[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 3.5.2006

KOM(2006) 200 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

Rozszerzenie po dwóch latach – sukces gospodarczy

KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

Rozszerzenie po dwóch latach – sukces gospodarczy

I. Wprowadzenie: sukces rozszerzenia 3

II. Znaczny wzrost gospodarczy i stabilność 4

III. Dalsza integracja gospodarki unijnej 4

III.1. Zwiększenie wymiany handlowej 4

III.2. Zwiększenie zagranicznych inwestycji bezpośrednich 5

III.3. Silna dynamika sektora usług finansowych 6

IV. Łagodny proces dostosowania 6

IV.1. Nieuzasadnione obawy przed przenoszeniem działalności gospodarczej 6

IV.2. Ograniczona migracja 8

IV.3. Skuteczne wprowadzenie w życie przepisów dotyczących wspólnego rynku 9

IV.4. Rolnictwo – od poważnego wyzwania do sukcesu 10

IV.5. Działania na rzecz zwiększenia zatrudnienia oraz spójności społecznej 10

V. Ograniczone skutki budżetowe rozszerzenia 11

VI. Wniosek 12

KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

Rozszerzenie po dwóch latach – sukces gospodarczy

I. WPROWADZENIE: SUKCES ROZSZERZENIA

1. Piąte rozszerzenie Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r. miało najbardziej ambitny charakter w jej historii, będąc największym pod względem liczby objętych nim mieszkańców kontynentu oraz przystępujących do UE krajów, jak również najbardziej złożonym, obejmującym dziesięć państw o bardzo różnych ścieżkach rozwoju gospodarczego, społecznego i politycznego.

2. W okresie poprzedzającym 1 maja 2004 r. przeprowadzono szczegółowe oceny wpływu rozszerzenia na gospodarkę. W analizach prognozowano znaczne przyspieszenie tempa wzrostu gospodarczego w nowych państwach członkowskich (między 1,3 % a 2,1 % dodatkowego wzrostu PKB rocznie). W przypadku starych państw członkowskich również oczekiwano, że skorzystają one na rozszerzeniu, ale – z powodu względnie niewielkiego rozmiaru gospodarek nowych państw członkowskich, stanowiących mniej niż 5 % całkowitego PKB Unii – jedynie w niewielkim stopniu. Jeśli chodzi o następstwa takie jak np. migracja, przenoszenie działalności przedsiębiorstw, presja na obniżenie wynagrodzeń w starych państwach członkowskich oraz koszty dostosowania w nowych państwach członkowskich, spodziewano się, że będą one ograniczonej i przejściowej natury.

3. Dwa lata po rozszerzeniu nadszedł moment sporządzenia pierwszego bilansu. Zebrane doświadczenia mogą być przydatne w lepszym zrozumieniu korzyści płynących z integracji europejskiej i stojących przed nią wyzwań oraz mogą zostać uwzględnione przy kolejnych powiększeniach Unii. Przystąpienie nowych państw w roku 2004 miało wprawdzie przede wszystkim wymiar polityczny i strategiczny związany z ponownym zjednoczeniem Europy, ale w niniejszym komunikacie i stanowiącej jego podstawę analizie[1] skoncentrowano się na gospodarczych aspektach rozszerzenia. Dokonano w nim oceny, czy spełnione zostały – mimo pewnych obaw zarówno wśród starych, jak i nowych państw członkowskich – przeważające w okresie poprzedzającym akcesję oczekiwania pozytywnych efektów ekonomicznych.

4. Jak przedstawiono poniżej, prognozy te się sprawdziły. Celem modernizacji nowe państwa członkowskie przeprowadziły głębokie reformy i w chwili obecnej są dynamicznymi gospodarkami rynkowymi. Wynikająca z przystąpienia stabilizacja przyczyniła się do zwiększenia wymiany handlowej i inwestycji zarówno między UE-15 i UE-10, jak również między krajami nowej dziesiątki, co przyniosło wszystkim stronom korzyści w postaci: zwiększenia tempa wzrostu oraz zatrudnienia w UE-10; otwarcia nowych możliwości dla przedsiębiorstw w UE-15, pomagających im utrzymać pozycję konkurencyjną w globalnej gospodarce; oraz korzyści dla dysponujących poszerzoną ofertą konsumentów w całej UE. Generalnie rzecz biorąc piąte rozszerzenie, poprzez stworzenie większego i bardziej zintegrowanego rynku wewnętrznego, stworzyło warunki pozwalające wzmocnić i zdynamizować całą europejską gospodarkę, umożliwiając jej łatwiejsze sprostanie światowej konkurencji. Dzięki umocnieniu pokoju, demokracji, praw człowieka i rządów prawa oraz zwiększeniu stabilności, bezpieczeństwa i dobrobytu w całej Europie, piąte rozszerzenie – podobnie jak wszystkie poprzednie – okazało się sukcesem dla wszystkich państw członkowskich.

