W sprawie Accept Trybunał uznał, że oświadczenie publiczne „mecenasa” klubu piłkarskiego, że nigdy nie zatrudni gracza homoseksualisty, może stanowić bez zagłębiania się w sprawę domniemanie dyskryminacji ze względu na orientację seksualną. Aby obalić to domniemanie, klub piłkarski jako pracodawca nie był zobowiązany do udowodnienia, że zatrudnił osoby o określonej orientacji seksualnej, ponieważ naruszałoby to prawo do prywatności, ale mógł przywołać na przykład przepisy dotyczące równości w odniesieniu do jego polityki rekrutacji lub jednoznacznie zdystansować się od wspomnianego oświadczenia.

W maju 2015 r. Komisja przedstawiła sprawozdanie na temat wdrożenia dyrektywy w sprawie równego traktowania mężczyzn i kobiet w zakresie dostępu do towarów i usług. W sprawozdaniu tym stwierdzono, że wszystkie państwa członkowskie podjęły środki w celu transpozycji tej dyrektywy oraz w celu ustanowienia procedur i organów niezbędnych do jej wdrożenia, jak również że głównym wyzwaniem będzie ustalenie, w jaki sposób państwa członkowskie zapewniają, aby ich organy administracyjne i sądowe oraz organy ds. równości systematycznie zapewniały pełną ochronę ofiar dyskryminacji w praktyce.

W styczniu 2014 r. Komisja przedstawiła wspólne sprawozdanie na temat wdrożenia dyrektywy w sprawie równości rasowej oraz dyrektywy w sprawie równego traktowania w obszarze zatrudnienia i pracy. Stwierdziła w nim, że wszystkie państwa członkowskie dokonały transpozycji tych dyrektyw oraz że głównymi pozostałymi wyzwaniami było zwiększenie świadomości w odniesieniu do już istniejącej ochrony i zapewnienie lepszego praktycznego wdrażania i stosowania dyrektyw, a także podkreśliła, że wzmocnienie roli krajowych organów ds. równości może w zasadniczym stopniu przyczynić się do osiągnięcia tego celu.

Niniejsze sprawozdanie zawiera przegląd postanowień części drugiej TFUE dotyczących obywatelstwa Unii, niedyskryminacji, swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, prawa do głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych i do Parlamentu Europejskiego w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, prawa do ochrony konsularnej, prawa do składania petycji do Parlamentu Europejskiego oraz prawa do wnoszenia skarg do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich. Sprawozdanie to towarzyszy sprawozdaniu na temat obywatelstwa UE – Wzmacnianie praw obywateli w Unii przemian demokratycznych.

Artykuł 25 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) nakłada na Komisję obowiązek składania Parlamentowi Europejskiemu, Radzie oraz Europejskiemu Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu co trzy lata sprawozdania w sprawie stosowania postanowień dotyczących niedyskryminacji i obywatelstwa Unii (zawartych w części drugiej Traktatu). Niniejsze ósme sprawozdanie przedstawione zgodnie z art. 25 TFUE obejmuje okres od dnia 1 stycznia 2013 r. do dnia 30 czerwca 2016 r..

Trybunał dokonał wykładni prawa do swobodnego przemieszczania się w kilku wydanych niedawno wyrokach. W szczególności doprecyzował, w jaki sposób prawo do swobodnego przemieszczania się ma zastosowanie do niektórych spraw dotyczących obywateli Unii biernych zawodowo, obywateli Unii poszukujących pracy oraz obywateli państw trzecich będących członkami rodzin obywateli Unii.

W okresie sprawozdawczym Komisja zajęła się 613 skargami otrzymanymi od obywateli, 309 pismami/indywidualnymi zapytaniami, 75 pytaniami i 46 petycjami Parlamentu Europejskiego dotyczącymi korzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się. Wiele z nich dotyczyło prawa do wjazdu i pobytu obywateli państwa trzeciego będących członkami rodzin obywateli Unii (warunków wydawania wiz i kart pobytu, dodatkowych formalności) oraz warunków, na jakich obywatele Unii mogą korzystać z prawa do swobodnego przemieszczania się.

