Zakłócenia spowodowane pandemią przyczyniły się do pogłębienia istniejących wcześniej rozbieżności gospodarczych, społecznych i terytorialnych oraz sprawiły, że osiągnięcie celów zrównoważonego rozwoju stało się jeszcze większym wyzwaniem(). Skutki gospodarcze pandemii były zróżnicowane w poszczególnych państwach członkowskich i rodzajach działalności gospodarczej() ze względu na różną powagę sytuacji zdrowotnej, surowość i czas trwania wprowadzonych środków łagodzących oraz różnice w strukturach gospodarczych. Ograniczenia związane z podróżowaniem miały szczególny wpływ na państwa z rozwiniętym sektorem turystyki transgranicznej. W poszczególnych państwach najbardziej ucierpieli pracownicy o niskich umiejętnościach i osoby młode, a także regiony zależne od dochodów z turystyki oraz inne usługi polegające na kontaktach osobistych. Ogólnie rzecz biorąc, różnice między państwami członkowskimi, regionami, sektorami i pokoleniami pogłębiły się, choć są one mniej poważne niż początkowo oczekiwano. Kryzys uwypuklił zasadniczą potrzebę utrzymania swobodnego przepływu osób, towarów, usług i kapitału na jednolitym rynku oraz potrzebę współpracy w celu zwiększenia jego odporności na zakłócenia.

Środki wsparcia realizacji polityki złagodziły skutki dla rynku pracy. Zatrudnienie zmniejszyło się nieznacznie w porównaniu z odnotowanym spadkiem produkcji. Dzięki powszechnemu stosowaniu mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy i innych programów utrzymania zatrudnienia – wspieranych za pośrednictwem nowego europejskiego instrumentu tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE) – dostosowanie ograniczało się głównie do zmniejszenia liczby przepracowanych godzin. Wraz z ożywieniem gospodarczym stopy bezrobocia zaczęły spadać w całej UE, a obecnie stopa bezrobocia jest zaledwie o 0,5 punktu procentowego wyższa od poziomu sprzed kryzysu. Jednak w porównaniu z okresem sprzed kryzysu luki w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami pozostają znaczne w niektórych regionach i sektorach w całej UE, a w innych zaczęły ponownie pojawiać się niedobory siły roboczej. W przyszłości przeniesienia między miejscami pracy, przedsiębiorstwami i sektorami mogą powodować pewne tarcia, ponieważ nowo tworzone miejsca pracy często wiążą się z wyższymi lub odmiennymi wymaganiami w zakresie umiejętności niż miejsca pracy, które zlikwidowano, co wymaga odpowiednich interwencji w ramach polityki rynku pracy w celu złagodzenia dostosowań.

Pandemia COVID-19 spowodowała znaczne pogorszenie koniunktury gospodarczej, ale ożywienie już powróciło. W 2020 r. pandemia spowodowała bezprecedensową recesję w obszarze aktywności gospodarczej UE. Jednak dzięki silnemu wsparciu politycznemu, szybszemu wprowadzeniu szczepionki i – w miarę możliwości – stopniowemu znoszeniu obostrzeń związanych z pandemią, wiosną 2021 r. nastąpiło zdecydowane wznowienie wzrostu. Rozwój sytuacji gospodarczej w lecie sugeruje, że w trzecim kwartale odnotowany zostanie dalszy stabilny wzrost, również dzięki ponownemu otwarciu naszych społeczeństw i wznowieniu podróży. Oczekuje się zatem, że aktywność gospodarcza utrzyma się na stałym poziomie przez kilka kolejnych kwartałów, dzięki czemu gospodarka UE przejdzie z fazy ożywienia w fazę ekspansji. Oczekuje się, że co najmniej 19 państw członkowskich osiągnie w tym roku poziom PKB z 2019 r., natomiast wszystkie pozostałe powinny osiągnąć ten poziom w przyszłym roku. Podobnie w pierwszej połowie 2021 r. nastąpiło znaczne ożywienie w handlu towarami między UE a państwami niebędącymi członkami UE. Niemniej jednak niepewność i ryzyko związane z perspektywami pozostają znaczące, w szczególności w związku z niepewnością co do dalszego przebiegu pandemii, inflacji, cen energii, niedoborów na rynku pracy oraz wąskich gardeł w międzynarodowych łańcuchach dostaw.

