KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 30.9.2015 COM(2015) 479 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Ocena końcowa wspólnego programu Eurostars (2008–2013)



1.Wprowadzenie W lipcu 2008 r. Parlament Europejski i Rada przyjęły decyzję dotyczącą udziału UE w finansowaniu wspólnego programu Eurostars („program Eurostars”). W decyzji w sprawie programu Eurostars ograniczono wkład finansowy UE do „wysokości nieprzekraczającej jednej trzeciej wkładów faktycznie dokonanych przez uczestniczące państwa członkowskie i inne uczestniczące kraje i nie wyższej niż 100 mln EUR”. Udział ten obejmował cały okres trwania siódmego programu ramowego w zakresie badań (2008–2013). Od tego czasu Parlament Europejski i Rada przyjęły nową decyzję dotyczącą dalszego udziału w finansowaniu nowego wspólnego programu Eurostars-2 w latach 2014–2020 („decyzja w sprawie programu Eurostars-2”). Program Eurostars ma na celu zapewnienie wsparcia finansowego na rzecz transnarodowych, prorynkowych projektów badawczych rozpoczętych i realizowanych przez prowadzące działalność w zakresie badań i rozwoju małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP). Przedsiębiorstwa te powinny mieć możliwość przeprowadzenia w ramach projektu większości prac w zakresie badań i rozwoju oraz powinny być w stanie wykorzystać jego wyniki komercyjnie, a tym samym poprawić swoją pozycję konkurencyjną. Projekty Eurostars opierają się na współpracy, co oznacza, że w każdym projekcie uczestniczyć powinno co najmniej dwóch partnerów (niezależne podmioty prawne) pochodzących z dwóch różnych państw uczestniczących, przy czym przynajmniej jeden z nich powinien być MŚP prowadzącym działalność w zakresie badań i rozwoju. Projekty nie mogą trwać dłużej niż trzy lata, a w ciągu dwóch lat od zakończenia projektu produkt będący wynikiem badań powinien być gotowy do wprowadzenia na rynek. Sekretariat EUREKA z siedzibą w Brukseli działa jako centralna jednostka wsparcia na potrzeby sieci i jest specjalną jednostką ds. wdrożenia programu. Sekretariat organizuje zaproszenia do składania wniosków, weryfikuje kwalifikowalność wniosków i wybiera projekty do finansowania. Jest również odpowiedzialny za przydzielanie wkładu finansowego UE. Krajowe organy finansujące w państwach uczestniczących w ramach swoich budżetów na badania i rozwój przeznaczają wkłady krajowe na rzecz programu Eurostars i finansują krajowych uczestników. Mechanizm finansowania nosi nazwę „wirtualnej wspólnej puli”. Podsumowując, program Eurostars działa w oparciu o ocenę scentralizowaną, ale jego finansowanie jest zdecentralizowane. W decyzji w sprawie programu Eurostars wprowadzono wymóg, aby dwa lata po rozpoczęciu programu Komisja przeprowadziła ocenę śródokresową oraz przedstawiła wyniki tej oceny Parlamentowi Europejskiemu i Radzie. Sprawozdanie śródokresowe zostało opublikowane w dniu 10 grudnia 2010 r., a Komisja przedłożyła swoje sprawozdanie informujące o tych wynikach w kwietniu 2011 r.. W decyzji w sprawie programu Eurostars wprowadzono również wymóg przeprowadzenia oceny końcowej programu na koniec jego realizacji oraz ponownie przedstawienia wyników tej oceny Parlamentowi Europejskiemu i Radzie. Grupa Makarow, grupa niezależnych ekspertów, której przewodniczy Marja Makarow, wiceprezes Akademii Fińskiej, przeprowadziła ocenę końcową opublikowaną w listopadzie 2014 r.. W celu dokonania oceny znaczenia, skuteczności, oddziaływania i trwałości programu grupa zastosowała metody jakościowe i ilościowe. W porównaniu z oceną śródokresową liczba wniosków, wnioskodawców i sfinansowanych projektów jest około trzy razy większa. W przeciwieństwie do oceny śródokresowej grupa Makarow mogła zatem dokonać obliczeń ilościowych i przeprowadzić kompleksową analizę ekonometryczną. Najważniejszym wnioskiem grupy Makarow jest to, że „wspólny program Eurostars skutecznie przyspieszył rozwój i innowacyjność produkcji MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju. Należy jednak usprawnić szereg aspektów dotyczących zarządzania i realizacji na szczeblu kierowniczym”. Głównym celem niniejszego sprawozdania jest poinformowanie Parlamentu Europejskiego i Rady o wynikach oceny końcowej, zgodnie z wymogiem określonym w decyzji w sprawie programu Eurostars. W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono krótkie podsumowanie oceny śródokresowej i sprawozdania z 2011 r. (sekcja 2), a następnie opisano najważniejsze ustalenia i zalecenia grupy Makarow (sekcja 3). Zgodnie ze sprawozdaniem z 2011 r. Komisja przedstawia również swoje uwagi dotyczące głównych aspektów oceny końcowej (sekcja 4). W oparciu o sprawozdanie grupy Makarow wspomniane uwagi są ukierunkowane na te aspekty programu Eurostars, które zdaniem Komisji można ulepszyć, w szczególności na kwestie poruszone już w ocenie śródokresowej. Komisja uwzględnia również decyzję w sprawie programu Eurostars-2 oraz fakt, że w tej decyzji i w nowej umowie o delegowaniu zadań uwzględniono już szereg zaleceń z oceny śródokresowej i oceny końcowej. 