono w ok resie 2007 –2013.  
Hiszpania: Środki skierowane do Romów będą konkretne i ukierunkowane, zarówno w ramach 
krajowych, jak i regionalnych programów operacyjnych. Krajowy program operacyjny 
włączenia społecznego i gospodarki społecznej zawiera priorytet inwesty cyjny dotyczący 
Romów oraz przewiduje działania w dziedzinie zatrudnienia, edukacji, mieszkalnictwa, zdrowia 
i włączenia społecznego. Planowane działania są różne, od zindywidualizowanych ścieżek 
integracji zawodowej do środków służących walce z wczesnym k ończeniem nauki, środków 
dotyczących kształcenia zawodowego i rozwoju zintegrowanych działań. Niektóre regiony 
przewidziały priorytet inwestycyjny dotyczący Romów w ramach EFS razem z priorytetem 
inwestycyjnym zakładającym wsparcie rewitalizacji fizycznej,  gospodarczej i społecznej 
ubogich społeczności na obszarach miejskich i wiejskich w  ramach EFRR, co umożliwiło 
zintegrowane podejście w zakresie mieszkalnictwa, zatrudnienia, edukacji i zdrowia.  
 
Kolejnym krokiem jest zapewnienie skutecznej realizacji  zaplanowanych środków.  Kluczowe 
znaczenie ma odpowiedni potencjał administracyjny, także na poziomie lokalnym, w celu 
absorpcji dostępnych funduszy. W ramach programów ROMACT i ROMED, będących 
wspólnymi inicjatywami Komisji i Rady Europy, rozwijane są modele  budowania zdolności 
administracyjnych  władz lokalnych, jak również społeczności romskich.  
 
Już na obecnym etapie negocjacji można wskazać kilka udoskonaleń  w porównaniu z okresem 
2007 –2013:  
 Funkcjonuje więcej zintegrowanych i wykorzystujących wiele źródeł finansowania 
podejść opartych na jednoznacznym, ale niewyłączającym ukierunkowaniu18. 
 Podwojono wysiłki w celu rozwiązania problemu braku potencjału administracyjnego , 
chociaż wykorzystanie takich narzędzi jak globalne dotacje i pomoc techniczna jest nadal 
niewystarczające.  
 Następuje odejście od rozdrobnienia zasobów (działania krótkoterminowe mające niewielki 
wpływ) na rzecz interwencji długoterminowych , o większym potencjale realnego wpływu 
społecznego.  
 Fundusze UE są lepiej dostosowane do priorytetów politycznych  (takich jak te 
podkreślone w strategii „Europa 2020”), mimo że do Romów skierowane są głównie 
interwencje o charakterze socjalnym, zaś te w obszarach zatrudnienia i edukacji są 
niewystarczające19. 
                                                 
18 W państwach posiadających największe społeczności romskie realizowane są następujące programy operacyjne 
wykorzystujące wiele źródeł finansowania: w SK i HU programy operacyjne rozwoju zasobów ludzkich, na HU 
terytorialne programy operacyjne, a w CZ i BG program operacyjny w zakresie edukacji.  
19 Ustalenia te potwierdza również analiza prze prowadzona w ramach sieci uczenia się EFS EURoma: „Reinforcing 
Policy Learning for Roma Inclusion” http://www.euromanet.eu/about/index.html . 
  
8 
 Wniosek:  
Kwota dostępnych środków UE na rzecz integracji Romów nie będzie stanowić ograniczenia. 
Wyzwaniem pozostaje skuteczne wykorzystanie środków na rzecz poprawy kształcenia, 
zatrudnienia, zdrowia i mieszkalnictwa. Środki pieniężne przeznaczane na integrację Romów 
powinny być wykorzystane w zinteg rowany sposób. Należy również zapewnić spójne 
zastosowanie środków miękkich i twardych20. Finansowane przez UE działania na rzecz 
poprawy perspektyw edukacyjnych dzieci romskich muszą iść w parze z reformami systemów 
edukacji ukierunkowanymi na integrację. Ponieważ segregacja w kontekście edukacji i 
mieszkalnictwa jest jednym z najważniejszych wyzwań w tym obszarze, Komisja wyda nowe 
wytyczne metodologiczne dotyczące tego, w jaki sposób fundusze UE mogą przyczynić się do 
zwalczania segregacji. Będzie również  uważnie monitorować realizację i spełnianie warunków  i 
zapewni wsparcie najbardziej potrzebującym państwom członkowskim, włączając w te działania 
krajowe punkty kontaktowe ds. Romów, aby poprawić wykorzystanie i monitorowanie funduszy 
UE na rzecz integrac ji Romów podczas realizacji programów operacyjnych na lata 2014 –2020.  
2.2. Współpraca i koordynacja: rola krajowych punktów kontaktowych ds. Romów, 
lokalnych władz i społeczeństwa obywatelskiego  
 
W unijnych ramach wezwano państwa członkowskie do ustanowien ia, wdrożenia i 
monitorowania ich krajowych strategii integracji Romów – w ścisłej współpracy z władzami 
lokalnymi i społeczeństwem obywatelskim, a także do powołania krajowych punktów 
kontaktowych ds. Romów odpowiedzialnych za koordynowanie i monitorowani e realizacji. W 
swoim zaleceniu Rada przypomniała, że krajowe punkty kontaktowe ds. Romów muszą posiadać 
odpowiednie uprawnienia i zasoby do wypełniania tej koordynującej roli.  
 
Kilka państw członkowskich (CZ, EE, ES, HU, LT, PL, RO, SK) dokonało lub dokon uje 
przeglądu swoich krajowych strategii lub planów działania bądź opracowuje nowe, szersze 
strategie włączenia w celu usunięcia stwierdzonych niedociągnięć oraz spełnienia wymogów 
związanych z okresem programowania finansowego 2014 –2020. W niektórych pańs twach 
członkowskich miał miejsce udział społeczeństwa obywatelskiego i władz lokalnych, 
konsultowano z nimi również te nowe strategie i plany działania, lecz powinno to być bardziej 
znaczące.  
 
