Debata na temat przyszłości Europy socjalnej powinna skupiać się na tym, w jaki sposób możemy dostosować nasze modele socjalne do obecnych i przyszłych wyzwań oraz wzbudzić poczucie wspólnoty w europejskich społeczeństwach. Niniejszy dokument poświęcony społecznemu wymiarowi Europy stanowi wkład Komisji Europejskiej w tę dyskusję. Opisano w nim rysujące się trendy i wyzwania oraz – co najważniejsze – pokazano, w jaki sposób możemy przekuć nasze dążenia w rzeczywistość, przygotować Europejczyków do radzenia sobie w realiach, jakie będą istnieć w 2025 r., a także wzmocnić i uelastycznić nasze społeczeństwa.

Dzięki realizacji ambitnych celów socjalnych, które podzielamy w Europie, możemy odbudować poparcie społeczne i jednocześnie wziąć we własne ręce odpowiedzialność za naszą przyszłość. W Europie panuje największa na świecie równość społeczna – wartość ta jest wysoko ceniona w całej Unii. Poszczególne kraje UE nadal różnią się wprawdzie poziomem rozwoju gospodarczego i tradycjami społecznymi, ale udało się nam wzmocnić prawa socjalne, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe, oraz zacieśnić współpracę z partnerami społecznymi na szczeblach krajowych i unijnym. Ramy prawne UE przyczyniły się do powstania skuteczniejszych strategii politycznych, które przyniosły sprawiedliwsze skutki społeczne.

Pomimo tych ogromnych osiągnięć, w całej Europie utrzymują się poważne wyzwania społeczne. Kryzys gospodarczy pozostawił głębokie ślady w życiu indywidualnych osób i całych społeczeństw. Wzbudził on wątpliwości, czy korzyści i wyzwania związane z otwarciem rynków i społeczeństw oraz pojawiającymi się innowacjami i zmianami technologicznymi rozkładają się sprawiedliwie. Kryzys podważył zaufanie w zdolność Europy do kształtowania swojej przyszłość i tworzenia sprawiedliwych i zamożnych społeczeństwa.

Nie ma zgody co do tego, czy „Europa” stanowi źródło problemów, czy też ich rozwiązanie. Wynika to po części z faktu, że termin „Europa socjalna” ma inne znaczenie i inną wagę dla różnych grup społeczeństwa.

Dzięki podjęciu zdecydowanych działań i szeregu niełatwych decyzji gospodarka powróciła na ścieżkę wzrostu, a bezrobocie spada we wszystkich państwach członkowskich. Stopy bezrobocia odnotowywane obecnie w całej UE i w strefie euro są najniższe od 2009 r. Do tej poprawy mogło przyczynić się m.in. większe i zindywidualizowane wsparcie skierowane do młodych ludzi w ramach programu gwarancji dla młodzieży.

Skutki kryzysu były różne w poszczególnych regionach europejskich, ale w całej Unii dotknęły one najmocniej młodsze pokolenia. Na koniec 2016 r. stopa bezrobocia młodzieży wynosiła 18 proc. w UE i 20 proc. w strefie euro. Szczególnie wysoka była w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech – ok. 40 proc. Po raz pierwszy od czasów drugiej wojny światowej istnieje realna groźba, że dzisiejsi młodzi dorośli, będący najbardziej wykształconym pokoleniem w historii Europy, mogą mieć gorszą sytuację ekonomiczną niż ich rodzice.

Osiągane postępy nie są jednak odczuwalne w tym samym stopniu we wszystkich regionach i przez wszystkie grupy społeczeństwa. Ilustruje to chociażby zjawisko delokalizacji – w przypadku niektórych państw przenoszenie całości lub części działalności przedsiębiorstw za granicę zasadniczo nie wiąże się z żadnymi negatywnymi konsekwencjami i stanowi jedną z możliwości oferowanych przedsiębiorcom przez jednolity rynek. W wielu regionach delokalizacja prowadzi jednak do poważnych problemów i strat.

