KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Strategia rozszerzenia i najważniejsze wyzwania w latach 2014–2015 /* COM/2014/0700 final */





Stworzenie podstaw wiarygodności I. Strategia rozszerzenia – osiągnięcia i wyzwania W ciągu ostatnich pięciu lat Komisja zwiększyła wiarygodność polityki rozszerzenia i wzmocniła jej transformacyjny potencjał dzięki skupieniu się na realizacji podstawowych reform na wczesnym etapie procesu rozszerzenia. Komisja położyła szczególny nacisk na trzy filary. Są to praworządność, zarządzanie gospodarcze i reforma administracji publicznej. W swoim komunikacie w sprawie strategii rozszerzenia z 2012 r.[1] Komisja wprowadziła nowe podejście do praworządności. W komunikacie z 2013 r.[2] przedstawiła ramy na rzecz wzmocnienia zarządzania gospodarczego w oparciu o doświadczenia europejskiego semestru. W tym roku Komisja proponuje nowe sposoby wspierania reform administracji publicznej w państwach objętych procesem rozszerzenia. Wspomniane trzy filary są ze sobą powiązane i postępy w odnośnych dziedzinach będą miały kluczowe znaczenie dla określenia pełnej gotowości państw do członkostwa w UE. Polityka rozszerzenia UE przyczynia się do wzajemnych korzyści wynikających z pokoju, bezpieczeństwa i dobrobytu w Europie. Wspiera polityczną i gospodarczą siłę UE. Ma również ogromny wpływ na transformację państw ubiegających się o członkostwo. Dobrze przygotowany proces akcesyjny gwarantuje, że rozszerzenie nie odbywa się kosztem skuteczności Unii. Majowa, dziesiąta rocznica przystąpienia dziesięciu nowych państw członkowskich w 2004 r. stanowi przypomnienie o osiągniętych postępach. Wraz z rozszerzeniem Unii Europejskiej zwiększają się możliwości europejskich przedsiębiorstw, inwestorów na rynkach finansowych, konsumentów, turystów, uczniów i studentów oraz właścicieli nieruchomości. Rozszerzenie przyniosło korzyści zarówno nowym członkom UE, jak i dotychczasowym państwom członkowskim. Rozwinął się handel i wzrosły inwestycje. Dzięki szerszemu stosowaniu unijnych standardów w zakresie ochrony środowiska, ochrony konsumentów i innych poprawiła się jakość życia obywateli. Dla krajów Bałkanów Zachodnich wyraźna perspektywa członkostwa w UE, poparta przez państwa członkowskie, jest kluczowym czynnikiem stabilizującym. Sprzyja ona postępom na drodze do spełnienia niezbędnych warunków, w tym warunków procesu stabilizacji i stowarzyszenia. Zasadnicze znaczenie mają stosunki dobrosąsiedzkie oraz współpraca regionalna obejmująca wszystkie strony. W ciągu ostatniego roku poczyniono postępy w tym zakresie, jednak niektóre kwestie wciąż pozostają otwarte. Stałe wysiłki na rzecz rozwiązania dwustronnych kwestii między krajami objętymi procesem rozszerzenia oraz miedzy nimi i państwami członkowskimi, w tym, w stosownych przypadkach, pod auspicjami ONZ, oraz przezwyciężenie spuścizny przeszłości mają kluczowe znaczenie z uwagi na historię tego regionu jeszcze tak niedawno targanego konfliktami. Proces akcesyjny jest rygorystyczny, opiera się na wymagających, ale sprawiedliwych warunkach, ustalonych kryteriach i zasadzie osiągnięć własnych. Ma to decydujące znaczenie dla wiarygodności polityki rozszerzenia, dla tworzenia zachęt dla państw do prowadzenia daleko idących reform oraz dla zapewnienia poparcia społecznego w UE. Ze swej strony państwa członkowskie wraz z instytucjami UE powinny prowadzić rzeczową debatę na temat politycznych, gospodarczych i społecznych skutków polityki rozszerzenia. *** Obecny program rozszerzenia obejmuje kraje Bałkanów Zachodnich, Turcję i Islandię. Ten rok był bardzo ważny dla kilku krajów Bałkanów Zachodnich: Czarnogóra poczyniła kolejne kroki w negocjacjach akcesyjnych. Otwarto dwanaście rozdziałów. Zaczęto wdrażać reformy w zakresie praworządności. Obecnie potrzebne są konkretne rezultaty, które będą miały kluczowe znaczenie w ustalaniu ogólnego tempa prowadzonych negocjacji. Rozpoczęcie negocjacji w sprawie przystąpienia stanowi przełomowy moment w stosunkach UE z Serbią. Serbia musi teraz osiągnąć wyznaczone priorytety w zakresie reform w sposób zapewniający trwałe rezultaty, tempo negocjacji będzie bowiem zależało od postępów w kluczowych obszarach, zwłaszcza w zakresie praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem*. Dialog między Belgradem a Prisztiną potrzebuje nowego impulsu koniecznego do rozwiązania najważniejszych nierozstrzygniętych kwestii i przejścia do nowego etapu normalizacji stosunków. W czerwcu tego roku Albania otrzymała status kraju kandydującego w uznaniu dla jej wysiłków na rzecz reform i postępów w spełnianiu wymaganych warunków. Kraj ten musi wykorzystać tempo reform oraz je wzmocnić. Powinien również skoncentrować swoje wysiłki na pokonywaniu wyzwań związanych z integracją z UE w zrównoważony i sprzyjający włączeniu sposób. Zarówno rząd, jak i opozycja muszą dopilnować, by debata polityczna toczyła się przede wszystkim w parlamencie. Parafowanie w lipcu tego roku układu o stabilizacji i stowarzyszeniu z Kosowem było kamieniem milowym w stosunkach między tym krajem a UE. Kosowo musi teraz wykazać postępy w zakresie kluczowych reform, szczególnie w zakresie praworządności. Proces przystąpienia do UE byłej jugosłowiańskiej republiki Macedonii znajduje się w martwym punkcie. Konieczne jest podjęcie działań w celu odwrócenia ostatnich negatywnych tendencji, w szczególności w odniesieniu do wolności wypowiedzi, wolności mediów oraz niezależności sądownictwa. Istnieje pilna potrzeba rozwiązania kwestii nazwy, w drodze negocjacji i wzajemnego konsensusu. Rząd i opozycja powinny podjąć kroki w celu przywrócenia dialogu politycznego w parlamencie. Bośnia i Hercegowina nadal znajdują się w martwym punkcie procesu integracyjnego. Ważne jest, aby po wyborach kraj ten był zdolny przemawiać jednym głosem, podjąć pilne reformy społeczno-gospodarcze i osiągać postępy w integracji europejskiej. Turcja nadal realizowała pewne reformy, do których się zobowiązała, np. w 2013 r. wdrożyła pakiet na rzecz demokratyzacji. Podjęła również pewne działania w kierunku rozwiązania kwestii kurdyjskiej. Istnieją jednak podstawy do poważnych obaw o niezawisłość sędziów oraz ochronę podstawowych wolności. Aktywne i wiarygodne negocjacje akcesyjne stanowią najbardziej odpowiednie ramy dla wykorzystania pełnego potencjału stosunków między UE a Turcją. Otwarcie negocjacji w sprawie ważnych rozdziałów dotyczących praworządności i praw podstawowych zapewni plan działania na rzecz reform w tych kluczowych obszarach. W wyniku decyzji rządu Islandii negocjacje w sprawie przystąpienia tego kraju do UE zostały zawieszone w maju 2013 r. *** Komisja stoi na stanowisku, że w pierwszym rzędzie należy zająć się kwestiami zasadniczymi. Zgodnie z tym podejściem reformy w zakresie praworządności, praw podstawowych, zarządzania gospodarczego, poprawy konkurencyjności gospodarki oraz wzmocnienia instytucji demokratycznych traktowane są priorytetowo. Dotyczy to również administracji publicznej, która w większości krajów objętych procesem rozszerzenia jest słaba i bardzo upolityczniona, ma ograniczone zdolności administracyjne, a jej działania są nieprzejrzyste. Wzmocnienie funkcjonowania instytucji demokratycznych wymaga również rzetelnych procesów wyborczych oraz należytego funkcjonowania parlamentów, w tym konstruktywnego i trwałego dialogu między wszystkimi partiami politycznymi. Potrzebne są dalsze działania na rzecz zapewnienia sprzyjających warunków dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Silne społeczeństwo obywatelskie wzmacnia odpowiedzialność polityczną oraz sprzyja lepszemu zrozumieniu reform związanych z przystąpieniem do UE. W części II niniejszego komunikatu położono nacisk na główne wyzwania i przegląd postępów w zakresie reform dotyczących administracji publicznej, zarządzania gospodarczego i konkurencyjności, jak również praworządności i praw podstawowych. W części III podsumowano kwestie regionalne i dwustronne, zwłaszcza na Bałkanach Zachodnich. W części IV przedstawiono wnioski i zalecenia w odniesieniu do zagadnień horyzontalnych oraz zagadnień dotyczących poszczególnych krajów. Aby stymulować reformy we wszystkich powyższych dziedzinach, Komisja zamierza w pełni wykorzystać istniejące mechanizmy i fora: struktury układów o stabilizacji i stowarzyszeniu (SAA), negocjacje akcesyjne lub prowadzone przez Komisję ukierunkowane inicjatywy dotyczące konkretnych krajów, takie jak dialog na wysokim szczeblu lub usystematyzowany dialog na temat praworządności. Inicjatywy te zostały rozszerzone dzięki rozpoczęciu z Albanią w listopadzie 2013 r. dialogu na wysokim szczeblu w sprawie kluczowych priorytetów. W odniesieniu do reformy administracji publicznej Komisja wraz krajami objętymi procesem rozszerzenia wprowadza bardziej usystematyzowany dialog i tworzy „grupy specjalne”. W 2014 r. uruchomiono nowy Instrument Pomocy Przedakcesyjnej (IPA II). W ramach IPA II UE zapewni 11,7 mld EUR na lata 2014–2020 w celu wsparcia przygotowań akcesyjnych krajów objętych procesem rozszerzenia oraz współpracy regionalnej i transgranicznej. IPA II zwiększa nacisk na priorytetowe kwestie związane z przystąpieniem do UE w dziedzinie demokracji i praworządności, jak również konkurencyjności i wzrostu gospodarczego. Wprowadza również podejście sektorowe, zachęty do osiągania wyników, zwiększone wsparcie budżetowe i uszeregowanie projektów pod względem ich ważności. Duże inwestycje wzdłuż głównych korytarzy infrastruktury wymagają skoordynowanego podejścia. Wzmacniana jest koordynacja z międzynarodowymi instytucjami finansowymi. Za pomocą ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich nadal wspierane będą inwestycje stymulujące zatrudnienie i wzrost gospodarczy oraz wspierające połączenia w regionie. Trzy strategiczne korzyści rozszerzenia 1) Europa jest bezpieczniejsza. Za pomocą procesu akcesyjnego UE działa na rzecz demokracji i podstawowych swobód, a także umacnia rządy prawa w państwach dążących do przystąpienia, zmniejszając wpływ przestępczości transgranicznej. Obecna polityka rozszerzenia umacnia pokój i stabilność na Bałkanach Zachodnich oraz wspiera proces odbudowy i pojednania po wojnach lat 90. ubiegłego wieku. 2) Jakość życia poprawia się dzięki integracji i współpracy w dziedzinach takich jak energia, transport, praworządność, migracja, bezpieczeństwo żywności, ochrona konsumentów, ochrona środowiska i zmiana klimatu. Dzięki rozszerzeniu mamy pewność, że wysokie normy obowiązujące we wspólnocie będą stosowane także poza jej granicami, co zmniejsza ryzyko, że obywatele UE będą mieli do czynienia np. z zanieczyszczeniami pochodzącymi z innych państw. 3) Wiedzie nam się lepiej. Większa Europa to Europa silniejsza. W 2012 r. unijne PKB wyniosło 23 % światowego PKB, czyli 13 bln EUR. Rozszerzenie przyniosło korzyści zarówno nowym członkom UE, jak i dotychczasowym państwom członkowskim. Wraz z rozszerzeniem UE zwiększają się możliwości europejskich przedsiębiorstw, inwestorów, konsumentów, turystów, uczniów i studentów oraz właścicieli nieruchomości. Większy jednolity rynek jest bardziej atrakcyjny dla inwestorów: od rozszerzenia w 2004 r. bezpośrednie inwestycje państw trzecich w UE wyrażone jako odsetek PKB wzrosły dwukrotnie (z 15,2 % PKB w 2004 r. do 30,5 % PKB w 2012 r.). *** II. Kwestie zasadnicze: konsolidacja reform i zwiększenie wiarygodności W tej części komunikatu wskazano główne wyzwania i przedstawiono przegląd postępów w zakresie reform dotyczących administracji publicznej, zarządzania gospodarczego i konkurencyjności, jak również praworządności i praw podstawowych. Wskazano nowe pomysły sprzyjające zwiększeniu nacisku na reformy administracji publicznej oraz doprecyzowano podejście do zarządzania gospodarczego. W ubiegłorocznym komunikacie szczególny nacisk został położony na sposób, w jaki za pomocą funduszy przedakcesyjnych wspiera się powszechny proces reform. W tym roku szczególną uwagę zwraca się na określone praktyki stosowane w powyższych dziedzinach w krajach objętych procesem rozszerzenia, mogące służyć za źródło inspiracji dla reform w innych krajach. a) Reforma administracji publicznej Reforma administracji publicznej jest jednym z filarów rozszerzenia, obok kwestii takich jak praworządność i zarządzanie gospodarcze. Wszystkie trzy filary są ze sobą ściśle powiązane: obejmują kwestie zasadnicze dla powodzenia reform politycznych i gospodarczych oraz tworzą podstawy dla wdrożenia unijnych zasad i standardów. Demokratyczne rządy wymagają sprawnie funkcjonującej administracji publicznej. Ma ona ponadto bezpośredni wpływ na zdolność rządzących do zapewnienia usług publicznych oraz wspierania konkurencyjności i wzrostu gospodarczego. Reforma administracji publicznej ma na celu zwiększenie przejrzystości, rozliczalności i skuteczności. Pozwala również w większym stopniu skupić się na potrzebach obywateli i przedsiębiorstw. Odpowiednie zarządzanie zasobami ludzkimi, lepsze planowanie polityki, większa koordynacja i rozwój, rzetelne procedury administracyjne oraz sprawniejsze zarządzanie finansami publicznymi, w tym zarządzanie dochodami i ich pobór, mają zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania państwa i wdrażania reform koniecznych do integracji z UE. Kraje objęte procesem rozszerzenia muszą zwiększyć wysiłki na rzecz poprawy swojej administracji publicznej na wszystkich szczeblach w oparciu o strategie krajowe. Mając na względzie wyzwania, przed jakimi stoją te kraje, w ramach procesu akcesyjnego Komisja zwiększa swoje wsparcie na rzecz tworzenia koniecznych struktur i zdolności administracyjnych. Prace Komisji podejmowane wraz z krajami objętymi procesem rozszerzenia dotyczące reformy administracji publicznej będą zorganizowane wokół niżej przedstawionych kluczowych kwestii. Kwestie kluczowe dla reformy administracji publicznej 1. Ramy strategiczne reformy administracji publicznej – punkt ten obejmuje zaangażowanie polityczne w proces reform, w tym przywództwo polityczne, koordynację techniczną i monitorowanie realizacji. 