WKŁAD UE W REALIZACJĘ ZREFORMOWANEGO PROJEKTU ITER

I.Wprowadzenie

Przewiduje się, że synteza jądrowa, jako niemal niekończące się źródło energii przyjazne klimatowi, będzie odgrywać ważną rolę w krajobrazie energetycznym Europy w przyszłości. Reakcja termojądrowa nie powoduje emisji gazów cieplarnianych ani długotrwałego promieniowania, a paliwo jest powszechnie dostępne i praktycznie nieograniczone. Do końca tego stulecia, w miarę wycofywania paliw kopalnych z koszyka energetycznego, synteza jądrowa mogłaby stać się właściwym uzupełnieniem energii ze źródeł odnawialnych. Jest to szczególnie ważne w związku z porozumieniem z Paryża w 2015 r. oraz zobowiązaniem UE do odegrania wiodącej roli w dekarbonizacji gospodarki i przeciwdziałaniu zmianie klimatu w możliwie najbardziej opłacalny sposób.

Dzięki postępom w badaniach nad syntezą jądrową, ITER (łac. sposób) chce poprzez jej wykorzystanie zwiększyć szansę na zaspokojenie dużej części naszego zapotrzebowania na energię elektryczną. ITER, rozpoczęty w 2005 r. i angażujący obecnie siedmiu międzynarodowych partnerów (Euratom, Stany Zjednoczone, Rosję, Japonię, Chiny, Koreę Południową oraz Indie), stał się przełomowym projektem w budowie i eksploatacji eksperymentalnej instalacji, której celem jest udowodnienie w sposób naukowy, że wykorzystanie syntezy jądrowej jako źródła energii odnawialnej w przyszłości jest możliwe do zrealizowania.

Europa odgrywa główną rolę w ramach tego projektu z 45 % udziałem w kosztach budowy, z czego 80 % pochodzi z budżetu UE, a pozostałe 20 % płaci Francja jako gospodarz ITER (udział finansowy każdego z pozostałych członków projektu wynosi około 9 %). Powyższy podział kosztów ulegnie zmianie w fazie operacyjnej, gdzie wkład Europy wyniesie 34 %. Do budowy instalacji ITER potrzeba ponad 10 mln komponentów, które powstają w fabrykach na całym świecie. Około 75 % środków z tej inwestycji przeznacza się na tworzenie nowej wiedzy oraz zaawansowanych materiałów i technologii. Stanowi to dla europejskiego przemysłu technologii wysoko zaawansowanych oraz małych i średnich przedsiębiorstw cenną okazję do wprowadzania innowacji i tworzenia „produktów ubocznych”, które można wykorzystać w dziedzinach innych niż synteza jądrowa, takich jak szeroko rozumiany sektor energetyczny, transport lotniczy i narzędzia zaawansowane technologicznie, np. NMR – jądrowy rezonans magnetyczny.

W lipcu 2010 r. Rada UE upoważniła Komisję Europejską do zatwierdzenia w imieniu Euratomu podstawowych założeń ITER, co oparto na przypuszczeniu, że budowa instalacji zostanie zakończona oddaniem tzw. pierwszej plazmy w 2020 r. Rada UE ograniczyła budżet przeznaczony na etap budowy do wysokości 6,6 mld EUR do 2020 r. (wartości z 2008 r.). Środki te przeznaczone są również na pokrycie kosztów administracyjnych ponoszonych przez wspólne przedsięwzięcie Euratomu „Fusion for Energy” (F4E). Koszty na rzecz programu ITER należy postrzegać w kontekście ważnej transformacji energetycznej w Europie, określonej w strategii unii energetycznej, która według szacunków wymaga inwestycji na poziomie ok. 200 mld EUR rocznie w następnym dziesięcioleciu.

Od momentu przyjęcia założeń podstawowych w 2010 r. doszło do wielu opóźnień i przekroczenia kosztów, przede wszystkim w wyniku zmian dotyczących projektu oraz wyzwań produkcyjnych, jakie stawia pierwszy tego rodzaju projekt, jak również niedociągnięć w jego zarządzaniu. Z powodu opóźnień niemożliwe było dokończenie budowy zgodnie z zaplanowanym harmonogramem. W szczególności po mianowaniu nowego dyrektora generalnego organizacji ITER w 2015 r. Euratom poczynił intensywne starania w zakresie współpracy z pozostałymi członkami programu na rzecz poprawy zarządzania projektem oraz przestrzegania harmonogramu i ograniczenia przekraczania wydatków, co doprowadziło do pozytywnych postępów w zakresie budowy i produkcji.

Po przeprowadzonej kontroli przez niezależnych ekspertów, w czerwcu 2016 r. Rada ITER zatwierdziła ad referendum aktualizację harmonogramu oraz powiązanych z nim szacunkowych kosztów związanych z ukończeniem budowy instalacji ITER do pierwszej plazmy, co przewidziano na grudzień 2025 r. Jest to najwcześniejszy możliwy z technicznego punktu widzenia termin dla budowy ITER. W harmonogramie tym nie uwzględniono nieprzewidzianych okoliczności, zakładając tym samym, że główne zagrożenia można zminimalizować. Szczegółowy harmonogram na okres od pierwszej plazmy w grudniu 2025 r. do etapu pełnej eksploatacji instalacji z użyciem paliwa deuterowo-trytowego (tzw. etap deuterowo-trytowy) przewidzianego na 2035 r., został zaakceptowany jako podstawowe założenie projektu ITER przez Radę w listopadzie 2016 r. (powiązane z nim koszty zatwierdzono ad referendum).

