W szerszym kontekście geopolitycznym UE zobowiązała się do opracowania wspólnego podejścia transatlantyckiego do ochrony technologii krytycznych w świetle globalnych problemów gospodarczych i związanych z bezpieczeństwem oraz do współpracy w zakresie technologii, handlu i norm. Partnerstwo transatlantyckie i współpraca z innymi państwami o podobnych poglądach mogą stanowić wsparcie dla działań UE w tej dziedzinie.

Chociaż odpowiednie inicjatywy w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony podejmowane przez państwa członkowskie, w szczególności Strategiczny kompas, skoordynowany roczny przegląd w zakresie obronności (CARD), stała współpraca strukturalna (PESCO) oraz umowa w zakresie cywilnego wymiaru WPBiO, nie wchodzą w zakres niniejszego planu działania, również zostaną w nim uwzględnione. W stosownych przypadkach, w tym w odniesieniu do interoperacyjności, uwzględniona zostanie również współpraca UE-NATO. Służby Komisji będą nadal ściśle współpracować z Europejską Służbą Działań Zewnętrznych (ESDZ) i Europejską Agencją Obrony (EDA), których odpowiednie działania będą brane pod uwagę przy dążeniu do synergii i wzajemnej wymiany.

Rozwiązania z sektora cywilnego stosowane w sektorze obronnym w wielu przypadkach coraz trudniej jest wyznaczyć wyraźną granicę pomiędzy badaniami cywilnymi i obronnymi, szczególnie w przypadku technologii podstawowych (niskie poziomy gotowości technologicznej – TRL). Cywilne zastosowania technologii stają się coraz tańsze, do czego przyczynia się globalizacja wiedzy, dostęp do szerszego grona odbiorców oraz powszechny dostęp do danych. Jednocześnie wiele nowych i cyfrowych technologii ma duży potencjał dla przemysłu obronnego, w tym sztuczna inteligencja (AI), mikroelektronika, infrastruktury chmur danych i robotyka.

2. Podejście oparte na zdolnościach

Przemysł kosmiczny, obronny i bezpieczeństwa mają dla Europy znaczenie strategiczne. W unijnej strategii cyfrowej, przyjętej w lutym 2020 r., podkreślono znaczenie przywództwa UE w dziedzinie technologii cyfrowych i cyberbezpieczeństwa oraz przewidziano bezprecedensowy poziom inwestycji w transformację cyfrową UE w ciągu najbliższych siedmiu lat. W październiku 2020 r. Rada Europejska podkreśliła, że osiągnięcie strategicznej autonomii przy zachowaniu otwartej gospodarki jest jednym z kluczowych celów Unii, i wezwała do rozwijania autonomii UE w sektorze kosmicznym oraz bardziej zintegrowanej bazy przemysłowej sektora obronnego. W lipcu 2020 r. w strategii UE w zakresie unii bezpieczeństwa podkreślono potrzebę dalszego udoskonalania badań i innowacji w dziedzinie bezpieczeństwa. Niniejszy plan działania mógłby również służyć zaspokojeniu tej potrzeby i wspierać unijne sektory bezpieczeństwa za pomocą najnowocześniejszych, innowacyjnych rozwiązań uzyskanych w wyniku wzajemnej wymiany i skutecznych synergii między przemysłem cywilnym, obronnym i kosmicznym. Unijny Zielony Ład nadał ton ambitnemu przejściu na społeczeństwo transformacyjne, które będzie wymagało znacznych badań i innowacji w zakresie technologii i przemian społecznych oraz spowoduje przełomowe zmiany w wielu sektorach.

Ekosystem przemysłu lotniczego i obronnego obejmuje sektory lotniczy, kosmiczny i obronny. Jego roczne obroty sięgają 376 mld EUR, reprezentuje on 44 000 przedsiębiorstw i 1,5 mln pracowników . Według danych z 2015 r. w sektorze bezpieczeństwa w Europie zatrudnionych jest 4,7 mln osób, a jego roczny obrót wynosi 200 mld EUR w ponad 20 podsektorach gospodarki europejskiej. Większość przedsiębiorstw odnotowała wzrost i spodziewała się dalszego wzrostu przed pandemią COVID-19, która odwróciła ten trend.

Niniejszy plan działania dotyczy sektorów kosmicznego i obronnego tego ekosystemu, jak również ich powiązań z sektorami cywilnymi (takimi jak sektor bezpieczeństwa). Sektory te starają się wyjść z kryzysu, ale także reagować na dwojaką transformację – ekologiczną i cyfrową – oraz kształtować przyspieszenie tej transformacji. Są one zaawansowane technologicznie, zatrudniają wysoko wykwalifikowanych pracowników i zazwyczaj eksportują dużą część swoich produktów. Te same duże podmioty przemysłowe często działają w sektorze kosmicznym, obronnym oraz licznych sektorach cywilnych (takich jak sektor bezpieczeństwa, sektor lotniczy lub cyfrowy). Bazują one na współpracy międzynarodowej, starają się być bardziej odporne i mają dynamiczne łańcuchy wartości. Niedawny rozwój technologiczny wskazuje na zmieniającą się tendencję, zgodnie z którą innowacje cywilne, w szczególności pochodzące z przedsiębiorstw typu start-up oraz MŚP, w coraz większym stopniu napędzają innowacje w sektorze obronnym.