Komisja jest zdania, że zaangażowanie władz lokalnych w realiza cję jest bardzo zróżnicowane21. 
Coraz powszechniej akceptowany jest fakt, że kluczowe kompetencje w reagowaniu na 
wyzwania takie jak mieszkalnictwo i edukacja należą do podmiotów szczebla lokalnego, a 
intensywniejsze zaangażowanie tych podmiotów wyraża się w przekładaniu krajowych strategii 
na lokalne plany działania . Takie plany działania zostały wprawdzie opracowane, są planowane 
lub weryfikowane w szeregu państw członkowskich (BG, CZ, EL, ES, HU, IE, IT, PL, RO, SE, 
SI, SK), jednak wciąż należy zapewnić o dpowiednie finansowanie i budowanie potencjału w 
celu wsparcia ich wdrażania i monitorowania, jak miało to miejsce w przypadku hiszpańskiego 
planu rozwoju na rzecz Romów (plan ten był współfinansowany przez rząd, wspólnoty 
autonomiczne i władze lokalne i z apewniał kompleksowe podejście do projektów na rzecz 
włączenia społecznego Romów). Takie podejście umożliwia stopniowe dostosowywanie strategii 
                                                 
20 Środki, które inwestowane są w ludzi powinny iść w pa rze z inwestycjami w infrastrukturę.  
21 Potwierdza to również sprawozdanie przygotowane przez grupę zadaniową ds. Romów „Eurocities”.  
  
9 
 krajowych, regionalnych i lokalnych. Inne państwa członkowskie, które nie opracowały takich 
lokalnych planów dzi ałania tworzą struktury koordynacyjne, służące jako fora dla 
konsultacji kwestii związanych z wdrażaniem i monitorowaniem  (AT, EE, FI, FR, DE, HR, 
LV, LT, NL, PT, SE, UK). W innych państwach członkowskich (LU) brakuje struktur 
koordynacyjnych przewidzianyc h wyłącznie dla Romów, ale istnieją struktury skierowane na 
integrację szerszych lub częściowo pokrywających się grup. Braki zarówno horyzontalnych (w 
ministerstwach sektorowych) jak i wertykalnych (ze szczeblem lokalnym i regionalnym) struktur 
koordynacyj nych oraz brak zaangażowania Romów są najbardziej dotkliwe w Rumunii, chociaż 
rozpoczęto dialog na temat przeglądu strategii.  
 
Odnośnie do zaangażowania społeczeństwa obywatelskiego, Komisja uznaje, że dokonano 
postępów w co najmniej jednej kwestii: zdecyd owanie więcej romskich organizacji 
społeczeństwa obywatelskiego jest świadomych strategii krajowych i lokalnych planów 
działania. Podjęły one znaczne wysiłki, aby zwiększyć swój udział w ich wdrażaniu i 
monitorowaniu. Pomimo pojedynczych przypadków budowan ia potencjału społeczeństwa 
obywatelskiego (np. ES, HR, PT) nadal utrzymują się znaczące bariery utrudniające udział 
społeczeństwa obywatelskiego Romów. W większości państw członkowskich wciąż nie 
zapewniono pełnoprawnego udziału Romów ani szerokiego i prz ejrzystego udziału 
społeczeństwa obywatelskiego . Niektóre organizacje romskie pojawiły się w społeczeństwie 
obywatelskim dopiero niedawno; są one postrzegane jako niedoświadczone i rozdrobnione. 
Szczególnie pilne jest wzmocnienie ich potencjału i zapewnien ie ich przejrzystego udziału we 
wdrażaniu i monitorowaniu na szczeblu lokalnym.  
 
Przykłady współpracy władz lokalnych ze społeczeństwem obywatelskim oraz koordynacji tej 
współpracy  
Austria : Zaangażowanie władz lokalnych i społeczeństwa obywatelskiego zapewniono poprzez 
wielopoziomowy zorganizowany dialog: w platformie dialogu z Romami zorganizowanej przez 
krajowe punkty kontaktowe ds. Romów biorą udział przedstawiciele organów krajowych, 
regionalnych i lokalnych, społeczeństwa obywatelskiego i środowis k akademickich. Stałym punktem 
porządku obrad zespołu koordynatorów ds. praw człowieka działającego przy organach rządowych 
krajów związkowych oraz przy ministerstwach jest wymiana doświadczeń o środkach na rzecz 
integracji Romów. Dzięki współpracy między krajowymi punktami kontaktowymi ds. Romów z 
austriackim stowarzyszeniem miast i gmin kwestię integracji Romów porusza się również w 
komitecie technicznym ds. integracji austriackich miast i gmin.  
Niemcy: Wsparcie władz lokalnych oraz społeczności Romów i S inti zapewnia kilka krajów 
związkowych. W listopadzie 2013 r. kraj związkowy Badenia -Wirtembergia podpisał z krajowym 
stowarzyszeniem niemieckich Sinti i Romów umowę państwową, na mocy której ustanowiono Radę 
ds. Niemieckich Sinti i Romów. W skład Rady wch odzą zainteresowane strony; zapewniono jej 
wsparcie finansowe ze strony kraju związkowego w wysokości 500  000 EUR rocznie. Przykłady z 
innych krajów związkowych obejmują berlińską strategię na rzecz integracji Romów spoza Niemiec, 
pakiet instrumentów wspie rających gminy z dużym odsetkiem migrantów, zaproponowany przez 
Nadrenię Północną -Westfalię oraz środki integracyjne przyjęte w Monachium. Niedawno utworzono 
Komitet Doradczy ds. Niemieckich Sinti i Romów, aby zapewnić dialog z przedstawicielami 
ministerst w federalnych, ministerstw krajów związkowych oraz stowarzyszeniami Sinti i Romów na 
szczeblu rządu centralnego.  
 
