·Drugi rodzaj działań to działania prowadzone w okresie po wprowadzeniu do obrotu. Obejmują one działania związane z nadzorem nad bezpieczeństwem farmakoterapii (ciągłe monitorowanie bezpieczeństwa leku), przekazywanie spraw oraz zmiany w pozwoleniach na dopuszczenie do obrotu.

·Pierwszy rodzaj działań to działania przed wprowadzeniem do obrotu. Działania te mają miejsce przed złożeniem wniosku o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu. Obejmują one: (i) zasięganie i uzyskiwanie opinii naukowych; (ii) ocenę wniosków o oznaczenie jako sierocy produkt leczniczy; (iii) zatwierdzenie planów badań klinicznych z udziałem populacji pediatrycznej oraz (iv) inne działania formalne i nieformalne mające na celu wsparcie w opracowywaniu leków i przygotowywaniu wniosków o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu.

Procedurę zdecentralizowaną stosuje się w przypadku produktów, w odniesieniu do których nie wydano jeszcze pozwolenia na dopuszczenie do obrotu w żadnym z państw członkowskich, oraz w sytuacji, gdy wnioskodawca pragnie uzyskać krajowe pozwolenia na dopuszczenie do obrotu w więcej niż jednym państwie członkowskim.

Procedura scentralizowana umożliwia wnioskodawcy uzyskanie jednego, obejmującego cały obszar EOG pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Wniosek ocenia Europejska Agencja Leków (EMA) poprzez swój naukowy Komitet ds. Produktów Leczniczych Stosowanych u Ludzi, samo pozwolenie wydaje natomiast Komisja Europejska. Procedura scentralizowana dla leków stosowanych u ludzi ma dwa różne „zakresy”. Pierwszy z nich to zakres obowiązkowy, który obejmuje: (i) leki opracowane przy zastosowaniu pewnych procesów biotechnologicznych; (ii) leki terapii zaawansowanej; (iii) leki stosowane w leczeniu chorób rzadkich oraz (iv) nowe leki stosowane w leczeniu konkretnych chorób, np. raka, AIDS i cukrzycy. Drugi zakres to zakres opcjonalny, który obejmuje na przykład: (i) leki z obszaru innych chorób; (ii) leki zawierające nową substancję czynną oraz (iii) istniejące już leki charakteryzujące się istotną innowacją.

Od 1965 r. przepisy prawa znacząco rozbudowano. W całym Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) miała miejsce stopniowa harmonizacja wymogów dotyczących: (i) wydawania pozwoleń na dopuszczenie do obrotu, oraz (ii) monitorowania po wprowadzeniu do obrotu. Dwa główne akty prawne, które obecnie regulują procedury wydawania pozwoleń na dopuszczenie do obrotu produktów leczniczych w EOG, to rozporządzenie (WE) nr 726/2004 oraz dyrektywa 2001/83/WE z późniejszymi zmianami. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu można uzyskać w drodze czterech różnych procedur: procedury scentralizowanej, procedury zdecentralizowanej, procedury wzajemnego uznawania oraz procedury wyłącznie krajowej.

Od czasu swojego pierwszego aktu prawa farmaceutycznego z 1965 r. UE dąży do osiągnięcia dwóch nadrzędnych celów: zapewnienia wysokiego poziomu ochrony zdrowia publicznego oraz usunięcia przeszkód w swobodnym przepływie produktów leczniczych. Dyrektywą Rady 65/65/EWG ustanowiono podstawową zasadę prawa farmaceutycznego UE stanowiącą, iż na rynek UE nie można wprowadzić żadnego produktu leczniczego, który nie uzyskałby uprzednio pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Pozwolenie takie opiera się na trzech kluczowych kryteriach: jakości, bezpieczeństwa i skuteczności. Służy to zapewnieniu, by produkty podawane pacjentom miały odpowiednią jakość i dodatni stosunek korzyści do ryzyka.

·Pierwszym celem jest zapewnienie obywatelom Europy wysokiego poziomu ochrony zdrowia. Dąży się do tego głównie dwojako. Po pierwsze, ramy prawne mają na celu jak najszybsze zapewnienie pacjentom wysokiej jakości, bezpiecznych i skutecznych produktów leczniczych – zarówno innowacyjnych, jak i niechronionych patentem. Po drugie, mają one na celu wzmożenie monitorowania produktów leczniczych już po wydaniu pozwolenia na dopuszczenie do obrotu za sprawą ulepszonych procedur monitorowania i nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii.