Większość obywateli uważa to prawo za jedną z głównych korzyści wynikających z członkostwa w UE. Bezwzględna większość Europejczyków we wszystkich państwach członkowskich UE jest zdania, że swobodny przepływ osób na terytorium UE przynosi ogólnie korzyści gospodarcze ich państwu .

W okresie sprawozdawczym Komisja zajęła się 14 skargami, 56 pismami/indywidualnymi zapytaniami, 23 pytaniami i 7 petycjami Parlamentu Europejskiego w tym zakresie, związanymi głównie z informacjami na temat sposobu uzyskania obywatelstwa państwa członkowskiego oraz charakteru obywatelstwa Unii. Dotyczyły one również tego, w jaki sposób państwa członkowskie powinny wykonywać swoje kompetencje do nadawania swojego obywatelstwa z należytym poszanowaniem prawa Unii.

Artykuł 20 TFUE stanowi, że każda osoba, która posiada obywatelstwo państwa członkowskiego UE, jest również obywatelem Unii. Obywatelstwo Unii ma charakter dodatkowy w stosunku do obywatelstwa krajowego i nie zastępuje go. Chociaż to do każdego państwa członkowskiego należy określenie warunków nabywania i utraty obywatelstwa, z należytym uwzględnieniem prawa Unii, nadanie obywatelstwa państwa członkowskiego pociąga za sobą także nadanie obywatelstwa Unii i związanych z nim praw, z których można korzystać w całej Unii. Komisja uważa zatem, że państwa członkowskie powinny wykorzystywać swoją prerogatywę nadawania obywatelstwa w duchu lojalnej współpracy, jak jest to wymagane w Traktatach.

W 2014 r. Komisja przyjęła komunikat Wspieranie organów krajowych w zwalczaniu nadużyć związanych z prawem do swobodnego przemieszczania się oraz Podręcznik dotyczący działań w związku z domniemanymi małżeństwami dla pozoru zawieranymi przez obywateli UE i obywateli spoza UE w kontekście unijnych przepisów dotyczących prawa do swobodnego przemieszczania się obywateli UE, których głównym celem było zapewnienie organom krajowym pomocy w zwalczaniu potencjalnych nadużyć prawa do swobodnego przemieszczania się.

W sprawie O i B Trybunał orzekł, że w przypadku gdy obywatele korzystają ze swojego prawa do swobodnego przemieszczania się zgodnie z art. 21 TFUE, ich „efektywny pobyt” w przyjmującym państwie członkowskim powoduje powstanie wraz z ich powrotem pochodnego prawa pobytu (na podstawie art. 21 TFUE) dla obywatela państwa trzeciego, z którym mieszkali jako z członkiem rodziny. W zasadzie dotyczy to sytuacji, w których obywatel Unii i obywatel państwa trzeciego będący członkiem jego rodziny przebywali w przyjmującym państwie członkowskim przez co najmniej trzy miesiące zgodnie z warunkami określonymi w dyrektywie w sprawie swobodnego przemieszczania się i tym samym rozwinęli lub umocnili swoje życie rodzinne w tym państwie.

W sprawie S i G Trybunał orzekł, że obywatele Unii, którzy przebywają w państwie członkowskim, którego są obywatelami, ale z przyczyn związanych z pracą regularnie dojeżdżają do innego państwa członkowskiego, są objęci zakresem stosowania art. 45 TFUE, a zatem korzystają z prawa do swobodnego przemieszczania się jako pracownicy. Obywatel państwa trzeciego będący członkiem rodziny obywatela Unii korzysta z pochodnego prawa pobytu w państwie członkowskim pochodzenia obywatela Unii, który przebywa w tym państwie członkowskim, ale regularnie podróżuje do pracy do innego państwa członkowskiego, jeżeli odmowa przyznania takiego prawa uniemożliwiałaby dojeżdżającemu obywatelowi Unii skuteczne korzystanie z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się jako pracownikowi.