Wynoszące 2 bln EUR zasoby nowych wieloletnich ram finansowych i Europejskiego Instrumentu na rzecz Odbudowy, a w szczególności Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), pomogą państwom członkowskim sprostać tym wyzwaniom. W ramach RRF udostępnia się 338 mld EUR w formie bezzwrotnego wsparcia i do 386 mld EUR w formie pożyczek (w cenach bieżących) na wsparcie inwestycji i reform strukturalnych do 2026 r., jako uzupełnienie około 500 mld EUR przewidzianych w ramach innych funduszy unijnych(). Dzięki temu finansowaniu na szeroką skalę państwa członkowskie wrócą na ścieżkę ożywienia gospodarczego, a jednocześnie sprawi ono, że – poprzez wspieranie zielonej i cyfrowej transformacji – ich gospodarki i społeczeństwa będą bardziej odporne i lepiej przygotowane na przyszłość. Wysiłek ten uzupełniono wsparciem z REACT-EU, finansowanym w ramach Next Generation EU().

Kryzys związany z COVID-19 sprawił, że wyzwania te stały się bardziej widoczne i pilne. Stawienie im czoła stwarza możliwości transformacji, ale wymaga także znacznych inwestycji i reform. Konieczne będzie zwiększenie wydatków na inwestycje i tempa reform w porównaniu z okresem sprzed pandemii COVID-19, kiedy to inwestycje publiczne spadły poniżej poziomu niezbędnego do utrzymania stabilnego udziału kapitału publicznego w PKB, a do wdrożenia pozostawała szeroka gama reform.

Zwiększenie odporności społeczno-gospodarczej ma zasadnicze znaczenie dla poprawy europejskiego potencjału wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy oraz osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju. Odporność to nie tylko zdolność do stawienia czoła wyzwaniom i sprostania im, ale także do przejścia transformacji w sposób zrównoważony i demokratyczny. Mniej odpornym państwom członkowskim, regionom i sektorom trudniej było przetrwać kryzys i na niego zareagować (). Różnice w odporności w obrębie UE mają również wpływ na spójność społeczną, gospodarczą i terytorialną, a także na konwergencję w strefie euro i skuteczność jednolitej polityki pieniężnej. Skuteczne i dobrze opracowane aktywne polityki rynku pracy i systemy ochrony socjalnej, inwestycje w edukację i umiejętności oraz zdrowe finanse publiczne mogą wzmocnić odporność i zwiększyć potencjalny wzrost gospodarczy. W następstwie światowego kryzysu finansowego państwa członkowskie skoncentrowały się na wdrażaniu takich niezbędnych reform, jednak tempo tych reform z czasem spadło, a postępy w poszczególnych państwach członkowskich i obszarach polityki stawały się nierówne. Silne współzależności między gospodarkami w ramach jednolitego rynku i unii gospodarczej i walutowej podkreślają potrzebę koordynacji polityk krajowych. Pełna realizacja Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 pozostaje kluczowym czynnikiem wzmocnienia odporności i osiągnięcia celów dwojakiej transformacji.

