KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 12.10.2022 COM(2022) 528 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Komunikat w sprawie polityki rozszerzenia UE w 2022 r.





{SWD(2022) 332 final} - {SWD(2022) 333 final} - {SWD(2022) 334 final} - {SWD(2022) 335 final} - {SWD(2022) 336 final} - {SWD(2022) 337 final} - {SWD(2022) 338 final}



I. WSTĘP Na początku 2022 r. doszło do niczym niesprowokowanej i nieuzasadnionej agresji wojskowej Rosji wobec Ukrainy – wydarzenia, które stanowiło brutalne przebudzenie w nowej rzeczywistości geopolitycznej. W konsekwencji kwestia rozszerzenia UE ponownie wysunęła się na pierwszy plan w agendzie europejskiej. Po tym jak wiosną 2022 r. Ukraina, Republika Mołdawii i Gruzja złożyły wnioski o członkostwo w UE, 17 czerwca Komisja Europejska przedstawiła na wniosek Rady swoje opinie. Komisja zaleciła, aby otworzyć Ukrainie, Mołdawii i Gruzji europejską perspektywę oraz aby przyznać Ukrainie i Mołdawii status kraju kandydującego przy założeniu, że w wielu dziedzinach należy podjąć szereg działań, a Gruzji – po tym, jak podejmie ona działania w zakresie szeregu priorytetów. 23 czerwca Rada Europejska zatwierdziła zalecenia Komisji, wskazując europejską perspektywę trzem państwom ubiegającym się o członkostwo oraz przyznając Ukrainie i Mołdawii status kraju kandydującego do UE. Komisja przedstawi sprawozdanie z realizacji działań/priorytetów określonych w opiniach Komisji dotyczących poszczególnych wniosków o członkostwo w ramach regularnego pakietu „rozszerzenie”, do którego Ukraina, Mołdawia i Gruzja zostaną włączone od 2023 r. Ponadto do końca 2022 r. Komisja przedstawi swoje oceny dotyczące zdolności trzech omawianych krajów do przyjęcia zobowiązań wynikających z członkostwa w UE. Rosyjska agresja pokazała wyraźniej niż kiedykolwiek, że perspektywa członkostwa w Unii Europejskiej jest gwarancją nie tylko dobrobytu, ale także pokoju i bezpieczeństwa. W tym kontekście 23 czerwca, jeszcze przed posiedzeniem Rady Europejskiej, odbyło się spotkanie przywódców UE i Bałkanów Zachodnich. Przywódcy omówili postępy w integracji z UE oraz wyzwania wynikające z rosyjskiej agresji na Ukrainę. Spotkanie było również okazją do podkreślenia, jak ważne jest dostosowanie się do wartości UE i prowadzenie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) – kwestii, która zyskała na znaczeniu w tym nowym kontekście geopolitycznym. Szczególny nacisk położono na uwzględnienie Bałkanów Zachodnich w działaniach UE mających na celu zmniejszenie negatywnego wpływu rosyjskiej agresji na Ukrainę w zakresie dostaw żywności i energii oraz niezależności, a także w działaniach mające na celu wsparcie budowania zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa i agendy społecznej, w szczególności angażowanie młodzieży w gospodarkę. W dniach 23–24 czerwca przywódcy UE ponownie potwierdzili pełne i jednoznaczne zaangażowanie w otwarcie perspektywy członkostwa w UE Bałkanom Zachodnim. Rada Europejska wezwała do przyspieszenia procesu akcesyjnego i do dalszych postępów w stopniowej integracji między Unią Europejską a Bałkanami Zachodnimi w trakcie procesu rozszerzenia w sposób odwracalny i na podstawie indywidualnych osiągnięć, w oparciu o zmienioną metodyką. Rada Europejska ponownie podkreśliła znaczenie reform, zwłaszcza w dziedzinie praworządności, a w szczególności niezależności i funkcjonowania sądownictwa oraz walki z korupcją. Rada Europejska potwierdziła także pilną potrzebę poczynienia wymiernych postępów w rozwiązywaniu nierozstrzygniętych sporów dwustronnych i regionalnych, w szczególności w ramach dialogu między Belgradem a Prisztiną dotyczącego normalizacji stosunków między Serbią a Kosowem. Rada Europejska wyraziła gotowość do przyznania Bośni i Hercegowinie statusu kraju kandydującego i w tym celu zwróciła się do Komisji o niezwłoczne złożenie Radzie sprawozdania z realizacji 14 kluczowych priorytetów określonych w jej opinii, ze szczególnym uwzględnieniem tych z nich, które stanowią istotny zestaw reform, tak aby Rada Europejska mogła powrócić do tej kwestii w celu podjęcia decyzji. 19 lipca zorganizowano pierwsze konferencje międzyrządowe dotyczące negocjacji akcesyjnych z udziałem Macedonii Północnej i Albanii, co stanowiło nowy etap w rozwoju polityki rozszerzenia UE. Komisja niezwłocznie rozpoczęła proces analitycznego przeglądu dorobku prawnego UE (przegląd). Wyzwania geopolityczne, w szczególności rosyjska agresja na Ukrainę, zbliżyły również Unię Europejską i Bałkany Zachodnie do siebie i wymagały okazania wzajemnej pełnej solidarności. W odpowiedzi na wojnę UE włączyła Bałkany Zachodnie do swoich inicjatyw w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego i energetycznego. Region ten jest częścią europejskiego mechanizmu gotowości i reagowania na kryzysy związane z bezpieczeństwem żywnościowym i został zaproszony do udziału w zakupach gazu, skroplonego gazu ziemnego i wodoru wspólnie z UE. Turcja odegrała zasadniczą rolę w pośredniczeniu w bezpośrednich negocjacjach między Rosją i Ukrainą oraz w lipcowym porozumieniu w sprawie eksportu zboża. Turcja jest strategicznym partnerem, jeśli chodzi o światowe bezpieczeństwo żywnościowe, jako liczący się producent produktów rolnych. Albania, Bośnia i Hercegowina, Kosowo, Macedonia Północna i Czarnogóra dostosowały się do unijnych środków ograniczających w odpowiedzi na rosyjską napaść na Ukrainę. Serbia, jak również Turcja, jak dotąd tego nie uczyniły. Turcja pozostaje kluczowym partnerem Unii Europejskiej i krajem kandydującym. Od 2018 r. negocjacje akcesyjne z Turcją tkwią w martwym punkcie. Turcja nadal oddala się od Unii Europejskiej – odnotowano dalszy regres w obszarach praw podstawowych, niezależności sądownictwa i zarządzania gospodarczego oraz brak reform w niektórych kwestiach sektorowych. W sprawie wschodniej części Morza Śródziemnego Rada Europejska w czerwcu 2022 r. wyraziła głębokie zaniepokojenie ostatnimi powtarzającymi się działaniami i oświadczeniami Turcji. W czerwcu 2022 r. Rada Europejska przeprowadziła dyskusję strategiczną na temat stosunków Unii Europejskiej z jej partnerami w Europie. 6 października 2022 r. w Pradze odbyło się pierwsze posiedzenie szerszego formatu z udziałem państw europejskich, tzw. Europejskiej Wspólnoty Politycznej. Ponad czterdziestu przywódców państw europejskich dyskutowało o energii, bezpieczeństwie, klimacie i sytuacji gospodarczej w Europie. Omówili oni również przyszły kierunek działania platformy i podjęli decyzję o zorganizowaniu kolejnego posiedzenia w Mołdawii. Te nieformalne ramy nie zastąpią istniejących strategii politycznych i instrumentów UE, zwłaszcza rozszerzenia, i zapewnią pełne poszanowanie unijnej autonomii podejmowania decyzji. Przegląd najważniejszych wydarzeń Rosyjska napaść na Ukrainę wstrząsnęła rynkami energii, co spowodowało zwiększoną zmienność cenową i brak bezpieczeństwa energetycznego, które mają wpływ na UE i jej bezpośrednie sąsiedztwo. Wzrost cen energii odczuwalny jest również w innych sektorach, takich jak transport (wzrost cen paliw) i przemysł (wzrost cen materiałów wsadowych i nawozów). Oprócz energii kryzys wywarł duży wpływ na sektor rolno-spożywczy i inne rynki, zwłaszcza na dostępność i przystępność cenową żywności, zbóż i niektórych surowców oraz na ceny innych towarów. Istnieje duży niewykorzystany potencjał w zakresie tworzenia zrównoważonych i odpowiedzialnych partnerstw strategicznych w obszarze surowców krytycznych; ważne jest także włączenie Bałkanów Zachodnich do unijnych łańcuchów dostaw. UE włączyła Bałkany Zachodnie w swoje działania mające na celu złagodzenie skutków wojny i pandemii COVID-19. Realizowanych jest wiele działań, aby przyspieszyć integrację Bałkanów Zachodnich, biorąc pod uwagę ich status jako krajów kandydujących i potencjalnych kandydatów. Odbywa się to przez udział w programach i agencjach UE, ale również przez wdrażanie układów o stabilizacji i stowarzyszeniu, Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich, ram inkluzywnej współpracy regionalnej, takich jak strategia UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego oraz strategia UE na rzecz regionu Dunaju, a także potencjalnie przez regionalną integrację gospodarczą. UE stale zwiększa swoje zaangażowanie polityczne na rzecz Bałkanów Zachodnich, skupiając się na obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, takich jak wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne, gospodarka i jednolity rynek, energia, transport i polityka cyfrowa, ochrona ludności, polityka społeczna, edukacja, badania naukowe i innowacje, a także sprawy zagraniczne, bezpieczeństwo i obrona. Zaangażowanie w tych ostatnich dziedzinach obejmuje wsparcie na rzecz wzmocnienia zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa i zdolności obronnych. Proces stabilizacji i stowarzyszenia już umożliwia znaczną integrację przed datą przystąpienia. Poza możliwościami wynikającymi z układu o stabilizacji i stowarzyszeniu inne umowy regionalne, w szczególności dotyczące Wspólnoty Transportowej i Wspólnoty Energetycznej, oferują znaczne możliwości integracji. Poprzez Wspólnotę Energetyczną UE otwiera również swój rynek energii elektrycznej dla Bałkanów Zachodnich, pod warunkiem przeprowadzenia reform regulacyjnych. W tym kontekście kluczowe znaczenie mają postępy w realizacji programu na rzecz integracji rynku energii elektrycznej w regionie i z UE, w tym przyjęcie wspólnej metody obliczania zdolności przesyłowych. Transformacja ekologiczna stanowi najlepszą szansę Europy na uzyskanie większej niezależności energetycznej, a także przyczynia się do spowolnienia zmiany klimatu i poprawy życia ludzi. Plan REPowerEU, którego realizację wspiera zewnętrzne zaangażowanie energetyczne UE w zmieniającym się świecie (oba przedsięwzięcia zostały zainicjowane przez Komisję Europejską w maju 2022 r.), pomoże zmniejszyć zależność UE i Bałkanów Zachodnich od rosyjskiego gazu. Oczekuje się, że w ramach tego planu Bałkany Zachodnie w pełni dostosują się do przepisów i priorytetów politycznych UE. Nowa unijna platforma energetyczna pomoże łączyć zapotrzebowanie, koordynować wykorzystanie infrastruktury, prowadzić negocjacje z partnerami międzynarodowymi i przygotować się do wspólnych zakupów gazu, wodoru i skroplonego gazu ziemnego. W planie REPowerEU zachęca się również do dywersyfikacji źródeł energii w ramach zwiększania bezpieczeństwa energetycznego, w tym dywersyfikacji dostaw gazu ziemnego. Chociaż środki krótkoterminowe mogą pomóc w złagodzeniu skutków tej sytuacji, to kryzys wyraźnie pokazuje, że istnieje pilna potrzeba przeprowadzenia transformacji ekologicznej i cyfrowej, które są czynnikami napędzającymi zrównoważony wzrost gospodarczy i dywersyfikację. Współpracę w tych dziedzinach wspierają zwiększony udział Bałkanów Zachodnich w nieformalnych radach oraz regularne kontakty na wysokim szczeblu. Przywódcy UE nadal utrzymywali kontakty ze swoimi odpowiednikami na Bałkanach Zachodnich, w tym na szczeblu szczytu, ostatnio miało to miejsce podczas spotkania przywódców UE i Bałkanów Zachodnich w czerwcu 2022 r. Po posiedzeniu Rady do Spraw Zagranicznych w maju 2022 r. ministrowie spraw zagranicznych UE po raz pierwszy przeprowadzili nieformalną wymianę poglądów ze wszystkimi sześcioma partnerami z Bałkanów Zachodnich. Od czasu podjęcia zobowiązań na szczycie w Brdzie partnerzy z Bałkanów Zachodnich są zapraszani do wnoszenia pisemnego wkładu w posiedzenia Rady do Spraw Zagranicznych, a następnie otrzymują sprawozdania. Biorą oni też udział w pilotażowej fazie Europejskiej Akademii Dyplomatycznej. W grudniu 2021 r. w Brdzie pri Kranju odbyło się doroczne forum ministerialne UE-Bałkany Zachodnie poświęcone wymiarowi sprawiedliwości i sprawom wewnętrznym, które było dla UE okazją do przeprowadzenia rozmów z regionem na temat wzmocnienia zarządzania migracjami, azylem i granicami, przeciwdziałania terroryzmowi, ekstremizmowi i radykalizacji, zwalczania przestępczości zorganizowanej, wzmocnienia praworządności i reform sądownictwa. W czerwcu 2022 r. w Tiranie odbyło się spotkanie ministerialne trzech platform Bałkanów Zachodnich ds. kultury, badań