Europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne na lata 2014–2020

Sprawozdanie za 2020 r. podsumowujące roczne sprawozdania z wdrażania programów

obejmujące ich realizację w latach 2014–2019

1.Wprowadzenie

Europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne (fundusze ESI) składają się z pięciu instrumentów zarządzanych wspólnie przez Komisję Europejską i państwa członkowskie: Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS), Funduszu Spójności (FS), Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego (EFMR). Z funduszy ESI finansowane są inwestycje, które stanowią istotny wkład w unijną strategię na rzecz inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu.

Fundusze ESI, stanowiące 44 % budżetu UE w latach 2014–2020, służą propagowaniu harmonijnego, wyrównanego i zrównoważonego rozwoju Unii, wnoszeniu silnej europejskiej wartości dodanej i przyczynianiu się do spójności i konwergencji gospodarczej, społecznej i terytorialnej, czyli wszystkim istotnym warunkom wstępnym dobrego funkcjonowania unii gospodarczej i walutowej.

Fundusze ESI są głównym źródłem finansowania kilku najważniejszych ambicji Komisji Ursuli von der Leyen. Wsparcie dla gospodarki niskoemisyjnej, a także dla środowiska oraz łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej pomaga w osiągnięciu ambitnych celów Europejskiego Zielonego Ładu. Inwestycje wspierające rozwój sieci szerokopasmowych, transformację cyfrową gospodarki oraz technologie, usługi i umiejętności pomagają w osiągnięciu celu, jakim jest przystosowanie Europy na miarę ery cyfrowej. Wspieranie przedsiębiorstw, aby stały się bardziej produktywne i konkurencyjne, inwestycje w opiekę zdrowotną i społeczną, edukację, umiejętności i mieszkalnictwo, a także podejmowanie szczególnych wyzwań stojących przed obszarami wiejskimi i ich mieszkańcami pomagają w budowaniu gospodarki służącej ludziom. Fundusze ESI zapewniają trwałą poprawę gospodarki i jakości życia dla wszystkich, nie pomijając nikogo ani żadnego regionu w przechodzeniu na zieloną i cyfrową gospodarkę.

Fundusze ESI służą przede wszystkim wspieraniu długoterminowych strategii inwestycyjnych, ale mogą być również wykorzystywane w celu reagowania na pojawiające się potrzeby. Aby złagodzić negatywne skutki kryzysu zdrowotnego i gospodarczego spowodowanego pandemią COVID-19, środki dostępne z funduszy ESI szybko przekierowano w celu przeciwdziałania skutkom kryzysu. Dzięki mocy wstecznej zastosowanej do wydatków poniesionych od lutego 2020 r. fundusze ESI umożliwiły niezbędną reakcję kryzysową, wspierając zakup sprzętu medycznego i pomagając przedsiębiorstwom, pracownikom i słabszym grupom społecznym w radzeniu sobie z kryzysem oraz wykazując elastyczność i zdolność do szybkiego reagowania w nieprzewidywalnych okolicznościach. Doprowadziło to do mobilizacji około 20 mld EUR do końca 2020 r. i przekierowania ich na pojawiające się pilne potrzeby.

W niniejszym sprawozdaniu podsumowano wdrażanie funduszy ESI w latach 2014–2019. Zawiera ono informacje na temat postępów w realizacji finansowej oraz osiągnięć w ramach funduszy do końca 2019 r. pod względem produktów fizycznych i rezultatów. Jego podstawę stanowią informacje o monitorowaniu zawarte w rocznych sprawozdaniach z wdrażania za 2019 r., które państwa członkowskie przedłożyły Komisji w odniesieniu do swoich programów inwestycyjnych. Termin składania rocznych sprawozdań z realizacji programów przedłużono z dnia 30 czerwca do dnia 30 września 2020 r. zgodnie ze zmianą rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów dotyczącą inicjatywy inwestycyjnej w odpowiedzi na koronawirusa. W związku z tym odpowiednio przesunięto publikację niniejszego sprawozdania, co pozwoliło Komisji już teraz przedstawić pewne informacje na temat realizacji finansowej funduszy ESI w 2020 r. oraz ich mobilizacji w celu złagodzenia skutków pandemii COVID-19.

