[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 5.4.2006

KOM(2006) 156 wersja ostateczna

TRZECIE SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

w sprawie stosowania dyrektyw 93/96, 90/364, 90/365 w sprawie prawa pobytu dla studentów, osób nieaktywnych zawodowo i obywateli Unii przebywających na emeryturze {SEK(2006) 424}

TRZECIE SPRAWOZDANIE KOMISJIDLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

w sprawie stosowania dyrektyw 93/96, 90/364, 90/365 w sprawie prawa pobytu dla studentów, osób nieaktywnych zawodowo i obywateli Unii przebywających na emeryturze

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

WPROWADZENIE

Komisja niniejszym wypełnia swój obowiązek, wynikający z art. 4 dyrektyw 90/364[1] w sprawie prawa pobytu i 90/365[2] w sprawie prawa pobytu pracowników i osób prowadzących działalność na własny rachunek, które zakończyły działalność zawodową oraz art. 5 dyrektywy 93/96[3] w sprawie prawa pobytu dla studentów, dotyczący sporządzania co trzy lata sprawozdania w sprawie stosowania tych dyrektyw i przedkładania go Parlamentowi Europejskiemu i Radzie.

Celem niniejszego sprawozdania jest przedstawienie głównych rezultatów wprowadzania w życie dyrektyw osiągniętych w latach 2003-2005 i najważniejszych innowacji wprowadzonych do dyrektywy 2004/38[4] z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, która uchyli i zastąpi te trzy dyrektywy z mocą od dnia 30.4.2006 r.

Wkład orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości

Trybunał Sprawiedliwości, w okresie objętym sprawozdaniem, wydał cztery ważne wyroki dotyczące wykładni przepisów tych dyrektyw.

Trybunał przypomniał, że postanowienia art. 18 ust. 1 traktatu WE bezpośrednio przyznają każdemu obywatelowi Unii prawo pobytu na terytorium państwa członkowskiego oraz że status obywatela Unii ma stanowić podstawowy status obywateli państw członkowskich, pozwalający tym spośród nich, którzy znajdują się w takiej samej sytuacji, na korzystanie z takiego samego traktowania z punktu widzenia prawnego, bez względu na ich przynależność państwową i bez uszczerbku dla wyraźnie przewidzianych w tym względzie wyjątków. Trybunał zwraca również uwagę na konieczność interpretowania prawa do swobodnego przemieszczania się w świetle praw podstawowych, w szczególności prawa do ochrony życia rodzinnego i zasady proporcjonalności.

Wyrok z dnia 7.9.2004 r. w spawie C-456/02 Michel Trojani przeciwko Centre public d'aide sociale de Bruxelles

Trybunał przypomniał, że prawo do przebywania na terytorium państw członkowskich nie jest bezwarunkowe, lecz zostało przyznane z zastrzeżeniem ograniczeń i warunków ustanowionych w traktacie i środkach przyjętych w celu wykonania jego postanowień.

Jakkolwiek państwa członkowskie mogą uzależnić przyznanie prawa pobytu nieaktywnym zawodowo obywatelom Unii od posiadania wystarczających środków, takie osoby mają możliwość skorzystania z zasady równego traktowania, jeżeli legalnie zamieszkują na terytorium państwa członkowskiego przez określony czas lub posiadają dokument pobytowy.

Trybunał potwierdził, że przyjmujące państwo członkowskie może uznać, że osoba, która zwróciła się do pomocy społecznej przestaje spełniać warunki niezbędne do korzystania z prawa pobytu. W takim wypadku przyjmujące państwo członkowskie może, w ramach ograniczeń przewidzianych w prawie wspólnotowym, zastosować środki mające na celu usunięcie tej osoby ze swego terytorium. Jednakże zwrócenie się do pomocy społecznej nie pociąga za sobą automatycznie zastosowania tego środka.

Wyrok z dnia 19.10.2004 r. w sprawie C-200/02 Kunqian Catherine Zhu i Man Lavette Chen przeciwko Secretary of State for the Home Department

Trybunał zajął stanowisko, że sytuacji obywatela Unii, urodzonego w państwie członkowskim innym niż to, którego jest obywatelem i niekorzystającego dotychczas z prawa swobodnego przepływu osób, nie można, tylko z tego powodu, porównywać do sytuacji o charakterze wyłącznie krajowym, pozbawiając tego obywatela możliwości skorzystania w przyjmującym państwie członkowskim z przepisów prawa wspólnotowego w zakresie swobodnego przepływu osób.

