Niniejsze sprawozdanie z postępu prac nad stworzeniem rzeczywistej i skutecznej unii bezpieczeństwa jest czwartym comiesięcznym sprawozdaniem i obejmuje działania w dwóch głównych dziedzinach: zwalczanie terroryzmu i przestępczości zorganizowanej oraz środków, które je wspierają; oraz wzmocnienie naszej obrony i rozwijanie odporności wobec wymienionych zagrożeń. Niniejsze sprawozdanie skupia się na czterech kluczowych obszarach: systemach informacyjnych i interoperacyjności, ochronie celów miękkich, zagrożeniach cybernetycznych oraz ochronie danych w kontekście dochodzeń w sprawach karnych.

Grudniowy zamach na kiermaszu bożonarodzeniowym w Berlinie ujawnił ponownie poważne słabości w naszych systemach informacyjnych. Należy im pilnie zaradzić, w szczególności na szczeblu UE, aby wspomóc krajowe organy ochrony granic i organy ścigania w terenie oraz umożliwić im skuteczne wykonywanie ich trudnych obowiązków. Fakt, że różne systemy informacyjne nie są ze sobą powiązane - co pozwala napastnikom na posługiwanie się różnymi tożsamościami i niezauważone przemieszczanie się, w tym przekraczanie granic - oraz że informacje nie są systematycznie wprowadzane przez państwa członkowskie do odpowiednich baz UE, to słabości w praktycznej realizacji unii bezpieczeństwa, którym trzeba szybko zaradzić. Ponadto konieczne są dalsze prace w odniesieniu do środków egzekwowania prawa na granicach oraz powrotów osób, których wnioski o udzielenie azylu zostały odrzucone.

Jeśli chodzi o ochronę celów miękkich, Komisja przyspieszy prace prowadzone w celu umożliwienia ekspertom z państw członkowskich wymiany najlepszych praktyk i uzgodnienia standardowych wytycznych.

Zagrożenia cybernetyczne, którym musi sprostać UE, są szeroko komentowane w mediach i w niniejszym sprawozdaniu przedstawiono szereg działań prowadzonych już w tej dziedzinie. Dotyczą one zarówno prewencji - w drodze współpracy z odpowiednią gałęzią przemysłu w celu uwzględniania bezpieczeństwa na etapie projektowania oraz wdrożenia dyrektywy w sprawie bezpieczeństwa sieci i informacji - jak i propagowania współpracy między państwami członkowskimi oraz współpracy z organizacjami międzynarodowymi i partnerami dotyczącej reagowania w momencie ataku cybernetycznego. W nadchodzących miesiącach Komisja oraz Wysoki Przedstawiciel Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa ustalą, jakie działania są konieczne do zapewnienia skutecznej reakcji na te zagrożenia na poziomie UE, opierając się na strategii Unii Europejskiej w zakresie bezpieczeństwa cybernetycznego z 2013 r.

Ochrona prywatności osób fizycznych oraz ochrona danych osobowych to szczególnie istotne prawa podstawowe, które stanowią jeden z fundamentów wszelkich działań zmierzających do stworzenia prawdziwej unii bezpieczeństwa. Wspólny wysoki poziom ochrony danych zapewnia dyrektywa o ochronie danych w obszarze działań policji i wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych przyjęta w kwietniu 2016 r., która tym samym ułatwi sprawną wymianę odpowiednich danych między organami ścigania państw członkowskich. Komisja rozpoczęła również przegląd dyrektywy o prywatności i łączności elektronicznej w ramach swojego pakietu dotyczącego danych, aby rozszerzyć zakres dyrektywy na wszystkich dostawców usług łączności elektronicznej oraz ujednolicić jej postanowienia z ogólnym rozporządzeniem o ochronie danych. Wniosek ma na celu zapewnienie prywatności w łączności elektronicznej, a równocześnie określenie powodów, dla których można przewidzieć ograniczenia zakresu rozporządzenia o prywatności i łączności elektronicznej, w tym ze względu na bezpieczeństwo narodowe lub dochodzenia w sprawach karnych.

