W odniesieniu do pierwszej przesłanki (harmonizacja) unijne uznane organizacje podeszły w sposób systematyczny do harmonizacji technicznych i proceduralnych warunków certyfikacji produktów kwalifikujących się do objęcia systemem wzajemnego uznawania. Postępując w ten sposób, organizacje te twierdzą, że jako odniesienie wykorzystywano najbardziej wymagające i rygorystyczne normy. W odniesieniu do procesu harmonizacji przepisów i procedur z przeglądu obecnego stanu wdrożenia wynika, że jak na razie jej zakres jest nadal minimalny. Chociaż niektóre świadectwa wzajemnego uznawania wydano w ramach „systemu wzajemnego uznawania”, istnieją one na rynku wraz z indywidualnymi świadectwami uznanych organizacji dla tych konkretnych produktów. Innymi słowy, indywidualne świadectwa uznanej organizacji nie zostały wycofane z rynku. Stan ten wskazuje na potrzebę dodatkowego czasu na sprawdzenie w praktyce nowych świadectw wzajemnego uznawania, które mogą stać się powszechne i ostatecznie zastąpić indywidualnie wydawane świadectwa.

Tego rodzaju harmonizację należy odróżniać od harmonizacji unijnej na potrzeby ustawowych wymagań dotyczących wyposażenia morskiego. Dyrektywa w sprawie wyposażenia morskiego (MED) zawiera regulacje dotyczące wyposażenia zainstalowanego na pokładzie statku, w odniesieniu do którego obowiązuje wymóg posiadania na mocy jednej lub kilku konwencji międzynarodowych (np. w zakresie zapobiegania zanieczyszczaniu morza, ochrony przeciwpożarowej, nawigacji, sprzętu ratunkowego). Państwa członkowskie nie mogą zabronić wprowadzania na rynek lub umieszczenia na pokładzie statku pływającego pod banderą UE wyposażenia morskiego, które spełnia wymogi MED, ani odmówić wydania świadectw w odniesieniu do tego wyposażenia statkom pływającym pod ich banderą. Przedmiotowe wyposażenie musi być opatrzone widocznym znakiem zgodności z MED, tzw. „znakiem koła sterowego”. Unia zawarła porozumienie o wzajemnym uznawaniu z USA w celu ułatwienia wymiany handlowej oraz uniknięcia wielokrotnych certyfikacji wyposażenia oznaczonego znakiem koła sterowego.

Brak wzajemnego uznawania świadectw klasy między towarzystwami powoduje konieczność wielokrotnego poświadczania: aby móc prowadzić działalność na skalę światową (i mieć dostęp do wielu właścicieli, którzy dokonują wyboru towarzystwa klasyfikacyjnego mającego sprawować nadzór nad budową statków), dostawcy wyposażenia morskiego są zobowiązani do uzyskania, w odniesieniu do tego samego wyposażenia, świadectw wydanych przez różne towarzystwa klasyfikacyjne, poświadczających zgodność z często bardzo podobnymi, a niekiedy identycznymi wymogami, i niekiedy opartych na badaniach przeprowadzanych w tym samym laboratorium (które często należą do producenta). Zagadnieniem tym zajęto się w art. 10 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 391/2009, gdyż kwestia, czy produkt jest certyfikowany przez jedno towarzystwo klasyfikacyjne czy przez więcej takich towarzystw jest również istotna z punktu widzenia rynku wewnętrznego UE.

Prowadząc swoją działalność, towarzystwa klasyfikacyjne zobowiązują producentów do przestrzegania różnych zestawów wymogów, które są opracowywane przez każde towarzystwo. Wymogi te są szczególnie ważne w odniesieniu do budowy i eksploatacji statków i mają znaczenie dla upewnienia właściciela statku i ubezpieczyciela, a ostatecznie państwa bandery, o bezpieczeństwie statku.

W motywie 25 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 1355/2014 wyjaśniono, że system wzajemnego uznawania świadectw klasy dotyczących materiałów, wyposażenia i komponentów, ustanowiony w art. 10 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 391/2009, może być egzekwowany jedynie na terytorium Unii w odniesieniu do statków pływających pod banderą państw członkowskich. W odniesieniu do statków zagranicznych akceptacja odpowiednich świadectw pozostaje w gestii właściwych państw bandery niebędących członkami UE wykonujących swoją wyłączną jurysdykcję, przede wszystkim w ramach Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza (UNCLOS).