naukowych i innowacji, edukacji i szkolenia w kontekście ściślejszej współpracy zainicjowanej w ramach Programu działań dla Bałkanów Zachodnich dotyczącego innowacji, badań, edukacji, kultury, młodzieży i sportu. W czerwcu 2022 r. w Brukseli prowadzono dialog ministerialny na temat regulacyjnych aspektów polityki cyfrowej. Plan gospodarczo-inwestycyjny dla Bałkanów Zachodnich nadal łączył reformy i inwestycje niezbędne w poszczególnych państwach, zapewniając długoterminową wizję, zwłaszcza w zakresie polityki dotyczącej infrastruktury i łączności. Plan wszedł w fazę realizacji i nadal stanowił plan pomocy UE mający na celu zmniejszenie różnic społeczno-gospodarczych między regionem a UE oraz wsparcie transformacji ekologicznej i cyfrowej. Plan gospodarczo-inwestycyjny oraz Zielony program działań dla Bałkanów Zachodnich, który jest ukierunkowany na działania na rzecz klimatu, gospodarkę o obiegu zamkniętym, różnorodność biologiczną, walkę z zanieczyszczeniami i zrównoważone systemy żywnościowe, to najlepsze narzędzia, dzięki którym region może stopniowo budować odporność i niezależność energetyczną. Kluczowe inicjatywy przewodnie przewidziane w planie mają na celu odejście od węgla, dywersyfikację dróg dostaw gazu, inwestycje w odnawialne źródła energii oraz zwiększenie oszczędności energii dzięki fali renowacji. Szczegółowy przegląd realizacji Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich znajduje się w załączniku do niniejszego komunikatu. W ramach inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich zatwierdzono współfinansowanie ze strony UE i darczyńców dwustronnych 24 przewodnich inwestycji infrastrukturalnych w kluczowych korytarzach energetycznych i transportowych, a także w dziedzinie społecznej, cyfrowej, w dziedzinie energii odnawialnej, efektywności energetycznej oraz w zakłady przetwarzania odpadów i oczyszczalnie ścieków, o łącznej wartości przekraczającej 3,3 mld EUR. Region czyni również postępy we wdrażaniu Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich przy wsparciu UE. Konieczne są dalsze działania w zakresie reform wspierających transformację ekologiczną i regionalną integrację gospodarczą, aby uwolnić pełny potencjał inwestycji. Aby lepiej wspierać ożywienie gospodarcze po pandemii oraz zaradzić skutkom wywołanej przez Rosję wojny w Ukrainie, ważne jest, by w kolejnych programach reform gospodarczych zaproponować środki propagujące zrównoważony wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu zgodnie z priorytetami UE dotyczącymi transformacji ekologicznej i transformacji cyfrowej. Aby wykorzystać możliwości, jakie wynikają z tych wyzwań, i zminimalizować ich potencjalne negatywne skutki, ważne jest, aby partnerzy z Bałkanów Zachodnich oraz Turcja utrzymali stabilność makrofiskalną i wdrożyli reformy strukturalne, by zaradzić słabościom stwierdzonym w ich gospodarkach i zwiększyć ich odporność w dłuższej perspektywie. Ze względu na dużą niepewność, pogarszające się perspektywy wzrostu gospodarczego oraz wysoką i utrzymującą się presję inflacyjną konieczne będą ukierunkowane i tymczasowe środki w celu złagodzenia negatywnych skutków dla osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji. Wsparcie to należy starannie zrównoważyć z potrzebą odbudowy buforów fiskalnych i zmniejszenia podatności na zagrożenia związane z długiem publicznym za pomocą wiarygodnych średnioterminowych strategii konsolidacji budżetowej. Odwrócenie bardzo wysokiej i wciąż rosnącej inflacji, ograniczenie zakłóceń równowagi makroekonomicznej i przywrócenie wiarygodności polityki makroekonomicznej są szczególnie ważne w Turcji. Pełne zaangażowanie we wdrożenie reform określonych w programach reform gospodarczych i wytycznych politycznych przyjętych wspólnie z państwami członkowskimi UE ma zatem zasadnicze znaczenie nie tylko dla poprawy konkurencyjności, wspierania tworzenia miejsc pracy i włączenia społecznego, ale także dla zapewnienia stabilności finansów publicznych i spełnienia kryteriów gospodarczych w procesie akcesyjnym oraz dla maksymalnego zwiększenia oddziaływania unijnego pakietu inwestycyjnego. Po przyjęciu rozporządzenia w sprawie Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III) we wrześniu 2021 r. i ram programowania IPA III w grudniu 2021 r. trwa wdrażanie IPA III. Przed końcem 2021 r. Komisja przyjęła roczne i wieloletnie decyzje w sprawie finansowania o wartości ponad 4 mld EUR. Umożliwiło to w szczególności realizację Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich. Programowanie IPA III w dalszym ciągu opierało się na solidnym podejściu opartym na polityce, w ramach którego pomoc wdrażana jest strategicznie i dynamicznie, a jej osią są podstawowe wymogi członkostwa. W październiku 2021 r. i maju 2022 r. zorganizowano dwa posiedzenia w formule dialogu geopolitycznego wysokiego szczebla z udziałem Komisji i Parlamentu Europejskiego, aby omówić ogólne podejście do wdrażania IPA III, cele tego instrumentu oraz kwestie związane z programowaniem funduszy IPA.

Bałkany Zachodnie muszą zwiększyć swoje starania i zmobilizować wolę polityczną, aby rozwiązać problemy utrudniające wdrażanie wspólnego rynku regionalnego, co pozwoliłoby im zmaksymalizować korzyści wynikające z Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich. Na szczycie w Sofii zorganizowanym w ramach procesu berlińskiego w listopadzie 2020 r. przedstawiciele regionu uzgodnili ambitny plan mający na celu ustanowienie wspólnego rynku regionalnego. Poczyniono pewne postępy w tym zakresie, np. rozszerzono uprzywilejowane korytarze prowadzące do państw członkowskich UE. Ze względu na spory niezwiązane z istotą wspólnego rynku regionalnego do tej pory nie udało się jednak uzyskać zgody politycznej na zawarcie umów sporządzonych na szczeblu technicznym. Podpisanie wspomnianych umów w ramach wspólnego rynku regionalnego wiązałoby się z istotnymi korzyściami w postaci zwiększenia atrakcyjności i konkurencyjności całego regionu, przyspieszenia odbudowy po pandemii i złagodzenia skutków agresji Rosji na Ukrainę. Pozwoliłoby to również przyciągnąć inwestorów poszukujących możliwości dywersyfikacji dostaw i skrócenia łańcuchów wartości i ułatwiłoby maksymalizację korzyści płynących z inwestycji w infrastrukturę połączeń transportowych i energetycznych oraz infrastrukturę łączności. Ważne jest zatem, aby wszystkie strony odgrywały konstruktywną rolę w tworzeniu wspólnego rynku regionalnego i wypełnianiu wspólnych zobowiązań z korzyścią dla obywateli i przedsiębiorstw w regionie. Inicjatywa „Otwarte Bałkany” zapoczątkowana przez Albanię, Macedonię Północną i Serbię może odegrać pozytywną rolę w tym procesie, o ile będzie opierała się na zasadach unijnych i zapewni wszystkim partnerom z regionu Bałkanów Zachodnich możliwość włączenia się w jej realizację. Pomimo pojawiających się ograniczeń dostaw Bałkany Zachodnie powinny powstrzymać się od nakładania jednostronnych ograniczeń na wymianę handlową. W pierwszej kolejności należy uchylić wszelkie obowiązujące środki sprzeczne z układami o stabilizacji i stowarzyszeniu i ze Środkowoeuropejską umową o wolnym handlu (CEFTA) i niedające się pogodzić z duchem wspólnego rynku regionalnego. Agresja Rosji na Ukrainę wywarła istotny wpływ na cały region i dodatkowo zwróciła uwagę na znaczenie kwestii dostosowania do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa w procesie rozszerzenia. Bałkany Zachodnie i Turcja dołączyły do zdecydowanej większości przedstawicieli społeczności międzynarodowej, uwzględniając UE, w głosowaniu nad dwiema rezolucjami Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczącymi inwazji Rosji na Ukrainę i jej skutków humanitarnych, a także w głosowaniu dotyczącym zawieszenia członkostwa Rosji w Radzie Praw Człowieka. Albania, jako niestały członek Rady Bezpieczeństwa ONZ od stycznia 2022 r., aktywnie angażuje się w Radzie jako jeden z sygnatariuszy rezolucji potępiających rosyjską agresję. Pełne dostosowanie się przez Albanię, Czarnogórę i Macedonię Północną do unijnej WPZiB wyraźnie świadczy o podjęciu przez te państwa strategicznej decyzji o przystąpieniu do UE. Odnotowano również i z zadowoleniem przyjęto znaczny wzrost formalnego wskaźnika dostosowania Bośni i Hercegowiny do WPZiB oraz jednostronne dostosowanie się do tej polityki przez Kosowo. Wskaźnik dostosowania Serbii do WPZiB istotnie obniżył się w okresie sprawozdawczym. Oczekuje się, że Serbia w pierwszej kolejności wypełni swoje zobowiązanie i stopniowo dostosuje się do unijnej WPZiB, w tym do środków ograniczających, zgodnie z jej ramami negocjacyjnymi. Wskaźnik dostosowania Turcji do WPZiB pogorszył się jeszcze bardziej w okresie sprawozdawczym z uwagi na niedostosowanie się przez Turcję do unijnych środków ograniczających zastosowanych wobec Rosji. Czarnogóra i Serbia kontynuowały stosowanie zmienionej metodyki określonej w komunikacie Komisji pt. „Usprawnienie procesu akcesyjnego – wiarygodna perspektywa członkostwa w UE dla państw regionu Bałkanów Zachodnich” , która została zatwierdzona w czerwcu 2021 r. na politycznych konferencjach międzyrządowych z udziałem tych krajów. Jeżeli chodzi o Czarnogórę, wszystkie rozdziały są otwarte i mogą być przedmiotem negocjacji, przy czym trzy z nich zostały tymczasowo zamknięte. Postępy Serbii w realizacji reform umożliwiły otwarcie negocjacji w ramach klastra 4 dotyczącego zielonej agendy i zrównoważonej konektywności na konferencji międzyrządowej z udziałem Serbii zorganizowanej w grudniu 2021 r. Na wspomnianej konferencji międzyrządowej wyznaczono również drogę do otwarcia kolejnych klastrów w oparciu o oczekiwane postępy tego kraju, w szczególności w zakresie reform w dziedzinie praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem. Na pierwszej konferencji międzyrządowej z udziałem Czarnogóry, która odbyła się w grudniu 2021 r., zapewniono sterowanie polityczne dotyczące przyspieszenia prac w celu spełnienia kryteriów pośrednich w zakresie praworządności, co pozostaje kolejnym ważnym etapem niezbędnym do osiągnięcia postępów w negocjacjach akcesyjnych. Zgodnie ze zmienioną metodyką w konkluzjach i zaleceniach zawartych w niniejszym komunikacie Komisja ocenia ogólną równowagę w ramach negocjacji akcesyjnych z Czarnogórą i Serbią oraz proponuje dalsze działania dla każdego z tych krajów. Następne konferencje międzyrządowe powinny się odbyć po opublikowaniu niniejszego rocznego pakietu sprawozdań i późniejszych konkluzji Rady. 19 lipca zorganizowano konferencje międzyrządowe dotyczące negocjacji akcesyjnych z udziałem Macedonii Północnej i Albanii. Zorganizowanie tych konferencji było wyrazem uznania dla nieustającego zaangażowania i nieustępliwości obydwu tych krajów w dążeniu do przystąpienia do UE, a także dla ich osiągnięć w obszarze reform. Po raz pierwszy zmieniona metodyka rozszerzenia jest stosowana w całości, co czyni cały proces negocjacyjny bardziej przewidywalnym i dynamicznym i sprawia, że jest on objęty silniejszym sterowaniem politycznym. Komisja niezwłocznie wszczęła procedurę przeglądu. Przegląd jest badaniem analitycznym korpusu prawa Unii przeprowadzanym wspólnie przez Komisję i każdy z krajów kandydujących. Procedura ta umożliwia krajom kandydującym zaznajomienie się z dorobkiem prawnym UE, a następnie określenie poziomu dostosowania ich prawa krajowego do przepisów UE oraz przedstawienie planów mających na celu poprawę tego poziomu. W sporządzonej przez Komisję opinii na temat wniosku Bośni i Hercegowiny o członkostwo w Unii Europejskiej wskazano 14 kluczowych priorytetów, które Bośnia i Hercegowina musi zrealizować, aby Komisja mogła zalecić otwarcie negocjacji w sprawie przystąpienia do UE. Rada zatwierdziła wszystkie te 14 kluczowych priorytetów w 2019 r. W czerwcu 2022 r. Rada Europejska wyraziła gotowość do przyznania Bośni i Hercegowinie statusu kraju kandydującego i zwróciła się do Komisji o złożenie sprawozdania z realizacji 14 kluczowych priorytetów, ze szczególnym uwzględnieniem tych z nich, które stanowią istotny zestaw reform. Niniejszy pakiet jest odpowiedzią na ten wniosek Rady Europejskiej. UE nadal wspierała wdrażanie układu o stabilizacji i