Podobnie – i pomimo poprawy sytuacji w niektórych państwach – w 2015 r. konflikty regionalne i problemy w zakresie bezpieczeństwa nadal ciążyły na sytuacji makroekonomicznej w południowym sąsiedztwie. Doprowadziły one do przyjęcia nowego wniosku w sprawie pomocy makrofinansowej dla Tunezji oraz do dyskusji na temat realizacji operacji następczej również w Jordanii, ponownie w związku z wpływem wojny w Syrii na to państwo, w tym również z kryzysem uchodźczym.

Na liczbę i wielkość operacji pomocy makrofinansowej mają wpływ ogólnoświatowe zmiany gospodarcze i finansowe. Począwszy od 2011 r. warunki finansowania gospodarek wschodzących na światowych rynkach finansowych znacznie się pogorszyły, co częściowo stanowi odzwierciedlenie ruchów na rzecz przywrócenia bezpieczeństwa w następstwie kryzysu zadłużeniowego w strefie euro. Ponadto arabska wiosna oraz związane z nią wstrząsy polityczne i gospodarcze w arabskich śródziemnomorskich państwach partnerskich wywołały nasiloną presję na budżety tych państw i ich zewnętrzne pozycje finansowe. Omawiane zmiany doprowadziły do zwiększonego zapotrzebowania na pomoc makrofinansową w latach 2012 i 2013, a wnioski o wsparcie złożyły Egipt, Jordania i Tunezja.

Niniejsze roczne sprawozdanie przygotowano zgodnie z obowiązkami Komisji w zakresie informowania, określonymi w różnych decyzjach Rady oraz we wspólnych decyzjach Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczących operacji pomocy makrofinansowej. Do sprawozdania dołączono dokument roboczy służb Komisji, w którym przedstawiono bardziej szczegółowe informacje i analizy dotyczące uwarunkowań makroekonomicznych i realizacji poszczególnych operacji pomocy makrofinansowej.

W sierpniu 2013 r. UE przyjęła pomoc makrofinansową dla Gruzji w wysokości do 46 mln EUR, z czego połowa ma postać dotacji, a połowa postać pożyczki, która miała zostać wypłacona w dwóch równych transzach. Jest to druga z dwóch operacji pomocy makrofinansowej o równej wysokości zadeklarowanych przez UE na międzynarodowej konferencji darczyńców, która odbyła się w Brukseli w październiku 2008 r., gdy gruzińska gospodarka odczuwała jednocześnie skutki ogólnoświatowego kryzysu finansowego i krótkotrwałego konfliktu z Rosją, który miał miejsce w tym roku.

Ponadto, w odpowiedzi na dalsze pogorszenie sytuacji makroekonomicznej na Ukrainie, w styczniu 2015 r. Komisja wystąpiła z wnioskiem dotyczącym nowej operacji pomocy makrofinansowej (pomoc makrofinansowa III) do wysokości 1,8 mld EUR, mającej na celu pomoc w zaspokojeniu potrzeb tego państwa w zakresie finansowania zewnętrznego i w realizacji kompleksowego pakietu reform. W wyniku tej dodatkowej operacji – która będzie stanowić trzecią operację prowadzoną na Ukrainie od 2014 r. – łączna pomoc makrofinansowa UE dostępna dla Ukrainy osiągnęła kwotę 3,4 mld EUR. Pierwszą transzę w wysokości 600 mln EUR, zatwierdzoną przez współprawodawców w kwietniu 2015 r., wypłacono w lipcu 2015 r. Wypłatę drugiej transzy w ramach tej operacji (również wynoszącej 600 mln EUR) przewidziano pierwotnie na 2015 r. Opóźniono ją jednak w związku z niewystarczającymi postępami we wdrażaniu szeregu reform. Udostępnienie opóźnionej drugiej transzy oraz trzeciej transzy planowane jest na 2016 r., pod warunkiem spełnienia warunków dotyczących polityki gospodarczej i warunków finansowych uzgodnionych z Ukrainą oraz osiągania stałych zadowalających postępów w realizacji programu MFW.

