ZAŁĄCZNIK w odniesieniu do wniosku dotyczącego decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zawarcia uzupełniającego protokołu z Nagoi – Kuala Lumpur dotyczącego odpowiedzialności i odszkodowania do protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym Tekst umowy UZUPEŁNIAJĄCY PROTOKÓŁ Z NAGOI-KUALA LUMPUR DOTYCZĄCY ODPOWIEDZIALNOŚCI I ODSZKODOWANIA DO PROTOKOŁU KARTAGEŃSKIEGO O BEZPIECZEŃSTWIE BIOLOGICZNYM /* COM/2012/0236 final - NLE 2012/0120 */





UZASADNIENIE Konwencja o różnorodności biologicznej (CBD), która weszła w życie w dniu 29 grudnia 1993 r., jest obecnie głównym instrumentem międzynarodowym do celów regulowania kwestii związanych z różnorodnością biologiczną. Konwencja ma służyć realizacji trzech celów, jakimi są zachowanie różnorodności biologicznej, zrównoważone korzystanie z jej elementów oraz zapewnienie sprawiedliwego i równego udziału w korzyściach wynikających z wykorzystywania zasobów genetycznych. Bezpieczeństwo biologiczne, jedna z kwestii objętych konwencją, dotyczy konieczności ochrony zdrowia ludzkiego i środowiska przed potencjalnym niekorzystnym wpływem produktów nowoczesnej biotechnologii. Konferencja Stron Konwencji o różnorodności biologicznej (COP), w czasie swojego drugiego posiedzenia w listopadzie 1995 r., utworzyła, zgodnie z art. 19 ust. 3 Konwencji o różnorodności biologicznej, Otwartą Doraźną Grupę Roboczą do spraw Bezpieczeństwa Biologicznego w celu opracowania projektu protokołu w sprawie bezpieczeństwa biologicznego, specjalnie ukierunkowanego na transgraniczne przemieszczanie wszystkich żywych zmodyfikowanych organizmów. Grupa robocza odbyła sześć spotkań w okresie od lipca 1996 r. do lutego 1999 r. Protokół kartageński o bezpieczeństwie biologicznym do Konwencji o różnorodności biologicznej został przyjęty w dniu 29 stycznia 2000 r., jako umowa dodatkowa do CBD i wszedł w życie dnia 11 września 2003 r. Ta międzynarodowa umowa zapewnia, w oparciu o zasadę ostrożności, ramy dla bezpiecznego przemieszczania, przekazywania i wykorzystania żywych zmodyfikowanych organizmów (LMO) stanowiących wynik nowoczesnej biotechnologii, które mogą mieć negatywny wpływ na zachowanie i zrównoważone wykorzystywanie różnorodności biologicznej lub stanowić ryzyko dla zdrowia ludzi. Zgodnie z artykułem 27 protokołu kartageńskiego upoważniono konferencję stron służącą jako spotkanie stron protokołu (COP/MOP) do ustanowienia na swoim pierwszym posiedzeniu formalnej procedury dotyczącej właściwego opracowania międzynarodowych zasad i procedur w zakresie odpowiedzialności i odszkodowania za szkody spowodowane transgranicznym przemieszczaniem LMO, tak aby możliwe było ukończenie tych prac w okresie czterech lat (tj. do 2008 r.). Podczas COP/MOP1, która odbyła się w Kuala Lumpur w dniach od 23 do 27 lutego 2004 r., utworzono otwartą grupę roboczą ad hoc ekspertów prawnych i technicznych w zakresie odpowiedzialności i odszkodowania w kontekście protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym w celu zbadania problematyki, opracowania opcji i przedstawienia propozycji zasad i procedur międzynarodowych w tej dziedzinie. W maju 2008 r. na COP/MOP4, która odbyła się w Bonn, udało się osiągnąć przełom w negocjacjach politycznych, lecz nie udało się opracować uzgodnionych wyników. W związku z powyższym strony zgodziły się pracować nad ukończeniem prawnie wiążącego instrumentu na COP/MOP5 w japońskiej Nagoi w październiku 2010 r., oraz opracować wytyczne dotyczące odpowiedzialności cywilnej. Ten prawnie wiążący akt, w znacznym stopniu zainspirowany dyrektywą UE w sprawie odpowiedzialności za środowisko (dyrektywą ELD)[1] pozwala organom krajowym działać na rzecz wspólnego dobra i zwraca się do podmiotów gospodarczych o ustanowienie środków