  
10 
 Kluczem do sukcesu są między innymi skuteczne mechanizmy koordynacji  mające na celu 
wspieranie wdrażania i monitorowania. Wszystkie państwa cz łonkowskie powołały krajowe 
punkty kontaktowe ds. Romów, aby pełniły tę koordynującą rolę. Zakres działania punktów 
kontaktowych, ich kompetencje, zasoby ludzkie i finansowe stale się powiększają. Kilka 
krajowych punktów kontaktowych ds. Romów zostało zaan gażowanych w planowanie dotyczące 
wykorzystania środków UE na rzecz integracji Romów w okresie 2014 –2020 (np. w BG, HU, 
SK, ES, RO)22.Nadal należy jednak zapewnić koordynację operacyjną na etapie opracowywania 
zaproszeń do składania wniosków i wdrażania programów. Krajowe punkty kontaktowe ds. 
Romów poczyniły postępy w tworzeniu formalnych struktur koordynacyjnych z udziałem co 
najmniej części zainteresowanych stron (takich jak grupa robocza z udziałem władz lokalnych i 
regionalnych w ES , grupa doradcza ds. integracji społeczności romskich w PT, partnerstwo na 
rzecz pomocy podróżnym w IE (ang. national traveller partnership) lub grupy robocze z 
udziałem gmin utworzone przez DIHAL we FR). Podobne struktury formalnie istnieją w 
większości pozostałych państw  członkowskich, ale szeroki udział samorządów lokalnych i 
organizacji społeczeństwa obywatelskiego nie jest zapewniony, a podejmowane przez te organy 
działania są często nieprzejrzyste lub nieprawidłowe.  
 
Wniosek:  
Krajowe punkty kontaktowe ds. Romów są lep iej uwzględnione w strukturach rządowych i coraz 
bardziej zaangażowane w planowanie wykorzystania środków UE. Niemniej jednak dla 
poprawienia ich efektywności konieczne jest zwiększenie zasobów finansowych i ludzkich oraz 
umocnienie ich zadań polegających na koordynacji. Istniejące struktury koordynacji należy 
przekształcić w skuteczne krajowe mechanizmy współpracy. Tego typu mechanizmy współpracy 
są konieczne w celu zapewnienia szerokiego i przejrzystego udziału wszystkich właściwych 
zainteresowanych stron , systematycznej wymiany dobrych praktyk, jak również wspierania 
wdrażania i monitorowania na poziomie lokalnym. Komisja będzie udzielać wsparcia 
finansowego na rozwój krajowych platform na rzecz integracji Romów i będzie nadal wspierać 
współpracę między p unktami kontaktowymi za pośrednictwem sieci tych punktów kontaktowych. 
Będzie ponadto współdziałała z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w kluczowych 
obszarach tematycznych ram UE i będzie się opierać na pracach europejskiej platformy na rzecz 
integracji Romów, będącej kluczowym narzędziem w cyklu kształtowania polityki europejskiej. 
Będzie to możliwe dzięki ścisłemu powiązaniu europejskiej platformy z krajowymi platformami 
na rzecz integracji Romów i nadaniu jej roli forum, na którym prezentowane b ędą debaty 
tematyczne dotyczące sprawozdań państw członkowskich i społeczeństwa obywatelskiego, 
wykorzystywane następnie w corocznej ocenie wdrażania krajowych strategii integracji Romów.  
                                                 
22 W niektórych przypadkach (np. PL) zaangażowanie krajowych punktów kontaktowych ds. Romów w planowaniu 
finansowania UE na lata 2014 –2020 zmniejszyło się z powodu rosnącej decentralizacji.  
  
11 
 2.3. Intensyfikacja wysiłków w zwalczaniu dyskryminacji  
 
Pomimo wysi łków Komisji na rzecz zwalczania dyskryminacji, rasizmu i ksenofobii w wielu 
państwach członkowskich, szczególnie tych zamieszkałych przez największe społeczności 
romskie i tych, na których poważnie odbił się kryzys gospodarczy, stale rośnie niechęć wobec 
Romów, nasilają się skrajnie prawicowe demonstracje, mowa nienawiści i przestępstwa z 
nienawiści. Politycy i władze publiczne w wielu przypadkach zlekceważyli te negatywne 
tendencje i nie potępili ich publicznie23. W innych państwach członkowskich burzliwe debaty na 
temat swobodnego przemieszczania się i praw socjalnych przyczyniły się do umocnienia 
negatywnych stereotypów dotyczących Romów. W rezultacie w wielu państwach większość 
społeczeństwa nie ma dobrej opinii o Romach (IT: 85  %, FR: 66  %, EL: 53  %, UK : 50 %)24. W 
niektórych przypadkach ukierunkowane działania na rzecz wsparcia Romów pogłębiły brak 
zaufania między Romami a resztą społeczeństwa, co wskazuje na brak skutecznego zwiększania 
świadomości na temat wzajemnych korzyści płynących z integracji Rom ów25. 
 
Ukierunkowane działania połączone z wolą polityczną muszą iść w parze z instrumentami 
prawnymi umożliwiającymi skuteczne zwalczanie uprzedzeń i dyskryminacji, mowy 
nienawiści i przestępstw z nienawiści . Komisja jest zaangażowana w wypełnianie swej ro li 
strażniczki traktatów. Gwarantuje ona zatem prawidłowe transponowanie i egzekwowanie 
unijnego prawodawstwa. To niezbędny punkt wyjścia w walce z dyskryminacją. W stycznia 
2014 r. Komisja przyjęła swoją ocenę stosowania unijnych dyrektyw antydyskryminacy jnych26 i 
stwierdziła, że problemy specyficzne dla Romów często wynikają ze sposobu wykonywania 
przepisów na poziomie regionalnym lub lokalnym. Ponadto problemy te są niekiedy powiązane z 
problematycznymi postanowieniami zawartymi w niektórych przepisach.  
 
