Konwencja sztokholmska została przyjęta w 2001 r. w ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska (UNEP) i weszła w życie w 2004 r. Wspiera ona globalne działania dotyczące wstępnej grupy dwunastu substancji TZO, jej ogólnym celem jest ochrona zdrowia ludzkiego i środowiska przed TZO. Zobowiązuje strony do podjęcia działań mających na celu eliminację lub ograniczenie uwalniania TZO do środowiska. W szczególności konwencja odwołuje się do podejścia zapobiegawczego, które ustanowiono w zasadzie 15 Deklaracji z Rio w sprawie środowiska i rozwoju z 1992 r. Wymienioną zasadę wdrożono w art. 8 konwencji sztokholmskiej, który ustanawia zasady dodawania kolejnych chemikaliów.

Protokół dotyczący TZO („protokół z Aarhus”) do Konwencji EKG ONZ w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości (Konwencji LRTAP) przyjęto w dniu 24 czerwca 1998 r. w Aarhus w Danii. Protokół z Aarhus został zatwierdzony przez Unię Europejską i 23 państwa członkowskie . Protokół z Aarhus koncentruje się obecnie na wykazie 16 substancji – jedenastu pestycydów, dwóch przemysłowych substancji chemicznych oraz trzech niezamierzonych produktów ubocznych. W 2009 r. strony przyjęły decyzje o dodaniu do wykazu siedmiu nowych substancji. Decyzje te nie weszły jednak jeszcze w życie.

Konwencja sztokholmska w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych (TZO) („konwencja sztokholmska”) została przyjęta w maju 2001 r. i weszła w życie w 2004 r. Unia Europejska („Unia”) i jej państwa członkowskie są stronami konwencji, którą po raz pierwszy wdrożono do prawa Unii rozporządzeniem (WE) nr 850/2004 dotyczącym trwałych zanieczyszczeń organicznych. Rozporządzenie to zastąpiono przekształconym rozporządzeniem (UE) 2019/1021 dotyczącym trwałych zanieczyszczeń organicznych („rozporządzenie dotyczące TZO”).

Uwolnienia wytworzonych w sposób niezamierzony produktów ubocznych wymienionych w załączniku C (dioksyn, furanów, polichlorowanych bifenyli (PCB), pentachlorobenzenu (PeCB), heksachlorobenzenu (HCB) oraz polichlorowanego naftalenu (PCN) (od grudnia 2016 r.) i heksachlorobutadienu (od grudnia 2018 r.)) podlegają ciągłej minimalizacji, której ostatecznym celem, w przypadkach gdy jest to wykonalne, powinna być ich całkowita eliminacja. Zgodnie z załącznikiem C strony mają promować i, zgodnie ze swoimi planami działań, wymagać zastosowania najlepszych dostępnych technik dla nowych źródeł należących do głównych kategorii źródeł określonych w części II i III załącznika C do konwencji sztokholmskiej.

Obecnie w załączniku A do konwencji sztokholmskiej wymienione jest 28 chemikaliów i grup chemikaliów podlegających zakazowi produkcji i stosowania, z wyjątkiem ogólnych lub szczególnych wyłączeń. Ponadto produkcja i stosowanie DDT, pestycydu nadal wykorzystywanego w wielu krajach rozwijających się, są surowo ograniczone, jak określono w załączniku B do konwencji sztokholmskiej. Załącznik B obejmuje również PFOS, jego sole i PFOS-F, dla których również istnieją wyłączenia i dopuszczalne zastosowania.

Czwarty unijny plan wdrożeniowy określono w dokumencie roboczym służb Komisji towarzyszącym niniejszemu sprawozdaniu. Przegląd i aktualizacja trzeciego planu wdrożeniowego dotyczą zmian wprowadzonych w ramach przekształcenia, zmian w rozporządzeniu dotyczącym TZO, włączenia nowych trwałych zanieczyszczeń organicznych do konwencji sztokholmskiej oraz uwzględnienia postępów technicznych i legislacyjnych poczynionych w tym obszarze.

Wprowadzenie zawiera przegląd międzynarodowych ram prawnych, w których funkcjonuje rozporządzenie dotyczące TZO, w tym streszczenie Protokołu EKG ONZ dotyczącego TZO i konwencji sztokholmskiej.

W rozdziale 2 przedstawiono obecną sytuację, jeżeli chodzi o wykonanie obowiązków UE jako strony wyżej wymienionych ram międzynarodowych. Opisano w nim właściwe przepisy UE, które zostały wprowadzone, jak również instrumenty finansowe wspierające wdrożenie.

W szczególności dotyczy to nowych sekcji unijnego planu wdrożeniowego zawierających szczegółowe opisy rozporządzenia dotyczącego TZO. W ramach rozporządzenia dotyczącego TZO Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) otrzymuje szereg zadań mających na celu wspieranie Komisji Europejskiej, m.in. w pracach nad identyfikacją nowych potencjalnych TZO. W wyniku tej zmiany rozporządzenia w większym stopniu dostosowano procesy na podstawie rozporządzenia dotyczącego TZO do powiązanych przepisów dotyczących chemikaliów w zakresie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH), tj. rozporządzenia (WE) nr 1907/2006. Ponadto ECHA ma obowiązek dostarczania dodatkowych informacji na stronie internetowej ECHA, w tym powiadomienia o przygotowaniu wniosku o umieszczenie nowej substancji w wykazie oraz informacji o ośmiotygodniowym okresie konsultacji dla wszystkich zainteresowanych stron, co pozwala zwiększyć przejrzystość i wkład przemysłu, organizacji pozarządowych i jednostek badawczych w dostarczanie danych na temat potencjalnych TZO.