2.Ocena śródokresowa i sprawozdanie Komisji z 2011 r. Artykuł 13 ust. 2 decyzji w sprawie programu Eurostars stanowi, że: „Dwa lata po rozpoczęciu programu Komisja przeprowadza śródokresową ocenę wspólnego programu Eurostars, która obejmuje postępy w osiąganiu celów określonych w załączniku I. Ocena zawiera również zalecenia dotyczące najbardziej odpowiednich sposobów dalszego pogłębiania integracji naukowej, integracji zarządzania i integracji finansowej, oraz ocenę zdolności MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju, zwłaszcza do przystąpienia do wspólnego programu Eurostars, jak również jakości i skuteczności realizacji programu. Komisja przekazuje Parlamentowi Europejskiemu i Radzie wnioski z tej oceny wraz z uwagami oraz, w stosownych przypadkach, wnioski dotyczące zmiany niniejszej decyzji”. W ramach umowy o delegowaniu zadań z 2009 r. zawartej między Komisją Europejską a sekretariatem EUREKA określono wytyczne dotyczące stosowania kryteriów decyzji w sprawie programu Eurostars oraz określono konkretne kwestie, które należy uwzględnić w ocenie. Grupa niezależnych ekspertów wyznaczona przez Komisję przedłożyła sprawozdanie z oceny śródokresowej w grudniu 2010 r. Grupa stwierdziła, że: „Eurostars jest dobrym programem, który spełnia swoje cele i zapewnia wartość dodaną europejskim MŚP prowadzącym działalność w zakresie badań i rozwoju. Z tego powodu grupa niezależnych ekspertów uważa, że program Eurostars nie tylko należy kontynuować, ale najlepiej zwiększyć w przyszłości jego budżet. Mimo znacznych postępów nadal istnieją jednak możliwości dalszych usprawnień”. Ocena śródokresowa odbyła się w 2010 r., a sprawozdanie zawiera dane odnoszące się do czterech pierwszych dat granicznych: dwóch dat granicznych z 2008 r., jednej z 2009 r. i jednej z 2010 r.. W odniesieniu do pierwszych czterech dat granicznych otrzymano łącznie 1 127 wniosków od 3 790 wnioskodawców. Jeżeli chodzi o etap finansowania, sprawozdanie zawiera dane tylko z trzech pierwszych dat granicznych. Finansowanie zatwierdzono w przypadku 264 projektów, a łączny koszt projektów wyniósł 386 mln EUR. Zakończonych zostało tylko 14 projektów. W ciągu dwóch lat od powstania programu Eurostars do wiosny 2010 r. w jego ramach udało się zgromadzić całkowity budżet finansowania publicznego wynoszący 231,1 mln EUR, z czego 173,5 mln EUR pochodziło od państw uczestniczących, a 57,6 mln EUR z UE. W przypadku dwóch pierwszych dat granicznych średni czas oczekiwania na zawarcie umowy wynosił 11,4 miesiąca. Czas ten był bardzo zróżnicowany i wynosił od co najmniej 5,3 miesiąca do maksymalnie 26,8 miesiąca w przypadku pierwszej daty granicznej (średnia 11,8 miesiąca) oraz od co najmniej 6,3 miesiąca do maksymalnie 17,2 miesiąca w przypadku drugiej daty (średnia 11,0 miesiąca). W załączniku do umowy o delegowaniu zadań (pkt 5, „Oczekiwane wyniki i wskaźniki”) wskazano docelowy czas oczekiwania na zawarcie umowy wynoszący sześć miesięcy; ma on zostać osiągnięty przed zakończeniem pierwszej połowy realizacji programu. Za trzy najważniejsze mocne strony programu grupa uznała następujące elementy: 1)zapotrzebowanie w odniesieniu do programu przekroczyło początkowe oczekiwania, o czym świadczy duża liczba wniosków; program zmobilizował głównie MŚP prowadzące działalność w zakresie badań i rozwoju, których projekty były związane z rynkiem i miały charakter oddolny; 2)zarządzanie programem pod względem organizowania niezbędnej logistyki i infrastruktury uległo z czasem poprawie, a poziom satysfakcji organów krajowych i uczestników stale się zwiększa; oraz

3)ocenę centralną uznaje się za najlepszą praktykę w zakresie jasnej i przejrzystej organizacji oraz terminowego ukończenia. Grupa wskazała jednak pięć obszarów, które można ulepszyć: 1)harmonizacja i synchronizacja procedur krajowych; 2)zachęcanie do udziału większej liczby wnioskodawców, w szczególności MŚP, które nie mają wcześniejszych doświadczeń w zakresie współpracy międzynarodowej; 3)poprawa rozkładu geograficznego ekspertów technicznych oraz równowagi między specjalistyczną wiedzą techniczną i specjalistyczną wiedzą rynkową w ramach puli ekspertów; 4)zwiększenie widoczności wraz z równoczesnym zapewnieniem możliwości sfinansowania większej liczby projektów; oraz 5)kontynuowanie działań mających na celu organizację modelu „wirtualna wspólna pula”. W sprawozdaniu z oceny śródokresowej dla Parlamentu Europejskiego i Rady Komisja stwierdziła, że w sprawozdaniu grupy z oceny zawarto wszystkie aspekty wymienione w art. 13 ust. 2 decyzji w sprawie programu Eurostars oraz przedstawiono dodatkowe fakty, uwagi i zalecenia. Komisja