KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 20.9.2021 COM(2021) 578 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY 32. sprawozdanie roczne dotyczące ochrony interesów finansowych Unii Europejskiej i zwalczania nadużyć finansowych (2020 r.) {SWD(2021) 257 final} - {SWD(2021) 258 final} - {SWD(2021) 259 final} - {SWD(2021) 262 final} - {SWD(2021) 263 final} - {SWD(2021) 264 final}



SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY 32. sprawozdanie roczne dotyczące ochrony interesów finansowych Unii Europejskiej i zwalczania nadużyć finansowych (2020 r.) Spis treści WYKAZ SKRÓTÓW STRESZCZENIE 1.Wprowadzenie 2.Interesy finansowe UE w 2020 r. 3.Podmioty chroniące interesy finansowe UE i główne zmiany w 2020 r. 3.1.Ramy legislacyjne UE 3.2.Ramy kontroli interesów finansowych UE 3.2.1.Poziom UE 3.2.2.Szczebel państw członkowskich 4.Współpraca na rzecz zwalczania nadużyć finansowych 4.1.Współpraca międzyinstytucjonalna na szczeblu UE 4.1.1.Współpraca między Komisją (OLAF), Parlamentem Europejskim i Radą 4.1.2.Współpraca między OLAF-em a Europejskim Trybunałem Obrachunkowym 4.1.3.Uzgodnienia robocze między OLAF-em a EPPO 4.1.4.Współpraca między OLAF-em a Europolem 4.2.Współpraca między UE a organami państw członkowskich

4.2.1.Działalność Komitetu Doradczego ds. Koordynacji w zakresie Nadużyć Finansowych (COCOLAF) 4.2.2.Współpraca celna 4.2.3.Wspólne operacje celne 4.3.Współpraca między państwami członkowskimi UE 4.4.Współpraca z państwami trzecimi 5.Ukierunkowanie na inicjatywy przyjęte, wdrożone lub trwające w 2020 r. 5.1.Strategia Komisji w zakresie zwalczania nadużyć finansowych 5.2.Program Herkules: wspieranie działań państw członkowskich UE w zakresie zwalczania nadużyć finansowych 5.3.Dochody: Szczebel UE 5.3.1.Pakiet dotyczący VAT w handlu elektronicznym 5.3.2.Zwalczanie nadużyć finansowych związanych z cłami 5.3.3.Zwalczanie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi 5.4.Dochody: Szczebel państw członkowskich UE 5.5.Wydatki: Szczebel UE 5.5.1.Praworządność – warunkowość 5.5.2.Budżet UE na lata 2021–2027 5.5.3.Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności 5.5.4.Wsparcie techniczne w ramach programu wspierania reform strukturalnych 5.6.Wydatki: Szczebel państw członkowskich UE 6.Nieprawidłowości, nadużycia finansowe i ryzyko

6.1.Od wykrycia do ryzyka 6.1.1.Oszustwa związane z VAT – „Badanie i sprawozdania dotyczące luki w podatku VAT w państwach członkowskich UE-28” (opublikowane w 2020 r.) 6.1.2.Nieprawidłowości i nadużycia finansowe w zakresie dochodów 6.1.3.Nieprawidłowości i nadużycia finansowe w zakresie wydatków 6.2.Dodatkowe ryzyko nieprawidłowości i nadużyć finansowych w 2021 r. i w kolejnych latach 6.2.1.Ryzyko związane z COVID-19 w odniesieniu do dochodów 6.2.2.Ryzyko związane z COVID-19 w odniesieniu do wydatków 6.2.3.Ryzyko związane z Instrumentem na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności 7.Narzędzia mające na celu skuteczniejsze zwalczanie nadużyć finansowych 7.1.ARACHNE 7.2.System wczesnego wykrywania i wykluczania (EDES) 7.3.Projekt GetI 7.4.Krajowe narzędzia informatyczne służące do ochrony interesów finansowych UE 8.Wnioski i zalecenia



WYKAZ SKRÓTÓW AFCOS Jednostka koordynująca zwalczanie nadużyć finansowych CAFS Strategia Komisji w zakresie zwalczania nadużyć finansowych EFRROW Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich ETO Europejski Trybunał Obrachunkowy EDES System wczesnego wykrywania i wykluczania EPPO Prokuratura Europejska EFRR Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EFS Europejski Fundusz Społeczny EFSI Europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne UE Unia Europejska IMS System zarządzania nieprawidłowościami WRF Wieloletnie ramy finansowe NGEU Instrument Unii Europejskiej na rzecz Odbudowy OLAF Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych PIF Ochrona interesów finansowych RRF Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej TZW Tradycyjne zasoby własne Podatek VAT Podatek od wartości dodanej



STRESZCZENIE UE i państwa członkowskie wspólnie ponoszą odpowiedzialność za ochronę interesów finansowych UE. Aby wyjść z kryzysu wywołanego pandemią COVID-19 i wesprzeć transformację w kierunku bardziej nowoczesnej i zrównoważonej Europy, unijne państwa członkowskie zatwierdziły pakiet finansowy obejmujący wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027 („budżet UE”), wynoszący 1,074 bln EUR i tymczasowe narzędzie służące odbudowie gospodarki, Next Generation EU, o wartości 750 mld EUR; instrumenty te zostaną zainwestowane w zieloną, cyfrową i odporną Europę z nowymi źródłami unijnych dochodów. Łączna wartość pakietu wynosi ponad 1,8 bln EUR.

W ostatnich latach utworzono odnowioną unijną strukturę zwalczania nadużyć finansowych mającą na celu ochronę pieniędzy unijnych podatników; strukturę tę oparto na: zreformowanym Europejskim Urzędzie ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF), uprawnieniach dochodzeniowych i prokuratorskich Prokuratury Europejskiej (EPPO), roli koordynacyjnej Eurojustu, zdolnościach analitycznych Europolu oraz ścisłej współpracy z organami krajowymi i między nimi. W ciągu 2020 r. rozwijano tę współpracę poprzez zawieranie porozumień roboczych, tworzenie wspólnych inicjatyw i operacji oraz wymianę dobrych praktyk i szkoleń. W 2020 r. i w pierwszej połowie 2021 r. kilka kluczowych wydarzeń i instrumentów dodatkowo przyczyniło się do przygotowania UE i organów krajowych do lepszej ochrony interesów finansowych UE. Należą do nich następujące wydarzenia: ·rozpoczęła działalność Prokuratura Europejska; ·dzięki zmienionemu rozporządzeniu przygotowano OLAF do współpracy z Prokuraturą Europejską i wzmocniono jego uprawnienia dochodzeniowe; ·wprowadzono system warunkowości w celu ochrony budżetu UE przed naruszeniami zasad państwa prawa, które to naruszenia mają wpływ na ochronę interesów finansowych UE; ·poczyniono istotne postępy we wdrażaniu strategii Komisji w zakresie zwalczania nadużyć finansowych – wdrożono już dwie trzecie zaplanowanych działań, a pozostała jedna trzecia jest w trakcie wdrażania. W 2020 r. w porównaniu z latami ubiegłymi odnotowano spadek liczby nadużyć finansowych i nieprawidłowości zgłoszonych przez właściwe organy unijne i krajowe. O ile spadek liczby nieprawidłowości związanych z nadużyciami finansowymi można wytłumaczyć pewnymi efektami cyklicznymi, o tyle spadku wskaźnika wykrywalności i zgłaszania nieprawidłowości niezwiązanych z nadużyciami finansowymi w niektórych obszarach wydatków nie można już łatwo wyjaśnić i spadek ten może budzić pewne obawy. Ponadto oprócz znanych zagrożeń pojawiają się nowe wyzwania. Związane są one z nowymi sposobami zarządzania funduszami unijnymi i ich wydawania, ze skutecznością i osiąganiem konkretnych celów oraz z obszarami zwiększonych wydatków, na przykład w związku z zieloną i cyfrową transformacją oraz sektorem zdrowia. Skuteczne radzenie sobie z tymi zagrożeniami będzie wymagało nowych metod i narzędzi, odnowionej i wspólnej europejskiej wizji zwalczania nadużyć finansowych, korupcji i innych nielegalnych działań naruszających interesy finansowe UE. Ta wizja będzie oparta na osiągnięciach z lat poprzednich i będzie obejmowała skuteczniejsze gromadzenie i wykorzystywanie danych, większą przejrzystość, lepiej skoordynowane, spójne starania państw członkowskich na rzecz zwalczania nadużyć finansowych poprzez krajowe strategie zwalczania nadużyć finansowych, wzmocnioną współpracę między organami krajowymi, państwami członkowskimi i UE.

1.Wprowadzenie UE i państwa członkowskie wspólnie ponoszą odpowiedzialność za ochronę interesów finansowych UE i zwalczanie nadużyć finansowych. Organy unijnych państw członkowskich zarządzają największą częścią unijnych wydatków i pobierają tradycyjne zasoby własne (TZW). Komisja sprawuje ogólny nadzór w obu tych obszarach, określa normy i sprawdza zgodność z przepisami. Zgodnie z art. 325 ust. 5 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) Komisja we współpracy z państwami członkowskimi UE przedkłada sprawozdanie roczne Parlamentowi Europejskiemu i Radzie w sprawie środków zastosowanych w celu zwalczania nadużyć finansowych i innych nielegalnych działań naruszających interesy finansowe Unii („sprawozdanie o ochronie interesów finansowych UE”). W odniesieniu do 2020 r. niniejsze sprawozdanie i dokumenty towarzyszące spełniają to zobowiązanie. Rok 2020 upłynął pod znakiem pandemii COVID-19 i jej skutków. Instytucje Unii zareagowały bezprecedensowymi decyzjami w zakresie polityki finansowej i gospodarczej. Sfinalizowały negocjacje i zatwierdziły unijny budżet na lata 2021–2027, a także negocjacje i budżet w odniesieniu do narzędzia Next Generation EU i jego flagowego programu: Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF). Budżet w wysokości 1,8 bln EUR pomoże odbudować Europę, aby uczynić ją bardziej zieloną, bardziej cyfrową, odporniejszą i lepiej przystosowaną do obecnych i przyszłych wyzwań. Ochrona interesów finansowych UE będzie miała zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia ambitnych celów tej historycznej umowy w sprawie budżetu. W sprawozdaniu o ochronie interesów finansowych UE z 2020 r. przedstawiono: I)przegląd interesów finansowych UE w następstwie strategicznych decyzji podjętych w 2020 r.; II)główne podmioty na poziomie UE i krajowym; III)współpracę między tymi podmiotami; IV)najbardziej znaczące inicjatywy, jakie podjęto; V)zagrożenia, na które są i będą narażone interesy finansowe UE, w oparciu o nieprawidłowości i nadużycia finansowe wykryte przez organy unijne i krajowe; VI)narzędzia opracowane w celu zwalczania nadużyć finansowych. 2.Interesy finansowe UE w 2020 r.

Interesy finansowe Unii obejmują dochody, wydatki i aktywa objęte budżetem UE i budżetami instytucji, organów, urzędów i agencji UE, a także budżetami, którymi one zarządzają i które monitorują. Strona dochodów w budżecie składa się z ceł, podatku od wartości dodanej oraz udziału w dochodzie narodowym brutto państw członkowskich UE. Rysunek 1 przedstawia zasoby do dyspozycji UE w 2020 r. UE finansuje swoje strategie za pośrednictwem tych zasobów (zob. rysunek 2 ). Mimo że budżet jest wykonywany co roku, jest on częścią długoterminowego budżetu Unii, wieloletnich ram finansowych (WRF), w których ustala się limity wydatków na okres siedmiu lat. Podczas gdy 2020 r. był ostatnim rokiem WRF 2014–2020, był on także rokiem, w którym określono ramy prawne kolejnego długoterminowego budżetu. Budżet UE jest wydawany w drodze trzech różnych trybów zarządzania (zob. rysunek 3 ). Aby wyjść z kryzysu wywołanego pandemią COVID-19 i wesprzeć transformację w kierunku bardziej nowoczesnej i zrównoważonej Europy, państwa członkowskie UE zatwierdziły długoterminowy budżet UE na lata 2021–2027 wynoszący 1,074 bln EUR oraz tymczasowe narzędzie służące odbudowie gospodarki, Next Generation EU, o wartości 750 mld EUR. Łącznie wartość tego pakietu wynosi ponad 1,8 bln EUR (zob. rysunek 4 ). Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) stanowi zasadniczą część Next Generation EU przy budżecie wynoszącym 672,5 mld EUR w postaci pożyczek i bezzwrotnego wsparcia finansowego dostępnego na lata 2021–2026. 3.Podmioty chroniące interesy finansowe UE i główne zmiany w 2020 r. Wiele podmiotów dba o interesy finansowe UE i nieustannie pracuje nad tym, by zapewnić ich lepszą ochronę; zarówno poprzez kształtowanie wymaganych ram legislacyjnych, jak i poprzez wdrażanie polityk, które leżą u ich podstaw. 3.1.Ramy legislacyjne UE Komisja proponuje przepisy w dziedzinie zwalczania nadużyć finansowych; następnie w sprawie tych przepisów decydują Parlament Europejski i Rada („współustawodawcy”).