Niniejsze sprawozdanie podsumowujące za 2020 r. zawiera podsumowanie realizacji finansowej w prowadzonej w przyspieszonym tempie, które w 2019 r. utrzymano we wszystkich obszarach tematycznych. Wykazano w nim, że poziom realizacji finansowej jest zgodny z wieloletnim charakterem polityk finansowanych z funduszy ESI. Do końca 2019 r. wydano ponad 260 mld EUR, co stanowi 41 % całkowitego przydziału. Postępy w realizacji finansowej różniły się w zależności od poszczególnych tematów, przy czym najlepsze wyniki osiągnięto w zakresie wsparcia konkurencyjności MŚP, przystosowania się do zmiany klimatu i zapobiegania ryzyku oraz infrastruktur sieci transportowych i energetycznych. W wielu przypadkach osiągnięcia z 2019 r. znacznie przewyższyły skumulowane osiągnięcia z lat 2014–2018 mierzone za pomocą wskaźników. Dotychczasowe doświadczenia pokazują, że osiągnięcia współfinansowanych operacji wspieranych z funduszy ESI są ściśle powiązane z poziomem realizacji finansowej w państwach członkowskich.

2.Przegląd realizacji

2.1.Realizacja finansowa

Środki z funduszy ESI w wysokości 461 mld EUR przeznaczono na lata 2014–2020, ale koszty ponoszone przez beneficjentów projektów kwalifikują się do współfinansowania z funduszy do końca 2023 r. (w przypadku EFRROW do końca 2025 r.). Fundusze ESI mają zatem dziesięcioletni okres realizacji, z czego 2019 r. był rokiem szóstym. W uzupełnieniu do współfinansowania krajowego fundusze uruchamiają łączną kwotę inwestycji w wysokości 643 mld EUR w okresie programowania 2014–2020.

Wartość finansowa projektów wybranych przez państwa członkowskie z myślą o wsparciu z funduszy ESI do końca 2019 r. wynosi 570,6 mld EUR i stanowi 89 % łącznego przydziału. Jest to znaczny wzrost o 17 punktów procentowych w porównaniu z sytuacją na koniec 2018 r. Potwierdza on, że przyspieszenie w wyborze projektów, które rozpoczęło się w 2016 r., utrzymywało się w 2019 r. Choć między poszczególnymi funduszami występują różnice, ogólna tendencja jest uspokajająca i pokazuje, że państwa członkowskie czynią znaczne postępy w wyborze projektów, zmierzając w kierunku pełnego wykorzystania przydziału dostępnego w okresie programowania 2014–2020.

Długoterminowe polityki inwestycyjne charakteryzują się zazwyczaj opóźnieniem czasowym między ich poszczególnymi etapami: programowaniem, wyborem operacji, realizacją i wydatkami. Dotychczasowe dowody wskazują, że realizacja finansowa funduszy ESI jest zazwyczaj powolna w początkowych latach realizacji, a następnie znacznie przyspiesza. Okres 2014–2020 potwierdza tę regułę. Wskaźnik wydatkowania wynosił zaledwie 7 % pod koniec 2016 r. i zaczął znacznie przyspieszać w 2017 r., osiągając 41 % pod koniec 2019 r. (a nawet 53 % w przypadku EFRROW). Oczekuje się, że w kolejnych latach wskaźnik wydatkowania wykaże jeszcze szybsze tempo.

Najnowsze dane finansowe zgłoszone przez państwa członkowskie za 2020 r. potwierdzają pozytywne tendencje zarówno w zakresie wskaźnika wyboru, jak i wskaźnika wydatkowania, które do końca 2020 r. osiągnęły odpowiednio 101 % i 56 %. Wzrost wydatków o 15 punktów procentowych w 2020 r. jest wyższy niż wzrost w 2019 r. Sugeruje to, że tempo realizacji nie uległo spowolnieniu w wyjątkowych okolicznościach kryzysu spowodowanego pandemią COVID-19.

Jeżeli chodzi o płatności z budżetu UE na rzecz państw członkowskich, do końca 2019 r. wypłacono ogółem 182,2 mld EUR netto (39,5 %, w tym płatności zaliczkowe i płatności okresowe dotyczące deklarowanych wydatków, z wyłączeniem kwot odzyskanych), które wzrosły do 253,7 mld EUR do końca 2020 r. (55 %). W 2019 r. umorzono 130,3 mln EUR.

2.2.Kluczowe osiągnięcia funduszy ESI

W ramach regulacyjnych na lata 2014–2020 regulujących fundusze ESI przewidziano zestaw wspólnych wskaźników umożliwiających wiarygodne i spójne monitorowanie wyników działań inwestycyjnych i produktów inwestycji przez Komisję.

Do końca 2019 r. wybrano ponad 13 mln projektów do wsparcia z funduszy.