Co najmniej raz na 10 lat Komisja musi opublikować ogólne sprawozdanie w sprawie doświadczeń nabytych w wyniku stosowania procedur dotyczących produktów leczniczych stosowanych u ludzi, określonych w rozporządzeniu (WE) nr 726/2004 oraz w rozdziale 4 tytułu III dyrektywy 2001/83/WE. W Unii obowiązują różne procedury wydawania pozwoleń na dopuszczenie do obrotu produktów leczniczych. Niniejsze sprawozdanie dotyczy procedur scentralizowanej, zdecentralizowanej oraz wzajemnego uznawania. Nie dotyczy ono procedury wyłącznie krajowej w zakresie wydawania pozwoleń dla leków stosowanych u ludzi w poszczególnych państwach członkowskich.

·określono warianty potencjalnych działań, które to działania mogą okazać się konieczne w celu usunięcia wszelkich istniejących barier i przeszkód na drodze do optymalnej funkcjonalności, a także przeanalizowano plusy i minusy każdego z tych wariantów.

·Właściwe organy krajowe odpowiadają za wydawanie krajowych pozwoleń na dopuszczenie do obrotu leków oraz nadzór nad nimi w swoich państwach członkowskich. Przekazują również wiedzę fachową do sieci.

·osiem studiów przypadku z państw członkowskich (Czech, Danii, Estonii, Hiszpanii, Niemiec, Portugalii, Szwecji i Włoch).

Recenzja sprawozdania z badania

Komisja rozesłała przedmiotowe badanie wykonawcy do państw członkowskich, EMA i CMDh. Otrzymane komentarze pozwoliły na wyjaśnienie niespójności i niedokładności w badaniu. W komentarzach zasugerowano jednak również dalsze zgłębienie pewnych możliwości przyrostu wydajności oraz dostosowanie obecnych procedur i wytycznych do innowacji i postępu w nauce. W komentarzach wezwano na przykład do: (i) większej koordynacji pomiędzy właściwymi organami krajowymi, EMA oraz organami ds. oceny technologii medycznych (HTA) oraz (ii) działań zmierzających do usprawnienia procedur w celu zmniejszenia obciążeń administracyjnych. W komentarzach wskazano także na takie zagadnienia, których nie przeanalizowano odpowiednio w badaniu, a które zostaną rozpatrzone bardziej szczegółowo podczas oceny prawa farmaceutycznego w ramach strategii farmaceutycznej dla Europy.

4.Wyniki badania na temat oceny procedur wydawania pozwoleń i monitorowania

Skuteczność

W ujęciu ogólnym z danych przedstawionych w badaniu wykonawcy wynika, że obecny system unijnych procedur wydawania pozwoleń na dopuszczenie do obrotu i monitorowania produktów leczniczych stosowanych u ludzi spełnia cele określone w przepisach prawa. Przede wszystkim obecny system zapewnia obywatelom Europy wysoki poziom ochrony zdrowia. W ogólnym rozrachunku system spełnia również cele urzeczywistniania rynku wewnętrznego produktów farmaceutycznych oraz stworzenia takich ram prawnych, które wspierałyby konkurencyjność europejskiego sektora farmaceutycznego.

W obliczu szybkiego postępu naukowego pojawiły się nowe wyzwania dla systemu. Doprowadziło to do jego większej złożoności wskutek ustanawiania: (i) nowych komitetów w drodze nowych przepisów Unii; (ii) wspomagających, eksperckich grup roboczych oraz (iii) innych dodatkowych wymogów prawnych UE. Szybki postęp naukowy w dalszym ciągu stanowi wyzwanie dla systemu, a sposoby na pokonanie tych wyzwań będą proponowane w miarę realizację strategii farmaceutycznej dla Europy.