Tabela 1 przedstawia główne akty ustawodawcze przyjęte w 2020 r. i na początku 2021 r. Tytuł Opis ochrony mechanizmów zapewniających ochronę interesów finansowych UE Rozporządzenie Rady (UE, EURATOM) 2020/2093 z dnia 17 grudnia 2020 r. określające wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027. „Rozporządzenie w sprawie WRF”. Uzgodniono zharmonizowane przepisy w sprawie zwalczania nadużyć finansowych dla wszystkich aktów sektorowych WRF. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2020/2092 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie ogólnego systemu warunkowości służącego ochronie budżetu Unii. „Rozporządzenie w sprawie warunkowości”. Celem mechanizmu warunkowości jest ochrona budżetu UE przed naruszeniem przez państwa członkowskie UE zasad państwa prawa, które to naruszenia mają wpływ lub stwarzają duże ryzyko wpłynięcia na należyte zarządzanie finansami budżetu lub na interesy finansowe UE w wystarczająco bezpośredni sposób. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2020/2223 z dnia 23 grudnia 2020 r. zmieniające rozporządzenie (UE, Euratom) nr 883/2013 w odniesieniu do współpracy z Prokuraturą Europejską i skuteczności dochodzeń prowadzonych przez Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych. „Rozporządzenie w sprawie OLAF-u”. W zmienionym rozporządzeniu zdefiniowano stosunki OLAF-u z Prokuraturą Europejską (EPPO) w celu zapewnienia pełnej komplementarności między tymi dwoma organami i wzmocniono zdolność dochodzeniową OLAF-u. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/241 z dnia 12 lutego 2021 r. ustanawiające Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności „Rozporządzenie w sprawie RRF”. Art. 22 tego rozporządzenia zawiera przepisy w sprawie ochrony interesów finansowych UE. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej („Trybunał”) zapewnia jednolite stosowanie i interpretację prawa Unii. W 2020 r. Trybunał wydał trzy decyzje w obszarze ochrony interesów finansowych UE. Numer sprawy i opis C-603/19, Úrad špeciálnej prokuratúry W tym przypadku Trybunał potwierdził, że art. 325 TFUE nie stoi na przeszkodzie przepisom prawa krajowego, na podstawie których państwo nie może dochodzić w postępowaniu karnym naprawienia szkody wyrządzonej mu wskutek mającego znamiona oszustwa zachowania podejrzanego, skutkującego sprzeniewierzeniem środków z budżetu Unii, i nie dysponuje w tym postępowaniu karnym żadnym innym środkiem prawnym, za pomocą którego mogłoby domagać się od podejrzanego swojego roszczenia. Trybunał wyjaśnił, że chociaż w art. 325 TFUE zobowiązuje się państwa członkowskie UE do wprowadzenia skutecznych środków pozwalających na odzyskanie kwot nienależnie wypłaconych beneficjentowi wkładu UE, nie nakłada się w nim żadnych ograniczeń co do procedury odzyskiwania. Sąd krajowy musi jedynie wziąć pod uwagę, czy istnieje skuteczny środek zaskarżenia w zakresie naprawienia szkody wyrządzonej naruszeniem interesów finansowych Unii, czy to w ramach postępowania karnego, administracyjnego, czy cywilnego. C-743/18, Elme Messer Metalurgs W ramach tej sprawy Trybunał miał okazję dokonać wykładni art. 2 pkt 7 rozporządzenia (WE) nr 1083/2006 ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności, w którym to przepisie zdefiniowano pojęcie „nieprawidłowości”. Trybunał dokonał wykładni tego przepisu w ten sposób, że pojęcie to obejmuje sytuację, w której beneficjent dotacji pochodzącej z EFRR nie zdołał osiągnąć we właściwym okresie poziomu obrotu przewidzianego w ramach zakwalifikowanej do finansowania operacji ze względu na niewypłacalność swego jedynego partnera handlowego lub zaprzestanie przez niego działalności gospodarczej. W swoim wyroku Trybunał podkreślił, że wykazanie istnienia konkretnego wpływu finansowego na budżet UE nie jest wymagane i wystarczy, że możliwości takiego wpływu nie można wykluczyć. C-496/18 i C-497/18, HUNGEOD i inni Dyrektywy UE w sprawie zamówień publicznych upoważniają państwa członkowskie UE do przyjęcia przepisów krajowych, które umożliwiają organowi monitorującemu, z uwagi na ochronę interesów finansowych UE, wszczęcie z urzędu procedury odwoławczej w celu monitorowania naruszeń przepisów dotyczących zamówień publicznych. W tym względzie Trybunał stwierdził, że jeżeli taka procedura zostaje przewidziana, jest ona objęta zakresem stosowania prawa Unii, ponieważ zamówienia publiczne, które są przedmiotem takiej procedury, są objęte przedmiotowym zakresem dyrektyw w sprawie zamówień publicznych. W związku z tym Trybunał orzekł, że te procedury odwoławcze muszą być zgodne z ogólnymi zasadami prawa Unii, a w szczególności z ogólną zasadą pewności prawa. 3.2.Ramy kontroli interesów finansowych UE Rysunek 6 ukazuje złożoność unijnych ram kontroli, w których uczestniczy wiele podmiotów na szczeblu europejskim i krajowym. 3.2.1.Poziom UE Instytucje i organy UE zajmują się zarówno dochodami, jak i wydatkami UE. Komisja określa strategie i przekłada na politykę i inicjatywy ogólne cele polityczne opracowane wspólnie przez instytucje UE. Departamenty Komisji zarządzają poszczególnymi obszarami polityki i wspierającymi je programami wydatków. Zarządzanie zasobami finansowymi może odbywać się według dowolnego z trybów przedstawionych na rysunku 3 . Komisja jest odpowiedzialna za wykonanie budżetu UE. Parlament Europejski sprawuje demokratyczny nadzór w celu zapewnienia, aby Komisja i pozostałe instytucje właściwie obchodziły się z funduszami UE. Parlament Europejski, na zalecenie Rady, podejmuje decyzję o udzieleniu absolutorium, tj. ostatecznego zatwierdzenia budżetu na dany rok. Parlament Europejski podejmuje stosowną decyzję po dokładnym zbadaniu przez jego Komisję Kontroli Budżetowej (CONT) sprawozdań finansowych Komisji. Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie sprawozdania o ochronie interesów finansowych UE za rok 2018 została przyjęta na posiedzeniu plenarnym w dniu 10 lipca 2020 r., po otrzymaniu poparcia Komisji Kontroli Budżetowej (CONT) w dniu 7 maja 2020 r. Rezolucja Parlamentu Europejskiego jest kluczowym dokumentem politycznym, w którym poruszono kilka kwestii związanych z ochroną interesów finansowych UE i wskazano obszary wymagające ulepszeń. Parlament Europejski na przykład zachęcał Komisję i państwa członkowskie UE do powszechniejszego korzystania z nowych technologii w zarządzaniu funduszami, wzmocnienia ich zdolności analitycznych w celu poprawy oceny ryzyka dotyczącej nadużyć finansowych i poprawy zarządzania takim ryzykiem, poprawy sprawozdawczości w zakresie porównywalnych danych i wykorzystania informatycznych narzędzi analitycznych oraz przedstawienia wniosku ustawodawczego dotyczącego wzajemnej pomocy administracyjnej w zakresie wydatków UE.

Europejski Trybunał Obrachunkowy ocenia gospodarkę, skuteczność, wydajność, legalność i prawidłowość działań UE mających na celu poprawę rozliczalności, przejrzystości i zarządzania finansami. Co roku Europejski Trybunał Obrachunkowy kontroluje przychody i wydatki budżetu UE oraz przedstawia opinię na temat tego, w jakim stopniu roczne sprawozdania finansowe są wiarygodne, a także czy dochody i wydatki są zgodne z obowiązującymi zasadami i przepisami. Sprawozdanie roczne za rok budżetowy 2019 zostało opublikowane w dniu 10 listopada 2020 r. Europejski Trybunał Obrachunkowy stwierdził, że w sprawozdaniu nie wystąpiły istotne nieprawidłowości. Jeśli chodzi o prawidłowość transakcji, Trybunał ustalił, że w dochodach nie wystąpił istotny poziom błędu. W odniesieniu do wydatków wyniki kontroli wykazały zwiększony szacowany poziom błędu w porównaniu z 2018 r. Wydatki, z którymi wiąże się wysokie ryzyko (głównie w odniesieniu do zwrotu kosztów) i które często podlegają złożonym zasadom, były obarczone istotnym poziomem błędu. Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) prowadzi niezależne dochodzenia w sprawie nadużyć finansowych i korupcji związanych z funduszami UE oraz opracowuje politykę UE w zakresie zwalczania nadużyć finansowych, korupcji i wszelkiej innej nielegalnej działalności naruszającej interesy finansowe UE. Ramka 4: Co nowego w 2020 r., jeżeli chodzi o OLAF? Zarówno OLAF, jak i Prokuratura Europejska (EPPO) mają za zadanie ochronę budżetu UE. O ile czynią to w ramach swoich odrębnych mandatów, o tyle w rozporządzeniach w sprawie OLAF i EPPO zapewniono ścisłą współpracę między tymi dwoma organami. Wspomniana współpraca opiera się na trzech filarach: (i) EPPO może polegać na wsparciu i wiedzy fachowej OLAF-u; (ii) OLAF może wszczynać dochodzenia uzupełniające względem dochodzeń EPPO, na wniosek EPPO lub w porozumieniu z nim, w celu ułatwienia odzyskania środków lub wprowadzenia administracyjnych środków zapobiegawczych; (iii) wspomniane organy przed dochodzeniami i w ich trakcie będą wymieniać się informacjami za pośrednictwem mechanizmów wzajemnego raportowania. W zmienionym rozporządzeniu w sprawie OLAF-u wyposażono OLAF również w skuteczniejsze narzędzia prowadzenia dochodzeń w sprawie nadużyć finansowych przynoszących szkodę budżetowi UE. Na przykład prowadzenie przez OLAF kontroli na miejscu podlega bardziej przejrzystym zasadom i odnosi korzyść z lepszej dwustronnej współpracy z organami krajowymi. OLAF będzie mógł również uzyskać dostęp do informacji o rachunkach bankowych na takich samych warunkach, jakie obowiązują właściwe organy krajowe. Narzędzia te współistnieją obecnie z silniejszymi gwarancjami proceduralnymi dla osób objętych dochodzeniami OLAF-u oraz z mechanizmami kontrolnymi służącymi ich egzekwowaniu, takimi jak kontroler gwarancji proceduralnych. Wyniki operacyjne OLAF-u w 2020 r. opisano w jego sprawozdaniu rocznym. W czerwcu 2020 r. OLAF przeszedł reorganizację, aby wzmocnić jego zdolności dochodzeniowe, kontrole wewnętrzne oraz zarządzanie finansami, a także aby zwiększyć potencjał szerokiego zakresu umiejętności i doświadczenia jego pracowników. Prokuratura Europejska (EPPO) posiada uprawnienia do prowadzenia dochodzeń i ścigania przestępstw mających wpływ na interesy finansowe UE w 22 uczestniczących państwach członkowskich UE. Swoją działalność rozpoczęła w dniu 1 czerwca 2021 r. Ramka 5: Co nowego w 2020 r., jeżeli chodzi o EPPO? EPPO zostało ustanowione rozporządzeniem Rady (UE) 2017/1939, które weszło w życie w dniu 20 listopada 2017 r. Po mianowaniu w 2019 r. Europejskiego Prokuratora Generalnego, Laury Codruța Kövesi, we wrześniu 2020 r. ukonstytuowało się Kolegium Prokuratury Europejskiej. Przyjęło ono zestaw przepisów wewnętrznych niezbędnych do jego skutecznego funkcjonowania, w tym: regulamin wewnętrzny, warunki zatrudnienia delegowanych prokuratorów europejskich oraz przepisy dotyczące ochrony danych i stałych izb. Na poziomie zdecentralizowanym, obejmującym delegowanych prokuratorów europejskich w państwach członkowskich UE będących członkami EPPO, postępują prace związane z nominacjami dokonywanymi przez państwa członkowskie, a działania Kolegium związane z oficjalnym mianowaniem są w toku. Biuro centralne EPPO przeniosło się do swojej siedziby w Luksemburgu na początku 2021 r. Wdrożono system zarządzania sprawami będący kluczowym narzędziem funkcjonowania EPPO. W procesie tworzenia konsultowano się z uczestniczącymi państwami członkowskimi UE w kluczowych kwestiach, takich jak zmiany konieczne do włączenia EPPO do systemów krajowych. Chorwacja, Republika Czeska i Francja zgłosiły przyjęcie w 2020 r. środków organizacyjnych i zmian legislacyjnych w celu zakończenia krajowych przygotowań, tak aby EPPO mogła rozpocząć działalność. Szwecja powołała komisję śledczą w celu przeanalizowania i zaproponowania niezbędnych zmian legislacyjnych i innych środków koniecznych do zapewnienia członkostwa Szwecji w EPPO. Eurojust, Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Wymiarów Sprawiedliwości w Sprawach Karnych, koordynuje prace organów krajowych – zarówno z państw członkowskich UE, jak i z państw trzecich – w zakresie prowadzenia dochodzeń w sprawie przestępstw transgranicznych i ich ścigania.

