KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 1.6.2018 COM(2018) 395 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Inicjatywa UE na rzecz owadów zapylających {SWD(2018) 302 final}

{SWD(2018) 303 final}



1.Potrzeba podjęcia przez UE działań w sprawie owadów zapylających W ostatnich latach uwagę opinii publicznej zwróciła trudna sytuacja populacji pszczoły miodnej, która poniosła straty w UE i na świecie. Za tym szeroko nagłośnionym zjawiskiem stoi problem o dużo większej skali, a mianowicie gwałtowny spadek liczebności i różnorodności wszystkich rodzajów europejskich dzikich owadów zapylających, w tym dzikich pszczół, bzygów, motyli i ciem. Liczne gatunki owadów zapylających wyginęły lub są zagrożone wyginięciem. Jest to powód do poważnego niepokoju, ponieważ owady zapylające stanowią integralną część zdrowych ekosystemów. Bez nich zmaleje liczebność wielu gatunków roślin, a w końcu znikną one wraz z organizmami, które są od nich zależne, co miałoby poważne skutki ekologiczne, społeczne i gospodarcze. Uprawy zależne od owadów zapylających są uzależnione od zapylania przez zwierzęta w różnym stopniu. Szacuje się, że odsetek obecnej światowej produkcji roślinnej bezpośrednio związanej z zapylaniem przez zwierzęta wynosi 5–8 %. W samej UE około 84 % gatunków uprawnych i 78 % gatunków dzikich kwiatów jest zależnych, przynajmniej częściowo, od zapylania przez zwierzęta. Wartość rocznej produkcji rolnej w UE bezpośrednio związanej z owadami zapylającymi wynosi prawie 15 mld EUR. W pierwszym globalnym sprawozdaniu w sprawie owadów zapylających sporządzonym przez Międzyrządową Platformę Naukowo-Polityczną w sprawie Różnorodności Biologicznej i Funkcjonowania Ekosystemów jako głównie zagrożenia dla owadów zapylających wymieniono zmiany w użytkowaniu gruntów, intensywną gospodarkę rolną i stosowanie pestycydów, zanieczyszczenie środowiska, inwazyjne gatunki obce, patogeny i zmianę klimatu. Stwierdzono również znaczne braki w wiedzy na temat sposobu funkcjonowania tych czynników oraz potrzebę podjęcia działań międzysektorowych, aby można było je uzupełnić. W Konwencji o różnorodności biologicznej zatwierdzono wnioski ze sprawozdania i podkreślono znaczenie owadów zapylających i świadczonych przez nie usług ekosystemowych dla osiągnięcia szeregu celów zrównoważonego rozwoju ONZ. UE wdrożyła szereg środków korzystnych dla owadów zapylających, szczególnie w ramach polityki w dziedzinie środowiska i zdrowia (w szczególności dyrektywy ptasia i siedliskowa oraz prawodawstwo UE w sprawie pestycydów), jak również w ramach wspólnej polityki rolnej, polityki spójności oraz polityki dotyczącej badań i innowacyjności. Istnieje również szereg krajowych i regionalnych strategii dotyczących owadów zapylających. Niemniej jednak do dziś UE nie podjęła żadnych jednolitych, skoordynowanych działań ograniczających spadek liczebności owadów zapylających za pomocą zintegrowanego podejścia uwzględniającego różne sektory i środki polityczne. UE i państwa członkowskie muszą rozwiązać ten problem wspólnie. W niniejszym komunikacie przedstawiono cele strategiczne i zestaw działań, które powinna podjąć UE i państwa członkowskie, aby rozwiązać problem spadku liczebności owadów zapylających w UE i wnieść wkład w globalne starania na rzecz ochrony środowiska. W komunikacie określono ramy dotyczące zintegrowanego podejścia do rozwiązania przedmiotowego problemu oraz skuteczniejszego wykorzystania istniejących narzędzi i środków politycznych. Niniejsza inicjatywa pokazuje, że Komisji zależy na przyspieszeniu postępów w realizacji celu UE na 2020 r., jakim jest powstrzymanie i odwrócenie utraty różnorodności biologicznej i usług ekosystemowych, co potwierdzono w planie działania na rzecz przyrody, ludzi i gospodarki. Stanowi ona odpowiedź na wystosowane przez Parlament Europejski, i Radę wezwania do podjęcia działań w celu ochrony owadów zapylających i ich siedlisk, aby powstrzymać spadek ich liczebności. W konsultacjach publicznych przeprowadzonych w ramach przygotowania niniejszej inicjatywy ustalono, że grupy zainteresowanych stron, a w szczególności opinia publiczna, zdecydowanie opowiadają się za unijną inicjatywą na rzecz owadów zapylających. 