2. Opracowanie i koordynacja polityki – kwestia ta obejmuje odpowiednią koordynację w rządzie centralnym, koordynację międzyresortową, opracowanie strategii politycznej i analizę finansową. 3. Służby publiczne i zarządzenie zasobami ludzkimi – punkt ten obejmuje organizację i funkcjonowanie służb publicznych, w tym ich odpolitycznienie, rekrutację i awansowanie personelu na podstawie merytorycznych kryteriów, szkolenia i profesjonalizację. 4. Rozliczalność – kwestia ta obejmuje przejrzystość administracji, w tym dostęp do informacji oraz możliwość korzystania ze środków administracyjnych i prawnych. 5. Świadczenie usług – dotyczy poprawy usług na rzecz obywateli i przedsiębiorstw, w tym lepszych procedur administracyjnych i usług administracji elektronicznej. 6. Zarządzanie finansami publicznymi – kwestia ta obejmuje zaangażowanie na rzecz bardziej kompleksowego podejścia do usprawnienia zarządzania finansami publicznymi oraz ogólnej procedury budżetowej poprzez przygotowanie i wdrożenie wieloletnich programów zarządzania finansami publicznymi oraz poprzez dialog z Komisją i międzynarodowymi instytucjami finansowymi. Wiarygodny i odpowiedni program zarządzania finansami publicznymi ma również kluczowe znaczenie dla sektorowego wsparcia budżetowego w ramach IPA. Komisja chce, żeby proces rozszerzenia w większym stopniu uwzględniał kwestię reformy administracji publicznej. W krajach Bałkanów Zachodnich tworzy się grupy specjalne ds. reformy administracji publicznej, na wzór podkomitetów układu stabilizacji i stowarzyszenia. W przypadku Albanii, Kosowa, byłej jugosłowiańskiej republiki Macedonii i Czarnogóry posiedzenia takich grup już się odbyły. W przypadku Serbii pierwsze spotkanie grupy specjalnej odbędzie się w październiku. Grupy te staną się główną platformą umożliwiającą kontynuację prac dotyczących reformy administracyjnej skoncentrowanych wokół opisanych wyżej kluczowych zagadnień. Wyniki ich działań wniosą wkład w prace rady i komisji powołanych w ramach układu o stabilizacji i stowarzyszeniu w postaci bardziej uporządkowanej dyskusji politycznej na temat kluczowych kwestii przedmiotowej reformy. Mimo że w ramach dorobku prawnego nie istnieje odrębny rozdział dotyczący administracji publicznej jako takiej, negocjacje akcesyjne należy wykorzystywać do zachęcania do niezbędnych reform również w tej dziedzinie. Kluczowe kwestie należy omówić w ramach odpowiednich rozdziałów – w szczególności takich jak zamówienia publiczne, kontrola finansowa, wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe, opodatkowanie oraz polityka gospodarcza i pieniężna – oraz w kontekście konferencji międzyrządowych, w przypadku gdy jest to istotne dla wdrożenia unijnego dorobku prawnego. Niezbędna będzie koordynacja działań z międzynarodowymi instytucjami finansowymi, zwłaszcza w dziedzinie zarządzania finansami publicznymi. Komisja nadal wspiera Regionalną Szkołę Administracji Publicznej, która odgrywa ważną rolę w regionie w zakresie wymiany doświadczeń dotyczących reformy administracji publicznej, jak również w odniesieniu do procesu integracji z UE. Zwiększenie zdolności instytucjonalnych administracji publicznej w Kosowie W celu wzmocnienia zdolności w zakresie kwalifikacji zawodowych i zdolności instytucjonalnych administracji publicznej Kosowo wprowadziło program dla młodych specjalistów. Program ten zapewnia stypendia dla najlepszych studentów, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb w zakresie integracji europejskiej. Stypendia umożliwiają udział w specjalnym programie studiów magisterskich w Kosowie oraz oferują możliwość studiowania w UE. Około 80 % absolwentów wspieranych w ramach tego programu zostało zatrudnionych przez władze Kosowa. Przynosi to korzyści nie tylko Ministerstwu Integracji Europejskiej, lecz także innym resortom i instytucjom, które będą odpowiedzialne za wdrażanie zobowiązań wynikających z przyszłego układu o stabilizacji i stowarzyszeniu. b) Zarządzanie gospodarcze i konkurencyjność Komisja zwiększa swoje wsparcie na rzecz poprawy zarządzania gospodarczego i konkurencyjności w krajach objętych procesem rozszerzenia. Działania te mają kluczowe znaczenie w kontekście obaw obywateli związanych z utrzymującą się trudną sytuacją gospodarczą, której towarzyszą wysokie bezrobocie oraz niski poziom inwestycji. To nowe podejście jest szczególnie istotne w odniesieniu do Bałkanów Zachodnich, ponieważ żadnego z krajów tego regionu nie można uznać za sprawną gospodarkę rynkową. Będzie się ono opierać na doświadczeniach państw członkowskich UE zgromadzonych w ramach europejskiego okresu oceny. Zwiększony zostanie nacisk na reformy strukturalne o charakterze sektorowym. Kraje objęte procesem rozszerzenia zostaną poproszone o przedstawienie krajowych programów reform gospodarczych. Ze swojej strony UE będzie udzielać więcej wskazówek co do priorytetów reform oraz zapewni lepsze ukierunkowanie środków z IPA. Poprawa zarządzania gospodarczego w krajach objętych procesem rozszerzenia ma również znaczenie dla utrzymania w Unii Europejskiej poparcia dla procesu rozszerzenia. Gospodarki wszystkich krajów Bałkanów Zachodnich borykają się z poważnymi problemami gospodarczymi, wysoką stopą bezrobocia i niskim poziomem inwestycji zagranicznych. We wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia utrzymują się poważne wyzwania w zakresie reform gospodarczych, konkurencyjności, tworzenia miejsc pracy i konsolidacji budżetowej. Uchybienia w zakresie praworządności i zarządzania finansami publicznymi zwiększają ryzyko korupcji, co niekorzystnie wpływa na inwestycje. Do chwili obecnej żaden z omawianych krajów nie opracował kompleksowego i przekonującego krajowego programu reform. Sytuacja makroekonomiczna w krajach objętych procesem rozszerzenia Þ Obraz transformacji społeczno-gospodarczej w krajach objętych procesem rozszerzenia jest bardzo zróżnicowany. Wszystkie te kraje zachowały w dużej mierze stabilność makroekonomiczną, jednak w wielu z nich znacznie wzrosły zagrożenia fiskalne. Nadal obserwuje się skromne ożywienie gospodarcze. Według ostatnich prognoz Komisji w 2014 r. wzrost gospodarczy w objętych procesem rozszerzenia krajach Bałkanów Zachodnich powinien wynieść średnio 1,6 %. Ożywienie gospodarcze nie przełożyło się na więcej miejsc pracy. Bezrobocie pozostaje na wysokim poziomie, szczególnie wśród młodzieży, i obecnie sięga średnio 21 % w krajach Bałkanów Zachodnich. Jest jednak znacznie wyższe w Bośni i Hercegowinie, byłej jugosłowiańskiej republice Macedonii oraz w Kosowie. Wskaźnik ubóstwa utrzymuje się na wysokim poziomie. Þ UE jest głównym partnerem handlowym krajów Bałkanów Zachodnich: około 60 % towarów wywożonych z tego regionu trafia na rynek unijny. UE jest również zdecydowanie największym źródłem bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Þ W 2013 r. Turcja odnotowała wskaźnik wzrostu na poziomie 4 %, a jego wartość w roku 2014 szacuje się na poziomie 2,6 %. Lira turecka osłabła i deficyt na rachunku obrotów bieżących wzrósł w 2013 r. do prawie 8 % PKB. Ostatnie wyniki gospodarcze Turcji wskazują zarówno na jej duży potencjał, jak i ciągłe zaburzenia równowagi gospodarczej. UE pozostaje głównym partnerem handlowym Turcji – ponad 40 % wywozu z tego kraju trafia do UE. Turcja stała się bazą inwestycyjną dla europejskich przedsiębiorców i coraz bardziej integruje się z unijnym łańcuchem dostaw i produkcji. Około 70 % bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Turcji pochodzi z UE. Główne wskaźniki ekonomiczne || PKB na mieszkańca w SSN (% UE) || Wzrost PKB (%) || Inflacja (%) || Bezrobocie (%) || Wskaźnik zatrudnienia, osoby w wieku 20–64 lat (%) || Współczynnik aktywności zawodowej, osoby w wieku 20–64 lat (%) || Wywóz (towary i usługi, % PKB) || Dług publiczny (% PKB) || Deficyt publiczny (% PKB) Albania || 30 || 1,4 || 1,9 || 15,6 || 57,2 || 68,0 || 40,2 || 62,0* || -3,4* Bośnia i Hercegowina || 29 || 2,5 || -0,2 || 27,5 || nie dotyczy || nie dotyczy || 30,0 || nie dotyczy || -2,2 była jugosłowiańska republika Macedonii || 35 || 2,9 || 2,8 || 29,0 || 50,3 || 70,4 || 53,9 || 36,0 || -4,1 Kosowo || nie dotyczy || 3,4 || 1,8 || 30,0 || nie dotyczy || nie dotyczy || 17,4 || nie dotyczy || nie dotyczy Czarnogóra || 42 || -2,5* || 1,8 || 19,5 || 52,6 || 65,1 || 44,1* || 58,0 || -2,3 Serbia || 36 || 2,5 || 7,8 || 22,1 || 51,2 || 66,0 || 44,7 || 63,2 || -5,0 Turcja || 55 || 4,0 || 7,5 || 8,8 || 53,4 || 58,4 || 25,7 || 36,2* || -0,3* Źródło: dane Eurostatu. Rok odniesienia 2013, z wyjątkiem (*), gdzie rokiem odniesienia był 2012. Ø Poprawa zarządzania gospodarczego W strategii rozszerzenia na lata 2013–2014 zaproponowano nowe podejście, aby pomóc krajom objętym procesem rozszerzenia w rozwiązaniu zasadniczych kwestii gospodarczych i spełnieniu kryteriów gospodarczych. Nowe podejście oznacza zmiany w dialogu i poprawę sprawozdawczości, aby zapewnić bardziej przejrzyste wytyczne dotyczące reform niezbędnych do wspierania długoterminowego wzrostu gospodarczego i konkurencyjności. Kluczowe wyzwania gospodarcze na Bałkanach Zachodnich Þ Wzmocnienie konsolidacji budżetowej poprzez redukcję deficytu budżetowego i przeprowadzenie wiarygodnej reformy sektora publicznego, w tym reformy administracji publicznej i systemów emerytalnych. Þ Poprawa zarządzania finansami publicznymi, obejmująca kwestie takie jak zarządzanie dochodami i ich pobór, planowanie i wykonanie budżetu, rachunkowość i sprawozdawczość, a także nadzór zewnętrzny. Þ Rozwiązanie problemu znacznych obciążeń wynikających z kredytów zagrożonych. Þ Restrukturyzacja spółek będących własnością państwa oraz poprawa zarządzania tymi spółkami Þ Poprawa otoczenia biznesowego, m.in. w zakresie gospodarki cyfrowej, oraz wspieranie rozwoju sektora prywatnego, zmniejszenie obciążeń parafiskalnych, uproszczenie regulacji i zwiększenie inwestycji w badania. Þ Poprawa jakości sieci energetycznych i transportowych oraz zwiększenie ilości połączeń. Þ Ustanowienie skutecznych rynków pracy, z uwzględnieniem kwestii elastyczności rynku, zajęcie się szarą strefą, poprawa szans na zatrudnienie pracowników oraz lepsze dostosowanie kształcenia i umiejętności do potrzeb rynku pracy. Kraje Bałkanów Zachodnich zachęca się do wzmacniania polityki gospodarczej i zarządzania nią poprzez przygotowywanie rocznych krajowych programów reformy gospodarczej. Programy te będą składać się z dwóch części. Pierwsza część będzie ulepszoną wersją istniejących przedakcesyjnych programów gospodarczych w przypadku krajów kandydujących i programów gospodarczych i budżetowych w przypadku potencjalnych krajów kandydujących. Zostanie w niej również uwzględnione Kosowo. W części tej zostaną określone średnioterminowe ramy polityki makroekonomicznej i budżetowej, ze szczególnym naciskiem na ocenę równowagi bilansu płatniczego i przeszkody strukturalne dla wzrostu gospodarczego, oraz wskazane konkretne środki reform wspierających ramy polityczne. Druga część będzie obejmować reformy strukturalne (w dziedzinach takich jak: transport, energia, edukacja, ochrona środowiska, badania naukowe, przemysł, konkurencja, rynek wewnętrzny), które mają charakter sektorowy i zasadnicze znaczenie