Prowadzony jest również proces wdrażania kilku innych reform związanych z jakością systemu wymiaru sprawiedliwości. Rozpoczęto reformę procedury składania skarg dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości mającą na celu zwiększenie jego efektywności i dostępności dla obywateli. Reforma posłuży modernizacji procedury i zwiększeniu możliwości oglądu liczby i charakteru skarg. Ponadto trwa inicjatywa mająca na celu upowszechnianie stosowania zrozumiałego języka w orzeczeniach sądowych. Jeżeli chodzi o koszt postępowań sądowych, w ramach reformy podniesiono opłaty za wniesienie sprawy do sądu, zmieniając jednocześnie warunki dokonywania płatności; obecnie strona przegrana musi uregulować opłaty sądowe dopiero na koniec postępowania. Dzięki tej reformie wniesienie sprawy do sądu ma się stać mniej uciążliwe, chociaż podniesienie kwot opłat sądowych może ograniczyć ten skutek. Progi dochodowe kwalifikujące do otrzymania pełnej lub częściowej pomocy prawnej utrzymują się na niskim poziomie, co może mieć negatywny wpływ na dostęp obywateli do wymiaru sprawiedliwości. W tym zakresie pozytywną zmianą jest niedawne podniesienie progów dochodowych, a w nadchodzących latach planowane są kolejne stopniowe podwyżki tego progu.

Rozpoczęto działania zmierzające do niezależnego zarządzania zasobami przez wymiar sprawiedliwości. W 2014 r. rozpoczęto działania zmierzające do ustanowienia niezależnego zarządzania zasobami przez wymiar sprawiedliwości. Nie odnotowano postępów w tej kwestii częściowo z powodu braku wiarygodnego narzędzia do pomiaru nakładu pracy, które jest konieczne do optymalnego rozdzielenia zasobów między sądami. Zainteresowane strony podkreślają, że ukończenie procesu przekazania samemu wymiarowi sprawiedliwości zarządzania zasobami ma duże znaczenie. Jak wskazano we wspólnym memorandum trzech sądów najwyższych, kolejnym wyzwaniem dla systemu wymiaru sprawiedliwości jest brak wystarczających zasobów. Ponadto w niedawnym wyroku potępiono państwo za to, że nie zapewnia wystarczających, przewidzianych w prawie zasobów ludzkich na potrzeby wymiaru sprawiedliwości. Jak zauważyła Rada Konsultacyjna Sędziów Europejskich, negatywny wpływ na efektywność wymiaru sprawiedliwości mogą mieć również niedobory zasobów ludzkich. Inicjatywa prowadzona przez Najwyższą Radę Wymiaru Sprawiedliwości zmierzająca do zwiększenia atrakcyjności kariery w wymiarze sprawiedliwości może pozytywnie wpłynąć na wzrost liczby kandydatów na sędziów.

Trwają zmiany dotyczące cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości. Istnieje konieczność usprawnienia procesu cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości, w szczególności w odniesieniu do internetowego dostępu do wyroków sądu oraz możliwości wniesienia sprawy, przekazania wezwania do stawiennictwa i monitorowania etapów postępowania za pośrednictwem internetu. W odniesieniu do internetowego dostępu do wyroków sądu w ustawie z maja 2019 r. przewidziano publikację wszystkich wyroków online począwszy od września 2021 r. Rozpoczęto w tym celu proces tworzenia bazy danych, który uległ jednak opóźnieniu w związku z pandemią COVID-19. Jeżeli chodzi o cyfryzację procesów biznesowych w systemie wymiaru sprawiedliwości, od 2007 r. trwa wdrażanie jednolitego systemu zarządzania sprawami dla sądów. Obecnie w dużej liczbie sądów wprowadzany jest system o nazwie MaCH, konieczne jest jednak przeprowadzenie tego samego procesu m.in. w sądach powszechnych pierwszej instancji i sądach apelacyjnych. Zajęcie się kwestią braku cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości miałoby korzystny wpływ na jakość w wymiarze sprawiedliwości, a także na skuteczne gromadzenie spójnych i rzetelnych danych sądowych.

Uprawnienie Ministra Sprawiedliwości do instruowania prokuratury, by wszczęła postępowanie w konkretnej sprawie, podlega gwarancjom prawnym i nie jest stosowane w praktyce. Minister Sprawiedliwości może określić ogólne wytyczne dla prokuratury, a także nakazać jej wszczęcie postępowania w danej sprawie, nie może jednak polecić jej, aby postępowania nie wszczynała. Jeżeli Minister nakaże wszczęcie postępowania w konkretnej sprawie, polecenie takie należy dołączyć do akt sprawy, przy czym organy belgijskie zgłaszają, że uprawnienia do wydawania konkretnych poleceń nie stosuje się w praktyce. Wydaje się, że praktyka taka, wraz z obowiązującymi gwarancjami prawnymi, minimalizuje zagrożenie dla niezależności prokuratury.