zaradczych w przypadku szkód wyrządzonych różnorodności biologicznej przez LMO, co stanowi nowość, w szczególności w krajach rozwijających się. Ostateczne negocjacje w sprawie prawnie wiążącego instrumentu oraz odpowiedzialności cywilnej odbyły się w ramach grupy „Friends of the Co-Chairs” (FoC) złożonej z 26 spośród 157 stron protokołu kartageńskiego oraz z doradców będących przedstawicielami innych stron protokołu. W negocjacjach uczestniczyło dwóch przedstawicieli UE. Komisja działała jako negocjator z ramienia UE w odniesieniu do prawnie wiążącego instrumentu na podstawie formalnego upoważnienia przyjętego przez Radę w czerwcu 2007 r. i przedłużonego na okres po COP/MOP4. Wytyczne dotyczące negocjacji były wielokrotnie zmieniane i zobowiązywały Komisję do dopilnowania, by wyniki negocjacji były spójne z odpowiednimi przepisami Unii oraz z podstawowymi zasadami prawodawstwa państw członkowskich w dziedzinie odpowiedzialności i odszkodowania, a także by mogły zostać wdrożone w UE bez konieczności wprowadzania lub zmiany istotnych przepisów dotyczących odpowiedzialności cywilnej. W dniu 15 października 2010 r., w wyniku ostatecznych negocjacji w Nagoi, podczas posiedzenia plenarnego COP/MOP5 przyjęto porozumienie międzynarodowe, znane jako „uzupełniający protokół z Nagoi–Kuala Lumpur dotyczący odpowiedzialności i odszkodowania do protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym”[2]. W decyzji COP/MOP5 dotyczącej przyjęcia uzupełniającego protokołu z Nagoi–Kuala Lumpur wzywa się strony Konwencji o różnorodności biologicznej do podpisania protokołu w najwcześniejszym możliwym terminie oraz do jak najszybszego złożenia odpowiednio dokumentów ratyfikacyjnych, przyjęcia lub zatwierdzających bądź dokumentów przystąpienia. W dniu 20 grudnia 2010 r. Rada przyjęła z zadowoleniem fakt przyjęcia protokołu uzupełniającego z Nagoi – Kuala Lumpur[3], a w dniu 11 maja 2011 r. Unia Europejska podpisała protokół uzupełniający. W Unii Europejskiej przepisy Protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym są uregulowane prawodawstwem europejskim o bezpieczeństwie biologicznym, zgodnie z którym zasada ostrożności pozostaje podstawowym założeniem. Dotyczące odpowiedzialności przepisy uzupełniającego protokołu z Nagoi – Kuala Lumpur wchodzą w zakres dyrektywy 2004/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie odpowiedzialności za środowisko w odniesieniu do zapobiegania i zaradzania szkodom wyrządzonym środowisku naturalnemu. W dyrektywie tej ustanowiono ramy w oparciu o zasadę „zanieczyszczający płaci”, zgodnie z którą zanieczyszczający płaci w przypadku wyrządzenia szkody środowisku naturalnemu. Po wejściu dyrektywy w życie w dniu 30 kwietnia 2004 r., państwa członkowskie UE miały trzy lata, aby transponować dyrektywę do prawa krajowego. W lipcu 2010 r. ostatnie państwo członkowskie zakończyło transpozycję. Dyrektywa ELD była już dwukrotnie zmieniona: dyrektywą 2006/21/WE w sprawie gospodarowania odpadami pochodzącymi z przemysłu wydobywczego oraz dyrektywą 2009/31/WE w sprawie geologicznego składowania dwutlenku węgla i zmieniającą kilka dyrektyw. Zgodnie z art. 34 Konwencji o różnorodności biologicznej każdy protokół do niej jest otwarty do ratyfikacji, zatwierdzenia lub przyjęcia przez państwa członkowskie i regionalne organizacje integracji gospodarczej. Zgodnie z art. 34 ust. 3 konwencji regionalne organizacje integracji gospodarczej muszą określić zakres swoich kompetencji w odniesieniu do spraw uregulowanych przez protokół. Aby spełnić ten obowiązek, Komisja przygotowała deklarację załączoną do niniejszego wniosku. Zgodnie z opinią doradczą Trybunału Sprawiedliwości[4] decyzja w sprawie zawarcia protokołu powinna opierać się na art. 192 ust. 1 TFUE w związku z art. 218 ust. 6 lit. a) TFUE. W związku z powyższym Komisja proponuje, aby Rada upoważniła przewodniczącego do wyznaczenia osoby (osób) upoważnionej(-ych) do złożenia instrumentu zatwierdzenia uzupełniającego protokołu z Nagoi–Kuala Lumpur w imieniu Unii, a także do udzielenia jej (im) koniecznych pełnomocnictw. 