W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

W obecnej sytuacji kluczowym dodatkowym czynnikiem, który należy uwzględnić w odniesieniu do 2020 r., są skutki gospodarcze pandemii COVID-19, które bardzo poważnie wpływają na sytuację budżetową i wywołują wysoki poziom niepewności co do perspektyw na przyszłość. Pandemia doprowadziła również do uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej.

3.1. Pandemia COVID-19

Pandemia COVID-19 doprowadziła do poważnego wstrząsu gospodarczego, który wywołuje znaczące negatywne skutki dla całej Unii Europejskiej. Konsekwencje dla wzrostu PKB będą zależały zarówno od czasu trwania pandemii, jak i od okresu obowiązywania środków wprowadzonych przez władze krajowe oraz na szczeblu europejskim i światowym w celu spowolnienia jej rozprzestrzeniania się, ochrony zdolności produkcyjnych i wspierania popytu zagregowanego. Państwa członkowskie już przyjęły lub właśnie przyjmują środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemów ochrony zdrowia i udzielenie pomocy tym osobom i sektorom, które szczególnie ucierpiały na skutek pandemii. Wprowadzono również znaczące środki w zakresie pomocy na utrzymanie płynności finansowej oraz inne gwarancje. Właściwe urzędy statystyczne, pod warunkiem otrzymania bardziej szczegółowych informacji, dokonają analizy, czy środki te będą miały natychmiastowe skutki dla salda sektora instytucji rządowych i samorządowych. Środki te, wraz ze spadkiem aktywności gospodarczej, przyczynią się do znacznego wzrostu deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz pogorszenia sytuacji w zakresie zadłużenia.

3.2 Sytuacja gospodarcza w średnim okresie

Gospodarka Czech dotkliwie odczuje skutki pandemii COVID-19 w 2020 r. Według prognozy Komisji z wiosny 2020 r. PKB spadnie o 6,2 % w 2020 r. ze względu na zakłócenia aktywności gospodarczej spowodowane osłabieniem popytu zewnętrznego i wprowadzeniem środków izolacji. Przewiduje się również gwałtowny spadek inwestycji w wyniku zakłóceń w łańcuchach wartości, wzrostu niepewności i niedoborów siły roboczej w okresie blokady. Kryzys będzie miał również poważny wpływ na handel ze względu na strukturę eksportu Czech. Jest to uznane za czynnik łagodzący, mający wpływ na ocenę, czy Czechy spełniły kryterium deficytu w 2020 r. Przewiduje się stopniowe ożywienie gospodarki w 2021 r., która wzrośnie o 5 %, lecz pozostanie poniżej poziomu z 2019 r. Według prognoz do poprawy tej przyczyni się głównie wzrost spożycia prywatnego i inwestycji. Przewiduje się, że kryzys będzie miał również wpływ na stopę bezrobocia, która osiągnie około 5 % w 2020 r.; wzrost ten zostanie jednak złagodzony przez wprowadzenie odpowiednich środków przez rząd, fakt, iż w okresie przed kryzysem zasoby pracy kurczyły się, oraz niski odsetek umów o pracę na czas określony. Niemniej jednak krótkoterminowe perspektywy makroekonomiczne obarczone są wysokim stopniem niepewności.

3.3 Sytuacja budżetowa w średnim okresie

Dane dotyczące wyników budżetu i prognoza Komisji z wiosny 2020 r. wskazują, że Czechy osiągnęły swój średniookresowy cel budżetowy w 2019 r.

Po wybuchu pandemii konieczne było przeprowadzenie korekty budżetu państwa na 2020 r. przewidującej deficyt na poziomie 5,5 % PKB. Program konwergencji na 2020 r. dostarcza informacji na temat istotnych środków, które mają służyć opanowaniu pandemii oraz wspieraniu gospodarki. Według władz Czech całkowita kwota bezpośredniego wsparcia budżetowego, jakie zapewniono gospodarce do dnia 22 kwietnia 2020 r., wyniosła około 4 % PKB, w tym 2,2 % PKB w formie wydatków. Środki te będą stanowiły uzupełnienie wcześniej uzgodnionych podwyżek wynagrodzeń w sektorze publicznym, rent i emerytur oraz innych świadczeń społecznych. Rozważane jest wprowadzenie dalszych środków, które mogą mieć wpływ na budżet państwa. Ogólnie w programie przewiduje się deficyt na poziomie 5,1 % PKB w 2020 r.

Według programu konwergencji deficyt w 2021 r. zmniejszy się do 4,1 % PKB. Przewiduje się, że poprawa poziomu dochodów podatkowych będzie niewielka, natomiast wydatki bieżące nadal będą wzrastały. Niedawno parlament przyjął w trybie przyspieszonym – nie zasięgając uprzednio opinii Czeskiej Rady Fiskalnej – nowelizację ustawy o odpowiedzialności budżetowej, dzięki czemu możliwe będzie wprowadzenie środków na rzecz odbudowy gospodarki po pandemii. W szczególności nowelizacja przewiduje zwiększenie maksymalnego deficytu strukturalnego na 2021 r. z 1 % do 4 % PKB, tj. powyżej średniookresowego celu budżetowego, jakim jest deficyt strukturalny na poziomie 0,75 %, oraz umożliwia stopniową ścieżkę dostosowania w latach 2022–2027, zakładającą roczną konsolidację budżetową na poziomie co najmniej 0,5 punktu procentowego w latach 2022–2027.

3.4 Inne czynniki przedstawione przez państwo członkowskie

W dniu 11 maja 2020 r. władze Czech przekazały pismo dotyczące istotnych czynników, o których mowa w art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1467/97. W analizie zawartej w powyższych sekcjach omówiono już ogólnie czynniki przedstawione przez władze Czech.

4. Wnioski

W programie konwergencji zaplanowano, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych Czech w 2020 r. osiągnie 5,1 % PKB, czyli poziom, który przekracza wartość referencyjną określoną w Traktacie jako 3 % PKB i nie jest jej bliski. Uznaje się, że planowane przekroczenie wartości referencyjnej ma charakter wyjątkowy, lecz nie jest ono tymczasowe.

Jak tego wymaga Traktat i pakt stabilności i wzrostu, w niniejszym sprawozdaniu przeanalizowano również istotne czynniki.

Ogółem, biorąc pod uwagę, że planowany deficyt znacznie przekracza poziom 3 % PKB, a przekroczenie nie ma charakteru tymczasowego, a także uwzględniając wszystkie istotne czynniki, z analizy wynika, że kryterium deficytu w rozumieniu Traktatu i rozporządzenia (WE) nr 1467/1997 nie jest spełnione.