W związku z powyższym Komisja wzmogła wysiłki w celu zapewnienia odpowiedniego 
wdrożenia i stosowania prawodawstwa antydyskryminacyjnego  wobec Romów w państwach 
członkowskich, w tym na szczeblu lokalnym. Aktywnie analizuje ona każdy problem, o którym 
jej wiadomo i który mógłby wskazać na naruszenie przedmiotowej dyrektywy. W tym 
kontekście w toku jest szereg dochodzeń w sprawie dyskryminacji Romów pod względem 
dostępu do edukacji27 lub mieszkań.  
 
                                                 
23 Sprawozdanie komisarza Rady Europy ds. praw człowieka po jego wizycie na Węgrzech , Strasburg, dnia 16 
grudnia 2014 r.,  
https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=CommDH(2014)21&Language=lanEnglish&Ver=original&BackColorInternet=C3C3C3&
BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged =F5D383 . 
24 2014 Global Attitude Survey, Pew Research Center, http://www.pewglobal.org/2014/05/12/chapter -4-views -of-roma -
muslims -jews/ . 
25 W BG projekty w zakresie mieszkalnictwa socjalnego na rzecz Romów spotkały się ze sprzeciwem większości 
społeczeństwa.  
26 Wspólne sprawozdanie w sprawie stosowania dyrektywy Rady 2000/43/WE z dnia 29 czerwca 2000 r. 
wprowadzającej w życie zasadę równego tr aktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne 
(„dyrektywa w sprawie równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe”) oraz dyrektywy Rady 
2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktow ania w zakresie 
zatrudnienia i pracy („dyrektywa w sprawie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy”).  
27 We wrześniu 2014 r. Komisja wszczęła pierwsze postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa 
członkowskiego z powodu dyskryminacji romskich dzieci w systemie edukacji (CZ). W kwietniu 2015 r. wszczęto 
drugie takie postępowanie (SK).  
  
12 
 Z dyskryminacją Romowie stykają się już w bardzo młodym wiek u. Wciąż utrzymuje się 
segregacja dzieci romskich w szkołach : wiele marginalizowanych dzieci romskich uczęszcza 
do szkół lub klas, w których panuje segregacja (SK: 58  %, HU: 45  %, EL: 35  %, CZ: 33  %, BG: 
29 %, RO: 26  %)28. W CZ i SK ponad 20  % dzieci romski ch w wieku do 15 lat uczęszcza do 
szkół lub klas specjalnych dla dzieci upośledzonych umysłowo. Pokazuje to, że bez 
zreformowania publicznej polityki edukacyjnej w kontekście włączenia społecznego, 
ukierunkowane środki nie mogą doprowadzić do koniecznej zm iany w nastawieniu społecznym 
wobec Romów. Zwalczanie nierówności szans Romów musi rozpocząć się od zapewnienia 
równego dostępu do wysokiej jakości edukacji sprzyjającej integracji dla dzieci romskich i 
skutecznego eliminowania barier w zakresie popytu i p odaży, takich jak brak świadomości 
znaczenia edukacji u rodziców oraz brak szkolenia nauczycieli w zakresie zarządzania 
różnorodnością w klasie. Do mobilizacji sektora edukacji w celu zapobiegania nietolerancji 
rasizmowi, marginalizacji i radykalizacji pos taw oraz zwalczania tych zachowań, jak i 
zachowania zasady równości szans dla wszystkich, w tym do zapewnienia wszystkim dzieciom 
dostępu do integracyjnej edukacji, wzywa również Deklaracja paryska29.  
 
Należy również zająć się kwestią powszechnej dyskryminacji Romów  na późniejszych etapach 
życia. Większość marginalizowanych Romów (54  %) czuje się dyskryminowana na etapie 
poszukiwania pracy zarobkowej (CZ: 74  %, EL, IT, FR, PL: 64 -68 %)30. Dyskryminacja Romów 
w dziedzinie edukacji, mieszkalnictwa i z atrudnienia stanowi strukturalne bariery 
uniemożliwiające im pełny udział w społeczeństwie. Zatem pierwszorzędne znaczenie mają 
środki przeciwko dyskryminacji skierowane do pracodawców, nauczycieli, pracowników 
mediów, policji, dostawców usług socjalnych, innych pracowników służby cywilnej, członków 
związków zawodowych i szerokiego społeczeństwa. Ograniczona liczba państw wdrożyła 
działania w tym obszarze, przyjmując podejścia, które mogłyby być istotne dla innych państw 
członkowskich31.  
 
                                                 
28 Badanie dotyczące Romów – „Data in focus: Education: the situation of Roma in 11 EU Member States” 
(Edukacja: sytuacja Romów w 11 państwach członkowski ch UE), FRA, 2014 r.. Pytania w badaniu dotyczą 
wszystkich/wielu kolegów klasowych będących Romami. Ponieważ metodyka doboru próby obejmuje obszary, w 
których gęstość zaludnienia Romów przewyższa średnią krajową, odpowiedzi mogą odzwierciedlać wyższy odset ek 
dzieci romskich w szkole lub przedszkolu. Niemniej jednak dane te są orientacyjne, jeśli chodzi o porównywanie 
krajów.  
29 Oświadczenie w sprawie promowania – w drodze kształcenia – obywatelstwa i wspólnych wartości, jakimi są 
wolność, tolerancja i niedys kryminacja, przyjęte przez komisarza Navracsicsa i ministrów edukacji w dniu 17 marca 
2015 r., zob. https://ec.europa.eu/commission/sites/cwt/files/dp_mobilisation_europeenne_20150317.pdf  
30 Badanie dotyczące Romów – „Data in focus: Poverty and Employment: the situation of Roma in 11 EU Member 
States” (Ubóstwo i zatrudnienie: sytuacja Romów w 11 państwach członkowskich UE), FRA, 2014 r.  
31 Np. FI: Sieć pracodawców podpisująca Kartę Różnorodności, testowanie modelu monitorowania dyskryminacji w 
miejscu pracy, rozpowszechnianie materiałów informacyjnych (podręcznik „Czy zatrudniłbym Roma?”). PT: Środki 
antydyskryminacyjne wprowadzone przez Wysoką Komisję ds. Migracji, obejmujące m.in. działania mające na celu 
podnoszenie świadomości prowadzone przez 30 -osobowy z espół instruktorów, stronę internetową „Rasizm w 
internecie”, na której obywatele mogą wnosić skargi w sprawie dyskryminacji rasowej oraz szkolenia i zalecenia 
skierowane do mediów, dotyczące sposobu traktowania takich tematów jak pochodzenie etniczne, mig racja i religia.  
  