stowarzyszeniu z Kosowem i w dalszym ciągu doradzała rządowi tego kraju w kwestiach dotyczących najważniejszych reform związanych z UE. Wniosek Komisji dotyczący zniesienia obowiązku wizowego dla obywateli Kosowa nadal czeka na przyjęcie przez Radę. Należy pilnie zająć się tą kwestią, traktując ją jako jeden z priorytetów. Komisja podtrzymuje swoją ocenę z 2018 r., w której stwierdziła, że wszystkie kryteria liberalizacji reżimu wizowego wobec Kosowa określone przez Radę zostały spełnione. Turcja jest krajem kandydującym i kluczowym partnerem dla UE w istotnych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, takich jak handel, migracja, zwalczanie terroryzmu, zdrowie publiczne, klimat, energia, transport i kwestie regionalne. Jeżeli chodzi o energetykę, Turcja pozostaje dla UE ważnym i wiarygodnym krajem tranzytu. Negocjacje akcesyjne z Turcją pozostają w martwym punkcie. Turcja nie odwróciła negatywnej tendencji do oddalania się od Unii Europejskiej, wykazując poważny regres w dziedzinie demokracji, praworządności, praw podstawowych i niezależności sądownictwa. Dialog dotyczący tych kwestii pozostaje integralną częścią stosunków UE–Turcja. Intensywność dialogu i współpracy z Turcją zwiększyła się zgodnie z wytycznymi Rady Europejskiej z 2021 r. Unia Europejska jest gotowa zaangażować się wraz z Turcją w stopniowy, proporcjonalny i odwracalny sposób w działania mające na celu zacieśnienie współpracy w różnych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania pod warunkiem dalszej deeskalacji napięć oraz konstruktywnego zaangażowania ze strony Turcji, a także przy zachowaniu ustalonych warunków określonych we wcześniejszych konkluzjach Rady Europejskiej. W strategicznym interesie UE leży stabilne i bezpieczne środowisko we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. Biorąc pod uwagę treść wspólnego komunikatu, UE potwierdziła, że w przypadku wznowienia prowokacji lub jednostronnych działań naruszających prawo międzynarodowe nie zawaha się wykorzystać wszelkich dostępnych jej instrumentów i opcji, aby bronić swoich interesów i interesów swoich państw członkowskich, a także aby utrzymać stabilność w regionie. Oświadczenie UE–Turcja z 2016 r. nadal przynosiło rezultaty i stanowiło kluczowe ramy współpracy w dziedzinie migracji. Turcja kontynuowała swoje godne uznania starania związane z przyjęciem ponad czterech milionów uchodźców z Syrii i innych państw. Problemy z wdrażaniem oświadczenia jednak się utrzymywały z uwagi na jednostronne zawieszenie przez Turcję począwszy od marca 2020 r. powrotów migrantów o nieuregulowanym statusie i odrzucanie przez nią osób ubiegających się o azyl z wysp greckich. Liczba przypadków niedozwolonego przekroczenia granicy między Turcją a UE nadal była znacznie niższa niż przed przyjęciem oświadczenia UE–Turcja. Źródłem największej części wjazdów na terytorium UE w 2021 r. były alternatywne szlaki przemytu prowadzące do kontrolowanych przez rząd obszarów Cypru oraz do Włoch. Natężenie nieuregulowanych przepływów migracyjnych na tych szlakach istotnie wzrosło w 2022 r. UE w dalszym ciągu wywiązuje się z zobowiązania do zapewnienia znacznego wsparcia finansowego na rzecz uchodźców i społeczności przyjmujących w Turcji. W ramach Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji uruchomiono kwotę 6 mld EUR. Do końca 2020 r. podpisano umowy na całą kwotę środków w budżecie operacyjnym, przy czym według stanu z czerwca 2022 r. wypłacono ponad 4,7 mld EUR. Do osiągnięć w ramach tych działań zalicza się udzielenie pomocy 1,9 mln uchodźców w zaspokojeniu ich podstawowych potrzeb, umożliwienie 740 000 dzieci uchodźców uczęszczania do szkoły, trwającą budowę 405 szkół oraz udzielenie ponad 22,8 mln konsultacji w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej. Komisja przyznała dodatkowy pakiet opiewający na kwotę 3,5 mld EUR na lata 2020–2023. Obejmuje on środki na finansowanie zarządzania migracjami i kontroli granic, zwłaszcza na wschodniej granicy Turcji. Zarówno UE, jak i Turcja nadal czerpią korzyści z unii celnej, a integracja gospodarcza Turcji z UE utrzymywała się na wysokim poziomie. Komisja kontynuowała działania na rzecz zacieśnienia współpracy z Turcją w celu rozwiązania problemu barier handlowych utrudniających sprawne funkcjonowanie unii celnej. W tej kwestii poczyniono jednak niewielkie postępy, ponieważ zdecydowana większość barier handlowych nie została usunięta. Jednostronna polityka zagraniczna Turcji nadal pozostawała w sprzeczności z priorytetami UE w ramach WPZiB oraz szerszymi interesami UE, w szczególności ze względu na interwencje Turcji i jej wsparcie dla działań wojskowych w niektórych konfliktach regionalnych. Turcja pozostawała jednak otwarta na dialog polityczny w kwestiach regionalnych. Wskaźnik dostosowania Turcji do WPZiB uległ dalszemu pogorszeniu. Rada Europejska wyraziła oczekiwanie, że Turcja i wszystkie zaangażowane strony będą wnosiły pozytywny wkład w rozwiązywanie kryzysów na szczeblu regionalnym. Turcja aktywnie angażuje się w działania dyplomatyczne służące przezwyciężeniu poszczególnych wyzwań związanych z napaścią Rosji na Ukrainę, dążąc do deeskalacji konfliktu np. poprzez doprowadzenie do zawieszenia broni. Turcja podjęła również inicjatywę dyplomatyczną mającą na celu ułatwienie wywozu ukraińskiego zboża. Zawarcie porozumienia między Ukrainą a Rosją w lipcu w Stambule pod patronatem ONZ i Turcji nie byłoby możliwe bez konstruktywnego udziału Turcji, która jest również zaangażowana w działania przyczyniające się do skutecznego wykonania tego porozumienia. Szczególny niepokój wzbudza jednak niedostosowanie się przez Turcję do unijnych środków ograniczających wobec Rosji ze względu na swobodny obrót produktami, w tym produktami podwójnego zastosowania, w ramach unii celnej UE–Turcja. Sytuacja ta stwarza ryzyko podważenia wspomnianych środków ograniczających. Warunkiem dalszego funkcjonowania unii celnej jest pełne poszanowanie przez strony obowiązujących przepisów i unikanie podważania wzajemnego zaufania. Turcja podpisała protokół ustaleń w sprawie rozwoju stosunków gospodarczych i handlowych z Rosją. Prowadzenie dialogu w dobrej wierze i powstrzymanie się od jednostronnych działań, które stoją w sprzeczności z interesami UE oraz naruszają prawo międzynarodowe i suwerenne prawa państw członkowskich UE, jest niezbędnym wymogiem zapewnienia stabilnego i bezpiecznego środowiska we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz rozwoju opartych na współpracy i korzystnych dla obu stron stosunków między UE a Turcją. Wszelkie różnice zdań należy rozwiązywać w drodze pokojowego dialogu i zgodnie z prawem międzynarodowym. Działania podjęte w Waroszy, które są sprzeczne z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ, dodatkowo zmniejszyły prawdopodobieństwo wznowienia negocjacji i kompleksowego rozwiązania problemu cypryjskiego. Od Turcji oczekuje się niezwłocznego wycofania się ze wszystkich działań i kroków podjętych w kwestii Waroszy od października 2020 r. II. KWESTIE PODSTAWOWE W PROCESIE AKCESYJNYM Od krajów objętych procesem rozszerzenia oczekuje się dokonywania ustawicznych postępów w realizacji odpowiednich programów reform w obszarach uznawanych za „podstawowe”, a także wdrażania reform i wykazywania konkretnych osiągnięć w obszarach praworządności, gospodarki, funkcjonowania instytucji demokratycznych i reformy administracji publicznej. Uzyskiwane wymiernych i nieodwracalnych osiągnięć we wszystkich tych obszarach ma decydujące znaczenie dla spełnienia wymogów członkostwa w UE. W niektórych przypadkach poczyniono postępy w dziedzinie reformy sądownictwa, dostosowywania ram prawnych w zakresie praw człowieka oraz reform administracji publicznej. Pomimo tych postępów konieczna jest jeszcze zdecydowana wola polityczna, aby uzyskać osiągnięcia we wdrażaniu stosownych reform. Postępy w realizacji gospodarczych kryteriów przystąpienia są zbyt wolne, aby w istotny sposób zniwelować przepaść gospodarczą między krajami kandydującymi a UE. Polityczny i instytucjonalny opór wobec zmian jest nadal zauważalny; ponadto w niektórych państwach można zaobserwować pewne niekorzystne zmiany. Dotyczą one m.in. procesu powstawania otoczenia w coraz większym stopniu wrogiego wobec społeczeństwa obywatelskiego, wolności wypowiedzi i wolności mediów, a także prób wywierania bezprawnych nacisków i wpływu politycznego na sądownictwo. Należyte egzekwowanie ram antykorupcyjnych powinno pozostać jednym z priorytetów dla wszystkich krajów objętych procesem rozszerzenia – dotyczy to również włączania środków antykorupcyjnych w główny nurt działań w sektorach w największym stopniu narażonych na korupcję. Należy poczynić postępy w kwestii dostosowania procedur udzielania zamówień publicznych do europejskich norm i dobrych praktyk, a jednocześnie skuteczniej przeciwdziałać konfliktom interesów i zwiększać poziom uczciwości w całej służbie cywilnej. Ograniczenie skali zawłaszczania państwa i skuteczne przeciwdziałanie określonym elementom tego zjawiska wiąże się z koniecznością ustawicznego podejmowania spójnych i konsekwentnych działań. Osiągnięcie trwałych rezultatów w zakresie aktywnego prowadzenia dochodzeń i śledztw, ścigania przestępstw korupcyjnych na wszystkich szczeblach oraz poważnej i zorganizowanej przestępczości, a także wydawania prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących tych przestępstw pozostaje celem długoterminowym wymagającym podejmowania dalszych wytężonych i spójnych działań, w tym również poprzez dalsze wzmacnianie zdolności strategicznych i operacyjnych. Funkcjonowanie instytucji demokratycznych Wprawdzie wdrażanie środków istotnych z punktu widzenia konsolidacji sposobu funkcjonowania instytucji demokratycznych ma kluczowe znaczenie dla procesu rozszerzenia, ale w wielu przypadkach nie wykazano jeszcze autentycznej woli politycznej do przeprowadzenia stosownych reform. Silna polaryzacja polityczna i brak dialogu między poszczególnymi partiami politycznymi w dalszym ciągu wywiera wpływ na funkcjonowanie parlamentów, w szczególności w regionie Bałkanów Zachodnich, choć w okresie sprawozdawczym odnotowano pewne pozytywne działania w tym obszarze. W Serbii 3 kwietnia 2022 r. zorganizowano wybory prezydenckie, przedterminowe wybory parlamentarne oraz wybory do rady miasta Belgradu, które zasadniczo przebiegły w spokojnej atmosferze. W wyborach wzięły udział wszystkie istotne siły polityczne, co sprawiło, że parlament stal się bardziej pluralistyczny i inkluzywny niż ten wybrany w wyborach przeprowadzonych w 2020 r. Ponadto przed wyborami szerokie grono podmiotów politycznych zaangażowało się w konstruktywny dialog międzypartyjny wspierany przez Parlament Europejski. Obserwatorzy międzynarodowi z ramienia Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka działającego przy Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie odnotowali jednak szereg nieprawidłowości związanych z wyborami parlamentarnymi. Znaczne opóźnienia związane z ogłoszeniem ostatecznych wyników wyborów, a tym samym z powołaniem nowego rządu, doprowadziły do spowolnienia procesu decyzyjnego. We wrześniu 2021 r. wprowadzono zmiany w nowym kodeksie postępowania, a w październiku 2021 r. powołano komisję etyki. W ramach debaty parlamentarnej wobec oponentów politycznych i aktywistów społecznych nadal używano obraźliwego języka. W Czarnogórze nadal można było zaobserwować polaryzację, brak konstruktywnego zaangażowania partii politycznych, a także niezdolność do wypracowania konsensu w najważniejszych kwestiach leżących w interesie narodowym, co doprowadziło do upadku dwóch konfliktowych rządów wskutek wotum nieufności. Zmienność sytuacji politycznej, która utrudniała procesy decyzyjne i wdrażanie reform, miała poważny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie czarnogórskich instytucji. Funkcjonowanie najważniejszych organów wymiaru sprawiedliwości zostało osłabione z uwagi na ich niepełny skład spowodowany niemożnością powołania nowych członków przez parlament. Od połowy września Trybunał Konstytucyjny nie mógł pełnić swojej funkcji ze względu na brak kworum, co pogłębiło niepewność polityczną.