dla poprawy konkurencyjności i wzrostu gospodarczego w poszczególnych krajach; będzie również uwzględniać potrzeby w zakresie inwestycji w infrastrukturę. Komisja zapewni jasne i skonsolidowane wytyczne mające zagwarantować ukierunkowanie wspomnianych programów na kwestie kluczowe. Jeśli chodzi o położenie większego nacisku na reformy strukturalne, rok 2015 należy uznać za etap pilotażowy. Reformy, o których mowa we wspomnianych dokumentach, uzyskają wsparcie w ramach IPA. W celu wzmocnienia nadzoru poszczególne kraje otrzymają bardziej ukierunkowane wytyczne w ramach procesu oceny. Już w maju 2014 r. wspólna Rada ECOFIN wydała bardziej ukierunkowane wytyczne dla każdego z krajów kandydujących. Turcję i UE łączy wspólny interes, aby wspierać program reformy gospodarczej, a także wymianę doświadczeń, oraz aby dostosowywać stanowiska w ramach grupy G–20 i pogłębiać integrację gospodarczą. Ponadto przeprowadzona niedawno ocena unii celnej między UE i Turcją dostarcza istotnych wskazówek dotyczących modernizacji tej umowy handlowej. W interesie obu stron leży poprawa stosunków handlowych, tak aby odpowiadały one nowoczesnym porozumieniom tego typu oraz strategicznemu znaczeniu relacji między Unią a Turcją. Dyskusję nad programem gospodarczym można by prowadzić w ramach regularnego dialogu gospodarczego na wysokim szczeblu między UE a Turcją. Uzupełnieniem ściślejszych kontaktów politycznych mogłoby być coroczne forum biznesu UE–Turcja. Roczny cykl przeglądu polityki gospodarczej i wytyczne dla Bałkanów Zachodnich 31 stycznia – przedłożenie Komisji krajowych programów reform gospodarczych (KPRG) (części 1 dotyczącej ram makroekonomicznych i budżetowych oraz wspierania reform, a także części 2 dotyczącej reform strukturalnych o charakterze sektorowym i konkurencyjności). Z uwagi na długofalowy charakter reform ujętych w części 2 część ta byłaby co roku po prostu aktualizowana na potrzeby kolejnych KPRG. Luty – misje ewaluacyjne Komisji w krajach Bałkanów Zachodnich. Kwiecień – spotkania krajów z Komisją w celu przedyskutowania ukierunkowanych wytycznych politycznych. Maj – konkluzje Rady ECOFIN. Czerwiec/Lipiec – spotkania na szczeblu ministerialnym dotyczące poszczególnych krajów. Jesień – w ramach pakietu dotyczącego rozszerzenia Komisja podsumowuje postępy poczynione od momentu posiedzenia Rady ECOFIN i przedstawia dalsze bardziej szczegółowe perspektywiczne wskazówki, które powinny znaleźć odzwierciedlenie w programach przedstawianych w styczniu kolejnego roku. Aby wdrożyć to podejście, potrzebna jest specjalna pomoc techniczna. Realizacja indywidualnych wytycznych politycznych przez poszczególne kraje będzie wymagać szybkiego wsparcia za pomocą ukierunkowanych konkretnych projektów IPA mających na celu poprawę zarządzania gospodarczego. W krajowych dokumentach strategicznych (i dokumentach strategicznych dotyczących wielu krajów) opracowanych w ramach IPA na lata 2014–2020 podkreślono znaczenie zarządzania gospodarczego i dokonano podziału orientacyjnych środków na ten cel. Trwają prace nad konkretnymi projektami IPA, których realizację przewidziano począwszy od 2015 r. Zwiększenie konkurencyjności i wprowadzenie środków sprzyjających tworzeniu miejsc pracy w regionie złagodzi presję migracyjną z krajów objętych procesem rozszerzenia w stosunku do UE. W przypadku ostatnich rozszerzeń przyjęto przepisy przejściowe dotyczące stopniowego wprowadzenia w pełni swobodnego przepływu pracowników z nowych państw członkowskich. Ewentualna potrzeba i charakter środków przejściowych lub mechanizmu ochronnego w zakresie swobodnego przepływu pracowników zostaną omówione w trakcie negocjacji akcesyjnych w sprawie przyszłego rozszerzenia, z uwzględnieniem przyszłej oceny skutków. Ø Dialog w sprawie polityki zatrudnienia i reform społecznych Wsparcie Komisji dla zrównoważonego rozwoju gospodarczego na Bałkanach Zachodnich wykracza poza stabilizację sytuacji makroekonomicznej i doprowadzenie do powstania sprawnej gospodarki rynkowej. Od początku kryzysu Komisja podkreśla, że pozostaje jeszcze wiele do zrobienia, aby rozwiązać trudności społeczno-gospodarcze, w szczególności problem wysokiego bezrobocia. Komisja rozpoczęła już nowy dialog w sprawie programów zatrudnienia i reform społecznych z Turcją i Serbią. Trwają przygotowania do dialogu z byłą jugosłowiańską republiką Macedonii i Czarnogórą. Sytuacja społeczno-gospodarcza w pozostałych krajach jest trudniejsza – konieczne będzie dodatkowe wsparcie w celu rozbudowy zdolności administracyjnych i ułatwienia uczestnictwa w nowym procesie. Kraje te będą stopniowo zapraszane do nowego dialogu. IPA zapewnia kompleksową pomoc techniczną, stanowiącą uzupełnienie szerszego wsparcia w obszarze zatrudnienia i spraw społecznych. Komisja utworzy platformę ds. społecznych i zatrudnienia, która będzie dodatkowym narzędziem umożliwiającym wymianę doświadczeń i przygotowanie się do dialogu w sprawie programów zatrudnienia i reform społecznych W ramach odrębnych działań w celu ograniczenia niedoboru wykwalifikowanej kadry i ulepszenia systemów edukacji Komisja będzie również nadal rozwijać na Bałkanach Zachodnich platformę w dziedzinie kształcenia i szkolenia. Ø Zwiększenie inwestycji na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia; sieci i współpraca regionalna Na Bałkanach Zachodnich transport transgraniczny, sieć energetyczna i sieci łączności są słabo rozwinięte. Do pobudzenia rozwoju gospodarczego w tym regionie bardzo potrzebne są inwestycje infrastrukturalne. Z uwagi na rozmiar gospodarek poszczególnych krajów kluczowe znaczenie ma większa integracja. Regionalna współpraca gospodarcza nie tylko stwarza szansę trwałego wzrostu, ale stanowi także podstawę współpracy politycznej i stosunków dobrosąsiedzkich. Trwają prace pod auspicjami Rady Współpracy Regionalnej (RCC) nad realizacją założeń i priorytetów strategii dotyczącej Europy Południowo-Wschodniej do roku 2020. Do realizacji tego celu przyczyniłaby się planowana liberalizacja usług w ramach Środkowoeuropejskiej umowy o wolnym handlu (CEFTA). Sieci transportowe i energetyczne Poprawa połączeń międzysystemowych infrastruktury energetycznej i transportowej pomiędzy państwami członkowskimi i krajami objętymi procesem rozszerzenia ma charakter priorytetowy i centralne znaczenie dla promowania trwałego wzrostu gospodarczego, zatrudnienia, handlu i wymiany kulturalnej. W maju Komisja przyjęła europejską strategię bezpieczeństwa energetycznego[3] mającą na celu wzmocnienie bezpieczeństwa UE w tym zakresie. W perspektywie krótkoterminowej w strategii zaproponowano, aby Komisja rozpoczęła testy warunków skrajnych w dziedzinie bezpieczeństwa energetycznego w celu symulacji zakłóceń w dostawach gazu w nadchodzącym okresie zimowym oraz sprawdzenia, w jaki sposób system energetyczny może sobie poradzić z zagrożeniami dla bezpieczeństw dostaw. Mając na uwadze ogólnoeuropejski wymiar tego zagadnienia, Komisja zaprosiła wszystkie kraje Bałkanów Zachodnich i Turcję do udziału we wspomnianych testach. Wzięły w nich udział Albania, Bośnia i Hercegowina, była jugosłowiańska republika Macedonii, Kosowo, Serbia i Turcja. Dalszy rozwój transeuropejskiej infrastruktury energetycznej i współpraca ze Wspólnotą Energetyczną mają zasadnicze znaczenie. W świetle obaw związanych z bezpieczeństwem dostaw w UE należy wzmocnić Wspólnotę Energetyczną, której celem jest rozszerzenie dorobku prawnego UE w dziedzinie energii na kraje objęte procesem rozszerzenia i polityką sąsiedztwa. Cel ten należy osiągnąć przez dalsze wspieranie reform sektora energetycznego w krajach uczestniczących przy jednoczesnym wsparciu modernizacji i stabilności ich systemów energetycznych oraz ich pełnego włączenia w unijne ramy regulacyjne w zakresie energii. Przyszłe prace Wspólnoty Energetycznej powinny się skupiać w szczególności na lepszym wdrażaniu i egzekwowaniu reform mających na celu stworzenie prawdziwego rynku wewnętrznego, zarówno na poziomie hurtowym, jak i detalicznym, w szczególności w odniesieniu do rozdzielenia przesyłu i dystrybucji od wytwarzania energii, przejrzystości cen czy zagwarantowania dostępu osób trzecich do sieci. Potrzeba zagwarantowania dostępu osób trzecich jest jednym z powodów, dla których Komisja zadeklarowała, że umowy międzyrządowe zawarte między Rosją a kilkoma krajami zaangażowanymi w projekt Gazociągu Południowego (South Stream) wymagają renegocjacji oraz że należy przerwać odnośne prace budowlane. Należy w dalszym ciągu rozwijać współpracę z Turcją ze względu na jej strategiczne położenie oraz potencjał jako węzła energetycznego. Wzmocnienie współpracy energetycznej między UE a Turcją oraz odpowiednie postępy w negocjacjach akcesyjnych mogłyby znacznie ułatwić dalszy postęp w kierunku wzajemnego połączenia i integracji rynków energetycznych. Komisja przyjęła wykaz projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania dotyczących rozwoju transeuropejskiej infrastruktury energetycznej. Rada Ministerialna Wspólnoty Energetycznej przyjęła wykaz projektów będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty Energetycznej. Aby utworzyć te sieci, strony (z pomocą UE) będą musiały pokonać trudności w finansowaniu połączeń międzysystemowych między poszczególnymi krajami. Już wkrótce traktat o wspólnocie transportowej będzie wspierał integrację rynków i infrastruktury transportu lądowego, pomagając równocześnie krajom Bałkanów Zachodnich we wdrażaniu unijnych standardów transportu lądowego. Komisja dokonała również przeglądu transeuropejskiej sieci UE w dziedzinie transportu (TEN-T) i energii (TEN-E), aby poprawić połączenia z krajami objętymi polityką rozszerzenia i sąsiedztwa. Ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich odgrywają coraz większą rolę w przygotowywaniu i wspieraniu inwestycji najbardziej potrzebnych do pobudzenia wzrostu i zatrudnienia. Dzięki nim Komisja, darczyńcy w ramach stosunków dwustronnych i międzynarodowe instytucje finansowe wspierają inwestycje o wartości 4 mld EUR rocznie w dziedzinie transportu, energii, środowiska, zmiany klimatu, gospodarki zasobooszczędnej, sektora społecznego i sektora prywatnego/rozwoju MŚP. W tym ostatnim przypadku Komisja współfinansuje platformę MŚP Bałkanów Zachodnich mającą na celu zwiększenie dostępu tego typu przedsiębiorstw do finansowania poprzez gwarancje i kapitał wysokiego ryzyka. Komisja zachęca kraje do powoływania krajowych komisji ds. inwestycji lub tworzenia podobnych mechanizmów koordynacji, które sprzyjałyby tworzeniu jednolitych wykazów projektów dla poszczególnych sektorów. Opracowanie jednolitego wykazu projektów w Serbii Serbia opracowuje wykaz priorytetowych projektów infrastrukturalnych o strategicznym znaczeniu w kontekście krajowym i unijnym w sektorach energii, transportu, środowiska i infrastruktury gospodarczej. Priorytetowo byłyby traktowane projekty, które uzyskałyby poparcie polityczne i które byłyby realizowane do czasu wstąpienia Serbii do Unii, ale również po tej dacie. Wykaz jest przygotowywany według spójnej i obiektywnej metodologii wyboru w ramach projektu finansowanego ze środków IPA. Projekty są starannie oceniane pod kątem pozostałych działań przygotowawczych i administracyjnych. Poszczególnym działaniom przyporządkowuje się szczegółowe obowiązki instytucjonalne. Po zatwierdzeniu przez rząd wszystkie te brakujące dawniej elementy mogą przyczynić się do lepszego określenia priorytetów finansowania projektów, jak również do skuteczniejszej koordynacji działań międzynarodowych instytucji finansowych i innych podmiotów chętnych do zapewnienia funduszy. Celem jest, aby jedynie projekty ujęte w jednolitym wykazie były finansowane ze środków IPA i przez międzynarodowe instytucje finansowe. Ø Zagwarantowanie zrównoważonych inwestycji i skutecznego zarządzania ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi Kraje Bałkanów Zachodnich są narażone na wiele klęsk żywiołowych. Gwałtowne powodzie, które miały miejsce w maju w Bośni i Hercegowinie oraz w Serbii, nie tylko spowodowały dziesiątki ofiar, lecz wywarły również znaczny wpływ na sytuację społeczno-gospodarczą. Łączną wartość szkód w Bośni i Hercegowinie szacuje się na około 2,04 mld EUR (co odpowiada niemal 15 % PKB tego kraju), zaś w Serbii – na 1,52 mld EUR. Powodzie miały również znaczny wpływ na perspektywy wzrostu gospodarczego w obu krajach i wpłynęły negatywnie na ich długoterminowy trwały rozwój. Pokazały też znaczenie zrównoważonych inwestycji w zarządzaniu ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi oraz konieczność skutecznego uwzględnienia strategii zarządzania tym ryzykiem