II. Znaczny wzrost gospodarczy i stabilność

5. Przystąpienie do Unii szeregu mniej zamożnych krajów zwiększyło różnice w poziomie dochodów mierzonych wysokością PKB na mieszkańca (przy uwzględnieniu standardu siły nabywczej, SSN), które sięgają od 40 % średniej UE-15 na Łotwie do 210 % w Luksemburgu. Przeciętny wzrost gospodarczy w nowych państwach członkowskich (3,75 % rocznie w latach 1997-2005) był wyższy niż w starych (2,5 %). Wynikające stąd zmniejszanie się różnic przyniosło wzrost średniego dochodu UE-10 w stosunku do UE-15 z 44 % w roku 1997 (w którym perspektywa rozszerzenia nabrała realnych kształtów w ramach przygotowanej przez Komisję Agendy 2000 ) do 50 % w roku 2005. Z reguły wzrost był największy w krajach o początkowo najniższych poziomach PKB na mieszkańca. Tylko w kilku przypadkach tempo wzrostu w niektórych latach było niższe od prognozowanego. Dobre wyniki gospodarcze przyniosły poprawę sytuacji na rynku pracy w nowych państwach członkowskich. Po długim okresie spadku zatrudnienie ustabilizowało się w roku 2004, a w roku 2005 zanotowano jego wzrost o około 1,5 %.

6. Silnemu wzrostowi gospodarczemu towarzyszyła poprawa stabilności makroekonomicznej. Trwająca integracja gospodarcza oraz objęcie nowych państw członkowskich wspólnotowymi procedurami koordynacji polityki gospodarczej i nadzoru budżetowego wzmocniło dyscyplinę polityki gospodarczej. Poziomy inflacji i stóp procentowych w nowych państwach członkowskich zbliżyły się do poziomów w UE-15, odzwierciedlając ogólne zaufanie do polityki gospodarczej. Rozwój sytuacji w zakresie finansów publicznych był bardziej zróżnicowany i ulegał wpływom reform towarzyszących okresowi przejściowemu. Większość z sześciu nowych państw członkowskich, które przystąpiły do Unii z deficytami budżetowymi przekraczającymi ustalony w traktacie WE próg 3 % PKB, osiągnęła postępy w ograniczeniu nadmiernego deficytu, występującego zresztą obecnie w takiej samej liczbie starych państw członkowskich. W większości krajów UE-10 łączny poziom zadłużenia publicznego jest dużo niższy niż w krajach UE-15.

III. Dalsza integracja gospodarki unijnej

III.1. Zwiększenie wymiany handlowej

7. Liberalizacja handlu nastąpiła w wyniku zawarcia z krajami kandydującymi na początku lat dziewięćdziesiątych Układów Europejskich. Na początku tamtej dekady ustanowiona została strefa wolnego handlu obejmująca 85 % wzajemnej wymiany handlowej. Perspektywa przystąpienia do UE doprowadziła już w okresie poprzedzającym rozszerzenie do wzmocnienia integracji handlu w krajach UE-25. Gospodarki nowych państw członkowskich mają bardzo otwarty charakter, z wymianą handlową (eksport plus import) stanowiącą przeciętnie 93 % PKB w porównaniu ze średnią UE-15 wynoszącą 55 %. Udział krajów UE-15 w łącznym handlu krajów UE-10 wzrósł z około 56 % w roku 1993 do 62 % w roku 2005. Udział krajów UE-10 w importach krajów UE-15 również wzrósł na przestrzeni lat 1993-2005 o 8 punktów procentowych do około 13 % (z wyłączeniem wewnętrznego handlu między krajami piętnastki), a największymi eksporterami okazały się Republika Czeska i Polska z udziałem wynoszącym po około 3,5 %. Wprawdzie wzrost udziału w wymianie handlowej po stronie UE-10 był znaczny i wynikał z przewagi konkurencyjnej w zakresie kosztów pracy, kraje UE-15 osiągały jednak w dalszym ciągu znaczną nadwyżkę w bilansie handlowym z nowymi państwami członkowskimi. Proces integracji w zakresie handlu odzwierciedla w dużej mierze komplementarność państw członkowskich. Szacunki przewag konkurencyjnych potwierdzają, że handel UE-10 obejmuje dotychczas głównie produkty wymagające dużego nakładu siły roboczej o niskim lub średnim-niskim udziale technologii. Handel UE-15 obejmuje w większości produkty kapitałochłonne i wymagające zaawansowanych umiejętności.