Transformacja cyfrowa ma już miejsce, jednak należy nadać jej rozmachu. Kryzys związany z COVID-19 przyspieszył transformację cyfrową naszych gospodarek i społeczeństw. Obostrzenia spowodowały rozwój usług online i handlu elektronicznego. Obywatele Unii osobiście doświadczyli, jak telepraca, telemedycyna, zakupy przez internet i cyfrowe usługi administracji mogą poprawić jakość życia i wyniki gospodarcze. Znaczna część społeczeństwa dysponuje jednak słabymi umiejętnościami cyfrowymi i napotykała trudności w dostępie do nowego środowiska cyfrowego, co grozi pogłębieniem podziałów społecznych. Kryzys obnażył również przepaść między przedsiębiorstwami, które już są w stanie czerpać korzyści ze środowiska cyfrowego, a przedsiębiorstwami, które nie przyjęły jeszcze rozwiązań cyfrowych, oraz przepaść między obszarami miejskimi o dobrej łączności a obszarami wiejskimi lub regionami oddalonymi. Tymczasem rosnący niedobór umiejętności cyfrowych, ograniczenia infrastruktury cyfrowej, opóźnienia w przyjmowaniu nowych technologii przez rządy i przedsiębiorstwa oraz zależności w obrębie wielu kluczowych technologii, takich jak półprzewodniki, sprawiły, że na pierwszy plan wysunęły się znaczne wyzwania w realizacji cyfrowych ambicji UE. UE musi pilnie podjąć ambitne działania.

Wyzwania związane z klimatem i degradacja środowiska wymagają zdecydowanych i szybkich działań. Zmiana klimatu i pogarszanie się stanu środowiska przybierają na sile. Temperatury rosną, a państwa na całym świecie z niepokojącą częstotliwością doświadczają katastrofalnych zjawisk pogodowych. Cel porozumienia paryskiego, jakim jest ograniczenie globalnego ocieplenia do wartości znacznie poniżej 2 stopni Celsjusza oraz dążenie do ograniczenia wzrostu temperatury do 1,5 stopnia w porównaniu z poziomem przedindustrialnym, jest zagrożony, o ile emisja gazów cieplarnianych nie zostanie drastycznie ograniczona(). Około miliona gatunków jest zagrożonych wyginięciem, wiele z nich w ciągu najbliższych kilkudziesięciu lat (). Jeżeli nie będzie się przeciwdziałać tym trendom, mogą one stać się źródłem ryzyka systemowego. Wymaga to trwałych inwestycji prywatnych i publicznych w celu wsparcia zielonej transformacji (ramka 2) oraz złagodzenia jej wpływu na osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji.

Już przed kryzysem związanym z COVID-19 gospodarka UE stała w obliczu kilku długoterminowych wyzwań strukturalnych. Po pierwsze, pomimo poprawy funkcjonowania rynku pracy przed pandemią, zjawisko szybko starzejącego się społeczeństwa powodowało ryzyko, że ostatecznie dojdzie do zmniejszenia podaży pracy, a tym samym potencjału wzrostu UE. Po drugie, słaby wzrost wydajności działał jako czynnik hamujący wzrost gospodarczy i UE pozostawała w tyle za Chinami i Stanami Zjednoczonymi w procesie transformacji cyfrowej. Po trzecie, coraz wyraźniej dostrzegalne i coraz pilniejsze stawały się bardzo istotne społeczno-gospodarcze koszty zmiany klimatu. Po czwarte, rosnące nierówności w zakresie dochodów i zamożności, różnice terytorialne w państwach członkowskich i między nimi oraz nierówny dostęp do edukacji i rozwoju umiejętności hamowały wzrost gospodarczy i powodowały napięcia w tkance społecznej UE.

W lutym 2020 r. Komisja przedstawiła komunikat w sprawie przeglądu zarządzania gospodarczego UE (, ). W komunikacie tym wskazano szereg mocnych i słabych stron ram zarządzania gospodarczego (ramka 1) i rozpoczęto debatę publiczną na podstawie zawartych w nim ustaleń. Wkrótce potem debata ta została wstrzymana ze względu na konieczność skoncentrowania się na najpilniejszych wyzwaniach związanych z pandemią COVID-19. Komisja zobowiązała się do wznowienia debaty, gdy tylko nastąpi poprawa sytuacji(). W międzyczasie następujące podmioty przyjęły sprawozdania na temat przeglądu: Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny we wrześniu 2020 r.; Komitet Regionów w grudniu 2020 r. oraz Parlament Europejski w lipcu 2021 r.() Europejski Trybunał Obrachunkowy opublikował również dwa sprawozdania specjalne na temat wdrażania reguł fiskalnych UE().