Konwergencja przynosi wiele korzyści. Nasze społeczeństwa i cała Unia stały się spójniejsze i bardziej stabilne. Kiedy warunki życia i pracy są zbliżone, Europejczycy rozważający przeprowadzkę do innego kraju mogą swobodnie rozważać za i przeciw tej decyzji i nie działają pod przymusem ekonomicznym. Gdy stopniowej konwergencji gospodarczej towarzyszy ujednolicanie warunków socjalnych, zmniejszają się obawy związane z „dumpingiem socjalnym” i rośnie poparcie dla jednolitego rynku. Powodzenie tego procesu wymaga jednak, aby konwergencja była rozłożona w czasie, aby umożliwić państwom, obywatelom i przedsiębiorstwom dostosowanie się do zmian.

Europa zawsze oznaczała konwergencję mającą na celu wyrównanie poziomów życia. W przeszłości konwergencja ta postępowała niemal automatycznie, dzięki rynkowi wewnętrznemu i wsparciu z funduszy UE, do tego stopnia, że Bank Światowy nazywał UE „maszyną konwergencji”. Jednak w ostatnich latach tempo wyrównywania poziomu życia znacznie spowolniło, a nawet zatrzymało się, ponieważ państwa plasujące się w czołówce rozwijają się szybciej. Dlaczego doszło do tej sytuacji i dlaczego jest to problem?

Podobnie jak w przypadku białej księgi, przedstawione tu koncepcje nie mają charakteru nakazowego ani nie są jedynymi możliwymi rozwiązaniami. Naszym celem jest zachęcenie do refleksji, aby dobrze przygotować się do działania.

Światowy kryzys finansowy i gospodarczy, który rozpoczął się w 2008 r., doprowadził w wielu państwach Unii do wysokiego bezrobocia i wysokich poziomów długu publicznego i zadłużenia prywatnego. Wiele osób i rodzin znalazło się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Kryzys nasilił utajone do tej pory problemy, dlatego w niektórych krajach jego skutki były poważniejsze niż w innych. Istniały państwa, które miały lepsze otoczenie inwestycyjne, przedsiębiorstwa, które okazały się bardziej konkurencyjne, rynki pracy i systemy zabezpieczenia społecznego, które lepiej amortyzowały wstrząsy i zapewniły skuteczniejszą ochronę przed negatywnymi skutkami kryzysu.

Nawet w naszych zamożnych społeczeństwach utrzymuje się znaczne ryzyko ubóstwa. Szacuje się, że niemal jedna czwarta ludności UE-27 jest zagrożona ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Ubóstwo wśród dzieci również pozostaje wysokie, a w kilku państwach członkowskich nadal rośnie. Dzieci te mają ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej, częściej kończą przedwcześnie naukę szkolną, a w dorosłym życiu są zagrożone w większym stopniu bezrobociem i ubóstwem. W 2010 r. przywódcy UE zobowiązali się do zmniejszenia liczby osób zagrożonych ubóstwem o 20 milionów do 2020 r., ale Europa jest daleka od osiągnięcia tego celu. Jak dotąd liczba osób zagrożonych ubóstwem wzrosła o 1,7 miliona.

Jednym z poważnych skutków kryzysu była stagnacja lub spadek dochodów wielu Europejczyków. Chociaż realny dochód do dyspozycji, tzn. dochód, którym gospodarstwa domowe dysponują po jego opodatkowaniu, zaczął niedawno wzrastać, to jego poziom zasadniczo nie zmienił się od 2008 r.

Ta poprawa sytuacji wynika w dużej mierze z większego uczestnictwa kobiet w rynku pracy. Do wzrostu zatrudnienia przyczynia się powstawanie nowych miejsc pracy w sektorze usług, lepsze placówki opieki nad dziećmi i likwidacja mechanizmów podatkowych, które zniechęcały drugich żywicieli rodziny do podejmowania pracy. Na rynku pracy widoczne są jednak nadal duże różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn. Więcej starszych osób decyduje się też na wydłużenie aktywności zawodowej. Ta zmiana wynika częściowo z wcześniejszych reform emerytalnych, ale przyczyniła się do niej również poprawa umiejętności i stanu zdrowia starszych pracowników oraz lepsze warunki pracy w całej Europie.