uznaje całe sprawozdanie za integralną część procesu oceny śródokresowej, o którym mowa w art. 13 ust. 2. W swoich uwagach Komisja podkreśliła tylko najważniejsze ustalenia i zalecenia na przyszłość. Uwagi Komisji związane z oceną śródokresową, które nadal mają znaczenie w świetle oceny końcowej, dotyczyły zwłaszcza sposobu dalszego pogłębiania integracji nauki, zarządzania i finansów oraz poziomów jakości i skuteczności realizacji programu Eurostars. Komisja zgodziła się z zaleceniami grupy mającymi na celu dalsze przyspieszenie procesu integracji. Komisja wezwała państwa uczestniczące w programie Eurostars do uwzględnienia celu programu dotyczącego integracji poprzez większą harmonizację i uproszczenie zasad kwalifikowalności do finansowania oraz ujednolicenie praktyk w zakresie finansowania i wypłat. Komisja podkreśliła, że kryteria kwalifikowalności programu Eurostars powinny być stosowane powszechnie we wszystkich państwach uczestniczących; żadne z państw nie może ustanawiać warunków kwalifikowalności wykraczających poza warunki programu Eurostars. Komisja zgodziła się również z wnioskiem, aby sprawdzić podejście dotyczące częściowej (obejmującej 10 % całkowitych środków przeznaczonych na określony cel) „rzeczywistej” wspólnej puli. Jeżeli chodzi o jakość i skuteczność realizacji programu, Komisja poparła wnioski dotyczące poprawy procesu oceny centralnej w celu zapewnienia bezstronności, jakości i terminowości. Eksperci muszą mieć niezbędną wiedzę fachową, a lepsza jakość informacji zwrotnych przekazywanych wnioskodawcom przez osoby prowadzące ocenę zapewniłaby przejrzystość. Komisja zgodziła się również z zaleceniem dotyczącym skrócenia czasu oczekiwania na zawarcie umowy. Rada przedstawiła swoją opinię na temat oceny śródokresowej w konkluzjach z dnia 31 maja 2011 r.. Rada „Z ZADOWOLENIEM PRZYJMUJE opinię grupy, zgodnie z którą program Eurostars jest dobrze dostosowany do celów strategii „Europa 2020”, dobrze uzupełnia możliwości, jakie 7. program ramowy oferuje MŚP w zakresie międzynarodowej współpracy, a także okazał się atrakcyjny dla grupy docelowej, gdyż skutecznie dociera do europejskich MŚP działających w obszarze badań i rozwoju”; „Z ZADOWOLENIEM PRZYJMUJE zalecenie grupy, by kontynuować program Eurostars po 2013 roku; a także ROZWAŻY jego kontynuację w ogólnym kontekście przyszłych wspólnych ram strategicznych finansowania badań i innowacji”. 3.Ocena końcowa 3.1.Wprowadzenie Artykuł 13 ust. 3 decyzji w sprawie programu Eurostars stanowi: „Na koniec realizacji wspólnego programu Eurostars Komisja przeprowadza końcową ocenę programu. Wyniki tej końcowej oceny są przedstawione Parlamentowi Europejskiemu i Radzie”. Komisja przygotowała projekt zakresu uprawnień, określając mandat, zakres i cele oceny końcowej. Zakres uprawnień wraz z decyzją w sprawie programu Eurostars i umową o delegowaniu zadań stanowią dla grupy Makarow podstawę w odniesieniu do podejść, jakie należy przyjąć, i problemów, które należy rozwiązać. Dane przedstawione przez grupę Makarow obejmują 10 dat granicznych w latach 2008–2013. Sekretariat EUREKA otrzymał 3 548 wniosków od 11 733 wnioskodawców. Przeważającą większość wnioskodawców stanowiły MŚP (72 %), a średnia liczba uczestników konsorcjum wynosiła 3,3. Finansowanie zatwierdzono w przypadku 783 wniosków, a jego łączny koszt wyniósł 1 130 mln EUR. W trakcie trwania programu Eurostars liczba wniosków stale się zwiększała. Nie przekładało się to jednak odpowiednio na wzrost liczby zatwierdzonych wniosków o finansowanie, co oznacza, że poziom skuteczności zmalał z 42 % w 2008 r. do 17 % w 2013 r. Całkowite szacowane finansowanie publiczne w latach 2008–2013 wyniosło 472 mln EUR, co oznaczało stosunek finansowania UE (100 mln EUR) do finansowania krajowego (372 mln EUR) w wysokości 26,9 % (lub 21,2 % całkowitego finansowania publicznego). Sytuacja dotycząca średniego czasu oczekiwania na zawarcie umowy uległa poprawie w porównaniu z sytuacją, jaka miała miejsce podczas przeprowadzania oceny śródokresowej. Na przykład w przypadku trzeciej daty granicznej (2009 r.) średni czas oczekiwania na zawarcie umowy wynosił 435 dni, a do czasu ósmej daty granicznej w 2012 r. spadł on do 282 dni. W przypadku znacznej liczby państw czas oczekiwania na zawarcie umowy jest jednak wciąż stosunkowo długi. Grupa Makarow uważa, że czas oczekiwania na zawarcie umowy w ramach programu musi pilnie ulec poprawie, ponieważ znaczące różnice istniejące między państwami uczestniczącymi podają cały system w wątpliwość. 3.2.Metody Na potrzeby oceny końcowej grupa Makarow stosowała narzędzia jakościowe i ilościowe. Do najważniejszych metod należały: badanie źródeł wtórnych, wywiady z zainteresowanymi stronami i z MŚP, ankieta on-line z MŚP, które wnioskowały o finansowanie z programu Eurostars, oraz analizy ilościowe.