Niniejsze sprawozdanie zawiera przegląd realizacji przez uznane organizacje art. 10 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 391/2009 (zwanego dalej „rozporządzeniem”) w odniesieniu do harmonizacji ich reguł i procedur oraz ustanowienia systemu wzajemnego uznawania świadectw klasy dla wyposażenia, materiałów i komponentów.

Koncentrując się na harmonizacji wymagań technicznych, organizacje mogły wypowiedzieć się za prostym wzajemnym uznawaniem świadectw, przynajmniej w odniesieniu do trzeciego poziomu bezpieczeństwa produktów krytycznych z punktu widzenia bezpieczeństwa. Może to skutkować szybszymi postępami, które bardziej odpowiadają na oczekiwania producentów wyposażenia statków.

Pierwszy pakiet obejmował wymagania techniczne dotyczące 11 produktów (trzeci poziom krytyczności bezpieczeństwa), które weszły w życie na początku 2013 r., po czym w lipcu 2013 r. przyjęto drugi (11 produktów), a w lipcu 2014 r. – trzeci pakiet (12 produktów), przy czym poziom krytyczności bezpieczeństwa pozostawał ten sam (trzeci). Czwarty pakiet wymagań technicznych w odniesieniu do 10 produktów, również na trzecim poziomie krytyczności bezpieczeństwa, wchodzi w życie z dniem 1 lipca 2015 r. Rozpoczęto przygotowania obejmujące piąty pakiet: sektor przemysłowy uczestniczy w doborze wymogów technicznych dla produktów z piątej partii w oparciu o skonsolidowaną listę (trzeci poziom krytyczności bezpieczeństwa) produktów, przedstawioną przez Grupę ds. wzajemnego uznawania wyłonioną przez unijne uznane organizacje. Wszystkie pakiety systemu wzajemnego uznawania odnoszą się do produktów objętych kategorią homologacji typu, ponieważ wykazano, że poziom ich krytyczności był niski; doświadczenia związane z nowym systemem można zatem uzyskać przy jednoczesnym ograniczeniu ryzyka dla bezpieczeństwa. Po przyjęciu czwartego pakietu 44 wymogi techniczne dotyczące produktów kwalifikujących się do tego systemu obejmą około 50 % wszystkich świadectw homologacji typu wymaganych przepisami klasyfikacyjnymi unijnych uznanych organizacji. Organizacje te są zdania, że w miarę wzrostu poziomu krytyczności bezpieczeństwa konieczne będzie uwzględnienie bardziej skomplikowanych procesów; wykazu produktów dostępnych obecnie nie uważa się jednak za dostatecznie rozbudowany, by wnosił wartość dodaną dla przedsiębiorstw, ponieważ – według sektora wytwórczego – dotyczy on jedynie niewielkiego segmentu rynku.

Skala krytyczności bezpieczeństwa przybrała kształt hierarchicznej piramidy. Certyfikacja na najwyższym (szóstym) poziomie tej piramidy wymaga znajomości pełnej specyfikacji budowy. Na niższym (piątym) poziomie certyfikacja wymaga subcertyfikatów. Na poziomie czwartym wymagana jest certyfikacja unijna, a na poziomie trzecim – jedynie homologacja typu. W odniesieniu do niższych poziomów (pierwszego i drugiego) nie istnieją wymagania klasowe lub oczekuje się jedynie posiadania świadectwa producenta. Unijne uznane organizacje uzgodniły zestaw wymogów technicznych w odniesieniu do ograniczonej liczby produktów (obecnie 34, od dnia 1 lipca 2015 r. liczba ta ulega zwiększeniu do 44), kwalifikujących się do certyfikacji „homologacja typu”, odpowiadającej trzeciemu poziomowi skali krytyczności bezpieczeństwa, o której mowa powyżej. Ten szczególny rodzaj certyfikacji określa się mianem „procedury wzajemnego uznawania”.

Wiele zainteresowanych podmiotów podziela pogląd o braku lub ograniczonej dostępności informacji. Można to przypisać ograniczonemu jak dotąd okresowi funkcjonowania systemu wzajemnego uznawania i propagowania go na rynku (wszystkie istniejące świadectwa wzajemnego uznawania zostały wydane w ciągu ostatnich 18 miesięcy).

Wszystkie unijne uznane organizacje opracowały wewnętrzne procedury dotyczące poświadczania wzajemnego uznawania w celu podniesienia poziomu znajomości zagadnienia w ramach swojej organizacji. Podejście takie zastosowano zarówno w UE, jak i na całym świecie (np. w centralach unijnych uznanych organizacji oraz w biurach na całym świecie), w ścisłym powiązaniu z globalną działalnością każdej organizacji. W momencie przygotowywania niniejszego sprawozdania ogłoszono łącznie 14 świadectw wzajemnego uznania. Należy zauważyć, że siedziby producentów, którzy pozyskali te świadectwa, znajdują się nie tylko w UE, lecz również w USA, na Tajwanie i w Korei Południowej. To kolejne potwierdzenie globalnego charakteru przemysłu i znaczenia możliwie jak najszerszej akceptacji wydanych świadectw wzajemnego uznawania.

