-Na koniec 2021 r. budżet UE obejmował zobowiązania warunkowe w wysokości około 163 mld EUR w odniesieniu do pożyczek udzielonych państwom członkowskim i państwom trzecim oraz ponad 60 mld EUR w odniesieniu do gwarancji udzielonych w kontekście Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych (EFIS), Europejskiego Funduszu na rzecz Zrównoważonego Rozwoju (EFZR), EFZR+ i upoważnienia EBI do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich. Oznacza to wzrost zobowiązań warunkowych o 43 % w stosunku do końca 2020 r. Większość tej kwoty stanowią pożyczki dla państw członkowskich w ramach europejskiego instrumentu tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE) oraz Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF).

Zobowiązania warunkowe to potencjalne zobowiązania finansowe, które wynikają z istniejących wiążących zobowiązań lub przeszłych zdarzeń. To, czy te zobowiązania warunkowe spowodują faktyczne straty, oraz wielkość wszelkich potencjalnych strat, będzie zależeć od przyszłych wydarzeń, które trudno jest przewidzieć. Istnieją trzy główne źródła zobowiązań warunkowych w przypadku UE:

-Gwarancje budżetowe to gwarancje udzielane różnym partnerom wykonawczym w ramach mandatów EFIS, EFZR i upoważnienia EBI do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich. W ramach wszystkich tych instrumentów UE udziela partnerom wykonawczym gwarancji na pokrycie części potencjalnych strat wynikających z operacji finansowych i inwestycyjnych (tj. operacji dłużnych lub kapitałowych). W zakresie wieloletnich ram finansowych na lata 2021–2027 program InvestEU skupia – w ramach jednej gwarancji UE – działania uprzednio realizowane w zakresie EFIS i kilku innych instrumentów finansowych. Zapewnił on partnerom wykonawczym innym niż Grupa Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI) dostęp do części gwarancji UE. Podobnie EFZR i upoważnienie EBI do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich zastąpiono EFZR+ utworzonym rozporządzeniem ustanawiającym Instrument Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej – „Globalny Wymiar Europy”, a rola tego funduszu obecnie polega na finansowaniu w ramach wzmocnionego Planu inwestycji zewnętrznych.

-Kredyty i powiązane pożyczki zaciągnięte w celu udzielenia pomocy finansowej państwom trzecim (tj. pożyczki w ramach programu pomocy makrofinansowej oraz pożyczki Euratomu na rzecz państw trzecich). Pożyczki na rzecz państw trzecich są finansowane w drodze zaciągania pożyczek wzajemnych, tj. każda pożyczka jest finansowana za pomocą odpowiadającej jej obligacji UE, która w pełni odpowiada pożyczce UE pod względem terminu zapadalności, stopy procentowej i harmonogramu spłat. Oznacza to, że podmioty inwestujące w obligacje UE są narażone jedynie na ryzyko kredytowe UE, a nie na ryzyko kredytowe każdego pojedynczego państwa będącego beneficjentem. Zobowiązanie po stronie UE jest warunkowe, ponieważ państwo będące beneficjentem jest umownie zobowiązane do zapewnienia przepływu dochodów w celu spłaty obligacji UE. Zatem do uregulowania długu UE zasadniczo nie jest wymagany wypływ zasobów UE.

-Kredyty i powiązane pożyczki zaciągnięte w celu udzielenia pomocy finansowej państwom członkowskim UE (tj. pożyczki mające na celu wsparcie bilansu płatniczego, pożyczki w ramach europejskiego mechanizmu stabilizacji finansowej (EFSM), pożyczki Euratomu, pożyczki w ramach SURE oraz pożyczki w ramach RRF). Zasadniczo pożyczki te – z wyjątkiem pożyczek w ramach RRF – są udzielane państwom członkowskim UE na takiej samej zasadzie wzajemności jak w przypadku pomocy finansowej na rzecz państw trzecich . Pożyczki w ramach RRF są natomiast finansowane za pomocą zróżnicowanej strategii finansowania, w ramach której oddziela się wypłatę pożyczek państwu członkowskiemu od emisji obligacji UE. Niezależnie od metody finansowania spłaty dokonywane przez państwa członkowskie będące beneficjentami wykorzystuje się do obsługi długu UE. Nie są one liczone jako zasoby własne w ramach odpowiedniego pułapu zasobów własnych.

Zobowiązania warunkowe wynikające z gwarancji budżetowych i pomocy finansowej na rzecz państw trzecich są zabezpieczone na podstawie ostrożnych szacunków oczekiwanych strat w przypadku każdego instrumentu oraz na podstawie dodatkowego buforu bezpieczeństwa w celu pokrycia części nieoczekiwanych strat.