Tunezja: w grudniu 2013 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący przyznania Tunezji pomocy makrofinansowej w formie pożyczek do wysokości 250 mln EUR. Decyzja ta została przyjęta przez współustawodawców w maju 2014 r., a kwotę pomocy zwiększono do 300 mln EUR. Pierwsze dwie transze (po 100 mln EUR) wypłacono odpowiednio w maju i grudniu 2015 r. Wypłata trzeciej i ostatniej transzy jest planowana na 2016 r.

Ostatnie doświadczenia, w szczególności konieczność szybkiego uruchomienia nowych operacji pomocy makrofinansowej na Ukrainie w latach 2014 i 2015, po raz kolejny uwydatniły potrzebę zapewnienia możliwości szybkiego uruchamiania pomocy makrofinansowej, jako instrumentu nadzwyczajnego, w reakcji na sytuacje kryzysowe. W tej sytuacji współprawodawcy dołożyli starań, by przyspieszyć proces podejmowania decyzji w ramach zwykłej procedury ustawodawczej, w szczególności w odniesieniu do ostatniej operacji pomocy makrofinansowej na Ukrainie, którą przyjęto w ciągu nieco ponad trzech miesięcy w 2015 r. Możliwości przyspieszenia procedury przyjmowania decyzji w ramach zwykłej procedury ustawodawczej pozostają jednak ograniczone, co unaocznia zastosowanie trybu pilnego na mocy art. 213 TFUE w celu przyjęcia drugiej operacji pomocy makrofinansowej dla Ukrainy w 2014 r.

Pierwszą transzę pomocy makrofinansowej wypłacono w styczniu (13 mln EUR w formie dotacji) i kwietniu 2015 r. (10 mln EUR w formie pożyczek) w świetle dobrych postępów Gruzji we wdrażaniu programu MFW. Wypłata drugiej transzy w wysokości 23 mln EUR została opóźniona w związku z odroczeniem drugiego przeglądu programu MFW. W listopadzie 2015 r. MFW odbył wizytę w Tbilisi celem wznowienia negocjacji w sprawie drugiego i trzeciego przeglądu programu. Wyniki dyskusji nie były jednak rozstrzygające. W międzyczasie Komisja przeprowadziła w listopadzie 2015 r. przegląd postępów w realizacji warunków dotyczących reform, od których była uzależniona wypłata drugiej transzy unijnej pomocy makrofinansowej, i stwierdziła, że wszystkie warunki zostały spełnione. Komisja powinna zatem być w stanie wypłacić drugą i ostatnią transzę niezwłocznie po zakończeniu przez Radę MFW przeglądu programu.

Pogarszająca się od końca 2014 r. sytuacja zewnętrzna znacznie ograniczyła wartość eksportu Gruzji i przekazów środków pieniężnych do tego państwa, co doprowadziło do spowolnienia wzrostu PKB z 4,6 % w 2014 r. do 2,8 % w 2015 r. W okresie od listopada 2014 r. do grudnia 2015 r. gruziński lari stracił jedną czwartą swojej wartości, co przyczyniło się do wzrostu podatności Gruzji na ryzyko zewnętrzne. Pomimo osłabienia popytu krajowego, znacznej deprecjacji lari oraz spadku cen ropy deficyt obrotów bieżących zwiększył się do blisko 12 % PKB w 2015 r., a zadłużenie zagraniczne wzrosło do ponad 100 % PKB wskutek efektów wyceny. Rezerwy walutowe pokrywają wartość prognozowanego przyszłorocznego importu za okres trzech miesięcy.

Pomimo trudnej sytuacji gospodarczej rząd prowadzi generalnie odpowiedzialną politykę budżetową i restrykcyjną politykę pieniężną oraz zezwolił na deprecjację kursu walutowego, by pomóc w złagodzeniu wstrząsu zewnętrznego. Pomimo wysokiego wskaźnika dolaryzacji system bankowy pozostaje stabilny i dobrze skapitalizowany, co odzwierciedla dobre prowadzenie nadzoru i regulacji przez bank centralny.