Trybunał uznał, że zdolność obywatela państwa członkowskiego do korzystania z praw przewidzianych w traktacie oraz w prawie wtórnym w zakresie swobodnego przepływu osób nie może być uzależniona od osiągnięcia przez niego wieku pozwalającego na samodzielne korzystanie z tych praw.

Trybunał stwierdził, że dyrektywa 90/364 nie ustanawia żadnych wymogów odnośnie do źródeł pochodzenia wystarczających środków i oddalił wszelkie zastrzeżenia, że warunek dotyczący dostępności niezbędnych środków oznacza, że zainteresowana osoba musi osobiście posiadać te środki i nie może korzystać ze środków posiadanych przez towarzyszącego jej członka rodziny. Z takiej wykładni wynikałby dodatkowy wymóg, oprócz określonego w dyrektywie, dotyczący pochodzenia środków, który nie jest niezbędny do osiągnięcia celu, jakim jest ochrona finansów publicznych, i stanowiłby nieproporcjonalną przeszkodę dla wykonania podstawowego prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu.

Trybunał przyznał, że odmówienie jednemu z rodziców, będącemu obywatelem państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, sprawującemu opiekę nad dzieckiem, któremu art. 18 TWE oraz dyrektywa 90/364 przyznają prawo pobytu, możliwości przebywania z tym dzieckiem w przyjmującym państwie członkowskim, pozbawiałaby skuteczności prawo pobytu tego ostatniego, oraz stwierdził, że korzystanie z prawa pobytu przez małoletnie dziecko pociąga za sobą prawo tego dziecka do towarzystwa osoby sprawującej nad nim opiekę.

Wyrok z dnia 15.3.2005 r. w sprawie C-209/03 Królowa (z wniosku Dany’ego Bidara) przeciwko London Borough of Ealing i Secretary of State for Education and Skills

Trybunał zajął takie samo stanowisko jak w poprzednio wydanych wyrokach w sprawie Lair (39/86) i sprawie Brown (197/86) i stwierdził, że pomoc studentom na pokrycie kosztów utrzymania mieści się w zakresie stosowania traktatu do celów art. 12 traktatu WE.

Trybunał uznał, że studenci, którzy przyjeżdżają do innego państwa członkowskiego dla podjęcia tam studiów wyższych i którzy w tym celu korzystają tam z prawa pobytu na podstawie dyrektywy 93/96, nie mogą z tej dyrektywy wywodzić żadnego prawa do wypłaty pomocy na pokrycie ich kosztów utrzymania. Jednakże dyrektywa 93/96 nie stoi na przeszkodzie temu, aby obywatel państwa członkowskiego, który na podstawie art. 18 TWE oraz dyrektywy 90/364 legalnie przebywa na terytorium innego państwa członkowskiego, gdzie zamierza podjąć bądź kontynuować studia wyższe, powołał się podczas tego pobytu na podstawową zasadę równości traktowania.

Trybunał stwierdził, że państwo członkowskie ma prawo przyznawania pomocy jedynie studentom, którzy wykażą określony stopień zintegrowania ze społeczeństwem tego państwa, wymagając, by mieszkali oni przez określony czas na terytorium tego państwa.

Trybunał stwierdził, że art. 12 traktatu WE należy interpretować w taki sposób, że eliminuje on takie uregulowanie krajowe, które wyklucza możliwość uzyskania przez obywatela innego państwa członkowskiego pomocy na pokrycie kosztów utrzymania, nawet jeśli ten obywatel legalnie przebywa w przyjmującym państwie członkowskim, gdzie zdobył znaczną część swego średniego wykształcenia, przez co w sposób faktyczny związał się ze społeczeństwem tego państwa członkowskiego.

Zjednoczone Królestwo wprowadziło w życie postanowienia tego wyroku poprzez zmianę Student Support Regulations w Anglii i w Walii, Irlandii Północnej i Szkocji w drodze wprowadzenia Statutory Instruments z 2005 r. nr 1341 i nr 2084, Statutory Rule z 2005 r. nr 323 i Scottish Statutory Instrument z 2005 r. nr 341.