w ogólnej polityce gospodarczej tych krajów. c) Praworządność i prawa podstawowe i) Praworządność Praworządność to jedna z podstawowych wartości, na których zbudowano UE. Stanowi centralny element procesu akcesyjnego. Państwa aspirujące do członkostwa w UE muszą odpowiednio wcześnie zapewnić i propagować właściwe funkcjonowanie najważniejszych instytucji niezbędnych do zapewnienia praworządności. Praworządność jest niezbędna dla zapewnienia stabilnego otoczenia biznesu: gwarantuje przedsiębiorcom pewność prawa, chroni konsumentów oraz pobudza inwestycje, zatrudnienie i wzrost gospodarczy. W ostatnim roku w krajach objętych procesem rozszerzenia odnotowano pewne pozytywne zmiany w tej dziedzinie. Otwarcie rozdziałów 23 i 24 zapewnia Czarnogórze ważne ramy umożliwiające wdrożenie kompleksowych planów działania, obejmujących szeroki wachlarz zagadnień z zakresu praworządności. W Serbii prace nad podobnymi planami działania są już na bardzo zaawansowanym etapie w związku z przygotowaniami do rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych dotyczących wskazanych rozdziałów. W Albanii podjęto istotne wysiłki na rzecz walki z przestępczością zorganizowaną. Wzmacnianie praworządności jest kluczowym wyzwaniem dla większości krajów objętych procesem rozszerzenia, w szczególności pod względem poprawy funkcjonowania i niezawisłości sądów oraz zwalczania korupcji i przestępczości zorganizowanej. Wymaga to silnej woli politycznej, wykraczającej poza deklaracje i zdolnej zapewnić namacalne rezultaty. Kraje muszą wykazać się wiarygodnymi osiągnięciami w zakresie prowadzenia dochodzeń, ścigania i prawomocnych wyroków w sprawach związanych z przestępczością zorganizowaną i korupcją, czemu powinny towarzyszyć adekwatne wyroki i konfiskaty mienia. W większości przypadków należy przeprowadzić daleko idące reformy sądownictwa w celu zapewnienia niezawisłego i skutecznego wymiaru sprawiedliwości zdolnego zagwarantować rzetelne procesy, gdzie bezstronni i pociągani do odpowiedzialności sędziowie są powoływani i awansowani w oparciu o merytoryczne kryteria. Większość krajów dysponuje strategiami w zakresie reformy sądownictwa. Ich wdrażanie jest jednak wciąż na wczesnym etapie i nadal istnieje wiele wyzwań. Należy zapewnić niezależność państwowych rad sądownictwa, wprowadzić bardziej solidne procedury mianowania sędziów i prokuratorów oraz zagwarantować niezawisłość sądów, przy jednoczesnym zapewnieniu rozliczalności. Jakość i skuteczność wymiaru sprawiedliwości pozostawia często wiele do życzenia: w większości krajów liczba zaległych spraw jest zbyt duża, istnieją ponadto trudności z wykonywaniem orzeczeń sądowych. Potrzebna jest zmiana w kulturze sądownictwa, polegająca na położeniu nacisku na świadczenie usług dla obywateli. Szkolenia funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości w była jugosłowiańskiej republice Macedonii W 2006 r. utworzono akademię dla sędziów i prokuratorów, która rok później rozpoczęła działalność. Zapewnia ona szkolenia przyszłym sędziom i prokuratorom, jeszcze przed objęciem urzędu, w postaci dwuletniego programu kształcenia teoretycznego i praktycznego w pełnym wymiarze godzin. Umożliwia również ciągłe doskonalenie zawodowe sędziom, prokuratorom, pracownikom sądów i urzędnikom służby cywilnej w trakcie całej kariery zawodowej. Szkolenia prowadzone są głównie przez praktyków, takich jak doświadczeni sędziowie. Program szkoleń poprzedzających objęcie urzędu przeszło już 80 kandydatów na sędziów i prokuratorów. W ostatnim roku w szkoleniach oferowanych przez akademię wzięło udział 7 300 osób w ramach 270 szkoleń zawodowych w miejscu pracy. Zdecentralizowany system pozwala na udział w szkoleniach osobom spoza stolicy. Służą temu również internetowe moduły kształcenia dostępne na portalu akademii. Zacieśnia się również kontakty z międzynarodowymi organizacjami wymiaru sprawiedliwości, m.in. dzięki zagranicznym stażom. W większości krajów objętych procesem rozszerzenia korupcja pozostaje poważnym problem. W dziedzinach takich jak zamówienia publiczne i prywatyzacja, praktyki korupcyjne nadal powodują, że ograniczone środki z budżetów krajowych nie trafiają tam, gdzie należy, co ma negatywny wpływ na przedsiębiorczość i inwestycje, które potrzebują pewności prawa, aby móc się rozwijać. Korupcja ma również bezpośredni wpływ na obywateli, którzy chcą uzyskać dostęp do niektórych usług publicznych takich jak edukacja i świadczenia zdrowotne. Narzędzi do skutecznego zapobiegania korupcji nie wykorzystuje się w pełni. Konieczne jest bardziej aktywne, lepiej skoordynowane i skuteczniejsze egzekwowanie prawa, aby zapewnić właściwe dochodzenie w sprawach o korupcję oraz ściganie i karanie sprawców, również na wysokim szczeblu. Wymagane będą trwałe i konkretne wyniki w tej dziedzinie. Kraje muszą zapewnić silne ramy służące zapobieganiu korupcji: niezbędne są dalsze działania w odniesieniu do finansowania partii politycznych i kampanii wyborczych, konfliktu interesów, przejrzystości w wykorzystaniu funduszy publicznych, dostępu do informacji oraz zajmowania i konfiskaty mienia. Reforma administracji publicznej oraz zarządzanie finansami publicznymi będą miały kluczowe znaczenie w tym zakresie. Aby zwiększyć przejrzystość i pomóc w monitorowaniu wdrażania strategii antykorupcyjnych, potrzebne są usprawnienia w zakresie gromadzenia danych i ich dostępności. Zwalczanie przestępczości zorganizowanej pozostaje poważnym problemem w większości krajów objętych procesem rozszerzenia. Osiągnięto pewne postępy, jednak wiele pozostaje jeszcze do zrobienia w celu zapewnienia organom ścigania i prokuraturze skutecznych narzędzi prawnych i dochodzeniowych umożliwiających walkę z przestępczością zorganizowaną i odpowiednie kary oraz gwarantujących aktywne prowadzenie dochodzeń. Zwalczanie przestępczości zorganizowanej i korupcji ma zasadnicze znaczenie dla przeciwdziałania infiltracji systemu politycznego, prawnego i gospodarczego przez przestępców. Należy bardziej uodpornić na korupcję organy ścigania, służby prokuratorskie i sądownicze. Potrzeba częstszych kontroli, aby wykrywać rzekomo zgodną z prawem działalność stanowiącą kamuflaż dla działalności przestępczej. Należy zwiększyć zdolność prowadzenia złożonych dochodzeń finansowych, jak również zająć się problemem cyberprzestępczości. Należy skutecznie konfiskować dochody z przestępstw oraz wprowadzić system rozszerzonej konfiskaty majątku, jak również rozważyć kryminalizację nielegalnego wzbogacenia w celu rozwiązania problemu nieudokumentowanego znacznego wzrostu mienia. Transgraniczny charakter wielu działań przestępczych i zorganizowanych grup przestępczych wymaga ściślejszej współpracy regionalnej i międzynarodowej, m.in. lepszego reagowania na wnioski państw członkowskich o współpracę policyjną i sądową. Zacieśnia się współpracę operacyjną z odpowiednimi agencjami europejskimi, w szczególności z Europolem, Eurojustem i Fronteksem. Weszły w życie umowy operacyjne zawarte z Europolem przez Serbię i Albanię. Przygotowania do zawarcia podobnej umowy z Czarnogórą są na zaawansowanym etapie. Komisja nadal wspiera regionalną sieć prokuratorską i skoordynowane systemy ochrony świadków w regionie. Opracowanie strategicznej analizy sytuacji w zakresie przestępczości zorganizowanej w Czarnogórze Każdy kraj, który chce z powodzeniem walczyć z przestępczością zorganizowaną, musi opracować spójną ogólną ocenę przestępczości zorganizowanej na swoim terytorium. Jest to niezbędne, by wszystkie zainteresowane podmioty, pojęte szerzej niż tylko organy ścigania, mogły zrozumieć zagrożenia, przed jakimi stoi kraj, oraz odpowiednio reagować na różne tendencje. Wiosną 2014 r. Czarnogóra opublikowała swoją ocenę zagrożenia poważną i zorganizowaną przestępczością, w której przedstawiła zagrożenia w regionie oraz kraju mające wpływ na jej bezpieczeństwo. Przeprowadzona analiza służy obecnie do identyfikacji wspólnych priorytetów organów ścigania i umożliwia im przygotowanie odpowiednich rozwiązań i wdrożenie koncepcji „ochrony porządku publicznego z wykorzystaniem danych wywiadowczych”. Komisja nadal przywiązuje dużą wagę do wszystkich aspektów praworządności w krajach objętych procesem rozszerzenia. W ramach negocjacji akcesyjnych wdrażane jest nowe podejście do rozdziałów dotyczących wymiaru sprawiedliwości i praw podstawowych oraz sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa. Wymaga to solidnych wyników w zakresie realizacji reform podczas całego procesu przygotowań do przystąpienia do UE. UE określiła po raz pierwszy kryteria pośrednie – w grudniu 2013 r. w negocjacjach akcesyjnych z Czarnogórą. Serbia otrzymała istotne wskazówki co do kompleksowych planów działania, które przygotowuje jako podstawę do otwarcia negocjacji dotyczących kwestii praworządności. Wspomniane wskazówki i kryteria referencyjne wyznaczą kierunek przyszłych negocjacji z innymi krajami objętymi procesem rozszerzenia. Kwestie dotyczące praworządności podejmowane są obecnie we wczesnej fazie procesu akcesyjnego w odniesieniu do wszystkich krajów objętych procesem rozszerzenia, a postępy w tej dziedzinie są istotnym czynnikiem uwzględnianym przy podejmowaniu decyzji w sprawie każdego etapu tego procesu. Nowe podejście do rozdziałów 23 i 24 w skrócie Nowe podejście obejmujące rozdział negocjacyjny 23 dotyczący wymiaru sprawiedliwości i praw podstawowych, oraz 24 dotyczący sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa przewiduje bardziej usystematyzowane ramy negocjacji, uwzględniające czas potrzebny na właściwe wdrożenie reform. ► Negocjacje w sprawie rozdziałów 23 i 24 będą podejmowane na wczesnym etapie procesu i zamykane na jego końcu, aby zapewnić maksymalnie dużo czasu na wypracowanie rzetelnych wyników i zapewnienie nieodwracalności reform. ► UE musi zapewniać wskazówki merytoryczne stanowiące podstawę kompleksowych planów działania w zakresie reform, które to plany są wymagane jako kryteria otwarcia i służą za katalizator reform. ► Wprowadza się „kryteria pośrednie” wytyczające i utrzymujące kierunek reform. ► Kryteria końcowe ustala się dopiero po osiągnięciu znacznych postępów w poszczególnych dziedzinach, w tym wyników w zakresie realizacji w terenie. ► Wprowadza się zabezpieczania i środki naprawcze, takie jak np. aktualizacja kryteriów, umożliwiające zapewnienie ogólnej równowagi w postępach w negocjacjach powadzonych w ramach wszystkich rozdziałów, w tym mechanizm umożliwiający wstrzymanie negocjacji w sprawie innych rozdziałów w przypadku opóźnień w realizacji ustaleń dotyczących rozdziałów 23 i 24. ► Zapewnia się większą przejrzystość i integracyjny charakter procesu, m.in. poprzez szeroko zakrojone konsultacje z zainteresowanymi podmiotami dotyczące reform w celu zagwarantowania maksymalnego wsparcia dla reform. Aby wzmocnić praworządność, Komisja korzysta ze wszystkich dostępnych instrumentów, takich jak regularne monitorowanie, przede wszystkim za pośrednictwem wspólnych organów powołanych w ramach układów o stabilizacji i stowarzyszeniu, misji oceniających i usystematyzowanego dialogu; sporządzanie sprawozdań, w szczególności sprawozdań z postępów; pomoc finansowa, w tym położenie szczególnego nacisku na praworządność w ramach IPA II; rozwój instytucjonalny, instrument TAIEX, projekty partnerskie i wzajemne oceny, w wyniku których sędziowie, prokuratorzy oraz inni eksperci w zakresie egzekwowania prawa, zarządzania granicami i migracji z państw członkowskich nawiązują bezpośrednie kontakty ze swoimi kolegami z krajów objętych procesem rozszerzenia. W ramach pozytywnego programu z Turcją powołano grupę roboczą ds. rozdziału 23. Aby skuteczniej zwalczać przestępczość międzynarodową, Komisja zachęca do pogłębienia regionalnej współpracy organów sądowniczych i policyjnych, a także współpracy z państwami członkowskimi UE, Europolem, Eurojustem i Fronteksem oraz w coraz większym stopniu z Europejskim Urzędem Wsparcia w dziedzinie Azylu. W celu opracowania odpowiednich środków służących przeciwdziałaniu zjawisku zagranicznych bojowników kraje objęte procesem rozszerzenia muszą zwiększyć swoje zdolności w zakresie zapobiegania radykalizacji postaw, w tym poprzez wymianę najlepszych praktyk i ściślejszą współpracę z państwami członkowskimi. Ze względu na szczególne uwarunkowania związanej z nim reformy proces liberalizacji reżimu wizowego pomógł krajom objętym procesem rozszerzenia w lepszym ukierunkowaniu podejmowanych wysiłków. Powinny one teraz nasilić starania zmierzające do konsolidacji tych reform. Kraje, których obywatele zwolnieni są z obowiązku wizowego, muszą podjąć natychmiastowe