W sprawie Alimanovic Trybunał orzekł, że osoby poszukujące pracy z innego państwa członkowskiego, które pracowały w innym państwie członkowskim krócej niż rok, po czym bez powodzenia szukały pracy przez następne sześć miesięcy, zachowają swój status pracownika przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy – w trakcie którego są one objęte równym traktowaniem i uprawnione do świadczeń z pomocy społecznej. Po tym okresie przyjmujące państwo członkowskie może cofnąć takie świadczenia bez indywidualnego badania.

W następstwie wniosku przedstawionego przez Komisję w kwietniu 2013 r. w kwietniu 2014 r. przyjęto dyrektywę mającą na celu lepsze egzekwowanie praw pracowników. Zobowiązuje się w niej państwa członkowskie do zapewnienia, aby przynajmniej jeden organ na poziomie krajowym był odpowiedzialny za doradztwo oraz zapewnianie wsparcia i pomocy unijnym pracownikom migrującym, w tym osobom poszukującym pracy, w zakresie egzekwowania ich praw. Państwa członkowskie mogą również rozszerzyć kompetencje tych organów na wszystkich obywateli Unii korzystających ze swojego prawa do swobodnego przemieszczania się. Celem tej dyrektywy jest również poprawienie dostępności wyczerpujących, aktualnych informacji na poziomie krajowym i unijnym na temat praw pracowników mobilnych.

Jeżeli chodzi o sprawy małżeńskie i dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, w 2014 r. Komisja przyjęła sprawozdanie oceniające w sprawie stosowania tak zwanego rozporządzenia Bruksela II bis, sporządzone po niemal 10 latach stosowania rozporządzenia. W ramach działań następczych Komisja przedstawiła w dniu 30 czerwca 2016 r. wniosek dotyczący zmiany rozporządzenia Bruksela II bis, aby poprawić przepisy UE zapewniające ochronę dzieci w kontekście transgranicznych sporów dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, związane z prawem pieczy nad dzieckiem, prawem do osobistej styczności z dzieckiem i uprowadzeniem dziecka. Oczekuje się, że proponowane zmiany spowodują obniżenie kosztów i zapewnią skuteczniejsze postępowanie podlegające bardziej przejrzystym przepisom. Komisja opublikowała również zaktualizowany praktyczny przewodnik dla obywateli i prawników praktyków dotyczący stosowania tego rozporządzenia, służący ustaleniu państwa członkowskiego, którego sądy powinny zajmować się sprawami rozwodu, separacji prawnej lub unieważnienia małżeństwa oraz sprawami związanymi z odpowiedzialnością rodzicielską, takimi jak: prawo do pieczy nad dzieckiem, prawo do osobistej styczności z dzieckiem oraz uprowadzenie dziecka w okolicznościach transgranicznych.

W odniesieniu od rozwodu i separacji prawnej rozporządzenie określające państwo, którego przepisy powinny stosować się do rozwodu międzynarodowego lub międzynarodowej separacji prawnej, obecnie stosuje się w 16 państwach członkowskich. Rozporządzenie to zostało przyjęte w 2010 r. w kontekście wzmocnionej współpracy przez 14 państw członkowskich. Litwa przyłączyła się do stosowania go w 2014 r., a Grecja w 2015 r.. Obywatele mieszkający w tych 16 państwach członkowskich mogą swobodnie wybierać, czy prawem właściwym w przypadku ich rozwodu lub separacji prawnej powinno być prawo państwa, w którym mają oni miejsce zwykłego pobytu lub w którym mieli ostatnio miejsce zwykłego pobytu, czy prawo państwa, którego obywatelem jest jedno z małżonków, czy prawo państwa, w którym prowadzone jest postępowanie w sprawie rozwodu lub separacji prawnej.

Komisja nadal działała na rzecz ochrony praw obywateli Unii do niedyskryminacji oraz na rzecz likwidowania przeszkód w swobodnym przemieszczaniu się w przypadkach związanych z uznawaniem w jednym państwie członkowskim nazwisk nadanych lub zmienionych zgodnie z prawem innego państwa członkowskiego. W 2014 r. Belgia przyjęła nową ustawę zmieniającą jej kodeks cywilny w odpowiedzi na kwestie podniesione przez Komisję. Umożliwia to rodzicom nadawanie nowo narodzonemu lub przysposobionemu dziecku nazwiska ojca lub matki, lub obu.