Wraz ze spadkiem stóp bezrobocia poprawiają się wskaźniki zatrudnienia. W czwartym kwartale 2016 r. stopa zatrudnienia dla UE wyniosła 71 proc., co oznacza wzrost w stosunku do poziomu 69 proc. odnotowanego w 2010 r., kiedy to określono cel w perspektywie 2020 r. Państwa UE-27 odnotowują rekordowo wysoką liczbę osób zatrudnionych – 201 milionów, w tym 154 milionów w strefie euro.

Poszczególne państwa różnią się znacznie także pod względem odsetka osób w wieku produkcyjnym, które są rzeczywiście zatrudnione – co obrazuje wskaźnik zatrudnienia. Szwecja, Niemcy, Holandia, Dania, Republika Czeska, Estonia, Litwa i Austria osiągnęły stopę zatrudnienia przekraczającą 75 proc., osiągając tym samym cel, który wszystkie państwa członkowskie UE wyznaczyły sobie w perspektywie 2020 r. Państwa członkowskie mają odmienną strukturę aktywności zawodowej kobiet i pracowników w wieku powyżej 55 lat. Wskaźniki zatrudnienia obu tych grup co prawda rosną, ale

Wzrastające średnie dalsze trwanie życia w połączeniu ze spadającym poziomem dzietności prowadzi do istotnego starzenia się społeczeństwa. Obecnie na terytorium UE żyje więcej osób w wieku powyżej 65 lat niż dzieci poniżej 14 roku życia. Do 2050 r. prawie jedna trzecia Europejczyków będzie miała co najmniej 65 lat. Obecnie do tej grupy wiekowej należy mniej niż jedna piąta osób. W porównaniu z resztą świata Europejczycy – przy medianie wieku wynoszącej 45 lat – zostaną do 2030 r. najstarszym społeczeństwem na świecie.

Znacząco poprawiło się średnie dalsze trwanie życia. W przypadku mężczyzn wzrośnie ono od przeciętnie 43 lat w 1900 r. do szacowanych 82 lat w 2050 r. W przypadku kobiet średnie dalsze trwanie życia wynosiło 46 lat, a obecnie oczekuje się, że do 2050 r. wzrośnie ono do 87 lat. Większość dzieci, które urodzą się w Europie do 2025 r., będzie nadal żyć za 100 lat. Jednocześnie średnie dalsze trwanie życia w dobrym zdrowiu i dostęp do opieki zdrowotnej nadal bardzo się różnią w zależności od dochodu i regionu.

Europejczycy cieszą się dłuższym i zdrowszym życiem i jest to dobra wiadomość. Dzięki dziesięcioleciom pokoju, powszechnemu dostępowi do opieki zdrowotnej, postępowi w dziedzinie medycyny oraz lepszym warunkom życia i pracy więcej osób korzysta obecnie z dłuższego i bardziej aktywnego okresu emerytury.

Europejczycy w coraz większym stopniu korzystają ze swojego prawa do swobodnego przemieszczania się wewnątrz Unii, aby pracować i studiować w innych państwach; zakładają przedsiębiorstwa, płacą podatki i przyczyniają się tym samym do powstania bardziej dynamicznego społeczeństwa. Obecnie około 16 milionów Europejczyków mieszka i pracuje przez dłuższy czas w innym państwie – być może na stałe. 1,7 miliona osób, blisko 1 proc. siły roboczej w UE, przekracza codziennie granicę w celu wykonywania pracy w innym kraju. Poza tym wzrastająca integracja społeczeństwa europejskiego jest konsekwencją łatwości, z jaką można podróżować, studiować, przechodzić na emeryturę i prowadzić działalność gospodarczą w poszczególnych państwach, przy jednoczesnym obniżeniu kosztów i zwiększeniu możliwości w następstwie stworzenia jednolitego rynku bez granic.