We wspólnym funduszu rezerw ulokowane są rezerwy chroniące budżet UE przed stratami, które mogą powstać w związku z gwarancjami budżetowymi i pomocą finansową na rzecz państw trzecich. Na dzień 31 grudnia 2021 r. wspólny fundusz rezerw składał się z czterech modułów (EFIS, EFZR, były Fundusz Gwarancyjny dla działań zewnętrznych i Program InvestEU). Wspólny fundusz rezerw jest zdecydowanie największym portfelem zarządzanym bezpośrednio przez Komisję. Wartość rynkowa pozostających w obiegu udziałów na dzień 31 grudnia 2021 r. wynosiła 12,31 mld EUR, co równa się wartości aktywów netto.

Jak zgłoszono w maju 2022 r., w 2021 r. w ramach wspólnego funduszu rezerw doszło do 1-procentowej straty w wycenie według wartości rynkowej, ponieważ stopy procentowe zaczęły rosnąć, co doprowadziło do spadku wartości obligacji będących już w portfelu. Te straty księgowe wynikają z zastosowania standardów rachunkowości dotyczących wyceny według wartości rynkowej do portfeli zarządzanych przez UE. Przełożą się one na faktyczne straty tylko wtedy, gdy Komisja sprzeda daną obligację przed terminem jej zapadalności. Straty księgowe poniesione w 2021 r. w ramach wspólnego funduszu rezerw nie wpłynęły w istotny sposób na zdolność tego funduszu do absorpcji oczekiwanych/nieoczekiwanych strat w 2021 r. i zostały z nawiązką zrównoważone przez duże wpływy. Zasilanie rezerw we wszystkich modułach pozostało zgodne z kwotami określonymi w przepisach ustanawiających poszczególne źródła zobowiązań warunkowych. W 2022 r. w ramach wspólnego funduszu rezerw, wraz ze wszystkimi funduszami służącymi do inwestowania w obligacje, miały miejsce dalsze straty, ponieważ stopy procentowe gwałtownie wzrosły. Komisja stale monitoruje sytuację i przedstawi sprawozdanie na temat tych zmian w kontekście rocznego sprawozdania z wyników wspólnego funduszu rezerw w 2022 r.

Zobowiązania warunkowe wynikające z pomocy finansowej na rzecz państw członkowskich UE nie są zabezpieczone. Kwoty pożyczane przez UE stanowią bezpośrednie i bezwarunkowe zobowiązanie UE. Oznacza to, że jeżeli państwo członkowskie będące beneficjentem nie wywiązałoby się ze swoich zobowiązań względem UE, UE miałaby prawo – w ostateczności i wyłącznie po wyczerpaniu wszystkich innych możliwości znalezienia rozwiązań poprzez istniejące ramy budżetowe – do wezwania pozostałych państw członkowskich, aby tymczasowo pokryły daną kwotę. Takie wezwania do udostępnienia środków finansowych byłyby dokonywane poza pułapami WRF, przy jednoczesnym przestrzeganiu pułapu zasobów własnych.

Na koniec 2021 r. budżet UE obejmował łączną kwotę zobowiązań warunkowych w wysokości 223 mld EUR (około 163 mld EUR w odniesieniu do pożyczek udzielonych państwom członkowskim i państwom trzecim oraz ponad 60 mld EUR w odniesieniu do gwarancji udzielonych w kontekście EFIS, EFZR, EFZR+ i upoważnienia EBI do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich). Największą ekspozycję dla budżetu UE stanowiły programy pomocy finansowej skierowane do państw członkowskich (zob. rys. 1).

(*) Na podstawie łącznej kwoty „dostępnej gwarancji podpisanej z partnerami” (zob. tabela 1).

O rosnącym znaczeniu gwarancji budżetowych i programów pomocy finansowej dla realizacji polityki UE świadczy gwałtowny wzrost (o 43 %) łącznej kwoty zobowiązań warunkowych między końcem 2020 a końcem 2021 r. Najbardziej wzrosły pożyczki udzielane państwom członkowskim (+78 %). Było to spowodowane przede wszystkim dodatkowymi wypłatami pożyczek w ramach SURE oraz pierwszymi wypłatami w ramach RRF. Znacznie wzrosły także zobowiązania warunkowe wynikające z pomocy finansowej dla państw trzecich (+30 %), podczas gdy zobowiązania warunkowe wynikające z gwarancji budżetowych pozostały na dość stabilnym poziomie (zob. rys. 2 poniżej).

Oczekuje się, że kwota zobowiązań warunkowych wynikających z wykorzystania gwarancji budżetowych wzrośnie w 2022 r., kiedy to faktycznie rozpocznie się etap inwestycyjny Programu InvestEU i EFZR+ (obejmujący gwarancje w wysokości odpowiednio 26,2 mld EUR i 39,8 mld EUR). Zostanie to częściowo zrównoważone przez upływ terminów zapadalności ekspozycji bazowych w ramach EFIS i upoważnienia EBI do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich.

Oczekuje się również, że zobowiązania warunkowe UE znacznie wzrosną do końca 2022 r. w związku z dodatkową wypłatą pożyczek udzielanych państwom członkowskim w ramach RRF.