Bruksela, dnia 14.3.2005

COM(2005) 82 końcowy

ZIELONA KSIĘGA

dotycząca prawa właściwego i właściwości sądów w sprawach rozwodowych

(przedstawiona przez komisję){SEC(2005) 331}

ZIELONA KSIĘGA

dotycząca prawa właściwego i właściwości sądów w sprawach rozwodowych

Celem Zielonej Księgi jest zainicjowanie szerokich konsultacji pomiędzy zainteresowanymi stronami na temat prawa właściwego i właściwości sądów w sprawach małżeńskich. Zielona Księga zawiera opis problemów, jakie mogą pojawić się w obecnej sytuacji, oraz propozycje ewentualnych rozwiązań. Załączony dokument roboczy Komisji zawiera informacje o przepisach prawa materialnego, proceduralnego i kolizyjnego w sprawach rozwodowych w Państwach Członkowskich.

Komisja wzywa zainteresowane strony do zgłaszania uwag w terminie do 30 września 2005 r. na następujący adres:

Komisja EuropejskaDyrekcja Generalna ds. Sprawiedliwości, Wolności i BezpieczeństwaJednostka C1 – Sądy CywilneB - 1049 BrukselaFaks: +32-2/299 64 57E-mail: jai-coop-jud-civil@cec.eu.int

Zainteresowane strony uprasza się o wyraźne zaznaczenie, jeżeli nie chcą, aby ich uwagi zostały umieszczone na witrynie internetowej Komisji.

Komisja planuje zorganizowanie debaty publicznej na ten temat. Do uczestnictwa w debacie zaproszeni będą wszyscy respondenci.

1. WPROWADZENIE

W CHWILI OBECNEJ NIE ISTNIEJą WSPÓLNOTOWE PRZEPISY DOTYCZąCE PRAWA WłAśCIWEGO W SPRAWACH ROZWODOWYCH. ROZPORZąDZENIE RADY (WE) nr 1347/2000[1] („II rozporządzenie brukselskie”) zawiera przepisy w sprawie właściwości sądów i uznawania orzeczeń w sprawach małżeńskich, ale nie obejmuje przepisów dotyczących prawa właściwego. Wejście w życie rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003[2] („nowe II rozporządzenie brukselskie”), które zastąpiło II rozporządzenie brukselskie z dniem 1 marca 2005 r., nie oznacza żadnej zmiany pod tym względem, ponieważ praktycznie bez zmian przejmuje przepisy w sprawach małżeńskich z II rozporządzenia brukselskiego.

Rada Europejska na posiedzeniu w Wiedniu w 1998 r. podkreśliła, że celem wspólnego obszaru sądownictwa jest uproszczenie życia obywatelom, w szczególności w sprawach dotyczących ich życia codziennego, takich jak rozwód.[3] W listopadzie 2004 r. Rada Europejska na posiedzeniu w Hadze wezwała Komisję do przedstawienia w 2005 r. Zielonej Księgi dotyczącej przepisów prawa kolizyjnego w sprawach rozwodowych („Rzym III”).[4]

Skutkiem wzrostu mobilności obywateli na terytorium Unii Europejskiej jest rosnąca liczba małżeństw „międzynarodowych”, gdzie małżonkowie mają inne obywatelstwo albo mieszkają w różnych Państwach Członkowskich lub w Państwie Członkowskim, którego nie są obywatelami. Jeżeli taka „międzynarodowa” para zdecyduje się na rozwód, może odwoływać się do różnych praw. Celem przepisów dotyczących prawa właściwego, często zwanych „przepisami prawa kolizyjnego”, jest ustalenie, przepisy którego prawa będą miały zastosowanie. Z uwagi na dużą liczbę rozwodów na terytorium Unii Europejskiej, prawo właściwe i międzynarodowa właściwość sądów w sprawach rozwodowych dotyczą znacznej liczby obywateli. Na przykład, około 15 procent rozwodów orzekanych corocznie w Niemczech (około 30,000 par) dotyczy par różnej narodowości.[5]

2. WADY SYTUACJI OBECNEJ

PARA „międzynarodowa”, która chce się rozwieść, podlega przepisom o właściwości sądów zawartym w nowym II rozporządzeniu brukselskim, które umożliwia małżonkom dokonanie wyboru spośród kilku alternatywnych reguł ustalania właściwości sądów (zob. pkt 3.6 dokumentu roboczego w załączeniu). Po wszczęciu postępowania rozwodowego przed sądem Państwa Członkowskiego prawo właściwe ustalane jest zgodnie z przepisami prawa kolizyjnego danego państwa. Pomiędzy obowiązującymi w poszczególnych krajach przepisami prawa kolizyjnego występują znaczne różnice (zob. pkt 3.4 dokumentu roboczego w załączeniu).