W wyniku poważnej recesji i koniecznych działań z zakresu polityki znacząco ucierpiały finanse publiczne, jak również zwiększyły się rozbieżności budżetowe między państwami członkowskimi. We wszystkich państwach członkowskich gwałtownie wzrosły deficyty i wskaźniki zadłużenia, przy czym deficyt nominalny UE wzrósł do około 7 % PKB w 2020 r. z 0,5 % PKB w 2019 r., a łączny wskaźnik zadłużenia wzrósł o 13 punktów procentowych PKB do 92 % PKB na koniec 2020 r.() Oczekuje się, że w nadchodzących latach deficyty i wskaźniki zadłużenia pozostaną powyżej poziomów sprzed pandemii. Z powodu powagi sytuacji zdrowotnej, środków wprowadzonych w celu ochrony zdrowia publicznego oraz struktury gospodarek, w tym rozwiniętych sektorów turystyki transgranicznej państwa członkowskie o wysokim poziomie długu publicznego należały do państw najbardziej dotkniętych skutkami gospodarczymi kryzysu związanego z COVID-19. W związku z tym te państwa członkowskie odnotowały przypadki najbardziej gwałtownych wzrostów wskaźników zadłużenia. Oprócz bezpośredniego bodźca fiskalnego rządy zapewniły także wsparcie płynności sektora prywatnego w wysokości niemal 20 % PKB, głównie w postaci gwarancji publicznych dla przedsiębiorstw i odroczenia należnych podatków(). Poziom korzystania z gwarancji publicznych znacznie się różnił w poszczególnych państwach członkowskich. Ewentualny wpływ na finanse publiczne zależy od poziomu korzystania z tych gwarancji

Podczas gdy wskaźniki długu publicznego wzrosły, środki ukierunkowane na zwiększanie potencjału wzrostu w ramach planów odbudowy i zwiększania odporności posłużą do wspierania stabilności fiskalnej. Oczekuje się, że wysokie wskaźniki zadłużenia utrzymają się w ciągu najbliższej dekady w około jednej trzeciej państw członkowskich i pozostaną powyżej poziomów sprzed pandemii(). Mogą one dalej rosnąć, jeżeli gwarancje związane z COVID-19 zostaną wykorzystane lub wzrosną stopy procentowe. W dłuższej perspektywie wydatki związane ze starzeniem się społeczeństwa i zmianą klimatu mogą również wpłynąć na stabilność fiskalną. Jednocześnie kilka czynników może stanowić wsparcie pod względem stabilności fiskalnej: dłuższe terminy zapadalności długów; stosunkowo stabilne źródła finansowania ze zróżnicowaną i szeroką bazą inwestorów oraz korzystne różnice między odsetkami a wzrostem. Co ważne, oczekuje się, że udane wdrożenie reform i inwestycji budżetowych oraz reform i inwestycji sprzyjających wzrostowi w ramach RRF i funduszy polityki spójności, wspieranych przez Komisję poprzez Instrument Wsparcia Technicznego, przełoży się na potencjalny wzrost, przyczyniając się do poprawy stabilności fiskalnej i utrzymania korzystnych warunków finansowania.