działania w celu zaradzenia wszelkim nadużyciom liberalizacji reżimu wizowego. Konieczna jest konsolidacja działań w zakresie migracji i zarządzania granicami. Zaległe kwestie w tych dziedzinach będą poruszane na odpowiednich forach, np. w ramach układu o stabilizacji i stowarzyszeniu, w tym w ramach rozdziału 24 dotyczącego sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa. ii) Prawa podstawowe Komisja uważnie śledzi sytuację w zakresie praw obywatelskich, politycznych, społecznych i gospodarczych, jak również praw osób należących do mniejszości w krajach objętych procesem rozszerzenia. Prawa podstawowe są w szerokim zakresie gwarantowane przez ustawodawstwo, jednak zagwarantowanie w praktyce ich pełnego poszanowania wymaga dalszych działań. Sytuacja w zakresie wolności wypowiedzi i mediów nadal budzi poważne zastrzeżenia. Należy lepiej ochronić prawa osób należących do mniejszości i zwalczać dyskryminację oraz wrogość wobec słabszych grup społecznych, również ze względu na orientację seksualną. Ponadto konieczne są dodatkowe działania w celu propagowania praw kobiet, w tym zwalczania przemocy domowej. Sytuacja w zakresie praw dziecka również wymaga poprawy. Potrzebne są dalsze wysiłki na rzecz wspierania osób niepełnosprawnych. Nadal utrzymują się problemy w odniesieniu do innych praw podstawowych, takich jak prawo własności. Często potrzeba bardziej zdecydowanych działań w celu ułatwienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Kraje objęte procesem rozszerzenia powinny zapewnić bardziej rzetelne ramy instytucjonalne służące ochronie praw podstawowych. Powołano instytucje zajmujące się prawami człowieka, m.in. rzeczników praw obywatelskich, konieczne jest jednak udzielenie im większych uprawnień współmiernych do wagi problemu. Zbyt często zalecenia takich instytucji trafiają w próżnię, a organy państwowe nie podejmują w ich następstwie odpowiednich działań. Należy również krzewić kulturę akceptacji przychylną działaniom organizacji pozarządowych i obrońców praw człowieka. W celu lepszej integracji krajów objętych procesem rozszerzenia w unijnych ramach oraz upowszechniania najlepszych praktyk Komisja zachęca poszczególne kraje kandydujące, by kontynuowały przygotowania do udziału w pracach Agencji Praw Podstawowych UE w charakterze obserwatorów. Ochrona praw podstawowych przez Trybunał Konstytucyjny w Turcji Od 2011 r. każda osoba, która twierdzi, że któreś z jej podstawowych praw lub wolności gwarantowanych na mocy konstytucji zostało naruszone przez władze publiczne, może zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego, co do zasady – po wyczerpaniu zwyczajnych środków odwoławczych. To właśnie w oparciu o tę procedurę w 2014 r. turecki Trybunał Konstytucyjny przyjął decyzje, które • chronią wolność wypowiedzi, również w internecie; • chronią prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego oraz prawo do rzetelnego procesu sądowego, jak również umożliwiają wznowienie kilku głośnych spraw, które spolaryzowały opinię publiczną w Turcji; • uznają nawoływanie do nienawiści ze względu na orientację seksualną za przestępstwo. Ø Wolność wypowiedzi i wolność mediów W większości krajów objętych procesem rozszerzenia ustanowiono ramy prawne dotyczące wolności wypowiedzi i mediów, czemu towarzyszy w zasadzie pluralizm środków przekazu. Niemniej jednak w ostatnim roku w niektórych państwach sytuacja w zakresie wolności wypowiedzi i wolności mediów w praktyce uległa pogorszeniu. Wiele problemów wymaga pilnego rozwiązania, a ingerencja rządu w wolność mediów budzi poważne zastrzeżenia. Konieczne jest zwiększenie wysiłków na rzecz zapewnienia niezależności politycznej i finansowej nadawców publicznych, wzmocnienia organów regulacyjnych oraz wspierania funkcjonalnej samoregulacji mediów. Istnieje również konieczność zajęcia się wywieraną na nie nieformalną presją gospodarczą. Można to zrobić poprzez zapewnienie przejrzystości w zakresie własności mediów, zapobieganie ich nadmiernej koncentracji i wprowadzenie przejrzystych zasad dotyczących zamówień reklam rządowych. W niektórych krajach atmosferę strachu i cenzury podsycają powtarzające się akty przemocy i przypadki zastraszania dziennikarzy, a działania władz w zakresie wykrywania i odpowiedniego karania sprawców okazują się mało skuteczne. Rządy czasami same przyczyniały się do tworzenia atmosfery, w której demonizuje się krytycznych wobec polityki rządowej dziennikarzy i określa ich jako zdrajców, co prowadzi do autocenzury. Mimo że zniesławienie przestało być karalne, nadal ściga się dziennikarzy. Istnieje konieczność opracowania norm i szkolenia pracowników sądownictwa w celu uniknięcia nadużyć władzy państwowej. Komisja nadal priorytetowo traktuje prace dotyczące wolności wypowiedzi i wolności mediów podejmowane w związku z procesem przystąpienia do UE. Komisja zbada możliwość zorganizowania w 2015 r., wspólnie z Parlamentem Europejskim, trzeciej edycji konferencji „Speak-Up!” z udziałem zainteresowanych mediów, przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i organów krajowych. Jeszcze w tym roku Komisja przyzna po raz pierwszy nagrody w dziedzinie dziennikarstwa śledczego. Ø Ochrona mniejszości, w tym Romów Ogólnie rzecz biorąc, istnieją rzetelne i starannie opracowane ramy prawne zapewniające ochronę mniejszości. Wdrożenie ich w praktyce jest jednak często skomplikowane, szczególnie w miejscach, w których do niedawna trwały konflikty. Należy zwiększyć wysiłki na rzecz zapewnienia prawidłowego wdrożenia zobowiązań prawnych i lepszego uwzględnienia problemów napotykanych przez mniejszości etniczne. Kwestie takie jak posługiwanie się językiem mniejszości, dostęp do edukacji oraz reprezentacja polityczna często wymagają większej uwagi. Należy wspierać ogólną kulturę akceptacji mniejszości oraz przeciwdziałać wrogości społecznej poprzez edukację, szeroko zakrojoną debatę polityczną oraz pogłębianie wiedzy na ten temat. Należy wprowadzić proaktywne podejście zakładające całkowity brak tolerancji dla przypadków nawoływania do nienawiści na tle etnicznym, dyskryminacji, przemocy i zastraszania. Należy utworzyć spójne ramy prawne w zakresie zwalczania pewnych form i przejawów rasizmu i ksenofobii w obszarach takich jak media audiowizualne, sport, polityka, edukacja i internet. Na Bałkanach Zachodnich oraz w Turcji sytuacja większości społeczności romskich budzi poważne obawy. Romowie bardzo często padają ofiarą rasizmu, dyskryminacji i wykluczenia społecznego; żyją w skrajnym ubóstwie, nie mają wystarczającego dostępu do opieki zdrowotnej, edukacji i szkoleń, odpowiednich warunków mieszkaniowych i zatrudnienia. Poważnym problemem jest również brak ewidencji ludności. W kwietniu 2014 r. Komisja była gospodarzem spotkania na szczycie w sprawie Romów, które miało zwrócić uwagę na problemy, z jakimi boryka się ta społeczność w całej Europie, również w krajach objętych procesem rozszerzenia. W trakcie szczytu podkreślano szczególną rolę władz lokalnych w zapewnieniu integracji społecznej Romów. W 2014 r. Komisja ustanowiła specjalną nagrodę w uznaniu za nieoceniony wkład organizacji pozarządowych na rzecz integracji Romów. Komisja ściśle współpracuje z poszczególnymi krajami objętymi procesem rozszerzenia, aby zagwarantować skuteczne wdrożenie, realizację i monitorowanie krajowych strategii integracji Romów. Zwiększa się również i lepiej ukierunkowuje pomoc finansową przekazywaną w ramach IPA w celu wspierania trwałych postępów w pięciu priorytetowych obszarach: w dziedzinie edukacji, zatrudnienia, opieki zdrowotnej, mieszkań i ewidencji ludności. Komisja zamierza zacieśnić strategiczną współpracę z organizacjami międzynarodowymi i innymi darczyńcami. Włączenie społeczne Romów musi stać się krajowym priorytetem, popartym silną wolą polityczną na wszystkich szczeblach, przy czym wszystkie zainteresowane podmioty powinny brać odpowiedzialność. Wspieranie edukacji w pierwszych latach życia – asystenci w zakresie nauczania Romów w Serbii Od 2008 r. istnieje sieć zrzeszającą170 asystentów pedagogicznych. Ma ona na celu zwiększenie wskaźnika skolaryzacji dzieci romskich oraz wspieranie kończenia przez nie cyklu nauczania podstawowego. Asystenci zapewniają wsparcie uczniom ze słabszych grup społecznych, często Romom, organizują zajęcia i utrzymują kontakt z rodzicami. Inicjatywa ta zyskała już solidne podstawy w serbskim systemie kształcenia i doprowadziła do znacznego wzrostu liczby zapisów do szkół na poziomie klas początkowych, jak również udziału w programach przedszkolnych. Ø Orientacja seksualna i tożsamość płciowa Homofobia, dyskryminacja i przestępstwa z nienawiści, w tym przemoc i zastraszanie motywowane orientacją seksualną i tożsamością płciową nadal są szeroko rozpowszechnionym zjawiskiem na Bałkanach Zachodnich i w Turcji. W Turcji i byłej jugosłowiańskiej republice Macedonii istnieje pilna potrzeba poszerzenia zakresu przepisów zapobiegających dyskryminacji, aby objąć nimi również orientację seksualną i tożsamość płciową. W obu tych krajach, podobnie jak w Bośni i Hercegowinie oraz w Kosowie, należy wprowadzić przepisy dotyczące przestępstw z nienawiści. Konieczne są szkolenia dla pracowników organów ścigania, rzeczników praw obywatelskich, sędziów i przedstawicieli mediów w celu zwiększenia wiedzy na temat nowych przepisów, zapewnienia ich właściwego wdrożenia i zwiększenia wzajemnego zrozumienia. Aby zmienić często wrogie nastawienie społeczne wobec lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych i interseksualnych (LGBTI), potrzebne jest podejście zakładające całkowity brak tolerancji dla nawoływania do nienawiści, przemocy i zastraszania, podobnie jak potrzebne jest silne przywództwo ze strony władz. Kraje aspirujące do członkostwa powinny podjąć działania mające na celu zwalczanie stereotypów i błędnych informacji, w tym w systemie edukacji. Nie można powoływać się na wartości religijne lub kulturowe, aby uzasadnić jakąkolwiek formę dyskryminacji. Należy chronić wolność zgromadzeń i wolność wypowiedzi, również poprzez poprawne zajęcie się kwestią parad równości. Późną jesienią Komisja wraz z Parlamentem Europejskim i włoską prezydencją w Radzie zorganizuje konferencję na wysokim szczeblu w celu podsumowania aktualnej sytuacji i postępów poczynionych w kwestiach LGBTI oraz w celu wymiany najlepszych praktyk. Poprawa reakcji policji na przemoc wobec osób LGBTI w Bośni i Hercegowinie Liczba zgłoszonych przypadków gróźb i przemocy ze względu na orientację seksualną była zazwyczaj znacznie zaniżana w całym regionie. Jest to częściowo spowodowane obojętnością, a nawet wrogością ze strony policji i ogółu społeczeństwa oraz brakiem zaufania do reakcji władz. Policja w Sarajewie powołała specjalnych oficerów łącznikowych, przeszkolonych w zakresie postępowania w przypadku zagrożeń i ataków na tle homofobii. Wspomniana inicjatywa jest wynikiem udanej współpracy między policją a organizacjami pozarządowymi i przyczynia się do pogłębienia wiedzy wśród funkcjonariuszy policji na temat potrzeby bardziej zdecydowanego zapobiegania temu zjawisku oraz właściwego reagowania na wszystkie przypadki przestępstw z nienawiści. Ø Prawa kobiet Wspieranie praw kobiet i zapewnienie równości płci wymaga bardziej nasilonych działań. Należy zająć się problemem dyskryminacji w zakresie zatrudnienia, a także kwestią niskiego współczynnika aktywności zawodowej kobiet. W niektórych przypadkach utrzymujące się stereotypy i wyobrażenia dotyczące tradycyjnych ról przypisywanych płciom poważnie ograniczają zdolność kobiet do dochodzenia swoich praw, szczególnie w Turcji. W Kosowie istnieją poważne przeszkody, które uniemożliwiają kobietom egzekwowanie prawa do dziedziczenia gruntów. Większość krajów regionu ratyfikowała Konwencję Rady Europy w sprawie zapobiegania i zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, która weszła w życie w tym roku. Wdrożenie postanowień konwencji ma kluczowe znaczenie, ponieważ przemoc wobec kobiet i udzielanie wsparcia ofiarom pozostają wyzwaniem we wszystkich krajach. W Turcji wciąż poważny problem stanowią: przemoc domowa, przemoc i prześladowanie w imię honoru oraz przedwczesne i przymusowe małżeństwa. Konwencja określa szereg czynów stanowiących przemoc wobec kobiet, które należy uznać za niezgodne z prawem. Obejmują one przemoc psychiczną, fizyczną lub seksualną, w tym gwałty, wymuszone małżeństwa oraz nękanie. Kompleksowy program na rzecz równouprawnienia płci w Czarnogórze Zmiany polityczne i prawodawcze w ostatnich latach zapewniły kobietom nowe podstawy dostępu do praw człowieka oraz możliwości przyczyniania się