W ramach badania źródeł wtórnych grupa zebrała dokumenty od różnych grup zainteresowanych stron oraz przeanalizowała dane i informacje istotne z perspektywy kryteriów oceny programu Eurostars. Takie badanie źródeł wtórnych umożliwiło grupie zidentyfikowanie głównych problemów, wyzwań i pytań dotyczących realizacji programu Eurostars. Materiał źródłowy obejmował dokumenty ustawodawcze i przekrojowe, protokoły z posiedzeń grupy wysokiego szczebla EUREKA, dane statystyczne i dane przechowywane przez sekretariat EUREKA. Grupa Makarow przeprowadziła w Brukseli wywiady z dwoma przedstawicielami Komisji, trzema przedstawicielami EUREKA oraz z kadrą kierowniczą wyższego szczebla sekretariatu EUREKA. Poszczególni członkowie grupy przeprowadzili wywiady osobiste lub telefoniczne z 20 przedstawicielami krajowych organów zarządzających i administracyjnych programu Eurostars oraz z dyrektorami generalnymi 26 MŚP prowadzących działalność w 12 różnych państwach. Grupa sporządziła wytyczne w celu ustrukturyzowania wywiadów; wytyczne te były dostosowane do funkcji pełnionych przez osoby, z którymi przeprowadzano wywiady. Wszystkie wywiady udokumentowano na piśmie. Uwzględniono w nich szeroki zakres tematów. W ramach oceny w ankiecie on-line zapytano uczestników o ich doświadczenia z programem Eurostars. Grupa docelowa ankiety on-line ograniczała się do MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju oraz do innych MŚP. Ankieta on-line trwała od dnia 9 maja do 10 lipca 2014 r. Dzięki wiadomościom e-mail zawierającym linki do kwestionariusza on-line ankieta dotarła do 6 620 MŚP. Przygotowano dwa różne kwestionariusze: pierwszy był ukierunkowany na projekty, które uzyskały finansowanie, drugi zaś na projekty, które nie otrzymały finansowania. Uzyskano całkowity wskaźnik odpowiedzi wynoszący 46 % (72 % w przypadku dofinansowanych MŚP i 39 % w przypadku niedofinansowanych). Aby zrozumieć zakres wpływu programu Eurostars, grupa Makarow opracowała ekonometryczną ocenę wpływu w ramach scenariusza alternatywnego. W badaniu ekonometrycznym skupiono się głównie na tworzeniu miejsc pracy w MŚP uczestniczących w programie i na wynikach pod względem innowacyjności mierzonych według liczby zgłoszeń patentowych. W odniesieniu do gromadzenia danych wymagało to dopasowania danych – będących w posiadaniu sekretariatu EUREKA i dotyczących MŚP składających wnioski – do bazy danych Amadeus przedsiębiorstwa Bureau van Dijk, z której pozyskiwano informacje w postaci danych liczbowych dotyczących zatrudnienia. Ponadto dane w posiadaniu sekretariatu EUREKA dotyczące MŚP składających wnioski dopasowano do bazy danych PATSTAT Europejskiego Urzędu Patentowego (EPO Worldwide Patent Statistical Database). Powstała w ten sposób baza danych skupia informacje i dane szeregów czasowych dotyczące zatrudnienia i zgłoszeń patentowych wnioskodawcy, umożliwiając oszacowanie rezultatów oceny ekonometrycznej. 3.3.Ustalenia i ocena Grupa docelowa i zakres programu Grupa Makarow wskazała, że według MŚP uczestniczących w programie oraz według organów zarządzających i administracyjnych programu Eurostars program jest istotny z punktu widzenia potrzeb i celów grup docelowych. Uznaje się, że o takim „strategicznym dopasowaniu” świadczy wysokie zapotrzebowanie ze strony MŚP. Prawie wszystkie MŚP uczestniczące w programie planują ponownie wnioskować o udział w programie Eurostars, ponieważ odpowiada on ich potrzebom i celom. MŚP prowadzące działalność w zakresie badań i rozwoju stanowią zdecydowaną większość uczestników programu Eurostars i otrzymały ok. 75 % finansowania. Ponadto program był skuteczny w przypadku młodych i małych przedsiębiorstw oraz mikroprzedsiębiorstw. MŚP uczestniczące w programie mają już doświadczenie, jeżeli chodzi o uczestnictwo w krajowych i międzynarodowych programach finansowania, a większość z nich ma już wcześniejsze kontakty międzynarodowe. Grupa Makarow ustaliła jednak, że wnioski, które dotyczyły uczelni lub publicznych organizacji badawczych, miały większe szanse na uzyskanie finansowania. Sytuacja taka może wynikać z faktu, że zaangażowanie uczelni lub publicznej organizacji badawczej sugeruje wysoką jakość, lub że organizacje te mają większe doświadczenie w sporządzaniu dokumentów potrzebnych do złożenia wniosku lub że wnioski takie charakteryzowały się najlepszą równowagą między wysoką jakością naukową a znajomością rynku. Według grupy w ramach programu Eurostars, z uwagi na jego oddolny charakter, można zajmować się szerokim zakresem technologii innowacyjnych – począwszy od technologii informacyjnych i komunikacyjnych wraz z ich zastosowaniami oraz biotechnologii medycznej po energię (odnawialną) oraz technologie sterowania i kontroli. Zarządzanie strategiczne Grupa Makarow zauważa, że sekretariat EUREKA jest zasadniczo uważany za skutecznie działającą specjalną jednostkę ds. wdrożenia. Istnieje jednak potrzeba usprawnienia praktyk w zakresie zarządzania i administracji, podniesienia kwalifikacji personelu, opracowania i wdrożenia strategii marketingowej i promocyjnej oraz opracowania i utrzymania odpowiednio zorganizowanych systemu i bazy danych dotyczących zarządzania informacjami na użytek sekretariatu i innych organów zarządzających i administracyjnych programu Eurostars. Grupa uważa, że