W Kosowie rząd wybrany w 2021 r. funkcjonował w warunkach stabilności politycznej i instytucjonalnej dzięki znaczącej większości. Fakt ten powinien był zapewnić Kosowu możliwość przyspieszenia starań na rzecz wzmocnienia demokracji i praworządności, walki z korupcją i zintensyfikowania działań ustawodawczych, w tym również w kwestii reform związanych z UE. Częsty brak kworum na posiedzeniach Zgromadzenia i bojkoty organizowane przez partie opozycyjne doprowadziły jednak do opóźnień w procesie przyjmowania kluczowych ustaw. Należy podjąć starania na rzecz wzmocnienia roli Zgromadzenia jako forum konstruktywnego dialogu politycznego i wypracowywania konsensu, w szczególności jeżeli chodzi o unijny program reform. Jesienią 2021 r. zorganizowano wybory samorządowe, które zostały – ogólnie rzecz biorąc – należycie przeprowadzone i były przejrzyste i konkurencyjne, z wyjątkiem gmin zamieszkanych przez kosowskich Serbów, w których konkurencja polityczna była ograniczona. Utrzymujące się od dawna niedociągnięcia wciąż nie zostały wyeliminowane. W Albanii, w następstwie wyborów powszechnych przeprowadzonych w 2021 r., wybrani parlamentarzyści z największych partii opozycyjnych zajęli miejsca w parlamencie. Jeżeli chodzi o reformy związane z UE, Zgromadzenie osiągnęło ponadpartyjne porozumienie w kwestii wprowadzenia zmian w konstytucji umożliwiających przedłużenie kadencji organów weryfikujących sędziów. Mimo to konflikt wewnętrzny w największej partii opozycyjnej wpłynął na życie parlamentarne. Na szczeblu rządowym Albania w dalszym ciągu koncentrowała się zasadniczo na unijnym programie reform. W Macedonii Północnej parlament pozostał głównym forum dialogu politycznego. Po intensywnych debatach parlament przyjął konkluzje w sprawie wniosku, co utorowało drogę do rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych. Na działania parlamentu w tym obszarze wpływ wywierały jednak polaryzacja polityczna i „aktywne blokowanie” inicjatyw przez główną partię opozycyjną, co odbiło się na procesie przyjmowania niektórych aktów prawnych. Parlament i rząd zobowiązały się rozpocząć i zrealizować w pierwszej kolejności działania na rzecz odpowiednich zmian konstytucyjnych, mających na celu uwzględnienie w konstytucji obywateli mieszkających w granicach państwa. W Bośni i Hercegowinie polaryzacja polityczna i impas polityczny doprowadziły do paraliżu funkcjonowania instytucji demokratycznych oraz do utknięcia reform na drodze do członkostwa w UE w martwym punkcie. Działalność urzędu prezydenta, Rady Ministrów i parlamentu pozostawała sparaliżowana do wiosny 2022 r. Do czerwca 2022 r. nie mogły się odbywać spotkania poświęcone dialogowi merytorycznemu z UE, organizowane w ramach układu o stabilizacji i stowarzyszeniu. Republika Serbska podejmowała inicjatywy mające na celu jednostronne przejęcie kompetencji państwa. Obecnie inicjatywy te zostały wstrzymane albo są poddawane kontroli zgodności z konstytucją. W okresie sprawozdawczym wysoki przedstawiciel skorzystał z przysługujących mu uprawnień wykonawczych czterokrotnie, aby przełamać impas polityczny, w tym aby zapewnić środki na zorganizowanie wyborów w październiku 2022 r. Do końca czerwca nie uchwalono budżetu państwa. Instytucje państwowe zaczęły wracać do normalnego funkcjonowania wiosną 2022 r., kiedy to podjęto również pierwsze kroki w związku z zaległymi reformami. Podmioty polityczne doszły do porozumienia w kwestii zapewnienia Bośni i Hercegowinie możliwości przyjęcia ustawy o zamówieniach publicznych, a także w kwestii jej przystąpienia do Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności. Wybory powszechne odbyły się 2 października; według wstępnych ustaleń OBWE/ODIHR były one zasadniczo konkurencyjne i dobrze zorganizowane, ale charakteryzowały się brakiem zaufania do instytucji publicznych i retoryką prowadzącą do podziałów na tle etnicznym. Tego samego dnia wysoki przedstawiciel wprowadził zmiany w konstytucji Bośni i Hercegowiny oraz w jej prawie wyborczym mające na celu rozwiązanie szeregu problemów związanych z funkcjonowaniem i terminowym powoływaniem władz. W Turcji w okresie sprawozdawczym nastąpił dalszy regres demokracji. Pomimo zniesienia stanu wyjątkowego w 2018 r. kilka przepisów przyznających organom rządowym nadzwyczajne uprawnienia i utrzymujące szereg restrykcyjnych elementów stanu wyjątkowego pozostaje włączonych do systemu prawnego, co miało wpływ na demokrację i prawa podstawowe. Strukturalne braki w systemie prezydenckim nadal istniały. Parlament w dalszym ciągu nie dysponował środkami niezbędnymi do zapewnienia rozliczalności rządu. Wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe Niezależny, bezstronny, rozliczalny i profesjonalny system sądowy, który działa sprawie i którego orzeczenia są skutecznie wykonywane, stanowi fundament praworządności. W niektórych przypadkach poczyniono pewne postępy związane z reformami sądownictwa. W całym regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji instytucje sądowe są jednak w dalszym ciągu narażone na liczne wyzwania. W szczególności nadal dochodziło do bezprawnych nacisków zewnętrznych na organy wymiaru sprawiedliwości, co skutkowało podważaniem niezawisłości sędziów i prokuratorów i zaburzaniem ogólnej równowagi instytucjonalnej i – w ostatecznym rozrachunku – wywierało wpływ na zasadę trójpodziału władzy. W konsekwencji przekłada się to na dalsze osłabianie zasady równości wobec prawa. W tym kontekście kluczowe znaczenie ma zagwarantowanie osiągnięcia zdecydowanych postępów we wdrażaniu reform sądownictwa, co wymaga silnej woli politycznej. Konsolidacja funkcji sądowych, która przyniesie konkretne osiągnięcia w perspektywie długoterminowej, jest niezbędna do posunięcia się naprzód w procesie akcesyjnym. Albania w dalszym ciągu osiąga należyte postępy w przeprowadzaniu kompleksowej reformy wymiaru sprawiedliwości, m.in. dzięki uzyskiwaniu wymiernych rezultatów w procesie weryfikacji. Trybunał Konstytucyjny pozostawał w pełni funkcjonalny. Mianowania sędziów Sądu Najwyższego po raz pierwszy doprowadziły do zmniejszenia liczby spraw oczekujących na rozpoznanie przed tym sądem. W dalszym ciągu nie osiągnięto postępów we wdrażaniu systemu zarządzania sprawami i systemu edukacji prawnej. Macedonia Północna poczyniła pewne postępy dzięki ustawicznemu wdrażaniu swojej strategii reformy sądownictwa. Sędziowie wykazali zaangażowanie w ochronę swojej etyki zawodowej i niezawisłości. Instytucje sądowe konsekwentnie stosują nowe zasady powoływania i awansowania sędziów i prokuratorów, prowadzenia wobec nich postępowań dyscyplinarnych oraz ich odwoływania. Należy przydzielić zasoby niezbędne do zagwarantowania pełnej funkcjonalności zautomatyzowanego informatycznego systemu zarządzania sprawami. Serbia poczyniła pewne ogólne postępy w zwiększeniu niezależności i rozliczalności wymiaru sprawiedliwości, wykonując istotny krok polegający na zatwierdzeniu odpowiednich zmian w konstytucji w lutym 2022 r. Kolejnym ważnym krokiem powinno być zagwarantowanie, aby przepisy wykonawcze nadające pełną skuteczność przeprowadzanej reformie zostały zmienione w taki sposób, by zapewnić ich zgodność z terminami przewidzianymi w konstytucji. Serbia powołała dwie eksperckie grupy robocze, którym powierzono zadanie sporządzenia projektu przepisów wykonawczych. Kosowo poczyniło pewne postępy we wdrażaniu reform sądownictwa. Podjęto działania w celu rozpoczęcia realizacji strategii dotyczącej praworządności i odnośnego planu działania oraz przyjęto nowe ramy legislacyjne regulujące funkcjonowanie systemu prokuratorskiego. Należy jednak poczynić dalsze kroki, aby zwiększyć sprawność działania wymiaru sprawiedliwości oraz jego niezależność. Postępy Czarnogóry w przeprowadzaniu kluczowych reform sądownictwa są ograniczone. Utrzymują się obawy dotyczące funkcjonowania instytucji i połączenia niezależnych Rad Sądownictwa i Prokuratury, a dotychczasowe osiągnięcia w zakresie rozliczalności wymiaru sprawiedliwości pozostają ograniczone. Prowadzone przez Prokuraturę Specjalną śledztwa w szeregu spraw dotyczących osób zajmujących stanowiska na wysokim szczeblu doprowadziły do aresztowania byłego prezesa Sądu Najwyższego i prezesa Sądu Gospodarczego, którym postawiono zarzuty korupcji i udziału w zorganizowanej grupie przestępczej. W sprawach będących przedmiotem wspomnianych śledztw nie wszczęto jeszcze postępowań sądowych. Wdrażanie reformy wymiaru sprawiedliwości w Bośni i Hercegowinie opóźnia się ze względu na brak postępów we wzmacnianiu tego sektora. Zmiany ustawodawcze mające na celu ustanowienie systemu weryfikacji oświadczeń majątkowych składanych przez osoby pełniące urząd sędziego zostały odrzucone przez parlament w maju 2022 r. Wobec braku autentycznej determinacji politycznej do podejmowania działań leżących w interesie praworządności i do podążania ścieżką prowadzącą do członkostwa w UE ogólny poziom przestrzegania etyki zawodowej w wymiarze sprawiedliwości nadal się obniża. Regres, jaki można było zaobserwować na przestrzeni ostatnich lat w Turcji, w dalszym ciągu się pogłębiał. Nie zajęto się problemem systemowego braku niezależności sądownictwa. Nadal dochodziło do nacisków politycznych na przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości, co osłabia niezależność i ogólną jakość sądownictwa. Odmowa zastosowania się przez Turcję do odnośnych wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) jeszcze pogłębiła obawy co do przestrzegania przez ten kraj międzynarodowych i europejskich standardów. Niewykonanie wyroku ETPC w sprawie O. Kavali, które doprowadziło do wszczęcia przez Radę Europy postępowania w sprawie naruszenia przepisów przeciwko Turcji, wywołało poważne wątpliwości co do gotowości tego kraju do wywiązywania się z zobowiązań spoczywających na nim jako na członku Rady Europy. Przypadki zawieszania i odwoływania sędziów i prokuratorów dalej osłabiały niezależność, efektywność i profesjonalizm systemu sądowego. Władze tureckie muszą pilnie zająć się szeregiem poważnych niedociągnięć w systemie sądowym, w tym m.in. niedociągnięciami dotyczącymi prawa do rzetelnego procesu sądowego oraz ścisłego przestrzegania zasady domniemania niewinności. Korupcja na Bałkanach Zachodnich i w Turcji jest nadal powszechna. Postępy w skutecznym zwalczaniu korupcji są nierównomierne. W niektórych krajach poczyniono pewne postępy w tej dziedzinie, głównie w obszarach związanych z zapobieganiem korupcji. Poprawa przejrzystości i uczciwości oraz osiągnięcie wymiernych rezultatów w postaci przekonujących osiągnięć mierzonych liczbą przeprowadzonych dochodzeń i śledztw oraz wydanych prawomocnych wyroków skazujących wiąże się z koniecznością wykazania się autentyczną determinacją polityczną i podjęcia wyraźnego zobowiązania do kontynuowania rozpoczętych reform. Należy zwiększyć starania na rzecz włączania środków antykorupcyjnych w główny nurt działań w kluczowych sektorach, aby sprzyjać przeprowadzaniu reform i zwalczaniu korupcji we wszystkich obszarach w bardziej zdecydowany i skuteczniejszy sposób. Sektory najbardziej narażone na korupcję wymagają przeprowadzenia ukierunkowanych ocen ryzyka służących zidentyfikowaniu czynników zwiększających ryzyko korupcji i słabych punktów, a rezultaty tych ocen powinny następnie zostać wykorzystane do zainicjowania procesu opracowywania kompleksowych środków antykorupcyjnych. Strategie antykorupcyjne i plany działania dotyczące przeciwdziałania korupcji muszą być wdrażane w systematyczny i uporządkowany sposób, również w sektorach kluczowych takich jak sektor zamówień publicznych, sektor zarządzania finansami publicznymi, sektor energetyki, sektor transportu, sektor opieki zdrowotnej, sektor gospodarki wodnej, sektor infrastruktury, sektor zasobów naturalnych i sektor edukacji. Przypadki korupcji na wysokim szczeblu i korupcji politycznej powinny spotykać się z bardziej zdecydowaną reakcją, ponieważ w dalszym ciągu można zaobserwować symptomy świadczące o silnym powiązaniu interesów publicznych z interesami prywatnymi. Powszechna korupcja nadal szczególnie zagraża zamówieniom publicznym. Należy wzmocnić mechanizmy kontroli w całym procesie udzielania zamówień publicznych oraz znacznie zwiększyć przejrzystość tego procesu. W tym celu konieczne jest przyjęcie trwałych i bardziej ambitnych środków. Macedonia Północna kontynuowała swoje starania w obszarze zwalczania przestępczości zorganizowanej i korupcji, co pozwoliło jej osiągnąć pewne dalsze postępy w tej dziedzinie. Państwowa Komisja ds. Zapobiegania Korupcji aktywnie wykonywała powierzone jej zadania. Macedonia Północna kontynuowała współpracę z partnerami międzynarodowymi i wspólnie z nimi koordynowała działania przeciwko przestępczości zorganizowanej podejmowane na szczeblu krajowym. W Albanii Wyspecjalizowana Struktura ds. Walki z Korupcją i Przestępczością Zorganizowaną (SPAK) przeprowadziła śledztwa w sprawach karnych i dochodzenia finansowe, które zakończyły się wydaniem prawomocnych wyroków skazujących w kilku sprawach dotyczących osób zajmujących stanowiska na wysokim szczeblu; weryfikacja pracowników wymiaru sprawiedliwości wciąż przynosi rezultaty w walce z korupcją w tym sektorze. Serbia poczyniła pewne postępy w dalszym wdrażaniu zaleceń Grupy Państw przeciwko Korupcji Rady Europy (GRECO). Wciąż nie przygotowano zapowiadanej od dawna nowej strategii antykorupcyjnej ani towarzyszącego jej planu działania. Choć Czarnogóra poprawiła swoje wyniki w zakresie przeciwdziałania korupcji, musi wciąż wykazać, że jej wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych jest w stanie w wiarygodny sposób zwalczać korupcję, w tym korupcję na wysokim szczeblu. W Kosowie poczyniono pewne postępy w tym