Streszczenie Poziom postrzegania niezależności austriackiego systemu wymiaru sprawiedliwości jest wysoki. Jednocześnie wyrażano obawy dotyczące procedur powoływania prezesów sądów administracyjnych, jak również prawa Ministra Sprawiedliwości do wydawania poleceń prokuratorom w poszczególnych sprawach. Rząd zapowiedział ogólną refleksję nad kwestiami obsadzania stanowisk sędziowskich, w tym w sądach administracyjnych, oraz nad obowiązkami prokuratorów w zakresie sprawozdawczości; zabieg ten mógłby przyczynić się do rozwiązania tych problemów. Trwają starania na rzecz dalszego podnoszenia wysokiego już poziomu cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości oraz zwiększono zasoby systemu wymiaru sprawiedliwości. Mogłoby to przyczynić się do rozwiązania niektórych problemów związanych z efektywnością, przed którymi stoją sądy administracyjne. W Austrii zasadniczo funkcjonują ramy prawne i instytucjonalne służące zapobieganiu korupcji i jej ściganiu. Austria przeprowadziła i nadal przeprowadza ważne reformy legislacyjne dotyczące zwalczania korupcji w następstwie głośnych spraw związanych z finansowaniem partii politycznych i późniejszych dochodzeń dotyczących urzędników publicznych wysokiego szczebla. Nadal pojawiają się jednak wyzwania związane z ramami zapewniającymi uczciwość zawodową członków parlamentu. Funkcjonują ramy prawne dotyczące lobbingu, ale ich zakres oraz informacje udostępniane publicznie w rejestrze podmiotów wykonujących działalność lobbingową są ograniczone. Centralne Biuro Prokuratury ds. Zwalczania Przestępstw Gospodarczych i Korupcji odgrywa kluczową rolę w zwalczaniu korupcji, ale stoi w obliczu wyzwań związanych z kompleksowymi obowiązkami sprawozdawczymi i ograniczonymi zasobami. Ramy prawne dotyczące pluralizmu mediów opierają się na zestawie gwarancji przewidzianych w Konstytucji i aktach ustawodawczych. Fundamenty demokratycznego systemu mediów są silne i organy ds. mediów funkcjonują w sposób niezależny. Zidentyfikowano jednak zagrożenia dla pluralizmu mediów w związku z brakiem kompleksowych i możliwych do wyegzekwowania ram gwarantujących prawo dostępu do informacji. Ponadto rząd zastanawia się nad reformą służącą poprawie tej sytuacji. Zgłoszono pewne obawy w związku z gwarancjami regulacyjnymi niezależności redakcyjnej mediów. Własność mediów podlega ścisłym zasadom przejrzystości, chociaż udziały właścicieli mediów w innych przedsiębiorstwach nie zawsze są w pełni ujawniane. Austria przydziela stosunkowo dużo reklam państwowych przedsiębiorstwom medialnym, wyrażono jednak obawy o potencjalny wpływ polityczny na ten proces w związku z brakiem zasad gwarantujących sprawiedliwy podział reklam między media. Proces stanowienia prawa obejmuje zazwyczaj konsultacje z zainteresowanymi stronami i ogółem społeczeństwa, chociaż nie ma w tym względzie żadnych szczególnych ram prawnych, a konsultacje czasami się nie odbywają lub mają krótkie terminy. Trybunał Konstytucyjny i Rada Rzecznika Praw Obywatelskich odgrywają ważną rolę w mechanizmach kontroli i równowagi, co jest widoczne w kontekście pandemii COVID-19. Oprócz Rady Rzecznika Praw Obywatelskich, która pełni funkcję krajowej instytucji praw człowieka, inne niezależne organy, takie jak Rzecznik ds. Równego Traktowania, Rzecznik ds. Niepełnosprawności, a także Rzecznik ds. Dzieci i Młodzieży przyczyniają się do przestrzegania praw podstawowych w podlegających im obszarach. Rząd zapowiedział środki mające na celu dalsze wspieranie społeczeństwa obywatelskiego i zobowiązał się do promowania aktywnego dialogu i pełnej szacunku współpracy z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego.