system zarządzania programu Eurostars funkcjonuje w odpowiedni sposób i że interakcja między krajowymi i centralnymi organami administracyjnymi jest skuteczna. Konieczne było jednak ustanowienie złożonego systemu zarządzania na potrzeby programu Eurostars w wymiarze międzynarodowym. Grupa wysokiego szczebla EUREKA regularnie omawia różne kwestie, które mają kluczowe znaczenie dla powodzenia programu Eurostars, przy czym niekoniecznie osiąga porozumienie w odniesieniu do działania lub uzgadnia wiążące zasady dla wszystkich państw. Synchronizacja i harmonizacja finansowania, zasady kwalifikowalności i adekwatność krajowych budżetów stanowią przedmiot wnikliwej analizy i wzmożonej dyskusji. Grupa Makarow twierdzi, że istnieje konieczność zwiększenia poczucia odpowiedzialności i zaangażowania grupy wysokiego szczebla w program Eurostars. Ma to zasadnicze znaczenie w kontekście ułatwienia synchronizacji i harmonizacji. Podobnie zaangażowanie krajowych organów finansujących w ramach struktury zarządzania jest wciąż ograniczone; powinny one zwiększyć zaangażowanie w celu osiągnięcia lepszej synchronizacji i harmonizacji. Ponadto dzięki programowi Eurostars MŚP umocniły swoją pozycję w sieci EUREKA i znacznie bardziej wyeksponowały swój wkład w europejską konkurencyjność i innowację. W ten sposób program Eurostars wywarł znaczący i długotrwały pozytywny wpływ na sieć EUREKA. Zarządzanie bieżące i działania Grupa Makarow uważa, że wirtualna wspólna pula była skuteczna i że stanowi preferowany mechanizm finansowania, ponieważ zachęca państwa do wnoszenia wkładu do programu Eurostars. W odpowiedzi na powodzenie programu kilka państw znacznie zwiększyło swój poziom wkładu w stosunku do wstępnie ustalonego poziomu. W ramach programu Eurostars nie uzyskano jeszcze jednak wszystkich korzyści wynikających ze stosowania wirtualnej wspólnej puli, ponieważ niektóre państwa, w szczególności Niemcy i Hiszpania, nie przeznaczyły wystarczającej kwoty finansowania na rzecz programu. Z tego względu niektóre spośród wybranych dobrych projektów są wykluczane z rankingu, co z kolei prowadzi do frustracji wśród MŚP będących wnioskodawcami. Grupa zgłasza, że synchronizacja finansowania wciąż stanowi najważniejsze wyzwanie dla programu Eurostars, chociaż wprowadzono już pewne usprawnienia. W niektórych przypadkach MŚP uczestniczące w programie napotykają duże trudności ze względu na dłuższy czas oczekiwania na zawarcie umowy. Niektóre krajowe organy finansujące stosują równoległe wymogi dotyczące wniosków i oceny oraz obowiązki podwójnej sprawozdawczości. Innym istotnym wyzwaniem dla programu Eurostars jest harmonizacja zasad finansowania. Grupa wysokiego szczebla uważa, że należy starać się sprostać temu wyzwaniu w ramach procesu odgórnego prowadzonego z inicjatywy ministerstw krajowych i UE. Koordynatorzy projektów krajowych uważają, że pełna harmonizacja nie jest możliwa: nie mogą oni na przykład zmienić odsetka finansowania lub górnej granicy finansowania w odniesieniu do poszczególnych MŚP. Innym problemem jest potrzeba większej harmonizacji zasad dotyczących zlecania podwykonawstwa odnoszących się do uczelni i publicznych organizacji badawczych. Proces oceny centralnej programu Eurostars okazał się skuteczny. Grupa Makarow uważa jednak za konieczną poprawę przejrzystości i mechanizmów informacji zwrotnych oraz usprawnienie procesu w celu ograniczenia czasu między złożeniem wniosku wstępnego a momentem, w którym będzie dostępne sprawozdanie z oceny. Czas oczekiwania na zawarcie umowy na początku programu Eurostars był długi, ale w trakcie pierwszego etapu uległ znacznemu skróceniu. Chociaż od 2012 r. znacznie wzrosła liczba ekspertów technicznych i ekspertów z doświadczeniem rynkowym, dalszej poprawy wymagają aspekty rozkładu geograficznego i równowagi płci. Krajowi koordynatorzy projektów również pragną uczestniczyć w procesie ulepszania bazy danych ekspertów. MŚP są zadowolone z poziomu otrzymywanych informacji na temat oceny ich projektów. Uznają, że obowiązki z zakresu sprawozdawczości i proces monitorowania są odpowiednie, a także uważają, że proces oceny jest jasny, przejrzysty i terminowy.

Finansowanie Grupa Makarow podkreśla, że jednym ze wskaźników powodzenia programu Eurostars był znaczący wzrost liczby wniosków, a zatem większe zapotrzebowanie na finansowanie publiczne. Liczba wniosków złożonych w ciągu roku wzrosła z 215 w 2008 r. do 948 w 2013 r. W okresie realizacji programu Eurostars doprowadziło to jednak do spadku odsetka złożonych wniosków, które zostały sfinansowane. Poziom skuteczności zmalał z 42 % w przypadku pierwszej daty granicznej do 17 % w przypadku dziesiątej. Odsetek projektów spełniających kryterium jakości, które zostały zatwierdzone do finansowania, również uległ zmniejszeniu – z 68 % w przypadku pierwszej daty granicznej do 55 % w przypadku dziesiątej daty granicznej; czyli podsumowując, coraz większy odsetek projektów o wysokiej jakości nie podlegał finansowaniu. Grupa Makarow uważa, że wzrost liczby wniosków w przeliczeniu na rok jest „znaczący” i „imponujący”. Budżety krajowe przeznaczone na program Eurostars są wciąż bardzo zróżnicowane. Odzwierciedla to stosunkową wielkość państwa i organizację krajowego publicznego systemu finansowania, a także poziom zapotrzebowania