Postrzegany poziom niezależności sądownictwa plasuje się powyżej średniej, a dalsze starania zmierzające do poprawy niezależności są w toku. Poziom postrzeganej niezależności sądów i niezawisłości sędziowskiej plasuje się powyżej średniej UE wśród ogółu społeczeństwa (63 % uważa, że jest dość dobry lub bardzo dobry) i wśród przedsiębiorstw (59 % uważa, że jest dość lub bardzo dobry). Niedawna reforma może dodatkowo poprawić niezależność sądów, podnosząc jakość procesu wyboru sędziów i ulepszając zasady dotyczące uczciwości sędziów zastępców. System sądowy umożliwia nominację sędziów zastępców w celu zapewnienia pełnego składu sędziowskiego. W następstwie wyrażenia przez Radę Europy pewnych wątpliwości dotyczących procedury powoływania sędziów zastępców i zasad dotyczących uczciwości sędziów, a także możliwych konsekwencji takiego stanu rzeczy dla wizerunku i uczciwości systemu wymiaru sprawiedliwości dokonano przeglądu warunków powoływania sędziów zastępców. Chociaż wcześniej wymagano od takich sędziów wyłącznie spełniania warunków związanych z wykształceniem i doświadczeniem, ustawą z marca 2019 r. wprowadzono wymóg, zgodnie z którym kandydaci na sędziów zastępców muszą także zdać egzamin. Ponadto ustawa ta wprowadza obowiązkowe szkolenie dla sędziów zastępców obejmujące moduł dotyczący etyki oraz znosi możliwość powoływania prokuratorów zastępców. Wydaje się, że ustawa ta w dużym stopniu rozwiązuje zgłaszane problemy dotyczące sędziów zastępców, między innymi dzięki zwiększeniu obiektywności procedury wyboru sędziów i wzmocnieniu mających zastosowanie zasad dotyczących uczciwości. Dodatkowo w ustawie zwiększono uprawnienia Najwyższej Rady Wymiaru Sprawiedliwości do prowadzenia dochodzenia. Najwyższa Rada Wymiaru Sprawiedliwości odgrywa aktywną rolę, na przykład wszczynając w dniu 3 września 2020 r. specjalne postępowanie w zakresie trwającego postępowania przygotowawczego w sprawie okoliczności śmierci Jozefa Chovanca, obywatela Słowacji, w następstwie interwencji policji na lotnisku w Charleroi w lutym 2018 r. W ustawie przewidziano, że Najwyższa Rada może otrzymać od organów wymiaru sprawiedliwości każdy dokument i każdą informację, które uzna za konieczne do wypełnienia swoich zadań, obejmujących m.in. prowadzenie audytów sądów.

System wymiaru sprawiedliwości składa się z 13 sądów powszechnych, szeregu sądów szczególnych pierwszej instancji, pięciu sądów apelacyjnych i Sądu Najwyższego. Organ sądowy Rady Stanu pełni funkcję najwyższego sądu administracyjnego. Trybunał Konstytucyjny jest właściwy do kontroli konstytucyjności przepisów. Właściwość związana z wymiarem sprawiedliwości pozostaje w większości na szczeblu federalnym. Niezależność sądownictwa i prokuratury zagwarantowano w konstytucji. Do zadań niezależnej Najwyższej Rady Wymiaru Sprawiedliwości należy prowadzenie rekrutacji na potrzeby sądownictwa i podnoszenie jakości wymiaru sprawiedliwości przy pomocy mechanizmów kontroli, takich jak audyty, oraz pełnienie funkcji opiniodawczej. Wyboru kandydatów na sędziów dokonuje Najwyższa Rada, a dożywotnio powołuje ich rząd na wniosek Ministra Sprawiedliwości. Za ogólne funkcjonowanie sądów odpowiada kolegium sądów i trybunałów, w którego skład wchodzą prezesi sądów wybierani przez osoby na równorzędnych stanowiskach. Flamandzka izba adwokacka oraz francuskojęzyczne i niemieckojęzyczne izby adwokackie reprezentują adwokatów z różnych części kraju.