8. Po rozszerzeniu średni poziom ceł nakładanych przez kraje UE-10 na produkty importowane z państw trzecich spadł z 8,9 % do przeciętnej wartości unijnej wynoszącej 4,1 %. Mimo nasilonej konkurencji ze strony szybko rozwijających się gospodarek, a w szczególności Chin i Indii, krajom UE-10 udało się znacznie powiększyć udział w światowej wymianie handlowej, zwiększając wartość eksportu z 1 % światowego eksportu w roku 1992 do 2,8 % w roku 2003. Typowe dla nadrabiających zaległości gospodarek jest osiąganie przez kraje UE-10 stosunkowo dużych deficytów w bilansie handlowym, które były jednak z łatwością finansowane przez dokonywane w tych krajach zagraniczne inwestycje bezpośrednie. Mimo zmniejszenia ceł i mimo konkurencji ze strony szybko rozwijających się gospodarek, przeciętny deficyt handlowy uległ znacznemu ograniczeniu do około 3 % PKB w roku 2005. Nierównowaga bilansu płatniczego w szeregu krajów pozostaje jednak znaczna i wymaga – zwłaszcza gdy towarzyszy jej wysoka inflacja – uważnej obserwacji ze strony polityki.

III.2. Zwiększenie zagranicznych inwestycji bezpośrednich

9. Od połowy lat dziewięćdziesiątych liczba zagranicznych przedsiębiorstw w nowych państwach członkowskich gwałtownie rosła, a bezpośrednie inwestycje zagraniczne, których dekadę wcześniej praktycznie nie było, osiągnęły do roku 2004 łącznie ponad 190 mld EUR, co odpowiada 40 % miejscowego PKB. Głównymi inwestorami, z udziałem 75 % w łącznej sumie inwestycji zagranicznych, są przy tym podmioty ze starych państw członkowskich. Najważniejszym inwestorem są Niemcy, aktywne szczególnie w Polsce, Republice Czeskiej, na Słowacji i Węgrzech, podczas gdy w trzech krajach bałtyckich większość inwestycji pochodzi z krajów skandynawskich. Większość (55 %) bezpośrednich inwestycji zagranicznych jest dokonywana w sektorze usług, na drugim miejscu znajduje się przemysł (37 %). Podczas gdy w krajach bałtyckich, a w mniejszym stopniu również w Polsce, bezpośrednie inwestycje zagraniczne w przemyśle koncentrują się na tradycyjnych sektorach (spożywczy, włókienniczy, obróbka drewna), w Republice Czeskiej oraz na Węgrzech i Słowacji coraz częstsze są inwestycje w nowoczesne branże (sprzęt biurowy, komputery, telekomunikacja i samochody).

III.3. Silna dynamika sektora usług finansowych

10. Od czasu uwarunkowanego zmianami systemowymi kryzysu sektora bankowego na początku lat dziewięćdziesiątych nowe państwa członkowskie poczyniły znaczne postępy w budowie stabilnego systemu finansowego i uniknęły w tym zakresie większych zawirowań, aczkolwiek w niektórych przypadkach kursy wymiany ich walut wykazywały znaczne wahania.

11. Z wyjątkiem Cypru i Malty, które od początku były gospodarkami rynkowymi, systemy finansowe nowych państw członkowskich są z reguły niewielkie w porównaniu z krajami UE-15, ale bardzo dynamiczne, o czym świadczy obserwowany ostatnio wzrost kredytów. Wartość udzielonych kredytów w ośmiu krajach Europy Środkowej i Wschodniej jest ciągle dużo niższa od średniego poziomu w strefie euro. To samo dotyczy kapitalizacji giełd papierów wartościowych. Integracja w bankowości nastąpiła bardzo szybko, a osiągnięte poziomy inwestycji ponadgranicznych i udziału rynkowego banków zagranicznych są obecnie dużo wyższe niż w krajach UE-15. Nasilenie konkurencji doprowadziło do obniżenia kosztów kredytów (zwłaszcza hipotecznych), a marże odsetkowe netto na Łotwie, Słowacji i Węgrzech spadły do poziomu typowego dla strefy euro (około 0,5 %). W niektórych krajach, m.in. w Polsce i Słowenii, marże odsetkowe netto utrzymują się na względnie wysokim poziomie (3 %), co pozwala przypuszczać, że są jeszcze możliwości zaostrzenia konkurencji na tym polu.

12. Rozszerzenie otworzyło przed pośrednikami finansowymi z UE-15 możliwości działania na nowych, szybko rosnących rynkach oraz większej dywersyfikacji portfela papierów wartościowych, co zostało w znacznej mierze wykorzystane przez szereg banków ze starych państw członkowskich. Najlepszym przykładem może służyć Austria, której banki zainwestowały 25 % swoich aktywów w nowych państwach członkowskich z Europy Środkowej i Wschodniej. W krajach bałtyckich zaangażowały się zwłaszcza banki skandynawskie.