do rozwoju politycznego, gospodarczego i społecznego. W celu zapewnienia realizacji polityki i przepisów Czarnogóra zainicjowała kompleksowy program na rzecz równouprawnienia płci mający poprawić sytuację kobiet w zakresie integralności osobistej, rozwoju ekonomicznego i reprezentacji politycznej. Doprowadziło to do utworzenia multidyscyplinarnych zespołów ds. walki z przemocą wobec kobiet i przyczyniło się do zwiększenia reprezentacji kobiet w parlamencie. Ø Prawa dziecka Należy zwiększyć wysiłki na rzecz ochrony praw dziecka, szczególnie na rzecz zapewnienia ochrony przed wszelkimi formami przemocy, poprawy dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz sądów dla nieletnich, jak również wspierania innych rozwiązań – opartych na społeczności i rodzinie – będących alternatywą dla umieszczania dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej w placówkach opiekuńczych. Większość krajów w tym regionie posiada obecnie ramy prawne i plany działania, lecz ich wdrażanie się opóźnia. III. Kwestie dwustronne i regionalne oraz przezwyciężenie spuścizny przeszłości Istotnymi elementami procesu stabilizacji i stowarzyszenia są stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna. Dzięki zacieśnieniu współpracy i kontaktom na szczeblu dwustronnym wzmocniono dobrosąsiedzkie stosunki, również w kwestiach drażliwych, takich jak zbrodnie wojenne czy powrót uchodźców – w tym dzięki realizacji regionalnego programu mieszkaniowego w ramach procesu z Sarajewa[4], przy czym prace budowlane są w toku – oraz w kwestiach takich jak przestępczość zorganizowana i współpraca policyjna. Należy skonsolidować poczynione postępy. Majowe powodzie, w wyniku których ucierpiały Bośnia i Hercegowina oraz Serbia, doprowadziły nie tylko do silnej reakcji UE podkreślającej jej solidarność i korzyści płynące ze ściślejszej integracji, lecz również do dobrej współpracy między oboma krajami i współpracy w całym regionie. Wykazano silną solidarność, wykraczającą poza podziały narodowe i etniczne, zwłaszcza – choć nie tylko – na najniższym szczeblu. Przywódcy polityczni powinni skorzystać z szansy i podchwycić tę dobrą wolę w celu skoncentrowania się na dalszej współpracy w zakresie wspólnych wyzwań na drodze do UE. Konieczne są dalsze wysiłki na rzecz przezwyciężenia dwustronnych sporów między krajami objętymi procesem rozszerzenia i z państwami członkowskimi. Na dwustronnych stosunkach w regionie nadal ciąży wiele nierozwiązanych kwestii, w szczególności tych wynikających z rozpadu byłej Jugosławii, jak np. spory etniczne i dotyczące statusu, sytuacja mniejszości, odpowiedzialność za zbrodnie wojenne, zaginięcia osób i wytyczenie granic. Trudności w relacjach wynikają również z zasadniczo rozbieżnych opinii na temat najnowszej historii. Wstępnym działaniom wspierającym inicjatywę RECOM na rzecz prawdy i pojednania powinny towarzyszyć działania następcze. Pojednanie ma zasadnicze znaczenie dla wspierania stabilności i tworzenia w Europie Południowo-Wschodniej otoczenia sprzyjającego przezwyciężeniu spuścizny przeszłości, a tym samym zmniejszeniu ryzyka politycznego wykorzystania otwartych kwestii dwustronnych. Kwestie dwustronne powinny zostać niezwłocznie rozwiązane przez zainteresowane strony i nie powinny hamować procesu akcesyjnego, który musi opierać się na ustalonych warunkach. Komisja wzywa zainteresowane strony do podjęcia wszelkich wysiłków na rzecz rozwiązania otwartych sporów zgodnie z ustanowionymi zasadami i środkami, które w stosownych przypadkach obejmują przekazanie sporów do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości lub innych istniejących lub doraźnych organów odpowiedzialnych za rozstrzyganie sporów. Ramy negocjacji akcesyjnych mogą stanowić polityczny impuls do rozwiązania sporów. Należy kontynuować proces normalizacji stosunków między Serbią i Kosowem oraz wdrożyć porozumienie z Brukseli[5]. UE uwzględniła wymóg normalizacji stosunków w ramach negocjacyjnych z Serbią oraz w układzie o stabilizacji i stowarzyszeniu z Kosowem. W odniesieniu do byłej jugosłowiańskiej republiki Macedonii zasadnicze znaczenie ma utrzymanie stosunków dobrosąsiedzkich, w tym niezwłoczne znalezienie wynegocjowanego pod auspicjami ONZ i akceptowanego przez obie strony rozwiązania kwestii nazwy. Komisja będzie nadal zapewniać wsparcie polityczne i ułatwienia dla wszystkich zainteresowanych krajów, aby niezwłocznie rozwiązać kwestie dwustronne. Będzie również stale aktywnie wspierać wysiłki w ramach innych forów na rzecz wypracowania rozwiązań tych kwestii. Do poprawy dobrosąsiedzkich stosunków nadal przyczyniają się różne inicjatywy w zakresie współpracy regionalnej. Komisja w pełni popiera prace prowadzone w ramach procesu współpracy w Europie Południowo-Wschodniej (SEECP) i Rady Współpracy Regionalnej, w tym regionalną strategię do 2020 r. Komisja z zadowoleniem przyjmuje ustanowienie regionalnego zgromadzenia parlamentarnego SEECP w maju tego roku, jak również wzmocnioną współpracę „bałkańskiej szóstki” zainicjowaną niedawno w ramach procesu stabilizacji i stowarzyszenia. Dzięki tej inicjatywie ministrowie spraw zagranicznych i ministrowie finansów z regionu nawiązali niedawno ważne kontakty w celu omówienia wspólnych wyzwań, w szczególności w dziedzinie zarządzania gospodarczego. Kontynuowano współpracę w ramach innych regionalnych forów, takich jak Środkowoeuropejska umowa o wolnym handlu (CEFTA), Wspólnota Energetyczna oraz Regionalna Szkoła Administracji Publicznej. Inicjatywy tego typu powinny uzupełniać istniejące systemy oraz mieć integracyjny i prawdziwie regionalny charakter. Komisja z zadowoleniem przyjmuje rezultaty szczytu w Berlinie, który odbył się w sierpniu tego roku i uwidocznił silne polityczne poparcie dla europejskiej perspektywy Bałkanów Zachodnich. Planuje się kolejne doroczne szczyty; gospodarzem następnego będzie Austria. Proces berliński może mieć zasadnicze znaczenie dla zachęcenia do reform i uzgodnienia realistycznych priorytetów w zakresie inwestycji dotyczących najważniejszych połączeń. Może również działać jako bodziec pomocny w rozwiązywaniu nierozstrzygniętych kwestii dwustronnych. Komisja jest gotowa wspierać kontynuację tej inicjatywy. *** IV. Wnioski i zalecenia Na podstawie powyższej analizy i oceny przedstawionej w podsumowaniach dotyczących poszczególnych krajów w załączniku Komisja przedstawia następujące wnioski i zalecenia: I 1. W ciągu ostatnich pięciu lat Komisja zwiększyła wiarygodność polityki rozszerzenia i wzmocniła jej transformacyjny potencjał dzięki skupieniu się na realizacji podstawowych reform na wczesnym etapie procesu rozszerzenia. Komisja położyła szczególny nacisk na trzy filary: i) praworządność, ii) zarządzanie gospodarcze oraz ii) reformę administracji publicznej. 2. W 2012 r. Komisja wprowadziła nowe podejście do praworządności. Rok później przedstawiła ramy na rzecz wzmocnienia zarządzania gospodarczego w oparciu o doświadczenia wyniesione z europejskiego semestru. W tym roku Komisja proponuje nowe sposoby wspierania reform administracji publicznej w krajach objętych procesem rozszerzenia. Wspomniane trzy filary ożywionego procesy rozszerzenia są ze sobą powiązane i postępy w odnośnych dziedzinach będą miały kluczowe znaczenie dla określenia pełnej gotowości krajów do członkostwa w UE. 3. Polityka rozszerzenia UE nadal wzmacnia wzajemne korzyści takie jak pokój, bezpieczeństwo i dobrobyt w Europie. Wspiera polityczną i gospodarczą siłę UE. Ma również ogromny wpływ na transformację państw ubiegających się o członkostwo. Dobrze przygotowany proces akcesyjny gwarantuje, że rozszerzenie nie odbywa się kosztem skuteczności Unii. 4. Majowa, dziesiąta rocznica historycznego przystąpienia dziesięciu nowych państw członkowskich w 2004 r. stanowi przypomnienie o osiągniętych postępach. Wraz z rozszerzeniem UE zwiększają się możliwości europejskich przedsiębiorstw, inwestorów, konsumentów, turystów, uczniów i studentów oraz właścicieli nieruchomości. Rozszerzenie przyniosło korzyści zarówno nowym członkom UE, jak i dotychczasowym państwom członkowskim. Wzrosły handel i inwestycje. Dzięki szerszemu stosowaniu unijnych standardów w zakresie ochrony środowiska, ochrony konsumentów i innych poprawiła się jakość życia obywateli. 5. Dla krajów Bałkanów Zachodnich wyraźna perspektywa członkostwa w UE, poparta przez państwa członkowskie, stanowi kluczowy czynnik stabilizujący. Sprzyja ona postępom na drodze do spełnienia niezbędnych warunków, w tym warunków procesu stabilizacji i stowarzyszenia. Zasadnicze znaczenie mają stosunki dobrosąsiedzkie oraz współpraca regionalna obejmująca wszystkie strony. Stałe wysiłki na rzecz rozwiązania kwestii dwustronnych oraz przezwyciężenia spuścizny przeszłości mają kluczowe znaczenie z uwagi na historię tego regionu jeszcze do niedawna targanego konfliktami. 6. Rozszerzenie stało się wysoce skutecznym instrumentem polityki zewnętrznej Unii. Wydarzenia w krajach sąsiadujących z UE podkreślają znaczenie polityki rozszerzenia jako narzędzia służącego dalszemu pogłębieniu współpracy w zakresie kluczowych kwestii polityki zagranicznej. Należy nasilić dwustronny dialog w zakresie polityki zagranicznej z każdym z krajów objętych procesem rozszerzenia. Kwestie dotyczące rozdziału 31 (polityka zagraniczna, bezpieczeństwo i obrona) należy podejmować na wczesnym etapie negocjacji z uczestniczącymi w nich krajach. Komisja podkreśla, jak ważne jest, by kraje objęte procesem rozszerzenia stopniowo dopasowywały swoją politykę zagraniczną do stanowisk zajmowanych przez UE. Podkreśla również wagę wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony, w tym np. udziału w programach Europejskiej Agencji Obrony. 7. Proces akcesyjny jest rygorystyczny, opiera się na wymagających, ale sprawiedliwych warunkach, ustalonych kryteriach i zasadzie osiągnięć własnych. Ma to decydujące znaczenie dla wiarygodności polityki rozszerzenia, dla tworzenia zachęt dla państw do prowadzenia daleko idących reform oraz dla zapewnienia poparcia społecznego w UE. Ze swej strony państwa członkowskie wraz z instytucjami UE powinny prowadzić rzeczową debatę na temat politycznych, gospodarczych i społecznych skutków polityki rozszerzenia. 8. Jeśli chodzi o pierwszy filar, wzmocnienie praworządności ma kluczowe znaczenie dla ożywienia procesu akcesyjnego. Konieczne jest zdeterminowane kontynuowanie reformy sądownictwa w celu zapewnienia niezawisłych i bezstronnych sądów skutecznie wymierzających sprawiedliwość. Kraje muszą wykazać się wiarygodnymi osiągnięciami w zakresie prowadzenia dochodzeń w sprawach związanych z przestępczością zorganizowaną i korupcją oraz ścigania i skazywania ich sprawców. Wyroki powinny być odstraszające, a mienie zdobyte w wyniku działań przestępczych – konfiskowane. Praworządność pozytywnie wpływa na otoczenie biznesu i inwestycje, gwarantując pewność prawa i przyczyniając się do poprawy konkurencyjności, tworzenia nowych miejsc pracy i wzrostu gospodarczego. 9. Komisja nadal wdraża nowe podejście do praworządności zatwierdzone przez Radę w grudniu 2011 r. Podjęcie kwestii praworządności na wczesnym etapie procesu akcesyjnego daje państwom członkowskim maksymalnie dużo czasu na wypracowanie rzetelnych wyników w zakresie wdrażania reform. To z kolei pozwala zagwarantować, że reformy są głęboko zakorzenione i nieodwracalne. Zgodnie z nowym podejściem Komisja dąży do zapewnienia odpowiedniej równowagi w negocjacjach. Kraje będą musiały czynić postępy w ramach rozdziału 23 dotyczącego wymiaru sprawiedliwości i praw podstawowych oraz rozdziału 24 dotyczącego sprawiedliwości wolności i bezpieczeństwa równolegle z ogólnymi postępami w ramach negocjacji. Komisja przypomina, że w ramach negocjacyjnych przewidziano klauzulę dotyczącą „ogólnej równowagi” oraz możliwość wstrzymania negocjacji dotyczących innych rozdziałów w przypadku opóźnień w zakresie problematyki praworządności. 10. Prawa podstawowe są w szerokim zakresie gwarantowane przez ramy prawne krajów objętych rozszerzeniem, jednak zagwarantowanie w praktyce ich pełnego poszanowania wymaga dalszych działań. Wolność wypowiedzi i wolność mediów nadal stanowią szczególny powód do niepokoju. Konieczna jest lepsza ochrona praw osób należących do mniejszości. Wrogość wobec słabszych grup społecznych oraz ich dyskryminacja, w tym ze względu na orientację seksualną, nadal stanowi szczególny powód do niepokoju. Konieczne są dalsze działania na rzecz praw kobiet, w tym zwalczania przemocy domowej, jak również na rzecz praw dzieci i osób niepełnosprawnych. Należy lepiej uwzględniać kraje objęte procesem rozszerzenia w unijnych ramach oraz upowszechniać najlepsze praktyki. W tym celu Komisja usilnie zachęca poszczególne kraje kandydujące, by kontynuowały przygotowania do udziału w pracach Agencji Praw Podstawowych UE w charakterze obserwatorów. 