Proces uchwalania przepisów obejmuje ugruntowane praktyki polegające na prowadzeniu oceny skutków oraz konsultacji z zainteresowanymi stronami na różnych szczeblach rządu. Istotną rolę w przestrzeganiu praw podstawowych odgrywają Trybunał Konstytucyjny i inne niezależne instytucje, w tym biura rzecznika praw obywatelskich na różnych szczeblach rządu. Oczekuje się, że nowa federalna instytucja praw człowieka, która właśnie powstaje, doprowadzi do dalszego wzmocnienia ochrony praw podstawowych. Rada Stanu przyczynia się do zapewniania jakości ustawodawstwa, choć napotyka w swojej pracy pewne problemy. W następstwie przyjęcia ustawy z 2019 r. organizacje społeczeństwa obywatelskiego mają większe możliwości występowania jako strona w procesach dotyczących interesów, których te organizacje bronią.

W Belgii istnieją silne ramy prawne i instytucjonalne w zakresie pluralizmu mediów. Istotną rolę w zapewnianiu przejrzystości w zakresie własności mediów odgrywają niezależne organy regulacyjne ds. mediów audiowizualnych, a rady ds. mediów prowadzą intensywne działania w odpowiadających im wspólnotach. Przestrzega się niezależności mediów, a zawód dziennikarza podlega odpowiedniej ochronie, w szczególności dzięki ustawie o ochronie źródeł dziennikarskich. Przypadki zastraszania dziennikarzy, kierowania do nich gróźb czy ataków na nich zdarzają się stosunkowo rzadko. Można by jeszcze bardziej zwiększyć dostęp do informacji będących w posiadaniu organów publicznych. Ponadto wątpliwości budzi adekwatność zasobów, jakimi dysponują organy regulacyjne wspólnoty francuskojęzycznej i niemieckojęzycznej.

Belgijskie ramy prawne i instytucjonalne służące zwalczaniu korupcji zasadniczo funkcjonują. Chociaż nie istnieje żadna strategia czy instytucja koordynująca walkę z korupcją na wszystkich szczeblach rządu, specjalny organ antykorupcyjny sprawuje nadzór nad dochodzeniami dotyczącymi korupcji, a Federalna Komisja Etyki doradza urzędnikom publicznym w kwestiach dotyczących uczciwości. Istnieje szereg środków legislacyjnych służących zapobieganiu korupcji, w tym systemy oświadczeń i kodeksy postępowania dla urzędników publicznych, doprowadziło to jednak do rozdrobnienia ram na różnych szczeblach rządowych. Choć obowiązują pewne zasady mające zastosowanie do posłów do Parlamentu i wysokich urzędników sprawujących funkcje wykonawcze, nadal występują niedociągnięcia. W Belgii nie ma obecnie żadnych ogólnych przepisów zapewniających ochronę sygnalistów.

Od kilku lat w belgijskim systemie wymiaru sprawiedliwości prowadzone są reformy związane z cyfryzacją i zarządzaniem zasobami przez sądownictwo. Reformy te nie zostały jednak jeszcze w pełni wdrożone. Podjęto różne inicjatywy zmierzające do poprawy jakości i niezależności wymiaru sprawiedliwości, szczególnie związane z opłatami sądowymi, systemem sędziów zastępców i uprawnieniami Najwyższej Rady Wymiaru Sprawiedliwości do prowadzenia dochodzeń. Trwa reforma procedury składania skarg dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, a także inicjatywa mająca na celu upowszechnianie stosowania zrozumiałego języka w orzeczeniach sądowych. Wyzwaniem dla systemu wymiaru sprawiedliwości jest dostępność wystarczających zasobów ludzkich i finansowych, konieczne jest także zwiększenie stopnia cyfryzacji. W tym kontekście od dawna istnieje problem braku rzetelnych i spójnych danych dotyczących efektywności.

Ze względu na brak danych nie ma dostępu do pełnego przeglądu efektywności wymiaru sprawiedliwości. Chociaż niektóre dane są dostępne, luki w zbiorze danych uniemożliwiają uzyskanie pełnego przeglądu efektywności wymiaru sprawiedliwości. W ciągu ostatnich kilku lat wzrósł wskaźnik zamykanych spraw cywilnych i gospodarczych, istnieją jednak luki w danych dotyczących długości postępowania. Belgia podlega zwiększonemu nadzorowi ze strony Komitetu Ministrów Rady Europy w odniesieniu do nadmiernie długich postępowań w sprawach cywilnych w pierwszej instancji. Jeżeli chodzi o sądy administracyjne, wskaźnik zamykanych spraw wyniósł w ostatnich latach ponad 100 %, średni czas postępowania jest jednak wciąż długi. Gromadzenie i udostępnianie rzetelnych danych ma zasadnicze znaczenie w odniesieniu do zwiększania efektywności wymiaru sprawiedliwości. W osiągnięciu tego celu może pomóc dokończenie procesu cyfryzacji.