IV. Łagodny proces dostosowania

IV.1. Nieuzasadnione obawy przed przenoszeniem działalności gospodarczej

13. Swoboda przedsiębiorczości jest jedną z podstawowych wolności gwarantowanych przez traktat WE i zasadniczym elementem wspólnego rynku, zapewniającym właściwą alokację zasobów i prowadzącym ostatecznie do ogólnej pomyślności gospodarczej. Rosnące inwestycje podmiotów ze starych państw członkowskich w krajach UE-10 budzą jednak obawy związane z przenoszeniem działalności gospodarczej prowadzącym w konsekwencji do utraty miejsc pracy w UE-15. Statystyki pokazują jednak, że inwestycje w nowych państwach członkowskich, mimo iż niezwykle istotne dla tych krajów, stanowiły w rzeczywistości jedynie niewielką część wszystkich bezpośrednich inwestycji zagranicznych dokonywanych przez kraje UE-15. W roku 2004 jedynie 4 % łącznej ich kwoty trafiło do nowych państw członkowskich, podczas gdy 53 % do innych państw piętnastki, a 12 % do USA. Ponadto większość inwestycji dokonywanych przez UE-15 w nowych państwach członkowskich (zwłaszcza w sektorze usług, do którego napływa najwięcej zagranicznych inwestycji bezpośrednich) miała miejsce w ramach programów prywatyzacyjnych i służyła wejściu na szybko rosnące rynki, co nie pociągało za sobą zastąpienia działalności prowadzonej uprzednio na rodzimych rynkach.

14. W wielu analizach próbowano dokładniej określić wpływ przenoszenia działalności gospodarczej na zatrudnienie. Według najnowszych badań dotyczących niektórych krajów UE-15, jedynie w przypadku 1 % do 1,5 % likwidowanych rocznie miejsc pracy przyczyną jest przenoszenie działalności, którego z kolei tylko część przypada na nowe państwa członkowskie. Szacunki przeprowadzone w Niemczech i Austrii, dwóch krajach należących do największych inwestorów w UE-10, pokazały, że tego rodzaju inwestycje doprowadziły w ciągu ostatnich piętnastu lat do łącznego zmniejszenia ilości nowo powstających miejsc pracy o 0,3 % do 0,7 %, co stanowi niewielki odsetek, zwłaszcza przy uwzględnieniu łącznej liczby miejsc pracy powstałych w tym samym okresie. W wielu przypadkach przeniesienie części procesu produkcyjnego do nowych państw członkowskich pozwoliło przedsiębiorstwom w UE-15 na wzmocnienie pozycji konkurencyjnej i miało ostatecznie pozytywny wpływ na poziom zatrudnienia.

15. Mimo iż wpływ przenoszenia działalności i – w szerszym ujęciu – restrukturyzacji nie jest istotny z makroekonomicznego punktu widzenia, może mieć poważne znaczenie w przypadku niektórych sektorów lub regionów. W konsekwencji w swoim komunikacie w sprawie restrukturyzacji[2] Komisja podkreśliła potrzebę przewidywania zachodzących procesów zmian oraz towarzyszenia im, przedstawiając koncepcję służącą lepszemu połączeniu różnych instrumentów Wspólnoty (w szczególności funduszy strukturalnych) celem złagodzenia efektów restrukturyzacji.

16. W dyskusjach poświęconych przenoszeniu działalności gospodarczej pojawiała się opinia, że jego przyczyną mogą być różnice w wysokości stóp podatku dochodowego od osób prawnych w poszczególnych państwach członkowskich. Przepływami inwestycji międzynarodowych wydają się jednak zasadniczo kierować inne czynniki, jak np. jednostkowe koszty pracy lub korzyści skali prowadzące do koncentracji przestrzennej (związane z lokalizacją geograficzną, wielkością rynku, korzyściami zewnętrznymi, ogólnymi warunkami prowadzenia działalności gospodarczej, zasobami ludzkimi). Ponadto wpływ opodatkowania na zyski przedsiębiorstw, a co za tym idzie na decyzje inwestycyjne, zależy prawdopodobnie w większym stopniu od szeregu innych elementów systemu podatkowego, w tym opodatkowania pracy, podstawy opodatkowania oraz od ogólnej przejrzystości i spójności systemu podatku dochodowego od osób prawnych (kwestie podwójnego opodatkowania, cen transferowych oraz możliwości transferu zysków między spółką macierzystą i spółkami zależnymi). Mimo redukcji stawek podatku dochodowego od osób prawnych oraz zmian w różnicach między stawkami w poszczególnych krajach, poziom podatków płaconych przez przedsiębiorstwa unijne wyrażony jako procent PKB utrzymywał się w ostatniej dekadzie na stałym poziomie, zarówno w starych, jak i w nowych państwach członkowskich. Przyczyny tego leżą prawdopodobnie w ogólnym poszerzeniu podstawy opodatkowania lub, w przypadku niektórych państw członkowskich, w zwiększonych zyskach odzwierciedlających zwiększoną rentowność przedsiębiorstw. Wydaje się to generalnie potwierdzać tezę, że sama wysokość stawek podatku dochodowego od osób prawnych miała mniejszy wpływ na decyzje inwestycyjne niż inne czynniki.