2012/0120 (NLE) Wniosek DECYZJA RADY w sprawie zawarcia uzupełniającego protokołu z Nagoi – Kuala Lumpur dotyczącego odpowiedzialności i odszkodowania do protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym (Tekst mający znaczenie dla EOG) RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w szczególności jego art. 192 w związku z jego art. 218 ust. 6 lit. a), uwzględniając wniosek Komisji Europejskiej[5], uwzględniając opinię Parlamentu Europejskiego[6], a także mając na uwadze, co następuje: (1) Zgodnie z art. 27 protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym konferencja stron będąca spotkaniem stron protokołu (COP/MOP) została zobowiązana do ustalenia, na swoim pierwszym spotkaniu, sposobu postępowania dotyczącego opracowania międzynarodowych zasad i procedur w zakresie odpowiedzialności i odszkodowania za szkody wynikające z transgranicznego przemieszczania żywych zmodyfikowanych organizmów. (2) W czerwcu 2007 r. Rada przyjęła decyzję upoważniającą Komisję do udziału w imieniu Unii w negocjacjach dotyczących odpowiedzialności i odszkodowania w zakresie zagadnień podlegających kompetencji Unii, zgodnie z pewnymi wytycznymi negocjacyjnymi. Upoważnienie zostało przedłużone w październiku 2008 r., tak by objąć ostatnie etapy negocjacji. (3) W dniu 11 października 2010 r. podczas piątej konferencji stron będącej spotkaniem stron protokołu w Nagoi w Japonii UE udzieliła jednogłośnego poparcia ostatecznemu kompromisowi osiągniętemu w sprawie uzupełniającego protokołu z Nagoi–Kuala Lumpur dotyczącego odpowiedzialności i odszkodowania, po uznaniu, że protokół ten jest zgodny z ustalonym stanowiskiem UE oraz z wytycznymi negocjacyjnymi otrzymanymi przez Komisję. (4) W dniu 15 października 2010 r. na końcowym posiedzeniu plenarnym COP/MOP5 przyjęto uzupełniający protokół z Nagoi–Kuala Lumpur dotyczący odpowiedzialności i odszkodowania do protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym. (5) W dniu 20 grudnia 2010 r. Rada wyraziła zadowolenie z przyjęcia uzupełniającego protokołu z Nagoi – Kuala Lumpur. (6) Zgodnie z decyzją Rady z dnia 6 maja 2011 r.[7] uzupełniający protokół z Nagoi–Kuala Lumpur dotyczący odpowiedzialności i odszkodowania do protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym został podpisany przez Unię w dniu 11 maja 2011 r., z zastrzeżeniem jego zawarcia w późniejszym terminie. (7) Zgodnie z art. 34 Konwencji o różnorodności biologicznej każdy protokół do tej konwencji podlega ratyfikacji, przyjęciu lub zatwierdzeniu przez państwa oraz przez organizacje regionalnej integracji gospodarczej. (8) Uzupełniający protokół z Nagoi–Kuala Lumpur dotyczący odpowiedzialności i odszkodowania do protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym przyczynia się do realizacji celów polityki ochrony środowiska Unii. Należy zatem jak najszybciej zawrzeć ten protokół w imieniu Unii. (9) Umowę należy zatwierdzić w imieniu Unii Europejskiej, PRZYJMUJE NINIEJSZĄ DECYZJĘ: Artykuł 1 Uzupełniający protokół z Nagoi–Kuala Lumpur dotyczący odpowiedzialności i odszkodowania do protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym zostaje niniejszym zatwierdzony w imieniu Unii. Tekst umowy dołączony jest do niniejszej decyzji. Artykuł 2 Przewodniczący Rady wyznacza osobę upoważnioną do złożenia, w imieniu Unii Europejskiej, instrumentu zatwierdzenia, o którym mowa w art. 18 umowy, w celu wyrażenia zgody Unii Europejskiej na związanie się