II.Ramy antykorupcyjne

Obowiązują pewne środki legislacyjne służące zapobieganiu korupcji, w tym systemy oświadczeń i kodeksy postępowania dla urzędników publicznych, oraz pewne zasady etyczne mające zastosowanie do posłów do Parlamentu i wysokich urzędników sprawujących funkcje wykonawcze. Centralne biuro ds. walki z korupcją (CDBC-OCRC) to wyspecjalizowana służba specjalna w obrębie policji federalnej, która jest uprawniona do prowadzenia i wspierania dochodzeń dotyczących korupcji. Kilka krajowych organów publicznych pełni główną rolę w walce z korupcją i w promowaniu etyki i uczciwości. Trybunał Obrachunkowy sprawuje zewnętrzną kontrolę nad operacjami budżetowymi, księgowymi i finansowymi państwa federalnego, natomiast służby międzyfederalne inspektoratu finansowego są służbami publicznymi, które prowadzą kontrole legalności, wykonalności i stosowności wydatków publicznych. Jednostka ds. przetwarzania informacji finansowych zajmuje się podejrzanymi transakcjami finansowymi związanymi z praniem pieniędzy i poważnymi przestępstwami. Biuro etyki administracyjnej i deontologii opracowuje zasady dotyczące uczciwości i pomaga administracjom na szczeblu federalnym we wdrażaniu środków zapewniających uczciwość.

W publikowanym przez Transparency International wskaźniku postrzegania korupcji Belgia uzyskała w 2019 r. wynik 75/100 i jest ona wśród najwyżej ocenianych państw członkowskich, plasując się na 7. miejscu w Unii Europejskiej i na 17. miejscu na świecie. W specjalnym badaniu Eurobarometr dotyczącym korupcji z 2020 r. wskazano, że 68 % respondentów twierdzi, iż korupcja w ich państwie jest powszechna (średnia UE wynosi 71 %) a 19 % respondentów czuje się nią bezpośrednio dotkniętych w swoim codziennym życiu (średnia UE – 26 %). Jeżeli chodzi o przedsiębiorstwa, 48 % uznaje korupcję za powszechne zjawisko (średnia UE wynosi 63 %), a 26 % uważa, że korupcja stanowi problem przy prowadzeniu działalności gospodarczej (średnia UE – 37 %). Ponadto 40 % respondentów uważa, że ściganie korupcji jest wystarczająco skuteczne, aby odstraszyć ludzi od takich praktyk (średnia UE wynosi 36 %), a 40 % przedsiębiorstw uważa, że osoby fizyczne i przedsiębiorstwa przyłapane na wręczaniu łapówki urzędnikowi wyższego szczebla podlegają odpowiedniej karze (średnia UE – 31 %).

W znacznej mierze funkcjonują już ramy prawa karnego służące do walki z korupcją. W kodeksie karnym penalizacji podlega zarówno przekupstwo w sferze publicznej, jak i prywatnej, przekupstwo bierne i czynne, a także przekupstwo zarówno krajowych, jak i zagranicznych funkcjonariuszy publicznych . Urzędnik służby cywilnej, który, sprawując swoje funkcje, powziął wiedzę o przestępstwie lub wykroczeniu (w szczególności korupcji), ma obowiązek poinformować o tym prokuratora i przekazać wszystkie powiązane informacje. Sądy mają szeroką jurysdykcję w sprawach dotyczących korupcji, w tym przestępstw popełnionych za granicą przez belgijskich obywateli i belgijskie przedsiębiorstwa. OECD podkreśliła konieczność nadania priorytetu walce z przekupstwem zagranicznych funkcjonariuszy publicznych, a także podwyższeniu poziomu sankcji mających zastosowanie do osób fizycznych i kwot grzywien mających zastosowanie do osób prawnych. Aby ułatwić wykrywanie przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych, w Belgii funkcjonuje specjalny mechanizm przeznaczony dla urzędników i prywatnych przedsiębiorstw służący do zgłaszania podejrzeń wystąpienia przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych, które to zgłoszenia przekazywane są do prokuratury federalnej. Prokuratura ta podejmuje decyzję dotyczącą wszczęcia dochodzenia, opierając się na względach praktycznych związanych ze ściganiem.