Dzięki aktualizacji harmonogramu oraz powiązanych z nim kosztów Euratom zmieści się w budżecie uchwalonym przez Radę UE w 2010 r., tj. 6,6 mld EUR do 2020 r. (wartość z 2008 r.), co zapewni możliwość kontynuacji wszystkich niezbędnych umów służących postępom w budowie oraz minimalizacji dodatkowych opóźnień i przekroczeń kosztów. W komunikacie określono zasoby potrzebne do celów budowy ITER po 2020 r. zgodnie z aktualizacją podstawowych założeń.

W swoim komunikacie Komisja zwraca się do Parlamentu Europejskiego o poparcie oraz do Rady UE o upoważnienie Komisji do zatwierdzenia w imieniu Euratomu nowych podstawowych założeń ad referendum na posiedzeniu Rady ITER na szczeblu ministerialnym, które może się odbyć w 2017 r. Zatwierdzenie będzie w dalszym ciągu ad referendum, ponieważ wkład Euratomu z budżetu UE pozostaje bez uszczerbku dla wniosków Komisji, wyniku negocjacji dotyczących wyjścia Zjednoczonego Królestwa z Euratomu (Brexit) oraz wieloletnich ram finansowych na okres po 2020 r.

Brexit nie wpływa na ogólne zobowiązania prawne Euratomu w stosunku do ITER, które reguluje międzynarodowe porozumienie w sprawie ITER. Brexit będzie miał jednak wpływ na decyzje podejmowane w kontekście wieloletnich ram finansowych, a w rezultacie może mieć pośredni wpływ na dostępne środki finansowe Euratomu na rzecz ITER.

W tym właśnie kontekście zatwierdzenie ad referendum nowych podstawowych założeń przez Euratom zapewni konieczną stabilność w odniesieniu do projektu oraz zaangażowanych weń przedsiębiorstw i ośrodków badawczych, umożliwiając należyte dokończenie obecnych umów oraz uruchomienie w nadchodzących latach realizacji nowych niezbędnych umów. Pozwoli również na kontynuację współpracy z członkami ITER i ich agencjami wewnętrznymi na warunkach określonych w porozumieniu w sprawie ITER.

II. ITER – droga do niskoemisyjnego źródła energii w przyszłości oraz pobudzenia wzrostu i rozwoju technologicznego UE

Przyszłość syntezy jądrowej, jako realnego źródła energii, zależy od pomyślnej budowy i eksploatacji reaktora ITER. Już na obecnym etapie budowy ITER ma pozytywny wpływ na przemysł europejski oraz MŚP zaangażowane w produkcję tysięcy komponentów, które są niezbędne w pierwszym tego rodzaju zaawansowanym technologicznie przedsięwzięciu. Przykładem jest wyprodukowanie przez konsorcjum spółek europejskich nadprzewodników oraz modułów uzwojenia cewek pola toroidalnego dla ITER, co można uznać za znaczny postęp technologiczny, gdyż moduły uzwojenia w takim rozmiarze nie były do tej pory produkowane.

II.1 ITER – pozytywna inwestycja dla UE

Inwestycja Euratomu w budowę reaktora ITER przynosi istotne korzyści dla przemysłu europejskiego i środowiska badawczego. Od stycznia 2008 r. (początek projektu ITER) do grudnia 2016 r. Fusion for Energy przyznała w całej Europie 839 umów i dotacji o łącznej wartości ok. 3,8 mld EUR. Około 300 przedsiębiorstw, w tym MŚP, z około 20 różnych państw członkowskich UE oraz Szwajcarii, a także około 60 organizacji badawczych odniosło realne korzyści, angażując się w prace badawczo-rozwojowe, najnowocześniejsze technologie, projektowanie i produkcję komponentów dla ITER. Ponadto organizacja ITER, jak również agencje wewnętrzne oraz branże przemysłowe pozostałych uczestników programu podpisały umowy z europejskim sektorem przemysłowym na wsparcie produkcji ich własnych komponentów dla ITER.

Można już zauważyć znaczny postęp w budowie instalacji ITER. Na powierzchni 42 ha, wśród 39 planowanych budynków, kompleks tokamaka powstaje w bardzo szybkim tempie. Zakończono już budowę dwóch kondygnacji podziemnych i obecnie konstrukcja sięga powyżej poziomu gruntu. Znajdujące się w pobliżu 60-metrowa hala montażowa i hala obsługi zaplecza oraz oczyszczalnia są już ukończone. Kilka innych obiektów, takich jak zakład kriogeniki oraz chłodnie kominowe, znajdują się w zaawansowanej fazie budowy. W ciągu ostatnich 18 miesięcy rozpoczęto prace nad znaczną częścią pozostałych budynków. Obecnie w montażu znajduje się sześć transformatorów elektrycznych (dostarczonych przez Stany Zjednoczone oraz Chiny). Trwają również prace spawalnicze wszystkich komponentów podstawy kriostatu dostarczonych przez Indie. Fusion for Energy jest gotowa rozpocząć produkcję czterech wielkich cewek poloidalnych w kształcie pierścieni (o średnicy od 17 do 25 m) wewnątrz specjalnego budynku o długości 250 m.

Z uwagi na rozwój projektu, w nadchodzących latach nowe zamówienia oraz dotacje będą przyznawane nie tylko przez Fusion for Energy w ramach wkładu rzeczowego Euratomu, ale także coraz częściej przez organizację ITER w zakresie prac montażowych i nad oprzyrządowaniem niezbędnym do zakończenia budowy. Do 2025 r. organizacja ITER ma podpisać umowy zwłaszcza w zakresie diagnostyki, zdalnie sterowanych systemów grzewczych oraz rozwiązań zaawansowanych technologicznie na łączną sumę 1,8 mld EUR, otwierając tym samym nowe możliwości dla przemysłu i MŚP w tych regionach Europy, które nie odgrywały dotychczas znaczącej roli wśród beneficjentów.