W dniu 1 stycznia 2016 r. na terytorium UE-27 przebywało legalnie 29,7 milionów osób urodzonych poza UE, które osiadły na jej terytorium w ciągu ostatnich dziesięcioleci z różnych powodów (praca, nauka, ochrona lub łączenie rodzin). Podczas gdy migracja do UE pozostaje stosunkowo niewielka w porównaniu z sytuacją w innych częściach świata, niedawny duży napływ migrantów do UE, do którego doszło w relatywnie krótkim okresie, przyczyniły się do powstania napięć w niektórych częściach Europy. Ogromne znaczenie dla przyszłego dobrobytu oraz spójności europejskich społeczeństw jako całości ma zapewnienie skutecznej integracji wszystkich obywateli państw trzecich oraz ich pełnego uczestnictwa w życiu społecznym i możliwości wniesienia przez nich w to życie swojego wkładu.

Zmiany w stylu życia pociągają również za sobą rozpad małżeństw, powstawanie nowych typów związków i osłabianie więzi z dalszą rodziną. Oznacza to, że jednostka ma więcej swobody w wyborze własnego stylu życia, jednocześnie jest jednak bardziej narażona na izolację społeczną, a jej życie może być mniej stabilne. Jednoosobowe gospodarstwa domowe w 2015 r. stanowiły jedną trzecią wszystkich gospodarstw domowych w UE, a tylko jedna trzecia gospodarstw domowych liczyła więcej niż dwie osoby. Tendencja ta prawdopodobnie będzie się utrzymywać w większości państw członkowskich do 2025 r. Pojawiają się w związku z tym nowe problemy dotyczące równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, a także obowiązków opiekuńczych, w szczególności w przypadku gospodarstw domowych osób samotnie wychowujących dzieci, które są bardziej zagrożone ubóstwem w sytuacji bezrobocia.

Odnotowuje się spadek urodzeń, ale dane wskazują na to, że pragnienie posiadania dzieci czasami pozostaje niespełnione. Wynika to ze złożonej kombinacji czynników, do których zalicza się nierównomierne rozłożenie obowiązków rodzicielskich, niedogodne formy opieki nad dziećmi, niesprzyjający rodzinie system organizacji pracy i niepewne perspektywy jej znalezienia.

Starzenie się wpłynie również na relatywne znaczenie Europy na świecie, ponieważ liczba ludności w innych regionach wzrasta szybciej. Do 2060 r. udział Europejczyków w ogólnej liczbie ludności świata spadnie poniżej 5 proc. Żadne z państw członkowskich nie będzie wówczas stanowić więcej niż 1 proc. ludności świata. Sytuacja jest szczególnie poważna na Litwie, gdzie – na podstawie obecnych założeń – przewiduje się, że liczba ludności do 2080 r. spadnie o więcej niż jedną trzecią. Liczba ludności spadnie o około 30 proc. w Słowacji, Grecji, Portugalii i Bułgarii.

Kurczące się zasoby siły roboczej zagrożą także naszej zdolności do utrzymania poziomu wzrostu gospodarczego. Nawet jeżeli coraz więcej osób z każdego pokolenia wyraża gotowość do pracy – także dłużej – nie zrekompensuje to zapewne ogólnego spadku liczby ludności. Legalna migracja może zapewnić dopływ do UE umiejętności potrzebnych dla przezwyciężenia niedoborów panujących na rynku pracy oraz przyczynić się do stabilności finansowej systemów opieki społecznej.

Wszystkie te czynniki będą miały wpływ na stabilność finansową systemów opieki społecznej, a przez to na sytuację budżetową poszczególnych krajów. Można oczekiwać, że w UE-27 wydatki związane z emeryturami wzrosną w 2030 r. do 12,4 proc. PKB, wydatki na opiekę zdrowotną – do 7,7 proc. PKB, a na opiekę długoterminową – do 2,4 proc. PKB. Na każdą osobę starszą w 2060 r. będą przypadać jedynie dwie osoby w wieku produkcyjnym, w porównaniu z czterema w 2008 r. Wpływ tej sytuacji zostanie ograniczony dzięki niedawnym reformom emerytalnym mającym na celu powiązanie wieku emerytalnego ze średnim dalszym trwaniem życia, ale nowe koszty opieki zdrowotnej i tak będą zapewne znaczące.