Potrzeby inwestycyjne są pilne

Potrzeby inwestycyjne są znaczne, a RRF pomoże zaspokoić je do 2026 r. Zobowiązanie UE do przeprowadzenia dwojakiej transformacji, uwzględnione w Zielonym Ładzie UE i strategii cyfrowej UE, będzie wymagało dodatkowych rocznych inwestycji prywatnych i publicznych w wysokości około 650 mld EUR w ciągu następnej dekady (ramka 2)(). Inwestycje niezbędne do wsparcia transformacji cyfrowej i otwartej strategicznej autonomii() stały się bardziej oczywiste podczas pandemii, co uwypukliło zapotrzebowanie na bezpieczną i szybką łączność z internetem, dostęp do usług cyfrowych, znaczenie edukacji cyfrowej i umiejętności cyfrowych w całym społeczeństwie oraz zajęcie się kwestią zależności UE w obrębie kluczowych zdolności cyfrowych. Ponadto potrzebne są dodatkowe inwestycje w celu zwiększenia odporności gospodarczej i społecznej UE, w tym w zakresie opieki zdrowotnej, kształcenia i szkolenia, badań i rozwoju, innowacji oraz transportu. Państwa członkowskie będą mogły nadal posługiwać się funduszami polityki spójności do zaspokajania tych potrzeb, działania będą jednocześnie wspierane przez RRF przez połączenie bezzwrotnego wsparcia i finansowania dłużnego, jednak finansowanie to ma charakter tymczasowy. Ostatecznie zapewnienie odporności gospodarczej i społecznej oraz osiągnięcie celów dwojakiej transformacji będzie wymagało trwałego i znacznego wzrostu inwestycji publicznych i prywatnych w państwach członkowskich, który zostanie utrzymany po 2026 r. Zasadniczo zaspokojenie tych pilnych potrzeb będzie również wymagało dalszych starań na rzecz promowania inwestycji prywatnych, w tym poprzez ukończenie realizacji unii rynków kapitałowych. Ponadto unijna systematyka dotycząca zrównoważonego rozwoju pomoże skierować inwestycje prywatne tam, gdzie są one najbardziej potrzebne z punktu widzenia działań w dziedzinie klimatu i środowiska.

Korekta budżetowa po pandemii powinna iść w parze z poprawą jakości finansów publicznych. Wsparcie z RRF przyczyni się do ożywienia gospodarczego i zwiększenia potencjalnego wzrostu tylko wtedy, gdy posłuży do finansowania dodatkowych inwestycji produkcyjnych i wysokiej jakości. Oznacza to, że inwestycje publiczne finansowane z RRF powinny stanowić uzupełnienie utrzymujących się inwestycji finansowanych ze środków krajowych. A zatem kluczowe znaczenie będzie miało promowanie inwestycji finansowanych ze środków krajowych na potrzeby dwojakiej transformacji oraz wzmocnienia odporności gospodarczej i społecznej. Jeżeli wsparcie z RRF nie spowoduje dodatkowych inwestycji, to tymczasowo zmniejszy ono deficyt i wskaźniki zadłużenia, ale nie będzie miało pozytywnego wpływu na potencjalny wzrost w perspektywie średnio- i długoterminowej, a tym samym doprowadzi do pogorszenia się struktury wydatków publicznych. Tam, gdzie wskaźniki zadłużenia są bardzo wysokie, promowanie inwestycji finansowanych ze środków krajowych będzie wymagało jasnego określenia priorytetów w obszarze wydatków oraz działań na rzecz poprawy ogólnej struktury i jakości finansów publicznych.

W trwającej korekcie zakłóceń równowagi makroekonomicznej nastąpiło pogorszenie

Kryzys wywarł nierównomierny wpływ na gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa, ale wspierające środki z zakresu polityki złagodziły wstrząs, w tym w sektorze bankowym. Po pierwsze, chociaż w ujęciu ogólnym zwolnienia z pracy były ograniczone, dochodziło do nich częściej wśród pracowników o niskich i średnich umiejętnościach. Podobnie w największym stopniu dotknęło to młodych pracowników i inne nowe osoby wchodzące na rynek pracy. Trendy te mogą spowodować pogłębienie się nierówności w obrębie naszych społeczeństw i wymagają dalszych środków z zakresu polityki ukierunkowanych na zmianę i podnoszenie kwalifikacji. W deklaracji z Porto z dnia 8 maja 2021 r. potwierdzono zaangażowanie przywódców UE w Europejski filar praw socjalnych jako podstawowy element ożywienia gospodarczego. Po drugie, przedsiębiorstwa musiały wprawdzie sięgnąć po dodatkowe kredyty, aby zaspokoić potrzeby w zakresie kapitału obrotowego, jednak kryzys związany z COVID-19 zasadniczo nie spowodował wzrostu liczby niewypłacalności (). Trwa intensywne ukierunkowywanie środków wsparcia. Ze względu na pozostałe podatności na zagrożenia programy wsparcia należy wycofywać stopniowo. Po trzecie, dzięki wysokim współczynnikom kapitałowym i wysokim zabezpieczeniom przed utratą płynności banki były w stanie nadal udzielać kredytów gospodarce. Zawieszenie wypłaty dywidend i tymczasowe złagodzenie określonych przepisów również odciążyło banki. Wzrost liczby kredytów zagrożonych został zahamowany, ale należy ściśle monitorować jakość aktywów. Po czwarte, dynamika cen nieruchomości i aktywów finansowych pociąga za sobą dodatkowe zagrożenia

