WPROWADZENIE

Na mocy art. 21 rozporządzenia Rady ustanawiającego instrument współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego, zwanego dalej rozporządzeniem INSC[1], Komisja musi (poza sprawozdaniem z postępów , o którym mowa w art. 18) przekazać Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie oceniające realizację rozporządzenia INSC w okresie pierwszych trzech lat trwania programu[2].

W ramach procesu oceny Komisja powołała grupę niezależnych ekspertów w celu przeprowadzenia oceny realizacji programu w latach 2007–2009. Ekspertów wyłoniono na podstawie ich doświadczenia w dziedzinie energii jądrowej, bezpieczeństwa jądrowego, odpadów promieniotwórczych oraz gospodarowania zużytym paliwem jądrowym.

Pełne sprawozdanie ekspertów poświęcone działaniom przeprowadzonym przez Komisję w ramach rocznych programów działania 2007–2009 jest udostępnione jako dokument roboczy służb Komisji[3]. Odpowiedzialność za dokument ponoszą wyłącznie jego autorzy.

Niniejsze sprawozdanie stanowi ocenę przeprowadzoną przez Komisję, przy uwzględnieniu sprawozdania Komisji z postępów w zakresie INSC za lata 2007-2009[4] oraz wyżej wspomnianego sprawozdania ekspertów[5].

1. WPROWADZENIE

W 1991 r. Komisja uruchomiła komponent dotyczący bezpieczeństwa jądrowego w ramach programu TACIS[6] w celu zaradzenia kwestiom bezpieczeństwa wynikłym w następstwie katastrofy w Czarnobylu. Pomiędzy rokiem 1991 a 2006 na projekty dotyczące bezpieczeństwa jądrowego przeznaczono ponad 1,3 mld EUR. Od 2007 r. działania UE dotyczące współpracy i wsparcia w zakresie bezpieczeństwa jądrowego kontynuowano w ramach instrumentu współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego (INSC), z referencyjną kwotą finansowania w wysokości 524 mln EUR na wdrożenie rozporządzenia w latach 2007–2013. Należy wspomnieć o szeregu zmian, jakie INSC wprowadził w odniesieniu do programu bezpieczeństwa jądrowego realizowanego w ramach TACIS.

Geograficzny zasięg INSC objął państwa trzecie [7] na całym świecie. Pozwoliło to Komisji na wykorzystanie również w innych regionach doświadczenia zdobytego dzięki współpracy z państwami byłego Związku Radzieckiego i reagowanie na potrzeby krajów wschodzących oraz państw posiadających programy energii jądrowej wymagające ulepszeń w zakresie bezpieczeństwa, a w szczególności państw z dynamicznie rozwijającymi się programami jądrowymi. W 2008 r. Komisja zaproponowała strategię[8] poświęconą bezpieczeństwu jądrowemu jako problemowi międzynarodowemu. Następnie Rada sformułowała zestaw kryteriów do zastosowania podczas rozpatrywania i nadawania priorytetu projektom realizowanym z nowymi krajami partnerskimi[9], które Komisja uwzględniła w swojej zmienionej strategii INSC na lata 2010-2013, obejmującej również priorytety geograficzne.

Ramy strategiczne dla wdrożenia programu INSC podczas pierwszych trzech lat stanowią strategia w zakresie bezpieczeństwa jądrowego na lata 2007-2013 dotycząca programów wspólnotowych w zakresie współpracy oraz program indykatywny na lata 2007-2009 z dnia 1 sierpnia 2007 r. (C(2007)3758). Roczne programy działania na lata 2007, 2008 i 2009 zawierają szczegółowe informacje na temat działań, które zostaną podjęte przez Komisję. Strategia, program indykatywny oraz programy działania otrzymały pozytywną opinię Komitetu INSC.

Cele rozporządzenia INSC zostały określone w jego art. 1:

- propagowanie wysokiego poziomu bezpieczeństwa jądrowego;

- ochrona przed promieniowaniem, oraz

- stosowanie sprawnych i skutecznych zabezpieczeń materiałów jądrowych w państwach trzecich.