Długowieczność będzie znacząco oddziaływać na politykę publiczną i usługi społeczne - daleko poza sektorami zdrowia i opieki - począwszy od systemu kształcenia aż po mieszkalnictwo i mobilność dostosowane do osób starszych. Mając na uwadze szybki rozwój sektora gospodarki społecznej, starzenie się społeczeństwa może przyczynić się do powstania nowych miejsc pracy zarówno w obszarze rekreacji, jak i opieki zdrowotnej. Ze względu na starzenie się społeczeństwa pojawiają się nowe potrzeby do zaspokojenia. Już teraz prawie jedna trzecia ludności powyżej 65 roku życia mieszka sama, a prawie dwie trzecie ludzi powyżej 75 roku życia korzysta z opieki nieformalnej, świadczonej głównie przez najbliższą rodzinę. Co szósta starsza osoba żyje w biedzie, przy czym starsze kobiety są szczególnie narażone na otrzymywanie niskich emerytur wskutek niepełnego stażu pracy.

Nowe środowisko pracy nabiera kształtu

Praca zawodowa ulega radykalnemu przekształceniu w następstwie łącznego wpływu postępu technologicznego, globalizacji i wzrostu sektora usług. Całe sektory gospodarki ulegają przekształceniu w ramach współkonsumpcji i korzystania z platform internetowych. Siła robocza musi radzić sobie ze zwiększonym tempem zmian w odniesieniu do nabywania nowych umiejętności, dostosowania się do nowych modeli biznesu lub do zmieniających się preferencji konsumentów.

Dla niektórych osób zmiany te oznaczają niespotykane dotychczas możliwości oraz uelastycznienie form pracy dzięki wykorzystaniu narzędzi informatycznych oraz rosnącemu znaczeniu ruchomego czasu pracy i telepracy. Dla innych osób są one źródłem niepewności.

Do 2025 r. harmonogramy pracy i ścieżki zawodowe staną się jeszcze bardziej zróżnicowane niż ma to miejsce obecnie. W ciągu jednego lub dwóch pokoleń liczba miejsc pracy przeciętnego Europejczyka w całym okresie jego kariery zawodowej wzrosła z jednego do dziesięciu. Wykorzystanie pracy zdalnej lub mobilnej stanie się łatwiejsze i powszechniejsze. Odzwierciedla to tendencję do zwiększania się elastyczności pracowników na bardziej zróżnicowanym rynku pracy. Praca będzie w coraz większym stopniu skupiać się na realizacji i wynikach, a nie na fizycznej obecności w określonym miejscu, przy czym pojawi się więcej możliwości wykonywania pracy w charakterze zleceniobiorcy oraz łączenia pracy na różnych stanowiskach. Wiele z tych zmian zaczęło już nabierać kształtów; sposób, w jaki zareagujemy na te przekształcenia oraz jak nimi pokierujemy, określi, jakie będzie przyszłe środowisko pracy.

Nowe realia na rynku pracy

Źródło: Komisja Europejska

Przemiany te są symbolem coraz bardziej zróżnicowanych i nietypowych modeli organizacji pracy i warunków pracy, które podważają tradycyjny schemat kariery zawodowej. W jego miejsce pojawiają się nowe formy umów o pracę, dochodzi do większej mobilności geograficznej i do liczniejszych zmian miejsc pracy i statusu pracowniczego.

Podczas gdy nowe rodzaje umów ułatwiają wchodzenie na rynek pracy, zwiększają one jednak ryzyko polaryzacji rynku, na którym występują oznaki rosnących nierówności płacowych i na którym jednostki o niskich kwalifikacjach pozostają na stanowiskach niewymagających kwalifikacji z małymi szansami na awans.

Ze względu na tempo cyfryzacji i zmian gospodarczych niektóre z dzisiejszych miejsc pracy oraz umiejętności potrzebne do zajmowania tych miejsc pracy staną się przestarzałe. Aby zaradzić tym wyzwaniom, należy zmodernizować systemy kształcenia. Większość uczniów rozpoczynających obecnie naukę w szkołach podstawowych będzie najprawdopodobniej pracować w nowych – jeszcze nieistniejących – zawodach.