Kwestie związane z kosztami i obciążeniem administracyjnym

Obecnie brakuje też przejrzystości w odniesieniu do kosztów uzyskania świadectwa wzajemnego uznawania.

Trudno jest uzyskać pełny obraz kosztów ogólnych, gdyż koszty nowego świadectwa wzajemnego uznawania są zróżnicowane, zależnie od pozycji, w odniesieniu do której zostanie ono wydane. W związku z tym w przypadku prostych produkowanych masowo wyrobów elektrycznych (np. zaworów, elementów elektrycznych itp.) koszt nowego świadectwa może wahać się od kwoty zbliżonej do ceny tego samego produktu, w odniesieniu do którego uprzednio wymagane było indywidualne świadectwo homologacji typu uznanej organizacji, do dwukrotności tej ceny. Jednakże dla innej kategorii określonych produktów (np. produktów nieseryjnych) jednorazowy koszt nowego świadectwa wzajemnego uznawania może być znacznie wyższy niż koszt świadectwo homologacji typu uznanej organizacji. Z drugiej strony opłaty za przedłużenie wydają się podobne do opłat dotyczących świadectw homologacji typu. Pięcioletni okres przedłużenia ważności świadectw wzajemnego uznawania jest powszechną praktyką wśród uznanych organizacji unijnych i odnosi się nie tylko do świadectw wydanych w ramach procedury wzajemnego uznawania, lecz również do indywidualnej homologacji typu uznanej organizacji (w odniesieniu do tego ostatniego zob. również okólnik IMO MSC.1/Circ.1221). Okoliczność, że w przypadku niektórych nowych świadectw wzajemnego uznawania wymagane są badania z osobistym udziałem przedstawiciela producenta, w połączeniu z koniecznością spełnienia bardziej rygorystycznych norm, mogła doprowadzić do wzrostu kosztów w niektórych przypadkach.

Ze wstępnych danych z niezależnych badań wynika, że czas potrzebny do uzyskania świadectwa wzajemnego uznawania jest bardzo zróżnicowany (od 6 miesięcy do 2 lat), w zależności od produktu i stopnia złożoności całego procesu (tj. obciążeń administracyjnych). Za przyczynę takiego zróżnicowania można częściowo uznać fakt istnienia jedynie ograniczonej liczby wydanych już świadectw wzajemnego uznawania, co sprawia, że trudno jest wyciągnąć ogólne wnioski dotyczące kwestii związanych z potrzebami czasowymi. Zgłoszono, że w przypadku pewnego produktu świadectwo wzajemnego uznawania oraz świadectwo świadectwo homologacji typu uznanej organizacji zostały wydane jednocześnie. Trzeba jednak przyznać, że w miarę wzrostu liczby wydawanych świadectw wzajemnego uznawania i większej standaryzacji całego procesu czas konieczny do uzyskania nowego świadectwa wzajemnego uznawania może ulec znacznemu skróceniu.

IV.Perspektywy

Mechanizm oceny krytyczności bezpieczeństwa

Jeżeli chodzi o liczbę produktów kwalifikujących się do uzyskania świadectw wzajemnego uznawania, postępy osiągnięto dotychczas jedynie w odniesieniu do 3. poziomu krytyczności bezpieczeństwa. Unijne uznane organizacje próbowały włączyć w ten proces przemysł wyposażenia morskiego, co można również prześledzić za pomocą długiej listy posiedzeń i inicjatyw podejmowanych od 2009 r. Na obecnym etapie ważne jest zajęcie się problemami w dziedzinie wpływu na bezpieczeństwo. Można tego dokonać, stosując tę samą procedurę opartą na podejściu uwzględniającym ryzyko, którą stosują unijne uznane organizacje, w tym najbardziej surowe wymagania techniczne w odniesieniu do wszystkich produktów zaliczanych do 3. poziomu krytyczności bezpieczeństwa uwzględnionych w ramach istniejących pakietów (1, 2 i 3), jak również w kolejnych dwóch pakietach (4 i 5) produktów, które mają zostać opublikowane w przyszłości (odpowiednio 1.7.2015 i latem 2016 r.), oraz konieczność przeprowadzenia badania z osobistym udziałem przedstawiciela producenta, jeżeli jest to niezbędne do uzyskania świadectwa wzajemnego uznawania. W ten sposób stosowanie zasady wzajemnego uznawania może z czasem nabierze tempa i w szerszym wymiarze przyczyni się do rozwiązania kwestii bezpieczeństwa.