W latach 2010–2017 zasadniczo wzrosła aktywność w ramach sieci. W konsekwencji większość właściwych organów krajowych przeznaczyła więcej zasobów na działania na szczeblu UE. Wyższy dochód z opłat na rzecz EMA (+81 %) to kolejny wskaźnik świadczący o zwiększonej aktywności, zważywszy że opłaty te wnoszone są przez wnioskodawców ubiegających się o uzyskanie i utrzymanie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Liczba wstępnych wniosków o dopuszczenie do obrotu w ramach procedury scentralizowanej utrzymuje się na stałym poziomie i wynosi około 90–100 wniosków rocznie. Niemniej jednak te nowe wnioski rozbudowują coraz to obszerniejsze portfolio produktów dopuszczonych do obrotu, którym musi zarządzać EMA, sieć i Komisja. Doprowadziło to do stałego wzrostu liczby procedur obowiązujących po wprowadzeniu do obrotu i powiązanych z nimi działań nadzorczych i monitorujących. Liczba zmian w pozwoleniach na dopuszczenie do obrotu wydanych w ramach procedury scentralizowanej wzrosła z około 4 100 w 2010 r. do około 6 200 w 2017 r. (+ 51 %).

Ponadto w latach 2010–2017 znacząco wzrosła liczba procedur związanych z lekami sierocymi, pediatrycznymi i terapii zaawansowanej. Liczba wniosków w sprawie klasyfikacji produktów leczniczych terapii zaawansowanej wzrosła z 20 złożonych w 2013 r. do 46 złożonych w 2017 r. (tj. wzrost o 130 %), podczas gdy liczba składanych rocznie wniosków o oznaczenie jako sierocy produkt leczniczy wzrosła z 174 do 260 (wzrost o 49 %), z kolei liczba wszystkich procedur związanych z planami badań klinicznych z udziałem populacji pediatrycznej wzrosła z 318 do 421 (wzrost o 32 %).

Liczba zakończonych procedur wzajemnego uznawania i zdecentralizowanej wahała się pomiędzy 1 640 procedurami w 2010 r. a 1 515 procedurami w 2017 r. W roku 2014 odnotowano spadek do 1 046 procedur. CMDh odgrywa kluczową rolę w procedurach wzajemnego uznawania i zdecentralizowanej, zarówno w przypadku działań podejmowanych prze wprowadzeniem do obrotu, jak i po wprowadzeniu do obrotu. Dba o harmonizację na przykład poprzez rozpatrywanie sporów pomiędzy państwami członkowskimi oraz udzielenie ogólnych wytycznych co do procedur. W okresie objętym badaniem liczba spraw przekazywanych w związku z procedurami wzajemnego uznawania i zdecentralizowaną spadła z czasem dzięki prowadzeniu dialogu, współpracy i działań harmonizacyjnych w ramach CMDh. Liczba spraw przekazywanych do CMDh spadła z 17 w 2010 r. do 11 w 2017 r., a szczytową liczbę 27 przekazanych spraw odnotowano w 2012 r. Liczba spraw przekazywanych z CMDh do Komitetu ds. Produktów Leczniczych Stosowanych u Ludzi spadła z 7 w 2010 r. do zaledwie jednej w 2017 r.12

W latach 2010–2017 o ponad 40 % wzrosła liczba wniosków składanych do EMA przez podmioty opracowujące leki z prośbą o opinię naukową i pomoc w przygotowaniu protokołu. W badaniu wykonawcy uznano, że EMA ogólnie zapewniała dobrze działający proces.

Wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) wzrosło z poziomu 366 wniosków o opinię naukową złożonych do EMA w 2013 r. do 436 takich wniosków złożonych w 2017 r. W tym okresie wnioski składane przez MŚP niezmiennie stanowiły około 30 % wszystkich wniosków na szczeblu EMA.

Pomimo wzrostu poziomu aktywności system w ogólnym rozrachunku pozostał skuteczny. Opiera się on na pochodzących z państw członkowskich zasobach i wiedzy fachowej i czerpie korzyści z mechanizmów, które zapewniają wewnętrzną koordynację w ramach systemu. EMA dba o skuteczną koordynację i wsparcie naukowe poprzez dostosowywanie struktury organizacyjnej i metod pracy, tak aby zapewnić przyrost wydajności w odpowiedzi na zwiększony poziom aktywności.

Po rozszerzeniu UE doszło do większej harmonizacji i koordynacji między państwami członkowskimi. Coraz więcej państw członkowskich zaczęło aktywnie uczestniczyć w procedurach w roli: (i) współsprawozdawcy; (ii) uczestnika wielonarodowego zespołu oceniającego w ramach procedury scentralizowanej czy (iii) referencyjnego państwa członkowskiego w ramach procedur wzajemnego uznawania i zdecentralizowanej.