Kryzys związany z COVID-19 pogłębił szereg istniejących wcześniej podatności na zagrożenia. Nasilił się wewnętrzny brak równowagi związany z wysokim długiem publicznym i prywatnym, do czego przyczynił się spadek PKB w 2020 r. oraz środki wdrożone w celu zaradzenia kryzysowi związanemu z COVID-19. Utrzymywały się dynamiczne tendencje w zakresie cen nieruchomości sprzed pandemii, a w niektórych państwach nadal znacząco rósł dług hipoteczny. W państwach zależnych od dochodów z turystyki pogłębił się deficyt obrotów bieżących. Jednocześnie korekta nadwyżek na rachunku obrotów bieżących uległa zahamowaniu. W przyszłości mogą pojawić się nowe zakłócenia równowagi w wyniku przemian strukturalnych przyspieszonych przez kryzys związany z COVID-19. Niedobory siły roboczej, wąskie gardła w globalnym łańcuchu wartości i strategiczne zależności mogą mieć wpływ na ceny względne i konkurencyjność. Przyspieszona transformacja cyfrowa i zmiany struktury konsumpcji mogą prowadzić do niedopasowania umiejętności i bezrobocia frykcyjnego występującego wraz z niedoborami siły roboczej.

3.2.Reakcja na kryzys

Działania z zakresu polityki krajowej i pełne wykorzystanie elastyczności ram regulacyjnych UE

Bezprecedensowe i skoordynowane działania z zakresu polityki w odpowiedzi na kryzys związany z COVID-19 pozwoliły skutecznie złagodzić jego wpływ. Na kryzys zareagowano stanowczo, zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym. Miało to miejsce w sposób skoordynowany i w różnych uzupełniających się formach. Szybko nastąpiło uruchomienie ogólnej klauzuli wyjścia zawartej w pakcie stabilności i wzrostu, porozumienie w sprawie tymczasowych ram pomocy państwa (następnie kilkakrotnie zmieniane w celu uwzględnienia rozwoju sytuacji i potrzeb przedsiębiorstw), inicjatywy inwestycyjne w odpowiedzi na koronawirusa (które umożliwiły wyjątkową elastyczność i przekierowanie środków z funduszy polityki spójności tam, gdzie są najbardziej potrzebne)oraz ustanowienie instrumentów w sytuacjach nadzwyczajnych, takich jak SURE(). Późniejsze działania Komisji i zalecenia Rady odzwierciedlały potrzebę ścisłej koordynacji polityki gospodarczej przez cały okres trwania pandemii. Zdecydowane działania na szczeblu UE zapewniły rozwój, szybkie pozyskiwanie i skoordynowany sposób dystrybucji szczepionek przeciwko COVID-19. Oprócz starań na rzecz złagodzenia skutków kryzysu specjalne tymczasowe instrumenty UE pomogły wesprzeć ożywienie i promować zrównoważony wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu. W tym kontekście zaangażowanie Komisji w realizację Agendy 2030 oraz celów zrównoważonego rozwoju pozwalało wyznaczyć kurs z myślą o „lepszym odbudowywaniu” i nie pozostawianiu nikogo w tyle.