Cele te mają zostać osiągnięte poprzez wdrożenie środków wymienionych w art. 2 rozporządzenia INSC:

- wspieranie organów regulacyjnych;

- poprawa bezpieczeństwa w zakresie projektowania, eksploatacji i konserwacji istniejących instalacji jądrowych;

- bezpieczny transport i składowanie wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych;

- rozwój i realizacja strategii likwidacji istniejących instalacji oraz rekultywacji terenów dawnych elektrowni jądrowych;

- propagowanie skutecznych ram regulacyjnych dotyczących ochrony przed promieniowaniem;

- ustanowienie niezbędnych ram regulacyjnych oraz metodologii wdrażania zabezpieczeń jądrowych;

- zapobieganie wypadkom i łagodzenie konsekwencji w przypadku ich wystąpienia oraz

- działania propagujące współpracę międzynarodową w powyższych dziedzinach.

Program indykatywny na lata 2007-2009 zawiera więcej informacji na temat poszczególnych obszarów interwencji oraz budżetu proponowanego na wdrożenie powyższych środków.

2. REALIZACJA PROGRAMU

Działania w ramach INSC są realizowane przez Komisję Europejską poprzez zarządzanie scentralizowane. Około 50 projektów zostało zatwierdzonych w rocznych planach działania na lata 2007, 2008 i 2009. Projekty te są obecnie na różnych etapach realizacji. Informacje dotyczące kwot pierwotnie przyznanych i zakontraktowanych do połowy 2010 r. zawarto w tabeli 1.

Tabela 1 – Podsumowanie realizacji programu w rozbiciu na sektory i na lata (w mln EUR)

Dziedzina współpracy/ pomocy | Program działania 2007 | Program działania 2008 | Program działania 2009 | Ogółem |

1 | Propagowanie skutecznej kultury bezpieczeństwa jądrowego - wsparcie organów regulacyjnych - wsparcie podmiotów | 25 (10) (15) | (47) (12) (35) |

2 | Bezpieczeństwo instalacji jądrowych - ocena bezpieczeństwa i wsparcie inżynieryjne funkcjonowania - zmiany i modernizacja związane z bezpieczeństwem | 11 (5) (6) | 5 (5) (0) |

3 | Bezpieczeństwo gospodarki odpadami promieniotwórczymi oraz zużytym paliwem jądrowym, w tym rekultywacja terenów danych elektrowni jądrowych - gospodarka odpadami oraz likwidacja, dekontaminacja i rekultywacja | 20 | 10 |

4 | Bezpieczeństwo i odpowiedzialność w zakresie materiałów jądrowych - zabezpieczenia, nielegalny handel - radioizotopowe generatory termoelektryczne, stare źródła promieniowania oraz reaktory badawcze | 14 (8) (6) | 0.25 |

5 | Gotowość w przypadku awarii poza terenem instalacji | 4 | 1 |

6 | Udział w funduszach międzynarodowych (Czarnobyl i partnerstwo na rzecz środowiska w ramach wymiaru północnego) | 20 | 31 |

7 | Wsparcie techniczne | 6 | 6 |

OGÓŁEM | 100 | 100 |

Uwaga: 1) zgodnie z programem indykatywnym na lata 2007-2009

2) ogółem na lata 2007-2009 przydział wynosił 217 mln EUR

3) na podstawie sprawozdania Komisji z realizacji INSC w latach 2007-20094

Przydział funduszy w rozbiciu na regiony / państwa oraz rozszerzenie zasięgu geograficznego programu INSC poza były Związek Radziecki przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3 – Podsumowanie realizacji programu w rozbiciu na regiony / państwa[11] (w EUR)

Region / Państwo | 2007 | 2008 | 2009 |

Federacja Rosyjska | 31 272 000 (1) | 3 500 000 (2) | 2 000 000 |

EUROPEJSKA POLITYKA SĄSIEDZTWA – WSCHÓD |

Armenia | 7 200 000 | 6 000 000 | 11 000 000 |

Białoruś | 2 200 000 | 2 200 000 |

Gruzja | 1 800 000 | 500 000 |

Ukraina | 35 800 000 | 53 755 000 | 38 500 000 |

EUROPEJSKA POLITYKA SĄSIEDZTWA – POŁUDNIE |

Egipt | 1 000 000 |

Jordania | 1 000 000 |

Maroko | 1 000 000 |

AZJA POłUDNIOWO-WSCHODNIA |

Filipiny | 1 500 000 |

Wietnam | 2 000 000 |

AMERYKA ŁACIńSKA |

Brazylia | 5 000 000 |

Projekty obejmujące wiele państw / regionów | 2 500 000 | 1 000 000 | 6 500 000 |