2.Elementy inicjatywy Cele i działania określone w niniejszej inicjatywie służą poszerzaniu wiedzy naukowej na temat spadku liczebności owadów zapylających, przeciwdziałaniu jego głównym znanym przyczynom i wzmocnieniu współpracy między wszystkimi zainteresowanymi podmiotami. Chociaż nacisk kładzie się na dzikie owady zapylające, inicjatywa ma na celu sprostanie wyzwaniom, które są wspólne dla wszystkich owadów zapylających. W związku z tym przyniesie ona również korzyści udomowionym owadom zapylającym, w szczególności pszczołom miodnym, i będzie stanowiła uzupełnienie obecnych działań UE wspierających pszczelarstwo i zdrowie pszczół. Proponowane działania przygotowano w taki sposób, aby zostały zrealizowane w krótkim czasie, jednak uruchomią one kluczowe procesy i stworzą mechanizmy umożliwiające poradzenie sobie z przedmiotowym wyzwaniem w sposób całościowy w dłuższym okresie. Skuteczna realizacja tych działań będzie wymagać odpowiednich zasobów finansowych i ludzkich. Decydenci i organy publiczne nie poradzą sobie z tym wyzwaniem samodzielnie; trzeba będzie również zaangażować obywateli Unii i sektor gospodarczy. PRIORYTET I: Poszerzanie wiedzy na temat spadku liczebności owadów zapylających, jego przyczyn i konsekwencji PRIORYTET II: Przeciwdziałanie przyczynom spadku liczebności owadów zapylających PRIORYTET III: Zwiększanie świadomości, zaangażowanie społeczeństwa i promowanie współpracy W inicjatywie określono cele długookresowe i działania krótkookresowe w ramach trzech priorytetów: W tabeli w załączniku przedstawiono szczegółowe informacje na temat różnych działań i poddziałań w ramach każdego priorytetu. 2.1.PRIORYTET I: Poszerzanie wiedzy na temat spadku liczebności owadów zapylających, jego przyczyn i konsekwencji UE podjęła już działania wspierające wytwarzanie wartościowej wiedzy (np. za pomocą projektów ALARM i STEP oraz Europejskiej czerwonej listy). Mimo iż wykazały one jednoznacznie alarmujący spadek liczebności owadów zapylających, uzasadniający podjęcie natychmiastowego działania, wciąż istnieją znaczne braki w wiedzy. Pełna skala spadku liczebności nie jest znana, a jego konsekwencje dla społeczeństwa i gospodarki wciąż nie są w pełni zrozumiałe. Chociaż ustalono główne zagrożenia dla owadów zapylających, co umożliwia podjęcie natychmiastowego działania opartego na wiedzy, konieczne są dalsze badania w celu poszerzenia wiedzy na temat indywidualnych skutków tych zagrożeń i ich wzajemnej interakcji. Poszerzanie wiedzy stanowi zatem podstawę niniejszej inicjatywy i będzie wymagało podjęcia wspólnych wysiłków przez Komisję, państwa członkowskie, Europejską Agencję Środowiska, środowisko naukowe, zainteresowane strony i obywateli. Należy udoskonalić monitorowanie gatunków i populacji owadów zapylających w UE. Opracowanie skoordynowanego procesu monitorowania, aby uzupełnić braki w wiedzy na temat stanu populacji owadów oraz tendencji w tym zakresie, będzie wymagało podjęcia wspólnych wysiłków przez UE i państwa członkowskie. Potrzebna będzie grupa ekspertów technicznych, aby opracować racjonalną pod względem kosztów i znormalizowaną metodę monitorowania. W opracowaniu tego procesu mogą pomóc nauka obywatelska, narzędzia ICT i technologie takie jak barkodowanie DNA i uczenie maszynowe. Zgromadzenie podczas monitorowania w terenie dobrej jakości danych umożliwi przeprowadzenie oceny zagrożonych gatunków owadów zapylających i opracowanie solidnych wskaźników dotyczących ich populacji. Wskaźniki te pomogłyby w ocenie skutków różnych działań politycznych UE, głównie w dziedzinie środowiska, rolnictwa i zdrowia, oraz w śledzeniu postępów UE w dążeniu do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju ONZ nr 2 („Zero głodu”) i 15 („Życie na lądzie”). Wraz z danymi dotyczącymi zagrożeń dla owadów zapylających i zapylania, umożliwiłyby one przeprowadzenie całościowej oceny spadku liczebności owadów zapylających oraz jego skutków dla społeczeństwa i gospodarki za pomocą narzędzi takich jak mapowanie i ocena ekosystemów i usług ekosystemowych oraz rozliczanie kapitału naturalnego w odniesieniu do owadów zapylających i zapylania, jak również opracowanie właściwych reakcji politycznych.