postanowieniami umowy. Złożenie instrumentu zatwierdzenia odbędzie się jednocześnie ze złożeniem instrumentów państw członkowskich. Jednocześnie wyznaczona osoba składa deklarację zamieszczoną w załączniku do niniejszej decyzji, zgodnie z artykułem 34 ust. 3 Konwencji o różnorodności biologicznej. Artykuł 3 Niniejsza decyzja jest publikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Sporządzono w Brukseli dnia [...] r. W imieniu Rady Przewodniczący ZAŁĄCZNIK DEKLARACJA UNII EUROPEJSKIEJ ZGODNIE Z ART. 34 UST. 3 KONWENCJI O RÓŻNORODNOŚCI BIOLOGICZNEJ „Unia Europejska oświadcza, że zgodnie z Traktatem o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w szczególności z jego art. 191, posiada kompetencje do zawierania umów międzynarodowych oraz do realizacji obowiązków z nich wynikających, które przyczyniają się do osiągnięcia następujących celów: – zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska naturalnego, – ochrony zdrowia ludzkiego, – ostrożnego i racjonalnego wykorzystywania zasobów naturalnych, – promowania środków na poziomie międzynarodowym w celu rozwiązywania regionalnych lub światowych problemów w zakresie środowiska naturalnego, w tym wynikających ze zmiany klimatu. Ponadto Unia Europejska przyjmuje środki na poziomie Unii Europejskiej w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych dla właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego. Unia Europejska oświadcza, że przyjęła już instrumenty prawne, wiążące wobec jej państw członkowskich, obejmujące wszystkie sprawy uregulowane przez niniejszy protokół.” [1] Dyrektywa 2004/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie odpowiedzialności za środowisko w odniesieniu do zapobiegania i zaradzania szkodom wyrządzonym środowisku naturalnemu [2] http://bch.cbd.int/protocol/NKL_text.shtml [3] Zob. konkluzje Rady „Konwencja o różnorodności biologicznej: konferencja w Nagoi (11–29 października 2010 r.) – wyniki i działania następcze” z dnia 20 grudnia 2010 r., pkt 2. [4] ETS opinia 2/2000, z dnia 6 grudnia 2001 r. [5] … [6] … [7] Decyzja dotychczas niepublikowana ZAŁĄCZNIK w odniesieniu do wniosku dotyczącego decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zawarcia uzupełniającego protokołu z Nagoi – Kuala Lumpur dotyczącego odpowiedzialności i odszkodowania do protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym Tekst umowy UZUPEŁNIAJĄCY PROTOKÓŁ Z NAGOI-KUALA LUMPUR DOTYCZĄCY ODPOWIEDZIALNOŚCI I ODSZKODOWANIA DO PROTOKOŁU KARTAGEŃSKIEGO O BEZPIECZEŃSTWIE BIOLOGICZNYM Strony niniejszego protokołu uzupełniającego, będąc Stronami Protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym do Konwencji o różnorodności biologicznej, zwanego dalej „Protokołem”, biorąc pod uwagę zasadę 13. Deklaracji z Rio de Janeiro w sprawie środowiska i rozwoju, potwierdzając podejście ostrożnościowe przedstawione w zasadzie 15. Deklaracji z Rio de Janeiro w sprawie środowiska i rozwoju, uznając potrzebę wprowadzenia odpowiednich środków zaradczych w wypadku wyrządzenia szkody lub w wypadku wystarczającego prawdopodobieństwa szkody, zgodnie z Protokołem, powołując się na art. 27 Protokołu, uzgodniły, co następuje: Artykuł 1 Cel Celem niniejszego protokołu uzupełniającego jest przyczynienie się do zachowania oraz zrównoważonego wykorzystywania różnorodności biologicznej z uwzględnieniem zagrożenia dla zdrowia ludzkiego poprzez określenie międzynarodowych zasad i procedur w dziedzinie odpowiedzialności i odszkodowania w odniesieniu do żywych zmodyfikowanych organizmów. Artykuł 2 Stosowane terminy 1. Do niniejszego protokołu uzupełniającego mają zastosowanie terminy użyte w art. 2 Konwencji o różnorodności biologicznej, zwanej dalej „Konwencją” oraz w art. 3 Protokołu. 