Środki towarzyszące | 1 000 000 | 3 500 000 |

OGÓŁEM ROCZNE PROGRAMY DZIAŁANIA 2007 / 2008 / 2009 | 76 772 000 | 71 255 000 | 73 700 000 |

Uwaga: 1) Liczba ta obejmuje 28,3 mln EUR dla projektów, które zostały anulowane ze względu na odmowę zawarcia umowy finansowej przez Federację Rosyjską. Kwota ta nie mogła być wykorzystana w ramach INSC.

2) Liczba ta nie uwzględnia 13,5 mln EUR, które zostały przesunięte.

Kazachstan skorzystał ze znacznej pomocy w ramach programu bezpieczeństwa jądrowego TACIS, jednak współpraca ta zakończyła się, ponieważ Kazachstan był zainteresowany jedynie udziałem w projekcie regionalnym dotyczącym dawnych obiektów wydobycia uranu.

3. OCENA

Przez pierwsze trzy lata wdrażania INSC (2007-2009) następowało stopniowe przekształcenie działań w ramach programu bezpieczeństwa jądrowego TACIS, które koncentrowały się na państwach byłego Związku Radzieckiego, zwłaszcza na Federacji Rosyjskiej i Ukrainie, w program o charakterze ogólnoświatowym.

Program TACIS koncentrował się na pomocy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego, w tym w wielu przypadkach na dostawie urządzeń (tzn. na pomocy rzeczowej), natomiast celem INSC jest wzmocniona współpraca mająca na celu poprawę bezpieczeństwa jądrowego z bardzo ograniczoną dostawą sprzętu („miękkie” formy pomocy). Partnerów zachęca się, by aktywniej uczestniczyli w definiowaniu projektów, zarządzaniu nimi i wdrażaniu projektów współpracy.

Współpraca z nowymi krajami partnerskimi początkowo koncentrowała się na wzmocnieniu organów regulacyjnych, jednak stopniowo była rozszerzana na inne dziedziny: rozwój zarządzania zużytym paliwem jądrowym i gospodarki odpadami promieniotwórczymi, likwidację obiektów jądrowych, rekultywację terenów dawnych obiektów oraz, w mniejszym zakresie, poprawę bezpieczeństwa operacyjnego.

Współpraca z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej (IAEA) zacieśniła się z kilku powodów, m.in. ze względu na potrzebę lepszej koordynacji, unikanie powielania działań, wspólne ustalanie priorytetów oraz wsparcie wdrażania projektów przez IAEA w dziedzinach, w których zwiększa to skuteczność wdrażania dzięki międzynarodowej renomie IAEA oraz jej szczególnej wiedzy fachowej.

Zawieszenie współpracy z Federacją Rosyjską przy nowych projektach dotyczących bezpieczeństwa jądrowego spowodowane tym, że Rosja nie była gotowa do zawarcia umów finansowych z Komisją, budzi pewne obawy. Kontynuowano ograniczoną współpracę w ramach trwających projektów TACIS, a Komisja starała się znaleźć możliwości rozwiązania obecnego impasu w stosunkach z władzami rosyjskimi.

Współpracę z Armenią kontynuowano pomimo tego, że UE stanowczo opowiada się za jak najszybszym zamknięciem armeńskiej elektrowni jądrowej z reaktorem pierwszej generacji. Wszystkie szczególne działania w zakresie współpracy dotyczącej bezpieczeństwa powinny nadal podlegać przeglądowi co do zgodności z ustalonymi strategicznymi ramami wdrażania programu INSC.