I.System wymiaru sprawiedliwości

Austriacki system wymiaru sprawiedliwości dzieli się na dwie odrębne części. System sądów powszechnych składa się z 115 sądów rejonowych (Bezirksgerichten), 20 sądów okręgowych (Landesgerichten), czterech wyższych sądów krajowych (Oberlandesgerichten) oraz Sądu Najwyższego (Obersten Gerichtshof). Od 2014 r. w Austrii funkcjonuje również odrębny system sądownictwa administracyjnego, na który składa się jedenaście sądów administracyjnych pierwszej instancji (Verwaltungsgerichten) (dziewięć okręgowych sądów administracyjnych, Federalny Sąd Administracyjny i Trybunał Obrachunkowy) oraz Trybunał Administracyjny . Ponadto w Austrii funkcjonuje Trybunał Konstytucyjny. Sędziowie są powoływani przez organ władzy wykonawczej na podstawie niewiążących propozycji złożonych przez panele sędziowskie lub zgromadzenia ogólne sądu, które sporządzają ranking trzech kandydatów na każde stanowisko . Prokuratura jest organem sądowym utworzonym w ramach struktury hierarchicznej pod nadzorem Ministra Sprawiedliwości, który może wydawać zarówno polecenia ogólne, jak i polecenia w poszczególnych sprawach . Adwokaci są wpisani na listę adwokatów w jednej z dziewięciu lokalnych izb adwokackich, będących organizacjami publicznoprawnymi, autonomicznymi i samorządnymi, które reprezentuje wspólny organ – Federalna Izba Adwokacka .

Niezależność

Postrzegany poziom niezależności sądownictwa pozostaje bardzo wysoki. Niezależność sądów i niezawisłość sędziów jest postrzegana jako „dość dobra lub bardzo dobra” przez 86 % ogółu społeczeństwa i wartość ta stale rośnie od 2016 r. Wśród przedsiębiorstw poziom postrzeganej niezależności jest również bardzo wysoki – 73 % uważa go za „dość dobry lub bardzo dobry”, chociaż odsetek ten był nawet wyższy w ubiegłych latach .

Procedury powoływania prezesów sądów administracyjnych są przedmiotem debat. Zainteresowane strony i Rada Europy wielokrotnie wyrażały obawy dotyczące powoływania prezesów sądów administracyjnych . Chociaż na tym etapie nie ma żadnych konkretnych planów reform, rząd zastanawia się nad ujednoliceniem norm dotyczących obsadzania stanowisk sędziowskich w sądach powszechnych i administracyjnych . W obecnym systemie prezesi i wiceprezesi sądów administracyjnych (którzy również orzekają) nie muszą być wybierani spośród powołanych sędziów administracyjnych, mimo że muszą spełniać ogólne wymogi konstytucyjne pozwalające na objęcie urzędu sędziego sądu administracyjnego . Ich powołanie podlega przepisom regulującym poszczególne federalne i krajowe sądy administracyjne. Chociaż ustawa o Federalnym Sądzie Administracyjnym przewiduje zaangażowanie niezależnej komisji składającej się z członków organów władzy wykonawczej i sądowniczej , nie dotyczy to wszystkich okręgowych sądów administracyjnych. Mimo że istnieją pewne różnice między krajami związkowymi, powoływanie sędziów zasadniczo pozostaje prerogatywą władzy wykonawczej . W 2019 r. Rada Europy wskazała na brak udziału wymiaru sprawiedliwości w procesie powoływania prezesów sądów administracyjnych . Rada Konsultacyjna Sędziów Europejskich wydała opinię w sprawie powoływania i statusu prezesa Sądu Administracyjnego w Wiedniu, w której to opinii wyrażono obawy dotyczące przestrzegania zaleceń Rady Europy w związku z różnicą między procesem powoływania prezesa/wiceprezesa i innych sędziów . Obawy te spotkały się z poparciem europejskich i krajowych zainteresowanych stron , których zdaniem panele sędziowskie powinny być zaangażowane we wszystkie powołania sędziowskie, a ich opinie powinny mieć wiążący charakter . GRECO skierowała do Austrii szereg zaleceń dotyczących systemu sądownictwa administracyjnego, w tym w celu wzmocnienia roli paneli sędziowskich w procesie powoływania sędziów oraz dostosowania norm dotyczących obsadzania stanowisk sędziowskich w sądach powszechnych i administracyjnych . Chociaż w programie rządowym na lata 2020–2024 ogłoszono ogólny zamiar ujednolicenia norm dotyczących obsadzania stanowisk sędziowskich w tym zakresie, nie zapowiedziano na tym etapie żadnych konkretnych planów .