13 
 Przykłady walki z dyskryminacją.  
Chorwacja: W ramach chorwackiego modelu współpracy międzyinstytucjonalnej w  zwalczaniu 
przestępstw z  nienawiści ustanowiono system gromadzenia danych na temat dyskryminacji i 
równości. Dane liczbowe pokazują dobre wyniki pracy policji w iden tyfikacji sprawców przestępstw 
powodowanych nienawiścią wobec Romów. Większość zgłoszonych przypadków została rozwiązana 
w roku, w którym zostały one zgłoszone. Ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej obowiązująca od 1 
stycznia 2014 r. upraszcza procedurę uzy skiwania podstawowej pomocy prawnej.   
Irlandia: We wrześniu 2014 r. irlandzkie Centrum Wsparcia Imigrantów (NASC) przeprowadziło 
pilotażowe szkolenie antyrasistowskie dla 20 funkcjonariuszy policji w Cork, w Irlandii. Celem 
szkolenia było podnoszenie świadomości i promowanie debaty na temat wpływu rasiz mu na 
społeczności migrantów i mniejszości etnicznych oraz wskazanie sposobów zapobiegania 
dyskryminującemu profilowaniu etnicznemu. Głos zabrali migranci, przedstawiciele Romów, 
społeczności muzułmańskiej i afrykańskiej, którzy podzielili się swoimi doświ adczeniami i wzięli 
udział w dyskusji. Wyciągnięte wnioski zostaną wykorzystane do opracowania narzędzi 
szkoleniowych, które zostaną wprowadzone na poziomie krajowym.  
Włochy, Portugalia, Hiszpania, Rumunia: W latach 2013 –2014 przeprowadzono transnarodowy 
projekt NET -KARD, finansowany z unijnego programu „Prawa podstawowe i obywatelstwo” i 
koordynowany przez Foundación Secretariado Gitano. Jego ogólnym celem było zapobieganie 
dyskryminacji Romów oraz zwiększenie wsparcia dla ofiar dyskryminacji, poprzez pro mowanie 
współpracy najważniejszych podmiotów oraz ulepszanie i rozpowszechnianie istniejącej metodyki. 
Najważniejszym rezultatem tego projektu jest zestaw przewodników dotyczących zwalczania 
dyskryminacji Romów, przeznaczonych dla adwokatów i prawników, sł użb policji, stowarzyszeń 
romskich i przedstawicieli mediów.  
 
Prawne narzędzie zwalczania nawoływania do nienawiści oraz przestępstw z nienawiści , 
których celem są również Romowie, stanowi decyzja ramowa Rady32 w sprawie walki z 
rasizmem i ksenofobią. Zobow iązuje ona również państwa członkowskie do karania tych czynów 
kierowanych pobudkami rasistowskimi lub ksenofobicznymi. W styczniu 2014 r. Komisja 
przyjęła sprawozdanie z wykonania decyzji ramowej i stwierdziła, że kilka państw 
członkowskich nie dokonało j eszcze pełnej transpozycji wszystkich jej przepisów (lub 
transpozycja ta jest nieprawidłowa), i że istnieją pewne luki w odniesieniu do pobudek 
rasistowskich i ksenofobicznych leżących u podstaw popełnianych przestępstw33. W związku z 
tym Komisja uznała, że  pełna i prawidłowa transpozycja obowiązującej decyzji ramowej stanowi 
pierwszy krok na drodze do skutecznego zwalczania rasizmu i ksenofobii w spójny sposób w 
całej UE34. 
 
Środki w zakresie podnoszenia świadomości oraz walki z dyskryminacją  są wprawdzie 
wstępnym warunkiem powodzenia integracji Romów, jednak nie są one traktowane priorytetowo 
w większości krajowych strategii integracji Romów.  Warto upowszechniać walkę z 
dyskryminacją i działania uświadamiające skierowane do ogółu społeczeństwa (SI, LV, LT), 
pracodawców (IT, FI, PL), pracowników służby cywilnej (HR, IE, IT) lub przedstawicieli 
mediów (PT) oraz wykorzystywać lokalne biura ds. walki z dyskryminacją, których zadaniem 
                                                 
32 2008/913/WSiSW  
33 http://ec.europa.eu/justice/fundamental -rights/files/com_2014_27_en.pdf . 
34 W dniu 1 grudnia 2014 r. Komisja uzyskała pełne uprawn ienia w zakresie egzekwowania prawa w odniesieniu do 
decyzji ramowych, w tym decyzji ramowej 2008/913/WSiSW.  
  
