W okresie od marca do grudnia 2016 r. Komisja prowadziła szeroko zakrojone konsultacje społeczne, by zebrać opinie na temat wstępnej koncepcji filaru. Była to również okazja do zastanowienia się nad przyszłymi systemami pracy i bezpieczeństwa socjalnego, nad tym, czy dorobek prawny UE nadal spełnia swój cel, i nad ewentualną rolą filaru w zarządzaniu w unii gospodarczej i walutowej.

W tym kontekście Europejski filar praw socjalnych ma na celu zapewnianie obywatelom nowych i coraz bardziej skutecznych praw. 20 zasad i praw zapisanych w filarze jest uporządkowanych według trzech kategorii: równe szanse i dostęp do zatrudnienia, dynamiczne rynki pracy i sprawiedliwe warunki pracy oraz wsparcie publiczne / ochrona socjalna i włączenie społeczne. Kładzie się w nich nacisk na to, w jaki sposób wypełnić obietnicę złożoną w Traktatach i dotyczącą wysoce konkurencyjnej społecznej gospodarki rynkowej, zmierzającej do pełnego zatrudnienia i postępu społecznego. Chociaż te zasady i prawa są wspólne, nie zakłada się uniwersalnego podejścia w trakcie ich realizacji: koncepcja filaru zakłada różnorodność sytuacji i różne dostępne środki do osiągnięcia wspólnych celów.

Przy prezentowaniu Europejskiego filaru praw socjalnych brane są pod uwagę dzisiejsze i jutrzejsze realia. Pomimo niedawnej poprawy warunków gospodarczych i społecznych w Europie, kryzys minionej dekady ma nadal dalekosiężne skutki: od bezrobocia długotrwałego i bezrobocia osób młodych po zagrożenie ubóstwem w wielu częściach Europy. Jednocześnie każde państwo członkowskie mierzy się z dynamicznie postępującymi zmianami, jakie zachodzą w naszym społeczeństwie i świecie pracy. Jak wspomniano w dokumencie Komisji na temat społecznego wymiaru Europy, wyzwań jest równie wiele co szans. UE może poszczycić się najbardziej zaawansowanymi systemami bezpieczeństwa socjalnego na świecie oraz bogatym zestawem najlepszych praktyk i innowacji społecznych, lecz musi mierzyć się z bezprecedensowymi wyzwaniami społecznymi i umieć się do nich dostosowywać.

W niniejszym komunikacie przedstawiono Europejski filar praw socjalnych i nakreślono dalsze działania prowadzące do jego wdrożenia. Komunikatowi towarzyszy szereg inicjatyw ustawodawczych i nieustawodawczych dotyczących równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, informacji dla pracowników, dostępu do ochrony socjalnej i czasu pracy. Zgodnie z logiką, na jakiej opiera się filar, dorobek prawny UE zostanie uzupełniony o te wnioski, gdy tylko zostaną przyjęte. Sama treść filaru opiera się na dokumencie roboczym służb, który zawiera bardziej szczegółowe wyjaśnienia poszczególnych zasad i praw. Ponadto stworzono tablicę wyników zawierającą wskaźniki społeczne, która służy do monitorowania postępów w terenie. Pomoże to śledzić trendy i wyniki we wszystkich państwach i informować o wytycznych dotyczących polityki w kontekście europejskiego semestru na rzecz koordynacji polityki gospodarczej. Dla całej UE tablica wyników będzie również pomocna przy ocenie postępów w dążeniu do polityki społecznej o jakości równoważnej ratingowi AAA.

Za realizację tych zasad i praw ponoszona jest wspólna odpowiedzialność. Większość narzędzi niezbędnych do funkcjonowania filaru znajduje się w rękach organów lokalnych, regionalnych i krajowych, a także partnerów społecznych i ogółu społeczeństwa obywatelskiego. Unia Europejska, w szczególności Komisja Europejska, może pomóc, ustanawiając ramy, wskazując kierunek i tworząc równe warunki działania, w pełnym poszanowaniu specyfiki sytuacji w poszczególnych państwach i struktur instytucjonalnych. Choć działania na szczeblu unijnym mają zasadnicze znaczenie, to konieczne będzie ich wspieranie i uzupełnianie na wszystkich szczeblach odpowiedzialności.

