SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO

na temat kwestii skutków przelewu lub subrogacji wierzytelności dla osób trzecich oraz kwestii pierwszeństwa przenoszonej wierzytelności przed prawami innych osób

1.WPROWADZENIE

1.1.Przelew wierzytelności z perspektywy unii rynków kapitałowych

W planie działania na rzecz tworzenia unii rynków kapitałowych stwierdzono, że mimo znacznych postępów poczynionych w ostatnich dekadach na rzecz rozwoju jednolitego rynku kapitałowego, nadal istnieje wiele ugruntowanych i głęboko zakorzenionych przeszkód utrudniających realizację inwestycji transgranicznych. Jedna ze stwierdzonych przeszkód wynika z różnic w podejściu w poszczególnych krajach do skutków przelewu wierzytelności dla osób trzecich, co komplikuje zastosowanie tego instrumentu jako zabezpieczenia transgranicznego, zwłaszcza w przypadku udzielania kredytów bankowych jako zabezpieczenia finansowego w operacjach kredytowych banku centralnego lub w przypadku sekurytyzacji; różnice te utrudniają także inwestorom oszacowanie ryzyka instrumentów dłużnych. Aby ułatwić inwestycje transgraniczne, w planie działania na rzecz tworzenia unii rynków kapitałowych przewidziano, że „Komisja [...] zaproponuje jednolite przepisy w celu określenia z pewnością prawa, które przepisy prawa krajowego mają zastosowanie do skutków cesji wierzytelności dla osób trzecich” oraz że działania to zostanie podjęte do 2017 r.. Niniejsze sprawozdanie to pierwszy krok na drodze do określenia podstawowych problemów związanych z brakiem jednolitych przepisów dotyczących prawa mającego zastosowanie do skutków przelewu wierzytelności dla osób trzecich oraz uwzględniania kolejności przenoszonych wierzytelności i możliwych rozwiązań, które można przyjąć w celu wyeliminowania tych problemów.

1.2.Pojęcie przelewu wierzytelności

Przelew wierzytelności to mechanizm prawny, który umożliwia zarówno zwykłe przeniesienie roszczeń jednej osoby na drugą, jak i złożone operacje finansowe służące finansowaniu działalności podmiotów gospodarczych, takie jak umowy o zabezpieczenie finansowe, faktoring i sekurytyzacja. Istota przelewu wierzytelności polega na przeniesieniu przez wierzyciela („zbywca/cedent”) na inną osobę („nabywca/cesjonariusz”) swoich roszczeń wobec dłużnika. Przykłady typowych transakcji przelewu wierzytelności podano poniżej (pkt 2.1).

Wraz ze wzrostem wzajemnych powiązań między rynkami krajowymi przelew wierzytelności często obejmuje element transgraniczny, co może prowadzić do kolizji obowiązujących przepisów prawa. Dla sprawnego przebiegu operacji przelewu wierzytelności najważniejsza jest pewność prawa co do przepisów, które mają zastosowanie do różnych stosunków w danej sytuacji. Większa pewność prawa skutkuje większą dostępnością kapitału i kredytów w wymiarze transgranicznym oraz przystępniejszymi stawkami – co jest szczególnie korzystne dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), natomiast w perspektywie długofalowej ułatwia transgraniczny przepływ towarów, usług i kapitału.

1.3.Obowiązujące prawodawstwo UE

Cel zwiększenia pewności prawa w dziedzinie przenoszenia wierzytelności w Unii Europejskiej osiągnięto w drodze harmonizacji przepisów dotyczących norm kolizyjnych w rozporządzeniu (WE) nr 593/2008 w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (rozporządzenie Rzym I). Przepisy te stanowią, że stosunek między zbywcą i nabywcą wierzytelności przysługującej wobec innej osoby („dłużnik”) podlega prawu, które zgodnie z niniejszym rozporządzeniem jest właściwe dla umowy zawartej między zbywcą i nabywcą.. Zharmonizowane przepisy mają też chronić dłużnika, którego wierzytelności przelano, tak aby jego zobowiązania wobec nabywcy nie przekraczały wartości zobowiązań, które miał wobec wierzyciela/zbywcy. W konsekwencji prawo regulujące przelaną wierzytelność – jedyne prawo, którego zastosowania dłużnik może w uzasadniony sposób się spodziewać – będzie również rozstrzygało o stosunku między nabywcą wierzytelności a dłużnikiem, zbywalności wierzytelności, przesłankach skuteczności przelewu wobec dłużnika oraz spełnieniu świadczenia ze skutkiem zwalniającym dla dłużnika. W obowiązującym rozporządzeniu brakuje jednak ważnego elementu, który dotyczy prawa regulującego skuteczność przelewu wierzytelności wobec osób trzecich. Jest to zasadnicza kwestia dla zapewnienia pewności prawa w transgranicznych operacjach przelewu wierzytelności.