11. Jeśli chodzi o drugi filar, wzmocnienie zarządzania gospodarczego i konkurencyjności w krajach objętych procesem rozszerzenia ma zasadnicze znaczenie dla spełnienia kryteriów gospodarczych członkostwa w UE. Należy zintensyfikować reformy, aby osiągnąć trwały wzrost gospodarczy, poprawić otoczenie biznesu i zwiększyć inwestycje. Konieczne jest zajęcie się problemem wysokiego bezrobocia, zwłaszcza wśród młodzieży. Wspieranie rozwoju gospodarczego powinno również złagodzić presję migracyjną na UE. Ewentualna potrzeba i charakter środków przejściowych lub mechanizmu ochronnego w zakresie swobodnego przepływu pracowników zostaną omówione w trakcie negocjacji akcesyjnych w sprawie przyszłego rozszerzenia, z uwzględnieniem przyszłej oceny skutków. 12. W oparciu o doświadczenia zdobyte w ramach semestru europejskiego i wzmocnionego zarządzania gospodarczego w UE Komisja uruchomiła usprawniony proces współpracy z krajami objętymi procesem rozszerzenia. W odniesieniu do Bałkanów Zachodnich Komisja przewiduje przygotowanie krajowych programów reform gospodarczych składających się z dwóch części. Pierwsza część będzie ulepszoną wersją istniejących przedakcesyjnych programów gospodarczych w przypadku krajów kandydujących i programów gospodarczych i budżetowych w przypadku potencjalnych krajów kandydujących. Zostanie w niej również uwzględnione Kosowo. Pozwoli to określić średnioterminowe ramy polityki makroekonomicznej i budżetowej, kładącej większy nacisk na ocenę równowagi bilansu płatniczego i przeszkody strukturalne dla wzrostu gospodarczego. Druga część będzie obejmować reformy strukturalne, które mają charakter sektorowy i zasadnicze znaczenie dla poprawy konkurencyjności i wzrostu; będzie również uwzględniać potrzeby w zakresie inwestycji w infrastrukturę. W celu wzmocnienia nadzoru poszczególne kraje będą nadal otrzymywać bardziej ukierunkowane wytyczne w ramach procesu oceny. W przypadku Turcji podjęty zostanie dialog gospodarczy na wysokim szczeblu. 13. Jeśli chodzi o trzeci filar, reforma administracji publicznej pozostaje kwestią priorytetową we wszystkich krajach. Służby publiczne są nadal zbyt upolitycznione. Należy zwiększyć przejrzystość, rozliczalność, profesjonalizm i skuteczność administracji publicznej. Należy położyć większy nacisk na potrzeby obywateli i przedsiębiorstw. Zarządzanie finansami publicznymi również wymaga większej uwagi. Komisja dopilnuje, by proces rozszerzenia w większym stopniu uwzględniał reformy administracji publicznej. W krajach objętych procesem rozszerzenia utworzono lub tworzy się grupy specjalne ds. reformy administracji publicznej. Grupy te staną się główną platformą umożliwiającą kontynuację prac dotyczących reformy administracji publicznej. Dyskusja polityczna na temat kwestii kluczowych prowadzona w ramach rady/komisji stowarzyszenia powinna mieć bardziej uporządkowany charakter. Negocjacje akcesyjne należy wykorzystywać do wspierania koniecznych reform. Kluczowymi kwestiami należy się zająć w ramach odpowiednich rozdziałów – w szczególności takich jak zamówienia publiczne, kontrola finansowa, wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe, opodatkowanie oraz polityka gospodarcza i pieniężna – oraz w kontekście konferencji międzyrządowych. Grupy specjalne będą również stanowić forum dla dyskusji nad kwestiami horyzontalnymi reformy administracji publicznej odpowiadającymi właściwym rozdziałom negocjacyjnym, umożliwią także monitorowanie postępów oraz zapewnianie spójności. Wyniki ich prac zostaną uwzględnione w negocjacjach rozdziałów. 14. Wzmocnienie funkcjonowania i niezależności kluczowych instytucji demokratycznych ma zasadnicze znaczenie dla wsparcia procesu reform w krajach objętych procesem rozszerzenia. Obejmuje to zapewnienie konstruktywnego i trwałego dialogu między wszystkimi partiami politycznymi, w szczególności w obrębie parlamentu. Potrzebne są też dalsze działania na rzecz zapewnienia sprzyjających warunków dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Silne społeczeństwo obywatelskie wzmacnia odpowiedzialność polityczną oraz sprzyja lepszemu zrozumieniu reform związanych z przystąpieniem do UE. 15. Zasadniczym elementem procesu stabilizacji i stowarzyszenia są stosunki dobrosąsiedzkie. Konieczne są stałe wysiłki na rzecz przezwyciężenia spuścizny przeszłości, zapewnienia pojednania i rozwiązania sporów dwustronnych między krajami objętymi procesem rozszerzenia oraz z państwami członkowskimi. Kwestie dwustronne powinny zostać niezwłocznie rozwiązane przez zainteresowane strony i nie powinny hamować procesu akcesyjnego, który musi opierać się na ustalonych warunkach. 16. W ciągu ostatniego roku nastąpiło dalsze wzmocnienie współpracy regionalnej. Komisja w pełni popiera prace procesu współpracy w Europie Południowo-Wschodniej (SEECP) i Rady Współpracy Regionalnej, w tym regionalną strategię do 2020 r. Należy pozytywnie ocenić coraz częstsze włączanie Kosowa w inicjatywy regionalne. Komisja z zadowoleniem przyjmuje wzmocnioną współpracę „bałkańskiej szóstki” zainicjowaną w ramach procesu stabilizacji i stowarzyszenia. Obserwowane zmiany wzmacniają wielostronny wymiar polityki rozszerzenia, wspierają współpracę o integracyjnym charakterze oraz wymianę najlepszych praktyk w zakresie zarządzania gospodarczego, jak również promują połączenia wewnątrz regionu i z UE. Komisja z zadowoleniem przyjmuje również rezultaty szczytu w Berlinie, który odbył się w sierpniu tego roku i uwidocznił silne polityczne poparcie dla europejskiej perspektywy Bałkanów Zachodnich. Planuje się kolejne doroczne szczyty; gospodarzem następnego będzie Austria. Proces berliński może mieć zasadnicze znaczenie dla zachęcenia do reform i uzgodnienia realistycznych priorytetów w zakresie inwestycji dotyczących najważniejszych połączeń. Może również działać jako bodziec pomocny w rozwiązywaniu nierozstrzygniętych kwestii dwustronnych. Komisja jest gotowa wspierać kontynuację tej inicjatywy. 17. W 2014 r. uruchomiono nowy Instrument Pomocy Przedakcesyjnej. W ramach IPA II UE zapewni 11,7 mld EUR na lata 2014–2020 w celu wsparcia przygotowań akcesyjnych krajów objętych procesem rozszerzenia oraz współpracy regionalnej i transgranicznej. IPA II zwiększa nacisk na priorytetowe kwestie związane z przystąpieniem do UE w dziedzinie demokracji i praworządności, jak również konkurencyjności i wzrostu gospodarczego. Wprowadza również podejście sektorowe, zachęty do osiągania wyników, zwiększone wsparcie budżetowe i uszeregowanie projektów pod względem ich ważności. Duże inwestycje wzdłuż głównych korytarzy infrastruktury wymagają skoordynowanego podejścia. Wzmacniana jest koordynacja z międzynarodowymi instytucjami finansowymi. Za pomocą ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich nadal wspierane będą inwestycje stymulujące zatrudnienie i wzrost gospodarczy oraz wspierające połączenia w regionie. II 18. Czarnogóra: Podjęto dalsze kroki w ramach negocjacji akcesyjnych. W maju 2014 zakończono przegląd zgodności prawa krajowego z dorobkiem prawnym UE (screening). W grudniu rozpoczęto negocjacje w sprawie rozdziału 23 – wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe oraz 24 – sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo. W oparciu o plany działania przyjęte przez Czarnogórę UE opracowała kompleksowy zestaw 84 kryteriów pośrednich w odniesieniu do tych rozdziałów. Kryteria te dostarczają jasnych wskazówek dotyczących przyszłych reform. Ogółem negocjacje rozpoczęto w odniesieniu do dwunastu rozdziałów i tymczasowo zamknięto w odniesieniu do dwóch. 19. Rozpoczęto wdrażanie planów działania. W następstwie dostosowania właściwego ustawodawstwa do reform konstytucyjnych z lipca 2013 r. wybrano i powołano kilku kluczowych sędziów i prokuratorów. W października 2014 r., po wielokrotnych próbach, parlament powołał wreszcie nowego prokuratora generalnego. Poprawiła się wydajność sądownictwa. Wzmocniono ramy legislacyjne dotyczące ochrony praw podstawowych, w tym ustawę o rzeczniku praw obywatelskich. 20. Odnotowano jednak opóźnienia w zakresie szeregu środków, zwłaszcza w zakresie reform legislacyjnych, szczególnie dotyczących zwalczania korupcji. Przyjęte środki legislacyjne nie przyniosły rezultatów w praktyce. Czarnogóra powinna dopilnować niezwłocznego przyjęcia odpowiednich przepisów o finansowaniu partii politycznych. Należy wypracować wiarygodne wyniki w zakresie prowadzenia dochodzeń, ścigania i prawomocnych wyroków w sprawach o korupcję, w tym korupcję na wysokim szczeblu. Należy zapewnić systematyczne stosowanie narzędzi zajmowania i konfiskaty mienia. Kwestie wolności wypowiedzi i wolności mediów nadal budzą poważne zastrzeżenia. Należy przyśpieszyć dochodzenia w sprawach dotyczących przemocy wobec dziennikarzy. Należy ustanowić konstruktywny dialog polityczny oraz przywrócić zaufanie do procesu wyborczego oraz instytucji państwowych. Wzmocnienie zdolności administracyjnych w zakresie kwestii dotyczących integracji z UE będzie miało zasadnicze znaczenie dla zachowania tempa na drodze do UE. Wymagane jest też odpolitycznienie i większa profesjonalizacja służby publicznej. Należy kontynuować reformy gospodarcze, zwłaszcza w kontekście zwalczania wysokiego bezrobocia oraz poprawy otoczenia biznesu. Pilnego docelowego rozwiązania, które będzie zgodne z układem o stabilizacji i stowarzyszeniu, wymaga również kwestia producenta aluminium KAP. 21. Silne zaangażowanie polityczne jest niezbędne dla dogłębnych i trwałych reform politycznych koniecznych do wzmocnienia praworządności. Czarnogóra jest pierwszym krajem, w przypadku którego negocjacje akcesyjne w zakresie rozdziału 23 i 24 prowadzone są zgodnie z nowym podejściem do praworządności. Komisja przypomina, że w ramach negocjacyjnych przewidziano klauzulę dotyczącą „ogólnej równowagi”. Postępy w zakresie spełniania kryteriów pośrednich w odniesieniu do rozdziałów związanych z praworządnością oraz usuwania istotnych braków wskazanych powyżej, wykazane za pomocą namacalnych rezultatów, będą miały wpływ na tempo negocjacji akcesyjnych, w tym na agendę konferencji międzyrządowych. 22. Serbia: Negocjacje akcesyjne UE z Serbią są w toku. Rada Europejska podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji ze względu na postępy Serbii w zakresie reform i jej stałe zaangażowanie na rzecz normalizacji stosunków z Kosowem. Pierwsza konferencja międzyrządowa w sprawie negocjacji odbyła się w styczniu 2014 r. Przegląd zgodności prawa krajowego z dorobkiem prawnym UE (screening) przebiega zgodnie z planem. Gwałtowne powodzie, które nawiedziły Serbię w maju, wywarły znaczny wpływ na sytuację społeczno-gospodarczą. UE zapewniła natychmiastowe znaczne działania ratownicze oraz pomoc doraźną, jak również zorganizowała w lipcu konferencję darczyńców. Wspólnota międzynarodowa zadeklarowała znaczącą pomoc na rzecz usuwania skutków klęski żywiołowej i odbudowy. 23. Serbia poczyniła pewne postępy w dziedzinie reformy administracji publicznej. Przyjęła kompleksową strategię, wprowadziła również wzmocnioną koordynację i planowanie. W zakresie sądownictwa przyjęto ważne akty prawne, w tym zasady oceny sędziów i prokuratorów. Mianowano znaczną liczbę prezesów sądów w charakterze stałym. Istnieje silna wola polityczna, by zwalczać korupcję. Przeprowadzono kilka dochodzeń w sprawie korupcji na wysokim szczeblu. Wzmożono również wysiłki na rzecz koordynacji. Serbia aktywnie uczestniczyła w regionalnej współpracy organów ścigania. 24. Potrzebne są jednak dalsze starania w celu zapewnienia skutecznego niezależnego sądownictwa. Nadal nie przyjęto najważniejszych aktów prawnych, takich jak ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej, ustawa o osobach zgłaszających przypadki naruszenia oraz ustawa o konflikcie interesów. W wielu dziedzinach korupcja nadal jest zjawiskiem powszechnym. Serbia musi przedstawić listę konkretnych wyników w walce z korupcją i przestępczością zorganizowaną. Należy w pełni przestrzegać w praktyce praw podstawowych, w tym zapewnić ochronę słabszych grup społecznych. Istnieją obawy co do pogarszającej się sytuacji w zakresie pełnego korzystania z wolności wypowiedzi. Należy zająć się niedociągnięciami w administracji publicznej. Serbia musi w większym stopniu uwzględniać ustalenia niezależnych organów regulacyjnych i podejmować odnośne działania następcze. Reformy gospodarcze są również niezbędne do pobudzenia wzrostu i rozwiązania problemu wysokiego bezrobocia. 