Sektory kosmiczny, obronny i bezpieczeństwa mają potencjał synergii i wzajemnej wymiany między sobą oraz z innymi sektorami cywilnymi. Stoją one w obliczu wielu wyzwań i ograniczeń, takich jak: przeszkody regulacyjne, brak równych szans na rynkach międzynarodowych, dostęp do kosztownej infrastruktury badawczej i testowej, zapotrzebowanie na specjalistyczne umiejętności, brak atrakcyjności zwłaszcza dla kobiet i osób młodych, dostęp do krytycznych surowców lub komponentów oraz konieczność stosowania europejskich norm i certyfikacji. Podlegają one szczegółowym kontrolom wywozu produktów obronnych i produktów podwójnego zastosowania. W miarę rozwijania swoich technologii lub infrastruktury, które mogą mieć wpływ na bezpieczeństwo, mogą one podlegać monitorowaniu bezpośrednich inwestycji zagranicznych .

Aby lepiej zrozumieć wzajemne powiązania między tymi i innymi sektorami cywilnymi, Komisja będzie nadal prowadzić konsultacje ze wszystkimi odpowiednimi zainteresowanymi stronami. Komisja będzie w szczególności starała się sprostać wyzwaniom, przed którymi stoją europejskie MŚP, przedsiębiorstwa typu start-up, organizacje badawczo-technologiczne i środowiska akademickie, a które uniemożliwiają im odgrywanie bardziej aktywnej roli: wyzwania te obejmują wysokie wymagania w zakresie bezpieczeństwa, zwiększanie skali działalności rynkowej, dostęp do finansowania (finansowanie, inwestycje prywatne), dostęp do rynków trzecich, dostęp do infrastruktury testowej oraz niewystarczające obniżenie ryzyka inwestycji w badania.

Jednym ze sposobów sprostania tym wyzwaniom jest promowanie podejścia opartego na zdolnościach (CDA). Podejście to ma dwie kluczowe cechy: po pierwsze, użytkownicy określają, jakiej zdolności potrzebują, a po drugie, wyrażają zamiar zamawiania produktów, które, gdy już zostaną opracowane, będą oferowały pożądaną zdolność. Podejście to okazało się przydatne w sektorach kosmicznym i obronnym, ponieważ umożliwia wyraźne kierowanie polityką, wybiegający w przyszłość sposób myślenia, planowanie długoterminowe, podejście interdyscyplinarne obejmujące wszystkie zainteresowane strony oraz synchronizację poszczególnych procesów.

Europejski Fundusz Obrony (EFO) i programy go poprzedzające opierają się na tym podejściu, w szczególności poprzez uwzględnienie istniejących unijnych narzędzi i procesów służących do określania priorytetów obronnych, które to narzędzia i procesy wspierają podejmowanie decyzji na szczeblu krajowym i unijnym. Pomaga to zwiększyć zbieżność między planami obronnymi państw członkowskich i zapewnia punkty odniesienia dla bardziej spójnego rozwoju zdolności obronnych Europy.

Ustanowione ramy zarządzania przestrzenią kosmiczną oraz stabilne finansowanie przez państwa członkowskie za pośrednictwem Europejskiej Agencji Kosmicznej oraz z budżetu Unii umożliwiły również wdrożenie podejścia opartego na zdolnościach w odniesieniu do sektora kosmicznego. Podejście oparte na zdolnościach gwarantuje, że przyszłe systemy kosmiczne będą w stanie zaoferować zdolności, które najlepiej zaspokoją potrzeby UE w zakresie monitorowania środowiska lub bezpieczeństwa, bezpiecznej łączności, pozycjonowania, nawigacji i synchronizacji czasu lub inne.