3.2.2. Jordania

Po złożeniu przez Jordanię w grudniu 2012 r. oficjalnego wniosku o przyznanie pomocy makrofinansowej Komisja przyjęła w dniu 29 kwietnia 2013 r. wniosek w sprawie decyzji dotyczącej przyznania pomocy makrofinansowej do wysokości 180 mln EUR w formie pożyczki średnioterminowej. Dnia 11 grudnia 2013 r. decyzję tę przyjęły Parlament i Rada. Na początku 2014 r. zakończono negocjacje w sprawie protokołu ustaleń określającego środki w zakresie polityki gospodarczej, które mają podjąć władze Jordanii, oraz w sprawie umowy pożyczki. Oba dokumenty podpisano w marcu 2014 r. Pomoc makrofinansowa dla Jordanii ma uzupełniać środki finansowe udostępnione przez MFW w ramach promesy kredytowej, która zaczęła obowiązywać w sierpniu 2012 r. i wygasła trzy lata później. Pierwszą transzę w ramach operacji pomocy makrofinansowej (100 mln EUR) wypłacono w dniu 10 lutego 2015 r., a drugą (80 mln EUR) – w dniu 15 października 2015 r.

W 2015 r. gospodarka jordańska spowolniła do 2,4 % ze względu na trwające konflikty w Iraku i Syrii, które wpłynęły niekorzystnie na eksport usług turystycznych i zaufanie przedsiębiorstw. W rezultacie w trzecim kwartale 2015 r. stopa bezrobocia ponownie wzrosła do 13,8 % w porównaniu do 11,9 % w 2014 r. Szacuje się, że dzięki gwałtownemu spadkowi cen paliwa i transportu inflacja spadła w 2015 r. do -0,9 %.

Pomimo niższych cen ropy w 2015 r. nie odnotowano postępów w zakresie konsolidacji budżetowej. Spowolnienie gospodarki w połączeniu ze spadkiem dochodów z podatku od sprzedaży doprowadziło do wzrostu deficytu pierwotnego sektora instytucji rządowych i samorządowych (z wyłączeniem dotacji i transferów na rzecz NEPCO, przedsiębiorstwa energetycznego, oraz WAJ, jordańskiego organu ds. gospodarki wodnej) do około 5,2 % PKB, w 2015 r. w porównaniu z 4,5 % PKB w 2014 r. Podkreśla to niestabilną sytuację budżetową Jordanii, ponieważ państwo to jest nadal zależne od dotacji zagranicznych, których wartość w 2015 r. wyniosła ok. 1,8 % PKB. Szacuje się, że dzięki niższym cenom ropy deficyt obrotów bieżących (z wyłączeniem dotacji) zmniejszył się z 12,1 % PKB w 2014 r. do 11,7 % PKB w 2015 r. W grudniu 2015 r. poziom rezerw międzynarodowych w walutach obcych był dosyć wysoki i wynosił 14,7 mld USD, co odpowiadało wartości prognozowanego przyszłorocznego importu za okres 6,8 miesięcy.

W sierpniu 2015 r. Jordania zawarła z MFW trzyletnią promesę kredytową w wysokości 2 mld USD (800 % kwoty wpłaty tego państwa do kapitału zakładowego MFW). Od tego czasu władze jordańskie prowadzą rozmowy z personelem funduszu dotyczące nowego programu MFW. Oczekuje się, że nowy, dłuższy program zostanie wdrożony w drugim półroczu 2016 r.

Podczas konferencji „Wsparcie dla Syrii i regionu”, która odbyła się w Londynie w dniu 4 lutego 2016 r., Komisja zobowiązała się przekazać 2,4 mld EUR na wsparcie państw dotkniętych kryzysem uchodźczym. Biorąc pod uwagę pogarszającą się sytuację w regionie oraz fakt, że w marcu 2016 r. wpłynął oficjalny wniosek o pomoc władz jordańskich, nowa pomoc makrofinansowa dla Jordanii zostanie wdrożona w 2016 r.