zakresie dzięki przyjęciu znaczącego pakietu przepisów antykorupcyjnych, który obejmuje nowy kodeks postępowania karnego, ustawę o agencji ds. zapobiegania korupcji, ustawę o oświadczeniach majątkowych oraz przepisy regulujące kwestie związane z finansowaniem partii politycznych. Parlament Bośni i Hercegowiny odrzucił ustawę o konflikcie interesów; ponadto działania następcze podejmowane przez organy sądowe w związku z głośnymi przypadkami korupcji były wybiórcze i nieprzejrzyste. Liczba prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących osób zajmujących stanowiska na wysokim szczeblu utrzymywała się na bardzo niskim poziomie. W Turcji w okresie sprawozdawczym nie odnotowano żadnych postępów w tym obszarze. Ramy prawne i struktura instytucjonalna nadal wymagają poprawy w celu ograniczenia politycznych i bezprawnych nacisków na etapie ścigania i orzekania w sprawach o korupcję. Większość zaleceń GRECO nie została wdrożona. W całym regionie Bałkanów Zachodnich utrzymujący się niedobór zasobów ludzkich i finansowych w instytucjach sądowych, a także brak specjalistycznych zdolności i wiedzy fachowej w zakresie przeprowadzania dochodzeń finansowych w dalszym ciągu utrudniają skuteczne prowadzenie dochodzeń i śledztw i orzekanie w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej i korupcji. Choć działania w zakresie budowania zdolności w sektorze wymiaru sprawiedliwości są dostępne, niewystarczające struktury zachęt, nieefektywne systemy zarządzania realizacją celów i podatność sektora wymiaru sprawiedliwości na naciski polityczne przyczyniają się do niewydajnego zarządzania sprawami, przewlekłości postępowań i niewielkiej liczby przeprowadzanych zajęć i konfiskat. Prawa podstawowe są w dużej mierze zapisane w ustawodawstwie krajów Bałkanów Zachodnich, ale nadal istnieją wyzwania związane z zapewnieniem ich skutecznego przestrzegania. Choć ramy polityki są stopniowo uzupełniane, w szczególności jeżeli chodzi o przeciwdziałanie dyskryminacji i zwalczanie przemocy ze względu na płeć, nie wyeliminowano jeszcze luk systemowych dotyczących środków służących finansowaniu działań w zakresie propagowania i ochrony praw człowieka, a wiele sektorów pozostaje uzależnionych od darowizn. Instytucje rzecznika praw obywatelskich w dalszym ciągu odgrywają kluczową rolę w propagowaniu i ochronie praw człowieka w regionie Bałkanów Zachodnich, a także w rozpowszechnianiu swoich własnych zaleceń i zaleceń innych niezależnych organów. Rządy w regionie muszą konsekwentnie uwzględniać wszystkie zalecenia międzynarodowych i regionalnych organizacji monitorujących przestrzeganie praw człowieka, w tym dotyczące warunków panujących w więzieniach i zapobiegania złemu traktowaniu. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego w dalszym ciągu uzupełniają działania rządów w zakresie świadczenia usług na rzecz przedstawicieli grup defaworyzowanych lub wręcz zastępują rządy w tych działaniach. Obawy i zalecenia opisane w poprzednich sprawozdaniach krajowych pozostają w znacznej mierze aktualne i wymagają pilnej reakcji. Sytuacja w zakresie praw człowieka w Turcji uległa dalszemu pogorszeniu i wciąż wzbudza poważne obawy. Wolność wypowiedzi, wolność i pluralizm mediów to ważne filary demokratycznego społeczeństwa, które należy chronić. W całym regionie Bałkanów Zachodnich postępy w tym obszarze były ograniczone, a w niektórych krajach nie nastąpiły wcale. Zalecenia przedstawione w poprzednich sprawozdaniach w dalszym ciągu pozostają w dużej mierze niezrealizowane. Choć w większości krajów w regionie pluralizm jest zapewniony, niezależność mediów i rozwój profesjonalnego dziennikarstwa wysokiej jakości są w dalszym ciągu ograniczane przez sieć wzajemnych powiązań między biznesem a światem polityki oraz trudne warunki na rynku pracy, które prowadzą do autocenzury. Przypadki gróźb, zastraszania i przemocy wobec dziennikarzy, a także obraźliwe uwagi ze strony urzędników publicznych nadal budzą poważne obawy. Mogą one mieć efekt mrożący na korzystanie z wolności mediów i należy intensywniej prowadzić dochodzenia w sprawie takich incydentów oraz je ścigać. Należy zagwarantować niezależność organów regulacyjnych ds. mediów i nadawców publicznych, m.in. poprzez odpowiednie finansowanie i powoływanie członków kadry kierowniczej i zarządzającej na podstawie kryteriów merytorycznych. Należy również w dalszym ciągu wspierać skuteczne funkcjonowanie niezależnych organów samoregulacyjnych. Wszystkie kraje w regionie muszą zwiększyć przejrzystość, jeżeli chodzi o finansowanie mediów.

W Turcji nadal obserwuje się poważny regres, a możliwości korzystania z wolności wypowiedzi i rozpowszechniania poglądów opozycyjnych w dalszym ciągu pozostają znacznie ograniczone. Kontynuowano postępowania karne i nadal wydawano wyroki skazujące dziennikarzy, obrońców praw człowieka, prawników, pisarzy, polityków opozycji, studentów i użytkowników mediów społecznościowych. Choć organy w znacznej części Bałkanów Zachodnich rozbudowały swoje ramy strategiczne, aby wywiązać się z zobowiązań w dziedzinie równouprawnienia płci i przeciwdziałania przemocy ze względu na płeć, ramy te trzeba teraz przełożyć na praktyczne zmiany na lepsze; należy przeznaczyć niezbędne fundusze i zwiększyć pomoc dla ofiar wszelkich form przemocy, ponieważ przemoc ze względu na płeć, w tym przemoc w rodzinie, nadal stanowi poważny problem. W Turcji trwał regres w dziedzinie równouprawnienia płci oraz regres w zakresie praw kobiet i dziewcząt, a także odnotowano nasilenie nawoływania do nienawiści skierowanej przeciwko niezależnym organizacjom kobiet. Ustawy i strategie polityczne dotyczące niedyskryminacji przeważnie istnieją, ale organy ds. równości i podmioty, których zadaniem jest ochrona przed dyskryminacją, muszą mieć zapewnione wystarczające środki do wykonywania swoich zadań. W regionie występuje tendencja do nasilania się zjawiska nawoływania do nienawiści oraz niepodejmowania wystarczających działań następczych w przypadkach dyskryminacji, przestępstw z nienawiści i nawoływania do nienawiści. Opracowywane są ramy legislacyjne i ramy polityki dotyczące praw lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych, interseksualnych i queer (LGBTIQ), ale wykształcenie przyzwolenia we wszystkich grupach społeczeństwa pozostaje wyzwaniem, a kilka ustaw utknęło w martwym punkcie. Konieczne jest zapewnienie przestrzegania przepisów w praktyce, ponieważ dyskryminacja i nawoływanie do nienawiści nadal są częstymi zjawiskami. W Turcji ochrona praw podstawowych osób LGBTIQ nie jest zagwarantowana, a nawoływanie do nienawiści i kampanie oszczerstw skierowane przeciwko społeczności LGBTIQ nadal budzą poważne obawy. Konieczne są nadal działania na rzecz wzmocnienia praw dziecka oraz poprawy koordynacji międzyinstytucjonalnej zapewniające skuteczne systemy ochrony dzieci i opieki nad dziećmi zgodnie z ich interesem. Trzeba dalej rozwinąć systemy wymiaru sprawiedliwości przyjazne dzieciom, zapewnić dostęp do rozwiązań alternatywnych wobec zatrzymania i korzystać z nich bardziej systematycznie, a zatrzymanie powinno być stosowane jedynie w ostateczności. Przemoc wobec dzieci, jak również wczesne małżeństwa, pozostają poważnymi problemami. Należy lepiej chronić prawa osób z niepełnosprawnościami i poświęcać im należytą uwagę. Do kwestii wymagających rozwiązania należy zapewnianie możliwości korzystania z systemu opieki środowiskowej i prowadzenia niezależnego życia, zgodnie z wymogami Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, oraz ogólne zwiększenie akceptacji, dostępności i włączenia społecznego. Ochrona mniejszości wymaga lepszej koordynacji i należy zapewnić poszanowanie prawa do samookreślenia. Romowie pozostają najbardziej potrzebującą społecznością w regionie. W tym roku większość rządów (z wyjątkiem Turcji) wykazała jednak zaangażowanie polityczne w zakresie integracji Romów, przyjmując nowe strategie i plany działania dotyczące Romów, mające na celu dostosowanie do ram UE. Obecnie priorytetem powinno być ich wdrożenie, w tym przydzielenie niezbędnych środków finansowych. Sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo Przestępczość zorganizowana pozostaje istotnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa Bałkanów Zachodnich i Turcji. W regionie i poza nim nadal działają potężne siatki przestępcze odgrywające ważną rolę w światowym handlu nielegalnymi towarami oraz w przemycie ludzi do Unii Europejskiej i w obrębie jej granic. Te siatki przestępcze udowodniły, że są bardzo sprawne w wykorzystywaniu pandemii COVID-19, i istnieje ryzyko, że wykorzystają inwazję Rosji na Ukrainę, w tym dostępność dużych zapasów broni w Ukrainie. Programy obywatelstwa dla inwestorów i programy ułatwień pobytowych dla inwestorów dostępne w niektórych krajach mogą być wykorzystywane w celu ominięcia unijnej procedury wydawania wiz krótkoterminowych oraz związanej z tą procedurą szczegółowej oceny indywidualnego ryzyka migracyjnego i ryzyka dla bezpieczeństwa, w tym ewentualnego obejścia środków zapobiegających praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, jak również obejścia sankcji międzynarodowych. Takie programy należy niezwłocznie zakończyć. W przypadku uznania, że przyznanie obywatelstwa w ramach programów obywatelstwa dla inwestorów powoduje zwiększone ryzyko dla bezpieczeństwa wewnętrznego i porządku publicznego państw członkowskich, ruch bezwizowy może zostać zawieszony . Współpraca w zakresie egzekwowania prawa między UE a krajami Bałkanów Zachodnich – w tym z agencjami działającymi w obszarze sprawiedliwości i spraw wewnętrznych UE – nadal się pogłębiała. Po przyjęciu konkluzji Rady w marcu 2021 r. współpracę organów ścigania z państwami trzecimi włączono do wszystkich planów działań operacyjnych europejskiej multidyscyplinarnej platformy przeciwko zagrożeniom przestępstwami (EMPACT), co spowodowało zwiększenie udziału Bałkanów Zachodnich w tej platformie. W 2022 r. odnotowano 300 przypadków (w porównaniu z 159 w 2021 r.), w których partnerzy z Bałkanów Zachodnich zobowiązali się do udziału w działaniach operacyjnych. Albania nadal kierowała jednym działaniem operacyjnym, Czarnogóra i Albania współkierowały odpowiednio czterema i dwoma działaniami operacyjnymi, natomiast w przypadku Serbii i Macedonii Północnej, każde z tych państw współkierowało jednym działaniem operacyjnym. Bośnia i Hercegowina jest jedynym partnerem, który zmniejszył skalę uczestnictwa w EMPACT. W kontekście EMPACT partnerzy z regionu uczestniczyli również w kilku dniach wspólnych działań, ukierunkowanych między innymi na zwalczanie ułatwiania bezprawnego wjazdu i pobytu, nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i nielegalnego handlu bronią palną, co przyniosło natychmiastowe rezultaty w postaci aresztowań i zajęcia mienia pochodzącego z przestępstwa. Z pomocą Europolu i Stowarzyszenia Szefów Policji Europy Południowo-Wschodniej poczyniono należyte postępy w zwiększaniu w regionie zdolności do prowadzenia strategicznej i operacyjnej analizy kryminalnej w sposób zharmonizowany z UE. Od początku rosyjskiej napaści na Ukrainę Serbia wstrzymywała się od udziału w szeregu regionalnych wydarzeń w dziedzinie bezpieczeństwa. W Serbii i Czarnogórze krajowe strategie w dziedzinie narkotyków są przestarzałe i wymagają rewizji. W Kosowie i Macedonii Północnej wprowadzono strategię w dziedzinie narkotyków i odpowiadający jej plan działania. W Bośni i Hercegowinie wprowadzono strategię, ale nie przyjęto jeszcze odpowiedniego planu działania. W Albanii kwestia ta jest ujęta w ramach krajowej strategii zwalczania przestępczości zorganizowanej i objęta specjalnym planem działania. W całym regionie wyraźnie potrzebne są działania mające na celu wzmocnienie ram strategicznych, również na podstawie właściwej oceny, oraz poczynienie postępów w realizacji. Pomimo długotrwałego wsparcia w tym zakresie ze strony Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) krajowe systemy wczesnego ostrzegania i krajowe obserwatoria ds. narkotyków, które w zasadniczy sposób przyczyniają się do ograniczania podaży i popytu narkotyków oraz redukcji szkód, albo nie zostały jeszcze ustanowione, albo są zdecydowanie niedofinansowanie i w związku z tym nie działają, choć wyjątek pod tym względem stanowi Serbia. Konieczne są szybkie działania w tym zakresie. Gromadzenie danych krajowych pozostaje częściowo dostosowane do protokołów EMCDDA, a zbiory danych krajowych otrzymywane od większości partnerów z Bałkanów Zachodnich są niekompletne lub przekazywane z opóźnieniem. Słaba koordynacja instytucjonalna między organami krajowymi przekłada się czasem na fragmentaryczne i niekompletne zbiory danych. Zaleca się zatem dalsze zwiększanie świadomości oraz znalezienie alternatywnych i bardziej skutecznych sposobów motywowania partnerów z Bałkanów Zachodnich do większego i lepszego zaangażowania w tym obszarze informacyjnym na poziomie politycznym, instytucjonalnym i technicznym. Przy wsparciu Centrum Kontroli Broni Strzeleckiej i Lekkiej dla Europy Wschodniej i Południowo-Wschodniej wszyscy partnerzy nadal aktywnie angażowali się w realizację planu działania UE w sprawie nielegalnego handlu bronią palną na lata 2020–2025, w którym uspójniono cele i kluczowe wskaźniki skuteczności działania z regionalnego planu działania z 2018 r., tak by trwale rozwiązać kwestię nielegalnego posiadania i niewłaściwego wykorzystywania broni strzeleckiej i lekkiej i broni palnej oraz amunicji do nich, a także nielegalnego handlu taką bronią i amunicją na Bałkanach Zachodnich. Partnerzy poczynili dalsze postępy w dostosowywaniu prawa do odpowiedniego dorobku prawnego UE. Zapobieganie handlowi ludźmi oraz ściganie i współpraca