Komisja nadal aktywnie zapewniała, aby wszystkie państwa członkowskie dokonały skutecznej transpozycji praw do swobodnego przemieszczania się do swojego prawa krajowego. Zidentyfikowała i poruszyła szereg kwestii, z których zdecydowaną większość państwa członkowskie wyjaśniły lub rozwiązały dzięki zmianie swoich przepisów lub zobowiązanie się do ich zmienienia.

Przyjęcie dyrektywy w sprawie możliwości przenoszenia uprawnień do dodatkowych emerytur, które również miało miejsce w kwietniu 2014 r., stanowi istotny krok pod względem ochrony uprawnień do dodatkowych emerytur w przypadku osób korzystających z prawa do swobodnego przemieszczania się.

Na wniosek Komisji w kwietniu 2016 r. przyjęto nowe rozporządzenie w sprawie EURES. Jego celem jest zapewnienie pracownikom i pracodawcom łatwego dostępu do wszystkich wolnych miejsc pracy w Europie oraz do wniosków/życiorysów znajdujących się w internecie (na portalu EURES), jasnych informacji na temat tego, gdzie i jak szukać pracy w innych państwach UE, a także minimalny zakres usług wsparcia w poszukiwaniu pracy. Rozporządzenie to ma na celu również poprawę wymiany informacji między państwami członkowskimi na temat niedoborów i nadwyżek siły roboczej, aby wspierać lepiej skoordynowane wewnątrzunijne dopasowywanie podaży i popytu na rynku pracy.

W dyrektywie w sprawie egzekwowania dyrektywy dotyczącej delegowania pracowników przewidziano nowe i wzmocnione instrumenty zwalczania obchodzenia prawa, oszustw i nadużyć oraz karania za nie. Uwzględniono w niej problemy powodowane przez niektóre przedsiębiorstwa oraz zwiększono możliwości państw członkowskich w zakresie monitorowania warunków pracy i egzekwowania przepisów. W dniu 8 marca 2016 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy zmieniającej dyrektywę dotyczącą delegowania pracowników, aby ułatwić transgraniczne świadczenie usług w atmosferze uczciwej konkurencji i poszanowania praw pracowników delegowanych, którzy są zatrudnieni w jednym państwie członkowskim i delegowani przez pracodawcę do czasowej pracy w innym państwie, w szczególności dzięki zapewnieniu godziwych warunków płacowych i równych warunków działania przedsiębiorstw delegujących i przedsiębiorstw lokalnych w państwie przyjmującym.

Na podstawie wniosku Komisji utworzono europejską platformę służącą przeciwdziałaniu pracy nierejestrowanej w różnych jej formach oraz fałszywie zarejestrowanemu zatrudnieniu związanemu z pracą nierejestrowaną, w tym fikcyjnemu samozatrudnieniu. Platforma ta została uruchomiona w dniu 27 maja 2016 r. Jej działania mogą obejmować opracowywanie wspólnych definicji i pojęć, wymianę dobrych praktyk opartych na dowodach, wzajemne uczenie się, wymianę pracowników i wspólne kontrole na poziomie transgranicznym.

6.Prawo do głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych oraz do Parlamentu Europejskiego (art. 20 ust. 2 lit. b) oraz art. 22 TFUE)

6.1.Wprowadzenie

Zgodnie z art. 20 ust. 2 lit. b) i art. 22 TFUE wszyscy obywatele Unii przebywający w państwie członkowskim, którego nie są obywatelami, są uprawnieni do głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego i w wyborach lokalnych w państwie członkowskim, w którym mają miejsce zamieszkania, na takich samych warunkach jak obywatele tego państwa.