Komisja przedstawia dzisiaj wyniki konsultacji społecznych i ostateczną wersję swojego wniosku w sprawie Europejskiego filaru praw socjalnych. Filar ten definiuje szereg kluczowych zasad i praw, by wspierać sprawiedliwe i sprawnie funkcjonujące rynki pracy i systemy bezpieczeństwa socjalnego. Jak podkreślono w sprawozdaniu pięciu przewodniczących na temat dokończenia budowy europejskiej unii gospodarczej i walutowej ma to również zasadnicze znaczenie dla budowania struktur gospodarczych bardziej odpornych na wstrząsy. Dlatego Europejski filar praw socjalnych ma służyć za kompas wyznaczający kierunek działań na rzecz odnowionej konwergencji na rzecz lepszych warunków życia i pracy w uczestniczących w nim państwach członkowskich. Choć jest on przede wszystkim pomyślany dla strefy euro, pozostaje otwarty dla państw członkowskich UE.

Dążenie do bardziej sprawiedliwej Unii zapewniającej większe włączenie społeczne jest kluczowym priorytetem obecnej Komisji Europejskiej. Od momentu ogłoszenia przez Przewodniczącego Jean-Claude’a Junckera utworzenia Europejskiego filaru praw socjalnych Komisja jest aktywnie zaangażowana na jego rzecz wraz ze wszystkimi zainteresowanymi podmiotami na wszystkich szczeblach. W marcu 2016 r. przedstawiła w zarysie Europejski filar praw socjalnych i zainicjowała szerokie konsultacje społeczne, by zebrać opinie na jego temat. W styczniu 2017 r. miała miejsce konferencja wysokiego szczebla, zorganizowana na podstawie wydarzeń z udziałem zainteresowanych podmiotów z całej Europy i ich wkładu. W trakcie konferencji podsumowano wyniki konsultacji.

Musimy zintensyfikować nasze działania na rzecz uczciwego i prawdziwie ogólnoeuropejskiego rynku pracy. W ramach tych działań będę chciał stworzyć Europejski filar praw socjalnych, który bierze pod uwagę zmieniające się realia europejskich społeczeństw i świata pracy. Filar ten może służyć za kompas wyznaczający kierunek działań na rzecz odnowionej konwergencji w strefie euro. Powinien on być uzupełnieniem tego, co już razem osiągnęliśmy w dziedzinie ochrony pracowników w UE. Wierzę, że dobrze postępujemy, zapoczątkowując tę inicjatywę w strefie euro i pozwalając pozostałym państwom członkowskim UE, by przyłączyły się do niej, jeśli zechcą.

W toku konsultacji ustalono cztery powszechne trendy, którymi należy zająć się w ramach filaru: (i) społeczne konsekwencje kryzysu, w tym rosnące ubóstwo i wykluczenie, nierówność i bezrobocie, niski wzrost i mała konkurencyjność; (ii) przyszłość pracy i pojawiający się cyfrowy rynek pracy; (iii) zmiany demograficzne, tj. starzenie się społeczeństwa w Europie; oraz

(iv) różnice pod względem sytuacji gospodarczej między poszczególnymi państwami członkowskimi. Obawy te wpłynęły na kształt prezentowanego dzisiaj Europejskiego filaru praw socjalnych. Generalnie konsultacje pokazały poparcie dla filaru jako szansy na stworzenie Europy o głębszym wymiarze socjalnym. Równocześnie wyniki konsultacji potwierdziły, że wyzwania gospodarcze i społeczne w Europie są ze sobą związane i wymagają spójnych działań na wszystkich szczeblach. W szczególności wielu respondentów zwróciło uwagę na fakt, że celem filaru nie powinno być ujednolicenie polityki socjalnej w całej UE. Bardziej szczegółowe podsumowanie wyników konsultacji znajduje się w dokumencie roboczym służb Komisji opublikowanym wraz z niniejszym komunikatem.