Wyrok z dnia 14.4.2005 r. w sprawie C-157/03 Komisja przeciwko Hiszpanii

Skarga przeciwko Hiszpanii została wniesiona do Trybunału przez Komisję w dniu 7.3.2003 r. Trybunał ponownie stwierdził, że warunki, które mogą być wymagane do wydania dokumentu pobytowego są ustanowione w odpowiednich dyrektywach i mają charakter wyczerpujący. Państwo członkowskie jest zobowiązane niezwłocznie i w miarę możliwości w miejscu wjazdu wydać wizy wjazdowe członkom rodziny, którzy są obywatelami niektórych państw trzecich. Trybunał uznał, że obowiązujące w Hiszpanii przepisy wymagające posiadania przez takie osoby wizy pobytowej wydanej w celu połączenia z rodziną, by mogły one otrzymać dokument pobytowy, stanowi nieprawidłową transpozycję przepisów i środek stojący w sprzeczności między innymi z dyrektywą 90/365.

Trybunał podkreślił, że dyrektywa 64/221 przewiduje, że państwo członkowskie ma obowiązek podjąć decyzję w odniesieniu do dokumentu pobytowego w możliwie najkrótszym terminie, a w każdym razie nie później niż w ciągu sześciu miesięcy od dnia złożenia wniosku w tej sprawie. Trybunał stwierdził, że nie wydając dokumentu pobytowego w tym terminie, Hiszpania nie wywiązała się ze swego obowiązku wynikającego z dyrektywy 64/221.

DZIAłANIA KOMISJI JAKO INSTYTUCJI STOJąCEJ NA STRAżY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO

Dokumenty wymagane od obywateli Unii przy wjeździe do państwa członkowskiego lub przy opuszczaniu jego terytorium

W okresie objętym sprawozdaniem Komisja otrzymała stale rosnącą liczbę skarg, w szczególności od obywateli państw przystępujących do UE, odnośnie do praw obywateli Unii podróżujących do innych państw członkowskich. W dniu 10.8.2005 r. wysłano pismo do wszystkich państw członkowskich przypominające im, że na mocy prawa wspólnotowego, co znalazło potwierdzenie w orzecznictwie, powinny one zezwalać wszystkim obywatelom Unii na opuszczanie swoich terytoriów lub wjazd na te terytoria wyłącznie na podstawie ważnego dowodu tożsamości lub paszportu.

Dlatego państwa członkowskie nie mogą wymagać od władz lub przewoźników, by żądały one okazania paszportu zamiast dowodu tożsamości lub zezwolenia na pobyt lub biletu powrotnego lub wymagać bądź zalecać, by paszport lub dowód tożsamości był ważny przez pewien czas po terminie powrotu.

Z uzyskanych odpowiedzi wynika, że przepisy prawa krajowego państw członkowskich są zgodne z prawem wspólnotowym.

Komisja będzie w dalszym ciągu podejmować działania w razie stwierdzenia niewłaściwego stosowania prawa wspólnotowego.

Dostęp do korzyści socjalnych

Służby Komisji badają skargi dotyczące przepisów prawa dwóch państw członkowskich i praktyk stosowanych w odniesieniu do ulgowych opłat za przejazdy środkami lokomocji dla emerytów uzyskujących świadczenia emerytalne z pozakrajowych systemów oraz dotyczące przepisów prawa innego państwa członkowskiego w sprawie dostępu do świadczeń z pomocy społecznej dla osób nieaktywnych.

Procedury o naruszenie w wypadku niezgodności z dyrektywami lub niewłaściwego stosowania dyrektyw

W przeważającej większości sprawy dotyczyły następujących kwestii:

Wiza pobytowa

Po ogłoszeniu przez Trybunał wyroku z dnia 14.4.2005 r. (zob. punkt 2), Komisja postanowiła wysłać w dniu 13.12.2005 r. pismo do Hiszpanii z formalnym zawiadomieniem, na podstawie art. 228 traktatu WE. Chociaż wymóg posiadania wizy pobytowej przez członków rodziny, którzy są obywatelami państwa trzeciego, został zniesiony w drodze zaleceń administracyjnych, wyrok Trybunału nie może być za uznany prawidłowo wykonany do czasu zniesienia zakwestionowanego przepisu prawa krajowego.

