Obie decyzje ramowe opierają się na zasadzie wzajemnego uznawania i działają w podobny sposób. Oba instrumenty nakładają na państwa członkowskie obowiązek uznawania i wykonywania nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty wydanych w innym państwie członkowskim. Nakazy te są przekazywane, wraz z zaświadczeniem, do właściwego organu w państwie wykonania, który musi je uznać bez dalszych formalności i podjąć działania niezbędne do ich wykonania.

W swoim komunikacie z dnia 2 lutego 2016 r. skierowanym do Parlamentu Europejskiego i Rady i poświęconym Planowi działania na rzecz skuteczniejszego zwalczania finansowania terroryzmu Komisja podkreśliła potrzebę zapewnienia przepadku mienia przestępców finansujących terroryzm. Komisja zobowiązała się, że do końca 2016 r. wzmocni wzajemne uznawanie nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty mienia pochodzącego z przestępstwa. Podkreślono, że zasada wzajemnego uznawania wyroków i postanowień sądowych stanowi kluczowy element ram bezpieczeństwa.

W swoim wspólnym oświadczeniu Parlament Europejski i Rada wezwały również Komisję do przeanalizowania, z uwzględnieniem różnic w tradycjach i systemach prawnych państw członkowskich, wykonalności, możliwości i ewentualnych korzyści w odniesieniu do wprowadzenia wspólnych norm regulujących konfiskatę bez uprzedniego wyroku skazującego. W celu przygotowania tej analizy Komisja zorganizowała spotkania z ekspertami we wrześniu i listopadzie 2016 r. Publikacja analizy wykonalności jest planowana na 2017 r.

Równolegle podejmowano wysiłki w celu sprawniejszego wykrywania i identyfikacji korzyści pochodzących z przestępstw i narzędzi służących do popełnienia przestępstw. Decyzja Rady 2007/845/WSiSW przewiduje ustanowienie biur ds. odzyskiwania mienia we wszystkich państwach członkowskich.

Niedawno przeprowadzone badania zawierają szacunki, zgodnie z którymi nielegalne rynki działające w Unii Europejskiej generują ok. 110 miliardów EUR, co odpowiada w przybliżeniu 1 % PKB Unii z 2010 r. Należy zauważyć, że wprawdzie istniejące dane statystyczne w tej dziedzinie są ograniczone, ale można stwierdzić, że pomimo tej skali dochodów pochodzących z przestępstw odzyskiwane w UE kwoty stanowią jedynie ich ułamek: 98,9 % szacowanych zysków z działalności przestępczej unika konfiskaty i pozostaje do dyspozycji przestępców. Zwiększenie skali konfiskaty mienia pochodzącego z działalności przestępczej wymaga posiadania sprawnie funkcjonującego systemu odzyskiwania mienia. System ten obejmuje skuteczne ramy wzajemnego uznawania nakazów zabezpieczenia i konfiskaty. Na szczeblu UE istnieją wprawdzie akty prawne dotyczące wzajemnego uznawania nakazów zabezpieczenia i konfiskaty, ale są one niepełne, nieaktualne i pozostawiają luki, które mogą być wykorzystywane przez przestępców. Unia Europejska uznaje, jak ważna jest konfiskata mienia pochodzącego z działalności przestępczej. W związku z przyjętymi w 1999 r. konkluzjami Rady Europejskiej z Tampere w latach 2001–2006 przyjęto cztery instrumenty ustawodawcze z dziedziny zabezpieczenia i konfiskaty mienia, w tym dwa instrumenty dotyczące wzajemnego uznawania; wszystkie te instrumenty nadal obowiązują (przynajmniej w części).