II. WZMOCNIENIE SYSTEMÓW INFORMACYJNYCH I INTEROPERACYJNOŚCI

W orędziu o stanie Unii wygłoszonym przez przewodniczącego Jeana-Claude'a Junckera we wrześniu 2016 r. oraz w konkluzjach Rady Europejskiej z grudnia 2016 r. podkreślono, jak istotne znaczenie ma likwidacja niedociągnięć w zarządzaniu informacjami oraz poprawa interoperacyjności istniejących systemów informacyjnych oraz połączeń międzysystemowych. Niedawne wydarzenia ujawniły pilną potrzebę wzajemnego połączenia istniejących baz danych UE, również po to, aby dać organom ochrony granic i organom ścigania w terenie narzędzia niezbędne do wykrywania oszustw dotyczących tożsamości. Na przykład sprawca, który przeprowadził zamach terrorystyczny w Berlinie w grudniu 2016 r., posługiwał się przynajmniej 14 różnymi tożsamościami i mógł przemieszczać się niezauważony pomiędzy państwami członkowskimi. Wyraźnie widać, że należy umożliwić równoczesne przeszukiwanie istniejących i przyszłych systemów informacyjnych UE pod kątem identyfikatorów biometrycznych, aby odebrać terrorystom i przestępcom taką możliwość.

W związku z tym Komisja rozpoczęła w kwietniu 2016 r. prace nad swoim projektem w sprawie „sprawniejszych i bardziej inteligentnych systemów informacyjnych do celów zarządzania granicami i zapewnienia bezpieczeństwa”. Podczas tych prac stwierdzono niedociągnięcia w funkcjonowaniu istniejących systemów, luki w strukturach zarządzania danymi w UE, problemy wynikające ze skomplikowanej architektury różnie zarządzanych systemów informacyjnych oraz z fragmentaryzacji, której przyczyną jest fakt, że istniejące systemy były projektowane pojedynczo, a nie jako elementy większej całości. W ramach tego procesu Komisja uruchomiła Grupę ekspertów wysokiego szczebla ds. systemów informacyjnych i interoperacyjności we współpracy z agencjami UE, państwami członkowskimi i odpowiednimi zainteresowanymi podmiotami. W dniu 21 grudnia 2016 r. w sprawozdaniu przewodniczącego określono wstępne ustalenia grupy, które obejmują priorytetowy wariant stworzenia jednego portalu służącego do wyszukiwania, który pozwoliłby organom ścigania i organom zarządzania granicami na jednoczesne przeszukiwanie istniejących unijnych baz danych i systemów informacyjnych. We wstępnym sprawozdaniu podkreślono również znaczenie jakości danych - ponieważ skuteczność systemów informacyjnych zależy od jakości i formatu wprowadzonych do nich danych - oraz zalecono poprawę jakości danych w systemach UE poprzez zautomatyzowaną kontrolę jakości danych.

Komisja szybko podejmie działania następcze w związku z propozycją stworzenia jednego portalu służącego do wyszukiwania i wspólnie z agencją UE ds. zarządzania operacyjnego wielkoskalowymi systemami informatycznymi, eu-LISA, rozpocznie prace nad stworzeniem portalu umożliwiającego równoległe przeszukiwanie wszystkich odpowiednich istniejących systemów UE. Do czerwca powinno być gotowe powiązane badanie, które posłuży jako podstawa do opracowania i testowania prototypu portalu przed końcem roku. Komisja uważa, że równocześnie Europol powinien kontynuować swoje prace nad interfejsem systemu, który pozwoliłby funkcjonariuszom pierwszej linii kontroli w państwach członkowskich na automatyczne sprawdzanie baz Europolu równocześnie ze sprawdzaniem ich własnych krajowych systemów.