Różniące się przepisy prawa kolizyjnego w połączeniu z obecnymi przepisami dotyczącymi właściwości sądów mogą powodować szereg problemów w kontekście rozwodów „międzynarodowych”. Oprócz braku pewności prawa i elastyczności obecna sytuacja może również przynosić skutki, które nie są zgodne z prawnie uzasadnionymi oczekiwaniami obywateli. Ponadto obywatele Wspólnoty będący rezydentami państwa trzeciego mogą mieć trudności z ustaleniem właściwego sądu do spraw rozwodowych oraz z uznaniem orzeczenia rozwodowego wydanego przez sąd państwa trzeciego w Państwach Członkowskich, z których pochodzą. Wreszcie w obecnej sytuacji istnieje groźba „pędu do sądu”.

2.1. Brak pewności i przewidywalności prawa z punktu widzenia małżonków

Zważywszy na różnice oraz złożoność obowiązujących w poszczególnych krajach przepisów prawa kolizyjnego w sprawach rozwodowych, często trudno jest przewidzieć, które prawo krajowe będzie miało zastosowanie w danej sprawie. Taka sytuacja ma miejsce zwłaszcza w przypadku rodzin, gdzie małżonkowie nie mają wspólnego miejsca stałego pobytu lub obywatelstwa, jednak ten sam problem może wyniknąć również kiedy pary mające to samo obywatelstwo rozchodzą się i przeprowadzają do innych Państw Członkowskich.

Przykład 1: Para portugalsko-włoska mieszkająca w różnych Państwach Członkowskich Portugalczyk i Włoszka zawierają związek małżeński we Włoszech. Mąż wraca do Portugalii bezpośrednio po ślubie z uwagi na obowiązki służbowe, natomiast żona pozostaje we Włoszech. Po upływie dwóch lat para postanawia rozwieść się. Zgodnie z nowym II rozporządzeniem brukselskim para może ubiegać się o rozwód we Włoszech lub w Portugalii. Sądy w tych państwach w pierwszej kolejności stosują prawo wspólnego obywatelstwa małżonków. W tym przypadku, kiedy małżonkowie są obywatelami różnych państw, sądy włoskie stosowałyby przepisy państwa, „w którym małżeństwo ma swoją główną siedzibę”. Natomiast sądy portugalskie stosowałyby przepisy dotyczące miejsca wspólnego stałego pobytu małżonków lub – w przypadku braku takiego miejsca – prawo, z którym małżonkowie posiadają „najbliższy związek”. Małżonkom trudno jest przewidzieć, które prawo będzie prawem właściwym w ich sytuacji. |

2.2. Niedostateczna autonomia strony

Krajowe przepisy prawa kolizyjnego z zasady przewidują tylko jedne rozwiązanie w danej sytuacji, np. stosowanie prawa obywatelstwa małżonków lub prawa miejsca procesu („lex fori”). W niektórych sytuacjach podejście takie może być nie dość elastyczne. Przykładowo nie uwzględnia ono faktu, że obywatele mogą czuć się blisko związani z Państwem Członkowskim, mimo iż nie są jego obywatelami. Wprowadzenie pewnej autonomii stron i umożliwienie im wyboru prawa właściwego skutkowałoby uelastycznieniem przepisów i zwiększeniem pewności prawa oraz jego przewidywalności dla małżonków.