IV.2. Ograniczona migracja

17. Uwzględniając fakt, że bariery ograniczające wymianę handlową, zagraniczne inwestycje bezpośrednie i pozostałe przepływy kapitałowe zostały usunięte już przed przystąpieniem nowych państw członkowskich, swoboda przepływu osób i siły roboczej stanowiła najważniejszy nowy aspekt integracji gospodarczej w momencie rozszerzenia. Swoboda przepływu pracowników okazała się jednak na szczeblu krajowym jedną z najbardziej drażliwych politycznie kwestii, ponieważ w związku z rozszerzeniem Unii obawiano się zwiększonej konkurencji w zakresie warunków pracy i płacy. W związku z tym traktat o przystąpieniu z roku 2003 przyznawał – na okres przejściowy wynoszący maksymalnie siedem lat – możliwość odejścia od zasady swobodnego przepływu pracowników, umożliwiając w szczególności wprowadzenie krajowych ograniczeń w stosunku do pracowników wszystkich nowych państw członkowskich z wyjątkiem Cypru i Malty. W pierwszej dwuletniej fazie okresu przejściowego jedynie Irlandia, Szwecja i Zjednoczone Królestwo zrezygnowały z wprowadzenia ograniczeń, aczkolwiek Zjednoczone Królestwo ustanowiło system obowiązkowej rejestracji. Wszystkie pozostałe państwa UE-15 zachowały system zezwoleń na pracę, niekiedy połączony z kontyngentami. W tej samej pierwszej fazie okresu przejściowego wszystkie nowe państwa członkowskie otworzyły nawzajem swoje rynki pracy, ale Polska, Słowenia i Węgry stosują na zasadzie wzajemności ograniczenia w stosunku do pracowników ze starych państw członkowskich. Te tymczasowe rozwiązania miały zostać poddane weryfikacji po upływie dwóch lat. W konsekwencji tej pierwszej weryfikacji z początku 2006 roku[3] cztery państwa członkowskie (Grecja, Hiszpania, Portugalia i Finlandia) zdecydowały o zniesieniu ograniczeń w drugiej, trzyletniej fazie okresu przejściowego rozpoczynającej się dnia 1 maja 2006 r., podczas gdy sześć kolejnych (Belgia, Dania, Francja, Włochy, Holandia i Luksemburg) zdecydowało się złagodzić ograniczenia.

18. Migracja z krajów UE-10 ma generalnie niewielkie rozmiary, nawet do krajów, które zezwoliły na swobodny przepływ pracowników; nie odnotowano również żadnych znaczących zakłóceń na ich rynkach pracy. Odpowiada to doświadczeniom wyniesionym w trakcie poprzednich rozszerzeń Unii. Pracownicy z zagranicy stanowili w rzeczywistości uzupełnienie zasobów kwalifikacji na rynkach pracy starych państw członkowskich. Pierwsze sprawozdanie z funkcjonowania przepisów przejściowych potwierdziło wręcz, że migracja z państw trzecich jest dużo większa niż przepływy w obrębie UE. W roku 2005 w dwóch krajach o największym udziale (około 10 %) obcokrajowców w ludności w wieku produkcyjnym, a mianowicie w Austrii i w Niemczech, jedynie niewielki jej odsetek pochodził z nowych krajów członkowskich (odpowiednio 1,5 % i 0,6 %), podczas gdy około 7 % nie miało obywatelstwa europejskiego. Największy odsetek obywateli krajów UE-10 jest w Irlandii (około 2 %, w porównaniu z 8 % tych, którzy nie posiadają obywatelstwa jednego z krajów UE).

19. Interesujące, że państwa członkowskie, które zrezygnowały z wprowadzenia ograniczeń dla pracowników z nowej dziesiątki (jak np. Irlandia i Zjednoczone Królestwo), osiągały lepsze wyniki jeśli chodzi o sytuację na rynku pracy, choć trudno w tym przypadku precyzyjnie określić przyczynę i skutek. Pozostałe państwa członkowskie powinny starannie rozważyć, czy w świetle sytuacji na ich rynkach pracy konieczne jest utrzymanie ograniczeń swobody zatrudnienia. Ich utrzymanie trudno jest uzasadnić powodami czysto gospodarczymi. Przepływy siły roboczej są ostatecznie determinowane przez popyt i podaż, i pod wpływem tych sił rynkowych istnieje ryzyko obchodzenia przepisów prowadzącego do zwiększenia rozmiarów szarej strefy. Ograniczenia mogą również prowadzić do akceptowania przez imigrantów pracy poniżej posiadanych kwalifikacji i niższego wynagrodzenia, co powoduje marnowanie potencjału lepiej wykwalifikowanych pracowników oraz zafałszowanie sytuacji na rynku, ponieważ osoby te są „spychane” do prac niskopłatnych i niewymagających wysokich kwalifikacji. Podsumowując, rozwój sytuacji na rynku pracy w nowych państwach członkowskich był pozytywny, szczególnie od momentu rozszerzenia, o czym świadczą dużo niższe stopy bezrobocia w niemal wszystkich krajach. Pozwala to przypuszczać, że nie ma powodu oczekiwać zwiększonego nacisku na podejmowanie zatrudnienia poza krajami UE-10, również dlatego, że prognozy wzrostu gospodarczego są w dalszym ciągu pozytywne.