W obliczu poważnych kryzysów w obszarze zdrowia publicznego i gospodarki państwa członkowskie szybko przyjęły szeroko zakrojone środki wsparcia fiskalnego. Działania z zakresu polityki krajowej ułatwiły wykorzystanie we właściwym czasie mechanizmów elastyczności występujących w odpowiednich ramach UE. Szacuje się, że wszystkie działania fiskalne państw członkowskich UE – w tym automatyczne stabilizatory uruchamiane poprzez silne siatki bezpieczeństwa socjalnego – wyniosą niemal 19 % PKB w latach 2020–2022(). Ponadto państwa członkowskie UE udzieliły przedsiębiorstwom znacznego wsparcia płynności w postaci gwarancji państwowych i odroczenia należnych podatków. Polityka pieniężna uzupełniała działania z zakresu polityki fiskalnej. Te wspólne i skoordynowane działania z zakresu polityki sprawdziły się, ponieważ wpływ kryzysu związanego z COVID-19 na bezrobocie, rozbieżności gospodarcze i społeczne, niewypłacalność przedsiębiorstw oraz kredyty zagrożone był znacznie mniej poważny niż pierwotnie przewidywano.

Nowe instrumenty UE złagodziły wpływ kryzysu

SURE ma zasadnicze znaczenie dla wspierania europejskich rynków pracy. Ta szybko utworzona siatka bezpieczeństwa zapewnia państwom członkowskim tanie pożyczki, pozwalając im wspierać pracowników i przedsiębiorstwa w czasie kryzysu. Ponadto przyczynia się do ożywienia gospodarczego oraz ograniczania trwałych szkód na rynku pracy. Do tej pory UE zatwierdziła ponad 94 mld EUR w formie pożyczek w ramach SURE dla 19 wnioskujących państw członkowskich, z czego wypłacono już prawie 90 mld EUR. Instrument SURE pozwolił ochronić ponad 31 mln osób (w tym 8,5 mln osób samozatrudnionych) przed zagrożeniami związanymi z bezrobociem i umożliwił udzielenie wsparcia ponad 2,5 mln przedsiębiorstw w czasie pandemii. W 2020 r. krajowe środki dotyczące rynku pracy objęte wsparciem w ramach SURE pomogły zapobiec bezrobociu 1,5 mln osób i przyczyniają się one do ożywienia gospodarczego().

Europejski Bank Centralny wdrożył szeroki zestaw środków polityki pieniężnej, stanowiących również wsparcie na potrzeby transmisji środków z zakresu polityki fiskalnej. Działania z zakresu polityki pieniężnej polegały głównie na dodatkowych zakupach aktywów i operacjach zasilających w płynność banki w strefie euro. Aby ułatwić bankom dostęp do tych operacji, Europejski Bank Centralny wdrożył również szereg środków mających na celu złagodzenie wymogów dotyczących zabezpieczenia. Środki te przyczyniły się do utrzymania korzystnych warunków finansowania dla wszystkich sektorów gospodarki, w tym rządów, przez cały okres trwania pandemii, wspierając aktywność gospodarczą i zapewniając stabilność cen w perspektywie średnioterminowej. Wzajemnie wzmacniające się efekty polityki fiskalnej i pieniężnej miały kluczowe znaczenie dla łagodzenia wpływu kryzysu i wspierają ożywienie gospodarcze.

Inne instrumenty utworzone na szczeblu unijnym i strefy euro również odegrały swoją rolę. Ogólnoeuropejski fundusz gwarancyjny, utworzony przez Grupę Europejskiego Banku Inwestycyjnego, ma zmobilizować do 200 mld EUR (1,4 % PKB UE) dodatkowych środków w celu wsparcia małych i średnich przedsiębiorstw. Na dzień 31 sierpnia 2021 r. wolumen zatwierdzonego finansowania wynosił 18 mld EUR i oczekuje się, że uruchomi to inwestycje wynoszące około 144 mld EUR. Instrument wsparcia z tytułu kryzysu pandemicznego w ramach Europejskiego Mechanizmu Stabilności, o wartości do 240 mld EUR (2,0 % PKB strefy euro), pozostaje dostępny i również przyczynił się do ugruntowania zaufania wobec działań UE z zakresu polityk.