Z godnym uwagi wyjątkiem zintegrowanego zarządzania granicami nie istnieje podobny nadrzędny proces obejmujący podejście oparte na zdolnościach dla sektora bezpieczeństwa UE. Duża różnorodność pod względem geografii, tematów i użytkowników prowadzi do powstawania różnych „podsektorów bezpieczeństwa” z różnymi podejściami dostosowanymi do ich szczególnych potrzeb. Brak skoordynowanego planowania może prowadzić do nadmiernego uzależnienia od importowanych technologii, które są ogólnodostępne. Przy zachowaniu niezbędnej elastyczności dla każdego podsektora bezpieczeństwa, podejście oparte na zdolnościach może przyczynić się do stworzenia nowoczesnego i przyszłościowego sektora bezpieczeństwa. Może ono ułatwić wykorzystanie innowacyjnych technologii w celu sprostania zmieniającym się wyzwaniom w zakresie bezpieczeństwa w środowisku organów ścigania (np. policji, organów celnych i innych organów kontroli), a tym samym przynieść korzyści organom państw członkowskich, ułatwiając również przestrzeganie europejskich norm ochrony danych i norm etycznych.

UE jest dobrze przygotowana do promowania podejścia opartego na zdolnościach w całym sektorze bezpieczeństwa. Wzmocnienie podejścia opartego na zdolnościach w agencjach UE może na przykład pomóc w ustrukturyzowaniu potrzeb użytkowników, określeniu słabych punktów, uzupełnieniu braków w zdolnościach, określeniu planów działania w zakresie technologii i możliwości badawczych, zapewnieniu udanego przejścia od badań i rozwoju do operacji oraz stworzeniu możliwości wspólnych zamówień. Uwzględnione zostaną również ewentualne synergie z cywilnym zarządzaniem kryzysowym.

Działanie nr 1: Przed końcem 2021 r. Komisja przedstawi wniosek mający na celu wzmocnienie perspektywicznego i wczesnego określania potrzeb i rozwiązań w dziedzinie bezpieczeństwa wewnętrznego i egzekwowania prawa poprzez wspieranie podejść opartych na zdolnościach we wszystkich sektorach bezpieczeństwa, w oparciu o najlepsze praktyki z sektora obronnego i kosmicznego.

3. Synergie między programami i instrumentami UE

W wieloletnich ramach finansowych na lata 2021–2027 UE przewidziano zwiększenie inwestycji w technologie na rzecz zastosowań cywilnych, obronnych i kosmicznych poprzez: a) programy badawcze, rozwojowe i wdrożeniowe, takie jak program „Horyzont Europa”, program „Cyfrowa Europa”, instrument „Łącząc Europę” (CEF), Fundusz Bezpieczeństwa Wewnętrznego, EFR i program kosmiczny, b) zamówienia na innowacyjne międzysektorowe rozwiązania technologiczne.

Badania i rozwój w dziedzinie obronności są przewidziane w ramach EFR. Programy polityki spójności mogą również wnieść wkład w badania i rozwój w dziedzinie obronności, pod warunkiem, że jest to zgodne z odpowiednimi zasadami zarządzania dzielonego. Inne instrumenty finansowania koncentrują się na zastosowaniach cywilnych, a odpowiednie rozporządzenia często zawierają przepisy dotyczące podwójnego zastosowania. Na przykład w dziedzinie ochrony ludności, rescEU zapewni finansowanie państwom członkowskim i państwom uczestniczącym na rzecz rozwinięcia zdolności UE do reagowania na katastrofy chemiczne, biologiczne, radiologiczne i jądrowe (CBRJ), gdy zdolności krajowe okażą się niewystarczające.

Wieloletnie ramy finansowe obejmują również instrumenty horyzontalne, które wspierają politykę morską i transportową. Szczególne znaczenie mają programy (np. Fundusz Zintegrowanego Zarządzania Granicami) lub agencje UE (np. Frontex, Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej), które mają na celu poprawę wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa oraz ochrony UE. Ponadto unijny Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności oraz Instrument Wsparcia Technicznego będą wspierać reformy i inwestycje państw członkowskich, pod warunkiem że będą one zgodne z ustalonymi priorytetami UE, w szczególności tymi związanymi z dwojaką transformacją – ekologiczną i cyfrową.

Zwiększenie tych inwestycji, realizowanych za pośrednictwem różnych programów i instrumentów UE, stwarza możliwości synergii, które mogą zapobiec ryzyku powielania działań i zapewnić bardziej przyjazne dla użytkownika możliwości finansowania (np. dotacje, zamówienia publiczne, gwarancje). Pomogą one w realizacji projektów na drodze od badań i rozwoju do wdrożenia poprzez wprowadzenie na rynek lub zamówienia publiczne na innowacje.

WRF obejmują również instrumenty wspierające: inwestycje (np. InvestEU); projekty regionalne w zakresie badań, innowacji, technologii i MŚP (np. poprzez EFRR lub Europejski Fundusz Społeczny – EFS); innowacje technologiczne, przedsiębiorstwa typu start-up oraz MŚP (np. wspólne badania w ramach programu „Horyzont Europa”, w tym partnerstwa i misje, a w szczególności instrumenty „Pionier” EIC i „Akcelerator” EIC Europejskiej Rady ds. Innowacji) lub europejskie ośrodki innowacji cyfrowej.