IV.3. Skuteczne wprowadzenie w życie przepisów dotyczących wspólnego rynku

20. Wspólny rynek obejmuje więcej niż kwestie wprowadzenia w życie nowych przepisów prawa. Jego wpływ na gospodarkę w postaci zwiększenia wymiany handlowej i inwestycji zagranicznych oraz stworzenia efektywnego sektora finansowego przynosi ogromne korzyści zarówno starym, jak i nowym państwom członkowskim. Jeśli chodzi o przepisy prawa, nowe państwa członkowskie poczyniły szybkie postępy we wdrożeniu dorobku prawnego Wspólnoty, o czym świadczy 99 % dyrektyw przetransponowanych do prawa krajowego do marca 2006 r. Nowe państwa członkowskie osiągają zresztą często w zakresie transpozycji przepisów wspólnotowych wyniki lepsze niż dotychczasowi członkowie Unii. W rezultacie klauzula bezpieczeństwa przewidziana w traktacie dotyczącym przystąpienia nigdy nie została zastosowana. Jedynie w obszarze prawa konkurencji nowe państwa członkowskie pozostawały nieco w tyle za przeciętną wszystkich państw członkowskich.

21. Transpozycja przepisów pozwoliła nowym państwom członkowskim na zasadnicze zreformowanie sposobów regulacji ich gospodarek. Przejęcie nowoczesnych ram prawnych w obszarach takich jak rynki finansowe, prawo spółek, rachunkowość i własność intelektualna umożliwiło stworzenie lepszych warunków prowadzenia działalności gospodarczej i zwiększyło wzrost gospodarczy. Jest to rekompensata za koszty poniesione celem osiągnięcia zgodności z przepisami prawa wspólnotowego, które w niektórych dziedzinach (jak po około 100 mld EUR wydatkowane w zakresie transportu i ochrony środowiska) mogą być znaczne, choć rozłożone w dłuższym okresie i współfinansowane ze środków unijnych.

IV.4. Rolnictwo – od poważnego wyzwania do sukcesu

22. W procesie rozszerzenia szczególną rolę odgrywała kwestia rolnictwa, co przede wszystkim wynikało ze znacznego zwiększenia powierzchni użytków rolnych w UE (o 25 %), produkcji rolnej (o 10 %) i liczby rolników (o więcej niż 50 %), jak również ze znaczenia wspólnej polityki rolnej dla budżetu Unii. Wydajność rolnictwa w nowych państwach członkowskich jest dużo niższa niż w UE-15, co pociąga za sobą znaczną różnicę w dochodach. Sytuacja w rolnictwie jest jednak bardzo zróżnicowana, zarówno w nowych, jak i w starych państwach członkowskich. W niektórych nowych państwach członkowskich wysoki udział zatrudnienia w rolnictwie (19 % w Polsce w 2005 r., 16 % na Litwie i 12,5 % na Łotwie) wynika z częstego występowania produkcji zaspokajającej jedynie własne potrzeby, co przypomina sytuację w Grecji i Portugalii na początku lat dziewięćdziesiątych. Z drugiej strony w krajach takich jak Słowacja i Republika Czeska udział zatrudnionych w rolnictwie jest niski (4 %), co jest zbliżone do średniej w starych państwach członkowskich.

23. Zwiększona integracja handlu, napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych oraz wsparcie unijne przyczyniły się do modernizacji rolnictwa, wzrostu dochodów rolników oraz zwiększenia pogłowia zwierząt gospodarskich w UE-10. Handel produktami rolnymi w latach 1999-2004 uległ prawie podwojeniu, zarówno między krajami UE-10, jak też między UE-10 i UE-15. Handel produktami przetworzonymi, który jest wskaźnikiem nowoczesności sektora, również wzrósł znacząco w tym samym okresie. Płatności bezpośrednie umożliwiły poważny wzrost realnych dochodów rolników, o przeciętnie 70 % między okresami 1999/2003 a 2004/2005, podczas gdy w UE-15 utrzymywały się one na tym samym poziomie. Tak więc zarówno w starych, jak i w nowych państwach członkowskich nie potwierdziły się obawy o spadek dochodów w związku z rozszerzeniem. Jednakże w obliczu rocznego dochodu na jednostkę pracy w UE-10, który w okresie 2004/2005 ciągle wynosił jedynie 16 % wartości UE-15 (choć wzrósł z 10 % w okresie 1999/2003), nadal istnieją duże możliwości dalszej racjonalizacji i wzrostu wydajności w sektorze rolnictwa nowych państw członkowskich.