Europol, Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania, działa jako ośrodek wsparcia dla operacji w dziedzinie egzekwowania prawa, centrum informacji o działalności przestępczej oraz ośrodek wiedzy fachowej w dziedzinie egzekwowania prawa. 3.2.2.Szczebel państw członkowskich Jeżeli chodzi o dochody, państwa członkowskie UE są odpowiedzialne za wdrażanie przepisów prawa celnego, przeprowadzanie kontroli celnych oraz pobieranie ceł, akcyzy i VAT należnych przy przywozie. Organy celne państw członkowskich realizują wiele innych celów, takich jak stosowanie środków niefinansowych ukierunkowanych na poprawę bezpieczeństwa wewnętrznego UE, ochronę UE przed nieuczciwym i nielegalnym handlem oraz ochronę środowiska. Organy celne państw członkowskich odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu równowagi między potrzebą ułatwiania handlu poprzez szybsze i bezproblemowe procedury przywozowe a potrzebą stosowania kontroli celnych przy wsparciu UE. Komisja szybko zareagowała na kryzys związany z COVID-19 poprzez przyjęcie przepisów, wydanie wytycznych i aktywne wspieranie państw członkowskich UE i przedsiębiorstw w celu zapewnienia elastyczności w kwestii obowiązków związanych z długiem celnym, ułatwienia szybkiej i sprawnej odprawy sprzętu medycznego/ochronnego oraz zapobiegania wprowadzania do UE sprzętu podrobionego lub niebezpiecznego. W 2020 r. państwa członkowskie również wniosły znaczący wkład w działania UE związane z walką z pandemią: organy celne dostosowały swoje strategie kontroli celnych; służby zajmujące się zwalczaniem nadużyć finansowych w kilku państwach członkowskich UE skutecznie przeciwdziałały nadużyciom w kontekście kryzysu związanego z COVID-19. Umożliwiło to utrzymanie ogólnej ochrony interesów finansowych UE w 2020 r. na podobnym poziomie jak w latach poprzednich, przy jednoczesnym zapewnieniu płynnych i pozbawionych tarć przepływów handlowych dla obywateli i przedsiębiorstw UE. Państwa członkowskie UE zarządzają również około trzema czwartymi wydatków z budżetu UE za pośrednictwem wielu organów (instytucji zarządzających, agencji płatniczych, instytucji audytowych, jednostek certyfikujących), których liczba może się różnić w zależności od wielkości danego państwa, kwoty środków UE, którymi należy zarządzać, oraz stopnia decentralizacji. Najwyższe organy kontroli odgrywają istotną rolę w nadzorowaniu legalności i prawidłowości działań krajowych organów publicznych. Ponieważ nadużycia finansowe i korupcja są przestępstwami, krajowe organy ścigania, prokuratura i służby sądowe odgrywają zasadniczą rolę w ochronie interesów finansowych UE wraz z wyspecjalizowanymi organami takimi jak urzędy ds. zwalczania nadużyć finansowych i korupcji. Ten złożony system zapewnia kilka poziomów kontroli (zob. rysunek 7 ). Jednostki koordynujące zwalczanie nadużyć finansowych (AFCOS): utworzone na podstawie rozporządzenia (UE, EURATOM) nr 883/2013 („rozporządzenie w sprawie OLAF-u”) AFCOS ułatwiają skuteczną współpracę i wymianę informacji z OLAF-em, w tym informacji o charakterze operacyjnym. W kilku państwach członkowskich UE skutecznie odgrywają one rolę koordynującą i sterującą w odniesieniu do zwalczania nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe UE. Francja i Grecja przeprowadziły reorganizację swoich AFCOS. Biorąc pod uwagę złożoność krajowych ram ochrony interesów finansowych UE, w ostatnich latach Komisja promowała dobrowolne przyjęcie przez państwa członkowskie krajowych strategii zwalczania nadużyć finansowych.

Do końca 2020 r. 14 państw członkowskich zgłosiło, że przyjęło takie strategie. Strategie te mogą jednak różnić się pod względem zakresu i stopnia szczegółowości, a niektóre z nich wymagają aktualizacji. Spośród tych państw członkowskich UE, które odpowiedziały, że nie wdrożyły krajowych strategii zwalczania nadużyć finansowych, pięć zgłosiło, że rozpoczęło procedurę mającą na celu przyjęcie takiej strategii (zob. rysunek 8 ). Sytuacja ta uległa poprawie w porównaniu z 2019 r., kiedy to 10 państw członkowskich UE zgłosiło przyjęcie strategii. Wdrożenie krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności stanowiłoby dla wszystkich pozostałych państw członkowskich UE okazję do pójścia w ich ślady i ustanowienia strategii zwalczania nadużyć finansowych w oparciu o wytyczne Komisji przygotowane we współpracy z ekspertami z państw członkowskich UE. W przypadku państw członkowskich UE, które wprowadziły już taką strategię, krokiem naprzód byłoby jej zaktualizowanie i uwzględnienie ryzyka wiążącego się z wdrożeniem Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności oraz kryzysem związanym z COVID-19. Wśród środków przyjętych w 2020 r. w celu ochrony interesów finansowych UE Grecja, Włochy i Rumunia wymieniły krajowe akty ustawodawcze, za pomocą których przekształcono dyrektywę w sprawie zwalczania za pośrednictwem prawa karnego nadużyć na szkodę interesów finansowych Unii w prawo krajowe. Irlandia uczyniła to w 2021 r. Rumunia poinformowała, że kilka innych dyrektyw unijnych również przekształcono w prawo krajowe. W sprawozdaniu o ochronie interesów finansowych UE za 2019 r. Komisja przedstawiła zestaw zaleceń skierowanych do państw członkowskich, dotyczących wydatków w sytuacjach nadzwyczajnych i zgłaszania nieprawidłowości. Jeśli chodzi o wydatki w sytuacjach nadzwyczajnych, Komisja zaleciła: •utrzymywanie kontroli i środków monitorowania na wysokim poziomie: 22 państwa członkowskie odpowiedziały, że w pełni wdrożyły zalecenia dotyczące tego punktu. Malta i Słowacja zgłosiły częściowe wdrożenie, natomiast Austria i Dania poinformowały, że ich systemy są już dostosowane; •dokładną ocenę wykorzystania zamówień publicznych w sytuacjach nadzwyczajnych: 23 państwa członkowskie zgłosiły pełne wdrożenie. Słowacja zgłosiła częściowe wdrożenie, a Austria i Dania poinformowały, że ich systemy są już dostosowane; •zakończenie przejścia na procedury e-zamówień: 18 państw członkowskich zgłosiło pełne wykonanie zalecenia dotyczącego przejścia na procedury e-zamówień. Sześć państw zgłosiło częściowe wykonanie tego zalecenia. Austria nie wykonała tego zalecenia, a Irlandia nie przekazała odpowiedzi na to pytanie; •jeśli chodzi o możliwość dalszego zwiększenia przejrzystości wykorzystania funduszy UE, w szczególności w odniesieniu do zamówień publicznych w sytuacjach nadzwyczajnych, 17 państw członkowskich odpowiedziało, że tego dokonało, a osiem, że tego nie uczyniło. Dania poinformowała, że to pytanie jej nie dotyczy. W odniesieniu do zalecenia dotyczącego zgłaszania nieprawidłowości i ich starannego monitorowania 22 państwa członkowskie zgłosiły pełne wykonanie, a cztery państwa członkowskie zgłosiły częściowe wykonanie. 4.Współpraca na rzecz zwalczania nadużyć finansowych Istniejące złożona struktura zwalczania nadużyć finansowych wymagają ścisłej współpracy między poszczególnymi podmiotami. 4.1.Współpraca międzyinstytucjonalna na szczeblu UE 4.1.1.Współpraca między Komisją (OLAF), Parlamentem Europejskim i Radą W 2020 r. kilka posiedzeń Komisji Kontroli Budżetowej Parlamentu Europejskiego poświęcono działalności OLAF-u, a Urząd mógł przedstawić swoje wyniki. OLAF reprezentował Komisję w kilku grupach roboczych Rady, w szczególności w Grupie Roboczej ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych. W dniu 1 grudnia 2020 r. OLAF uczestniczył wraz z Komisją, Parlamentem Europejskim, Radą, Europejskim Prokuratorem Generalnym i Komitetem Nadzoru OLAF w międzyinstytucjonalnej wymianie poglądów na temat OLAF-u oraz omówił nową unijną strukturę zwalczania nadużyć finansowych, w tym reorganizację OLAF-u i współpracę z EPPO. Było to wydarzenie na wysokim szczeblu, charakteryzujące się ukierunkowanymi i pozytywnymi dyskusjami, które utorowały drogę do lepszej współpracy między OLAF-em, EPPO, Eurojustem i Europolem. 4.1.2.Współpraca między OLAF-em a Europejskim Trybunałem Obrachunkowym

Chociaż Europejski Trybunał Obrachunkowy i OLAF mają różne zakresy działania, ich wspólną misją jest ochrona interesów finansowych UE i zapewnienie należytego zarządzania finansami w ramach unijnego budżetu. Trybunał informuje OLAF o wszelkich podejrzeniach dotyczących nadużyć finansowych lub innych nielegalnych działań, które wykrył w trakcie swoich audytów lub które zostały mu zgłoszone. W 2020 r. OLAF otrzymał od Trybunału sześć takich powiadomień, z których wszystkie doprowadziły do wszczęcia dochodzeń. W następstwie porozumienia administracyjnego zawartego w maju 2019 r. OLAF i Trybunał usprawniły współpracę poprzez organizację wspólnych corocznych warsztatów oraz wymianę programów szkoleniowych, wiedzy fachowej i wyników analizy ryzyka. Coroczne warsztaty zaplanowane na 2020 r. musiały zostać przełożone na 2021 r. z powodu pandemii COVID-19. 4.1.3.Uzgodnienia robocze między OLAF-em a EPPO Ramy prawne regulujące działalność EPPO i OLAF-u przewidują uzgodnienia robocze między tymi dwoma organami w celu określenia praktycznych aspektów ich stosunków. Uzgodnienia robocze zostały ustalone w listopadzie 2020 r. i podpisane w dniu 5 lipca 2021 r. Ogólnie uzgodnienia te określają mechanizmy niezbędne do zapewnienia skutecznej sprawozdawczości oraz niepowielania i komplementarności działań dochodzeniowych obu urzędów. Przewidują one ścisłą współpracę poprzez ustanowienie praktycznych sposobów wymiany informacji i aspektów technicznych na potrzeby zapewnienia wzajemnego pośredniego dostępu do ich systemów zarządzania sprawami. 4.1.4.Współpraca między OLAF-em a Europolem Jesienią 2020 r. OLAF i Europol podpisały uzgodnienia robocze, w wyniku których ustanowiono zabezpieczony kanał komunikacji (SIENA) i wyznaczono urzędnika łącznikowego OLAF-u w Europolu. 4.2.Współpraca między UE a organami państw członkowskich 4.2.1.Działalność Komitetu Doradczego ds. Koordynacji w zakresie Nadużyć Finansowych (COCOLAF) Komitet Doradczy ds. Koordynacji w zakresie Nadużyć Finansowych (COCOLAF) stanowi miejsce współpracy Komisji (reprezentowanej przez OLAF) i ekspertów z państw członkowskich. Na spotkaniach tego komitetu omawia się najważniejsze wydarzenia w obszarze zwalczania nadużyć finansowych oraz przygotowuje się niniejsze sprawozdanie. Głównymi elementami struktury prac komitetu są cztery grupy robocze i posiedzenie plenarne. W 2020 r. odbyły się wirtualne spotkania poświęcone następującym tematom: •dochodzenia OLAF-u w państwach członkowskich UE; •ryzyko nadużyć finansowych i środki zmniejszające ryzyko w kontekście kryzysu związanego z COVID-19; •możliwości wykorzystania systemu wczesnego wykrywania i wykluczania (EDES) w celu ochrony interesów finansowych UE w ramach zarządzania dzielonego; •działania w zakresie budowania zdolności w celu wykrywania nadużyć finansowych i korupcji w europejskich funduszach strukturalnych i inwestycyjnych oraz zapobiegania tym zjawiskom; •główne tendencje i sposoby działania w zakresie nadużyć finansowych i nieprawidłowości; •nowy trójkąt w kontekście walki z nadużyciami finansowymi: AFCOS, OLAF i EPPO. 4.2.2.Współpraca celna Z uwagi na transgraniczny charakter oszustw celnych konieczna jest współpraca między organami celnymi państw członkowskich UE w celu zapobiegania naruszeniom przepisów prawa celnego i rolnego, prowadzenia dochodzeń w ich sprawie i ich ścigania. Wymiana informacji może odbywać się na poziomie UE między państwami członkowskimi lub między nimi a Komisją, bądź też na poziomie międzynarodowym z państwami niebędącymi członkami UE. Wymiana informacji na szczeblu UE odbywa się na podstawie rozporządzenia w sprawie wzajemnej pomocy albo systemu zarządzania ryzykiem celnym w odniesieniu do informacji związanych z ryzykiem, natomiast wymiana z państwami niebędącymi członkami UE odbywa się na podstawie specjalnych porozumień (zob. sekcja 4.4). Ocenę rozporządzenia 515/97 rozpoczęto w 2019 r. i obecnie jest ona prawie zakończona. Odpowiednie zainteresowane strony w państwach członkowskich UE, służbach i agencjach Komisji oraz innych organizacjach przedstawiły swoje opinie na temat wykonania tego rozporządzenia i jego znaczenia dla zwalczania oszustw celnych i rolnych. Zainteresowane strony, w szczególności państwa członkowskie UE, są ogólnie zadowolone z rozporządzenia w jego obecnej formie i uważają, że spełnia ono założone cele i nadal stanowi odpowiedni instrument do podejmowania nowych wyzwań pojawiających się w walce z oszustwami.