Wyzwania te nabierają szczególnego znaczenia w kontekście dokończenia budowy europejskiej unii gospodarczej i walutowej, co podkreślono w sprawozdaniu pięciu przewodniczących z czerwca 2015 r. To nie jest tylko społeczna konieczność, lecz także imperatyw gospodarczy. Warunki zatrudnienia oraz warunki socjalne różnią się w poszczególnych państwach w strefie euro. Wynika to częściowo z kryzysu, ale również z zakłóceń równowagi, jakie pogłębiały się przez lata poprzedzające kryzys. Jak podkreślono w sprawozdaniu, wydajne i odporne rynki pracy, które promują wysoki poziom zatrudnienia i są w stanie amortyzować wstrząsy bez generowania bezrobocia, pełnią zasadniczą rolę w bezproblemowym funkcjonowaniu unii gospodarczej i walutowej. Takie rynki z upływem czasu przyczyniają się do konwergencji wyników między państwami członkowskimi i do powstawania społeczeństw o bardziej integracyjnym charakterze. Jeśli chodzi o inne sfery, wykraczające poza rynek pracy, należy również zapewnić każdemu obywatelowi dostęp do odpowiedniej edukacji, a także stworzyć skuteczny system ochrony socjalnej, który ochroni najbardziej wrażliwe grupy społeczne, zapewniając m.in. minimum ochrony socjalnej. Na koniec, w sprawozdaniu podkreślono potrzebę pójścia o krok dalej i dążenia do głębszej integracji krajowych rynków pracy przez ułatwienie mobilności zawodowej i geograficznej. Wymaga to sprawiedliwych i równych warunków działania zarówno dla organów publicznych, jak i pracowników i przedsiębiorstw; warunków, które można egzekwować.

Europejski filar praw socjalnych jest zatem przede wszystkim pomyślany dla strefy euro, lecz ma zastosowanie do wszystkich państw członkowskich, które chciałyby się do niego przyłączyć.





3. Polityczny i prawny wymiar filaru

Bezpośrednią inspiracją dla koncepcji filaru jest istniejący bogaty zestaw dobrych praktyk w całej Europie. Opiera się on również na solidnym dorobku prawnym na poziomie unijnym i międzynarodowym. Wiele z tych wartości zostało już zapisanych w Traktatach rzymskich w 1957 r. i od tego czasu są uznawane w coraz większej liczbie krajów na całym świecie dzięki pracy międzynarodowych organów, takich jak Organizacja Narodów Zjednoczonych,

Międzynarodowa Organizacja Pracy i Rada Europy. W szczególności filar opiera się na Europejskiej karcie społecznej podpisanej w Turynie w dniu 18 października 1961 r. i Wspólnotowej karcie socjalnych praw podstawowych pracowników z 1989 r., w których określono zasadnicze prawa socjalne. Równocześnie UE rozwijała także swój dorobek socjalny przez ostatnie 30 lat w wyniku nowych przepisów zawartych w traktatach, przyjęcia Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, nowego ustawodawstwa oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Niedawno przyjęcie celów zrównoważonego rozwoju ONZ na rok 2030 zapewniło nowy program mający pomóc wyeliminować ubóstwo i zająć się w sposób zrównoważony i zintegrowany wymiarem ekonomicznym, społecznym i środowiskowym zrównoważonego rozwoju.