14 
 jest podnoszenie świadomości Romów co do ich praw, oraz wspieranie ofiar dyskrym inacji (BG, 
NL). Do wartych odnotowania wysiłków podejmowanych w tym obszarze należą biała księga w 
sprawie nadużyć i przemocy wobec Romów oraz Komisja ds. walki z antycygańskością 
tworząca pomoce dydaktyczne dla szkół (SE). Zwalczanie postaw antycygańskic h, które uznaje 
się za specyficzną formę rasizmu względem Romów, jest także ściśle związane z podejściem do 
jednego z najczarniejszych rozdziałów europejskiej historii – Holokaustem Romów.  
 
Wniosek:  
Należy zapewnić wolę polityczną, długoterminową wizję, zd ecydowane działania i dostateczne 
środki, aby zwalczać dyskryminację oraz segregację. Polityka publiczna w dziedzinie edukacji, 
zatrudnienia, opieki zdrowotnej i mieszkalnictwa potrzebuje reform w kontekście włączenia 
społecznego. Do finansowania działań n a rzecz przeciwdziałania segregacji i dyskryminacji 
mogą zostać wykorzystane europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne. Komisja nadal 
podkreśla rolę krajowych organów ds. równości jako stojących na straży przeciwdziałaniu 
dyskryminacji na poziomie k rajowym oraz wspomagających romskie ofiary dyskryminacji35. 
Komisja wykorzysta wszystkie instrumenty, jakimi dysponuje w ramach swoich kompetencji, do 
walki z  dyskryminacją, w razie potrzeby wszczynając postępowania w  sprawie uchybienia 
zobowiązaniom państw a członkowskiego. Popiera ona także transnarodowe kampanie 
zwiększające świadomość w zakresie zwalczania dyskryminacji i niechęci wobec Romów na 
poziomie lokalnym.  
2.4. Lepsze monitorowanie oraz umożliwianie dostosowania polityki  
 
W unijnych ramach wezwano  państwa członkowskie do uwzględnienia solidnych metod 
monitorowania w celu oceny wpływu działań zmierzających do integracji Romów, w tym 
monitorowania przez społeczeństwo obywatelskie. W latach 2014 –2020 korzystanie z funduszy 
UE wymaga podawania wskaźnik ów produktu i rezultatu dotyczących integracji Romów.  
Państwa członkowskie, które wybrały priorytet inwestycyjny dotyczący integracji społeczno -
ekonomicznej społeczności marginalizowanych, takich jak Romowie, muszą wykazać, że 
posiadają silny mechanizm mon itorowania w celu oceny wpływu finansowanych przez UE 
działań dotyczących Romów. Ta nowa sytuacja zdecydowanie zwiększyła nacisk na postęp w 
określaniu wskaźników i tworzeniu mechanizmów monitorowania, które można wykorzystać w 
kontekście zarówno realizacj i krajowych strategii integracji Romów jak i funduszy UE.  
 
Podjęto pewne ważne kroki w kierunku konsolidacji, zarówno krajowych, jak i europejskich 
mechanizmów monitorowania i sprawozdawczości. W 2012 r. utworzono grupę roboczą ds. 
wskaźników integracji R omów. Jest ona koordynowana przez Agencję Praw Podstawowych Unii 
Europejskiej (FRA) przy udziale państw członkowskich i Komisji. Aktualnie w jej pracach 
uczestniczy 17 państw członkowskich36.  
 
Grupa robocza opracowała ramy sprawozdawczości i wskaźniki do pomiaru postępów w 
realizacji środków przewidzianych w zaleceniu Rady37. Ramy te mają na celu zapewnienie 
                                                 
35 Na przykład: BG, CZ, EL, FR, PL, RO, SE, UK.  
36 AT, BE, BG, CZ, EL, ES, FI, FR, HR, HU, IE, IT, NL, PT, RO, SK, UK.  
37 Chociaż zobowiązania państw członkowskich wynikające z zaleceń są podstawą tych ram, kontekst dla 
sprawozdawczości poszczególnych państw członkowskich stanowią również inne normy i zobowiązania. Tym 
  
15 
 państwom członkowskim narzędzia samooceny służącego komunikowaniu postępów w 
składanych w przyszłości sprawozdaniach rocznych zgodnie z zaleceniem Rady . Wykorzystanie 
wzoru pomoże zapewnić spójność i większą przejrzystość krajowego i  europejskiego 
monitorowania krajowych strategii integracji Romów. Oprócz opracowania i testowania ram 
grupa robocza służy także jako forum wymiany wiedzy i doświadczeń w zak resie gromadzenia 
danych.  
 
Przykłady monitorowania i gromadzenia danych  
Węgry: Węgierski Główny Urząd Statystyczny włączył pytania dotyczące pochodzenia etnicznego 
do dużych badań reprezentacyjnych. Metoda ta została sprawdzona w trakcie spisu ludności w 2011 
r. W badaniu aktywności ekonomicznej ludności, obejmującym 68  000 osób, wykorzystano dwa 
pytania dotyczące pochodzenia etnicznego w celu pomiaru podwójnej tożsamości etnicznej. W 
europejskim badaniu zdrowia, przeprowadzonym w 2014 r. zastosowano te sa me metody. W 2014 r. 
przynależność etniczna znalazła się również w europejskim badaniu warunków życia ludności (EU -
SILC)38, którym objęto 20  000 osób. Informacje te umożliwiają obliczenie podstawowych 
wskaźników rezultatu w celu monitorowania realizacji kra jowych strategii integracji Romów.  
Rumunia: W listopadzie 2014 r. Rumuński Instytut Badań Naukowych ds. Mniejszości Narodowych 
rozpoczął wdrażanie dwuletniego projektu odwzorowującego społeczności romskie do celów 
monitorowania na poziomie wspólnotowym. Pr ojekt ten, dysponujący finansowaniem w kwocie 1 
mln EUR w ramach mechanizmu finansowego EOG i norweskiego mechanizmu finansowego na lata 
2009 –2014, jest skierowany do lokalnych społeczności romskich, administracji szczebla lokalnego 
oraz społeczeństwa obyw atelskiego. Uczestnictwo społeczności jest istotnym elementem. Na 
podstawie zgromadzonych danych zostanie opracowany zbiór wskaźników umożliwiających 
monitorowanie postępów w zakresie integracji Romów na szczeblu lokalnym, który znajdzie 
zastosowanie w mon itorowaniu opartym na rezultatach.  
Słowacja: Krajowy projekt monitorowania i oceny polityki integracji Romów zostanie sfinansowany 
ze środków programu operacyjnego rozwoju zasobów ludzkich i obejmie działania w zakresie 
monitorowania, konsultacji i gromadz enia danych, prace analityczne i uruchomienie portalu 
informacyjnego na temat krajowych strategii integracji Romów. Wpływ monitorowania na podstawie 
gromadzenia danych zostanie uzupełniony o sprawozdawczość administracyjną i ocenę zewnętrzną, 
realizowane m iędzy innymi przez społeczeństwo obywatelskie.  
 