3.2.3. Republika Kirgiska

W związku z falą przemocy na tle etnicznym i politycznym, która spowodowała gwałtowny spadek działalności gospodarczej i znaczną lukę w finansowaniu zewnętrznym, UE zadeklarowała pomoc gospodarczą dla Republiki Kirgiskiej podczas międzynarodowej konferencji darczyńców w Biszkeku w lipcu 2010 r. Doprowadziło to do przyjęcia przez Komisję w grudniu 2011 r. wniosku w sprawie przekazania Republice Kirgiskiej pomocy makrofinansowej do wysokości 30 mln EUR (15 mln EUR w formie pożyczek i 15 mln EUR w formie dotacji). Decyzja o przyznaniu pomocy makrofinansowej została przyjęta przez Parlament Europejski i Radę w dniu 22 października 2013 r. Protokół ustaleń i umowa pożyczki zostały podpisane pod koniec 2014 r. i ratyfikowane przez parlament kirgiski w lutym 2015 r.

Jak zauważono wcześniej, ta operacja pomocy makrofinansowej była wyjątkowa, ponieważ Republika Kirgiska znajduje się poza normalnym zakresem geograficznym pomocy makrofinansowej. Pomoc była jednak uzasadniona ze względu na dynamiczne tempo reform prodemokratycznych i gospodarczych w tym państwie oraz na fakt, że jest to region o szczególnym znaczeniu politycznym i gospodarczym dla UE. Pierwszą transzę w wysokości 15 mln EUR wypłacono w dwóch ratach – 10 mln EUR dotacji w czerwcu 2015 r. oraz 5 mln EUR pożyczki w październiku 2015 r. Po pomyślnym zakończeniu przeglądu dotyczącego spełnienia warunków udostępnienia kolejnej transzy Komisja wypłaciła władzom kirgiskim drugą transzę w formie dotacji (5 mln EUR) w dniu 10 lutego 2016 r. W dniu 13 kwietnia 2016 r. wypłacono drugą transzę w formie pożyczki (10 mln EUR).

Gospodarka kirgiska jest w stosunkowo dobrym stanie i wykazuje odporność na niekorzystne zewnętrzne warunki gospodarcze, w szczególności w regionie WNP. W 2015 r. wskaźnik wzrostu PKB wyniósł 3,5 %, dzięki dobrym wynikom sektorów rolnictwa i usług, a stopa inflacji spadła do 3,4 %. Sytuacja w zakresie bilansu płatniczego Kirgistanu pozostaje niestabilna, co odzwierciedla duży deficyt obrotów bieżących o charakterze strukturalnym. Pogłębiający się kryzys gospodarczy w Rosji oraz słaba sytuacja gospodarcza w innych państwach WNP osłabiają eksport i powodują spadek importu w związku z niższymi przekazami środków pieniężnych. W związku z tym deficyt obrotów bieżących utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie – w 2015 r. wyniósł 16 % PKB. Na koniec 2015 r. wartość całkowitych rezerw międzynarodowych spadła z poziomu 1,96 mld USD odnotowanego na koniec 2014 r. i odpowiadającego prognozowanemu importowi za okres 4,4 miesięcy do 1,78 mld USD, która to kwota odpowiada prognozowanemu importowi za okres 3,7 miesięcy. W grudniu 2015 r. MFW z powodzeniem zakończył pierwszy przegląd w ramach trzyletniego rozszerzonego programu kredytowego zatwierdzonego w kwietniu 2015 r. Zatwierdzająca decyzja Rady MFW umożliwiła niezwłoczną wypłatę Republice Kirgiskiej 9,514 mln w specjalnych prawach ciągnienia (tj. 13,2 mln USD).