Pomiędzy określeniem nowych projektów współpracy a ich ewentualnym wdrożeniem upływa wiele czasu, co stanowi poważny problem, zwłaszcza podczas podejmowania współpracy z nowymi krajami partnerskimi. Takie opóźnienia wynikają z wieloetapowych działań niezbędnych pomiędzy określeniem projektu a podpisaniem umów. Zwykle początkiem procesu jest misja badawcza służb Komisji, po której następuje misja ekspertów opracowująca „formularze działań” zawierające szeroki opis potencjalnych projektów. Późniejszy proces zatwierdzania projektów obejmuje konsultacje pomiędzy służbami, opinię wydawaną przez Komitet INSC, a następnie przyjęcie decyzji przez Komisję. Przetargi i zawieranie umów mogą się naprawdę rozpocząć dopiero do zawarciu umów finansowych z krajem partnerskim, co powoduje dodatkowe opóźnienia.

W niektórych przypadkach wstępna faza współpracy zostaje nieco skrócona, jak w przypadku Brazylii, gdzie wysoki stopień przygotowania na poziomie międzyinstytucjonalnym pozwolił na szybkie postępy w opracowaniu formularzy działań. Niemniej jednak procedury pozostają czasochłonne.

Utrzymywane są bliskie stosunki ze służbami odpowiedzialnymi za wdrożenie Instrumentu na rzecz Stabilności, odpowiednimi działami Komisji oraz delegaturami UE, co pozwoliło na realizację jak najspójniejszego podejścia wobec państw trzecich. Jednak w przyszłości można rozważyć dalszą synergię między INSC a Instrumentem na rzecz Stabilności, zwłaszcza w zakresie „centrów doskonałości” (inicjatywa w ramach Instrumentu na rzecz Stabilności).

Działalność w zakresie zabezpieczeń jądrowych w latach 2007-2009 była znacząco mniejsza niż planowano w ramach programu indykatywnego na ten okres (0,25 % wobec zakładanych w programie 14 %). Komisja weźmie to pod uwagę podczas formułowania programu indykatywnego na lata 2012-2013 oraz przyszłych programów działań.

4. Wnioski

Ocena realizacji programu INSC przez Komisję prowadzi do następujących wniosków:

- Projekty nadal są opracowywane zgodnie z dokumentami strategicznymi Instrumentu Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa Jądrowego (INSC).

- INSC kontynuuje współpracę w zakresie bezpieczeństwa jądrowego rozpoczętą w ramach TACIS i stopniowo rozszerza ją na nowe kraje partnerskie. Jednak dalsza współpraca z Federacją Rosyjską została zawieszona, ponieważ szuka się rozwiązań wobec zastrzeżeń Rosji dotyczących zawarcia umowy finansowej.

- Wspieranie kultury bezpieczeństwa jądrowego za pomocą INSC bazuje na doświadczeniach zdobytych podczas realizacji programów bezpieczeństwa jądrowego w ramach TACIS. Jednocześnie stanowi ono odpowiedź na pojawiające się potrzeby w ramach szerszych uprawnień, które nie ograniczają się już tylko do państw byłego Związku Radzieckiego.

- Ze względu na długi proces podejmowania decyzji i zawierania umów oraz skomplikowane procedury administracyjne od momentu określenia nowych projektów do rozpoczęcia ich realizacji upływa zwykle od dwóch do trzech lat. Komisja będzie musiała dokonać przeglądu, czy i w jaki sposób możliwe jest skrócenie cyklu realizacji projektów poprzez zmianę praktyk operacyjnych i realizacyjnych.

- Komisja zgadza się z wnioskiem zawartym w niezależnej ocenie, że realizacja INSC była dobrze ukierunkowana, a projekty dobrze przemyślane. Jeśli projekty zostaną pomyślnie zrealizowane, powinny one znacznie przyczynić się do zwiększenia bezpieczeństwa jądrowego i wsparcia kultury bezpieczeństwa jądrowego. Partnerzy w krajach docelowych szczególnie doceniają projekty INSC kładące nacisk na wymianę know-how oraz najlepszych praktyk.

- W przypadku państw, które nie posiadają programu energii jądrowej ani nie planują takiego programu, INSC pomaga również w tworzeniu wymaganej infrastruktury regulacyjnej w zakresie bezpieczeństwa jądrowego dotyczącej gospodarki odpadami jądrowymi

- W przypadku państw planujących realizację programów energii jądrowej, INSC pomaga w tworzeniu niezbędnej infrastruktury regulacyjnej w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, natomiast w przypadku państw posiadających programy energii jądrowej, w których brakuje zasobów na bezpieczeństwo jądrowe ze względu na niedostateczne środki lub ich izolację, skupia się on na tworzeniu potencjału oraz poprawie kultury bezpieczeństwa jądrowego.