2. Ponadto dla celów niniejszego protokołu uzupełniającego: a) „konferencja Stron służąca jako spotkanie Stron Protokołu” oznacza konferencję Stron Konwencji służącą jako spotkanie Stron Protokołu; b) „szkoda” oznacza negatywny wpływ na zachowanie i zrównoważone użytkowanie różnorodności biologicznej z uwzględnieniem zagrożenia dla zdrowia ludzkiego, który: (i) jest wymierny lub w inny sposób dostrzegalny biorąc pod uwagę, tam gdzie to możliwe, naukowo określone podstawy uznane przez właściwy organ, który bierze pod uwagę wszelkie inne zmiany wywołane przez człowieka i zmiany naturalne; oraz (ii) jest znaczący, jak określono w ust. 3 poniżej; c) „podmiot gospodarczy” oznacza każdą osobę sprawującą bezpośrednią lub pośrednią kontrolę nad żywym zmodyfikowanym organizmem, co może, w stosownych przypadkach i zgodnie z prawem krajowym, obejmować między innymi posiadacza pozwolenia, osobę, która wprowadziła żywy zmodyfikowany organizm do obrotu, wykonawcę, producenta, powiadamiającego, eksportera, importera, przewoźnika lub dostawcę; d) „środki zaradcze” oznaczają uzasadnione działania w celu: (i) zapobiegania, redukowania, ograniczania, łagodzenia, lub w inny sposób unikania szkód, zależnie od sytuacji; (ii) przywrócenia różnorodności biologicznej poprzez działania, które należy podjąć zgodnie z następującą hierarchią: a) przywrócenie różnorodności biologicznej do stanu sprzed powstania szkody, lub jego najbliższego odpowiednika; a w przypadku gdy właściwy organ uzna, że nie jest to możliwe; b) przywrócenie poprzez, między innymi, zastąpienie utraty różnorodności biologicznej innymi składnikami różnorodności biologicznej w odniesieniu do tego samego lub innego rodzaju wykorzystania w tym samym lub, jeśli to właściwe, alternatywnym miejscu. 3. „znaczący” negatywny wpływ jest ustalany na podstawie czynników takich jak: a) długotrwała lub trwała zmiana, przez co należy rozumieć zmianę, która nie zostanie odwrócona za pomocą naturalnej regeneracji w rozsądnym okresie czasu; b) zakres jakościowych lub ilościowych zmian, które wpływają niekorzystnie na składniki różnorodności biologicznej; c) zmniejszenie zdolności elementów różnorodności biologicznej do dostarczania dóbr i świadczenia usług; d) zakres występowania jakichkolwiek negatywnych skutków dla zdrowia ludzkiego w kontekście Protokołu. Artykuł 3 Zakres 1. Niniejszy protokół uzupełniający ma zastosowanie do szkód spowodowanych przez żywe zmodyfikowane organizmy, których źródłem jest przemieszczanie transgraniczne. Żywe zmodyfikowane organizmy, o których mowa, obejmują: a) organizmy przeznaczone do bezpośredniego wykorzystania jako żywność lub pasza lub przeznaczone do przetwarzania; b) przeznaczone do ograniczonego stosowania; c) przeznaczone do zamierzonego wprowadzenia do środowiska. 2. W odniesieniu do zamierzonego transgranicznego przemieszczania, niniejszy protokół uzupełniający stosuje się do szkód wynikających z dozwolonego wykorzystania żywych zmodyfikowanych organizmów, o których mowa w ust. 1 powyżej. 3. Niniejszy protokół uzupełniający ma również zastosowanie do szkód wynikających z niezamierzonych transgranicznych przemieszczeń, o których mowa w art. 17 Protokołu, a także szkód powstałych w wyniku niezgodnego z prawem transgranicznego przemieszczania, o których mowa w art. 25 Protokołu. 4. Niniejszy protokół uzupełniający ma zastosowanie do szkód wynikających z przemieszczania transgranicznego żywych zmodyfikowanych organizmów, które rozpoczęto po wejściu niniejszego protokołu uzupełniającego w życie w stosunku do Strony, pod której jurysdykcją znajduje się teren, na który dokonano transgranicznego przemieszczenia. 5. Niniejszy protokół uzupełniający stosuje się do szkody, jaka miała miejsce w obszarze znajdującym się w granicach krajowej jurysdykcji Stron. 