W rozporządzeniu dotyczącym TZO zmieniono również obowiązek sprawozdawczy państw członkowskich. Wymóg składania Komisji rocznych i trzyletnich sprawozdań z postępów w realizacji celów rozporządzenia (WE) nr 850/2004 na podstawie art. 12 zastępuje się przepisami art. 13 rozporządzenia dotyczącego TZO, który nakłada na państwa członkowskie obowiązek sporządzenia sprawozdania szczegółowo opisującego postępy w realizacji celów rozporządzenia dotyczącego TZO i podania go do publicznej wiadomości. Państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia Komisji i ECHA dostępu do informacji zawartych w sprawozdaniach.

Rozdział 2 zawiera dodatkowe informacje na temat przepisów Unii dotyczących gleby i zanieczyszczonych terenów, których brakowało w poprzednich wersjach unijnego planu wdrożeniowego i wspólnotowego planu wdrożeniowego. Zawiera on informacje dotyczące dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za środowisko (2004/35/WE), rozporządzenia w sprawie produktów nawozowych (UE) 2019/1009 oraz strategii tematycznej w zakresie ochrony gleby.

W rozdziale 3 przedstawiono ogólną analizę TZO w Unii, w tym ich produkcji, zastosowania, wprowadzania do obrotu, a także istniejących zapasów i zanieczyszczenia strumienia odpadów. Rozdział ten opiera się głównie na sprawozdaniach i planach wdrożeniowych przygotowanych przez państwa członkowskie.

Zawiera nowe szczegółowe sekcje dotyczące przede wszystkim:

·bromowanego związku opóźniającego zapłon – eteru dekabromodifenylowego (dekaBDE) – który był szeroko stosowany w Unii w tworzywach sztucznych i w wyrobach włókienniczych wykorzystywanych jako obicia mebli, zanim w marcu 2019 r. weszło w życie ograniczenie stosowania dekaBDE w ramach REACH. W maju 2017 r. Konferencja Stron konwencji sztokholmskiej podjęła decyzję o umieszczeniu decaBDE w załączniku A. W unijnym planie wdrożeniowym odnotowano, że szczytowe zużycie decaBDE w Unii wyniosło 75 000 ton w 2000 r., a do pełnego wycofania doszło w 2019 r. Biorąc pod uwagę okres użytkowania wyrobów poddanych działaniu produktów biobójczych, można oczekiwać, że decaBDE będzie nadal oddziaływać na strumienie odpadów przez kilka najbliższych lat;

·perfluorowanego środka powierzchniowo czynnego – kwasu perfluorooktanowego (PFOA), jego soli i związków pochodnych. Po perfluorooktanosulfonianie (PFOS) PFOA jest drugą substancją per- i polifluoroalkilową (PFAS) wymienioną w załączniku do konwencji sztokholmskiej. PFOA jest intensywnie wykorzystywany w Unii w bardzo szerokim zakresie zastosowań jako środek hydrofobowy, środek zapewniający odporność na olej i plamy, a także jako produkt pośredni w produkcji fluoropolimerów. PFOA dodano do konwencji sztokholmskiej w 2019 r. z szeregiem wyłączeń. Gospodarowanie PFOA i odpadami zanieczyszczonymi PFOA stanowi istotne wyzwanie dla Unii na następną dekadę i późniejszy okres;

·pentachlorofenolu (PCP) – pestycydu, który wcześniej stosowano jako środek do konserwacji drewna, głównie w warunkach przemysłowych, takich jak linie przesyłowe energii elektrycznej i podkłady kolejowe. PCP, jego sole i estry dodano do załącznika A do konwencji sztokholmskiej w maju 2015 r. Stosowanie PCP w Unii jest ograniczone od 1991 r. i zostało jeszcze bardziej ograniczone na podstawie REACH w 2008 r. Chociaż w Unii od wielu lat nie stosowano PCP do obróbki drewna, żywotność drewna poddanego obróbce może wynosić do 50 lat, co potencjalnie stwarza problemy związane z ostatecznym zagospodarowaniem odpadów drzewnych;

·dikofolu – pestycydu, który stosowano jako zamiennik DDT do zwalczania roztoczy i innych szkodników w różnych uprawach, takich jak owoce, warzywa, rośliny ozdobne, bawełna i herbata. Dikofol dodano do konwencji sztokholmskiej w maju 2019 r. W Unii stosowanie dikofolu zmniejszyło się z 317 ton rocznie w 2000 r. do 32 ton rocznie w 2009 r. Od 2010 r. stosowanie dikofolu nie jest już dozwolone w Unii. Dikofol dodano również do dyrektywy w sprawie norm jakości środowiska w 2013 r. (2013/39/UE). Oczekuje się niewielkich problemów związanych z pozostałościami (poza miejscami dawnego użytkowania), chociaż obszar wymagający dalszej kontroli może stanowić zanieczyszczenie przywożonych upraw .