Przy opracowywaniu ostatecznej wersji tekstu wzięto również pod uwagę szersze aspekty polityczne i ograniczenia prawne. Państwa członkowskie, a w przypadku wielu obszarów partnerzy społeczni, posiadają główne lub nawet wyłączne kompetencje w obszarach takich jak prawo pracy, minimalne wynagrodzenie, edukacja, opieka zdrowotna i organizacja systemów zabezpieczenia społecznego. Ponoszą oni również znaczną część kosztów finansowania w obszarach wchodzących w zakres europejskiego filaru praw socjalnych. Prawa i zasady określone przez filar będą musiały być realizowane na szczeblu Unii i państw członkowskich w pełnym poszanowaniu ich poszczególnych kompetencji. Jest to również zgodne z zasadą pomocniczości i proporcjonalności, które przewidują, że działanie na szczeblu UE będzie podejmowane wyłącznie wtedy, gdy cele można lepiej osiągnąć na poziomie Unii, i że takie działanie nie będzie wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów traktatów. Zasady te zapewniają podejmowanie decyzji możliwie jak najbliżej obywateli Unii. Gwarantują one także, że środki proponowane na szczeblu UE będą opierać się na sprawdzonej wartości dodanej. Tego właśnie oczekują obywatele i jest to najbardziej efektywne i skuteczne.

Filar potwierdza również prawa obecne już w UE i międzynarodowym dorobku prawnym i uzupełnia je, by odzwierciedlać nowe realia. W tym kształcie filar nie narusza zasad ani praw już zawartych w wiążących przepisach prawa Unii: scalając prawa i zasady określone w różnych latach, w różny sposób i w różnej formie, filar ma sprawić, by stały się one bardziej widoczne, zrozumiałe i jednoznaczne dla obywateli i podmiotów na wszystkich szczeblach.

W ten sposób filar ustanawia ramy kształtujące przyszłe działania podejmowane przez uczestniczące państwa członkowskie. Dlatego filar jest przedstawiany w postaci zalecenia Komisji, wraz z wnioskiem w sprawie międzyinstytucjonalnej proklamacji. Komisja przyjmuje dzisiaj zalecenie na podstawie art. 292 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Podobnie jak w przypadku Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, wniosek w sprawie międzyinstytucjonalnej proklamacji będzie przedmiotem rozmów z Parlamentem Europejskim i Radą.

Wdrożenie filaru nastąpi w różnych sytuacjach i zmieniającym się otoczeniu społeczno-ekonomicznym. W trakcie ustanawiania ram odniesienia filar został pomyślany jako dynamiczny instrument, który daje pole manewru podmiotom na wszystkich szczeblach, by mogły działać zgodnie ze swoimi kompetencjami i uaktualniać swoje instrumenty stosownie do konkretnych sytuacji. W szczególności należy zachęcać do eksperymentów w obszarze polityki i do innowacji społecznych, by sprostać nowym wyzwaniom, co może odbyć się z korzyścią dla wszystkich. Jak podano poniżej, wiele działań będzie inicjowanych i wspieranych na szczeblu unijnym w celu śledzenia postępów.

Zasady i prawa zapisane w filarze są istotne dla obywateli, organów publicznych i partnerów społecznych na wszystkich szczeblach. Zważywszy na prawny charakter filaru, wspomniane zasady i prawa nie są bezpośrednio wykonalne: wymagają przełożenia ich na konkretne działanie lub odrębne ustawodawstwo, na właściwym poziomie. Bardziej szczegółowe wyjaśnienia znajdują się w dokumencie roboczym służb Komisji dołączonym do pakietu w sprawie filaru

W wielu przypadkach głównym problemem nie jest uznawanie praw, lecz raczej korzystanie z nich. Bywa, że obywatele nie mogą w pełni korzystać ze swoich praw z powodu braku wiedzy na temat istniejącego już ustawodawstwa lub dlatego, że ustawodawstwo to nie zostało wdrożone lub nie jest egzekwowane. Dlatego duży nacisk w strategii działań następczych zostanie położony na lepsze wykonanie istniejących praw. Przykładem takiego działania jest niedawna ocena dorobku prawnego w dziedzinie bezpieczeństwa i zdrowia w miejscu pracy: przeprowadzono szerokie konsultacje w celu oceny skuteczności, wydajności, przydatności i spójności istniejących elementów ustawodawstwa oraz w celu opracowania strategii mającej zapewnić bardziej skuteczną ochronę zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, która uwzględnia obciążenie administracyjne i szczególne potrzeby MŚP.