transgraniczna w takich sprawach nadal wymagają bardziej całościowego podejścia, w tym zwrócenia szczególnej uwagi na dochodzenia z wykorzystaniem danych wywiadowczych oraz proaktywnych technik śledczych. Konieczna jest dalsza poprawa w zakresie wczesnej identyfikacji i kierowania ofiar, w szczególności tych należących do słabszych społeczności, do odpowiednich służb ochrony, wsparcia i pomocy, zgodnie z podejściem ukierunkowanym na ofiary, uwzględniającym aspekt płci i dostosowanym do dziecka. Nie odnotowuje się jednak żadnych zmian w ocenie zasadniczo niewystarczających osiągnięć w zakresie prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących poważnej i zorganizowanej przestępczości. Konieczne jest silne wsparcie krajowe w celu zwiększenia strategicznych i operacyjnych zdolności organów ścigania i sądownictwa do skutecznego prowadzenia dochodzeń w sprawach dotyczących poważnej i zorganizowanej przestępczości, ścigania tego rodzaju przestępstw oraz doprowadzania do procesów sądowych, a tym samym zniechęcania potencjalnych sprawców. W złożonych sprawach dotyczących poważnej przestępczości zorganizowanej i korupcji na wysokim szczeblu regularnie stosuje się ugodę sądową, co bardzo często prowadzi do nieproporcjonalnie niskich wyroków. Dochodzenia finansowe nadal nie towarzyszą systematycznie od samego początku postępowaniom karnym, a skuteczność dochodzeń finansowych w całym regionie jest ograniczona. W związku z tym należy również znacznie poprawić wyniki w zakresie zajętego i skonfiskowanego mienia pochodzącego z przestępstwa. W ubiegłym roku kilka spraw ponownie ukazało podatność organów ścigania i sądownictwa na infiltrację przez grupy przestępcze. Dlatego też zarówno na Bałkanach Zachodnich, jak i w Turcji, konieczne są zdecydowane i natychmiastowe działania w celu zapobiegania korupcji i jej karania. Ogólny brak znaczących rezultatów w zakresie zwalczania przestępczości i eliminowania korupcji podsyca poczucie bezkarności i nierówności. Albania poczyniła dalsze postępy w zakresie zajmowania i konfiskaty mienia pochodzącego z przestępstwa, ale musi zwiększyć swoją zdolność w zakresie zwalczania cyberprzestępczości i niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych (w internecie). Bośnia i Hercegowina nie poczyniła postępów w zakresie zwalczania przestępczości zorganizowanej i działających w kraju organizacji przestępczych. Utrzymujący się brak postępów na wszystkich szczeblach zwiększa ryzyko regresu. Pomimo pewnych niedawnych sukcesów w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej Kosowo musi poprawić swoje wyniki i zapewnić bardziej konkretne rezultaty zarówno w zakresie rozbijania siatek przestępczych, jak i zajmowania się sprawami na wysokim szczeblu, oraz doprowadzić do stosowania bardziej proaktywnych technik śledczych, wydawania większej liczby prawomocnych orzeczeń sądowych oraz zajmowania i konfiskaty mienia. Macedonia Północna poczyniła pewne postępy w zakresie współpracy operacyjnej z partnerami międzynarodowymi, ale musi zintensyfikować działania dotyczące odzyskiwania mienia i zwalczania cyberprzestępczości. W Czarnogórze poczyniono postępy w przywracaniu pełnego wykorzystania specjalnych czynności w ramach postępowania przygotowawczego oraz uzyskano pewne znaczące wyniki operacyjne w walce z przemytem narkotyków i papierosów. Konieczna jest jednak znaczna poprawa dotycząca reagowania wymiaru sprawiedliwości na korupcję, korupcję na wysokim szczeblu i przestępczość zorganizowaną, jak również poprawa wyników w dziedzinie zwalczania korupcji i korupcji na wysokim szczeblu, przemytu tytoniu, prania pieniędzy, a także prowadzenia dochodzeń finansowych i konfiskaty mienia. Czarnogóra musi również zintensyfikować działania mające na celu zmniejszenie ryzyka infiltracji policji i sądownictwa przez przestępczość zorganizowaną oraz podjąć działania w celu niszczenia skonfiskowanych papierosów. Serbia ugruntowała dobry poziom współpracy z Eurojustem, Interpolem i Europolem, ale musi lepiej identyfikować siatki przestępcze i zintensyfikować konfiskatę ich mienia. Turcja poczyniła ograniczone postępy i musi jeszcze zmienić ustawodawstwo krajowe dotyczące cyberprzestępczości i ochrony świadków oraz ustanowić biuro ds. odzyskiwania mienia. Niezwykle istotna pozostaje nadal współpraca z Bałkanami Zachodnimi w zakresie zwalczania terroryzmu i zapobiegania radykalizacji postaw. Chociaż terroryzm i brutalny ekstremizm we wszystkich formach i niezależnie od ich pochodzenia nadal stanowią wyzwanie, w okresie sprawozdawczym nie miały miejsca żadne zdarzenia o charakterze ekstremistycznym lub brutalnym. Na forum ministerialnym UE–Bałkany Zachodnie dotyczącym wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, zorganizowanym w grudniu 2021 r. potwierdzono aktualność wspólnego planu działania dla Bałkanów Zachodnich w zakresie zwalczania terroryzmu oraz omówiono postępy i luki w zakresie jego realizacji. W konkluzjach Rady z czerwca 2022 r. w sprawie zewnętrznego wymiaru stale ewoluującego zagrożenia terroryzmem i brutalnym ekstremizmem podkreślono potrzebę dalszego zacieśniania współpracy z Bałkanami Zachodnimi, także poprzez stałe wdrażanie wspólnego planu działania dla Bałkanów Zachodnich. Wiosną 2022 r. partnerzy z Bałkanów Zachodnich przedłożyli czwarty zestaw sprawozdań z realizacji wspólnego planu działania i potwierdzili zaangażowanie i gotowość regionu do realizacji podjętych zobowiązań. Ogólnie rzecz biorąc, konieczne są dalsze starania na rzecz zapobiegania wszelkim formom radykalizacji, w tym o charakterze religijnym, etnonacjonalistycznym lub politycznym, a także na rzecz zapobiegania i przeciwdziałania ryzyku radykalizacji w internecie. Od stycznia 2021 r. zapewnia się wsparcie strukturalne za pośrednictwem projektu pt. „Sieć upowszechniania wiedzy o radykalizacji postaw na Bałkanach Zachodnich” i będzie ono dalej rozszerzane w okresie kolejnych 30 miesięcy za pomocą wsparcia polityki za pośrednictwem tej sieci. W przypadku Albanii i Macedonii Północnej rozpoczęto rozmowy na szczeblu technicznym w celu aktualizacji odpowiednich porozumień wykonawczych w związku z tym, że zrealizowano już większość działań. Ma to na celu zacieśnienie współpracy i zwiększenie zdolności w zakresie przeciwdziałania terroryzmowi i ekstremizmowi poprzez wdrożenie dodatkowych działań. Albania poczyniła znaczne postępy i zrealizowano już niemal całkowicie pięć porozumień wykonawczych. Działania pozostające do realizacji obejmują w przypadku Albanii przygotowywaną nową strategię przeciwdziałania brutalnemu ekstremizmowi, która będzie obejmować komunikację strategiczną i środki przeciwdziałania treściom o charakterze terrorystycznym w internecie. Poczyniono postępy w dziedzinie przeciwdziałania finansowaniu terroryzmu i praniu pieniędzy, ale Albania nadal figuruje w wykazie sporządzonym przez Grupę Specjalną ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy i musi wdrożyć pozostałe elementy planu działania Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy. Przyjęcie abolicji podatkowej i amnestii wbrew zaleceniom UE i MONEYVAL mogłoby zagrozić postępom w tej dziedzinie. Czarnogóra przyjęła w grudniu 2021 r. strategię zapobiegania terroryzmowi, praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu oraz ich zwalczania na lata 2022–2025, wraz z planem działania na lata 2022–2023, który wymaga wdrożenia. Macedonia Północna nadal czyni znaczne postępy w zakresie ram prawnych i instytucjonalnych oraz zapobiegania brutalnemu ekstremizmowi i przeciwdziałania temu zjawisku. Bośnia i Hercegowina musi kontynuować działania w zakresie walki z terroryzmem i zapobiegania brutalnemu ekstremizmowi oraz pilnie przyjąć nową ustawę o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, która będzie zgodna z dorobkiem prawnym UE. Punkt kontaktowy dla Europolu musi stać się w pełni operacyjny, aby ułatwić wymianę informacji. W Serbii trwają prace nad nową strategią przeciwdziałania terroryzmowi, zapobiegania brutalnemu ekstremizmowi i przeciwdziałania mu. Serbia musi zintensyfikować działania mające na celu przeciwdziałanie i zapobieganie wszelkim formom radykalizacji postaw i brutalnego ekstremizmu, w tym brutalnego ekstremizmu prawicowego i etnonacjonalizmu. Kosowo poczyniło pewne postępy w obszarze walki z terroryzmem oraz przeciwdziałania brutalnemu ekstremizmowi zgodnie z celami wyznaczonymi w porozumieniu wykonawczym między UE a Kosowem dotyczącym wspólnego planu działania dla Bałkanów Zachodnich w zakresie zwalczania terroryzmu. Kosowo musi skuteczniej zwalczać proceder prania pieniędzy. Konieczne są dalsze działania dotyczące wdrażania ochrony infrastruktury krytycznej na poziomie regionalnym, a wsparcie w tym zakresie zapewni nowy projekt regionalny w ramach IPA. UE wspiera w regionie dokonywanie przeglądu krajowych strategii walki z terroryzmem oraz przeciwdziałania brutalnemu ekstremizmowi i jego zwalczania. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich kontynuują repatriację zagranicznych bojowników terrorystycznych i członków ich rodzin z północno-wschodniej Syrii. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich są zaangażowani w ściganie zagranicznych bojowników terrorystycznych i propagowanie systemowej reintegracji i resocjalizacji, w szczególności kobiet i dzieci. Należy poprawić monitorowanie działań w zakresie reintegracji i resocjalizacji, zwłaszcza w więzieniach. Obejmuje to współpracę między instytucjami na poziomie krajowym i lokalnym. Poczyniono znaczne postępy w wymianie informacji za pośrednictwem aplikacji sieci bezpiecznej wymiany informacji (SIENA) Europolu. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich powinni nadal proaktywnie przekazywać informacje na temat powracających zagranicznych bojowników terrorystycznych i ich rodzin za pośrednictwem odpowiednich kanałów. W całym regionie obowiązują przepisy prawne dotyczące ścigania zagranicznych bojowników terrorystycznych po ich powrocie. W Kosowie kwestią budzącą obawy pozostaje wciąż przedterminowe warunkowe zwalnianie z więzienia osób skazanych za brutalny ekstremizm i należy dołożyć więcej starań na rzecz ich resocjalizacji i reintegracji. W Bośni i Hercegowinie pomoc w odchodzeniu od brutalnego ekstremizmu, dostępna w zakładzie karnym lub po jego opuszczeniu, jest bardzo ograniczona. Należy podjąć dalsze znaczące działania na rzecz przygotowania osadzonych, w tym byłych zagranicznych bojowników terrorystycznych, do opuszczenia zakładów karnych. Czarnogóra ściga obywateli powracających po konflikcie na Ukrainie z 2014 r. i z północno-wschodniej Syrii, w której obywatele Czarnogóry są nadal obecni. Turcja nadal borykała się z zagrożeniami ze strony różnych ugrupowań terrorystycznych. Kontynuowała działania na rzecz zwalczania terroryzmu, które przyczyniły się do trwałego ograniczenia działalności terrorystycznej i poprawy sytuacji w zakresie bezpieczeństwa. Turcja priorytetowo traktowała walkę z Partią Pracujących Kurdystanu (PKK) oraz rozbicie ruchu Gülena. PKK nadal figuruje w unijnym wykazie osób, grup i podmiotów uczestniczących w aktach terrorystycznych. Turcja ma uzasadnione prawo do zwalczania terroryzmu. Działania w tym zakresie powinny być jednak zgodne z zasadą praworządności oraz podstawowymi prawami i wolnościami. Jedną z istotnych niezrealizowanych reform pozostaje zmiana tureckich przepisów i praktyk dotyczących zwalczania terroryzmu zgodnie z normami UE. W październiku 2021 r. Grupa Specjalna ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF) umieściła Turcję w wykazie jurysdykcji podlegających wzmożonemu monitorowaniu (na tzw. „szarej liście”). W następstwie tej decyzji Turcja nie została dodana do unijnego wykazu państw trzecich wysokiego ryzyka ze względu na status kraju kandydującego, przyjęte wobec UE zobowiązanie polityczne na wysokim szczeblu dotyczące usunięcia pozostałych niedociągnięć wskazanych przez FATF oraz obrany przez Turcję cel, jakim jest pełne dostosowanie do dorobku prawnego UE. Aby Turcja mogła zostać usunięta z szarej listy FATF, musi kontynuować realizację pozostałych zaleceń. Od czasu rosyjskiej inwazji na Ukrainę jeszcze poważniejszym i groźniejszym problemem w krajach objętych procesem rozszerzenia stały się zagrożenia hybrydowe. W regionie Bałkanów Zachodnich podmioty państwowe i niepaństwowe, m.in. spoza regionu, nadal angażowały się w działania mające na celu manipulowanie informacją, w tym dezinformację, aby podważyć wiarygodność UE i zaufanie publiczne do instytucji demokratycznych oraz pogłębić polaryzację i podziały etniczne. Działania mające na celu manipulowanie informacją, w tym kampanie dezinformacyjne, są szczególnie intensywne od 24 lutego 2022 r., a na Bałkanach Zachodnich rozprzestrzenia się retoryka antyunijna. Serbia musi podjąć pilne działania, aby chronić swoich obywateli przed zagraniczną manipulacją informacją i ingerencją w informacje oraz przed retoryką antyunijną, w tym w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę, która ma oczywiste skutki uboczne w całym regionie. Kilka sponsorowanych przez państwo rosyjskie mediów figurujących na unijnej liście sankcyjnej nadaje programy radiowe i multimedialne; są to między innymi: kremlowskie narzędzie dezinformacji Sputnik Srbija oraz telewizja Russia Today, która latem 2022 r. otworzyła oddział w Belgradzie. Większość manipulacji informacją, w tym dezinformacji, w regionie, jest jednak tworzona i rozpowszechniana przez podmioty krajowe – działają one na potrzeby krajowe lub jako poplecznicy państw trzecich, a ich celem jest wpływanie na dyskusję publiczną za pomocą manipulacji informacją, aby antagonizować opinię publiczną przeciwko UE i ogólnie demokracjom zachodnim.