Centralne biuro ds. walki z korupcją (CDBC-OCRC) to wyspecjalizowana służba specjalna w obrębie policji federalnej. Ma ono uprawnienia do prowadzenia i wspierania dochodzeń w sprawie przestępstw popełnionych przeciwko interesom państwa i przestępstw korupcyjnych podlegających sankcjom na podstawie ustawy z dnia 10 lutego 1999 r. w sprawie walki z korupcją. CDBC-OCRC, które podlega monitorowaniu ze strony prokuratury federalnej, koordynuje operacje na szczeblu krajowym, wspiera inne służby policyjne, oferując im wytyczne lub doradztwo, a także nadzoruje zarządzanie priorytetami w ramach krajowego planu bezpieczeństwa. CDBC-OCRC obejmuje dwie sekcje: sekcję zamówień publicznych, która prowadzi dochodzenia w sprawach dotyczących oszustw w obszarze zamówień publicznych, oraz sekcję oszustw finansowych, która prowadzi dochodzenia w sprawach dotyczących oszustw w obszarze subsydiów, dotacji lub przekupstwa urzędników służby cywilnej i polityków. W obrębie CDBC-OCRC funkcjonują również dwa specjalne podmioty: jednostka ds. oszustw w piłce nożnej i biuro łącznikowe komisji hazardowej, które koordynuje wspólne dochodzenia. Chociaż wcześniej miały miejsce znaczne cięcia budżetowe i redukcja zatrudnienia w obszarze ścigania przestępstw, co miało szczególny wpływ na departamenty odpowiadające za zapobieganie i zwalczanie korupcji, w ostatnim czasie podjęto kroki zmierzające do wzmocnienia CDBC-OCRC.

Ustanowiono również specjalny system sprawozdawczości w policji. Policja ma własne zasady i regulacje w zakresie etyki i uczciwości, kodeks deontologiczny i komisję deontologiczną, a także własne inspektoraty, takie jak Comité P (nadzór zewnętrzny) i Inspektorat Generalny (nadzór wewnętrzny). Zainteresowane strony uważają jednak, że aby aktywnie walczyć z korupcją, należy dalej zwiększać zasoby organów ścigania. Podkreślono to również w ostatniej ocenie GRECO dotyczącej ścigania przestępstw w Belgii, w której zalecono zwiększenie poziomów zatrudnienia, przydzielenie większych zasobów na potrzeby departamentu kontroli wewnętrznej w celu aktywnej walki z korupcją oraz ocenę ze strony organów potrzeby wprowadzenia obowiązku deklarowania składników majątku/interesów przez kadrę kierowniczą wyższego szczebla i pracowników zatrudnionych na stanowiskach wysokiego ryzyka. Społeczeństwo postrzega jednak policję w większości pozytywnie i uznaje CDBC-OCRC za rzeczywiście niezależne od władzy politycznej. Belgijscy obywatele wciąż darzą policję największym zaufaniem, jeżeli chodzi o sprawy dotyczące korupcji (56 %), przed systemem wymiaru sprawiedliwości (26 %) czy mediami (18 %). Z oficjalnych danych liczbowych wynika, że w 2019 r. zarejestrowano 435 spraw dotyczących korupcji, w porównaniu z 435 sprawami zarejestrowanymi w 2018 r. i 492 w 2017 r. W odniesieniu do 2019 r. 126 spraw dotyczyło korupcji w sferze publicznej, 119 – przywłaszczenia przez funkcjonariusza publicznego a 91 – fałszerstwa dokumentu przez urzędnika publicznego.

Kilka krajowych organów publicznych pełni główną rolę w walce z korupcją i w promowaniu etyki i uczciwości. Trybunał Obrachunkowy sprawuje zewnętrzną kontrolę nad operacjami budżetowymi, księgowymi i finansowymi państwa federalnego, natomiast jednostka ds. przetwarzania informacji finansowych zajmuje się podejrzanymi transakcjami finansowymi związanymi z praniem pieniędzy i poważnymi przestępstwami. Biuro etyki administracyjnej i deontologii (BAED-BEDA), utworzone na szczeblu federalnym w czerwcu 2006 r., opracowuje zasady dotyczące uczciwości i pomaga administracjom na szczeblu federalnym we wdrażaniu środków zapewniających uczciwość. Pełni ono rolę prewencyjną w monitorowaniu uczciwości służb publicznych na szczeblu federalnym oraz organizuje szkolenia dla urzędników publicznych. W ramach swojej funkcji doradczej opracowuje opinie i wnioski dla ministrów dotyczące polityki w zakresie uczciwości na szczeblu federalnym oraz zapewnia wdrażanie ram etycznych i rozwiązywanie konfliktów interesów w służbie cywilnej na szczeblu federalnym. Federalny Komitet Etyki, ustanowiony w 2014 r., również pełni rolę prewencyjną i przede wszystkim doradza urzędnikom publicznym w zakresie etyki lub konfliktu interesów. Na wniosek przedstawicieli publicznych, Izby, Senatu lub rządu wydaje ogólne opinie.