krajowych MŚP na finansowanie w ramach programu Eurostars. Różnice te mają znaczący negatywny wpływ na funkcjonowanie systemu wirtualnej wspólnej puli. Większość uczestników i administratorów programu ocenia wielkość kwoty finansowania w przeliczeniu na uczestnika za odpowiednią. Grupa Makarow uważa, że europejski kryzys finansowy i gospodarczy miał negatywny wpływ na krajowe finansowanie na rzecz programu Eurostars w większości państw. Liczba projektów przekraczających wartość progową znacznie zmalała z powodu braku funduszy i w związku z tym niektóre państwa nie uczestniczyły w ostatnich zaproszeniach do składania ofert. Państwa, którym nie brakowało funduszy, również zgłosiły, że odczuły negatywne skutki kryzysu, ponieważ wspierane przez nie MŚP współpracowały z kontrahentami w państwach mających problemy z finansowaniem. Wykonanie zaleceń określonych w sprawozdaniu z oceny śródokresowej Grupa Makarow przeprowadziła ocenę wykonania zaleceń określonych w sprawozdaniu z oceny śródokresowej. Grupa Makarow uznała, że spośród 21 zaleceń dotyczących polityki, które należało wdrożyć do 2013 r., siedem zaleceń zostało w pełni wdrożonych, rozpoczęto wdrażanie dziesięciu (lub wdrożono je częściowo), natomiast czterech zaleceń nie wdrożono wcale. Te cztery zalecenia obejmują: 1)określenie ogólnego terminu na podpisanie umów o udzielenie dotacji; 2)przypisanie grupie wysokiego szczebla EUREKA aktywnej roli w monitorowaniu czasu oczekiwania na zawarcie umowy oraz w zapewnieniu, aby państwa pozostające w tyle usprawniły swoje procesy; 3)przetestowanie podejścia polegającego na przydzieleniu 10 % całkowitych środków przeznaczonych na określony cel do rzeczywistej wspólnej puli; oraz 4)rozpoczęcie przez sekretariat EUREKA działalności w zakresie analizy integracji inicjatyw EUREKA dotyczących klastrów w celu wyciągnięcia i wdrożenia wniosków płynących z integracji, które można zastosować w celu promowania integracji programu Eurostars w ramach krajowych inicjatyw na rzecz wsparcia badań i rozwoju. 3.4.Zalecenia Sprawozdanie grupy Makarow obejmuje 28 zaleceń. Grupa docelowa i zakres programu 1)Sekretariat EUREKA powinien opracować plan działania, aby promować kontakty uczestników programu Eurostars z pośrednikami z zakresu badań, rozwoju i innowacji zaangażowanymi głównie w etap przygotowywania projektu. 2)Sekretariat powinien wspierać powiązania między uczestnikami programu Eurostars a różnego rodzaju projektami EUREKA w celu ułatwienia połączenia projektów Eurostars z klastrami, przedsięwzięciami parasolowymi i innymi projektami tematycznymi lub indywidualnymi. 3)Sekretariat powinien organizować spotkania brokerskie, takie jak konkursy pitch competition, między uczestnikami programu Eurostars a instytucjami finansowymi, aby zwiększyć możliwość otrzymania przez udane projekty dalszego finansowania z sektora prywatnego. Należy opracować strategię rozpowszechniania informacji ukierunkowaną na finansistów, inne MŚP oraz krajowe i międzynarodowe organy rządowe. 4)Sekretariat powinien zadbać o zwiększenie wśród MŚP będących beneficjentami programu Eurostars poziomu świadomości dotyczącej znaczenia ochrony praw własności intelektualnej ich innowacji. 5)Sekretariat i krajowi koordynatorzy projektu poprzez opracowanie i wdrożenie strategii marketingowej i promocyjnej powinni zapewnić zwiększenie oddziaływania programu również wśród MŚP, które nie mają wcześniejszych kontaktów międzynarodowych. 6)Sekretariat i grupa wysokiego szczebla powinny uzgodnić definicję i czas opracowywania projektów „badawczo-rozwojowych bliskich wprowadzenia na rynek” w ramach programu Eurostars, które to definicja i czas byłyby neutralne względem specyfiki poszczególnych technologii i rynków.

7)Komisja Europejska i sekretariat powinny sprawdzić możliwości powiązania programu Eurostars z nowym instrumentem na rzecz MŚP w ramach programu „Horyzont 2020” w celu wykorzystania ewentualnego wzrostu gospodarczego i konkurencyjnych wyników uczestników programu Eurostars będących MŚP. Zarządzanie strategiczne 1)Decyzje podejmowane przez grupę wysokiego szczebla należy niezwłocznie przekładać na plany realizacji obejmujące konkretne cele, zadania i przydział obowiązków, stosując podejście SMART (skonkretyzowane, mierzalne, osiągalne, realne, terminowe). 2)Grupa wysokiego szczebla powinna określić państwa, które nakładają na projekty Eurostars równoległe wymogi dotyczące wniosków i oceny oraz obowiązki podwójnej sprawozdawczości, a także powinna uzgodnić z nimi kwestie dotyczące wyłączenia procesów krajowych. Grupa wysokiego szczebla powinna zapewnić, aby realizacja tych celów miała miejsce przed wiosenną datą graniczną programu Eurostars-2 w 2016 r. 3)Sekretariat powinien poprawić przejrzystość procesu oceny centralnej i mechanizmów informacji zwrotnych dla wnioskodawców, krajowych organów finansujących i krajowych koordynatorów projektów. Koordynatorzy powinni mieć dostęp do sprawozdań konsensualnych niezależnego panelu oceniającego, a także do indywidualnych sprawozdań osób prowadzących ocenę z zakresu techniki, aby mogli udzielić wnioskodawcom szczegółowych informacji zwrotnych. 