Przykład 2: Włoska para małżeńska mieszkająca w Niemczech Para posiadająca obywatelstwo włoskie mieszka w Monachium od 20 lat i czuje się całkowicie zintegrowana ze społeczeństwem niemieckim. Po opuszczeniu domu przez dzieci para postanawia rozwieść się za obopólną zgodą. Małżonkowie chcieliby uzyskać rozwód zgodnie z prawem Niemiec, ponieważ z tym krajem czują się najbliżej związani. Prawo niemieckie w przypadku rozwodu za obopólną zgodą wymaga tylko jednorocznej separacji, w porównaniu z trzyletnią separacją wymaganą w prawie włoskim. Nowe II rozporządzenie brukselskie pozwala małżonkom wystąpić o rozwód w Niemczech lub we Włoszech. Niemniej jednak, ponieważ zarówno niemieckie, jak i włoskie przepisy prawa kolizyjnego uwzględniają w pierwszej kolejności wspólne obywatelstwo małżonków, sądy obu państw zastosowałyby włoskie prawo rozwodowe. |

2.3. Ryzyko uzyskania rezultatów nie odpowiadających uzasadnionym oczekiwaniom obywateli

Obywatele w coraz większym stopniu wykorzystują możliwości, jakie stwarza im rynek wewnętrzny, i przenoszą się do innego Państwa Członkowskiego z przyczyn zawodowych. Raczej nie mają przy tym świadomości, że wskutek przeprowadzki warunki rozwodu mogą ulec drastycznej zmianie. Taka sytuacja może wystąpić na przykład wtedy, gdy małżonkowie posiadający różne obywatelstwa przenoszą się do Państwa Członkowskiego, którego żadne z nich nie jest obywatelem. W związku z tym, że nowe II rozporządzenie brukselskie nie zezwala małżonkom na wystąpienie o rozwód w Państwie Członkowskim, którego tylko jedno z nich jest obywatelem – w braku innego czynnika wiążącego – małżonkowie mogą znaleźć się w sytuacji, w której jedyną możliwością jest zwrócenie się do sądów Państwa Członkowskiego, w którym posiadają miejsce stałego pobytu. Taka sytuacja może w pewnych okolicznościach doprowadzić do rezultatów, które nie odpowiadają uzasadnionym oczekiwaniom obywateli.

Przykład 3: Para fińsko-szwedzka, która przeprowadza się do Irlandii Para fińsko-szwedzka przenosi się ze Sztokholmu do Dublina, gdzie zaoferowano im interesującą pracę. Ich związek przechodzi kryzys, a w końcu decydują się na rozwód oczekując, że postępowanie rozwodowe będzie dość proste i szybkie, tak jak w prawie fińskim lub szwedzkim, ponieważ obydwoje chcą rozwodu i nie mają dzieci. Jednak zgodnie z nowym II rozporządzeniem brukselskich wyłączna właściwość należy do sądów irlandzkich, które stosują do postępowania rozwodowego prawo irlandzkie („lex fori”) niezależnie od obywatelstwa małżonków. Jedyny sposób zapewnienia właściwości szwedzkiego lub fińskiego prawa rozwodowego to powrót jednego z małżonków na przynajmniej 6 miesięcy do Państwa Członkowskiego, z którego pochodzi, a następnie wystąpienie w tym kraju o rozwód. Jednak żaden z małżonków nie jest skłonny lub nie może zrezygnować z pracy i wyjechać w tym celu na 6 miesięcy z Irlandii. Z drugiej strony para chce uniknąć zastosowania irlandzkiego prawa rozwodowego, które wymaga czteroletniej separacji w celu stwierdzenia rozkładu pożycia małżeńskiego. Para jest zdziwiona tak radykalną zmianą warunków rozwodu w następstwie decyzji o przeprowadzce do innego Państwa Członkowskiego. |

2.4. Ryzyko trudności dla obywateli Wspólnoty mieszkających w państwie trzecim

Zawarte w nowym II rozporządzeniu brukselskim zasady uznawania orzeczeń stosują się do wszystkich orzeczeń rozwodowych wydawanych przez sądy Państw Członkowskich, jednak przepisy dotyczące właściwości sądów nie obejmują wszystkich sytuacji. Taka sytuacja może powodować trudności dla obywateli Wspólnoty mieszkających w państwie trzecim. Mogą zaistnieć sytuacje, w których zastosowania nie mają żadne z przewidzianych w rozporządzeniu reguł ustalania właściwości sądów. W takich okolicznościach sądy Państw Członkowskich mogą stosować przepisy krajowe w sprawie międzynarodowej właściwości sądów. Jednak brak harmonizacji tych przepisów może prowadzić do sytuacji, w których żaden z sądów na terytorium Unii Europejskiej lub poza nim nie jest właściwy dla udzielenia rozwodu parze małżonków będącej obywatelami wspólnoty różnych narodowości, którzy mieszkają w państwie trzecim. Ponadto w przypadku orzeczenia rozwodu w państwie trzecim para może mieć poważne trudności z uzyskaniem uznania rozwodu w Państwach Członkowskich, z których pochodzą małżonkowie.