Niniejsze sprawozdanie sporządzono w celu wywiązania się ze zobowiązania prawnego na mocy art. 27 ust. 2 rozporządzenia Rzym I, nakładającego na Komisję obowiązek przedłożenia sprawozdania na temat kwestii skuteczności przelewu lub subrogacji wobec osób trzecich oraz kwestii pierwszeństwa przenoszonej wierzytelności przed prawami innych osób.

1.4.Transakcje z użyciem papierów wartościowych i transakcje przelewu wierzytelności

Poza niepewnością w obszarze przelewu wierzytelności, w Planie działania na rzecz tworzenia rynków kapitałowych zwrócono uwagę na podobną niepewność w kontekście transgranicznych transakcji z użyciem papierów wartościowych. Papiery wartościowe i wierzytelności często są przedmiotem podobnych transakcji finansowych, takich jak zabezpieczenie.

Aby ograniczyć ryzyko systemowe, nieodzowne w systemach płatności i rozrachunku papierów wartościowych, ryzyko kredytowe w transakcjach finansowych w drodze zapewnienia zabezpieczeń w formie gotówki, instrumentów finansowych i należności kredytowych, lub w celu wykonania praw rzeczowych na wypadek reorganizacji i likwidacji instytucji kredytowych, w dziedzinie papierów wartościowych przyjęto prawodawstwo sektorowe obejmujące normy kolizyjne. Te szczególne normy kolizyjne mają zastosowanie w państwach członkowskich UE i wskazują prawo państwa, w którym znajduje się odpowiedni rejestr, rachunek lub centralny system depozytowy. Istnieją jednak różnice, jeśli chodzi o wdrożenie czy stosowanie tych norm w państwach członkowskich. Skutkuje to brakiem pewności prawa i dodatkowymi kosztami, które z kolei mogą prowadzić do powstawania przeszkód w sprawnej realizacji operacji finansowych na rynku wewnętrznym.

Również w obszarze papierów wartościowych nie ustanowiono dotychczas ogólnego stanowiska w kwestii norm kolizyjnych. Do tej pory nie zharmonizowano też na poziomie UE prawa materialnego dotyczącego papierów wartościowych, mimo przyjętego ostatnio unijnego prawodawstwa w obszarze infrastruktury rynku finansowego, w tym rozporządzenia w sprawie infrastruktury rynków europejskich, rozporządzenia w sprawie centralnych depozytów papierów wartościowych oraz dyrektywy w sprawie rynków instrumentów finansowych/rozporządzenia w sprawie rynków instrumentów finansowych, jak również mimo prac prowadzonych od kilku lat.

W związku z podobnymi celami, które mogą być realizowane za sprawą transakcji z użyciem wierzytelności i papierów wartościowych, przydatne może być skoordynowanie wszelkich prac nad normami kolizyjnymi w odniesieniu do obu rodzajów transakcji. Jest to tym bardziej wskazane z uwagi na niewyraźne w praktyce różnice między „wierzytelnością” a „papierem wartościowym”.

1.5.Instrumenty międzynarodowe

Problemy związane z normami kolizyjnymi w kontekście transakcji z użyciem wierzytelności i papierów wartościowych są przedmiotem prac na poziomie międzynarodowym. W 2001 r. przyjęto Konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych o przelewie wierzytelności w handlu międzynarodowym. Konwencja dotychczas nie weszła w życie. Jej zasady uwzględniono w przewodniku legislacyjnym UNCITRAL dotyczącym transakcji zabezpieczonych (ang. UNCITRAL Legislative Guide on Secured Transactions), wydanym w 2007 r. przez Komisję UNCITRAL. Do tej pory nie weszła też w życie Konwencja haska w sprawie prawa właściwego dla niektórych praw dotyczących papierów wartościowych zapisanych na rachunku w instytucji pośredniczącej z 2006 r.

1.6.Badanie zewnętrzne i konsultacje