Przedmiotem dyskusji jest prawo Ministra Sprawiedliwości do wydawania poleceń prokuratorom w poszczególnych sprawach. W 2019 r. szereg zainteresowanych stron ponowiło apel o zwiększenie niezależności prokuratury . W systemie austriackim zarówno biura prokuratury naczelnej , jak i Minister Sprawiedliwości mogą wydawać polecenia w poszczególnych sprawach, w tym polecenia zaniechania ścigania. Polecenia Ministra Sprawiedliwości muszą być uzasadnione, sporządzone na piśmie i załączone do akt sprawy. Ponadto, po zakończeniu sprawy, rząd przekazuje parlamentowi sprawozdanie roczne na temat wszystkich wydanych poleceń w poszczególnych sprawach . Zgodnie z najnowszym sprawozdaniem w latach 2011–2018 wydano 69 poleceń . Ponadto funkcjonująca w ramach struktury organizacyjnej Prokuratury Generalnej niezależna rada doradcza ds. poleceń Ministra (Rada ds. Poleceń/Weisungsrat) wyraża niewiążącą opinię na temat wszystkich poleceń przed ich wydaniem , która to opinia jest stosowana w praktyce . Krajowe zainteresowane strony podkreśliły, że potrzebna jest bardziej niezależna prokuratura, której niezależny szef odpowiada za wydawanie poleceń , odnosząc się do ryzyka wywierania wpływu politycznego w oczach opinii publicznej. Ponadto zainteresowane strony zauważają, że obowiązki sprawozdawcze mogą być czasochłonne i nieproporcjonalne do podstawowych zadań prokuratury oraz mogą prowadzić do przewlekłości dochodzeń. Chociaż wydaje się, że wdrożone gwarancje ograniczają zagrożenia dla niezależności prokuratury, uprawnienie do wydawania poleceń jest jednak wykorzystywane w praktyce. Badanie sytuacji w systemie wymiaru sprawiedliwości z 2019 r. , opublikowane przez ówczesnego ministra sprawiedliwości, zawierało pewne sugestie dotyczące wyjaśnienia systemu poleceń, a program rządowy na lata 2020–2024 przewiduje zamiar ograniczenia „możliwych do uniknięcia” obowiązków sprawozdawczych.

Jakość

Zwiększono środki na sądownictwo. Budżet na wymiar sprawiedliwości na rok 2020 obejmuje dziesięć dodatkowych stanowisk dla sędziów, 40 dla prokuratorów i 100 dla pracowników sądów, co zostało przyjęte z zadowoleniem przez zainteresowane strony. Wzrost ten jest następstwem badania opublikowanego w 2019 r. przez ówczesnego ministra sprawiedliwości, który zwrócił uwagę na szereg obaw dotyczących kadr sądownictwa, w szczególności w odniesieniu do znacznego zmniejszenia liczby stanowisk dla pracowników administracyjnych w sądach i prokuraturach oraz wyzwań związanych z obsadzeniem wszystkich istniejących stanowisk dla urzędników sądowych (Rechtspfleger). W badaniu podkreślono również trudności, z jakimi mierzą się prokuratura i Federalny Sąd Administracyjny, na które nałożono dodatkowe zadania związane odpowiednio z bezpieczeństwem wewnętrznym lub sprawami azylowymi . W sprawozdaniu zalecono utworzenie dodatkowych stanowisk we wszystkich odnośnych obszarach. Obawy te spotkały się z poparciem zainteresowanych stron, które zwróciły się o utworzenie co najmniej 40 dodatkowych stanowisk dla sędziów i prokuratorów oraz o wstrzymanie redukcji stanowisk dla pracowników sądów, zwracając w szczególności uwagę na sytuację Trybunału Obrachunkowego i Federalnego Sądu Administracyjnego .