Kilka państw członkowskich (BG, SK, RO) planuje wykorzystać EFS do rozwijania swoich 
systemów monitorowania. Pozytywnym krokiem jest rosnący udział krajowych urzędów 
statystycznych w pracach nad ustanowieniem  krajowego mechanizmu monitorującego. Cennym 
wkładem, jaki społeczeństwo obywatelskie może wnieść w monitorowanie krajowych strategii 
integracji Romów, są sprawozdania przekazywane przez koalicje społeczeństwa 
                                                                                                                                                             
samym istnieje pewność, że oprócz interwencji kierowanyc h do Romów w wynikach odzwierciedlane są również 
działania ogólne, które mają znaczący wpływ na integrację tej grupy. Obejmują one zobowiązania wynikające z 
traktatów założycielskich – do równości, zwalczania wykluczenia społecznego i dyskryminacji, z Kart y praw 
podstawowych Unii Europejskiej oraz europejskiego prawodawstwa w zakresie zapobiegania dyskryminacji, a także 
zobowiązania w dziedzinach edukacji, zatrudnienia i walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym podjęte w 
ramach europejskiego semestru w ra mach strategii „Europa 2020”.  
38 Statystyki Unii Europejskiej dotyczące dochodów i warunków życia.  
  
16 
 obywatelskiego39. W ramach zaplanowanego projek tu pilotażowego Parlamentu Europejskiego 
przewidziano dalsze budowanie potencjału, co zapewni stałe monitorowanie przez 
społeczeństwo obywatelskie wdrażania tych strategii . Konieczne jest monitorowanie wpływu 
reformy głównego nurtu polityki na Romów w kraj ach zamieszkałych przez największy odsetek 
społeczności romskich i stojących przed najbardziej palącymi wyzwaniami.  
 
Wniosek:  
Opracowanie niezbędnych mechanizmów monitorowania jest w toku. Od 2016 r. zalecenie Rady 
będzie służyć jako ramy na potrzeby monitorowania wdrażania przez państwa członkowskie, 
społeczeństwo obywatelskie i Komisję, łączące przejrzysty system monitorowania działań na 
rzecz integracji Romów.  Komisja, we współpracy z Age ncją Praw Podstawowych, będzie 
pomagać państwom członkowskim w finalizacji i w wykorzystaniu wspólnych sprawozdań i ram 
wskaźników w swoich rocznych sprawozdaniach z wdrażania zalecenia Rady. Priorytetowe 
znaczenie ma gromadzenie danych (w podziale na poch odzenie etnicznie lub przybliżonych 
danych społeczno -ekonomicznych). Powyższe działania będzie wspierać kolejna edycja ankiety 
poświęconej Romom, która zostanie przeprowadzona przez Agencję Praw Podstawowych Unii 
Europejskiej40 w wielu państwach.  
3. Sytuacja w krajach objętych procesem rozszerzenia  
 
W unijnych ramach podkreślono, że cele UE związane z integracją Romów odnoszą się w 
równym stopniu do krajów objętych procesem rozszerzenia. W pakiecie „rozszerzenie” 201341 
określono integrację Romów jako „zasadniczy element”, który posłuży jako punkt orientacyjny 
dla przyszłej polityki rozszerzenia. Komisja wskazała również, że zintensyfikowane zostaną 
działania na rzecz integracji Romów oraz że w ramach instrumentu pomocy przedakcesyjnej 
(IPA II) udostępn ione zostanie większe finansowanie; będzie ono ponadto lepiej ukierunkowane. 
Ściślejsze monitorowanie realizacji strategii integracji Romów oraz planów działania 
koncentrowało się na obszarach polityki przedmiotowych unijnych ram i ewidencji ludności. W 
krajach Bałkanów Zachodnich i w Serbii kontynuowano seminaria dotyczące integracji 
Romów42. W odniesieniu do Czarnogóry integracja Romów została również uwzględniona w 
negocjacjach akcesyjnych do UE43. 
 
Niedawno Komisja rozpoczęła ocenę IPA I, aby zachęcić do przeznaczenia większej ilości 
środków i ich efektywniejszego wykorzystania na rzecz integracji Romów w ramach IPA II 
                                                 
39 Koordynowane przez sekretariat „Dekady Integracji Romów”, obejmującej 11 państw członkowskich (BG, CZ, 
ES, HU, CR, FR, DE, IT, RO, SK, UK), w których, wedłu g szacunków Rady Europy, żyje blisko 90  % Romów 
mieszkających w UE.  
40 Badanie przeprowadzone przez Agencję Praw Podstawowych Unii Europejskiej w terenie zostanie zakończone w 
2015 r.  
41 Roczny pakiet „rozszerzenie” zawiera podsumowanie postępów poczynionych  przez każdy z krajów kandydujących 
i potencjalnych krajów kandydujących.  
42 W 2014 r. zorganizowano w Albanii, Czarnogórze oraz Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii seminaria 
z udziałem wszystkich zainteresowanych stron; działania następcze wynikając e z wniosków z seminariów były 
monitorowane przez podkomitety stabilizacji i stowarzyszenia.  
43 W ramach rozdziału 23 „Wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe” Komisja monitorowała ponad 50 
środków integracji Romów, które zawarto w rozdziale 23 planu dzia łania. Kwestia romska ujęta jest w rocznym 
sprawozdaniu z postępów na podstawie informacji przesłanych przez organy administracji i społeczeństwa 
obywatelskiego.  
  