Prace w kierunku interoperacyjności systemów informacyjnych mają na celu przezwyciężenie obecnej fragmentaryzacji unijnych struktur związanych z zarządzaniem danymi w celu kontrolowania granic i zapewnienia ich bezpieczeństwa oraz wyeliminowanie powiązanych nieuwzględnionych kwestii. Kiedy bazy danych korzystają ze wspólnego repozytorium danych dotyczących tożsamości - jak przewiduje proponowany system wjazdu/wyjazdu UE oraz proponowany unijny system informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż – dana osoba może być zarejestrowana tylko pod jedną tożsamością w różnych bazach danych, co zapobiega posługiwaniu się różnymi fałszywymi tożsamościami. Pierwszym krokiem, który zasugerowano we wstępnych ustaleniach grupy ekspertów wysokiego szczebla, było zwrócenie się przez Komisję do eu-LISA o przeanalizowanie technicznych i operacyjnych aspektów wdrażania wspólnego serwisu kojarzenia danych biometrycznych. Taki serwis mógłby umożliwić przeszukiwanie różnych baz danych zawierających dane biometryczne, co mogłoby ujawnić fałszywe tożsamości, jakimi posługuje się dana osoba w innych systemach. Ponadto grupa ekspertów wysokiego szczebla powinna obecnie ocenić, czy rozszerzenie wspólnego repozytorium tożsamości przewidzianego przez system wjazdu/wyjazdu UE i ETIAS na inne systemy jest konieczne, technicznie wykonalne i proporcjonalne. Oprócz danych biometrycznych przechowywanych w serwisie kojarzenia danych biometrycznych, takie wspólne repozytorium tożsamości mogłoby również obejmować alfanumeryczne dane dotyczące tożsamości. Grupa powinna przedstawić swoje ustalenia w tej kwestii w sprawozdaniu końcowym do końca kwietnia 2017 r.

Niedawne wydarzenia zagrażające bezpieczeństwu uwypuklają potrzebę ponownego zbadania kwestii obowiązkowego udostępniania informacji pomiędzy państwami członkowskimi. Wniosek Komisji z grudnia 2016 r. dotyczący wzmocnienia systemu informacyjnego Schengen przewiduje - po raz pierwszy - obowiązek dokonywania przez państwa członkowskie wpisów dotyczących osób, które mają powiązania z działalnością terrorystyczną. Ważne jest, żeby współprawodawcy podjęli teraz działania zmierzające do szybkiego przyjęcia proponowanych środków. Komisja jest gotowa zbadać, czy ustawowy obowiązek udostępniania informacji powinien zostać wprowadzony w odniesieniu do innych unijnych baz danych.

III. OCHRONA CELÓW MIĘKKICH W EUROPIE PRZED ATAKAMI TERRORYSTYCZNYMI

Zamach w Berlinie to najnowszy atak skierowany przeciwko tak zwanym miękkim celom w UE. Zazwyczaj są nimi obiekty cywilne, w których zbiera się wielu ludzi (np. przestrzenie publiczne, szpitale, szkoły, stadiony sportowe, ośrodki kultury, kawiarnie i restauracje, centra handlowe i węzły komunikacyjne). Przez swój charakter te miejsca są szczególnie narażone na ataki i trudne do ochrony, charakteryzuje je również duże prawdopodobieństwo masowych ofiar w ludziach w przypadku ataku. Z tych względów terroryści często je wybierają. Zagrożenie kolejnymi atakami na cele miękkie, w tym na transport, pozostaje wysokie, co potwierdzają dostępne analizy, w tym sprawozdanie Europolu na temat zmian w sposobie działania Państwa Islamskiego.

W Europejskiej agendzie bezpieczeństwa z 2015 r. oraz w komunikacie z 2016 r. w sprawie unii bezpieczeństwa podkreślono potrzebę intensywniejszych działań w celu poprawy bezpieczeństwa oraz potrzebę wykorzystywania innowacyjnych narzędzi i technologii wykrywania zagrożeń w celu ochrony celów miękkich. Komisja działała na rzecz wspierania państw członkowskich w wymianie najlepszych praktyk oraz zachęcania ich do takiej wymiany w zakresie opracowywania lepszych narzędzi służących zapobieganiu atakom na cele miękkie oraz reagowania na takie ataki. W wyniku tych działań powstały podręczniki operacyjne oraz materiały zawierające wytyczne. Obecnie Komisja jest w trakcie opracowywania w ścisłej współpracy z ekspertami państw członkowskich, kompleksowego podręcznika dotyczącego procedur i modeli ochrony różnych celów miękkich (np. centrów handlowych, szpitali, wydarzeń sportowych i kulturalnych). Celem jest wydanie w 2017 r. wytycznych dla państw członkowskich dotyczących ochrony celów miękkich, opierających się na najlepszych praktykach stosowanych w państwach członkowskich.