4)Sekretariat powinien w ścisłej współpracy z krajowymi koordynatorami projektu zapewnić bardziej zrównoważony rozkład geograficzny ekspertów technicznych. Należy również poświęcić uwagę kwestii osiągnięcia równowagi płci. Ponadto sekretariat powinien powiększyć pulę ekspertów technicznych dysponujących odpowiednią znajomością rynków. Zarządzanie bieżące i działania 1)Sekretariat EUREKA powinien utrzymywać częstotliwość dwóch dat granicznych na rok. 2)Sekretariat powinien skrócić czas od złożenia wniosku (data graniczna) do przeprowadzenia oceny do 4–5 miesięcy, tak aby krajowi koordynatorzy projektów i wnioskodawcy uzyskali dostęp do wyników oceny centralnej najpóźniej w ciągu pięciu miesięcy (150 dni). Każdy krajowy organ finansujący musi podpisać umowę o finansowaniu w ciągu 2–3 miesięcy. Zaleca się, aby sekretariat EUREKA wraz z przewodniczącym grupy wysokiego szczebla i kierownikami krajowych organów finansujących dokonał przeglądu procesów zarządzania programem tych krajowych organów finansujących, w przypadku których istnieje ryzyko niedotrzymania terminu, oraz aby uzgodnił z nimi kroki, jakie należy przedsięwziąć w celu skrócenia tego procesu. 3)Należy dostarczyć wnioskodawcom standardową umowę konsorcyjną, aby przyspieszyć realizację potrzeb uczestników projektu w ramach umów. 4)Sekretariat powinien utworzyć i prowadzić solidną centralną bazę danych programu Eurostars, aby gromadzić, przechowywać i przetwarzać wiarygodne dane dotyczące projektów i beneficjentów. Sekretariat powinien wprowadzić kontrole jakości danych w odniesieniu do formularzy wniosków, a także formularzy sprawozdań z postępów w realizacji projektu, sprawozdań końcowych i sprawozdań z wpływu na rynek. Termin składania sprawozdań końcowych należy ograniczyć do jednego roku, a sprawozdania z wpływu na rynek powinny zostać udostępnione w ciągu dwóch lat od zakończenia realizacji projektu. 5)Sekretariat powinien wprowadzić zmiany do formularza wniosku oraz do formularzy sprawozdań z postępów w realizacji projektu, sprawozdań końcowych i sprawozdań z wpływu na rynek. Aby formularze stały się bardziej logiczne, konieczne jest przeprowadzenie szczegółowych przeglądów aktualnych konkretnych pytań i nagłówków w formularzach, a także dokonanie zmiany kolejności, skreślenie lub dodanie szeregu pytań. Wytyczne dotyczące tych formularzy również należy odpowiednio dostosować. 6)Sekretariat powinien opracować specjalny formularz wniosku i odpowiednie wytyczne dotyczące ponownego składania wniosków. Ponowne składanie wniosków musi obejmować wyjaśnienie dotyczące tego, co się zmieniło, w szczególności w odpowiedzi na uwagi z wcześniejszych ocen otrzymane za pośrednictwem krajowych koordynatorów projektów. 7)Sekretariat powinien opracować i zrealizować plan rozwoju instytucjonalnego, aby ulepszyć swoje praktyki w zakresie zarządzania programem i zarządzania organizacyjnego w celu usprawnienia realizacji programu Eurostars zgodnie z najlepszymi praktykami międzynarodowymi, a także w celu zatrudnienia, utrzymania i motywowania wykwalifikowanych pracowników mających doświadczenie w zarządzaniu programami z zakresu badań, rozwoju i innowacji. Zaleca się, aby sekretariat otrzymywał mentoring ze strony krajowych organów finansujących sieć posiadających odpowiednie kompetencje. 8)Sekretariat powinien wprowadzić niepowtarzalny identyfikator dla wszystkich organizacji – nie tylko MŚP i dużych przedsiębiorstw, ale również uczelni, publicznych organizacji badawczych i innych partnerów MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju. Każda organizacja powinna przedstawić swój kod identyfikacyjny uczestnika w ramach programu „Horyzont 2020”, jeżeli go posiada. Formularz wniosku powinien zawierać informacje dotyczące tego, czy projekt został ujęty wcześniej w innym programie krajowym lub UE. 9)Sekretariat powinien zgromadzić od wszystkich państw informacje dotyczące czasu oczekiwania na środki finansowe i przekazać je grupie wysokiego szczebla, a także uzgodnić wiążący termin na ich zgromadzenie i przekazanie. 10)Informacje dotyczące dokładnego terminu rozpoczęcia i zakończenia realizacji projektu należy włączyć do centralnej bazy danych programu Eurostars. Krajowi koordynatorzy programu powinni niezwłocznie poinformować sekretariat EUREKA o podpisaniu umów o udzielenie dotacji, w tym o terminie rozpoczęcia i zakończenia realizacji projektów. 11)Sekretariat, grupa wysokiego szczebla i krajowe organy finansujące powinny zapewnić, aby czas oczekiwania na zawarcie umowy nie był dłuższy niż 7 miesięcy (210 dni), jak uzgodniono w dokumencie budapeszteńskim w odniesieniu do programu Eurostars-2. 12)Sekretariat, grupa wysokiego szczebla i krajowe organy finansujące powinny uzgodnić, że od wiosennej daty granicznej 2016 r. w przypadku co najmniej połowy projektów umowy o udzielenie dotacji zawarte między krajowym organem finansującym a uczestnikami programu będą podpisywane w ciągu 210 dni od daty granicznej. W przypadku 90 % projektów wszystkie umowy o udzielenie dotacji należy podpisać w ciągu roku od daty granicznej. 13)Sekretariat i krajowi koordynatorzy projektów powinni wspólnie określić i opracować narzędzia w celu ułatwienia wymiany informacji między nimi, poprawy jakości i ilości informacji udostępnianych obu stronom i przez nie, umożliwienia monitorowania wszystkich etapów projektu, a także ograniczenia kosztów administracyjnych dwustronnej wymiany informacji.