Przykład 4: Para niemiecko-holenderska mieszkająca w państwie trzecim Para niemiecko-holenderska od wielu lat mieszka w państwie trzecim. Ich pożycie ulega rozkładowi i żona-Niemka chciałaby się rozwieść, najlepiej przed sądem niemieckim. Nie może jednak wystąpić o rozwód w Niemczech lub w innym Państwie Członkowskim. Żadna z reguł ustalania właściwości sądów, określonych w nowym II rozporządzeniu brukselskim, nie ma zastosowania, ponieważ Państwo Członkowskie nie jest miejscem stałego pobytu małżonków, którzy nie mają takiego samego obywatelstwa. W takich okolicznościach sądy Państw Członkowskich mogą stosować krajowe zasady ustalania właściwości sądów. Żona-Niemka nie może jednak wystąpić o rozwód w Niemczech zgodnie z niemieckimi zasadami właściwości sądów, ponieważ maż-Holender może być pozwany w Niemczech wyłącznie zgodnie z zasadami właściwości sądów określonymi w art. 6 rozporządzenia, który zapewnia pewną ochronę pozwanym. Nie może też wystąpić o rozwód w Niderlandach, ponieważ prawo holenderskie nie przewiduje w takich okolicznościach właściwości sądów krajowych. W związku z powyższym żona-Niemka nie może wystąpić o rozwód w żadnym Państwie Członkowskim. Jej jedyną nadzieją jest to, że właściwe do rozpatrzenia sprawy będą sądy państwa trzeciego. Nawet w takiej sytuacji mogą być trudności z uznaniem w Niemczech rozwodu orzeczonego w państwie trzecim. |

2.5. Groźba „pędu do sądu”

Reguła „lis pendens” (zob. pkt 3.6.3 dokumentu roboczego w załączeniu) może skłonić małżonka(ę) do wystąpienia o rozwód zanim uczyni to współmałżonek, aby zapobiec nabyciu właściwości przez sądy innego Państwa Członkowskiego („pęd do sądu”). Może to prowadzić do sytuacji, kiedy powód występuje o rozwód w określonym Państwie Członkowskim, aby osiągnąć określony rezultat, np. obejść stosowanie przepisów określonego prawa rozwodowego. Zjawisko „pędu do sądu” może mieć ujemne konsekwencje dla pozwanego, jeżeli skutkuje właściwością prawa, z którym dana osoba nie posiada bliskiego związku i które nie uwzględnia interesu danej osoby. Tego typu ryzyko może zilustrować następujący przykład:

Przykład 5: Mąż-Polak wyjeżdża do pracy do Finlandii Polskie małżeństwo z 20-letnim stażem mieszka w Polsce z dziećmi. Mąż otrzymuje ofertę interesującej pracy w Finlandii na dwa lata. Para uzgadnia, że mąż przyjmie ofertę, a żona zostanie w Polsce. Po upływie roku mąż mówi żonie, że chce rozwodu, mając świadomość, że zgodnie z polskim prawem postępowanie rozwodowe jest długotrwałe i sąd musi stwierdzić całkowity rozkład związku małżeńskiego. Zgodnie z nowym II rozporządzeniem brukselskim właściwość należy do sądów fińskich, ponieważ mąż przebywał w Finlandii przez okres dłuższy niż rok. Sądy fińskie stosują w postępowaniu rozwodowym prawo fińskie zgodnie z zasadą „lex fori”. W rezultacie mąż-Polak może uzyskać rozwód po 6-miesięcznym okresie rozpatrzenia, pomimo sprzeciwu żony. Ponieważ mąż chce uzyskać rozwód jak najszybciej, bezzwłocznie kieruje sprawę do sądu fińskiego, który orzeka rozwód po upływie 6 miesięcy pomimo silnego sprzeciwu żony. |

Pytanie 1: Czy oprócz wymienionych powyżej znane są Państwu inne problemy, które mogą wyniknąć w kontekście „międzynarodowych” rozwodów? |

3. MOżLIWE ROZWIąZANIA W PRZYSZłOśCI

3.1. Status quo

Jednym z możliwych rozwiązań jest pozostawienie sytuacji bez zmian i niewprowadzanie zmian ustawodawczych. Można argumentować, że przedstawione problemy nie są na tyle poważne lub nie występują na tyle często, aby konieczne było działanie Wspólnoty.