Organy celne mogą również współpracować ze sobą oraz prowadzić wymianę informacji i najlepszych praktyk poprzez wspólne działania, seminaria, kursy szkoleniowe, grupy projektowe, wizyty robocze oraz operacje transgraniczne finansowane z unijnych programów działań: „Cła 2020” i Herkules III. 4.2.3.Wspólne operacje celne Wspólne operacje celne („WOC”) to ukierunkowane działania ograniczone czasowo, mające na celu zwalczanie nadużyć finansowych oraz przemytu towarów wrażliwych w ustalonych obszarach zagrożonych lub na określonych szlakach handlowych. Oprócz dochodzeń w sprawach oszustw skarbowych i fałszerstw OLAF koordynuje szeroko zakrojone WOC obejmujące UE oraz międzynarodowych partnerów operacyjnych. Wsparcie OLAF-u jest dostosowane do każdej WOC i może obejmować wykorzystanie stałej infrastruktury technicznej, narzędzi informatycznych i komunikacyjnych, w szczególności wirtualnej jednostki koordynacji działań celnych (VOCU) na potrzeby bezpiecznej wymiany informacji, a także specjalnej analizy strategicznej oraz wsparcia administracyjnego i finansowego. W tabeli 2 przedstawiono WOC, w których OLAF uczestniczył w 2020 r. Operacja Opis SILVER AXE V Operacja ta jest koordynowana przez Europol i ukierunkowana na nielegalny przywóz zakazanych pestycydów, jeden z najbardziej dochodowych rodzajów działalności dla międzynarodowych oszustów (szacuje się, że obejmuje do 13,8 % wszystkich pestycydów sprzedawanych w UE). Operacja Silver Axe trwa już piąty rok i do tej pory dzięki niej skonfiskowano 2 568 ton nielegalnych pestycydów. OPSON IX Ogólnoświatowa operacja prowadzona przez Europol i Interpol ukierunkowana na podrabiane/niespełniające norm produkty żywnościowe i napoje, fałszowanie żywności i fałszerstwa z przyczyn ekonomicznych. OLAF prowadził działania ukierunkowane w szczególności na handel podrobionymi winami i napojami alkoholowymi. Skonfiskowano 1 158 199 litrów wina, w większości szampana, oraz 109 267 litrów różnych napojów alkoholowych, które naruszają prawa własności intelektualnej. SHIELD Operacja zorganizowana przez Europol i ukierunkowana na podrobione i niespełniające norm leki onkologiczne i substancje hormonalne, w tym działania ukierunkowane na podrobione/nielegalne/niedozwolone leki, środki dopingujące, suplementy diety i wszystkie środki medyczne wykorzystywane w walce z pandemią COVID-19. Operację koordynował OLAF z udziałem 13 państw członkowskich. Wykryto 58 przypadków różnego rodzaju nieprawidłowości z użyciem nielegalnych i niespełniających norm leków onkologicznych, substancji hormonalnych i suplementów diety. DEMETER VI Globalna operacja (73 kraje uczestniczące) mająca na celu monitorowanie i kontrolę nielegalnego transgranicznego przemieszczania odpadów oraz nielegalnego handlu substancjami zubożającymi warstwę ozonową (SZWO) i czynnikami chłodniczymi (HFC); koordynowana przez Światową Organizację Celną (WCO). OLAF, dzięki informacjom opartym na analizie ryzyka i danym wywiadowczym, przyczynił się do identyfikacji i monitorowania podejrzanych przesyłek kierowanych do UE. Wykryto i przechwycono 98 682,95 ton SZWO oraz 41,97 ton HFC. STOP W ramach tej operacji koordynowanej przez Światową Organizację Celną przy wsparciu OLAF-u zmobilizowano 99 administracji celnych na całym świecie. Była ukierunkowana na handel nielegalnymi produktami związanymi z pandemią COVID-19. Przechwycono 307 215 524 sztuk nielegalnych leków oraz 47 891 628 sztuk materiałów medycznych (maseczki, rękawiczki, zestawy do badań, termometry), a także 2 762 386 litrów płynu do dezynfekcji. ARKTOS Operacja koordynowana przez Frontex wraz z fińskimi i łotewskimi organami krajowymi, ukierunkowana na oszustwa akcyzowe, w szczególności przemyt tytoniu, przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów i nielegalną imigrację na wybranych przejściach granicznych na wschodnich granicach lądowych UE. Uczestniczyły w niej OLAF, Interpol, Eurojust, Europol, Polska, Estonia, Litwa i Słowacja. Przechwycono 37 mln nielegalnych papierosów i ponad 1,8 tony tytoniu. LUDUS Operacja koordynowana przez OLAF w ramach wspólnej operacji celno-policyjnej prowadzonej przez Europol i hiszpańską Guardia Civil, policję krajową i służby celne. Była wymierzona w podrabiane i niebezpieczne zabawki przeznaczone na rynek europejski. Ocena wyników jest w toku. 4.3.Współpraca między państwami członkowskimi UE Państwa członkowskie prowadzą współpracę w zakresie zwalczania nadużyć finansowych, a niekiedy współpraca ta jest finansowana w ramach programu Herkules (zob. sekcja 5.2). Niektóre z tych projektów zostały krótko opisane w tabeli 3 . Państwo organizujące Nazwa projektu Inne państwa uczestniczące Odniesienie Bułgaria Wzmocnienie współpracy i modeli kontroli w zakresie zapobiegania nadużyciom finansowym związanym z systemami celnymi 4200 i 4000, wpływającym na system zasobów własnych UE. Rumunia, Grecja, Turcja s. 14 Słowacja Szkolenie dla funkcjonariuszy celnych w zakresie interpretacji obrazu skanera rentgenowskiego i procesu kontroli celnej. Bułgaria, Chorwacja, Estonia, Finlandia, Grecja, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia, Węgry s. 15 Łotwa Zaawansowane szkolenie w zakresie interpretacji obrazu skanera rentgenowskiego. Estonia, Litwa s. 23 4.4.Współpraca z państwami trzecimi Współpraca z państwami trzecimi w celu zapobiegania naruszeniom prawa celnego oraz wykrywania i zwalczania ich opiera się na umowach o wzajemnej pomocy administracyjnej. Obecnie obowiązują umowy w ponad 80 państwach, w tym w państwach będących głównymi partnerami handlowymi UE, takich jak Stany Zjednoczone, Chiny i Japonia. W 2020 r. zakończono negocjacje ze Zjednoczonym Królestwem i z Uzbekistanem; nadal trwały negocjacje z Australią, Indonezją oraz państwami Afryki Wschodniej i Południowej (tzw. ESA5). Umowy o wolnym handlu zazwyczaj zawierają klauzulę o zwalczaniu nadużyć finansowych, która pozwala na tymczasowe wycofanie preferencji taryfowej dla produktu w przypadku poważnego oszustwa celnego oraz uporczywego braku wystarczającej współpracy, aby je zwalczyć. W 2020 r. zakończono negocjacje ze Zjednoczonym Królestwem; nadal trwały negocjacje z Australią, Chile, Nową Zelandią i Indonezją. 5.Ukierunkowanie na inicjatywy przyjęte, wdrożone lub trwające w 2020 r. 5.1.Strategia Komisji w zakresie zwalczania nadużyć finansowych Strategia Komisji w zakresie zwalczania nadużyć finansowych (CAFS), przyjęta w kwietniu 2019 r., oraz towarzyszący jej plan działania zawierający 63 działania pełnią ważną rolę w zapobieganiu potencjalnemu sprzeniewierzeniu środków unijnych. W 2020 r. osiągnięto znaczne postępy we wdrażaniu tych działań. Do czerwca 2021 r. wdrożono dwie trzecie działań, zaś wdrażanie pozostałej jednej trzeciej było w toku. Strategia ta ma dwa cele priorytetowe: (i) usprawnienie gromadzenia i analizy danych oraz (ii) usprawnienie koordynacji, współpracy i procesów. Zgodnie z założeniami pierwszego celu OLAF zintensyfikował swoje prace analityczne, na przykład w zakresie oceny ryzyka nadużyć finansowych w związku z COVID-19 (zob. sekcja 6.2.2), udostępnianej służbom Komisji, oraz w zakresie nieprawidłowości i nadużyć finansowych związanych z unijnym finansowaniem infrastruktury zdrowotnej (zob. ramka 13 ). Zgodnie z założeniami drugiego celu CAFS poczyniono znaczne postępy w zakresie szeregu działań mających na celu zwiększenie koordynacji i współpracy między służbami Komisji oraz wyposażenie Komisji w bardziej skuteczny system nadzoru nad nadużyciami finansowymi. Przede wszystkim zintensyfikowano kontakty i współpracę między służbami Komisji, w szczególności poprzez utworzenie grup składających się z przedstawicieli Komisji w ramach sieci prewencji oraz wykrywania nadużyć (FPDNet) kierowanej przez OLAF. Grupy te są tworzone według trybu zarządzania lub według tematów, np. grupa ds. spraw wewnętrznych i grupa ds. zarządzania ryzykiem nadużyć finansowych – obie rozpoczęły prace wiosną 2021 r. W ramach CAFS Komisja zobowiązała się również do poprawy monitorowania działań podejmowanych w następstwie zaleceń OLAF-u, które mają zasadnicze znaczenie dla odzyskiwania środków unijnych i postawienia oszustów przed sądem. W związku z tym w 2020 r. Komisja i OLAF podjęły znaczne starania w celu zapewnienia jak największej skuteczności takiego monitorowania, dokonując przeglądu około 1 400 zaleceń finansowych wydanych w okresie od stycznia 2012 r. do czerwca 2019 r. Łącznie suma kwot zalecanych do odzyskania na lata 2012–2020 wynosi ponad 6 mld EUR, z czego ponad połowa związana jest ze sprawami celnymi.

5.2.Program Herkules: wspieranie działań państw członkowskich UE w zakresie zwalczania nadużyć finansowych W ramach programu Herkules III na lata 2014–2020 promowano działania na rzecz zwalczania nadużyć finansowych, korupcji i wszelkich innych nielegalnych działań naruszających interesy finansowe UE. W 2020 r., tj. w ostatnim roku jego realizacji, budżet programu wynosił 16,44 mln EUR, a jego środki przeznaczono na sfinansowanie: ·działań wzmacniających zdolności operacyjne i techniczne organów krajowych i regionalnych w państwach członkowskich oraz wsparcia IT (74 % budżetu programu); ·działań szkoleniowych, konferencji, seminariów i wymian personelu skierowanych przede wszystkim do pracowników organów ścigania w państwach członkowskich UE i krajach partnerskich, a także badań porównawczych i publikacji naukowych (26 % budżetu). Pandemia COVID-19 miała duży wpływ na ogólną realizację programu. Większość działań szkoleniowych zaplanowanych na 2020 r. przełożono na 2021 r. albo w miarę możliwości przeprowadzono wirtualnie. Większość umów o udzielenie dotacji przedłużono, co pozwoliło beneficjentom na kontynuowanie realizacji ich projektów. Beneficjenci dotacji w ramach programu Herkules III przyznanych w latach 2017–2019 odnotowali znaczące postępy osiągnięte dzięki sprzętowi i szkoleniom sfinansowanym w ramach programu. 5.3.Dochody: Szczebel UE 5.3.1.Pakiet dotyczący VAT w handlu elektronicznym Z powodu kryzysu związanego z COVID-19 państwa członkowskie i przedsiębiorstwa miały trudności z dokonaniem postępów w zakresie zmian w systemach informatycznych niezbędnych do wdrożenia przepisów dotyczących VAT w handlu elektronicznym do dnia 1 stycznia 2021 r. W związku z tym wejście w życie pakietu dotyczącego VAT w handlu elektronicznym odroczono o sześć miesięcy. Przepisy celne mające zastosowanie do handlu elektronicznego zostały również dostosowane, aby umożliwić sprawne wdrożenie przepisów dotyczących VAT w handlu elektronicznym. Komisja przyjęła również we wrześniu 2020 r. plan działania dotyczący ceł, w którym zaproponowano działania mające na celu sprostanie wyzwaniom związanym z handlem elektronicznym oraz nasilenie walki z oszustwami związanymi z VAT i oszustwami celnymi, takimi jak zaniżanie wartości, niewłaściwy opis towarów i fałszywe deklaracje pochodzenia. W dniu 18 lutego 2020 r. Rada przyjęła pakiet ustawodawczy, w którym nałożono na dostawców usług płatniczych obowiązek przesyłania informacji o płatnościach transgranicznych pochodzących z państw członkowskich UE oraz o beneficjencie („odbiorcy”) tych płatności transgranicznych. W ramach tego pakietu dostawcy usług płatniczych oferujący usługi płatnicze w UE będą musieli monitorować odbiorców płatności transgranicznych i przesyłać organom państw członkowskich UE informacje o tych odbiorcach, którzy otrzymują więcej niż 25 płatności transgranicznych na kwartał. Informacje te zostaną następnie scentralizowane w europejskiej bazie danych, centralnym elektronicznym systemie informacji o płatnościach (CESOP), a następnie udostępnione ekspertom ds. zwalczania nadużyć finansowych w państwach członkowskich UE za pośrednictwem sieci Eurofisc. Celem tego nowego środka jest zapewnienie organom podatkowym państw członkowskich UE odpowiednich narzędzi do wykrywania ewentualnych oszustw związanych z VAT w handlu elektronicznym, popełnianych przez sprzedawców mających siedzibę w innym państwie członkowskim lub w państwie trzecim. Przesyłanie danych musi rozpocząć się w dniu 1 stycznia 2024 r. 5.3.2.Zwalczanie nadużyć finansowych związanych z cłami Pandemia COVID-19 wywarła silny wpływ na organy celne, które mimo trudnej sytuacji musiały wypełniać swoje podstawowe zadania. Na początku lutego 2020 r. Komisja wprowadziła specjalny system ostrzegania dotyczący kryzysu w systemie zarządzania ryzykiem celnym, aby usprawnić i scentralizować wymianę informacji związanych z ryzykiem dotyczącym COVID-19. Państwa członkowskie UE bardzo szybko zareagowały; wymiana informacji osiągnęła wyjątkowy poziom. W maju 2020 r. Komisja przyjęła wytyczne w sprawie ustalania priorytetów ryzyka przy kontrolach celnych, w których to wytycznych przewidziano tymczasowe środki mające na celu wsparcie państw członkowskich UE. Opisano w nich główne rodzaje ryzyka, którymi należy się zająć w pierwszej kolejności, w zależności od wpływu kryzysu na te państwa. Komisja przeprowadza, na miejscu lub zdalnie, wizyty monitorujące i kontrolne, aby zapewnić prawidłowe stosowanie przepisów prawa celnego i przepisów w zakresie TZW. W przypadkach, w których współpraca i postępy w rozwiązywaniu nierozstrzygniętych kwestii są uznawane za niewystarczające, stosuje się środki naprawcze. Jak stwierdzono w sprawozdaniu o ochronie interesów finansowych UE za 2019 r., takie środki naprawcze zostały już zastosowane przez Komisję wobec Zjednoczonego Królestwa w związku z zaniżaniem wartości wyrobów włókienniczych i obuwia z Chin (zob. ramka 1 ). W 2020 r. Komisja podjęła dalsze kroki w celu określenia ilościowego podobnych strat w zakresie TZW odnotowanych we wszystkich państwach członkowskich UE i przesłała im wstępne obliczenia potencjalnych strat w zakresie TZW związanych z przywozem z Chin wyrobów włókienniczych i obuwia o prawdopodobnie zaniżonej wartości, który miał miejsce na ich terytorium. Ponadto Komisja określiła ilościowo potencjalne straty w zakresie TZW w odniesieniu do uchylania się od ceł antydumpingowych na panele fotowoltaiczne i poinformowała o tym zainteresowane państwa członkowskie UE. 5.3.3.Zwalczanie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi Walka z nielegalnym handlem wyrobami tytoniowymi jest ważnym elementem polityki UE na rzecz ochrony interesów finansowych UE. Przez cały 2020 r. Komisja kontynuowała wdrażanie drugiego planu działania na rzecz walki z nielegalnym handlem wyrobami tytoniowymi. Realizacja większości kluczowych działań była w toku albo została zakończona do końca roku. W UE Komisja udzielała państwom członkowskim pomocy we wdrażaniu nowego systemu identyfikowalności wyrobów tytoniowych uruchomionego w 2019 r. Poczyniono znaczne postępy w obszarze analizy i danych wywiadowczych. Na przykład niezależne laboratorium tytoniowe rozpatrzyło w 2020 r. ponad 150 wniosków. Badanie mające na celu określenie metodyki pomiaru nielegalnego rynku wyrobów tytoniowych zostało ukończone w 2020 r. i opublikowane na początku 2021 r.