Dowód posiadania środków na podstawie dyrektywy 93/96 i odrębny dowód posiadania środków od członków rodziny

Na mocy dyrektywy 93/96, zgodnie z wykładnią podaną w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, w szczególności jego wyrokach z dnia 25.5.2000 r. w sprawie C-424/98 Komisja przeciwko Republice Włoskiej i z dnia 20.9.2001 r. w sprawie C-184/99, Grzelczyk , państwa członkowskie nie mogą wymagać od studentów, korzystających z praw przyznanych im w dyrektywie 93/96, przedstawienia dowodu lub gwarancji posiadania środków w określonej wysokości, lecz muszą uznać za wystarczające oświadczenie lub inny równoważny środek, w zależności od wyboru studenta, zapewniające odpowiednie władze o posiadaniu wystarczających środków na utrzymanie własne i członków rodziny.

W dniu 13.12.2005 r. Komisja postanowiła wysłać Włochom uzasadnioną opinię w odniesieniu do dekretu prezydenta Republiki z dnia 18.1.2002 nr 54, w której stwierdza, że tekst tego aktu jest sprzeczny z przepisami dyrektywy 93/96, ponieważ przewiduje, że studenci są zobowiązani przedstawić dowód posiadania wystarczających środków, i sprzeczny z trzema dyrektywami, ponieważ wymaga od członków rodzin przedstawienia dowodów posiadania wystarczających środków, niezależnie od dowodów przedłożonych przez obywatela Unii.

Komisja postanowiła zamknąć sprawę o naruszenie z dnia 14.12.2004 r., wniesioną przeciwko Francji. Uzasadniona opinia została wysłana przez Komisję w dniu 19.12.2002 r. w odniesieniu do wymogu zawartego w dekrecie nr 94-211 z 11.3. 1994 r. i w okólniku z 19.6.1999 r., zgodnie z którym studenci są zobowiązani zapewnić właściwe władze, że mają do dyspozycji określoną kwotę środków na utrzymanie, a w praktyce, przedstawić wyciąg z rachunku bankowego. Sprawa została zamknięta, ponieważ Francja przyjęła ustawę 2003-1119 z dnia 26.11.2003 r. znoszącą obowiązek dla wszystkich obywateli Unii uzyskania pozwolenia na pobyt i zmieniła zakwestionowane przepisy.

W dniu 30.3.2004 r. Komisja postanowiła zamknąć również sprawę o niewłaściwe stosowanie krajowych środków transpozycji przez Niderlandy, w związku z odmową wydania niemieckiemu studentowi pozwolenia na pobyt, ponieważ nie przedstawił on wyciągu z rachunku bankowego. W wyniku interwencji Komisji student otrzymał pozwolenie na pobyt bez konieczności przedstawiania takiego dowodu.

Źródło i trwały charakter środków na podstawie dyrektywy 90/364

Zgodnie z tym, co zostało potwierdzone w wyroku w sprawie Chen , dyrektywa 90/364 nie ustanawia żadnych warunków dotyczących pochodzenia wystarczających środków wymaganych od obywatela Unii ubiegającego się o przyznanie prawa pobytu na mocy tej dyrektywy.

Komisja w dniu 3.4.2003 r. wysłała uzasadnioną opinię do Niderlandów między innymi w sprawie przepisów krajowych wymagających od obywateli Unii posiadania trwałych wystarczających środków na okres minimum roku, które muszą być osobiste. Służby Komisji rozważają ewentualność wniesienia sprawy do Trybunału.

W dniu 30.9.2003 r. Komisja wniosła do Trybunału Sprawiedliwości skargę przeciwko Belgii (sprawa-408/03) o niewypełnienie przez to państwo obowiązku wynikającego z art. 18 traktatu WE i dyrektywy 90/364, w związku z uzależnieniem przyznania prawa pobytu obywatelom Unii od posiadania przez nich wystarczających osobistych środków. W swojej opinii z 25.10.2005 r. rzecznik generalny podtrzymał stanowisko Komisji.

Przeciwko Belgii wszczęto drugą procedurę o naruszenie, w związku ze skargą w tej sprawie.