6. Strony mogą wykorzystywać kryteria określone w ich prawie krajowym w celu naprawy szkód, które miały miejsce w granicach ich jurysdykcji krajowej. 7. Prawo krajowe wdrażające niniejszy protokół uzupełniający stosuje się również do szkód powstałych na skutek przemieszczenia transgranicznego żywych zmodyfikowanych organizmów z państw niebędących Stronami; Artykuł 4 Związek przyczynowy Związek przyczynowy między szkodą a danym żywym zmodyfikowanym organizmem ustala się zgodnie z prawem krajowym. Artykuł 5 Środki zaradcze 1. Strony wymagają, aby odpowiedni podmiot gospodarczy lub podmioty gospodarcze, w przypadku wyrządzenia szkody, z zastrzeżeniem wszelkich wymogów właściwego organu, podjęły następujące działania: a) niezwłocznie powiadomiły o tym właściwy organ; b) dokonały oceny szkody; oraz c) podjęły odpowiednie środki zaradcze. 2. Właściwy organ: a) ustala tożsamość podmiotu gospodarczego, który spowodował szkodę; b) dokonuje oceny szkody; oraz c) określa, jakie środki zaradcze powinny zostać podjęte przez podmiot gospodarczy. 3. W przypadku gdy istotne informacje, w tym dostępne informacje naukowe lub informacje dostępne w Systemie Wymiany Informacji o Bezpieczeństwie Biologicznym, wskazują, że istnieje wystarczające prawdopodobieństwo, iż dojdzie do wyrządzenia szkody, jeżeli w odpowiednim czasie nie zostaną podjęte odpowiednie środki zaradcze, podmiot gospodarczy jest zobowiązany do podjęcia odpowiednich środków zaradczych w tym zakresie, tak aby uniknąć powstania takiej szkody. 4. Właściwy organ może podjąć odpowiednie środki zaradcze w tym zakresie, w szczególności, jeśli podmiot gospodarczy tego nie zrobił. 5. Właściwy organ ma prawo do odzyskania od podmiotu gospodarczego kosztów i wydatków poniesionych na skutek dokonania oceny szkody i podjęcia odpowiednich środków zaradczych, oraz innych kosztów towarzyszących. Strony mogą określić, w ramach prawa krajowego, inne sytuacje, w których podmiot gospodarczy nie będzie zobowiązany do ponoszenia kosztów i wydatków. 6. Decyzje właściwego organu wymagające od podmiotu gospodarczego podjęcia środków zaradczych powinny być umotywowane. O takich decyzjach należy poinformować podmiot gospodarczy. Prawo krajowe określa sposoby naprawienia szkody, w tym możliwość administracyjnej lub sądowej kontroli takich decyzji. Właściwy organ, zgodnie z prawem krajowym, powiadamia również podmiot gospodarczy o dostępnych sposobach naprawienia szkody. Odwołanie się do takich sposobów naprawienia szkody nie stanowi przeszkody dla podjęcia środków zaradczych przez właściwy organ w odpowiednich okolicznościach, o ile nie wskazano inaczej w prawie krajowym. 7. Przy wdrażaniu niniejszego artykułu, a także w celu określenia szczególnych środków zaradczych, których podjęcia właściwy organ może wymagać lub które mogą zostać przez niego podjęte, Strony mogą, w stosownych przypadkach, ocenić, czy dane środki zaradcze są już uwzględnione w ich prawie krajowym dotyczącym odpowiedzialności cywilnej. 8. Środki zaradcze są realizowane zgodnie z prawem krajowym. Artykuł 6 Wyłączenia 1. Strony mogą przewidzieć, w ramach prawa krajowego, poniżej wymienione przypadki wyłączeń: a) działanie siły wyższej; oraz b) działania wojenne lub niepokoje społeczne. 2. Strony mogą przewidzieć, w ramach prawa krajowego, inne przypadki wyłączeń lub środków łagodzących zgodnie z ich uznaniem. Artykuł 7 Ograniczenia czasowe Strony mogą określić w ramach prawa krajowego: a) względne i/lub bezwzględne ograniczenia czasowe, w tym w odniesieniu do działań związanych ze środkami zaradczymi; oraz b) rozpoczęcie okresu, do którego ma zastosowanie ograniczenie czasowe. Artykuł 8 Ograniczenia finansowe Strony mogą przewidzieć, w ramach prawa krajowego, ograniczenia finansowe w odniesieniu do odzyskania kosztów i wydatków związanych z podjęciem środków zaradczych. Artykuł 9 Prawo regresu Niniejszy protokół uzupełniający nie ogranicza prawa regresu lub prawa do odszkodowania, których podmiot gospodarczy może dochodzić wobec jakiejkolwiek innej osoby. Artykuł 10 Zabezpieczenie finansowe 1. Strony zachowują prawo, w ramach prawa krajowego, do zabezpieczenia finansowego. 