Od czasu wejścia w życie Protokołu w sprawie wyeliminowania nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi do ramowej konwencji o ograniczeniu użycia tytoniu (Protokół do FCTC) w 2018 r. OLAF, w ścisłej współpracy ze służbami Komisji i państwami członkowskimi UE, jest aktywnym podmiotem na arenie wielostronnej. Współpraca międzynarodowa koncentrowała się na zabezpieczeniu łańcucha dostaw wyrobów tytoniowych. Przed drugim posiedzeniem stron zaplanowanym na listopad 2021 r. OLAF występuje w roli „kluczowego koordynatora” grupy roboczej ds. śledzenia ruchu i pochodzenia. Ponadto OLAF dzieli się swoją wiedzą fachową jako aktywny członek grupy roboczej ds. pomocy i współpracy. 5.4.Dochody: Szczebel państw członkowskich UE Aby lepiej chronić dochody UE, niektóre państwa członkowskie UE przyjęły konkretne środki, jak pokazano w tabeli 4 . Państwo członkowskie Opis Obszar dochodów Belgia Krajowy plan operacyjny na 2020 r. Oszustwa celne i podatkowe Chorwacja Wzmocnione kontrole w porcie w Rijece Cła Wdrożenie systemu ogólnego wsparcia audytu w chorwackiej administracji podatkowej Oszustwa podatkowe Czechy Przyspieszenie procesu ustalania długu celnego Cła Estonia Zwalczanie oszustw paliwowych Cła Grecja Środki mające na celu ograniczenie przemytu Oszustwa celne i podatkowe Węgry Plan kontroli po zwolnieniu towarów na 2021 r. Oszustwa celne i podatkowe Włochy Wdrożenie ustaleń dotyczących kontroli w zastosowaniu decyzji 2020/491 Cła Łotwa Rejestracja stron internetowych lub aplikacji mobilnych w komercyjnym przewozie osób Oszustwa podatkowe Kontrola loterii Oszustwa podatkowe Segmentacja podatników Oszustwa celne i podatkowe Litwa Wspólna operacja JAD HANSA Oszustwa celne i podatkowe Niderlandy Zapobieganie oszustwom związanym z COVID-19 przez organy celne Cła Portugalia Wdrażanie wspólnych kryteriów i standardów ryzyka finansowego Cła Połączenie międzysystemowe między automatycznym systemem selekcji a systemem dotyczącym przywozu towarów o niskiej wartości (handel elektroniczny) Cła Słowenia Aktualizacja słoweńskiej analizy ryzyka Oszustwa celne i podatkowe 5.5.Wydatki: Szczebel UE Przyjęciu pakietu wydatków na potrzeby budżetu UE na lata 2021–2027 i NGUE towarzyszą przepisy niezbędne do zapewnienia wystarczającej ochrony interesów finansowych UE. 5.5.1.Praworządność – warunkowość Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2020/2092 wprowadzono ogólny system warunkowości w celu ochrony budżetu UE. Celem systemu jest ochrona budżetu UE przed naruszeniem przez zasad państwa prawa, które to naruszenia mają wpływ lub stwarzają duże ryzyko wpłynięcia na należyte zarządzanie finansami w ramach budżetu lub na interesy finansowe UE w wystarczająco bezpośredni sposób. W związku z tym jest on powiązany z budżetem UE. Na podstawie tego rozporządzenia Komisja może zaproponować Radzie odpowiednie środki w celu ochrony budżetu UE lub interesów finansowych UE, takie jak zawieszenie i zakończenie płatności, a także zakaz zaciągania nowych zobowiązań prawnych i korekty finansowe. Rozporządzenie uzupełnia inne procedury ustanowione na mocy przepisów UE w celu ochrony unijnego budżetu, w tym dochodzenia prowadzone przez OLAF i EPPO. Komisja będzie nadal wykorzystywać wszystkie dostępne instrumenty w celu skutecznej ochrony budżetu UE, w tym np. system wczesnego wykrywania i wykluczania, kontrole i audyty lub korekty finansowe. Komisja będzie stosować mechanizm warunkowości począwszy od 2021 r., gdy uzna, że inne instrumenty nie są skuteczniejsze w ochronie budżetu UE. W lipcu 2021 r. Komisja opublikowała drugie roczne sprawozdanie na temat praworządności, w którym przedstawiono podsumowanie zarówno stanu praworządności w UE, jak i ocenę sytuacji w poszczególnych państwach członkowskich UE. W ramach sprawozdania na temat praworządności monitoruje się istotne zmiany – zarówno pozytywne, jak i negatywne – dotyczące praworządności w państwach członkowskich UE. Sprawozdanie obejmuje cztery filary: (i) system wymiaru sprawiedliwości, (ii) ramy antykorupcyjne, (iii) niektóre kwestie związane z pluralizmem mediów oraz (iv) inne kwestie instytucjonalne związane z mechanizmami kontroli i równowagi. Jest to instrument odrębny od rozporządzenia w sprawie ogólnego systemu warunkowości służącego ochronie budżetu Unii i stanowi ważne źródło informacji dla Komisji. 5.5.2.Budżet UE na lata 2021–2027 Opracowywane ramy legislacyjne w odniesieniu do budżetu UE na lata 2021–2027 spowodują pewne istotne zmiany i uproszczą zarządzanie funduszami UE, w szczególności w europejskich funduszach strukturalnych i inwestycyjnych, przy jednoczesnym zwiększeniu: ·udziału płatności opartych na wynikach, a nie na kosztach; ·stosowania uproszczonych metod rozliczania kosztów i kwot ryczałtowych. Zatwierdzenie budżetu UE na lata 2021–2027 wymaga również określenia szczegółowych rozporządzeń dla każdego programu wydatków. Uzgodniono specjalne przepisy dotyczące zwalczania nadużyć finansowych w celu przyznania właściwemu urzędnikowi zatwierdzającemu, OLAF-owi i Trybunałowi Obrachunkowemu niezbędnych praw i dostępu w celu zapewnienia, aby wszelkie strony trzecie uczestniczące we wdrażaniu funduszy unijnych przyznawały równoważne prawa. W przypadku OLAF takie prawa muszą obejmować prawo do prowadzenia dochodzeń, w tym kontroli na miejscu i inspekcji, przewidzianych w rozporządzeniu (UE, Euratom) nr 883/2013. Przepisy te miałyby również zastosowanie do państw trzecich uczestniczących w programach unijnych. 5.5.3.Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności Po przedstawieniu w maju 2020 r. wniosku w sprawie rozporządzenia ustanawiającego Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności Komisja opublikowała we wrześniu 2020 r. wytyczne dla państw członkowskich UE dotyczące przygotowania krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności, które to wytyczne zostały zaktualizowane w następstwie porozumienia politycznego między Parlamentem a Radą w grudniu 2020 r.

W lipcu i grudniu 2020 r. Rada Europejska podkreśliła znaczenie należytego zarządzania finansami i ochrony interesów finansowych UE dla tego nowego instrumentu. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie RRF w ramach oceny krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności Komisja sprawdza, czy państwa członkowskie UE wprowadziły systemy kontroli wewnętrznej w celu zarządzania instrumentem zapewniającym, że otrzymane środki finansowe są wykorzystywane zgodnie z prawem unijnym i krajowym, oraz umożliwiają w szczególności zapobieganie konfliktom interesów, nadużyciom finansowym, korupcji i podwójnemu finansowaniu, wykrywanie ich i korygowanie. Podczas wdrażania RRF państwa członkowskie UE muszą zapewnić należyte zarządzanie finansami w odniesieniu do tych funduszy i odzyskać kwoty nienależnie wypłacone. W szczególności państwa członkowskie UE muszą gromadzić ustandaryzowane kategorie danych dotyczących ostatecznych odbiorców środków finansowych, wykonawców, podwykonawców i beneficjentów rzeczywistych do celów audytu i kontroli oraz zapewnić dostęp do tych danych Komisji, OLAF-owi, ETO i EPPO (w stosownych przypadkach). Komisja udostępni państwom członkowskim UE system informacji i monitorowania, w tym jednolite narzędzie do eksploracji danych i punktowej oceny ryzyka, w celu uzyskania dostępu do odnośnych danych oraz ich analizy. Do wniosków o płatność w ramach RRF państwa członkowskie UE muszą załączyć deklarację zarządczą i podsumowanie przeprowadzonych audytów, w tym stwierdzonych niedociągnięć i podjętych działań naprawczych. Po dokonaniu płatności Komisja przeprowadzi kontrole oparte na analizie ryzyka. Podsumowując, wprowadzono kompleksowy zestaw środków mających na celu wzmocnienie ochrony interesów finansowych UE; w pierwszych miesiącach 2021 r. państwa członkowskie UE ściśle współpracowały z Komisją, aby odzwierciedlić to w swoich planach odbudowy i zwiększania odporności przedłożonych w drugim kwartale 2021 r. Komisja będzie dokładnie monitorować proces wykonania tych planów. 5.5.4.Wsparcie techniczne w ramach programu wspierania reform strukturalnych W 2020 r. w ramach programu wspierania reform strukturalnych zapewniono wsparcie techniczne w odniesieniu do szeregu działań w zakresie walki z korupcją i nadużyciami finansowymi. Rozpoczęto realizację projektów z udziałem władz z szeregu państw członkowskich UE, aby: ·podnosić świadomość i standardy w zakresie walki z przekupstwem w międzynarodowych transakcjach handlowych; ·opracować ramy oceny ryzyka i analizy behawioralnej w celu lepszego zarządzania ryzykiem korupcji; ·wzmocnić koordynację działań w zakresie zapobiegania korupcji i jej wykrywania; ·poprawić wykrywanie ryzyka nadużyć finansowych związanych z dotacjami oraz ·zwiększyć skuteczność wdrażania i monitorowania działań antykorupcyjnych. 5.6.Wydatki: Szczebel państw członkowskich UE W 2020 r. szereg państw członkowskich UE przyjęło środki mające na celu lepszą ochronę zasobów pochodzących z budżetu UE, wydatkowanych w ramach zarządzania dzielonego. Obejmują one szeroki zakres inicjatyw, takich jak strategie sektorowe, zacieśnienie współpracy między zainteresowanymi podmiotami, wzmocnienie walki z korupcją lub zapobieganie konfliktom interesów. Niektóre z tych inicjatyw przedstawiono w tabeli 5 , natomiast kolejne środki dotyczące narzędzi informatycznych służących zwalczaniu nadużyć finansowych opisano w sekcji 6.5. Państwo członkowskie Środek pomocy Sektor budżetowy Austria Strategia audytu Rolnictwo, rybołówstwo, polityka spójności i fundusz pomocy najbardziej potrzebującym Zapobieganie nieprawidłowościom dzięki dużej częstotliwości kontroli Polityka spójności Belgia Środki służące wzmocnieniu kontroli Polityka spójności Środki służące zwiększeniu uczciwości i przeciwdziałaniu konfliktom interesów Rolnictwo, rybołówstwo i polityka spójności Bułgaria Rozporządzenie w sprawie określenia nieprawidłowości, które uzasadniają nałożenie korekt finansowych, oraz odpowiadającej im wartości procentowej korekt zgodnie z ustawą o zarządzaniu środkami z EFSI Wszystkie obszary wydatków Chorwacja Wdrażanie polityki zwalczania nadużyć finansowych w odniesieniu do programów operacyjnych Polityka spójności Czechy Aktualizacja procedur kontroli struktur własności i konfliktów interesów Polityka spójności Dania Plan działania w sprawie wspólnej polityki rolnej (WPR) Rolnictwo Strategia Duńskiej Agencji Rybołówstwa w zakresie zwalczania nadużyć finansowych Rybołówstwo Finlandia Współpraca organów krajowych w zakresie zwalczania nadużyć finansowych w ramach EFSI Wszystkie obszary wydatków Niemcy Środki zwalczania nadużyć finansowych (program Nadrenii Północnej-Westfalii w ramach EFRR) Polityka spójności Węgry Pakiet antykorupcyjny Wszystkie wydatki Luksemburg Środek administracyjny służący zwalczaniu nadużyć finansowych Polityka spójności Polska Wzmocnienie mechanizmów kontrolnych i środków monitorowania zamówień publicznych realizowanych z funduszy unijnych poprzez wprowadzenie zmian w przepisach dotyczących obszaru kontroli udzielania zamówień publicznych. Wszystkie obszary wydatków Polityka antykorupcyjna Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Rolnictwo Portugalia Kontrola środków zwalczania nadużyć finansowych przyjętych w ramach programów operacyjnych na okres programowania 2014–2020 Polityka spójności Słowacja Utworzenie Departamentu ds. Przeciwdziałania Korupcji na szczeblu Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi Rolnictwo Certyfikat zgodności z normą ISO 37001 – System zarządzania działaniami antykorupcyjnymi i kodeks postępowania Polityka spójności Słowenia Współpraca w postępowaniach przed sądami krajowymi Polityka spójności Działania podjęte przez Agencję Rynków Rolnych i Rozwoju Obszarów Wiejskich Rolnictwo Hiszpania Umowa o współpracy między hiszpańską jednostką koordynującą zwalczanie nadużyć finansowych (AFCOS) a Guardia Civil Wszystkie obszary wydatków Konsolidacja współpracy między krajowymi, regionalnymi i lokalnymi organami ds. zwalczania nadużyć finansowych Wszystkie obszary wydatków 6.Nieprawidłowości, nadużycia finansowe i ryzyko 6.1.Od wykrycia do ryzyka