3.2. Harmonizacja przepisów prawa kolizyjnego

Innym sposobem rozwiązania problemu może być wprowadzenie zharmonizowanych przepisów prawa kolizyjnego, opartych na zbiorze ujednoliconych czynników wiążących. Zaletą takiego rozwiązania byłoby zapewnienie pewności prawa (przykład 1). W zależności od treści zharmonizowanych przepisów rozwiązanie to mogłoby także zwiększyć autonomię stron (przykład 2) i przyczynić się do przyjęcia rozwiązań zadowalających dla obywateli (przykład 3). Mogłoby też, przynajmniej częściowo, ograniczyć „pęd do sądu” (przykład 5), ponieważ sąd właściwy stosowałby prawo rozwodowe wyznaczone na podstawie wspólnych reguł.

Czynniki wiążące powinny być starannie rozpatrzone w celu zapewnienia pewności i przewidywalności prawa, przy jednoczesnym zapewnieniu pewnej elastyczności. Celem byłoby zapewnienie, aby rozwód podlegał porządkowi prawnemu, z którym posiada najbliższy związek. Można przewidzieć szereg czynników wiążących, które są powszechnie stosowane w instrumentach międzynarodowych oraz w krajowych przepisach prawa kolizyjnego, takich jak ostatnie wspólne miejsce stałego pobytu, takie samo obywatelstwo małżonków, ostatnie wspólne obywatelstwo, jeżeli zachowuje je jeden z małżonków, lub zasada „lex fori”.

Pytanie 2: Czy jesteś za harmonizacją przepisów prawa kolizyjnego? Jakie argumenty przemawiają za i przeciwko takiemu rozwiązaniu? Pytanie 3: Jakie byłyby najwłaściwsze czynniki wiążące? Pytanie 4: Czy harmonizacja przepisów powinna ograniczać się do rozwodów, czy też powinna dotyczyć także prawnej separacji i unieważnienia małżeństwa? Pytanie 5: Czy zharmonizowane przepisy powinny zawierać klauzulę polityki publicznej, pozwalającą sądowi na odmowę stosowania prawa państwa obcego w niektórych okolicznościach? |

3.3. Zapewnienie małżonkom możliwości wyboru prawa właściwego

Inna możliwość to wprowadzenie ograniczonej możliwości wyboru przez małżonków prawa właściwego do postępowania rozwodowego. Możliwość wyboru prawa właściwego zapewniałaby małżonkom zwiększoną pewność i przewidywalność prawa, w szczególności przy rozwodach za obopólną zgodą. Pewna autonomia stron zapewniłaby również uelastycznienie istniejących przepisów, które z zasady przewidują tylko jedno możliwe rozwiązane. Wreszcie stanowiłoby to ułatwienie dostępu do sądów w niektórych sprawach. Takie rozwiązanie byłoby szczególnie użyteczne w przypadku zgody małżonków na rozwód, tak jak w przykładzie małżeństwa portugalsko-włoskiego (przykład 1) oraz małżeństwa Włochów mieszkających w Niemczech (przykład 2).

Zasada swobodnego wyboru jest coraz szerzej stosowana w konwencjach międzynarodowych w sprawie wyboru prawa w dziedzinie prawa o zobowiązaniach, a w mniejszym stopniu w prawie rodzinnym. Istnieją jednak wyjątki, takie jak ostatnio przyjęta belgijska ustawa w sprawie prawa prywatnego międzynarodowego, która umożliwia małżonkom wybór pomiędzy prawem obywatelstwa jednego z małżonków lub prawem belgijskim (tzn. „lex fori”).[6]

Pozostawienie stronom nieograniczonego wyboru mogłoby skutkować stosowaniem prawa „egzotycznego”, z którym strony posiadają niewielki lub żaden związek. W konsekwencji lepsze zdaje się ograniczenie wyboru do pewnych praw, z którymi małżonkowie posiadają bliski związek (np. na podstawie obywatelstwa jednego lub obydwu małżonków, ostatniego wspólnego miejsca stałego pobytu lub „lex fori”). Jednym z możliwych rozwiązań byłoby ograniczenie wyboru do prawa państwa miejsca procesu („lex fori”), aby zapewnić, że sądy nie będą zobowiązane do stosowania prawa zagranicznego.