W dniu 18.10.2004 r. Komisja wysłała formalne zawiadomienie do Luksemburga dotyczące skargi niemieckiej obywatelki, której odmówiono przyznania prawa pobytu na podstawie dyrektywy 90/364, ponieważ nie miała ona osobistych środków, mimo że jej rodzice i matka narzeczonego wyrazili zgodę na pokrycie kosztów utrzymania. Odpowiedź Luksemburga jest obecnie na etapie badania.

Konsekwencje zwrócenia się do pomocy społecznej

Zgodnie z tym, co stwierdził Trybunał Sprawiedliwości w sprawach Grzelczyk i Trojani , państwa członkowskie mogą uznać, że osoby korzystające z uregulowań dyrektyw 90/364 lub 93/96, które zwróciły się do pomocy społecznej, przestały spełniać warunki uprawniające do prawa pobytu i mogą podjąć środki, w granicach określonych w prawie wspólnotowym, polegające albo na cofnięciu dokumentu pobytowego albo odmowie jego przedłużenia. Niemniej jednak w żadnym razie takie środki nie są automatyczną konsekwencją dla obywatela Unii, który jest studentem lub osobą nieaktywną zawodowo, która zwróciła się do pomocy społecznej.

W swojej uzasadnionej opinii, o której mowa powyżej, przesłanej Niderlandom w dniu 3.4.2003 r., Komisja uznała, że niderlandzkie przepisy prawa, które przewidują, że jeżeli obywatel Unii zwrócił się do pomocy społecznej nie przysługuje mu prawo pobytu lub zostaje ono automatycznie zawieszone, są sprzeczne z dyrektywą 90/364.

Dokumenty wymagane w celu wydania pozwolenia na pobyt lub zmiany wpisanego w nim adresu

Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości (sprawa C-363/89 Roux, z 5.2.1991 r. i sprawa C-376/89 Giagounidis , z 5.3.1991 r.), wymogi dotyczące wjazdu i pobytu obywateli Unii, korzystających z prawa do swobodnego przemieszczania się, a także dotyczące członków ich rodzin, są ujęte w odpowiednich przepisach prawa wspólnotowego i mają charakter wyczerpujący w tym sensie, że jedynymi dokumentami, których władze państw członkowskich mogą wymagać są te, które zostały wyraźnie przewidziane w obowiązującym prawodawstwie Wspólnoty.

W dniu 18.10.2004 r. zostało wysłane formalne zawiadomienie do Francji w sprawie wymogów, ustanowionych przez władze francuskie w odniesieniu do obywateli Unii i członków ich rodzin w okólniku z dnia 6.12.2000 r., polegających na wprowadzeniu obowiązku przedstawienia kilku dokumentów świadczących o ich stanie cywilnym i miejscu stałego zamieszczania przy ubieganiu się o pozwolenie na pobyt, oraz w sprawie skargi dotyczącej podobnych wymogów przy zmianie adresu widniejącego w pozwoleniu na pobyt. W dniu 12.12.2005 r. wysłano dodatkowe formalne zawiadomienie, ponieważ przepisy okólnika wciąż obowiązują, mimo że zakwestionowane praktyki zostały zaniechane i przepisy prawa w dalszym ciągu przewidują wydanie pozwolenia na pobyt, jeżeli obywatel Unii wystąpi z takim wnioskiem.

W dniu 21.12.2005 r. wysłano zawiadomienie do Hiszpanii w sprawie jej wymagań w stosunku do emerytowanego obywatela brytyjskiego, który spędza więcej niż trzy miesiące w roku w Hiszpanii, a nie chce przenieść się na stałe do tego kraju, dotyczących przedstawienia formularza 121, przewidzianego w rozporządzeniu 1408/71, w celu uzyskania pozwolenia na pobyt w Hiszpanii. Komisja uważa, że takie żądanie jest sprzeczne z dyrektywą 90/365, która nie wymaga składania żadnych specjalnych formularzy ubezpieczenia chorobowego w celu uzyskania pozwolenia na pobyt. Jest ono również sprzeczne z rozporządzeniem 1408/71, które przewiduje, że w wypadku czasowego pobytu osoby będące na emeryturze korzystają z formularza 111. Ten formularz, począwszy od czerwca 2004 r., został zastąpiony europejską kartą ubezpieczenia zdrowotnego.