Środki harmonizujące:

Decyzja ramowa Rady 2005/212/WSiSW z dnia 24 lutego 2005 r. w sprawie konfiskaty korzyści, narzędzi i mienia pochodzących z przestępstwa zobowiązuje wszystkie państwa członkowskie do wprowadzenia skutecznych środków w celu umożliwienia konfiskaty zwykłej narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa w odniesieniu do wszystkich przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej jednego roku. Wprowadzono w niej także przepisy dotyczące konfiskaty rozszerzonej. Instrument ten przewidywał jednak bardzo niski poziom harmonizacji i nie rozwiązał problemu różnic pomiędzy krajowymi systemami prawnymi w zakresie konfiskaty.

Dyrektywa 2014/42/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie zabezpieczenia i konfiskaty narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa w Unii Europejskiej miała być wdrożona przez państwa członkowskie do października 2016 r. Zastępuje ona niektóre przepisy decyzji ramowej Rady 2005/212/WSiSW. Decyzję ramową 2005/212/WSiSW stosuje się w dalszym ciągu w odniesieniu do konfiskaty zwykłej związanej ze wszelkimi przestępstwami zagrożonymi karą pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej jednego roku, natomiast zakres dyrektywy mógł objąć tylko tzw. europrzestępstwa.

Dyrektywa 2014/42/UE określa normy minimalne na potrzeby krajowych systemów zabezpieczania i konfiskaty: wymaga ona przeprowadzania konfiskaty zwykłej i konfiskaty równowartości w przypadku europrzestępstw, w tym w przypadkach, gdy wyrok skazujący wydano w wyniku postępowania zaocznego. Dyrektywa ta zawiera przepisy dotyczące konfiskaty rozszerzonej, wskazując szereg warunków dotyczących jej przeprowadzania. Zezwala ona również na konfiskatę w przypadku, gdy wydanie wyroku skazującego nie jest możliwe ze względu na zły stan zdrowia podejrzanego lub oskarżonego albo ponieważ podejrzany lub oskarżony zbiegł. Dyrektywa stanowi także pierwszy akt prawny umożliwiający konfiskatę aktywów znajdujących się w posiadaniu osób trzecich. Wprowadza ona też pewne gwarancje procesowe, takie jak prawo do informacji o wykonaniu nakazu zabezpieczenia zawierającej przynajmniej skrótowe uzasadnienie; możliwość zaskarżenia nakazu zabezpieczenia przed sądem; prawo dostępu do adwokata w trakcie całego postępowania w sprawie konfiskaty; możliwość wystąpienia z roszczeniami wynikającymi z przysługującego prawa własności lub innych praw rzeczowych; prawo do informacji o powodach wydania nakazu konfiskaty i do zaskarżenia tego nakazu przed sądem.

Krótki opis proponowanego rozporządzenia

Ogólnoeuropejska koncepcja wymiaru sprawiedliwości opiera się na ściślejszej współpracy prawnej w sprawach cywilnych i karnych poprzez stosowanie zasady „wzajemnego uznawania” – wszystkie systemy prawne stopniowo uznały, że decyzje przyjęte w ramach systemów prawnych innych państw członkowskich są ważne i powinny być uznawane bez dalszych formalności.

Mechanizm wzajemnego uznawania powinien umożliwiać państwu członkowskiemu uznanie i wykonanie nakazu zabezpieczenia lub nakazu konfiskaty wydanych przez inne państwo członkowskie bez jakichkolwiek dodatkowych formalności. Zakres proponowanego rozporządzenia będzie obejmować wzajemne uznawanie wszystkich typów nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty wydanych w ramach postępowania karnego, w tym nakazów konfiskaty rozszerzonej, konfiskaty w stosunku do osób trzecich i konfiskaty bez uprzedniego wyroku skazującego.