Możliwości wyboru wymagają dalszego zbadania. Można nałożyć wymóg wyraźnego określenia wyboru, w formie pisemnej, z chwilą złożenia pozwu rozwodowego. Należy również rozważyć potrzebę specjalnych zabezpieczeń w celu ochrony małżonka przed niewłaściwym naciskiem ze strony współmałżonka w sprawie wyboru określonego prawa. Szczególne względy mogą być również konieczne, kiedy małżonkowie posiadają dzieci.

Wybór prawa przez strony w sposób oczywisty implikuje wybór prawa materialnego miejsca procesu rozwodowego, a nie przepisów prawa prywatnego międzynarodowego (wyłączenie tzw. „odesłania”). Odmienne rozwiązanie zagroziłoby celowi, jakim jest zagwarantowanie pewności prawa.

Pytanie 6: Czy strony powinny mieć możliwość wyboru prawa właściwego? Jakie argumenty przemawiają za i przeciwko takiemu rozwiązaniu? Pytanie 7: Czy wybór powinien być ograniczony do określonych praw? Jeżeli tak, to jakie należałoby przyjąć czynniki wiążące? Czy wybór powinien być ograniczony do prawa Państw Członkowskich? Czy wybór powinien być ograniczony do „lex fori”? Pytanie 8: Czy możliwość wyboru prawa właściwego powinna być ograniczona do rozwodów, czy też powinna dotyczyć także prawnej separacji i unieważnienia małżeństwa? Pytanie 9: Jakie powinny być właściwe wymogi formalne odnośnie uzgodnień stron w sprawie wyboru prawa? |

3.4. Zmiana reguł ustalania właściwości sądów wyszczególnionych w art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003

Wyszczególnione w art. 3 rozporządzenia Rady nr 2201/2003 reguły ustalania właściwości sądów zostały pierwotnie sformułowane w celu spełnienia wymogów obiektywnych oraz zapewnienia zgodności z interesem stron, dla uwzględnienia elastyczności potrzebnej do uwzględnienia mobilności i zaspokojenia indywidualnych potrzeb bez szkody dla pewności prawa.[7]

Można spierać się, że reguły ustalania właściwości sądów nie realizują tych celów w pełni. Brak ujednoliconych norm kolizyjnych oraz istnienie kilku różnych reguł ustalania właściwości sądów mogą prowadzić do stosowania praw, z którymi małżonkowie niekoniecznie posiadają najbliższy związek (przykład 5). Z drugiej strony w niektórych przypadkach reguły ustalania właściwości sądów mogą nie być wystarczająco elastyczne, aby spełnić indywidualne potrzeby konkretnych osób (przykład 3).

Jednym z możliwych rozwiązań mogłaby być zmiana reguł ustalania właściwości sądów. Niemniej jednak należy starannie rozważyć konsekwencje każdej takiej zmiany. W efekcie ograniczenie reguł ustalania właściwości sądów może mieć negatywny wpływ na elastyczność i dostęp do sądów, chyba że strony uzyskają możliwość wyboru sądu właściwego (zob. pkt 3.6 poniżej). Z drugiej strony dodanie nowych reguł ustalania właściwości sądów może dodatkowo zaostrzyć problem braku pewności prawa.

Pytanie 10: Czy z Państwa doświadczeń wynika, że istnienie kilku reguł ustalania właściwości sądów skutkuje „pędem do sądu”? Pytanie 11: Czy Państwa zdaniem potrzebna jest zmiana reguł ustalania właściwości sądów? Jeżeli tak, jakie rozwiązanie byłoby najlepsze? |

3.5. Zmiana zasady pozostałej właściwości sądów zawartej w art. 7 rozporządzenia nr 2201/2003

Inną kwestią jest to, czy potrzebna jest zmiana zasady pozostałej właściwości sądów (pozostałej jurysdykcji), zawartej w nowym II rozporządzeniu brukselskim. Obecne zasady mogą prowadzić do sytuacji, w której żaden sąd na terytorium Unii Europejskiej lub w istocie żaden sąd nie jest właściwy dla rozpatrzenia pozwu rozwodowego (przykład 4). W sytuacji, kiedy właściwość należy do sądu państwa trzeciego, orzeczenie rozwodowe nie jest uznawane na terytorium Unii Europejskiej zgodnie z nowym II rozporządzeniem brukselskim, a jedynie na mocy prawa krajowego lub obowiązujących traktatów międzynarodowych. Taka sytuacja może spowodować trudności, kiedy para usiłuje uzyskać uznanie rozwodu w państwach, z których pochodzą małżonkowie.