Automatyczny nakaz opuszczenia terytorium w wypadku niedostarczenia dokumentów w wyznaczonym terminie

W skardze przeciwko Belgii wniesionej do Trybunału Sprawiedliwości w dniu 30.3.2003 r. w sprawie C-408/03, Komisja zwróciła się o stwierdzenie, że Belgia nie wywiązała się z obowiązków wynikających między innymi z dyrektywy 90/364, przewidując możliwość automatycznego nakazu opuszczenia państwa obywatelom Unii, którzy w wyznaczonym terminie nie przedstawili dokumentów niezbędnych do uzyskania dokumentu pobytowego.

Dyskryminacyjne kary za niedopełnienie obowiązku uzyskania lub przedłużenia pozwolenia na pobyt

W dniu 7.3.2003 r. Komisja wniosła do Trybunału Sprawiedliwości skargę przeciwko Hiszpanii ( sprawa C-108/03 ) o niedopełnienie obowiązków wynikających między innymi z art. 39, 43 i 49 traktatu WE ponieważ obywatele Unii niebędący obywatelami Hiszpanii są w tym państwie traktowani, pod względem stopnia uchybienia i skali grzywien za naruszenie przepisów dotyczących dokumentów pobytowych, niewspółmiernie inaczej niż obywatele hiszpańscy, którzy dopuszczają się podobnego naruszenia z tytułu niedopełnienia obowiązku uzyskania lub przedłużenia krajowych dokumentów tożsamości.

W swojej odpowiedzi na wniosek Komisji skierowany do Trybunału Hiszpania stwierdziła, że zgłosiła Komisji przyjęcie dekretu królewskiego 178/2003 z dnia 14.2.2003 r., w którym został zniesiony obowiązek uzyskania pozwolenia na pobyt dla obywateli Unii, za wyjątkiem osób nieaktywnych zawodowo. Komisja postanowiła wycofać sprawę w dniu 22.7.2003 r.

Pozwolenie na pobyt stały – dyskryminacja ze względu na przynależność państwową

W dniu 17.6.2003 r. Komisja wniosła do Trybunału Sprawiedliwości skargę przeciwko Francji ( sprawa C-258/03 ), ponieważ Francja, ustanawiając na mocy dekretu 94-221 z dnia 11.3.1994 r. warunek wzajemności w odniesieniu do wydania pozwolenia na pobyt stały obywatelom innych państw członkowskich, nie wypełniła obowiązków wynikających z art. 12 traktatu WE.

Francja zniosła wymóg wzajemności przewidziany w wyżej wymienionej ustawie 2003-1119 i Komisja postanowiła wycofać sprawę w dniu 30.3.2004 r.

Koszt pozwolenia na pobyt

Po wprowadzeniu przez Grecję zmian do ustawy nr 2910/2001 Komisja w dniu 7.7.2004 r. postanowiła zamknąć procedurę w sprawie naruszeń przeciwko temu państwu w odniesieniu do kosztów wydania pozwoleń na pobyt, których wysokość była dyskryminująca w stosunku do kosztów wydania krajowych dokumentów tożsamości.

PRZEGLąD śRODKÓW TRANSPOZYCJI W NOWYCH PAńSTWACH CZłONKOWSKICH

W dziesięciu nowych państwach członkowskich środki transpozycji przyjęto przed przystąpieniem tych państw do UE. Ostatnie krajowe środki transpozycji zostały zgłoszone Komisji w styczniu 2005 r. W okresie objętym sprawozdaniem nie wpłynęły żadne skargi dotyczące stosowania dyrektyw w tych państwach członkowskich.

Tabela zawierająca przegląd krajowych środków transpozycji znajduje się w Załączniku.

Nowa dyrektywa 2004/38 – najważniejsze innowacje

W okresie objętym sprawozdaniem głównym osiągnięciem było przyjęcie przez Parlament Europejski i Radę dyrektywy 2004/38, która jest bardzo ważnym krokiem naprzód w ewolucji prawa swobodnego przemieszczania się, od zwykłego prawa o charakterze ekonomicznym do prawa będącego wyrazem rzeczywistego obywatelstwa Unii.

Dyrektywa skupia w jednym dokumencie dorobek prawny Wspólnoty w zakresie swobody przemieszczania się i pobytu, w tym także uregulowania zawarte w trzech dyrektywach, nadając temu prawu większą przejrzystość i czyniąc je łatwiejszym do stosowania, zarówno dla obywateli Unii, jaki i krajowych organów administracyjnych.