Wyzwania dla przyszłego życia zawodowego

Źródło: Komisja Europejska

Wiąże się to z licznymi pytaniami na temat przyszłości samej pracy. Czy w przyszłości będzie mniej czy więcej miejsc pracy? Czy istniejące miejsca pracy będą dobrymi miejscami pracy? Czy obecna i przyszła siła robocza ma odpowiednie umiejętności pozwalające na zajmowanie tych stanowisk? Trudno jest przewidzieć skutki pełnej automatyzacji i stosowania sztucznej inteligencji dla przyszłej dostępności miejsc pracy i tempa, w jakim może dojść do tych zmian. Z niektórych badań wynika, że około połowa czynności wykonywanych obecnie w pracy może zostać do 2055 r. zautomatyzowana. Pewne jest natomiast, że pracownicy we wszystkich grupach wiekowych będą w coraz większym stopniu zmuszeni do dostosowywania swoich umiejętności do zmian technologicznych i do stałego podnoszenia tych umiejętności. Do funkcjonowania w takim otoczeniu muszą się dostosować europejskie spółki, szkoły, ośrodki szkoleniowe i szkoły wyższe.

Pojawiły się nowe zagrożenia społeczne i konieczna jest modernizacja systemów opieki społecznej i uczenia się przez całe życie

Nowa rzeczywistość na rynku pracy rodzi pytania, jaka będzie w przyszłości jakość miejsc pracy pod względem zarobków, bezpieczeństwa zatrudnienia i warunków pracy. Wpływa ona również na takie dziedziny jak sieć pomocy społecznej, świadczenia socjalne, planowanie emerytur, opieka nad dziećmi i opieka zdrowotna. Nowe realia mogą również wymagać dostosowania czasu pracy, okresów odpoczynku oraz wymogów dotyczących zdrowia i bezpieczeństwa.

Ogół społeczeństwa zmaga się z wieloma nowymi problemami, takimi jak stres, depresja, otyłość, choroby uwarunkowane środowiskowo czy uzależnienie od technologii. Dokładają się one do istniejących od dawna zagrożeń, takich jak izolacja społeczna, choroby psychiczne, nadużywanie narkotyków i alkoholu, przestępczość i brak bezpieczeństwa.

Zagraża to zdolności władz publicznych, przedsiębiorstw i osób fizycznych do odpowiedniego reagowania i adaptacji. Zmiany, które obecnie zachodzą, przyniosą nowe poważne wyzwania dotyczące kształcenia, szkolenia, umiejętności, uczenia się przez całe życie, zarządzania zasobami ludzkimi oraz zdolności radzenia sobie z koniecznością częstych zmian ścieżki zawodowej w trakcie życia. Nowe realia świata pracy pociągną za sobą konieczność ustanowienia nowych praw socjalnych, które będą do nich lepiej dostosowane.

Pomimo wielu reform, jakie są obecnie prowadzone, istniejące państwa opiekuńcze nie zawsze są dobrze przygotowane, aby stawić czoła tym nowym i w dużej mierze bezprecedensowym wyzwaniom. Przygotowanie to nie polega wyłącznie na zapewnieniu ogólnej stabilności finansowej systemu. Jest to kwestia zapewnienia odpowiedniej siatki bezpieczeństwa socjalnego i nowych mechanizmów ochrony, które pomogą jednostkom wykorzystywać w pełni swoje zdolności, by móc kierować swoim życiem, i zapewnią dobre funkcjonowanie społeczeństwa. Systemy zabezpieczenia społecznego wciąż mają wiele ograniczeń, jeśli chodzi o ich zakres i możliwości dostępu do świadczeń. Na przykład w krajach, których mieszkańcy tradycyjnie polegają na wsparciu rodzinnym, a emerytury traktują jako źródło utrzymania także dla członków dalszej rodziny, istnieje konieczność rozwinięcia i wzmocnienia systemów podatków i świadczeń, które są w większym stopniu nastawione na jednostki, powszechne i uwzględniające kryterium dochodowe. W takich krajach obowiązuje często ugruntowane restrykcyjne ustawodawstwo chroniące zatrudnienie, które leży w interesie pracowników, ale jest niekorzystne dla młodych osób poszukujących pracy.