Wychodzenie z kryzysu i przygotowanie na przyszłość

RRF posłuży do upowszechniania ożywienia gospodarczego obejmującego wiele inwestycji i reform pobudzających wzrost gospodarczy, zwiększenia potencjalnego wzrostu i złagodzenia wyzwań fiskalnych. Jego skuteczne wdrożenie sprawi, że gospodarka UE będzie bardziej zrównoważona, sprzyjająca włączeniu społecznemu, odporna i lepiej przygotowana na dwojaką transformację, a jednocześnie pomoże złagodzić ryzyko rozbieżności społeczno-gospodarczych(). Środki finansowane z bezzwrotnego wsparcia w ramach RRF umożliwią finansowanie wysokiej jakości projektów inwestycyjnych i pokrycie kosztów reform zwiększających wydajność, nie generując przy tym wyższych deficytów i zadłużenia. Finansowanie z RRF posłuży zatem jako wsparcie dla starań państw członkowskich na rzecz wspomagania ożywienia gospodarczego, sprzyjania zwiększeniu potencjalnego wzrostu i stopniowej poprawy sytuacji fiskalnej. Bezzwrotne wsparcie w ramach RRF oraz inne źródła finansowania unijnego, w szczególności fundusze polityki spójności, zapewnią wsparcie w wysokości około 0,5 % PKB rocznie w latach 2021 i 2022. Ogółem przewiduje się, że inwestycje publiczne, finansowane zarówno ze źródeł krajowych, jak i z RRF, wzrosną do 3,5 % PKB zarówno w 2021 r., jak i w 2022 r.

3.3.Skutki dla przeglądu zarządzania gospodarczego

Kryzys związany z COVID-19 jeszcze bardziej uwypuklił wyzwania odnoszące się do ram zarządzania gospodarczego. Niemal dwa lata po opublikowaniu przez Komisję przeglądu ram zarządzania gospodarczego główne wnioski wciąż pozostają aktualne (ramka 1). Kryzys sprawił, że wiele z nich nabrało jeszcze większego znaczenia. Po pierwsze, wskaźniki długu publicznego uległy dalszemu zwiększeniu, co podkreśla wyzwanie, jakim jest stopniowe, trwałe i sprzyjające wzrostowi gospodarczemu obniżenie ich do rozsądnych poziomów zadłużenia. Po drugie, w najbliższych latach należy utrzymać inwestycje publiczne na wysokim poziomie, co podkreśla znaczenie dobrej struktury i jakości finansów publicznych dla zapewnienia zrównoważonego wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu. Po trzecie, antycykliczna dyskrecjonalna polityka fiskalna, wraz z tymczasowymi narzędziami wsparcia fiskalnego UE, okazała się bardzo skuteczna w łagodzeniu skutków tego wyjątkowego kryzysu w sposób terminowy i efektywny, uwydatniając znaczenie stworzenia przestrzeni fiskalnej w normalnych czasach i wykorzystania jej w czasach kryzysu. Po czwarte, skuteczne działania z zakresu polityki uwypukliły znaczenie silnej koordynacji polityki, w tym między rożnymi narzędziami politycznymi i instrumentami finansowymi oraz między szczeblem unijnym i krajowym. Po piąte, szybki rozwój kryzysu unaocznił trudności związane ze stosowaniem wskaźników, których nie da się zaobserwować, oraz z próbą opracowania zasad pozwalających uwzględnić wszystkie możliwe okoliczności. Po szóste, korekta zakłóceń równowagi makroekonomicznej została przerwana i pojawiają się nowe podatności na zagrożenia, co podkreśla znaczenie zapobiegania zagrożeniom i rozbieżnościom oraz reagowania na nie w odpowiednim czasie. W ramach wznowionego przeglądu należy połączyć wcześniejsze ustalenia Komisji, przedstawione w komunikacie z lutego 2020 r., z wnioskami wyciągniętymi w związku z kryzysem. Pozwoli to na refleksję nad ramami zarządzania gospodarczego, które mogły w pełni służyć do wspierania państw członkowskich w stawianiu czoła wyzwaniom makroekonomicznym po pandemii COVID-19.