Nieprzekraczalnym terminem transpozycji przepisów dyrektywy jest dzień 30.4.2006 r.

Najważniejsze innowacje są następujące:

- dyrektywa rozszerza zakres praw obywateli Unii w związku z łączeniem rodzin, obejmując zarejestrowanych partnerów, i przyznaje nowe prawa członkom rodziny na wypadek śmierci obywatela Unii lub ustania związku małżeńskiego bądź zarejestrowanego związku partnerskiego;

- dyrektywa wprowadza uproszczenie w odniesieniu do korzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się poprzez ograniczenie formalności niezbędnych do jego wykonania. Obywatele Unii i członkowie ich rodzin mogą przebywać przez okres do trzech miesięcy bezwarunkowo i bez konieczności dopełnienia jakichkolwiek formalności poza obowiązkiem posiadania ważnego dokumentu tożsamości lub paszportu;

- obywatele Unii nie będą już zobowiązani do uzyskania dokumentu pobytowego w związku z przebywaniem przez okres dłuższy niż trzy miesiące w państwie członkowskim będącym ich miejscem pobytu: w tym wypadku wystarczy zarejestrowanie się we właściwym organie, a dopełnienie tego obowiązku będzie wymagane jedynie wówczas, gdy przyjmujące państwo członkowskie uzna to za konieczne. Te kroki w kierunku zmniejszenia barier biurokratycznych są zgodne z przedsięwzięciami już podjętymi przez wiele państw członkowskich w celu zniesienia wymogu posiadania dokumentu pobytowego.

Dyrektywa utrzymuje wymóg, zgodnie z którym obywatele Unii są zobowiązani wykazywać aktywność zawodową lub, w wypadku osób nieaktywnych ekonomicznie, posiadać wystarczające środki i pełne ubezpieczenie zdrowotne, by móc osiedlić się w innym państwie członkowskim;

- zasadniczą innowacją, którą wprowadza dyrektywa, w szczególności dla osób nieaktywnych zawodowo, jest to, że po pięciu latach nieprzerwanego legalnego przebywania w przyjmującym państwie członkowskich, obywatele Unii i członkowie ich rodzin nabywają prawo do stałego pobytu, które nie będzie podlegało żadnym warunkom. To prawo jest prawdziwym wyrazem obywatelstwa Unii;

- dyrektywa wyraźnie potwierdza prawo obywateli Unii i członków ich rodzin, przebywających na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego na podstawie tej dyrektywy, do równego traktowania na takich samych zasadach jak obywateli tego państwa członkowskiego.

Zostały jednak przewidziane dwa odstępstwa: przyjmujące państwo członkowskie nie ma obowiązku przyznawać uprawnień do korzystania z systemu pomocy społecznej w ciągu pierwszych trzech miesięcy pobytu studentom i innym osobom nieaktywnym ekonomicznie, ani nie jest zobowiązane, przed nabyciem przez daną osobę prawa do stałego pobytu, przyznania pomocy na utrzymanie w związku ze studiami w formie stypendiów lub pożyczek wyżej wymienionym osobom;

- i wreszcie, dyrektywa ogranicza zakres uprawnień państw członkowskich do odmowy prawa pobytu obywatelom Unii i członkom ich rodzin ze względu na porządek publiczny, bezpieczeństwo publiczne i zdrowie publiczne a także z uwagi na niespełnieni warunków pobytu. Dyrektywa wyraźnie przewiduje, że podjęcie kroków dotyczących wydalenia nie jest automatyczną konsekwencją zwrócenia się obywatela Unii lub członka jego rodziny do pomocy społecznej w przyjmującym państwie członkowskim.

Dyrektywa zapewnia większą ochronę przed wydaleniem ze względu na porządek publiczny, bezpieczeństwo publiczne i zdrowie publiczne obywateli Unii i członków ich rodzin, którzy nabyli prawo do stałego pobytu oraz ogranicza, do przypadków uzasadnionych nadrzędnymi względami bezpieczeństwa publicznego, możliwości wydalenia członków Unii, którzy mieszkali w państwie członkowskim przez dziesięć poprzednich lat lub są osobami nieletnimi.