Komisja odpowiedziała na 32 skargi, 71 pism/indywidualnych zapytań, 58 pytań i 13 petycji Parlamentu Europejskiego na temat tych kwestii, głównie w odniesieniu do pozbawienia praw wyborczych oraz praw wyborczych osób niepełnosprawnych. Pozbawienie praw wyborczych w tym kontekście wynika z pozbawienia przez niektóre państwa członkowskie ich obywateli prawa do głosowania w wyborach krajowych, jeżeli przebywali oni za granicą, w tym w innym państwie członkowskim, przez określony okres. W konsekwencji obywatele ci nie mogą brać udziału w żadnych wyborach krajowych, ani w swoim państwie pochodzenia, ani w państwie członkowskim, w którym mają miejsce zamieszkania.

6.2.Zmiany w orzecznictwie

W sprawie Delvigne do Trybunału zwrócono się o zbadanie, czy bezterminowe pozbawienie obywatela francuskiego skazanego za poważne przestępstwo prawa do głosowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego jest sprzeczne z prawem europejskim. Wyrok opierał się na wcześniejszym orzecznictwie, w szczególności w sprawie Eman i Sevinger, w której orzeczono, że to państwa członkowskie ustalają prawo głosowania, ale robiąc to, muszą przestrzegać prawa Unii, w tym jego ogólnych zasad. Trybunał doprecyzował, że przepisy krajowe regulujące przeprowadzanie wyborów europejskich muszą być zgodne z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej, w tym z jej art. 39 ust. 2, który gwarantuje obywatelom Unii prawo do głosowania w wyborach europejskich. Trybunał orzekł, że w przedmiotowej sprawie zawieszenie praw obywatelskich jest proporcjonalne ze względu na wagę przestępstwa popełnionego przez daną osobę oraz na fakt, że prawo francuskie umożliwia obywatelom wnioskowanie o przywrócenie im praw do głosowania, a zatem jest dopuszczalne.

6.3.Zmiany w obszarze praw do głosowania oraz działania podjęte przez Komisję

W okresie sprawozdawczym doszło do istotnych zmian pod względem prawa do głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych oraz w wyborach do Parlamentu Europejskiego.

6.3.1 Promowanie systemu „głównych kandydatów” na stanowisko przewodniczącego Komisji oraz uwzględnienie konsekwencji pozbawienia prawa do głosowania

W dniu 12 marca 2013 r. Komisja wydała zalecenie dotyczące usprawnienia demokratycznego i skutecznego przeprowadzania wyborów do Parlamentu Europejskiego w kontekście Traktatu z Lizbony, który wzmocnił rolę Parlamentu względem Komisji . Wezwano w nim europejskie partie polityczne do nominowania kandydatów na stanowisko przewodniczącego Komisji.

Dwa miesiące przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w 2014 r. Komisja opublikowała sprawozdanie wstępne z realizacji jej zalecenia, w którym dokonała przeglądu swojego zalecenia, by europejskie i krajowe partie polityczne wyznaczyły przed wyborami swojego kandydata na stanowisko przewodniczącego Komisji i przedstawiły program kandydata, oraz stwierdziła, że sześć europejskich partii politycznych postąpiło zgodnie z tym zaleceniem.

Równocześnie Komisja kontynuowała swoją współpracę z ekspertami państw członkowskich w ramach swojej grupy ekspertów ds. praw wyborczych, aby zapewnić sprawne przeprowadzenie wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2014 r., w szczególności poprzez wymianę danych i opracowanie narzędzi informatycznych służących zapobieganiu podwójnemu głosowaniu obywateli Unii w tych wyborach.

W sprawozdaniu w sprawie wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2014 r. podkreślono, że bezpośredni związek miedzy wynikami wyborów i wyborem przewodniczącego Komisji pomógł umocnić legitymację demokratyczną nowej Komisji.

W dniu 11 listopada 2015 r. Parlament zaproponował inicjatywę ustawodawczą mającą na celu włączenie systemu „głównych kandydatów” (Spitzenkandidaten) do prawa wyborczego UE.

W styczniu 2014 r. Komisja przyjęła zalecenie w sprawie zapobiegania konsekwencjom pozbawiania praw wyborczych obywateli Unii korzystających z prawa do swobodnego przemieszczania się .

6.3.2 Rozwiązane problemy w zakresie stosowania prawa do głosowania i do kandydowania