Wzmocniono nadzór rynku oraz monitorowanie bezpieczeństwa. Jednym z głównych tego powodów było wdrożenie zmienionych przepisów dotyczących nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii w 2012 r., co doprowadziło do: (i) ustanowienia Komitetu ds. Oceny Ryzyka w ramach Nadzoru nad Bezpieczeństwem Farmakoterapii oraz (ii) skoordynowanego zarządzania sygnałami. Nieprzerwanie rozwijano mechanizmy zgłaszania niepożądanych działań produktów leczniczych. Istotną rolę w tym procesie odegrali pacjenci, którzy w samym tylko 2017 r. zgłosili około 90 000 niepożądanych działań produktów leczniczych. Procedura przeglądu w przypadku niepożądanych działań produktu leczniczego pozwala na rozpoznanie potencjalnego ryzyka i daje EMA, Komisji i właściwym organom krajowym możliwość podjęcia koniecznych działań regulacyjnych. Rozpoznawanie potencjalnego ryzyka można by dalej ulepszyć poprzez włączenie do procedur rzeczywistych danych. Wymagałoby to zbudowania wiedzy fachowej w oparciu o duże zbiory danych, farmakoepidemiologię i statystykę.

Wydajność

W badaniu wykazano, że można zwiększyć wydajność obecnego systemu. Główne obszary wymagające poprawy przedstawiono w skrócie poniżej. Będą one dalej zgłębiane i rozpatrywane w miarę realizacji strategii farmaceutycznej dla Europy.

Nawet przed wybuchem pandemii COVID-19 niektórzy eksperci, którzy wzięli udział w ankiecie w ramach badania, wskazywali na niedostateczną zdolność do reagowania na nadzwyczajne potrzeby i niedobory w drodze procedur obowiązujących po wprowadzeniu do obrotu. Eksperci twierdzili, że system jest niezdolny do szybkich i elastycznych reakcji z powodu: a) braku przepisów Unii dotyczących nadzwyczajnych potrzeb (np. w przypadku niedoboru leków) oraz b) opieszałe podejście do koordynacji pomiędzy państwami członkowskimi i pomiędzy komitetami, które to podejście należy usprawnić i sformalizować.

Przyjęte niedawno wnioski legislacyjne w ramach pakietu dotyczącego Europejskiej Unii Zdrowotnej pomogą w odpowiadaniu na nadzwyczajne potrzeby. Ponadto strategia farmaceutyczna dla Europy5 pozwoli zbadać, jak zminimalizować ryzyko niedoboru leków poprzez zastosowanie szczególnych środków, takich jak: (i) surowsze obowiązki w zakresie dostaw; (ii) wcześniejsze powiadamianie o niedoborach i wycofywaniu produktów z obrotu; (iii) zwiększenie przejrzystości zapasów oraz (iv) wzmocnienie unijnych mechanizmów koordynacji w celu monitorowania niedoborów, zapobiegania im oraz zarządzania nimi. Oprócz tego w ramach strategii farmaceutycznej dla Europy rozważone zostaną środki, które podniosą dostępność leków w całej UE. Również i to będzie miało wpływ na kwestie związane z niedoborami (zapobieganiem im).

W badaniu wykonawcy sugeruje się, że – poza regulowanym przepisami prawa farmaceutycznego UE procesem dopuszczenia do obrotu – można by wzmocnić koordynację pomiędzy EMA, właściwymi organami krajowymi i organami ds. oceny technologii medycznych (HTA). Pomogłoby to zapewnić pacjentom szybszy dostęp do leków. Od 2010 r. wzrosła liczba procedur dotyczących wspólnego wydawania opinii naukowych przez EMA/właściwe organy krajowe z jednej strony oraz organy ds. oceny technologii medycznych/organy ds. ustalania cen/organy ds. refundacji z drugiej strony. Procedury dotyczące wspólnych opinii naukowych pozwoliłby na takie projektowanie badań klinicznych i badań z wykorzystaniem rzeczywistych danych, które dostarczałoby dowodów o wielorakim zastosowaniu. Takie dowody mogłyby być pomocne nie tylko w procesie wydawania pozwoleń na dopuszczenie do obrotu, lecz także w podejmowaniu decyzji dotyczących ustalania cen i refundacji na poziomie krajowym. Dzięki temu pacjenci zyskaliby szybszy dostęp do leków. W konsekwencji ściślejsza współpraca pomiędzy tymi stronami zaowocuje większą wydajnością systemu, na czym z kolei zyskają pacjenci, mając lepszy dostęp do leków.