14)Komisja Europejska powinna rozważyć możliwość nieprzyznania finansowania na rzecz tych projektów Eurostars, w przypadku których nie wszystkie umowy o udzielenie dotacji zostały podpisane w ciągu roku od upływu terminu granicznego, chyba że opóźnienie w podpisaniu umowy o finansowanie jest spowodowane przez członków finansowanego konsorcjum. Finansowanie 1)Grupę wysokiego szczebla zdecydowanie zachęca się do uzgodnienia minimalnego poziomu bazowego, aby zharmonizować zasady finansowania i zapewnić ich przestrzeganie przez każde państwo uczestniczące. Maksymalne stopy finansowania powinny być takie same dla każdego rodzaju partnera we wszystkich państwach. Proces ten powinien być ściśle monitorowany przez grupę wysokiego szczebla i zostać ukończony do momentu pierwszej daty granicznej w 2016 r. 2)Należy zharmonizować finansowanie uczelni i publicznych organizacji badawczych, tak aby uczestniczyły one w charakterze partnerów zagranicznych MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju, a nie tylko w charakterze podwykonawców MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju pochodzących z tego samego państwa. 4.Uwagi Komisji 4.1.Wprowadzenie Komisja uważa, że w sprawozdaniu grupy Makarow uwzględniono główne aspekty, które miały być objęte oceną, zgodnie z decyzją w sprawie programu Eurostars, umową o delegowaniu zadań i zakresem uprawnień. Ponieważ państwa członkowskie i inne państwa uczestniczące zwiększyły swoje składki finansowe na rzecz programu Eurostars (szacowane na 372 mln EUR), wkład UE wynoszący 100 mln EUR na poziomie 26,9 % spełnia wymóg określony w decyzji w sprawie programu Eurostars stanowiący, że fundusze UE nie powinny przekraczać jednej trzeciej wkładu państw członkowskich i innych państw uczestniczących. W decyzji w sprawie programu Eurostars odniesiono się do znaczenia MŚP dla europejskiego wzrostu i konkurencyjności. Znaczna i coraz większa liczba wniosków o finansowanie z programu Eurostars oraz wyniki uzyskane przez MŚP objęte wsparciem wskazują, że program jest istotny dla rozwoju MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju. Od rozpoczęcia programu w 2008 r. do końca 2013 r. usprawniono szereg aspektów programu Eurostars. Na przykład skrócono czas oczekiwania na zawarcie umowy i usprawniono harmonizację i synchronizację. Komisja przyjmuje te zmiany z zadowoleniem i docenia wysiłki podjęte przez sekretariat EUREKA oraz krajowe organy finansowania. Najważniejszym wnioskiem grupy Makarow jest to, że program Eurostars odniósł sukces pod względem przyspieszania rozwoju i innowacyjnych wyników MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju. Grupa twierdzi jednak również, że należy usprawnić aspekty dotyczące zarządzania i realizacji na szczeblu kierowniczym. Pierwszą część głównego wniosku poparto dogłębną analizą wpływu ekonometrycznego. W analizie wykazano, że wzrost wskaźnika zatrudnienia MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju, które otrzymały finansowanie w ramach programu Eurostars, był prawie dwa razy wyższy niż wzrost wskaźnika zatrudnienia wnioskujących MŚP, które nie otrzymały finansowania. Jeżeli chodzi o drugą część, grupa stwierdziła, że brak zharmonizowanych zasad dotyczących finansowania i zsynchronizowanych procesów krajowych doprowadził do niewydolności. Grupa twierdzi również, że należy zwiększyć skuteczność zarządzania, administracji i operacji na szczeblu centralnym. Komisja uznaje, że ustalenia, ocena i zalecenia zawarte w ocenie końcowej zostały przekonująco uzasadnione. Komisja zgadza się z głównym wnioskiem grupy Makarow. W decyzji w sprawie programu Eurostars-2 (2014–2020) uwzględniono już szereg zaleceń z oceny śródokresowej i oceny końcowej. Ponieważ sprawozdanie grupy Makarow stanowi integralną część procesu oceny, w poniższych uwagach Komisja nie odnosi się do każdego szczegółu tego sprawozdania. Ponieważ Komisja skupia się na perspektywie przyszłościowej, uwagi te dotyczą głównie aspektów programu Eurostars, w odniesieniu do których Komisja uznaje, że istnieją największe możliwości poprawy, tj. drugiej części głównego wniosku grupy Makarow. 4.2.Grupa docelowa i zakres programu Zarówno w ocenie śródokresowej, jak i w sprawozdaniu grupy Makarow wskazano, że sekretariat EUREKA i krajowi koordynatorzy projektu powinni zapewnić zwiększenie oddziaływania programu Eurostars wśród MŚP, które nie mają wcześniejszych kontaktów międzynarodowych. Komisja zgodziła się z tym zaleceniem w 2011 r. i Komisja w dalszym ciągu zgadza się z nim w 2015 r. Chociaż wspomniane zalecenie jest skierowane zarówno do sekretariatu, jak i do koordynatorów, szereg innych zaleceń dotyczących promowania programu Eurostars lub zwiększania świadomości w zakresie tego programu jest skierowanych wyłącznie do sekretariatu (por. zalecenia 3, 4, 5 i 7 powyżej). Komisja zgadza się ze wspomnianymi zaleceniami. Chociaż jednak sekretariat EUREKA odgrywa zasadniczą rolę, państwa uczestniczące w programie Eurostars i krajowe organy finansowania również ponoszą odpowiedzialność za dotarcie do większej liczby i do lepszych MŚP prowadzących działalność w zakresie badań i rozwoju, które mają potencjał wzrostu. Grupa Makarow zaleca, aby Komisja i sekretariat sprawdziły możliwości powiązania programu Eurostars z nowym instrumentem programu „Horyzont 2020” na rzecz MŚP (por. zalecenie 6). Chociaż nie jest jasne, co oznacza „powiązanie”, przy przedstawianiu wniosku w sprawie programu Eurostars-2 Komisja przeprowadziła analizę strategicznego rozmieszczenia różnych instrumentów. Komisja uznaje, że zapewniane przez nie wsparcie odbywa się na różnych etapach rozwoju koncepcji MŚP w zakresie badań i biznesu w odniesieniu do rynku. Eurostars jest programem oddzielnym i uzupełniającym – a nie dodatkowym – w stosunku do instrumentu na rzecz MŚP programu „Horyzont 2020”. W umowie o delegowaniu zadań stwierdzono również, że krajowe organy finansowania powinny zastosować skuteczne środki służące uniknięciu jakiegokolwiek podwójnego finansowania projektów beneficjentów końcowych poprzez inne źródła finansowania UE. Sekretariat EUREKA, Komisja Europejska i Agencja Wykonawcza ds. Małych i Średnich Przedsiębiorstw muszą wyraźnie przekazywać, że program Eurostars i instrument na rzecz MŚP mają różne grupy docelowe. 4.3.Zarządzanie strategiczne Grupa Makarow zauważa, że grupa wysokiego szczebla EUREKA regularnie omawia różne kwestie, które mają kluczowe znaczenie dla powodzenia programu Eurostars, przy czym niekoniecznie osiąga porozumienie w odniesieniu do działania lub uzgadnia wiążące zasady dla wszystkich państw. Grupa twierdzi, że niezbędne jest zwiększenie poczucia odpowiedzialności i zaangażowania grupy wysokiego szczebla w program Eurostars.