3.2.4. Tunezja

W czerwcu 2013 r. Rada MFW zatwierdziła 24-miesięczną promesę kredytową na rzecz Tunezji na kwotę 1,75 mld USD, którą następnie przedłużono do grudnia 2015 r. W tym kontekście Tunezja otrzymała od UE uzupełniającą pomoc makrofinansową w wysokości 300 mln EUR w formie pożyczek, którą zatwierdzono w maju 2014 r. Kwotę 200 mln EUR wypłacono w dwóch równych transzach odpowiednio w maju i grudniu 2015 r. Oczekuje się, że pozostałe 100 mln EUR zostanie wypłacone w 2016 r.

Prognozy dotyczące wzrostu gospodarczego w Tunezji w 2015 r. zostały znacząco skorygowane – do 0,5 % w porównaniu z 3 %, które prognozowano na początku roku; korekta ta wynikała w dużej mierze z negatywnego wpływu, jaki miały na tunezyjską gospodarkę ataki terrorystyczne (szczególnie dotkniętymi sektorami były turystyka, transport i inwestycje) oraz zakłócenia produkcji wskutek niepokojów społecznych; sytuacja ta wpływa niekorzystnie na bilans płatniczy i sytuację budżetową, które już wcześniej cechowała niestabilność, prowadząc do znacznych potrzeb w zakresie finansowania.

Wskaźnik bezrobocia utrzymuje się na wysokim poziomie wynoszącym 15 %; problem bezrobocia dotyka w szczególności osoby młode i absolwentów (ponad 30 %). W 2015 r. inflacja wynosiła średnio 4,4 % i wykazuje tendencję zniżkową. Jeżeli chodzi o finanse publiczne, po osiągnięciu pewnego stopnia konsolidacji budżetowej w 2014 r., deficyt strukturalny (z wyłączeniem kosztów dokapitalizowania banków) zwiększył się w 2015 r. z 4,2 % PKB do 4,7 % PKB, do czego przyczyniły się w dużym stopniu operacje wydatkowe podjęte w następstwie ataków terrorystycznych, których nie były w stanie zrównoważyć oszczędności wynikające z niższych od oczekiwanych cen ropy. Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych nadal rósł i osiągnął w 2015 r. poziom 53 % PKB; prognozuje się, że wskaźnik długu wzrośnie na koniec 2018 r. do szczytowego poziomu 61 % PKB, po czym pojawi się tendencja spadkowa. Ponadto w ciągu najbliższych dwóch lat ma nastąpić znacznie intensywniejsza spłata długu publicznego.

Od 2011 r. rating Tunezji był obniżany kilkakrotnie, ostatnio w 2014 r. (z Ba2 do Ba3 przez agencję Moody’s oraz z BB do BB- przez agencję Standard & Poor’s). Negatywne skutki ataków terrorystycznych dla turystyki były na tyle poważne, że przeważyły wpływ spadku cen ropy, osłabienia krajowej aktywności gospodarczej i lepszych wyników w zakresie eksportu, w rezultacie czego obroty bieżące w 2015 r. pozostały na nadmiernie wysokim poziomie wynoszącym 8,8 % PKB. Szacuje się, że na koniec 2015 r. stan rezerw wynosił blisko 7,5 mld USD, co odpowiadało wartości importu za okres niespełna trzech miesięcy.

W tej sytuacji, po zakończeniu szóstego przeglądu programu MFW we wrześniu ubiegłego roku Tunezja zwróciła się do MFW o kolejną promesę kredytową, która jest obecnie przedmiotem negocjacji i oczekuje się, że do połowy 2016 r. zostanie przesłana do zatwierdzenia Radzie MFW. W związku z wnioskiem o udzielenie dodatkowego wsparcia w formie pomocy makrofinansowej złożonym przez władze tunezyjskie w sierpniu 2015 r. Komisja przyjęła w lutym 2016 r. wniosek dotyczący nowej operacji pomocy makrofinansowej do wysokości 500 mln EUR w formie pożyczek.

3.2.5. Ukraina