Chociaż Belgia nie ma specjalnej krajowej polityki zapobiegania korupcji, władze federalne ustanowiły różne środki w zakresie uczciwości. „Ramy etyczne dla urzędników federalnej administracyjnej służby publicznej” zawierają kodeks postępowania dla osób sprawujących urzędy publiczne. Kodeks postępowania dla osób sprawujących urzędy publiczne z dnia 15 lipca 2018 r. ma zastosowanie do kierowników organów strategicznych służb publicznych na szczeblu federalnym i ich zastępców, a także do dyrektorów; nie stosuje się go jednak do innych członków organów strategicznych. Zainteresowane strony podniosły kwestię braku kodeksu etycznego mającego zastosowanie do ministrów i członków jednostek strategicznych, uznając taki stan rzeczy za niedociągnięcie. Kwestię tę podkreśliło również GRECO, zalecając przyjęcie kodeksu etycznego o szerszym zakresie oraz objęcie członków organów strategicznych jasnymi i ujednoliconymi ramami etycznymi, którym towarzyszyć będą odpowiednie ustalenia w zakresie nadzoru i sankcji.

Członkowie Parlamentu Federalnego zobowiązują się do przestrzegania specjalnego kodeksu deontologicznego dołączonego do Regulaminu. Jak podkreśla GRECO, konieczne jest jednak wprowadzenie spójnych i skutecznych regulacji i nadzoru posłów do Parlamentu pod względem prezentów, darowizn i innych korzyści, a także odpowiednich sankcji podanych do informacji publicznej. Ponadto, chociaż w 2019 r. rozszerzono uprawnienia Trybunału Obrachunkowego w obszarze nakładania sankcji w odniesieniu do uprawnień, żadne sankcje nie mają zastosowania z tytułu poważnych naruszeń zasad etycznych obowiązujących parlamentarzystów.

Kwestię konfliktu interesów regulują różne akty prawne, z których każdy przewiduje szczególne mechanizmy przeznaczone dla danego obszaru działania. Na przykład w dekrecie królewskim z dnia 2 października 1937 r. ujęto kwestię statusu pracowników państwowych, aby unikali oni stawiania siebie w sytuacji konfliktu interesów, natomiast w ustawie z dnia 17 czerwca 2016 r. uregulowano kwestię rynków publicznych. Chociaż zasady dotyczące konfliktu interesów obowiązujące posłów do Parlamentu ujęto w kodeksie deontologicznym, brakuje jasnych zasad regulujących zatrudnianie członków jednostek strategicznych. Nie funkcjonują żadne procedury kontroli uczciwości członków takich jednostek, ani żadne ustalenia służące unikaniu możliwego konfliktu interesów wynikającego z ich innych obszarów działalności, poza procedurami i ustaleniami dla członków, których dotyczy kodeks postępowania dla osób sprawujących urzędy publiczne. Dodatkowo brakuje przejrzystości, jeżeli chodzi o strukturę jednostek strategicznych i wynagrodzenia ich członków, których powołania nie podaje się ponadto do wiadomości publicznej. W tym względzie GRECO zaleca, aby określić zasady ustanawiania warunków regulujących bezpośrednią rekrutację i zatrudnianie członków jednostek strategicznych, które to zasady uwzględniałyby zagrożenia związane z uczciwością i konfliktem interesów. Ponadto należy opublikować w internecie nazwiska i zakres obowiązków wszystkich członków jednostek strategicznych. Podkreślono również potencjalne korzyści wynikające z wymogu sprawozdawczości ad hoc obejmującego wysokich urzędników sprawujących funkcje wykonawcze, który obowiązuje w sytuacjach, gdy pojawia się konflikt między ich prywatnym interesem a oficjalnymi obowiązkami.

Urzędnicy i doradcy strategiczni są zobowiązani do ujawniania informacji majątkowych i przedłożenia wykazu uprawnień, funkcji i zawodów. Zgodnie z ustawą z dnia 2 maja 1995 r. urzędnicy muszą złożyć takie oświadczenia w sekretariacie Trybunału Obrachunkowego. W ustawie z dnia 14 października 2018 r. znacznie rozszerzono zakres obowiązku, zgodnie z którym należy przedłożyć wykaz uprawnień, stanowisk, zawodów i składników majątku. Począwszy od stycznia 2019 r. członkowie zarządów, komitetów doradczych i komitetów zarządzających podmiotów prawnych podległych rządowi, którzy otrzymują wynagrodzenie, również będą musieli przedłożyć oświadczenie dotyczące swoich uprawnień. Komisarze rządowi i niektórzy pracownicy rządu podlegają również nowym obowiązkom, które rozszerzono także na personel Rządu Federalnego odpowiedzialny za doradztwo w zakresie polityki i na przedstawicieli rządu zasiadających w radach przedsiębiorstw. Trybunał Obrachunkowy publikuje wykaz uprawnień w Dzienniku Urzędowym Belgii i na swojej stronie internetowej oraz odpowiada za kwestię sankcji, jeżeli naruszenie zasad może skutkować nałożeniem grzywny administracyjnej lub sankcji karnej. Oświadczenie zawierające ujawniane informacje majątkowe przedkłada się jednak w Trybunale Obrachunkowym w zapieczętowanej kopercie, i nie jest ono ani publikowane, ani nie podlega weryfikacji Trybunału co do poprawności informacji. W związku z tym GRECO zaleciło, aby uzupełnić obowiązujący obecnie system oświadczeń o informacje dotyczące przychodów, aby oświadczenia te były podawane do publicznej wiadomości oraz aby dostęp do nich był łatwiejszy i odbywał się za pośrednictwem oficjalnej strony internetowej.