IV.5. Działania na rzecz zwiększenia zatrudnienia oraz spójności społecznej

24. W latach dziewięćdziesiątych, w wyniku połączonego efektu czynników cyklicznych i zmian strukturalnych, kraje Europy Środkowej i Wschodniej (obecnie państwa członkowskie Unii) zanotowały znaczny spadek zatrudnienia i szybki wzrost bezrobocia. Wprawdzie sytuacja na rynku pracy uległa ostatnio poprawie, mimo to wskaźnik zatrudnienia w UE-10 wynoszący 56 % (osób zatrudnionych jako odsetka ludności w wieku produkcyjnym) jest w chwili obecnej dużo niższy niż w krajach UE-15, zwłaszcza w przypadku młodych i starszych pracowników. Stopa bezrobocia w nowych państwach członkowskich wynosi przy tym 13,4 %, o 5,5 punktu procentowego powyżej średniej UE-15. Widoczne są przy tym duże różnice między nowymi (podobnie jak i między starymi) państwami członkowskimi, ze stopami bezrobocia w roku 2005 wynoszącymi od około 6 % na Cyprze i w Słowenii do ponad 16 % na Słowacji i prawie 18 % w Polsce.

25. Nowe państwa członkowskie przeprowadzają reformy rynku pracy w ramach krajowych programów reform służących realizacji lizbońskiej strategii na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia. Wyznaczone w tej strategii cele w zakresie zatrudnienia są ambitne dla tych z nich, których wskaźniki zatrudnienia są niskie. Głównym problemem jest zdolność rynków pracy do przystosowań, a w szczególności rozwój kwalifikacji i zasobów ludzkich. Wysiłki w tym zakresie wspierane są przez Europejski Fundusz Społeczny.

26. Nowe państwa członkowskie nie napotkały większych trudności w dostosowaniu swoich przepisów w zakresie zatrudnienia i polityki społecznej do wspólnotowego dorobku prawnego, który obejmuje minimalne wymogi w odniesieniu do prawa pracy, bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w miejscu pracy, równouprawnienia płci i niedyskryminacji, jak również dialog społeczny i uczestnictwo w procesach w zakresie zatrudnienia, integracji społecznej i ochrony socjalnej mających miejsce w UE. Wzmocnienie dialogu społecznego i kontynuacja reform w dziedzinie ochrony socjalnej należą do zasadniczych problemów oczekujących na rozwiązanie. Warunki wyjściowe dla realizacji przynoszącej sukces strategii są dobre, ponieważ niektóre nowe państwa członkowskie są wśród najlepszych w UE pod względem określonych kluczowych wskaźników, np. udziału populacji zagrożonej ubóstwem, który w roku 2003 wynosił 8 % w Republice Czeskiej i 10 % w Słowenii.

V. Ograniczone skutki budżetowe rozszerzenia

27. Skutki rozszerzenia dla budżetów zarówno starych, jak i nowych państw członkowskich okazały się ograniczone. W ostatnich 15 latach nowym państwom członkowskim przekazano łącznie około 28 mld EUR[4]. Unia już przed majem 2004 roku wspierała przygotowania do akcesji. Roczna kwota rosła z biegiem czasu, osiągając w roku 2005 nieco ponad 2 % PKB krajów UE-10. Płatności na rzecz nowych państw członkowskich stanowiły 6,9 % budżetu wspólnotowego (dane oparte na wykonaniu budżetu na rok 2004), co przewyższa udział tych państw w PKB Unii wynoszący 4,7 %. Odzwierciedla to zobowiązanie zamożniejszych państw członkowskich do pomocy biedniejszym sąsiadom. Jednakże finansowy wkład starych państw członkowskich na rzecz rozszerzenia pozostaje ograniczony i stanowi jedynie 0,1 % ich PKB.

28. Nowe państwa członkowskie są beneficjentami netto budżetu UE. Dla wszystkich tych państw średnie transfery UE netto osiągnęły w roku 2004 wartość 0,6 % dochodu narodowego brutto (DNB), wahając się od 0,25 % DNB na Węgrzech do 2,1 % DNB na Litwie. Według nowej perspektywy finansowej na lata 2007-2013, transfery netto do nowych państw członkowskich ulegną niemal potrojeniu w stosunku do poziomu 1 % PKB w latach 2004-2006, przy założeniu pełnego wykorzystania górnej granicy środków na pokrycie płatności. Ta wysokość pomocy nadal oznaczać będzie jedynie nieznaczne obciążenie dla państw UE-15.