25. Nowy rząd powinien skorzystać z okazji, jaką oferuje mu silny mandat, i zaangażować się w realizację reform. Serbię czeka wiele wyzwań. Powinna aktywnie promować przejrzystość procesu akcesyjnego i włączenie w niego szerokiego kręgu zainteresowanych stron. Aby wesprzeć proces reform, Serbia powinna usprawnić planowanie, koordynację i monitorowanie wdrażania nowego prawodawstwa i polityk. Zgodnie z nowym podejściem do kwestii praworządności w rozdziałach 23 i 24 ustanowiono kryteria otwarcia. Wymaga to od Serbii przedstawienia kompleksowych planów działania. Aby zapewnić ogólną równowagę w negocjacjach, ogólnym postępom w ramach negocjacji będą musiały towarzyszyć postępy w ramach tych rozdziałów. 26. Serbia musi nadal angażować się na rzecz współpracy regionalnej, a także utrzymać aktywne i konstruktywne zaangażowanie w proces normalizacji stosunków z Kosowem, w ramach którego poczyniono znaczne postępy. Konieczne będzie również dalsze zapewnienie wdrożenia porozumień osiągniętych w trakcie dialogu. Komisja przypomina, że – podobnie jak w przypadku rozdziałów dotyczących praworządności – ramy negocjacji wymagają postępów w procesie normalizacji stosunków z Kosowem na podstawie rozdziału 35. Wspomniane postępy muszą być osiągane równolegle do ogólnych postępów osiąganych w negocjacjach. Rozdział 35 należy otworzyć na wczesnym etapie negocjacji. Zapewni to solidne podstawy monitorowania realizacji osiągniętych porozumień. 27. Była jugosłowiańska republika Macedonii: Proces przystąpienia do UE byłej jugosłowiańskiej republiki Macedonii znajduje się w martwym punkcie. Brak działań w następstwie zalecenia Komisji dla Rady oznacza, że nie rozpoczęto jeszcze negocjacji akcesyjnych. Jednocześnie rząd nie podjął wystarczających środków, aby rozwiązać szereg kluczowych problemów, co niekorzystnie wpłynęło na trwałość reform oraz spowodowało regres w niektórych obszarach. 28. Poczyniono pewne postępy w zakresie reformy administracji publicznej, jak również aktywnej regionalnej i międzynarodowej współpracy policyjnej. Kraj ten utrzymuje wysoki stopień dostosowania swojego prawa do unijnego dorobku prawnego w odniesieniu do aktualnego etapu procesu akcesyjnego. Agenda UE pozostaje strategicznym priorytetem kraju. 29. W ostatnim roku pojawiły się jednak poważne zastrzeżenia związane z coraz większym upolitycznieniem instytucji państwowych i kontrolą rządu nad mediami, m.in. zgłoszone przez OBWE/ODIHR w kontekście wyborów. Stopniowo słabnie zaufanie do instytucji publicznych. Istnieją coraz poważniejsze obawy dotyczące wybiórczego działania wymiaru sprawiedliwości. W dalszym ciągu krępowana jest wolność mediów. Niedawne kryzysy polityczne pomiędzy rządem a partiami opozycyjnymi wykazały, że interesy partyjne coraz silniej przeważają nad interesem narodowym. Odpowiedzialność za to, by debata polityczna toczyła się głównie w parlamencie, oraz za stworzenie warunków dla jej prawidłowego funkcjonowania leży zarówno po stronie rządu, jak i opozycji. Rząd musi zapewnić opozycji możliwość pełnego sprawowania kontroli demokratycznej. Z drugiej strony opozycja musi wnieść konstruktywny wkład w procesy demokratyczne. W ciągu ostatniego roku nie odbyło się ani jedno posiedzenie w ramach dialogu akcesyjnego na wysokim szczeblu. W odniesieniu do sytuacji etnicznej należy budować większe zaufanie między poszczególnymi społecznościami. Należy zakończyć przegląd umowy ramowej z Ochrydy oraz wdrożyć sformułowane w jego wyniku zalecenia. 30. Należy również poczynić zdecydowane działania, aby wspólnie z Grecją rozwiązać spór wokół nazwy. Brak osiągnięcia kompromisu w ramach tego sporu, w związku z którym od 19 lat prowadzone są rozmowy przy mediacji ONZ, ma bezpośredni negatywny wpływ na europejskie aspiracje tego kraju. Konieczne są zdecydowane działania, a także aktywne wsparcie ze strony przywódców UE. Komisja pragnie przywołać swoją opinię, że przegląd zgodności prawa krajowego z dorobkiem prawnym UE oraz dyskusje Rady w sprawie ram negocjacji zapewniłyby niezbędny impuls, który pomógłby w wynegocjowaniu obopólnie akceptowanego rozwiązania kwestii nazwy – nawet przed rozpoczęciem rozdziałów negocjacyjnych. 31. Zasadniczo, ze względu na ogólne postępy tego kraju, Komisja jest zdania, że kryteria polityczne zostały spełnione w wystarczającym stopniu, i podtrzymuje swoje zalecenie dotyczące otwarcia negocjacji akcesyjnych, wyrażając jednocześnie ubolewanie z powodu regresu, jaki nastąpił w poprzednim roku. Komisja wzywa władze do podjęcia zdecydowanych działań w celu usunięcia zastrzeżeń dotyczących nasilającego się upolitycznienia jak również coraz większych braków w zakresie niezawisłości sądów i wolności wypowiedzi, tak aby móc utrzymać swoje zalecenie również w kolejnych latach. Komisja w dalszym ciągu angażuje się we wspieranie wysiłków tego kraju na rzecz reform związanych z UE – m.in. w ramach pluralistycznego dialogu akcesyjnego na wysokim szczeblu – pragnąc umożliwić pełne wykorzystanie potencjału wzajemnych stosunków. 32. Albania: Decyzja Rady Europejskiej z czerwca 2014 r. w sprawie przyznania Albanii statusu kraju kandydującego stanowi wyraz uznania za podjęte działania reformatorskie. Jest to również zachętą do zwiększenia tempa reform. W listopadzie 2013 r. Komisja rozpoczęła dialog na wysokim szczeblu z Albanią, aby wspomóc ją w koncentracji wysiłków na procesie integracji z UE oraz aby monitorować postępy w zakresie reform w odniesieniu do kluczowych priorytetów ustalonych w kontekście rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych. W maju 2014 r. Albania przyjęła plan działania określający i porządkujący reformy przewidziane w ramach kluczowych priorytetów. 33. W ciągu ubiegłego roku Albania poczyniła postępy. Podjęto dalsze działania na rzecz reformy sądownictwa. Rząd wykazał wolę polityczną, by podjąć zdecydowane działania w celu zapobiegania korupcji i walki z nią. Wzmocniono ramy ustawodawcze i ulepszono koordynowanie i monitorowanie polityki na szczeblu centralnym. W walce ze zorganizowaną przestępczością widać pozytywny trend w wielu obszarach: zintensyfikowano działania w zakresie egzekwowania prawa, w szczególności w zakresie konfiskaty narkotyków i przestępstw związanych z narkotykami, przestępstw gospodarczych oraz handlu ludźmi. Podjęto pewne działania mające na celu prawne uznanie praw lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych i interseksualnych (LGBTI). 34. Istnieje jednak nadal wiele braków, zwłaszcza w dziedzinie praworządności. Dużo pozostaje do zrobienia. Walka z korupcją i z przestępczością zorganizowaną stanowi znaczne wyzwanie. Albania będzie musiała poczynić znaczne i trwałe wysiłki w celu realizacji kluczowych priorytetów ustalonych w kontekście rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych. Będzie też musiała podjąć zdecydowane działania, aby kontynuować reformę administracji publicznej w celu jej odpolitycznienia i profesjonalizacji; zrealizować kompleksową reformę sądownictwa w celu wzmocnienia niezawisłości, skuteczności i rozliczalności sądów w ramach procesu o integralnym charakterze i przy ścisłej współpracy z Komisją Wenecką; zintensyfikować działania antykorupcyjne i podjąć dalsze zdecydowane kroki w walce z przestępczością zorganizowaną w celu wypracowania rzetelnych wyników w zakresie proaktywnego prowadzenia dochodzeń, postępowań sądowych oraz wydawania wyroków w obu obszarach; podejmować skuteczne środki w celu wzmocnienia ochrony praw człowieka, w tym Romów, oraz polityk zwalczających dyskryminację, a także wprowadzić prawa własności. Rząd nie osiągnął priorytetów wyznaczonych w obszarze wolności wypowiedzi i mediów. Należy przywrócić wszystkie ustawowe funkcje Rady ds. Mediów Audiowizualnych i zagwarantować w praktyce jej niezależność. Albania powinna przeprowadzić reformy gospodarcze mające na celu zwiększenie konkurencyjności oraz rozwiązanie problemu wysokiego bezrobocia, a także zająć się kwestią dużej szarej strefy w gospodarce i poprawić otoczenie biznesu. 35. Ważne jest, by procesowi reform towarzyszył konstruktywny i trwały dialog między rządem a opozycją polityczną. Odpowiedzialność za to, by debata polityczna toczyła się głównie w parlamencie, oraz za stworzenie warunków dla prawidłowego funkcjonowania tej instytucji leży zarówno po stronie rządu, jak i opozycji. Rząd musi zapewnić opozycji możliwość pełnego sprawowania kontroli demokratycznej. Z drugiej strony opozycja musi wnieść twórczy wkład w procesy demokratyczne. Oparte na kompromisie konstruktywne prace parlamentarne mają kluczowe znaczenie dla trwałości reform. Ustanowienie krajowej rady ds. integracji europejskiej, zrzeszającej wszystkie zainteresowane podmioty, w dalszym stopniu przyczyni się do zwiększenia uczestnictwa w procesie reform. Jest ono również kluczowe dla osiągnięcia ogólnego społecznego porozumienia w sprawie koniecznych reform w Albanii. 36. Bośnia i Hercegowina: Kraj ten znalazł się w martwym punkcie procesu integracji europejskiej. Nadal brakuje zbiorowej woli politycznej ze strony przywódców, by podjąć konieczne reformy zapewniające postępy na drodze do UE. Odnotowano bardzo niewielkie postępy w kwestiach politycznych i gospodarczych oraz przejmowania standardów europejskich. Gwałtowne powodzie, które nawiedziły Serbię w maju, wywarły znaczny wpływ na sytuację społeczno-gospodarczą. UE zapewniła natychmiastowe znaczne działania ratownicze oraz pomoc doraźną, jak również zorganizowała w lipcu konferencję darczyńców. Wspólnota międzynarodowa zadeklarowała znaczącą pomoc na rzecz usuwania skutków klęski żywiołowej i odbudowy. 37. Powszechne protesty obywatelskie na początku 2014 r. stanowią potwierdzenie niestabilnej sytuacji społeczno-gospodarczej. Komisja zainicjowała trzy inicjatywy zmierzające do przesunięcia punktu ciężkości w kierunku reform i kwestii bezpośrednio interesujących obywateli. Rozszerzyła również usystematyzowany dialog między UE a Bośnią i Hercegowiną w sprawie wymiaru sprawiedliwości o dodatkowe kwestie dotyczące praworządności, w szczególności o kwestię walki z korupcją. Utworzyła wspólną grupę roboczą UE–Bośnia i Hercegowina w celu przyspieszenia realizacji projektów finansowanych ze środków UE. Skupiła się też na wzmocnieniu zarządzania gospodarczego. Opracowała m.in. wspólnie z kluczowymi podmiotami, w tym międzynarodowymi instytucjami finansowymi, „Pakt na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia”. Pakt będzie miarą niezbędnych reform gospodarczych w nadchodzących miesiącach. Będzie również stanowić podstawę krajowego programu reform gospodarczych, który zgodnie z oczekiwaniami Komisji Bośnia i Hercegowina ma opracować do końca stycznia 2015 r. 38. Brak skutecznego mechanizmu koordynacji w sprawach związanych z UE ma nadal negatywny wpływ na relacje tego kraju z UE. Nadal utrzymują się napięcia polityczne w Radzie Ministrów w związku z podziałem kompetencji między poszczególnymi szczeblami władzy. Sytuację komplikuję złożoność uregulowań instytucjonalnych w tym kraju. Uniemożliwiło to przeprowadzenie trzech spośród sześciu ostatnich posiedzeń podkomitetów powołanych w ramach umowy przejściowej. Bośnia i Hercegowina nadal odmawia dostosowania tej umowy w taki sposób, by uwzględniała ona tradycyjną wymianę handlową z Chorwacją sprzed przystąpienia tego kraju do Unii Europejskiej. Komisja podjęła kroki, aby zawiesić pewne korzyści handlowe w odniesieniu do Bośni i Hercegowiny, jeżeli proces dostosowań nie zostanie zakończony przed upływem 2015 r. Układ o stabilizacji i stowarzyszeniu podpisany w 2008 r. i ratyfikowany w 2011 r. nie wszedł jeszcze w życie, ponieważ Bośnia i Hercegowina nadal nie dopełniła odpowiednich warunków. 39. Zaangażowane podmioty polityczne nie były w stanie uzgodnić ogólnokrajowych strategii wymaganych na potrzeby Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej w sektorach takich jak energia, transport i środowisko. Doprowadziło to do znacznego zmniejszenia finansowania w tych dziedzinach i skoncentrowania się na pomocy oferującej bezpośrednie korzyści obywatelom. Osiągnięcie koniecznego porozumienia utoruje Bośni i Hercegowinie drogę do czerpania pełnych korzyści z dostępnych funduszy. 40. Mimo intensywnego wsparcia ze strony Komisji na rzecz usunięcia pozostałych przeszkód wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Sejdić i Finci nie został wykonany. Wyrok ten jest w dalszym ciągu wykorzystywany do realizacji partykularnych interesów partyjnych, politycznych i etnicznych, a rozwiązanie tej sprawy jest uzależnione od innych kwestii.