1TENDENCJE, POLITYKI I OSIĄGNIĘCIA W ZAKRESIE EMISJI

Emisje gazów cieplarnianych a międzynarodowe zobowiązania UE

Najnowsze sprawozdania Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) potwierdzają, że należy podjąć globalne działania o charakterze transformacyjnym, jeżeli chcemy osiągnąć cele porozumienia paryskiego, w tym ograniczyć globalne ocieplenie do poziomu znacznie poniżej 2 °C i kontynuować starania na rzecz ograniczenia go do 1,5 °C. Aby utrzymać wzrost średniej temperatury na świecie na poziomie nieprzekraczającym 1,5 °C do końca tego stulecia, globalne emisje gazów cieplarnianych muszą osiągnąć najwyższy poziom w latach 2020–25, a następnie – do 2030 r. – spaść o około 43 % poniżej poziomów z 2019 r. Przy założeniu realizacji obecnych polityk świat nie osiągnie celu dotyczącego temperatury, który przewidziano w porozumieniu paryskim. Wywiązanie się ze wszystkich nowych zobowiązań zaciągniętych przez państwa przed konferencją klimatyczną ONZ w Glasgow (COP26) poprawiłoby nasze perspektywy, ale nadal byłoby niewystarczające.

W 2021 r. poziom globalnych emisji wrócił do poziomu sprzed pandemii. Wstępne dane JRC pokazują, że globalne emisje gazów cieplarnianych wzrosły o 4,2 % w 2021 r. do 52,9 mld ton ekwiwalentu CO2 (CO2(e)), czyli do poziomu nieznacznie przewyższającego emisje z 2019 r., ze względu na ożywienie gospodarki światowej po pandemii. Emisje z sektora energetycznego i inne emisje ze spalania przemysłowego wzrosły powyżej poziomów sprzed pandemii (odpowiednio +1,3 % i +2,1 % w porównaniu z 2019 r.), również z powodu zwiększonego wykorzystania węgla, podczas gdy emisje z transportu i budynków pozostały na niższym poziomie (odpowiednio -5,2 % i -3,7 %). W ostatnim roku zaobserwowano kolejne niszczycielskie skutki ocieplającego się klimatu, które coraz bardziej niepokoją naukowców.

Ograniczenie globalnego ocieplenia wymaga bezprecedensowych działań ze strony wszystkich państw i wszystkich sektorów. Aby osiągnąć zerową emisję gazów cieplarnianych netto do 2050 r., musimy szybko, głęboko i trwale ograniczyć emisje gazów cieplarnianych, jednocześnie zwiększając zdolność planety do absorpcji dwutlenku węgla dzięki rozwiązaniom opartym na przyrodzie i technologiom pochłaniania dwutlenku węgla. Ustalenia IPCC wzmacniają determinację UE w dążeniu do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. i odporności na zmianę klimatu, czyli kluczowych celów określonych obecnie w Europejskim prawie o klimacie.

Na mocy UNFCCC UE i jej państwa członkowskie przyjęły wspólny, ogólnogospodarczy cel, jakim jest zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych do 2020 r. o 20 % w porównaniu z poziomami obserwowanymi w roku 1990 („zobowiązanie z Cancún”). Jak określono w przedłożonym przez UE wykazie emisji gazów cieplarnianych z 2022 r., UE osiągnęła ten cel ze znaczną nadwyżką, a zatem jej państwa członkowskie i Zjednoczone Królestwo wypełniły również swoje zobowiązania w zakresie redukcji emisji wynikające z konwencji.Całkowite emisje gazów cieplarnianych, z wyłączeniem użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwa (LULUCF) i z uwzględnieniem lotnictwa międzynarodowego, spadły w UE-27 wraz ze Zjednoczonym Królestwem o 34 % w porównaniu z 1990 r. (lub o 32 % bez Zjednoczonego Królestwa). Oznacza to zmniejszenie o 1,94 mld ton ekwiwalentu dwutlenku węgla do 2020 r. (lub 1,55 Gt ekwiwalentu dwutlenku węgla bez Zjednoczonego Królestwa). UE i jej państwa członkowskie wspólnie osiągnęły swój cel, wdrażając pakiet klimatyczno-energetyczny UE do 2020 r.

Ze wstępnych danych wynika jednak, że krajowe emisje gazów cieplarnianych w UE, z wyłączeniem lotnictwa międzynarodowego, wzrosły w 2021 r. o 4,8 % w stosunku do wyjątkowo niskiego poziomu obserwowanego podczas pandemii w 2020 r., choć pozostały poniżej poziomu z 2019 r. (tj. -4,0 %). Emisje z instalacji stacjonarnych objętych unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji (ETS) wzrosły o 6,6 %, natomiast emisje nieobjęte systemem handlu uprawnieniami do emisji wzrosły o 3,5 %, co było spowodowane ożywieniem po pandemii. W przypadku wszystkich głównych sektorów i gazów, z wyjątkiem budynków, oczekuje się, że emisje pozostaną poniżej poziomów sprzed pandemii, co będzie stanowiło kontynuację ogólnej tendencji spadkowej z ostatnich 30 lat (wykres 1). Tymczasowe dane z 2021 r. dotyczące pochłaniania emisji z LULUCF nie wskazują jednak na odwrócenie niedawnej, niepokojącej tendencji spadkowej. Bezprecedensowy skok cen gazu obserwowany od drugiej połowy 2021 r. miał wyraźny wpływ na emisje z sektora produkcji energii elektrycznej ze względu na czasowe przejście z gazu na paliwo węglowe (ramka 1).