Na interesy finansowe UE mogą negatywnie wpływać: ·zmniejszenie zasobów budżetu UE, które ma niekorzystny wpływ na możliwość finansowania polityki UE; ·wzrost kosztów związanych z określoną pozycją wydatków; ·marnotrawstwo środków przeznaczonych na finansowanie projektów o niskiej jakości lub nieprzynoszących oczekiwanych rezultatów; ·niewłaściwe wykorzystanie takich środków do celów innych niż te, na które zostały pierwotnie przyznane (beneficjent lub projekt nieuprawnione do objęcia wsparciem finansowym). Jeżeli niekorzystny wpływ na budżet UE wynika z naruszenia przepisów, określa się go jako „nieprawidłowość”. W przypadku umyślnego zachowania, takiego jak działanie lub zaniechanie odnoszące się do wykorzystywania lub przedstawiania nieprawdziwych, niepoprawnych lub niepełnych oświadczeń lub dokumentów lub nieujawnienia informacji z naruszeniem szczególnego obowiązku, zachowanie takie stanowi „nadużycie finansowe”. W związku z tym nieprawidłowość może być wynikiem błędnej interpretacji przepisu, podczas gdy nadużycie finansowe jest wynikiem umyślnego naruszenia przepisu. Inne niezgodne z prawem zachowania mogą mieć wpływ na interesy finansowe UE, takie jak korupcja czynna lub bierna oraz sprzeniewierzenie środków finansowych lub aktywów UE przez urzędnika publicznego, któremu bezpośrednio lub pośrednio powierzono zarządzanie nimi. Nadużycia finansowe na szkodę budżetu UE mogą być również popełniane w związku z popełnianiem innych przestępstw w kontekście przestępstw źródłowych. Kluczową rolę w tym kontekście odgrywają unijne ramy prawne dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, nawet jeśli nie są one bezpośrednio związane z ochroną budżetu UE. Przestępczość zorganizowana stanowi poważne zagrożenie dla obywateli, przedsiębiorstw i instytucji państwowych Unii, a także dla całej unijnej gospodarki. Zorganizowane grupy przestępcze są obecne we wszystkich państwach członkowskich UE i wykorzystują swoje pokaźne nielegalne zyski do infiltracji legalnego obrotu gospodarczego i instytucji publicznych, w tym poprzez korupcję, co osłabia praworządność i prawa podstawowe oraz podważa prawo obywateli do bezpieczeństwa, jak również ich zaufanie do organów publicznych. Nadużycia finansowe w coraz większym stopniu stają się obiektem zainteresowania przestępczości zorganizowanej. Korupcja stanowi kluczowy element trybu funkcjonowania zorganizowanych grup przestępczych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami antykorupcyjnymi UE państwa członkowskie są zobowiązane do penalizowania zarówno czynnej, jak i biernej korupcji urzędników publicznych, ustanowienia odpowiednich sankcji oraz zapewnienia, aby przedsiębiorcy dopuszczający się korupcji urzędników ponosili odpowiedzialność karną. W 2019 r. Unia wprowadziła nowe prawodawstwo chroniące sygnalistów i wymagające utworzenia bezpiecznych kanałów zgłaszania praktyk korupcyjnych. W rocznym sprawozdaniu na temat praworządności analizuje się sytuację państw członkowskich UE również pod kątem polityki antykorupcyjnej. Ramy kontroli wprowadzone na szczeblu europejskim i krajowym (zob. sekcja 3.2) mają na celu zapobieganie tym zagrożeniom, ich wykrywanie i korygowanie. Państwa członkowskie ponoszą w pierwszej kolejności odpowiedzialność za zarządzanie około 80 % budżetu wydatków i za pobieranie niemalże wszystkich dochodów. Państwa członkowskie UE powinny zgłaszać Komisji wykryte przez siebie przypadki nieprawidłowości (w tym potencjalnych nadużyć finansowych). Na podstawie tych powiadomień („zgłoszone nadużycia finansowe” lub „zgłoszone nieprawidłowości”) Komisja może zidentyfikować najczęściej powtarzające się rodzaje zagrożeń i schematy nadużyć finansowych. W poniższych sekcjach pokrótce przedstawiono główne tendencje w zakresie wykrywania nieprawidłowości i nadużyć finansowych w przeszłości, zgłoszone przez państwa członkowskie UE. Tendencje te wskazują na ryzyko, które może być istotne z punktu widzenia przyszłych działań. Przypadki wykrycia w przeszłości można postrzegać jako wskaźniki nieodłącznego ryzyka i słabości systemów zarządzania, które zostały wykorzystane przez oszustów. Bez znacznej poprawy w zakresie zapobiegania istnieje ryzyko, że podobne nieprawidłowości i nadużycia finansowe będą miały miejsce również w przyszłości. Ramka 13: Wykrywanie nadużyć finansowych Wykrycie nadużycia finansowego jest znacznie trudniejsze niż wykrycie „zwykłej” nieprawidłowości, w przypadku której nie podejmuje się celowej próby defraudacji. O ile taka zwykła nieprawidłowość może wynikać ze słabości pierwszego poziomu kontroli, o tyle nadużycie finansowe, nawet przy wykorzystaniu istniejących słabości, jest wynikiem zamierzonego działania dokonanego przez osoby fizyczne lub organizacje, w złej wierze i z zastosowaniem różnorodnych metod – od tych najprostszych po najbardziej skomplikowane. Wykrycie i zgłoszenie nadużycia finansowego świadczy o tym, że ogólny system kontroli wdrożony na szczeblu krajowym i unijnym działa należycie. 6.1.1.Oszustwa związane z VAT – „Badanie i sprawozdania dotyczące luki w podatku VAT w państwach członkowskich UE-28” (opublikowane w 2020 r.) Państwa członkowskie UE tracą miliardy euro dochodów z VAT z powodu oszustw podatkowych i nieodpowiednich systemów poboru podatków. „Luka w podatku VAT” (różnica między teoretycznie należnym VAT a kwotą VAT faktycznie pobraną) ma wpływ na interesy finansowe UE. Całkowita luka w podatku VAT w państwach członkowskich UE wyniosła w 2018 r. około 140 mld EUR. Według prognoz Komisji luka w podatku VAT prawdopodobnie zmniejszyła się w 2019 r. i może spaść poniżej 130 mld EUR lub 10 % łącznych zobowiązań z tytułu VAT. Wyniki poszczególnych państw członkowskich UE nadal znacznie odbiegają od mediany z 2018 r. wynoszącej 9,2 %. Luka w podatku VAT zmniejszyła się w przypadku 21 państw członkowskich, najbardziej znacząco na Węgrzech (-5,1 %), na Łotwie (-4,4 %) i w Polsce (-4,3 %). Największy wzrost odnotowano w Luksemburgu (+2,5 %), a następnie na Litwie (+0,8 %) i w Austrii (+0,5 %).

6.1.2.Nieprawidłowości i nadużycia finansowe w zakresie dochodów Liczba zgłoszonych przypadków w porównaniu ze średnią z pięciu lat zmniejszyła się w przypadku zarówno związanych, jak i niezwiązanych z nadużyciami finansowymi nieprawidłowości dotyczących dochodów UE. Odnośna kwota wzrosła w przypadku nieprawidłowości związanych z nadużyciami finansowymi, ale zmniejszyła się w przypadku nieprawidłowości niezwiązanych z nadużyciami finansowymi. Sektor budżetowy Nieprawidłowości związane z nadużyciami finansowymi Nieprawidłowości niezwiązane z nadużyciami finansowymi FDR IDR Liczba przypadków w mln EUR Liczba przypadków w mln EUR % % Tradycyjne zasoby własne 451 108 4 003 382 0,43 % 1,54 % Wydaje się, że pandemia COVID-19 wywarła mniejszy wpływ na ogólną sytuację w 2020 r. niż można się było spodziewać Zróżnicowanie liczby przypadków zgłoszonych jako nieprawidłowości związane lub niezwiązane z nadużyciami finansowymi oraz powiązanych kwot raczej mieści się w zwykłym przedziale wahań rocznych (zob. ramka po prawej stronie). Niektóre państwa członkowskie UE odczuły jednak dotkliwiej skutki pandemii niż inne (zob. sekcja 5.3.1). Kontrole prowadzone przez służby ds. zwalczania nadużyć finansowych stanowiły najskuteczniejszą metodę wykrywania przypadków nadużyć finansowych i powiązanych kwot w 2020 r. Kontrole po zwolnieniu towarów i kontrole podczas zwalniania towarów były równie istotne dla wykrywania zorganizowanej przestępczości związanej z uchylaniem się od płacenia ceł oraz nowych metod nadużyć finansowych. Nieprawidłowości niezwiązane z nadużyciami finansowymi wykrywano przede wszystkim podczas kontroli po zwolnieniu towarów. W ujęciu pieniężnym około 43 % łącznych szacowanych i ustalonych kwot wykryto podczas kontroli po zwolnieniu towarów, a 29 % – podczas kontroli podatkowej, która zyskała w 2020 r. na znaczeniu jako metoda wykrywania nadużyć. Większość przypadków zgłoszonych w 2020 r. jako związane lub niezwiązane z nadużyciami finansowymi nieprawidłowości mające wpływ na dochody UE dotyczy zaniżania wartości, nieprawidłowej klasyfikacji/niewłaściwego opisu towarów lub przemytu. Obuwie, wyroby włókiennicze, pojazdy, maszyny i urządzenia elektryczne były tymi rodzajami towarów, których najczęściej dotyczyły nadużycia finansowe i nieprawidłowości pod względem liczby przypadków i w ujęciu pieniężnym. 6.1.3.Nieprawidłowości i nadużycia finansowe w zakresie wydatków W ciągu ostatnich pięciu lat liczba zgłoszonych nieprawidłowości (związanych i niezwiązanych z nadużyciami finansowymi) dotyczących wydatków UE w odniesieniu do okresu programowania 2007–2013 zmniejszyła się, natomiast nieprawidłowości związane z budżetem UE na lata 2014–2020 rosły, zgodnie z cyklami wdrażania. Zgłoszone nieprawidłowości związane z wydatkami rocznymi (pomoc bezpośrednia dla rolników i środki wspierania rynku) utrzymywały się na stałym poziomie. Sektor budżetowy Nieprawidłowości związane z nadużyciami finansowymi Nieprawidłowości niezwiązane z nadużyciami finansowymi FDR IDR Liczba przypadków w mln EUR Liczba przypadków w mln EUR % % Rolnictwo 255 28,4 3 016 162,4 0,02 % 0,11 % Rozwój obszarów wiejskich 127 19,2 2 086 96,9 0,14 % 0,70 % Wsparcie dla rolnictwa 117 6,5 903 62,1 0,02 % 0,15 % Oba/niejasne 11 2,7 27 3,4 - - EFSI 281 225,1 2 297 490,2 0,40 % 0,88 % Polityka spójności i polityka regionalna 221 213,7 1 685 432,1 0,52 % 1,05 % Polityka społeczna 56 8,7 554 51,8 0,07 % 0,40 % Rybołówstwo 4 2,7 54 6,2 0,36 % 0,82 % Inne 0 0 4 0,2 0,00 % 0,02 % Działania przedakcesyjne 28 3,4 98 4,8 0,18 % 0,25 % IPA I 17 2,9 49 3,7 nie dotyczy nie dotyczy IPA II 11 0,5 49 1,1 0,03 % 0,06 % Wydatki bezpośrednie 41 9,1 1 285 53,2 0,03 % 0,28 % OGÓŁEM 605 266,0 6 696 710,6 0,19 % 0,51 % Rolnictwo – w ciągu ostatnich pięciu lat (zob. ramka poniżej) zgłaszanie związanych z nadużyciami finansowymi nieprawidłowości dotyczących rozwoju obszarów wiejskich za lata 2014–2020 rozpoczęło się powoli – co może wskazywać na niewystarczające starania na rzecz wykrywania w państwach członkowskich UE – i zgodnie z oczekiwaniami zmniejszyło się w odniesieniu do okresu programowania 2007–2013. Zgłaszanie nadużyć finansowych było stosunkowo stabilne w odniesieniu do wsparcia dla rolnictwa (w tym pomocy bezpośredniej dla rolników i środków rynkowych). Wydaje się, że w stosunku do płatności otrzymywanych przez państwa członkowskie UE rozwój obszarów wiejskich jest bardziej dotknięty nadużyciami finansowymi niż pomoc bezpośrednia dla rolników. Pomoc bezpośrednia opiera się bowiem na uprawnieniach i funkcjonują systemy wspierające zapobieganie nadużyciom. Środki rynkowe pochłaniają mniej zasobów finansowych, ale liczba zgłoszonych nadużyć finansowych w stosunku do płatności jest nawet wyższa niż w przypadku rozwoju obszarów wiejskich (zob. rysunek 14 ). Zgłoszone nadużycia dotyczą w szczególności krajowych programów wsparcia dla sektora wina (środki inwestycyjne, promocja, zwłaszcza na rynkach poza UE, oraz restrukturyzacja i przekształcanie winnic), sektora owoców i warzyw (pomoc dla grup producentów na wstępne uznanie, zwłaszcza w odniesieniu do środków inwestycyjnych). Wydaje się, że również sektor „promocji” częściej prowadzi do nadużyć finansowych, zarówno na rynkach UE, jak i poza UE. Z wydatkami na rolnictwo, podobnie jak z wieloma innymi obszarami wydatków, wiąże się ryzyko fałszowania dokumentów. W przypadku rozwoju obszarów wiejskich fałszowanie może dotyczyć np. faktur, zgłaszania sprzętu jako nowego, podczas gdy jest on używany, ofert składanych w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych czy informacji o spełnieniu warunków otrzymania pomocy. W przypadku pozostałych form wsparcia dla rolnictwa fałszowanie może odnosić się na przykład do faktur lub umów dzierżawy, lub do wniosków o pomoc, które mogą zawierać fałszywe informacje na temat powierzchni kwalifikującej się do objęcia pomocą, spełnienia innych warunków otrzymania pomocy itp. Istnieje również ryzyko stworzenia sztucznych warunków. Na przykład beneficjenci mogą sztucznie podzielić gospodarstwa rolne i zwrócić się o pomoc za pośrednictwem kilku powiązanych przedsiębiorstw, aby uniknąć degresywnych stawek pomocy lub ograniczeń w odniesieniu do powierzchni lub zwierząt. W przypadku rozwoju obszarów wiejskich znaczna liczba nieprawidłowości związanych z nadużyciami finansowymi dotyczy niepełnej realizacji działania, co wskazuje na znaczne ryzyko w tym sektorze. Jeżeli chodzi o środki rynkowe, odnotowano wysokie kwoty finansowe w kilku przypadkach konfliktu interesów połączonych z innymi naruszeniami związanymi z promocją, będących przedmiotem dochodzeń prowadzonych przez OLAF.