- Ogólnie program INSC stał się dobrze ugruntowanym narzędziem ogólnoświatowej współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego.

- Artykuł 21 rozporządzenia INSC stanowi, że Komisja może przedstawić wraz ze sprawozdaniem oceniającym wniosek legislacyjny wprowadzający, w razie potrzeby , konieczne zmiany w INSC. Komisja uważa, że obawami wyrażonymi w związku z wdrażaniem rozporządzenia INSC oraz sposobami ich rozwiania można zająć się w ramach istniejących przepisów rozporządzenia i nie ma potrzeby przedstawiania nowego wniosku legislacyjnego.

[1] Rozporządzenie Rady (Euratom) nr 300/2007 z dnia 19 lutego 2007 r. (Dz.U. L 81 z 22.3.2007, s. 1).

[2] Art. 21 – Przegląd - rozporządzenia INSC stanowi, że „nie później niż 31 grudnia 2010 r. Komisja przekazuje Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie oceniające wykonanie niniejszego rozporządzenia w okresie pierwszych trzech lat wraz z wnioskiem legislacyjnym wprowadzającym, w razie potrzeby, konieczne zmiany w instrumencie”.

[3] Dokument roboczy służb Komisji – Zewnętrze sprawozdanie oceniające realizację rozporządzenia Rady (EURATOM) nr 300/2007 (instrument współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego) w okresie 2007-2009. Dokument towarzyszący „Sprawozdaniu Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie oceny realizacji instrumentu współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego (INSC) w okresie pierwszych trzech lat (2007-2009)” – SEC(2011)xxx.

[4] Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie realizacji instrumentu współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego. Pierwsze sprawozdanie – Roczny program działań na lata 2007, 2008 i 2009, zgodnie z art. 18 rozporządzenia INSC.Na podstawie COM(2011) 111 wersja ostateczna z 10.3.2011, Bruksela.http://register.consilium.europa.eu/pdf/pl/11/st07/st07337.pl08.pdf

[5] Sprawozdanie nie obejmuje skutków wypadku w elektrowni Fukushima Daiichi, do którego doszło 11 marca 2011 r.; wnioski wyciągnięte z tego wypadku zostaną zawarte w wieloletnim programie indykatywnym 2012-2013 oraz w kolejnych rocznych programach działania. Żadne wydarzenia związane z wypadkiem w elektrowni Fukushima Daiichi nie mają wpływu na wnioski przedstawione w niniejszym sprawozdaniu.

[6] TACIS (Pomoc Techniczna dla Wspólnoty Niepodległych Państw) to program Komisji Europejskiej mający na celu wsparcie 12 państw Europy Wschodniej i Azji Środkowej (Armenii, Azerbejdżanu, Białorusi, Gruzji, Kazachstanu, Kirgistanu, Mołdowy, Rosji, Tadżykistanu, Turkmenistanu, Ukrainy i Uzbekistanu) oraz Mongolii w procesie demokratyzacji i przejścia na gospodarkę rynkową.

[7] Państwa trzecie to państwa poza UE, z wyjątkiem państw objętych instrumentem pomocy przedakcesyjnej.

[8] Komunikat Komisji pt. „Bezpieczeństwo jądrowe oraz ochrona materiałów i instalacji jądrowych jako problem międzynarodowy”, COM(2008) 312 wersja ostateczna z 22.5.2008.

[9] Konkluzje Rady w sprawie pomocy państwom trzecim w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, 9 grudnia 2008 r. http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/en/trans/104601.pdf

[10] Rozporządzenie (WE) nr 1717/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 listopada 2006 r. ustanawiające Instrument na rzecz Stabilności (Dz.U. L 327 z 24.11.2006).

[11] Szczegółowe informacje dostępne w dokumencie roboczym służb Komisji SEC(2011) 284 wersja ostateczna z 10.3.2010.