Dyrektywa wzmacnia istniejące zabezpieczenia proceduralne przeciwko wydaleniu i rozszerza ich zakres na wydalenia ze względu na niespełnienie warunków pobytu.

W celu zapewnienia, że obywatele Unii są właściwie informowani o przysługujących im prawach, dyrektywa wymaga, by państwa członkowskie informowały ich o prawach wynikających z jej przepisów, szczególnie w drodze kampanii mających na celu podnoszenie świadomości. W tym samym celu Komisja opublikowała na swojej stronie internetowej zbiór odpowiednich przepisów, a także porównanie aktualnego acquis z przepisami dyrektywy[5].

W celu monitorowania transpozycji przepisów dyrektywy przez państwa członkowskie i pomocy w wykonaniu tego zadania, Komisja zorganizowała w czerwcu 2005 r. i w styczniu 2006 r. dwa spotkania z ekspertami państw członkowskich.

WNIOSKI

Na zakończenie okresu objętego sprawozdaniem, piętnaście lat po przyjęciu dyrektyw w sprawie pobytu nieaktywnych zawodowo obywateli Unii, stosowanie ich przepisów można ocenić jako satysfakcjonujące, ponieważ obserwuje się coraz mniejszą liczbę naruszeń. Jednakże krajowe środki wprowadzania w życie tych przepisów w sześciu państwach członkowskich są w dalszym ciągu przedmiotem procedur o naruszenie w związku z brakiem zgodności lub niewłaściwym stosowaniem, przede wszystkim ze względu na restrykcyjną interpretację przepisów dyrektyw. W okresie objętym sprawozdaniem Komisja również otrzymała skargi w sprawach, które w wielu wypadkach mogły być rozstrzygnięte przez rozpoczęciem procedury o naruszenie.

Systemy takie jak sieć SOLVIT [6], EUROPE DIRECT[7] i Biuro Porad dla Obywateli ( Citizens Signpost Service )[8] w dalszym ciągu stanowią bezcenne narzędzia pomocy obywatelom w załatwianiu spraw wymagających szybkiego rozwiązania - którego nie może zapewnić procedura o naruszenie z uwagi na swoje ograniczenia - lub w uzyskaniu użytecznych informacji.

Nowa dyrektywa 2004/38 przyczynia się do udoskonalenia istniejącego prawodawstwa i dostarcza rozwiązań wielu konkretnych problemów powstających w związku ze stosowaniem trzech dyrektyw: stanowi jeden prosty dokument regulujący kwestie związane z podstawowym prawem do swobodnego przemieszczania się i pobytu, które jest najbardziej ewidentnym prawem związanym z obywatelstwem Unii; ułatwia korzystanie z prawa pobytu poprzez ograniczenie formalności administracyjnych i związanych z nimi kosztów oraz wprowadza prawo do stałego pobytu po pięcioletnim okresie zamieszkiwania w przyjmującym państwie członkowskim, które będzie nie tylko bezwarunkowe ale także zapewni pełne jednakowe traktowanie nieaktywnych zawodowo obywateli Unii takie, z jakiego korzystają obywatele danego państwa członkowskiego. Dyrektywa ogranicza zakres stosowania środka dotyczącego wydalenia obywateli Unii i członków ich rodzin. I wreszcie, wyroki Trybunału i wyjaśnienia zawarte w dyrektywie pomogą w zapobieganiu naruszeniom w przyszłości.

Komisja ściśle monitoruje postęp transpozycji przepisów dyrektywy i będzie traktować priorytetowo swoje działania mające na celu zapewnienie, że nastąpiło prawidłowe przeniesienie jej przepisów do krajowego porządku prawnego.

[1] Dz.U. L 180 z 13.7.1990, str. 26

[2] Dz.U. L 180 z13.7.1990, str. 28

[3] Dz.U. L 317 z 18.12.1993, str. 59

[4] Dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Państw Członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. L 158 z 30.4.2004, str. 77)

[5] http://europa.eu.int/comm/justice_home/doc_centre/citizenship/movement/doc/free_movement_281004_en.pdf

[6] http://europa.eu.int/comm./internal_market/solvit

[7] http://europa.eu.int/europedirect/index_en.htm. Bezpłatny numer telefonu: 00 800 67 89 10 11.

[8] http://europa.eu.int/citizensrights/signpost/front_end/index_en.htm .