Polityka spójności i polityka rybołówstwa – w ciągu ostatnich pięciu lat liczba wykrytych i zgłoszonych nieprawidłowości związanych i niezwiązanych z nadużyciami finansowymi w odniesieniu do okresu programowania 2007–2013 w przypadku europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (EFSI, tj. Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego i Funduszu Rybackiego) spadła zgodnie z cyklem wdrażania (zob. ramka po prawej stronie). Liczba zgłoszonych nieprawidłowości w odniesieniu do okresu 2014–2020 rosła. W przypadku nieprawidłowości niezwiązanych z nadużyciami finansowymi wzrost ten był jednak ograniczony, co wskazuje na wyjątkowy spadek liczby wykrytych nieprawidłowości (i powiązanych kwot finansowych) w porównaniu z poprzednim okresem programowania. Różnica ta jest znaczna w przypadku wszystkich funduszy, ale w szczególności w przypadku Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Projekty w ramach EFSI dotyczące badań i rozwoju technologicznego, innowacji i przedsiębiorczości są najczęściej przedmiotem zgłoszonych nieprawidłowości zarówno związanych, jak i niezwiązanych z nadużyciami finansowymi. Państwa członkowskie UE zgłaszają rosnącą liczbę związanych z nadużyciami finansowymi nieprawidłowości dotyczących środków mających zwiększać szanse na zatrudnienie. Coraz częściej zgłaszane są również nieprawidłowości dotyczące infrastruktury przeznaczonej do świadczenia podstawowych usług na rzecz Europejczyków (takich jak energia, środowisko, transport i ICT) oraz infrastruktury społecznej, zdrowotnej i edukacyjnej. Najwyższe kwoty finansowe powiązane z nieprawidłowościami niezwiązanymi z nadużyciami finansowymi dotyczą projektów infrastrukturalnych, w szczególności autostrad i dróg TEN-T (sieć bazowa). Wydaje się, że w stosunku do płatności polityka rybołówstwa jest obszarem w dużym stopniu dotkniętym nadużyciami finansowymi i nieprawidłowościami. Do najbardziej ryzykownych operacji należą środki na rzecz inwestycji produkcyjnych w akwakulturę oraz inwestycje w przetwórstwo i wprowadzanie do obrotu. Pomoc techniczna oraz rozwój nowych rynków i kampanie promocyjne również wydają się podatne na zagrożenia. Na rysunku 15 przedstawiono najczęściej wykrywane rodzaje nieprawidłowości w stosunku do nieprawidłowości związanych z nadużyciami finansowymi w przypadku projektów finansowanych w ramach okresu programowania 2014–2020. Należą do nich: nieprawidłowe, brakujące, fałszywe lub sfałszowane dokumenty potwierdzające, naruszenie postanowień umownych, kwalifikowalność i naruszenie przepisów dotyczących zamówień publicznych. Naruszenia w zakresie etyki i uczciwości oraz podwójnego finansowania występowały odpowiednio w 5 % i 1 % wykrytych przypadków. W związku z coraz powszechniejszym stosowaniem uproszczonych metod rozliczania kosztów rośnie ryzyko związane z tym, czy działanie zostało faktycznie i prawidłowo zrealizowane. Należy to uwzględnić w strategiach kontroli. W odniesieniu do nieprawidłowości niezwiązanych z nadużyciami finansowymi najważniejszą część stanowią naruszenia przepisów dotyczących zamówień publicznych (więcej informacji na temat ryzyka związanego z zamówieniami publicznymi można znaleźć w ramce 18 ). Wydatki bezpośrednie – wykryte przez Komisję nieprawidłowości związane z nadużyciami finansowymi w odniesieniu do wydatków bezpośrednich zmniejszyły się od 2016 r. i utrzymywały się na stosunkowo stałym poziomie w ciągu ostatnich trzech lat. W odniesieniu do nieprawidłowości niezwiązanych z nadużyciami finansowymi rok 2020 był rokiem, w którym odnotowano najniższe wartości zarówno w odniesieniu do liczby przypadków, jak i odnośnych kwot. Najczęściej powtarzające się rodzaje nieprawidłowości dotyczą kwalifikowalności wydatków oraz niedostatecznych wyników/braku wyników. W szczególności w odniesieniu do nieprawidłowości związanych z nadużyciami finansowymi kwestie związane z dokumentacją potwierdzającą znajdują się na drugim miejscu pod względem najczęściej powtarzających się rodzajów nieprawidłowości po „kwalifikowalności”. W 2020 r. obszarami polityki, których nieprawidłowości dotyczyły w największym stopniu, były badania naukowe i innowacje, sieci komunikacyjne, treści i technologie oraz współpraca międzynarodowa i rozwój. 6.2.Dodatkowe ryzyko nieprawidłowości i nadużyć finansowych w 2021 r. i w kolejnych latach Rok 2020 był bezprecedensowy w ostatnim czasie ze względu na pandemię COVID-19. W tym kontekście Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności również zmienia sytuację pod względem ryzyka. Nowe cele i istotne zmiany w środowisku muszą wywołać szybkie działania państw członkowskich UE i Komisji na rzecz zidentyfikowania i oceny dodatkowego ryzyka nieprawidłowości i nadużyć finansowych. 6.2.1.Ryzyko związane z COVID-19 w odniesieniu do dochodów Rok 2020 upłynął pod znakiem pandemii COVID-19 i gwałtownego spadku przepływów importowych. Dotkliwie ucierpiała wymiana handlowa w UE-27. Odnotowano znaczny spadek przywozu (-11,6 %) w porównaniu z 2019 r. Spadek wielkości przywozu i znaczne przesunięcie w kierunku handlu elektronicznego spowodowane pandemią COVID-19 doprowadziły nie tylko do zmian w liczbie towarów zgłoszonych do odprawy celnej, ale również do zmiany obciążenia pracą i modelów pracy służb celnych. Reakcja organów krajowych na te wyzwania oraz szybkość, z jaką organy celne były w stanie dostosować się do nowych okoliczności, są tylko częściowo porównywalne, ponieważ zasady lockdownu zmieniały się znacznie w ciągu roku w poszczególnych państwach członkowskich UE i w określonych regionach w niektórych państwach członkowskich UE. Na podstawie ogólnych danych liczbowych wydaje się jednak, że zmiana całkowitej liczby zgłoszonych nieprawidłowości (związanych i niezwiązanych z nadużyciami finansowymi) oraz powiązanych kwot raczej mieści się w zwykłym przedziale wahań rocznych , a zatem prawdopodobnie pandemia COVID-19 miała na nią mniejszy wpływ. Niemniej wydaje się, że oszustwa celne dotknęły państwa członkowskie UE w różnym stopniu podczas pandemii COVID-19. Podczas gdy wskaźniki wykrywalności w Belgii, Bułgarii, Niemczech, Chorwacji, na Węgrzech, w Polsce, Słowenii i Szwecji były najwyższe w 2020 r. w porównaniu z poprzednimi pięcioma latami, wskaźniki wykrywalności we Włoszech, Niderlandach, Austrii, Portugalii i Słowacji były najniższe . W przypadku towarów związanych z pandemią COVID-19 w 2020 r. odnotowano nieznaczny wzrost kwot zgłoszonych jako nieprawidłowe, w szczególności w odniesieniu do takich towarów jak odzież ochronna. Z analizy wynika jednak, że wpływ nieprawidłowości dotyczących towarów związanych z pandemią COVID-19 pozostał stosunkowo niski w 2020 r. (6 % łącznej liczby nieprawidłowości zgłoszonych w 2020 r. i 3 % powiązanych kwot). 6.2.2.Ryzyko związane z COVID-19 w odniesieniu do wydatków Pandemia COVID-19 skłoniła instytucje Unii i państwa członkowskie UE, aby umożliwiły wsparcie reakcji na kryzys z wykorzystaniem budżetu UE dzięki zapewnieniu niezbędnych zasobów i elastyczności. W Unii obowiązują rygorystyczne przepisy służące ochronie budżetu unijnego przed nadużyciami finansowymi. Oszuści szybko dostosowują jednak swoje metody działania. Szereg kluczowych potencjalnych zagrożeń związanych z pandemią COVID-19 może otworzyć przed nimi nowe możliwości.

Po pierwsze, istnieje ryzyko związane z zarządzaniem sytuacją nadzwyczajną, które wymaga uproszczonych procedur. Nadużywanie uproszczonych procedur może prowadzić do mniej konkurencyjnych zamówień publicznych i bezpośredniego udzielania zamówień, co zwiększa ryzyko konfliktu interesów i korupcji oraz utrudnia kontrolę. Procedury nadzwyczajne mogą prowadzić do obniżenia jakości specyfikacji istotnych warunków zamówienia, co ułatwia oszustom zawyżanie kosztów lub obniżanie jakości w trakcie realizacji. W przypadku pilnych działań finansowanie unijne może zostać przekazane po ich zakończeniu poza ramami zarządzania i kontroli funduszy UE (finansowanie wsteczne). Chociaż usługi firm doradczych mogą stanowić znaczącą pomoc, nadmierne poleganie na tych usługach może stwarzać ryzyko nadużyć finansowych. Zwiększony popyt i zakłócenie łańcuchów dostaw w sytuacjach nadzwyczajnych mogą skutkować nawiązywaniem stosunków umownych z nierzetelnymi kontrahentami. Inne rodzaje ryzyka wynikają z presji, pod jaką znajdują się organy odpowiedzialne za zarządzanie funduszami UE. Spowodowane pandemią COVID-19 opóźnienia w realizacji aktualnych programów operacyjnych, nowe potrzeby związane z wydatkami w sytuacjach nadzwyczajnych oraz rozpoczęcie się kolejnego okresu programowania mogą stanowić czynniki skrajne korzystne z punktu widzenia oszustów, którzy wykorzystują sieci firm (przykrywek) oferujących te same usługi w ramach wielu projektów objętych różnymi programami operacyjnymi (ryzyko konfliktu interesów, podwójne finansowanie itp.) lub zawyżają koszty w drodze fałszywych transakcji wewnątrz sieci. Tego typu presja może dodatkowo utrudnić poradzenie sobie z wyzwaniem, jakim jest ocena oświadczeń wnioskodawców, ze względu na większe ryzyko zawyżania kosztów i finansowania przedsiębiorstw, które nie mają zdolności finansowej ani operacyjnej. Taka sytuacja może również skutkować mniejszym wykorzystaniem gwarancji lub spadkiem liczby lub jakości kontroli, do czego przyczyniają się również ograniczenia związane z podróżą. Kolejne ryzyko mogą stwarzać beneficjenci, którzy bezpodstawnie powołują się na działanie „siły wyższej”, aby uzasadnić nieprzestrzeganie zobowiązań umownych w ramach realizacji programów. Może to prowadzić nawet do ogłaszania upadłości w sposób wprowadzający w błąd przez nieprawdziwe twierdzenie, że stan ten stanowi wynik kryzysu. Takie ryzyko może istnieć w roku 2020 – w związku z czym konieczne jest dostosowanie strategii kontroli związanych z operacjami realizowanymi w okresie, w którym wyjątkowa sytuacja sanitarna była najtrudniejsza – oraz w roku 2021 i w latach kolejnych, przez co konieczne jest prowadzenie działań zapobiegawczych polegających na stosowaniu konkretnych środków ograniczających ryzyko i prowadzeniu ukierunkowanych działań służących wykrywaniu nieprawidłowości i nadużyć finansowych w przyszłości. 6.2.3.Ryzyko związane z Instrumentem na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności W odniesieniu do Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności w rozporządzeniu (UE) 2021/241 wskazano w szczególności cztery konkretne rodzaje ryzyka, wobec którego państwa członkowskie UE muszą zastosować odpowiednie środki: (i) nadużycia finansowe, (ii) korupcja, (iii) konflikt interesów oraz (iv) podwójne finansowanie. W rozporządzeniu tym wymienione rodzaje ryzyka określono jako „poważne nieprawidłowości”. RRF spowoduje napływ dużych kwot środków pieniężnych do niektórych państw członkowskich UE, które już obecnie wykazują słabą zdolność absorpcyjną środków z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. W związku z powyższym nastąpi wzrost presji na system zarządzania i kontroli. Większość państw członkowskich UE w celu wdrożenia RRF musi opracować nowe narzędzia informatyczne służące do gromadzenia informacji i zarządzania nimi. Nie można zapewnić interoperacyjności między poszczególnymi systemami krajowymi. W ramach realizacji RRF państwa członkowskie UE będą musiały zapewnić skuteczny i wydajny system kontroli wewnętrznej oraz opracować niezawodną infrastrukturę informatyczną w celu gromadzenia: a) informacji na temat osiągnięcia kamieni milowych i wartości docelowych; oraz b) ustandaryzowanych kategorii danych (dotyczących ostatecznych odbiorców, wykonawców, podwykonawców i beneficjentów rzeczywistych). Komisja udostępni system informacji i monitorowania, w tym jednolite narzędzie do eksploracji danych i punktowej oceny ryzyka, w celu uzyskania dostępu do tych danych i informacji oraz ich analizy z myślą o ogólnym zastosowaniu przez państwa członkowskie UE. Komisja, OLAF, Europejski Trybunał Obrachunkowy i, w stosownych przypadkach, EPPO mogą korzystać z systemu informacji i monitorowania w zakresie swoich uprawnień. Ramka 18: Ukierunkowanie na sektor opieki zdrowotnej Po wybuchu pandemii COVID-19 zwiększono finansowanie unijne przeznaczone na zwiększenie skuteczności krajowych systemów opieki zdrowotnej, które to finansowanie będzie jeszcze większe w kolejnym okresie programowania, co dotyczy również krajów planowych związanych z RRF. W związku z czym, mając na uwadze większy wpływ w przypadku urzeczywistnienia się ryzyka, należy zidentyfikować słabości i ograniczyć ryzyko. Projekty służące poprawie infrastruktury opieki zdrowotnej to projekty złożone wymagające udzielania zamówień publicznych na usługi, roboty budowlane i dostawy sprzętu medycznego i zwykłego wyposażenia. Zasadniczo ryzyko nieprawidłowości i nadużyć finansowych wiąże się z: (i) ograniczeniami konkurencji (w związku z ograniczeniem informacji, wykluczaniem lub zniechęcaniem potencjalnych oferentów, brakiem przejrzystego wyboru lub przejrzystej oceny, zmową); (ii) zmianami zamówień dokonywanymi po ich udzieleniu; (iii) niedociągnięciami w realizacji; (iv) zawyżaniem kosztów. Jeżeli chodzi o ograniczenia konkurencji, może dochodzić do ograniczenia otwartości procedury w wyniku występowania nieprawidłowości związanych ze sposobem, treścią lub czasem publikacji ogłoszenia o zamówieniu, które ma być kierowane do wszystkich potencjalnych oferentów. Może to wynikać z zaniżania szacunkowej wartości zamówienia lub ze sztucznego dzielenia zamówień. Może dochodzić do bezpodstawnego ograniczania liczby potencjalnych oferentów w drodze nadmiernych lub dyskryminacyjnych wymogów wobec oferentów. Ponadto instytucje zamawiające mogą w ramach tego samego zamówienia bezpodstawnie grupować roboty budowlane, dostawy lub usługi, które zwykle są oferowane przez innych wykonawców (sztuczne grupowanie). Inne ewentualne zaniedbania obowiązków dotyczą specyfikacji technicznej, której zakres jest zbyt wąski lub która wprost odnosi się do konkretnej marki. Udział w procedurze mogą utrudniać niejasno sformułowane lub zmieniające się warunki. Niewystarczająca dokumentacja procesu oceny oraz niejasne lub nieprawidłowe kryteria udzielania zamówienia mogą skutkować brakiem przejrzystości oceny. Może dochodzić do sytuacji, w których zamówienia są udzielane wykonawcom, którzy nie spełniają kryteriów. Z drugiej strony może dochodzić do bezpodstawnego wykluczania niektórych wykonawców. Konkurencja może być eliminowana w wyniku zmowy, w tym w wyniku współpracy między oferentami lub między oferentami i instytucją zamawiającą. Zamówienia mogą być zmieniane po ich udzieleniu. Zamówienie może różnić się od tego, co zapisano w specyfikacji istotnych warunków zamówienia, już na etapie złożenia pierwszego podpisu lub zmiany w zamówieniu mogą pojawić się podczas jego realizacji. Gdyby takie zmiany uwzględniano już w specyfikacji istotnych warunków zamówienia, pozostali wykonawcy mogliby przedstawić lepsze oferty i wygrać przetarg. Ponadto tego typu zmiany mogą przynosić wykonawcy dodatkowe zyski ze względu na możliwość użycia tańszych/mniejszej ilości materiałów lub mniejszą ilość robót budowlanych do wykonania za tę samą cenę lub też ze względu na dodatkowe dostawy lub roboty budowlane oferowane po wyższej cenie. W obowiązujących już zamówieniach można wprowadzać zmiany lub można bezpodstawnie udzielać dodatkowych zamówień aktualnemu wykonawcy, bezpośrednio lub po przeprowadzeniu procedury negocjacyjnej bez uprzedniej publikacji ogłoszenia o zamówieniu. Niedociągnięcia w realizacji mogą mieć różną formę. Mogą one powodować poważne konsekwencje odczuwane przez placówki opieki zdrowotnej. Na przykład załączona dokumentacja może nie odpowiadać faktycznej realizacji projektu w praktyce. Nieprawidłowości mogą również wiązać się z ponoszeniem wydatków, które nie przynoszą oczekiwanej poprawy w zakresie zapewniania świadczeń zdrowotnych. Na przykład może okazać się, że beneficjent nie korzysta lub rzadko korzysta ze sprzętu medycznego sfinansowanego w ramach projektu, sprzęt jest wykorzystywany w celach handlowych wbrew założeniom finansowania itp.