Należy wesprzeć badania naukowe i innowacje dotyczące szerokiego spektrum zagadnień, np. skali problemu (stan populacji owadów zapylających i tendencje w tym zakresie), przeciwdziałania jego przyczynom (zagrożenia dla owadów zapylających, ich relatywne znaczenie i wzajemne interakcje) i jego konsekwencji (skutki dla środowiska, dobrostanu człowieka i dla gospodarki). Należy wspierać badania podstawowe (systematyka, taksonomia), jak również badania stosowane, aby zwiększyć efektywność UE w zakresie monitorowania i przeprowadzania ocen w kontekście owadów zapylających. W najbliższym czasie szereg trwających projektów badawczych przyniesie wyniki dotyczące owadów zapylających, jak również innowacji związanych z ochroną roślin, zintegrowanego podejścia do zdrowia i alternatyw dla pestycydów. Wolny dostęp do danych i informacji dotyczących owadów zapylających stanowi warunek wstępny w dążeniu do lepszego wykorzystania istniejących zasobów i wytworzenia nowej wiedzy i innowacyjnych rozwiązań. Należy pojąć dalsze wysiłki w celu zebrania rozproszonych danych i informacji w jednym miejscu i zapewnienia łatwego dostępu do nich. 2.2.PRIORYTET II: Przeciwdziałanie przyczynom spadku liczebności owadów zapylających Zróżnicowanie czynników wpływających na spadek liczebności owadów zapylających wymaga podjęcia działań łagodzących w wielu sektorach i obszarach polityki. Najbardziej zagrożone gatunki i siedliska owadów zapylających w UE, takie jak te podlegające ochronie na podstawie dyrektywy siedliskowej lub uwzględnione na europejskiej czerwonej liście, należy objąć działaniami priorytetowymi i finansowaniem priorytetowym. Istotną rolę w tej kwestii odegra szczególnie program LIFE. Utrata siedlisk Aby usprawnić wdrażanie dyrektyw ptasiej i siedliskowej, Komisja realizuje Plan działania na rzecz przyrody, ludzi i gospodarki. Chociaż w dyrektywie siedliskowej wymieniono jedynie ograniczoną liczbę gatunków owadów zapylających, środki ochrony chronionych typów siedlisk, takich jak obszary trawiaste, mogą znacznie pomóc owadom zapylającym. W związku z tym usprawnienie wdrażania dyrektywy ma duże znaczenie dla przeciwdziałania jednemu z głównych zagrożeń dla owadów zapylających – utracie siedlisk. Do dalszej poprawy warunków naturalnych potrzebnych do zachowania rozwijających się siedlisk owadów zapylających może przyczynić się zielona infrastruktura dzięki zapewnieniu rozwiązań opartych na przyrodzie i wzmocnieniu spójności sieci Natura 2000 i łączności między jej obszarami w szerzej pojmowanych krajobrazach wiejskich i miejskich. Wspólna polityka rolna i polityka spójności UE stwarzają kluczowe możliwości dla utrzymywania i tworzenia siedlisk owadów zapylających na obszarach wiejskich i miejskich w okresie do 2020 r. W strukturze wspólnej polityki rolnej (uwzględniającej zasadę wzajemnej zgodności, płatności bezpośrednie i działania dotyczące rozwoju obszarów wiejskich) przewidziano szeroki zbiór instrumentów niezbędnych do przeciwdziałania presji na owady zapylające wynikającej z intensywnej gospodarki rolnej i zmian w użytkowaniu gruntów, w tym porzucania gruntów rolnych. Zalicza się do nich w szczególności obszary proekologiczne objęte wsparciem dla rolników w postaci płatności bezpośrednich – obszary te obejmują strefy buforowe dla owadów zapylających i ugory przeznaczone dla roślin bogatych w