Rozdział 3 zawiera również aktualizacje dotyczące prac na rzecz ostatecznego wycofania i zniszczenia (lub nieodwracalnego przekształcenia) polichlorowanych bifenyli (PCB) stosowanych jako ciecze będące nośnikami ciepła w urządzeniach dielektrycznych. Badanie przeprowadzone w 2017 r. wykazało, że większość państw członkowskich poczyniła znaczące postępy w kierunku wyeliminowania z użycia urządzeń zawierających PCB. Rozporządzenie dotyczące TZO obejmuje cel określony na mocy konwencji sztokholmskiej dotyczący wycofania PCB do 2025 r.

Rozdział 3 zawiera dalsze szczegółowe informacje na temat prac podjętych w celu ponownej oceny kryteriów TZO w odniesieniu do substancji wysoce mobilnych, z możliwością opracowania nowych kryteriów uzupełniających kryterium dotyczące bioakumulacji.

Rozdziały 4 i 5 zawierają dogłębną analizę poszczególnych obowiązków wynikających z konwencji sztokholmskiej w odniesieniu do postępowania z TZO w Unii. Na podstawie tej analizy w unijnym planie wdrożeniowym zaproponowano 31 działań, które mają poprawić wykonywanie obowiązków Unii na podstawie konwencji sztokholmskiej.

W rozdziałach 3 i 4 wykazano, że stosowanie substancji wymienionych w konwencji sztokholmskiej lub w protokole z Aarhus i regulowanych przepisami rozporządzenia dotyczącego TZO przed 2008 r. (stare TZO) było stopniowo wycofywane. Oprócz tego stare TZO znajdują zastosowanie jedynie w artykułach, które zostały wyprodukowane i wprowadzone do obrotu przed wejściem w życie rozporządzenia dotyczącego TZO oraz jako wzorce do celów badawczych. Oba te zastosowania podlegają ogólnym wyłączeniom określonym w konwencji sztokholmskiej i w rozporządzeniu dotyczącym TZO.

Nowe substancje TZO uwzględnione w konwencji sztokholmskiej lub w protokole z Aarhus w latach 2009–2017 zostały następnie dodane do rozporządzenia dotyczącego TZO. TZO dodane do konwencji sztokholmskiej w maju 2019 r. zostały już dawno wycofane z użycia w Unii (dikofol) albo podlegały dalszej kontroli w ramach rozporządzenia REACH (PFOA, jego sole i związki pochodne) i zostały dodane do rozporządzenia dotyczącego TZO w 2020 r.

Jeszcze do niedawna stosowano niektóre TZO, w szczególności bromowane związki opóźniające zapłon (PBDE i HBCDD) oraz związki perfluorowane (PFOA, jego sole i związki pochodne), co oznacza, że odpady zawierające te substancje mogą stanowić wyzwanie dla Unii i państw członkowskich jeszcze przez kolejne lata. Ponadto odpady zawierające TZO (np. przestarzałe pestycydy lub skażony sprzęt) zostały przywiezione do niektórych państw członkowskich w celu ich unieszkodliwienia i wyeliminowania. Przywóz takich odpadów odbywa się zgodnie z postanowieniami konwencji sztokholmskiej i przyczynia się do ogólnego zmniejszenia ilości TZO na świecie oraz do właściwego zarządzania TZO.

W kilku państwach członkowskich nadal istnieją zapasy przestarzałych pestycydów, które zawierają substancje TZO. Produkcja, stosowanie i wprowadzanie do obrotu tych pestycydów są obecnie surowo zabronione na podstawie rozporządzenia dotyczącego TZO. Te zapasy i inne odpady, które składają się z TZO lub są nimi skażone, wymagają odpowiedniego zarządzania w celu zapewnienia bezpiecznego dla środowiska unieszkodliwiania, w tym określenia i zmiany odpowiednich wartości dopuszczalnych oraz operacji unieszkodliwiania odpadów. W tym celu Komisja przygotowuje obecnie wniosek dotyczący zmiany załączników IV i V do rozporządzenia dotyczącego TZO.

W przeprowadzonym w 2017 r. badaniu dotyczącym pozostałych w użyciu zapasów PCB w cieczach będących nośnikami ciepła w urządzeniach dielektrycznych państwa członkowskie podkreśliły, że w stosunku do zakładanych zapasów w 1990 r. pozostało ich mniej niż 10 %. W przypadku niewielkiej liczby państw członkowskich pozostałe w użyciu zapasy były jednak znacznie wyższe i wynosiły około 50 % poziomu bazowego z 1990 r. W konwencji sztokholmskiej przewidziano stopniowe wycofywanie z użycia PCB w urządzeniach do 2025 r. i zobowiązano strony do zapewnienia bezpiecznego dla środowiska gospodarowania odpadami cieczy zawierających PCB do 2028 r.