W lipcu 2018 r. wprowadzono w Izbie Reprezentantów nowe przepisy dotyczące lobbingu. Osoby reprezentujące niektóre organizacje i prowadzące działania mające na celu bezpośredni lub pośredni wpływ na politykę, wdrażanie polityki lub podejmowanie decyzji przez Izbę Reprezentantów są zobowiązane do podpisania zasad postępowania i do ich przestrzegania. Jest to środek opracowany w celu zwiększenia przejrzystości i ograniczenia konfliktu interesów. Rejestr podmiotów wykonujących działalność lobbingową jest publikowany na stronie internetowej Izby. Należy przyjąć jednak jeszcze zasady dotyczące kontaktów parlamentarzystów z lobbystami, nie funkcjonują również żadne zasady regulujące stosunki między niektórymi wysokimi urzędnikami sprawującymi funkcje wykonawcze a lobbystami i innymi osobami trzecimi. GRECO zaleca zatem wprowadzenie zasad i wytycznych dotyczących sposobu, w jaki wysocy urzędnicy sprawujący funkcje wykonawcze mogą utrzymywać takie kontakty. Zaleca również podjęcie kroków zmierzających do zwiększenia przejrzystości takich kontaktów dzięki określeniu osób, z którymi lub w czyich imieniu podjęto kontakt, oraz konkretnego przedmiotu prowadzonych rozmów. Zasady dotyczące urzędników publicznych i posłów do Parlamentu odpowiednio regulują kwestie związane z efektem „drzwi obrotowych”. Uznano jednak, że zasady określone w kodeksie postępowania dla wysokich urzędników sprawujących funkcje wykonawcze są nieodpowiednie, gdyż nie istnieją niemal żadne zasady mające zastosowanie do ministrów ani żadne zasady mające zastosowanie do zwykłych członków jednostek strategicznych.

W Belgii nie ma żadnych ogólnych przepisów chroniących sygnalistów. Chociaż istnieją regulacje na szczeblu federalnym i flamandzkim, wciąż konieczne jest przyjęcie odpowiednich systemów chroniących sygnalistów na innych poziomach rządu. W odniesieniu do sektora prywatnego ochrona ogranicza się do obszaru sektora finansowego.

III.Pluralizm mediów

W Belgii istnieją trzy wspólnoty językowe i kulturowe, którym powierzono właściwość mającą znaczenie w odniesieniu do pluralizmu mediów. Ramy prawne dotyczące pluralizmu mediów opierają się na zestawie gwarancji konstytucyjnych, takich jak gwarancja dotycząca prasy i wolność wypowiedzi, a także na ustawodawstwie. Niezależne organy regulacyjne ds. mediów audiowizualnych zapewniają przejrzystość w zakresie własności mediów.