nektar i pyłki – jak również działania rolno-środowiskowo-klimatyczne w ramach programów rozwoju obszarów wiejskich. Za pomocą innych istotnych zachęt wspiera się rolników we wprowadzaniu systemów rolnictwa zrównoważonego w obszarach Natura 2000 i w zakresie inwestycji w rolnictwo ekologiczne. Należy podejmować dalsze wysiłki w celu upowszechnienia świadomości znaczenia owadów zapylających dla wydajności rolnictwa. Chociaż obszary wiejskie odgrywają kluczową rolę w kwestii zdrowia populacji owadów zapylających, coraz bardziej uznaje się również znaczenie obszarów miejskich i podmiejskich dla wspomagania siedlisk owadów zapylających. Przestrzenie publiczne i prywatne, takie jak parki, ogrody, dachy zielone i ściany zielone służą jako siedlisko o charakterze schronienia dla owadów zapylających i „wyspy siedliskowe”, które umożliwiają owadom zapylającym przemieszczanie i rozprzestrzenianie się w obszarach zurbanizowanych. Dzięki połączeniom z obszarami naturalnymi i półnaturalnymi na terenach wiejskich, wspomagają one sieć siedlisk owadów zapylających w szerszym krajobrazie. Wykorzystując szereg obiecujących rozwiązań, takich jak rozwiązania oparte na przyrodzie, można usprawnić włączanie siedlisk owadów zapylających do dużych sieci infrastruktury, takich jak drogi, linie kolejowe i linie wysokiego napięcia, które często powodują utratę siedlisk i zazwyczaj zajmują rozległe przestrzenie zróżnicowanego europejskiego krajobrazu. Należy zachęcać organy regionalne i lokalne do inwestowania w takie rozwiązania. Stosowanie pestycydów Zagrożenia dla owadów zapylających związane ze stosowaniem pestycydów i wpływ stosowania pestycydów na te owady zależą od toksyczności danej substancji czynnej i poziomu narażenia. W UE substancje czynne wykorzystywane w środkach ochrony roślin mogą zostać zatwierdzone wyłącznie po przeprowadzeniu oceny ryzyka mającej na celu uzyskanie pewności, że nie mają one niepożądanego wpływu na pszczoły miodne. W 2013 r. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) opracował wytyczne, aby ulepszyć obecną ocenę ryzyka poprzez uwzględnienie w wymogach oceny między innymi wpływu długoterminowego i gatunków dzikich pszczół. Wytyczne te nie zostały jednak jeszcze zatwierdzone przez państwa członkowskie; w związku z tym konieczne będą dalsze działania, aby zapewnić ich wdrożenie. W 2013 r. Komisja nałożyła ograniczenia na stosowanie trzech pestycydów neonikotynoidowych, po tym jak wykazano, że stanowią one istotne zagrożenie dla pszczół. W lutym 2018 r. EFSA potwierdził istnienie tych zagrożeń w przeglądzie dostępnych dowodów. Jak stwierdzono w rozporządzeniu (WE) nr 1107/2009, ważne jest, aby wprowadzić odpowiednie środki w celu ograniczenia tych zagrożeń. Dnia 27 kwietnia 2018 r. państwa członkowskie poparły propozycję Komisji, aby w większym stopniu ograniczyć stosowanie trzech pestycydów neonikotynoidowych. Ponadto dyrektywa 2009/128/WE przewiduje szereg działań wspierających zrównoważone stosowanie zatwierdzonych pestycydów. Na podstawie wspomnianej dyrektywy w krajowych planach działania można określić konkretne cele końcowe i środki mające na celu przeciwdziałanie wpływowi stosowania pestycydów na owady zapylające. Inwazyjne gatunki obce Kolejnym kluczowym zagrożeniem dla owadów zapylających są inwazyjne gatunki obce. W rozporządzeniu (UE) 1143/2014 przewidziano