2. Strony korzystają z prawa, o którym mowa w ust. 1 powyżej, w sposób zgodny ze swoimi prawami i zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego, biorąc pod uwagę trzy ostatnie ustępy preambuły Protokołu. 3. Na pierwszym po wejściu w życie protokołu uzupełniającego posiedzeniu konferencji Stron służącej jako spotkanie Stron Protokołu zostanie przedstawiony wniosek, aby Sekretariat przeprowadził wszechstronną analizę, która obejmie między innymi: a) zasady mechanizmów zabezpieczenia finansowego; b) ocenę skutków dla środowiska, gospodarki i społeczeństwa takich mechanizmów, w szczególności w krajach rozwijających się; oraz c) określenie odpowiednich podmiotów mających zapewnić zabezpieczenie finansowe. Artykuł 11 Odpowiedzialność państw za akty międzynarodowo bezprawne Niniejszy protokół uzupełniający nie narusza praw i obowiązków państw wynikających z zasad ogólnych prawa międzynarodowego w odniesieniu do odpowiedzialności państw za akty międzynarodowo bezprawne. Artykuł 12 Wdrożenie i odpowiedzialność cywilna 1. Strony określają, w ramach prawa krajowego, zasady i procedury dotyczące szkody. W celu realizacji tego zobowiązania Strony określają środki zaradcze zgodnie z zapisami niniejszego protokołu uzupełniającego, i mogą, w odpowiednich przypadkach: a) stosować obowiązujące przepisy prawa krajowego, w tym, w stosownych przypadkach, ogólne zasady i procedury dotyczące odpowiedzialności cywilnej; b) stosować lub opracować zasady i procedury odpowiedzialności cywilnej specjalnie w tym celu; lub c) stosować lub opracować rozwiązania stanowiące kombinację obu możliwości. 2. Strony, w celu zapewnienia odpowiednich zasad i procedur prawa krajowego w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody osobowe i materialne związane ze szkodą, jak określono w art. 2 ust. 2 lit. b): a) nadal stosują obowiązujące przepisy ogólne o odpowiedzialności cywilnej; b) opracowują i stosują lub nadal stosują przepisy dotyczące odpowiedzialności cywilnej utworzone specjalnie w tym celu; lub c) opracowują i stosują lub nadal stosują kombinację obu powyższych. 3. Przy opracowywaniu przepisów prawa dotyczącego odpowiedzialności cywilnej, o których mowa w lit. b) lub c) ust. 1 lub 2 powyżej, Strony mogą, w stosownych przypadkach, uwzględnić, między innymi, następujące kwestie: a) szkodę; b) normy odpowiedzialności włącznie z odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka lub odpowiedzialnością na zasadzie winy; c) skupienie odpowiedzialności, w stosownych przypadkach; d) prawo do wnoszenia roszczeń. Artykuł 13 Ocena i przegląd Konferencja Stron służąca jako spotkanie Stron Protokołu dokonuje przeglądu skuteczności niniejszego protokołu uzupełniającego pięć lat po jego wejściu w życie, a następnie co pięć lat, pod warunkiem że informacje, które wymagają takiego przeglądu zostały udostępnione przez Strony. Przeglądu dokonuje się w kontekście oceny i przeglądu Protokołu, jak określono w art. 35 Protokołu, o ile nie zostanie postanowione inaczej przez Strony niniejszego protokołu uzupełniającego. Pierwszy przegląd będzie obejmować przegląd skuteczności art. 10 i 12. Artykuł 14 Konferencja Stron służąca jako spotkanie Stron Protokołu 1. Z zastrzeżeniem art. 32 ust. 2 Konwencji, konferencja Stron służąca jako spotkanie Stron Protokołu będzie służyć jako spotkanie Stron niniejszego protokołu uzupełniającego. 