17 
 (2014 –2020). Ocenie poddano programowanie, wdrażanie i monitorowanie, jak i ogólny wpływ 
na sytuację Romów. Zawarto w niej również zaleceni a na przyszłość. W grudniu 2014 r. 
Komisja zatwierdziła skierowany do wielu państw program „Integracja Romów 2020” w ramach 
instrumentu IPA44. Program przewiduje instrumenty i udostępnia wiedzę fachową w celu 
wsparcia zobowiązań na szczeblu politycznym i st rategicznym, zapewniając zorganizowane 
zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego. W październiku 2014 r. Komisja przyznała 
„Nagrodę za integrację Romów na Bałkanach Zachodnich i w Turcji”, aby podnieść świadomość 
w zakresie wyzwań, z którymi borykają się Romowie i docenić wkład organizacji 
pozarządowych. Nagrodę przyznano w uznaniu za innowacyjne i udane projekty na rzecz 
integracji Romów45. 
 
4. Dalsze działania  
 
Upłynęły cztery lata od wprowadzenia unijnych ram i trzy lata od złożenia przez państwa 
członko wskie ich strategii i dokonania ich pierwszej oceny. W ocenie Komisji nastąpiła wyraźna 
poprawa w dostosowywaniu (poprawionych) krajowych strategii integracji Romów do unijnych 
instrumentów finansowania na lata 2014 –2020. W kilku państwach członkowskich os iągnięto 
również postępy, wzmacniając pozycję krajowych punktów kontaktowych ds. Romów. 
Dokonano tego za sprawą coraz większego zaangażowania ich w planowanie finansowania i w 
proces podejmowania decyzji o dostosowaniu integracji Romów do głównych obszarów  polityki. 
Nadal konieczne jest wzmocnienie zasobów ludzkich i finansowych, jakimi dysponują te punkty, 
oraz ich uprawnień koordynacyjnych. Przełożenie Na wczesnym etapie znajduje się proces 
przekładania strategii krajowych na działania na szczeblu lokalny m. Wymaga on wsparcia 
trwałym finansowaniem, budowaniem potencjału i pełnym zaangażowaniem władz lokalnych i 
społeczeństwa obywatelskiego oraz solidnymi systemami monitorowania. Dzięki temu możliwe 
będzie uzyskanie jakże potrzebnego konkretnego oddziaływan ia na szczeblu lokalnym , gdzie 
pojawiają się nowe wyzwania. Dalsze kluczowe priorytety wymagające pilnych działań 
obejmują budowanie potencjału społeczeństwa obywatelskiego, potrzebę przekształcenia 
formalnych struktur koordynacyjnych w skuteczne mechanizm y koordynacji i współpracy, przy 
pełnym zaangażowaniu wszystkich zainteresowanych stron, a także intensyfikację walki z 
dyskryminacją, segregacją i postawami antycygańskimi. pozwoli to na skuteczne zapewnienie 
Romom równego dostępu do edukacji, zatrudnieni a, opieki zdrowotnej i mieszkań. Potwierdziły 
to również dyskusje i konkluzje z posiedzenia europejskiej platformy na rzecz integracji Romów 
w marcu 2015 r.46  
 
Komisja zachęca państwa członkowskie  do podjęcia następujących działań w celu osiągnięcia 
konkre tnych i trwałych rezultatów na drodze do integracji Romów w całej UE:  
 Tworzenia krajowych platform Romów  lub przekształcania istniejących struktur 
koordynacji, aby propagować wzajemne uczenie się na szczeblu lokalnym oraz zapewnić 
szeroki udział wszystkich  zainteresowanych stron i społeczności romskich w realizacji i 
monitorowaniu.  
                                                 
44 Będzie on wdrożony przez Radę Współpracy Regionalnej.  
45 Wśród laureatów znalazło się siedem projektów w większości z oddolnych organizacji pozarządowych 
działających w krajach objętych procesem rozszerzenia http://europa.eu/rapid/press -release_IP -14-1064_en.htm . 
46 http://ec.europa.eu/justice/events/roma -platform -2015/platformconclusions_en.htm . 
  
18 
  Pełnego wykorzystania nowych narzędzi i środków dostępnych w ramach europejskich 
funduszy strukturalnych i inwestycyjnych . 
 Egzekwowania przepisów antydyskryminacyjnych . 
 Zwalczania segregacji , co jest bardzo pilną sprawą, również w kontekście szerszych 
wysiłków na rzecz rozwiązania problemu różnorodności i promowania tolerancji zgodnie z 
Deklaracją paryską.  
 Monitorowania i zwalczania mowy nienawiści i postaw antycygańskich . 
 Pełnego wykorzystania sprawozdań i ram wskaźników  do celów własnego krajowego 
monitorowania wdrażania krajowych strategii integracji Romów i wykorzystania EFSI, jak 
również do celów sprawozdawczości wobec Komisji wynikających z zalecenia Rady.  
 Zbadania, czy można rozszerzyć udane praktyki, które sprawdziły się na ich terytorium, 
co pozwoli na pomnożenie efektów tych praktyk i dotarcie do znacznej liczby Romów.  
 Wsparcia osiągania celów integracji Romów poprzez kompleksową reformę głównych 
nurtów polityki i  zrównoważone finansowanie krajowe .