Pytanie 12: Czy Państwa zdaniem należy wzmocnić harmonizację zasad ustalania właściwości sądów i czy art. 7 rozporządzenia nr 2201/2003 należy skreślić lub przynajmniej ograniczyć do przypadków, które nie dotyczą obywateli UE? Jeżeli tak, to jak powinny brzmieć takie przepisy? |

3.6. Zapewnienie małżonkom możliwości wyboru sądu właściwego

Innym rozwiązaniem mogłoby być umożliwienie małżonkom uzgodnienia sądu właściwego do spraw rozwodowych („prorogacja właściwości sądów”). Umożliwienie stronom uzgodnienia sądu lub sądów określonego Państwa Członkowskiego właściwych w dotyczącym ich postępowaniu rozwodowym, mogłoby zwiększyć pewność i elastyczność prawa oraz stanowić szczególne udogodnienie w przypadkach rozwodów za obopólną zgodą.

Prorogacja właściwości sądów mogłaby również być użyteczna w sytuacjach, kiedy małżonkowie nie są w stanie uzyskać właściwości sądu Państwa Członkowskiego na mocy obecnych zasad ustalania właściwości sądów, ponieważ nie mają wspólnego obywatelstwa lub miejsca pobytu. Na przykład umożliwiłoby to szwedzko-fińskiej parze mieszkającej w Irlandii uzgodnienie, że właściwy w ich postępowaniu rozwodowym byłby sąd fiński lub szwedzki (przykład 3). Podobnie umożliwiłoby to parze niemiecko-irlandzkiej mieszkającej w państwie trzecim osiągnięcie porozumienia odnośnie właściwego sądu (przykład 4). Sąd wyznaczony przez strony stosowałby prawo określone zgodnie z przepisami prawa kolizyjnego kraju sądu.

Możliwość wyboru sądu właściwego istnieje w kilku instrumentach wspólnotowych. Prorogacja jest możliwa na mocy art. 23 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001. Podobnie art. 12 nowego II rozporządzenia brukselskiego przewiduje ograniczoną możliwość wyboru sądu właściwego w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej.

Prorogacja rozwodów mogłaby być ograniczona do sądów Państw Członkowskich, z którymi małżonkowie posiadają najbliższy związek, na przykład na mocy obywatelstwa lub miejsca pobytu jednego z małżonków albo ostatniego miejsca wspólnego stałego pobytu małżonków. Kiedy małżonkowie mają dzieci, należy zwrócić szczególną uwagę na spójność przepisów z regułą prorogacji w art. 12 nowego II rozporządzenia brukselskiego. Możliwości i terminy wyboru w sposób oczywisty wymagałyby dalszego zbadania.

Pytanie 13: Jakie argumenty przemawiają za i przeciwko wprowadzeniu możliwości prorogacji w sprawach rozwodowych? Pytanie 14: Czy prorogacja powinna być ograniczona do określonych jurysdykcji? Pytanie 15: Czy powinny istnieć formalne wymogi w odniesieniu do porozumienia stron w sprawie prorogacji? |

3.7. Wprowadzenie możliwości przeniesienia sprawy

Zgodnie z powyższymi wyjaśnieniami (pkt. 2.5) w pewnych okolicznościach małżonek(ka) może poczuć motywację do „pędu do sądu” przed współmałżonkiem. Zjawisko to może być wyjaśnione, przynajmniej częściowo, regułą „lis pendens” nowego II rozporządzenia brukselskiego, która została skrytykowana jako zbyt sztywna i stwarzająca motywacje dla małżonków, aby „uderzyć wcześniej”. Możliwym rozwiązaniem mogłoby być wprowadzenie możliwości przeniesienia sprawy rozwodowej, w wyjątkowych okolicznościach, do sądu innego Państwa Członkowskiego. Art. 15 nowego II rozporządzenia brukselskiego daje taką możliwość w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej.