Niniejszy wniosek dotyczący rozporządzenia wprowadza szereg ulepszeń do obecnych ram prawnych dotyczących wzajemnego uznawania:

jest to bezpośrednio stosowany instrument prawny

Po jego przyjęciu proponowane rozporządzenie będzie bezpośrednio stosowane w państwach członkowskich. Zapewni to jasność prawa i zapobiegnie problemom dotyczącym transpozycji do krajowych systemów prawnych. Stwierdzono, że niektóre państwa członkowskie nie dokonały do tej pory transpozycji decyzji ramowych w sprawie wzajemnego uznawania nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty.

rozszerzono zakres przepisów w stosunku do obecnie obowiązujących instrumentów dotyczących wzajemnego uznawania

Oprócz typów konfiskaty już objętych istniejącymi decyzjami ramowymi (konfiskata zwykła i rozszerzona, przy czym ta ostatnia wiąże się z dużą swobodą uznania w kwestii odmowy uznania nakazu), proponowane rozporządzenie będzie obejmować konfiskatę w stosunku do osób trzecich i konfiskatę bez uprzedniego wyroku skazującego w postępowaniu karnym oraz nie przewiduje już dużej swobody uznania w kwestii odmowy uznania nakazu konfiskaty rozszerzonej.

rozszerzono zakres przepisów w stosunku do dyrektywy 2014/42/UE

W zakres proponowanego rozporządzenia wchodzi wzajemne uznawanie wszystkich typów nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty objętych tą dyrektywą. Zakres rozporządzenia będzie dodatkowo obejmować nakazy konfiskaty bez uprzedniego wyroku skazującego wydane w ramach postępowania karnego: w przypadku śmierci osoby, istnienia immunitetu, przedawnienia, w sytuacji, gdy nie można ustalić tożsamości sprawcy przestępstwa, lub w innych przypadkach, gdy sąd karny może skonfiskować mienie bez uprzedniego wyroku skazującego, jeżeli orzekł, że dane mienie stanowi korzyści pochodzące z przestępstwa. Przepisy te nakładają na sąd obowiązek dokonania ustalenia, że korzyści pochodziły z przestępstwa. Aby wspomniane typy nakazów konfiskaty mogły zostać objęte zakresem rozporządzenia, muszą być wydane w ramach postępowania karnego, w związku z czym jest konieczne, aby w państwie wydającym obowiązywały wszystkie gwarancje mające zastosowanie do takich postępowań.

określono jednoznacznie terminy dotyczące nakazów zabezpieczenia i konfiskaty

W przeciwieństwie do środków zabezpieczających, które muszą być wdrażane w trybie pilnym i wymagają w związku z tym krótkich terminów uznania i wykonania, okres przewidziany na uznanie i wykonanie nakazu konfiskaty może być dłuższy. Niemniej jednak zapewnienie skuteczności procedur transgranicznych wymaga określenia terminów także w przypadku nakazów konfiskaty.

jeden wspólny instrument regulujący wzajemne uznawanie nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty, zawierający bezpośrednio stosowane przepisy i terminy, zapewni niezwłoczne uznawanie i wykonywanie nakazów na terytorium Unii

standardowe zaświadczenie i standardowy formularz

Szybkość i skuteczność działania mechanizmu zostanie również zapewniona dzięki wprowadzeniu standardowego zaświadczenia na potrzeby wzajemnego uznawania nakazów konfiskaty i standardowego formularza nakazu zabezpieczenia, które stanowią załączniki do wniosku. Zawierają one wszystkie istotne informacje dotyczące nakazu, które pomogą organowi wykonującemu precyzyjnie zidentyfikować mienie będące przedmiotem nakazu oraz ułatwią uznawanie i wykonywanie zagranicznego środka przez właściwe organy krajowe. Standardowy formularz nakazu zabezpieczenia uprości maksymalnie procedurę wzajemnego uznawania nakazu zabezpieczenia, ponieważ nie będzie musiał towarzyszyć mu drugi, krajowy nakaz zabezpieczenia. Procedury uznawania i wykonywania są uregulowane w niniejszym wniosku osobno dla nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty, aby uprościć bezpośrednie stosowanie przepisów przez właściwe organy krajowe.

komunikacja między właściwymi organami