Z uwagi na aktualną sytuację geopolityczną i zgodnie z priorytetami UE określonymi we wspólnych ramach dotyczących zwalczania zagrożeń hybrydowych, strategią dla Bałkanów Zachodnich i deklaracją z Zagrzebia Komisja i wysoki przedstawiciel pogłębili dialog merytoryczny z partnerami objętymi procesem rozszerzenia na temat zwalczania zagrożeń hybrydowych, w szczególności na temat cyberodporności i cyberbezpieczeństwa, w tym ochrony infrastruktury krytycznej oraz bezpieczeństwa żywnościowego i energetycznego, a także zwiększyli pomoc w tym zakresie. W drugiej połowie 2022 r. zarówno Albania, jak i Kosowo oraz Czarnogóra padły ofiarą cyberataków. Konieczne jest, aby region przyjął unijne ramy cyberbezpieczeństwa. Kluczowe znaczenie dla Bałkanów Zachodnich ma również wywiązanie się z zobowiązania do wdrożenia protokołu ustaleń w sprawie sieci 5G, podpisanego na Szczycie Cyfrowym Bałkanów Zachodnich w 2020 r. w Tiranie. Jeżeli chodzi o komunikację strategiczną oraz zwalczanie manipulacji informacją i dezinformacji, podjęto bardziej zdecydowane i ukierunkowane na cel działania na rzecz budowania odporności, w ramach których skupiono się na zwiększaniu świadomości, pracy nad umiejętnością korzystania z mediów oraz współpracy z lokalnymi instytucjami, podmiotami społeczeństwa obywatelskiego i mediami, aby stawić czoła tego rodzaju zagrożeniu hybrydowemu dla społeczeństw Bałkanów Zachodnich i ich drogi do UE. W październiku 2021 r. Macedonia Północna przyjęła krajową strategię oraz plan działania na rzecz budowania odporności i reagowania na zagrożenia hybrydowe (2021–2025). Dzięki wsparciu UE realizowane są zalecenia z badań zagrożeń hybrydowych . W wybranych krajach spodziewane są działania następcze w związku z badaniami zagrożeń. Migracja nieuregulowana nadal stanowiła dla Bałkanów Zachodnich i Turcji istotne wyzwanie. Dalej rozwijano współpracę wzdłuż dwóch szlaków migracyjnych: szlaku wschodniośródziemnomorskiego i szlaku zachodniobałkańskiego. Niepokój budzi w dalszym ciągu przemyt migrantów, małoletnich bez opieki, handel ludźmi oraz niewystarczające zdolności krajowych systemów azylowych. Wojna w Ukrainie i kryzys w Afganistanie doprowadziły do wzrostu liczby ukraińskich i afgańskich uchodźców i wymagają dalszej ścisłej współpracy UE z krajami partnerskimi. W tym kontekście należy zauważyć, że uchodźców przyjęli wszyscy partnerzy w regionie, w szczególności Czarnogóra, Kosowo, Albania i Macedonia Północna. W 2022 r. ogólna liczba osób o nieuregulowanym statusie przybywających do UE z Bałkanów Zachodnich wzrasta w porównaniu z 2021 r. – w ciągu pierwszych 7 miesięcy 2022 r. odnotowano 70 770 przypadków niedozwolonego przekroczenia granic zewnętrznych UE, co stanowiło niemal trzykrotność całkowitej liczby odnotowanej w tym samym okresie w ubiegłym roku. W 2021 r. łączna liczba osób o nieuregulowanym statusie przybywających na granice zewnętrzne UE z Bałkanów Zachodnich wyniosła około 62 000, w porównaniu z 27 000 w 2020 r. Pod koniec lipca 2022 r. w ośrodkach recepcyjnych w regionie przebywało około 9 800 migrantów i uchodźców, a według szacunków 2 900 osób przebywa poza ośrodkami. Całkowita zdolność przyjmowania ośrodków wynosi około 14 500 osób. Wśród czynników wpływających na dużą liczbę przepływów migracyjnych wymienić można przemieszczanie się migrantów, którzy przebywają już w regionie, oraz napływ osób przybywających do Serbii drogą lotniczą w ramach ruchu bezwizowego. Biorąc pod uwagę gwałtowny wzrost liczby przybywających osób, Komisja z większą czujnością monitoruje sytuację, a także zacieśniła współpracę z partnerami z Bałkanów Zachodnich. Następuje postęp, lecz konieczne są dalsze wysiłki na Bałkanach Zachodnich na rzecz utworzenia solidniejszych instytucji, przepisów i procedur w dziedzinie azylu, powrotów, legalnej migracji i zarządzania granicami, również z myślą o transpozycji złożonego i wymagającego dorobku prawnego UE. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich powinni przyjąć na siebie odpowiedzialność za wszystkie aspekty migracji. Należy wzmocnić systemy azylowe, zintensyfikować działania związane z przeprowadzaniem powrotów dobrowolnych i przymusowych oraz pogłębić współpracę z krajami pochodzenia w zakresie readmisji zgodnie z normami międzynarodowymi i unijnymi. Potrzebna jest głębsza współpraca regionalna i międzynarodowa w zwalczaniu zorganizowanych grup przestępczych zajmujących się przemytem migrantów i handlem ludźmi. Współpraca regionalna i koordynacja z UE nadal mają kluczowe znaczenie. Z Albanią, Czarnogórą i Serbią zawarto i wprowadzono w życie umowy o statusie umożliwiające Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) rozmieszczenie na obszarach sąsiadujących z granicą zewnętrzną UE zespołów Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej, dysponujących uprawnieniami wykonawczymi w celu udzielenia wsparcia krajowym służbom granicznym. Podobne umowy o statusie negocjowano między UE a Bośnią i Hercegowiną oraz między UE a Macedonią Północną, ale nie zostały one jeszcze podpisane. Konieczne będą ponowne negocjacje w celu uwzględnienia zmian, jakie zaszły w otoczeniu prawnym od czasu negocjacji umów. Aby uwzględnić zmiany w otoczeniu prawnym, w szczególności przyjęcie rozporządzenia w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej w 2019 r., w 2022 r. Komisja wynegocjowała nowy tekst umowy o statusie z Macedonią Północną; oczekuje się, że podpisanie tej umowy nastąpi przed końcem roku. Jak potwierdzono w sprawozdaniu w ramach mechanizmu zawieszającego zwolnienie z obowiązku wizowego z 2021 r., Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia Północna i Serbia muszą zapewnić dalsze dostosowanie polityki wizowej do unijnych wykazów państw trzecich objętych obowiązkiem wizowym, w szczególności w odniesieniu do państw trzecich stwarzających ryzyko migracji nieuregulowanej lub ryzyko dla bezpieczeństwa UE. Dostosowanie polityki wizowej do UE ma kluczowe znaczenie w kontekście dobrego funkcjonowania ruchu bezwizowego tych partnerów z UE. Turcja nadal przyjmuje jedną z największych grup uchodźców na świecie – na jej terytorium przebywa około 4 mln uchodźców z Syrii i innych państw. W pierwszych 7 miesiącach 2022 r. łączna liczba osób przybywających z Turcji do UE wyniosła 13 163 w porównaniu z 7 481 w tym samym okresie w 2021 r. (wzrost o 76 %). 6 225 spośród tych migrantów przybyło do Włoch, co stanowi znaczny wzrost w porównaniu z poprzednim rokiem, 6 257 – do Grecji, 601 – do Bułgarii i 80 – do Rumunii. W tym samym okresie w 2022 r. na obszary Cypru kontrolowane przez rząd przybyło 11 137 osób (10 771 przed zieloną linię, 366 łodziami) w porównaniu z 5 118 osobami, które przybyły przez zieloną linię oraz łodziami, w tym samym okresie ubiegłego roku (wzrost o 115 %). Turcja musi również jeszcze bardziej zharmonizować swoją politykę wizową z polityką wizową UE, w tym w szczególności zapewnić dalsze dostosowanie swoich wymogów wizowych do unijnych wykazów państw objętych ruchem bezwizowym oraz państw objętych obowiązkiem wizowym. Z uwagi na przejęcie władzy przez Talibów w Afganistanie i sposób postrzegania migrantów wśród ludności tureckiej, władze tureckie zwiększają liczbę powrotów do Afganistanu i wzmacniają swoją infrastrukturę graniczną wzdłuż granicy z Iranem. Władze tureckie zwiększają również zasoby przeznaczone na zapobieganie przemytowi migrantów i jego zwalczanie, ale istnieje potrzeba ściślejszej międzynarodowej współpracy organów ścigania na całym szlaku migracyjnym, począwszy od krajów pochodzenia po Turcję, Bałkany Zachodnie i UE, w celu zwalczania siatek przemytniczych. Ciągła ścisła współpraca w dziedzinie zarządzania granicami i zwalczania przemytu migrantów pozostaje jednym z kluczowych priorytetów. Reforma administracji publicznej W sprawozdaniu Komisji Europejskiej dotyczącym prognozy strategicznej za jedno z wyzwań o kluczowym znaczeniu dla przyszłości Europy uznano „zwiększenie odporności instytucji”. Instytucje publiczne i administracje muszą reagować na obawy społeczne i skutecznie realizować politykę. Modernizacja administracji publicznej pozostaje jednym z kluczowych problemów we wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia. Upolitycznienie w dalszym ciągu zmniejsza potencjał i atrakcyjność administracji publicznej jako pracodawcy. Wprawdzie istnieje świadomość, że stworzenie bardziej profesjonalnej administracji funkcjonującej na bazie kryteriów merytorycznych wymaga kluczowych reform, lecz konieczne będzie silniejsze przywództwo oraz zwiększenie starań na rzecz poprawy planowania polityki, finansów publicznych, zarządzania ludźmi i rozliczalności. Można wskazać przykłady pozytywnych reform, na przykład w zakresie świadczenia usług cyfrowych. Zwiększenie zdolności administracyjnych będzie miało zasadnicze znaczenie dla wypełniania funkcji państwa, planowania i realizacji niezbędnych inwestycji w infrastrukturę strategiczną oraz lepszego dostosowania do dorobku prawnego UE. Jakość kształtowania polityki ma ogromne znaczenie dla kierowania rozwojem gospodarczym i społecznym kraju i pomaga w przezwyciężaniu nieustannych kryzysów. Politykę należy kształtować w sposób jak najbardziej przewidywalny. Należy ją planować w średnioterminowych ramach i powiązać z perspektywą budżetową; polityka powinna opierać się na dowodach i być konsultowana z odpowiednimi zainteresowanymi stronami. Wśród partnerów z Bałkanów Zachodnich duża część proponowanych przez rząd przepisów nie jest jednak częścią rządowych programów prac. Spójność planowania polityki i koordynację działań między rządem a parlamentami można w dalszym ciągu poprawić. Nadmierne stosowanie skróconych procedur oddziałuje niekorzystnie na jakość procesu legislacyjnego i demokratyczną rozliczalność. Lepsze monitorowanie polityki dodatkowo zwiększyłoby skuteczność administracji w całym regionie. Rozliczalne administracje publiczne są zorganizowane w sposób racjonalny, są skuteczne, efektywne i przejrzyste, a także postępują uczciwie. Wzbudza to zaufanie społeczne, które jest niezbędne do współpracy i rozwoju. Na Bałkanach Zachodnich w strukturach rządowych nie zawsze przestrzega się tych zasad. Agencje rządowe nie zawsze są ustanawiane i organizowane w sposób racjonalny lub skuteczny (na przykład w Albanii i Kosowie). Pod pewnymi względami ramy regulacyjne i instytucjonalne dotyczące rozliczalności zostały udoskonalone, ale rzeczywista praktyka w dziedzinie rozliczalności nie zmieniła się na lepsze (Albania, Macedonia Północna i Serbia). Macedonia Północna wciąż musi zatwierdzić nową ustawę o organizacji państwa, natomiast Bośnia i Hercegowina nie rozpoczęła opracowywania ram prawnych, które zapewniłyby większą rozliczalność. Czarnogóra musi zwiększyć rozliczalność i dostęp do informacji publicznych. W Turcji administracja jest w dalszym ciągu upolityczniona, przy ograniczonej rozliczalności względem społeczeństwa i nieustannym braku politycznej woli reform. Strategiczne i profesjonalne zarządzanie zasobami ludzkimi i służbą cywilną ma zasadnicze znaczenie dla sektora publicznego, aby mógł on przyciągać, rozwijać i zatrzymywać talenty. Obejmuje to uczciwe i konkurencyjne wynagrodzenie oraz stosowanie w procedurach rekrutacji, a także przypadku awansów i zwolnień kryteriów merytorycznych. Brak odpowiednio wykwalifikowanych pracowników jest jedną z głównych przyczyn niewystarczających zdolności administracyjnych i niskiej wydajności organów publicznych w całym regionie. Wszystkie państwa wciąż z trudem starają się kontrolować klientelizm polityczny, aby stworzyć bardziej profesjonalną i stabilną administrację