Rozwój bardziej zaawansowanego i wszechstronnego modelu ryzyka przy wyborze produktów należących do kolejnego (4.) poziomu krytyczności bezpieczeństwa wymaga zaangażowania różnych zainteresowanych organizacji, w tym firm ubezpieczeniowych. Unijne uznane organizacje zamierzają przeprowadzić 6-miesięczne badanie pilotażowe w celu zagwarantowania utrzymania bezpieczeństwa na wyższym (4.) poziomie.

Zaangażowanie użytkowników końcowych

Podmioty przemysłowe w UE okazują się aktywniejsze, jeżeli chodzi o uczestnictwo w procesie konsultacji prowadzonych przez unijne uznane organizacje uznane, przemysł światowy zaś mógłby w przyszłości uznać wartość większego zaangażowania. Potwierdzeniem powyższego jest fakt, że siedziby trzech spośród siedmiu producentów, już stosujących nowe świadectwa wzajemnego uznawania w odniesieniu do niektórych produktów, znajdują się poza UE (tj. w USA, na Tajwanie i w Korei Południowej). Mogłoby to przyczynić się do poprawy globalnej akceptacji dla świadectw wzajemnego uznawania. Zachęciłoby to także do dalszego angażowania się małych producentów sprzętu oryginalnego, gdyż stanowią oni grupę rzadziej zaangażowaną w obecnym systemie wdrażania wzajemnego uznawania za pośrednictwem stowarzyszeń, warsztatów informacyjnych, seminariów i podobnych wydarzeń. W tym przypadku świadectwa wzajemnego uznawania mogłyby wpłynąć na zwiększenie dostępu do rynku dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP). W praktyce jednak, ze względu na obecne niejasności dotyczące dobrowolnej akceptacji świadectw wzajemnego uznawania przez administracje na całym świecie, może to mieć zastosowanie wyłącznie do MŚP z siedzibą w UE, zaopatrujących statki pływające pod banderą państwa członkowskiego. Jednakże, chociaż należy szerzej popierać dobrowolną akceptację w skali światowej, czas wprowadzenia na rynek, jak również koszty administracyjne, uległyby ograniczeniu w przypadku przedsiębiorstw nastawionych na szerszy krąg odbiorców.

Dodatkowe uwagi

Nie jest jasne, czy na obecnym etapie unijne uznane organizacje zdołają opracować wymogi dotyczące wzajemnego uznawania świadectw dla bardziej złożonych produktów w najbliższej przyszłości. Producenci sprzętu są gotowi zaproponować wykaz ewentualnych nowych produktów o wyższym poziomie krytyczności bezpieczeństwa. W tym celu stowarzyszenie SEA Europe i unijne uznane organizacje zaproponowały podjęcie prowadzących do tego działań, m. in. odbycie planowanych posiedzeń z udziałem głównych międzynarodowych podmiotów z branży w celu omówienia zagadnień dotyczących objęcia systemem dodatkowych produktów i uzyskania na ten temat opinii oraz zaleceń.

W odniesieniu do obecnie istniejących produktów, co znajduje potwierdzenie w niezależnym badaniu, znaczna część zainteresowanych stron (takich jak producenci, operatorzy statków, ubezpieczyciele, stocznie, konstruktorzy statków, stocznie remontowe) nie posiadała żadnych informacji odnośnie do stosowania i akceptowania świadectw wzajemnego uznawania, ani nie wiedziała, czy świadectwa wzajemnego uznawania zostały obecnie zaakceptowane przez wszystkie unijne uznane organizacje.

Dlatego można oczekiwać, że wydarzenia upowszechniające wiedzę (np. warsztaty, seminaria itp.) w połączeniu z szerszym rozpowszechnianiem informacji na temat istniejących wymagań technicznych produktów spełniających warunki dotyczące systemu wzajemnego uznawania w jak najszerszym kręgu zainteresowanych podmiotów, reprezentujących różne interesy przemysłu, rozszerzą zasięg systemu wzajemnego uznawania na szersze grono odbiorców. W związku z tym dwie sesje warsztatów zorganizowane dotychczas przez unijne uznane organizacje i SEA Europe zostały uznane za skuteczny krok w tym kierunku i należy takie działania kontynuować.