2. Konferencja Stron służąca jako spotkanie Stron Protokołu regularnie dokonuje przeglądu wykonania postanowień niniejszego protokołu uzupełniającego i w ramach swego mandatu podejmuje decyzje konieczne do wspierania jego skutecznej realizacji. Realizuje funkcje przydzielone jej w ramach niniejszego protokołu uzupełniającego oraz, mutatis mutandis, funkcje powierzone jej w art. 29 ust. 4 lit. a) i f) Protokołu. Artykuł 15 Sekretariat Sekretariat utworzony na mocy art. 24 Konwencji pełni rolę sekretariatu niniejszego protokołu uzupełniającego. Artykuł 16 Związek z Konwencją i Protokołem 1. Niniejszy protokół uzupełniający uzupełnia Protokół i nie zmienia go ani nie wprowadza do niego poprawek. 2. Niniejszy protokół uzupełniający nie wpływa na prawa i obowiązki Stron niniejszego protokołu uzupełniającego wynikające z Konwencji oraz Protokołu. 3. Z zastrzeżeniem odmiennych postanowień niniejszego protokołu uzupełniającego, postanowienia Konwencji i Protokołu stosuje się, mutatis mutandis, do niniejszego protokołu uzupełniającego. 4. Nie naruszając przepisów ust. 3 powyżej, niniejszy protokół uzupełniający nie ma wpływu na prawa i obowiązki Stron wynikające z prawa międzynarodowego. Artykuł 17 Podpis Niniejszy protokół uzupełniający pozostaje otwarty do podpisu przez Strony Protokołu w siedzibie Organizacji Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku od dnia 7 marca 2011 r. do dnia 6 marca 2012 r. Artykuł 18 Wejście w życie 1. Niniejszy protokół uzupełniający wchodzi w życie dziewięćdziesiątego dnia od daty złożenia czterdziestego instrumentu ratyfikacji, przyjęcia, zatwierdzenia lub przystąpienia przez państwa lub organizacje regionalnej integracji gospodarczej, które są Stronami Protokołu. 2. Niniejszy protokół uzupełniający wchodzi w życie w odniesieniu do państwa lub regionalnej organizacji integracji gospodarczej, które ratyfikują, przyjmują lub zatwierdzają go lub do niego przystępują po złożeniu czterdziestego instrumentu, o którym mowa w ust. 1 powyżej, dziewięćdziesiątego dnia od daty złożenia przez to państwo lub regionalną organizację integracji gospodarczej dokumentu ratyfikacyjnego, przyjęcia, zatwierdzenia lub przystąpienia, lub w dniu, w którym Protokół wejdzie w życie w stosunku do tego państwa lub regionalnej organizacji integracji gospodarczej, zależnie od tego, która data jest późniejsza. 3. Do celów ust. 1 i 2 żaden instrument złożony przez organizację regionalnej integracji gospodarczej nie jest liczony jako dodatkowy w stosunku do instrumentów złożonych przez państwa członkowskie przedmiotowej organizacji. Artykuł 19 Zastrzeżenia Do niniejszego protokołu uzupełniającego nie można zgłaszać żadnych zastrzeżeń. Artykuł 20 Wypowiedzenie 1. W dowolnym czasie po upływie dwóch lat od daty, z którą niniejszy protokół uzupełniający wszedł w życie dla danej Strony, Strona ta może wypowiedzieć niniejszy protokół uzupełniający przekazując pisemne powiadomienie depozytariuszowi. 2. Każde takie wypowiedzenie wchodzi w życie po upływie roku od daty otrzymania go przez depozytariusza lub w dowolnej późniejszej dacie określonej w powiadomieniu o wypowiedzeniu. 3. Każdą Stronę, która wypowiada Protokół, zgodnie z art. 39 Protokołu, uznaje się za wypowiadającą również niniejszy protokół uzupełniający. Artykuł 21 Teksty autentyczne Oryginał niniejszego protokołu uzupełniającego, którego teksty w językach angielskim, francuskim, hiszpańskim, arabskim, chińskim i rosyjskim są jednakowo autentyczne, zostaje złożony u Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych. NA POTWIERDZENIE CZEGO niżej podpisani, będąc należycie upełnomocnieni, podpisali niniejszy protokół uzupełniający. Sporządzono w Nagoi w dniu piętnastego października dwa tysiące dziesiątego roku.