publiczną. Lepsze świadczenie usług publicznych na rzecz przedsiębiorstw i ogółu społeczeństwa ma istotne znaczenie w całym regionie i jest obszarem, w którym odnotowano najwięcej usprawnień. Należy jednak zapewnić większą pewność prawa przedsiębiorstwom i obywatelom w całym regionie, wspierając skuteczną harmonizację przepisów sektorowych z normami określonymi w ustawie o ogólnym postępowaniu administracyjnym. Serbia, Albania, Czarnogóra i Macedonia Północna podjęły inicjatywy i uruchomiły usługi w zakresie administracji elektronicznej. Albania wdrożyła kompleksową platformę usług cyfrowych – musi jednak zapewnić równy dostęp dla obywateli o ograniczonych umiejętnościach cyfrowych. Bośnia i Hercegowina oraz Kosowo muszą przyspieszyć starania na rzecz opracowania kompleksowej polityki w zakresie administracji elektronicznej oraz sprecyzować obowiązki instytucjonalne. Usprawnienie systemów zamówień publicznych i systemów zarządzania finansami publicznymi pozostaje istotnym priorytetem dla zapewnienia skuteczności i integralności państwa w całym regionie. Kosowo, Czarnogóra i Macedonia Północna poczyniły postępy w cyfryzacji swoich systemów zamówień publicznych. Albania uruchomiła elektroniczny system składania odwołań i skarg. W Serbii znacznie wzrosła liczba wyłączeń ze stosowania ustawy o zamówieniach publicznych, co budzi bardzo poważne obawy jako tendencja, która wymaga odwrócenia, oraz w odniesieniu do przejrzystości ogółem. Turcja w dalszym ciągu wykazuje duże braki w dostosowaniu swego ustawodawstwa do dorobku prawnego UE, ponieważ zakres stosowania przepisów dotyczących zamówień publicznych jest znacząco ograniczony. Reforma krajowych systemów zarządzania pod względem należytego zarządzania finansami, rozliczalności kadry kierowniczej i audytów zewnętrznych ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia stabilności finansów państwa. Poczyniono pewne postępy, ponieważ Serbia, Czarnogóra i Macedonia Północna opracowały/przyjęły nowe programy zarządzania finansami publicznymi. Albania podjęła działania mające na celu przygotowanie nowej średnioterminowej strategii w zakresie dochodów. Teraz należy zadbać o rzetelną realizację tych programów. W Bośni i Hercegowinie pierwsza w historii kompleksowa strategia zarządzania finansami publicznymi czeka na przyjęcie przez Radę Ministrów. W Turcji nie nastąpiły żadne istotne zmiany w obszarze zarządzania finansami publicznymi. Wzmocnienie systemów i zdolności w zakresie zarządzania inwestycjami publicznymi musi być wyraźnym priorytetem dla wszystkich krajów objętych procesem rozszerzenia, szczególnie w kontekście Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich. W ostatnim roku poczyniono jednak niewielkie postępy. Czarnogóra przeprowadziła ocenę dotyczącą zarządzania inwestycjami publicznymi. Obecnie zasadnicze znaczenie ma rozwijanie większych zdolności. W Macedonii Północnej realizacja planu działania w zakresie zarządzania inwestycjami publicznymi opóźnia się, a jednostka zarządzania inwestycjami publicznymi nie została jeszcze utworzona. Serbia musi zastosować pełną metodykę dekretu o zarządzaniu projektami kapitałowymi do wszystkich inwestycji kapitałowych. W przypadku wszystkich tych państw konieczne jest wprowadzenie jednolitego, kompleksowego, skutecznego i przejrzystego systemu planowania inwestycji kapitałowych i zarządzania nimi. Postępy w zakresie publicznych kontroli wewnętrznych i rozliczalności kadry kierowniczej były ogólnie powolne, ale trzy państwa osiągnęły pewne postępy: Albania przyjęła wytyczne dotyczące kontroli zaległości finansowych i zatwierdziła zmienioną metodykę przeprowadzania kontroli wykonania zadań. W Bośni i Hercegowinie przepisy prawa wtórnego i metodyki zostały zaktualizowane na wszystkich szczeblach i włączone do aplikacji informatycznej na potrzeby publicznej wewnętrznej kontroli finansowej, co umożliwiło generowanie skonsolidowanych sprawozdań rocznych na wszystkich poziomach. Serbia wdrożyła dwie pilotażowe wzajemne oceny ustaleń w zakresie audytu wewnętrznego i w ostatnim czasie udoskonaliła wytyczne dotyczące odpowiedzialności kadry kierowniczej. Wszystkie kraje objęte procesem rozszerzenia muszą zwiększyć swoją zdolność do tworzenia wysokiej jakości statystyk, zgodnie z zasadami ustanowionymi w prawie Unii i dodatkowo rozwiniętymi w Europejskim kodeksie praktyk statystycznych, opartymi na niezależności zawodowej, bezstronności, wiarygodności, a także przejrzystości i poufności. Kluczowe znaczenie ma również zwiększenie przekazywania danych do Eurostatu. Macedonia Północna i Turcja przeprowadziły spis powszechny ludności i mieszkań 2021. Pozostałe kraje Bałkanów Zachodnich również powinny przeprowadzić spis i przydzielić odpowiednie zasoby swoim urzędom statystycznym. Dziedziną, w której wszyscy partnerzy muszą osiągnąć postępy, jest statystyka makroekonomiczna, w tym statystyka finansów sektora instytucji rządowych i samorządowych. Niezbędne jest zwiększenie koordynacji systemu statystycznego w każdym kraju. Władze regionalne i lokalne mają do odegrania zasadniczą rolę w procesie dostosowywania do przepisów UE oraz ich stosowania w przyszłości. Władze na szczeblu regionalnym i lokalnym są najbliżej obywateli i pełnią podstawową funkcję w świadczeniu usług publicznych, a także w budowaniu zaufania obywateli do instytucji państwowych. Rządy muszą zapewnić równowagę między władzami na szczeblu centralnym, regionalnym i lokalnym oraz spójne stosowanie przepisów, procedur, norm oraz zarządzanie zasobami ludzkimi w całej administracji publicznej na wszystkich szczeblach. Ma to bezpośredni wpływ na jakość polityki sektorowej, usług publicznych, a ostatecznie na konkurencyjność i wzrost gospodarczy, w związku z czym w krajach objętych procesem rozszerzenia należy poświęcić temu zagadnieniu więcej uwagi. Społeczeństwo obywatelskie

Na Bałkanach Zachodnich nadal istnieje w dużym stopniu aktywne i prężne społeczeństwo obywatelskie, które monitoruje działania rządowe i przyczynia się do kształtowania polityki. Przyjęcie środków prawnych spowodowało poprawę sytuacji w niektórych krajach Bałkanów Zachodnich; należy jednak dalej udoskonalać i spójnie wdrażać ramy prawne, aby zapewnić społeczeństwu obywatelskiemu sprzyjające otoczenie, w tym w odniesieniu do procesów rejestracji, zwiększania dostępności i przejrzystości finansowania publicznego (Bośnia i Hercegowina, Macedonia Północna, Serbia) oraz warunków wolontariatu (Albania, Kosowo). Istotne jest, aby środki bezpieczeństwa nie były nadużywane, np. za pośrednictwem przepisów dotyczących zwalczania terroryzmu lub zapobiegania finansowaniu rozprzestrzeniania broni masowego rażenia (Turcja), zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (Kosowo) lub ograniczeń swobodnego dostępu do informacji (Czarnogóra) lub wolności zgromadzeń (Bośnia i Hercegowina). Utrzymują się słabości w zinstytucjonalizowanych mechanizmach współpracy między społeczeństwem obywatelskim a rządem. Zasadnicze znaczenie ma, aby rządy zapewniły warunki do znaczącego i sprzyjającego włączeniu społecznemu uczestnictwa organizacji społeczeństwa obywatelskiego w procesach kształtowania polityki. Społeczeństwo obywatelskie doświadcza presji w Serbii oraz w Republice Serbskiej – jednostce administracyjnej Bośni i Hercegowiny. W Serbii wciąż dochodziło do przypadków agresji słownej i prowadzono kampanie oszczerstw wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego i ich finansowania, natomiast w Republice Serbskiej – jednostce administracyjnej Bośni i Hercegowiny ograniczono możliwość korzystania z wolności zgromadzeń. W Turcji nadal występował poważny regres. Społeczeństwo obywatelskie było pod ciągłą presją i jego przestrzeń do swobodnego działania wciąż malała, a działalność obrońców praw człowieka i społeczeństwa obywatelskiego była ograniczana. Ponadto organizacje społeczeństwa obywatelskiego w regionie objętym procesem rozszerzenia nadal świadczą usługi na rzecz grup defaworyzowanych, co uzupełnia lub zastępuje działania organów publicznych. Gospodarka Po doświadczeniu silnego negatywnego wpływu pandemii COVID-19 w 2020 r. gospodarki Bałkanów Zachodnich i Turcji szybko się odbudowały w 2021 r. Siła ożywienia gospodarczego była bardzo zróżnicowana we wszystkich gospodarkach: dwucyfrowy wzrost realnego PKB odnotowano w Czarnogórze (12,4 %), Turcji (11 %) i Kosowie (10,5 %), nieco wolniejsze, ale wciąż znaczne tempo wzrostu zaobserwowano w Albanii (8,3 %), Serbii (7,4 %) oraz Bośni i Hercegowinie (7,1 %), a bardziej umiarkowany wzrost produkcji – w Macedonii Północnej (4 %). Stopniowe znoszenie ograniczeń w przemieszczaniu się związanych z pandemią COVID-19 oraz efekt bazy wynikający z poważnego pogorszenia koniunktury w 2020 r. (w szczególności ze względu na udział sektora turystyki) odegrały znaczącą rolę w odbiciu gospodarczym w niektórych państwach, co odpowiada zwłaszcza za bardzo silny wzrost w Czarnogórze. Do głównych przyczyn dużego odbicia należały: rosnące spożycie prywatne, napędzane przez nagromadzony popyt i utrzymywane w niektórych państwach środki wsparcia łagodzące skutki kryzysu; wzrost inwestycji, w szczególności publicznych wydatków kapitałowych w Serbii i Macedonii Północnej; wysoki wzrost wywozu, przede wszystkim w przypadku Turcji. Prognozom gospodarczym towarzyszy bardzo duża niepewność spowodowana głównie przez załamanie gospodarcze w wyniku inwazji Rosji na Ukrainę, które według przewidywań będzie miało negatywny wpływ na gospodarki, choć w różnym stopniu, odzwierciedlającym różnice w: bezpośrednich i pośrednich powiązaniach handlowych każdego kraju; energochłonności każdego kraju; znaczeniu inflacji cen żywności; roli turystyki. We wszystkich krajach środki polityki fiskalnej, które zostały wprowadzone w celu złagodzenia wpływu wzrastających cen energii i żywności, w połączeniu z regresywnym skutkiem gospodarczym wywołanej przez Rosję wojny w Ukrainie, mogą potencjalnie zakłócić lub spowolnić konsolidację fiskalną. Inflacja znacznie przyspieszyła na Bałkanach Zachodnich, natomiast w Turcji wpływ światowej presji cenowej został spotęgowany przez nietypowe decyzje w zakresie polityki pieniężnej, co spowodowało znaczną deprecjację liry i wzrost inflacji do poziomu najwyższego od dwóch dziesięcioleci (ponad 80 % w lipcu 2022 r.). Konieczność przyspieszenia reform strukturalnych nabrała jeszcze większego znaczenia dla wspierania trwałej odbudowy w perspektywie średnioterminowej oraz dla osiągnięcia dalszych postępów w spełnianiu dwóch gospodarczych kryteriów członkostwa w UE: zapewnienie funkcjonowania gospodarki rynkowej i wykazanie zdolności do sprostania presji konkurencyjnej i siłom rynkowym w Unii Europejskiej. Większość krajów Bałkanów Zachodnich poczyniła pewne lub należyte postępy w rozwijaniu funkcjonującej gospodarki rynkowej, z wyjątkiem Bośni i Hercegowiny, w której nastąpił pewien regres. Turcja nie poczyniła postępów w tym względzie. Obecnie żadnego z partnerów z Bałkanów Zachodnich nie można uznać za w pełni funkcjonującą gospodarkę rynkową, a poziom spełnienia tego kryterium jest zróżnicowany. Bośnia i Hercegowina oraz Kosowo wciąż znajdują się na wczesnym etapie, natomiast Macedonia Północna osiągnęła już dobry poziom przygotowania. Albanię i Czarnogórę uważa się za umiarkowanie przygotowane, zaś Serbia znajduje się między umiarkowanym a dobrym poziomem przygotowania. Gospodarka rynkowa w Turcji jest na zaawansowanym etapie, ale nasiliły się poważne obawy co do jej funkcjonowania w związku z regresem w zakresie ważnych elementów, takich jak prowadzenie polityki pieniężnej, otoczenie instytucjonalne i