Trwa zakrojony na szeroką skalę projekt mający na celu dalszą poprawę cyfryzacji sądownictwa. Cyfryzacja systemu wymiaru sprawiedliwości jest już zaawansowana, w szczególności jeśli chodzi o możliwość wytoczenia powództwa i doręczenia wezwania do stawienia się przed sądem online, które są powszechnie dostępne, chociaż elektroniczne środki na kolejnych etapach postępowania są nadal ograniczone. Systemy zarządzania sprawami i systemy do statystyki sądowej są wdrażane we wszystkich sądach . W ramach projektu pt. „Sprawiedliwość 3.0” rząd zainicjował wprowadzenie we wszystkich sądach elektronicznych akt sprawy. Według stanu na 2020 r. system wprowadzono dopiero w ograniczonej liczbie sądów, ale stopniowo trafia do kolejnych sądów. Rząd zamierza wdrożyć w pełni elektroniczne zarządzanie sprawami we wszystkich sądach do 2022 r. Rząd zapowiedział również dalsze działania na rzecz wykorzystania narzędzi cyfrowych w sądach, w tym sztucznej inteligencji, na przykład do publikowania orzeczeń sądowych w formie zanonimizowanej .

System opłat sądowych zostanie poddany ocenie. Krajowe zainteresowane strony wielokrotnie domagały się przeglądu systemu opłat sądowych, podkreślając, że opłaty sądowe mają istotny wpływ na dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz że w przypadku braku górnego pułapu opłat sądowych mogą one być nieproporcjonalnie wysokie. W obecnym systemie opłaty sądowe w postępowaniu cywilnym są regulowane ustawą o opłatach sądowych i zależą głównie od wartości przedmiotu sporu, przy czym w wielu przypadkach nie ma górnej granicy. Chociaż opłaty sądowe w sprawach o niskiej wartości mogą być stosunkowo niskie lub średnie , rosną proporcjonalnie do wartości przedmiotu sporu. Z badań Rady Europy wynika, że dochody pochodzące z opłat sądowych na mieszkańca są szczególnie wysokie . W programie rządowym na lata 2020–2024 zapowiedziano zamiar przeprowadzenia oceny ogólnego systemu opłat sądowych .

Efektywność

System wymiaru sprawiedliwości zarządza swoimi sprawami w sposób efektywny, ale boryka się z pewnymi wyzwaniami administracyjnymi. System ten dobrze funkcjonuje w przypadku procesowych spraw cywilnych i gospodarczych – średni czas potrzebny na rozpoznanie takich spraw jest niski, wskaźnik zamykanych spraw stale wynosi około 100 % (100,8 % w 2018 r.) i niewiele spraw jest w toku. W ostatnim czasie system sądów administracyjnych stanął w obliczu wyzwań – czas przeznaczony na rozpatrzenie wydłużył się i wskaźnik zamykanych spraw wyniósł 89,7 % w 2018 r. (chociaż jest to poprawa w porównaniu z 2017 r., kiedy wynosił 79,5 %) . Według władz i zainteresowanych stron jest to w szczególności związane z dużą liczbą napływających spraw azylowych. Federalny Sąd Administracyjny stoi w obliczu szczególnych wyzwań, na które również zwrócono uwagę w badaniu Ministerstwa Sprawiedliwości z 2019 r. Większość czynności sądów tymczasowo zawieszono w okresie od dnia 16 marca do dnia 13 kwietnia 2020 r. ze względu na pandemię COVID-19 – zastosowano szczególne środki w celu przesunięcia terminów procesowych, co mogło doprowadzić do większych zaległości w systemie wymiaru sprawiedliwości .

II.Ramy antykorupcyjne