Może dochodzić do uiszczania wygórowanych cen za sprzęt medyczny. Wnioski o zwrot kosztów mogą obejmować koszty poniesione z tytułu niekwalifikowalnych dostaw lub działań. Projekt może obejmować wyłącznie nowy sprzęt medyczny, podczas gdy faktycznie poniesione wydatki mogą dotyczyć niekwalifikowalnego sprzętu używanego (za który pobiera się wygórowaną cenę tak, jakby był to sprzęt nowy). Kolejne potencjalne ryzyko stanowi ryzyko podwójnego finansowanie. 7.Narzędzia mające na celu skuteczniejsze zwalczanie nadużyć finansowych Komisja będzie bazować na narzędziach, które już stosuje, i opracuje nowe narzędzia, aby zaradzić wyzwaniom, które pojawiły się w czasie pandemii COVID-19, oraz nowe sposoby zarządzania finansowaniem unijnym. 7.1.ARACHNE Komisja zachęca do korzystania z Arachne, czyli zintegrowanego narzędzia informatycznego służącego do eksploracji danych i ich wzbogacania. Komisja opracowała ARACHNE, aby wspierać instytucje zarządzające w przeprowadzanych przez nie kontrolach administracyjnych i weryfikacjach zarządzania dotyczących funduszy strukturalnych (Europejski Fundusz Społeczny i Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego). Zakres stosowania tego narzędzia rozszerzono również na projekty realizowane w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW), a po reformie WPR narzędzie to będzie wykorzystywane w odniesieniu do wszystkich funduszy rolnych. Arachne to kompleksowa baza danych dotyczących projektów UE realizowanych w ramach funduszy, zapewnianych przez instytucje zarządzające i agencje płatnicze, przy czym dane te są wzbogacone o informacje dostępne publicznie, co służy identyfikacji – na podstawie zestawu wskaźników ryzyka – projektów, beneficjentów, zamówień i wykonawców, w przypadku których potencjalnie może istnieć wysokie ryzyko nadużyć finansowych, konfliktu interesów i nieprawidłowości. Narzędzie to zapewnia cenne ostrzeżenia o ryzyku przydatne przy przeprowadzaniu kontroli zarządczych, ale nie dostarcza żadnych dowodów błędu, nieprawidłowości lub nadużycia finansowego. ARACHNE może zwiększyć efektywność wyboru projektów i kontroli zarządczych oraz skuteczność identyfikacji nadużyć finansowych, zapobiegania im i ich wykrywania. W świetle rodzajów ryzyka przedstawionych w sekcji 6 powszechne i systematyczne korzystanie z narzędzi takich jak ARACHNE umożliwiłoby intensyfikację zwalczania nadużyć finansowych, nieprawidłowości, przypadków konfliktu interesów i podwójnego finansowania. 7.2.System wczesnego wykrywania i wykluczania (EDES) Komisja zarządza systemem wczesnego wykrywania i wykluczania („EDES”). O systemie wczesnego wykrywania i wykluczenia (EDES) jest mowa w art. 135–145 rozporządzenia finansowego mającego zastosowanie do budżetu UE. EDES stanowi narzędzie wzmacniania ochrony interesów finansowych UE przed niewiarygodnymi podmiotami i osobami dzięki wykluczaniu takich wykonawców z udziału w procedurach przyznawania środków finansowych UE w ramach zarządzania bezpośredniego i pośredniego. Do zakazanych praktyk należy wiele różnych zachowań wpływających na uczciwość zawodową (np. nadużycia finansowe, korupcja i poważne wykroczenia zawodowe) oraz należą do nich słabe wyniki (w tym poważne uchybienia w wykonywaniu umów). EDES umożliwia w szczególności: ·wczesne wykrywanie podmiotów lub osób stwarzających zagrożenie dla interesów finansowych UE; ·wykluczenie takich wykonawców z możliwości pozyskania funduszy UE w ramach zarządzania bezpośredniego i pośredniego lub nałożenie kary finansowej na takich wykonawców; ·rejestrację powyższych informacji w bazie danych EDES, która jest dostępna dla społeczności podmiotów finansowych odpowiedzialnych za wdrażanie funduszy unijnych; ·w najpoważniejszych przypadkach wykluczenia opublikowanie na stronach internetowych Komisji imion i nazwisk lub nazw odpowiednich osób lub podmiotów. EDES umożliwia scentralizowaną ocenę sytuacji wykluczenia, a zarazem chroni prawa podstawowe zainteresowanych osób i podmiotów, w szczególności ich prawo do bycia wysłuchanym. Wyjątkową cechą i siłą systemu EDES jest uprawnienie przyznane instytucjom i organom UE do działania, „jeżeli brak jest prawomocnego wyroku lub, stosownie do sytuacji, ostatecznej decyzji administracyjnej”. Nałożenie sankcji może opierać się na ugruntowanych „faktach i ustaleniach” wynikających z audytów, weryfikacji lub kontroli przeprowadzonych przez właściwego urzędnika zatwierdzającego, dochodzeń przeprowadzonych przez OLAF lub nieostatecznych decyzji administracyjnych organów krajowych lub organizacji międzynarodowych. Odpowiedni urzędnik zatwierdzający może podjąć decyzję o nałożeniu sankcji na nierzetelnych wykonawców dopiero po uzyskaniu oficjalnego zalecenia wydanego przez międzyinstytucjonalny panel funkcjonujący na szczeblu centralnym. 7.3.Projekt GetI Celem projektu GetI jest zwiększenie zdolności analitycznej pracowników OLAF-u wykonujących zarówno zadania operacyjne, jak i strategiczne poprzez poprawę dostępności i wizualizacji informacji oraz prędkości i elastyczności pod względem przeszukiwania danych.

Ze względu na różnorodność formatów danych i ilość danych nieustrukturyzowanych w ostatnich latach powstało zapotrzebowanie na środowisko, narzędzia i funkcje ułatwiające prowadzenie prac analitycznych. Za pomocą zbioru otwartych oprogramowań i oprogramowań handlowych projekt GetI służy automatyzacji wielu czasochłonnych zadań i wdrożeniu nowoczesnych technologii takich jak sztuczna inteligencja. 7.4.Krajowe narzędzia informatyczne służące do ochrony interesów finansowych UE W 2020 r. państwa członkowskie poinformowały o opracowaniu kilku narzędzi informatycznych (zob. tabela 8 ) w celu zwiększenia ochrony interesów finansowych UE, które to narzędzia będą miały szczególne znaczenie w kontekście eliminacji wyzwań powstałych w związku z pandemią COVID-19, a także nowych sposobów zarządzania finansowaniem unijnym. Państwo członkowskie Narzędzie Sektor budżetowy Bułgaria Wykorzystanie centralnej platformy elektronicznej w obszarze zamówień publicznych Wszystkie wydatki Czechy Aktualizacja procedur kontroli struktur własności i konfliktów interesów Polityka spójności Dania Łączenie danych w celu identyfikacji podwójnego finansowania Polityka spójności Estonia Uruchomienie stronie internetowej zawierającej informacje i powiadomienia dotyczące cyberprzestępczości Horyzontalne Udoskonalenie rejestru zamówień publicznych Wszystkie wydatki Niemcy Własna ocena ryzyka nadużyć finansowych w zakresie federalnych programów EFS i EFRR Polityka spójności Węgry Korzystanie z Arachne i EDES Polityka spójności i fundusz pomocy najbardziej potrzebującym Litwa Zakup oprogramowania i sprzętu analitycznego w celu wdrożenia środków w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Horyzontalne Narzędzia informatyczne i środki regulacyjne Rolnictwo Niderlandy Zaawansowana aplikacja cyfrowa do pozyskiwania dotacji Rolnictwo Narzędzie do punktowej oceny ryzyka: wybór części zamówienia podatnych na nadużycia finansowe Rolnictwo Rumunia Cyfrowe kontrole organów właściwych ds. funduszy ESI służące zwiększeniu efektywności kontroli w obszarze udzielania zamówień publicznych Polityka spójności Hiszpania Bezpośredni dostęp AFCOS do baz danych hiszpańskiego systemu zabezpieczenia społecznego Wszystkie wydatki Szwecja Poprawa statystyk dotyczących zamówień publicznych Wszystkie wydatki 8.Wnioski i zalecenia Kryzys zdrowotny spowodowany pandemią COVID-19 wywarł i nadal będzie wywierał znaczny wpływ gospodarczy i społeczny na nasze życie. W odpowiedzi UE opracowała największy od czasów planu Marshalla plan odbudowy w Europie obejmujący zasoby przewidziane w ramach kolejnego budżetu UE i narzędzia Next Generation EU. Utworzono odnowioną unijną strukturę zwalczania nadużyć finansowych mającą na celu ochronę pieniędzy unijnych podatników; strukturę tę oparto na: ·uprawnieniach dochodzeniowych i prokuratorskich EPPO; ·roli koordynacyjnej Eurojustu; ·zdolnościach analitycznych Europolu oraz ·zreformowanym OLAF-ie, który wyposażono w narzędzia umożliwiające współpracę z EPPO i prowadzenie skuteczniejszych dochodzeń. Należy prowadzić ścisłą i skuteczną współpracę z organami krajowymi, które są na etapie wprowadzania dostosowań w celu radzenia sobie z nowymi rodzajami ryzyka i nowymi sposobami zarządzania funduszami UE. Zarządzanie RRF i znaczna część programów wydatków na lata 2021–2027 będą opierały się na wynikach, a państwa członkowskie UE będą ponosić większą odpowiedzialność. Takie nadzwyczajne zmiany nie przemawiają za przyjęciem dotychczasowego sposobu podstępowania. Do celów odb