Intensywność emisji gazów cieplarnianych w gospodarce – stosunek emisji do PKB – spadła o 6,1 g ekwiwalentu dwutlenku węgla/EUR w porównaniu z 2020 r. Ogólnie rzecz biorąc, krajowe emisje netto w UE w 2021 r., z uwzględnieniem LULUCF, były o 30 % niższe od poziomów z 1990 r., co jest zasadniczo zgodne ze ścieżką prowadzącą do osiągnięcia unijnego celu polegającego na redukcji emisji o 55 % do 2030 r. Konieczne jest jednak znaczne zwiększenie tempa tej redukcji (wykres 2). W 2021 r. Komisja Europejska przedstawiła pakiet wniosków mających na celu dostosowanie polityk, tak aby mogły one zapewnić osiągnięcie zaktualizowanych celów klimatycznych UE.

W UE zweryfikowane emisje operatorów statków powietrznych wygenerowały 26,87 mln ton CO2 w 2021 r., co stanowi wartość o 8,7 % wyższą niż 24,71 mln ton zgłoszonych w 2020 r., ale nadal o 61 % niższą niż 68,2 mln ton CO2 w 2019 r., przed pandemią. Od 2021 r. system EU ETS nie obejmuje lotów ze Zjednoczonego Królestwa. Z wyłączeniem tych lotów emisje z lotnictwa objęte ETS wzrosły o około 30 % w porównaniu z rokiem 2020 i spadły o 50 % w porównaniu z rokiem 2019 .

Ramka 1: Wpływ wzrostu cen gazu w 2021 r. na emisje gazów cieplarnianych W 2021 r. średnie hurtowe ceny gazu osiągnęły rekordowy poziom 49 EUR/MWh (megawat na godzinę), a dzienne szczyty sięgały nawet 183 EUR/MWh. Dla porównania ceny gazu w latach 2010–2019 oscylowały w granicach 15–25 EUR/MWh i szybko wróciły do podobnych poziomów po osiągnięciu historycznie niskiego poziomu 3–4 EUR/MWh w maju 2020 r. Do wzrostu cen przyczyniło się kilka równoległych wydarzeń, w tym niska temperatura na początku roku, stan magazynów w UE poniżej średniej sezonowej, niska dostępność energii wiatrowej i słonecznej w lecie oraz rosnące napięcia geopolityczne na granicach UE. Wysoka cena gazu spowodowała wyraźne przejście z gazu na węgiel kamienny i z gazu na węgiel brunatny w systemie elektroenergetycznym UE, przy czym elektrownie opalane węglem kamiennym i węglem brunatnym zwiększyły liczbę godzin pracy kosztem elektrowni gazowych. W porównaniu z rokiem 2020 produkcja oparta na procesie spalania węgla kamiennego i brunatnego wzrosła o +68 TWh, co stanowi ponad połowę całkowitego wzrostu produkcji (+118 TWh)a), podczas gdy produkcja oparta na procesie spalania gazu spadła (-16 TWh). Pozostałą część dodatkowego wzrostu produkcji wygenerowały odnawialne źródła energii i energia jądrowa (+65 TWh), pomimo niższej produkcji energii wiatrowej na lądzie. Przejście z gazu na węgiel kamienny i z gazu na węgiel brunatny spowodowało, że emisje CO2 z systemu elektroenergetycznego wzrosły w 2021 r. powyżej poziomów z 2020 r. (+8,3 %). Emisje CO2 w tym sektorze w 2021 r. były jednak nadal o 7,3 % niższe niż w 2019 r.b) (wykres 3), w następstwie długoterminowego stopniowego obniżenia emisyjności systemu elektroenergetycznego UEc). W 2022 r. utrzymywały się wyjątkowo wysokie ceny gazu. Rosyjska inwazja na Ukrainę przyczyniła się do niezwykle wysokiej niepewności cenowej. W chwili sporządzania niniejszego sprawozdania rynek nie przewiduje powrotu do minionych poziomów cen w perspektywie krótkoterminowej. Pakiet „Gotowi na 55” wraz z planem REPowerEUe) mają na celu zmniejszenie uzależnienia UE od przywozu paliw kopalnych oraz osiągnięcie celu klimatycznego na rok 2030 dzięki przyspieszeniu wprowadzania energii odnawialnej, dywersyfikacji dostaw oraz znacznemu zwiększeniu efektywności energetycznej. Inwestycje mające na celu dywersyfikację dostaw powinny pozwolić na uniknięcie w przyszłości aktywów osieroconych. (a)Komisja Europejska, Sprawozdanie kwartalne na temat rynku energii elektrycznej, tom 14 (obejmujący IV kwartał 2021 r.), wykres 18. (b) https://ec.europa.eu/clima/news-your-voice/news/emissions-trading-greenhouse-gas-emissions-73-2021-compared-2020-2022-04-25_en (c)Tendencje w zakresie emisji w UE-27 dotyczące sektora 1.A.1.a wg IPCC – Publiczna produkcja energii elektrycznej i cieplnej w przeglądarce danych na temat gazów cieplarnianych EEA https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/data-viewers/greenhouse-gases-viewer (d)Wartości emisji CO2 w przypadku lat 2019–2020 dotyczą sektora 1.A.1.a wg IPCC. Wartość dotycząca 2021 r. jest ekstrapolowana przy założeniu takiej samej tendencji jak w przypadku emisji uwzględnionych w dzienniku transakcji Unii Europejskiej w odniesieniu do odpowiednich sektorów. (e)COM(2022) 230.

Postępy w działaniach w dziedzinie klimatu w UE

UE poczyniła znaczne postępy w realizacji założeń Europejskiego Zielonego Ładu, który stanowi plan działania na rzecz ekologicznej i sprzyjającej włączeniu społecznemu transformacji.