Trzy organy regulacyjne ds. mediów audiowizualnych odpowiadają za media wchodzące w zakres jurysdykcji w swoich odpowiednich wspólnotach językowych (niderlandzkiej, francuskiej i niemieckiej). W przypadku Wspólnoty Flamandzkiej organem regulacyjnym jest Vlaamse Regulator voor de Media (VRM), niezależna agencja mająca osobowość prawną podlegająca prawu publicznemu. Zadaniem flamandzkiego regulatora jest egzekwowanie przepisów związanych z mediami we Wspólnocie Flamandzkiej, rozstrzyganie sporów związanych z przepisami w sprawie mediów, przyznawanie licencji na nadawanie i licencji na korzystanie z platform telewizji naziemnej, a także upoważnianie dostawców usług do nadawania programów zgodnie z tymi przepisami. We Wspólnocie Francuskiej Belgii odpowiednim organem jest Conseil supérieur de l’Audiovisuel (CSA), również niezależna agencja posiadająca osobowość prawną, natomiast Medienrat odpowiada za wspólnotę niemieckojęzyczną. Jak wynika z monitora pluralizmu mediów (MPM 2020), zagrożenie dla niezależności organów ds. mediów jest bardzo małe. W szczególności odnotowano w nim, że Belgia przestrzega gwarancji niezależności i że co do zasady nie można jednocześnie być członkiem organów regulacyjnych ds. mediów i piastować stanowiska w rządzie lub posiadać udziały w mediach lub agencji reklamowej. Jeżeli chodzi o Wspólnotę Flamandzką, zarówno powoływaniem, jak i zastępowaniem członków izb flamandzkiego regulatora mediów zajmuje się flamandzki rząd. Kadencja członków jest odnawialna i trwa pięć lat. Medienrat w niemieckojęzycznej wspólnocie składa się z izby decyzyjnej i izby doradczej. We Wspólnocie Francuskiej Belgii członków organu regulacyjnego powołuje rząd Federacji Walonia-Bruksela (zwanej również Wspólnotą Francuską Belgii). Kadencja członków również jest odnawialna i trwa cztery lat. W przypadku tej wspólnoty władze belgijskie wskazują, że procedury powoływania i odwoływania zostaną poddane rewizji w ramach transpozycji dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych. W dyrektywie tej wzmocniono gwarancje niezależności organów regulacyjnych ds. mediów w prawie Unii, nakładając obowiązek, aby były one odrębne pod względem prawnym i funkcjonowały niezależnie od swoich rządów i od jakichkolwiek innych podmiotów publicznych lub prywatnych. Podczas wizyty w państwie wyrażono pewne wątpliwości dotyczące adekwatności zasobów, jakimi dysponują organy regulacyjne wspólnoty francuskojęzycznej i niemieckojęzycznej.

Istnieją dwie rady prasowe prowadzące bardzo aktywne działania. Conseil de déontologie journalistique (CdJ), ustanowiona w 2009 r., jest organem samoregulacyjnym mediów francusko- i niemieckojęzycznych. Składa się ona z przedstawicieli wydawców, dziennikarzy, redaktorów naczelnych i członków społeczeństwa obywatelskiego. Podobnie Raad voor de Journalistiek jest organem samoregulującym mediów niederlandzkojęzycznych, wśród których prawie wszystkie media są albo jego bezpośrednimi członkami, albo uczestniczą za pośrednictwem stowarzyszeń patronackich gazet i czasopism. Obydwa podmioty są niezależne i rozpatrują skargi ze strony społeczeństwa. Pomagają w ustanawianiu norm deontologicznych dla dziennikarzy, wydając wytyczne. Zainteresowane strony wskazują, że istnieje spór pomiędzy CSA a CdJ dotyczący ich odpowiednich jurysdykcji w odniesieniu do przestrzegania norm deontologicznych przy świadczeniu audiowizualnych usług medialnych.

Zarówno niderlandzkojęzyczne, jak i francuskojęzyczne organy regulacyjne ds. mediów udostępniają ogółowi społeczeństwa informacje dotyczące własności mediów. VRM publikuje co roku sprawozdanie w sprawie koncentracji mediów, natomiast CSA prowadzi stronę internetową przedstawiającą ofertę mediów w Federacji Walonia-Bruksela. Obie publikacje mają na celu zapewnienie przejrzystości w zakresie własności mediów i uznaje się je za dobre praktyki, szczególnie w świetle zmienionej dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych.

Belgia zapewnia ochronę konstytucyjną w odniesieniu do prasy i wolności wypowiedzi oraz ochronę zawodu dziennikarskiego. Od dnia 7 maja 2005 r. obowiązuje ustawa o ochronie źródeł dziennikarskich. W 2019 r. przedstawiono jednak projekt ustawy, zgodnie z którą każdy, kto ujawniłby informacje niejawne, byłby narażony na sankcje karne. W następstwie krytyki ze strony Rady Stanu, w której podała ona jako podstawę ochronę wolności informacji, rząd zobowiązał się do wprowadzenia zmian w tym projekcie ustawy. Ponadto wśród możliwych sankcji grożących za zniesławienie jest kara więzienia. W MPM 2020 wyrażono obawę o rosnący brak stabilności zatrudnienia wśród dziennikarzy w kraju. Przypadki zastraszania dziennikarzy, kierowania do nich gróźb czy ataków na nich zdarzają się stosunkowo rzadko. W 2020 r. na platformie Rady Europy propagującej ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwo dziennikarzy opublikowano pięć wpisów dotyczących w szczególności nękania dziennikarzy online przez prywatnych detektywów. Przykładem dobrych praktyk jest ustanowienie w 2019 r. przez flamandzkie stowarzyszenie dziennikarzy specjalnej gorącej linii do zgłaszania agresji fizycznej lub słownej względem dziennikarzy.