29. W związku z wymogami co do uzupełniającego charakteru środków unijnych (w niektórych obszarach nie mogą one zastępować wydatków krajowych), wymogami współfinansowania (celem wspierania odpowiedzialności finansowej) oraz wpłatami do budżetu UE obawiano się napiętej sytuacji budżetów krajowych w nowych państwach członkowskich. Obawy te okazały się najwyraźniej nieuzasadnione, również dzięki specjalnym inicjatywom podjętym w ramach budżetu unijnego, takim jak fundusz Schengen i fundusz wyrównawczy. Według szacunków w roku 2004 w przypadku budżetów krajowych UE-10 miał miejsce łączny pozytywny efekt netto w wysokości 0,3 % PKB; w przypadku krajów bałtyckich osiągnął on nawet ponad 1 % PKB.

VI. Wniosek

30. Piąte rozszerzenie okazało się dla Unii Europejskiej katalizatorem dynamiki gospodarczej i modernizacji oraz ułatwiło gospodarkom starych i nowych państw członkowskich stawienie czoła wyzwaniom globalizacji. Jednocześnie zmianom ekonomicznym spowodowanym rozszerzeniem nie towarzyszyły większe problemy i nic nie wskazuje na zakłócenia na rynkach produktów lub na rynku pracy. Kluczem do osiągnięcia tego sukcesu było staranne przygotowanie rozszerzenia przez całą ubiegłą dekadę.

31. Mimo iż dotychczasowe doświadczenia dają powody do optymizmu, nie wolno zapominać o istniejących nadal problemach. Zarówno nowe, jak i stare państwa członkowskie muszą zmierzyć się z problemem starzenia się społeczeństwa i związanymi z tym obciążeniami budżetowymi, globalną konkurencją zwiększającą nacisk na ich gospodarki, jak również z koniecznością dostosowania się do tych zjawisk, czego częścią musi być modernizacja systemów ochrony socjalnej i rozwój innowacyjnych, opartych na wiedzy społeczeństw. Dalsza konwergencja gospodarek, która sama w sobie jest poważnym zadaniem, stanowiłaby znaczący wkład służący realizacji powyższych celów.

32. Dynamika gospodarcza ma zasadnicze znaczenie w świecie nacechowanym globalną konkurencją, coraz intensywniejszą zwłaszcza w przypadku Azji. Piąte rozszerzenie otworzyło przed starymi i nowymi państwami członkowskimi nowe możliwości w tym zakresie. Dalsza integracja gospodarcza w Europie pozwoli jej utrzymać konkurencyjność oraz odnieść korzyści z rosnącego handlu wewnętrznego i zewnętrznego oraz lepszych perspektyw w zakresie wzrostu gospodarczego i zatrudnienia. Przedsiębiorstwa i konsumenci odniosą korzyści płynące z powiększonego rynku wewnętrznego, innowacji technicznych i niższych cen oraz będą dzięki temu w stanie lepiej wykorzystać szanse stwarzane przez nowy podział pracy, który wyłania się na poziomie światowym. Strategia lizbońska na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia oraz droga do wprowadzenia euro stanowią ramy umożliwiające przeprowadzenie niezbędnych zmian strukturalnych. Energiczne podążanie w tym kierunku, prowadzące do dynamicznej Unii Europejskiej będącej ważnym podmiotem na światowej scenie, przyniesie istotne korzyści wszystkim podmiotom zaangażowanym w UE i poza nią.

[1] „Enlargement, Two Years After”, analiza sporządzona przez Biuro Doradców ds. Polityki Europejskiej (Bureau of European Policy Advisers) oraz Dyrekcję Generalną ds. Gospodarczych i Finansowych ( Occasional Paper nr 24, 2006, Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Gospodarczych i Finansowych), dostępna pod adresem internetowym: http://europa.eu.int/comm/economy_finance/publications/occasionalpapers_en.htm

[2] „Restrukturyzacje i zatrudnienie. Antycypacja i towarzyszenie restrukturyzacjom na rzecz poprawy zatrudnienia: rola Unii Europejskiej”, komunikat Komisji COM(2005) 120 wersja ostateczna z dnia 31 marca 2005 r., dostępny na stronie internetowej:http://ec.europa.eu/comm/employment_social/news/2005/apr/com_restruct_en.pdf

[3] Sprawozdanie z funkcjonowania ustaleń przejściowych określonych w Traktacie o przystąpieniu z 2003 r. (w okresie od dnia 1 maja 2004 r. do dnia 30 kwietnia 2006 r.), Komunikat Komisji COM(2006) 48 wersja ostateczna z dnia 8 lutego 2006 r., dostępny na stronie internetowej: http://europa.eu.int/eur-lex/lex/LexUriServ/site/en/com/2006/com2006_0048en01.pdf

[4] Kwota ta odpowiada rzeczywistym płatnościom, podczas gdy na lata 2004-2006 jako zobowiązania przewidziano 40 mld EUR.