zbiór działań, które należy podjąć w tym obszarze w całej UE. Konsekwentne wysiłki mające na celu zrealizowanie tych działań i sporządzenie wykazu nowych gatunków uznawanych za zagrożenie ograniczą szkodliwe skutki, takie jak te związane z drapieżnictwem szerszenia azjatyckiego (Vespa velutina), lub niszczenie siedlisk owadów zapylających przez pewne gatunki roślin, takie jak niecierpek gruczołowaty (Impatiens glandulifera), który powoduje ograniczanie rozwoju rodzimej roślinności. Ponadto należy wspierać wykorzystanie rodzimych gatunków owadów zapylających i rodzimych gatunków roślin do celów prywatnych i publicznych w celu uniknięcia zagrożeń, jakie gatunki obce stwarzają dla rodzimych gatunków owadów zapylających. Inne zagrożenia Wpływ na owady zapylające ma również zmiana klimatu, zanieczyszczenie środowiska i choroby. Zmiana klimatu wpływa na rozmieszczenie i zasięg występowania owadów zapylających, ich siedliska i interakcje, zarówno poprzez stopniowe zmiany, jak i ekstremalne zdarzenia pogodowe. Chociaż brakuje kompleksowych badań wpływu różnych zanieczyszczeń (takich jak zanieczyszczenie powietrza, metale ciężkie i zanieczyszczenie świetlne) i chorób, wiadomo, że szkodzą one dzikim owadom zapylającym lub negatywnie wpływają na ich siedliska. W ramach niniejszej inicjatywy nie zajęto się bezpośrednio tymi zagrożeniami. Polityka UE dotycząca działań w dziedzinie klimatu, zanieczyszczenia powietrza oraz działań na rzecz zdrowia pszczół pomoże w ograniczeniu ich wpływu na owady zapylające. Niniejsza inicjatywa przyczyni się jednak pośrednio do przeciwdziałania tym i innym zagrożeniom dzięki wspieraniu utrzymywania, tworzenia i łączenia zdrowych siedlisk przeznaczonych dla owadów zapylających i dzięki zwalczaniu rozprzestrzeniania się gatunków obcych przenoszących szkodliwe patogeny i choroby, tym samym wzmacniając ogólną odporność europejskich ekosystemów na zmianę klimatu. 2.3.PRIORYTET III: Zwiększanie świadomości, zaangażowanie społeczeństwa i promowanie współpracy Przeciwdziałanie spadkowi liczebności owadów zapylających wymaga strategicznego podejścia na wszystkich poziomach rządzenia i zaangażowania różnych podmiotów. Niniejsza inicjatywa zwiększy społeczną świadomość znaczenia owadów zapylających i pilnej potrzeby podjęcia działań. Jej celem będzie mobilizowanie środowiska naukowego, decydentów, przedsiębiorstw i obywateli do podejmowania działań i do współpracy poprzez promowanie i rozpowszechnianie najlepszych praktyk oraz wspieranie dalszego współdziałania. Chociaż istnieje już szereg platform wspierających współpracę w kwestii owadów zapylających (takich jak sieci naukowe i platformy wymiany doświadczeń w zakresie polityki), trzeba jeszcze bardziej zwiększyć zdolność do współpracy. Komisja i państwa członkowskie powinny zwiększać świadomość możliwości finansowania w tej dziedzinie oraz je promować. Wspólne narzędzia i wzorce służące do opracowywania planów i strategii dotyczących owadów zapylających, opierające się na najlepszych istniejących praktykach, będą stanowiły wsparcie dla dalszych działań na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. Pogłębieniu zrozumienia – wśród obywateli i specjalistów – znaczenia dzikich owadów zapylających dla społeczeństwa i gospodarki przysłużyłyby się również zwiększone wydatki UE na krajowe programy pszczelarskie.