Przeniesienie można by przewidzieć w wyjątkowych okolicznościach i z zachowaniem rygorystycznej zasady, że jeżeli małżonek(ka) wniesie pozew rozwodowy w jednym Państwie Członkowskim, ale pozwany zażąda przeniesienia sprawy do sądu innego Państwa Członkowskiego na podstawie tego, że małżeństwo mieszkało głównie w tym państwie. Dla zapewnienia pewności prawa „ośrodek ciężkości” małżeństwa można ustalić na postawie zamkniętej listy czynników wiążących, w tym na przykład ostatniego miejsca wspólnego pobytu stałego małżonków, jeżeli jeden z nich nadal tam przebywa, oraz wspólnego obywatelstwa małżonków.

Naturalnie możliwości realizacji ewentualnego mechanizmu transferowego wymagałyby doprecyzowania w celu zapewnienia w szczególności, aby nie powodowało to zbędnej zwłoki. Dodatkowe zabezpieczenia mogą być konieczne, kiedy postępowanie rozwodowe jest związane z postępowaniem dotyczącym odpowiedzialności rodzicielskiej, w celu zapewnienia spójności z art. 15 nowego II rozporządzenia brukselskiego.

Możliwość przeniesienia sprawy mogłaby stanowić rozwiązanie problemów, jakie mogą wyniknąć, kiedy jeden z małżonków jednostronnie wnosi o rozwód wbrew woli drugiego małżonka. Na przykład umożliwiłoby to żonie-Polce, o której mowa w przykładzie 5, zwrócenie się do sądu fińskiego o przeniesienie sprawy do sądu polskiego na podstawie tego, że oboje z małżonków są obywatelami polskimi i Polska jest ostatnim miejscem ich wspólnego pobytu stałego – „ośrodek ciężkości” małżeństwa znajdował się w Polsce.

Pytanie 16: Czy powinna istnieć możliwość złożenia wniosku o przeniesienie sprawy do sądu w innym Państwie Członkowskim? Jakie argumenty przemawiają za, a jakie przeciw takiemu rozwiązaniu? Pytanie 17: Jakie czynniki wiążące należy ustalić w celu przeniesienia sprawy do innego Państwa Członkowskiego? Pytanie 18: Jakie zabezpieczenia byłyby konieczne, aby zapewnić pewność prawa i uniknąć zbędnej zwłoki? |

3.8. Połączenie różnych rozwiązań

Koncepcje opisane powyżej stanowią przykłady różnych rozwiązań w przyszłości. Niemniej jednak żadna z tych koncepcji nie może sama rozwiązać wszystkich problemów opisanych w rozdziale 2. Dlatego należy zastanowić się nad połączeniem różnych rozwiązań.

Tak jak w przykładzie, małżonkowie mogliby mieć możliwość wyboru sądu właściwego na podstawie obywatelstwa jednego z małżonków lub ich ostatniego miejsca stałego pobytu. Ponadto małżonkowie mogliby mieć możliwość wyboru prawa właściwego, przynajmniej przez zastosowanie „lex fori”. Takie połączenie mogłoby rozwiązać problemy opisane w przykładach 1-4 i być szczególnie użyteczne w przypadku rozwodów za obopólną zgodą. Rozwiązanie problemów, jakie mogą wyniknąć, kiedy tylko jeden z małżonków chce rozwodu (przykład 5), można by zapewnić przez wprowadzenie możliwości przeniesienia sprawy do innego Państwa Członkowskiego.

Pytanie 19: Jakie połączenie rozwiązań stanowiłoby – Państwa zdaniem – najlepsze rozwiązanie opisanych problemów? Pytanie 20: Sugestie dotyczące innego rozwiązania problemów opisanych w rozdziale 2? |

[1] Rozporządzenie Rady (WE) nr 1347/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za dzieci obojga małżonków, Dz.U. L160 z 30.6.2000, str. 19.

[2] Rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, Dz.U. L 338 z 23.12.2003, str. 1.

[3] Dz.U. C19 z 23.01,1999, str. 1.

[4] Program Haski: wzmocnienie wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w Unii Europejskiej, uchwalony przez Radę Europejską w dniach 4-5 listopada 2004 r.

[5] Źródło: Statistisches Bundesamt. Deutschland.

[6] Art. 55 ust. 2 « Loi portant le Code de droit international privé » z dnia 16 lipca 2004 r., opublikowany 27.7.2004 r.

[7] Pkt 27 sprawozdania wyjaśniającego dotyczącego Konwencji z dnia 28 maja 1998 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich (na której oparte jest II rozporządzenie brukselskie), Dz.U. C 221 z 16.7.1998, str. 27.