KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Mierzenie poziomu innowacyjności w Europie: w kierunku nowego wskaźnika /* COM/2013/0624 final */





KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Mierzenie poziomu innowacyjności w Europie: w kierunku nowego wskaźnika (Tekst mający znaczenie dla EOG) 1. Wprowadzenie W niniejszym komunikacie przedstawiono wskaźnik do pomiaru poziomu innowacyjności. Dokładny pomiar wpływu polityki innowacyjności jest kluczowym warunkiem tworzenia polityki opartej na faktach. Ponadto zwiększa on zasadność działań organów publicznych i wykorzystanie środków publicznych. Europa jest obecnie ośrodkiem wiedzy o światowym znaczeniu. Mimo jej światowej klasy bazy naukowej oraz pozycji lidera w dziedzinie technologii w branżach strategicznych konieczna jest jednak poprawa wyników w zakresie innowacyjności na szczeblu unijnym i krajowym przez ulepszenie warunków ramowych działalności, zwłaszcza dla szybko rozwijających się przedsiębiorstw w branżach innowacyjnych. Proponowany wskaźnik będzie stanowił wsparcie dla decydentów przy podejmowaniu nowych lub usprawnionych działań na rzecz usunięcia wąskich gardeł uniemożliwiających zainteresowanym podmiotom przekładanie koncepcji na produkty i usługi, które mogą odnieść sukces na rynku. Lepsze wyniki przyczynią się do inteligentnego wzrostu gospodarczego, zgodnie ze strategią „Europa 2020” i jej inicjatywą przewodnią „Unia innowacji”.[1] Proponowany wskaźnik uzupełnia tablicę wyników w zakresie badań i innowacji[2] i jej syntetyczny wskaźnik innowacyjności, które oceniają – za pomocą obszernego zbioru 24 wskaźników innowacyjności, w tym wskaźnika dotyczącego nakładów, wydajności i wyników innowacji – w jaki sposób mocne i słabe strony państw członkowskich i UE wpływają na ich ogólne wyniki. Ponadto sprawozdanie na temat europejskiej konkurencyjności sporządzane w ramach inicjatywy „Unia innowacji” zawiera również dokonywaną co dwa lata analizę wyników w zakresie innowacyjności. Wskaźnik, o którym mowa w niniejszym komunikacie, skupia się wyłącznie na poziomie innowacyjności i służy monitorowaniu ograniczonego zestawu wymiarów, m.in. tworzenia miejsc pracy przez szybko rozwijające się przedsiębiorstwa. W związku z komplementarnością omawianego wskaźnika z tablicą wyników w zakresie badań i innowacji planuje się publikację wyników stosowania tego wskaźnika równocześnie z wynikami tablicy. Rada Europejska upoważniła Komisję do opracowania wskaźnika w kontekście strategii „Europa 2020” z myślą o uzupełnieniu celu dotyczącego intensywności inwestycji w badania i rozwój (BiR)[3], z uwzględnieniem zawartego w inicjatywie „Unia innowacji” wniosku, aby Komisja „rozpoczęła niezbędne prace w celu opracowania nowego wskaźnika mierzącego udział szybko rozwijających się innowacyjnych przedsiębiorstw w gospodarce”. W marcu 2013 r. szefowie państw i rządów zwrócili się o przeprowadzenie dyskusji na temat innowacji w październiku 2013 r. i wezwali Komisję do opracowania wspomnianego wskaźnika.[4] W 2010 r. ustanowiono panel wysokiego szczebla skupiający wybitnych innowatorów i ekonomistów mających doradzać Komisji przy opracowywaniu tego wskaźnika.[5] Członkowie panelu wezwali Komisję do gromadzenia, za pośrednictwem Eurostatu, danych o szybko rozwijających się przedsiębiorstwach w branżach innowacyjnych. Jednocześnie podjęto współpracę z OECD w celu opracowania branżowych współczynników innowacyjności. Podczas warsztatów w październiku i grudniu 2012 r. oraz w lipcu 2013 r. miały miejsce dyskusje z państwami członkowskimi na temat zakresu i definicji wskaźnika. W niniejszym komunikacie przedstawiono przedmiotowy wskaźnik (sekcja 2), kryteria i dane niezbędne do jego opracowania (sekcja 3) oraz przeprowadzoną analizę jego stabilności (sekcja 4). Komunikatowi towarzyszą dwa dokumenty robocze służb Komisji. 2. Pomiar poziomu innowacyjności Innowacyjne rozwiązania mają szeroki zakres i różnią się w zależności od branży. Ich pomiar wiąże się z określeniem stopnia, w jakim koncepcje nowych produktów i usług, pochodzące z branż innowacyjnych, mają wartość dodaną dla gospodarki i potencjał rynkowy. Poziom innowacyjności może zatem być mierzony za pomocą większej liczby metod. Po przeanalizowaniu szeregu opcji Komisja wybrała cztery wskaźniki w ramach tablicy wyników w zakresie badań i innowacji, składające się z trzech komponentów (patenty, poziom zatrudnienia w branżach wymagających specjalistycznej wiedzy oraz poziom konkurencyjności towarów i usług wymagających takiej wiedzy), a także nową metodę pomiaru zatrudnienia w szybko rozwijających się firmach w branżach innowacyjnych.[6] Komponent dotyczący patentów uwzględnia wynalazki wykorzystujące wiedzę uzyskaną dzięki inwestycjom w BiR oraz innowacje, które to wynalazki mogą przekształcić się w sprawdzone technologie. W podobny sposób wskaźniki intensywności zatrudnienia wykwalifikowanej siły roboczej w branżach wymagających specjalistycznej wiedzy i w szybko rozwijających się przedsiębiorstwach dostarczają informacji o ukierunkowaniu gospodarki na produkcję towarów i świadczenie usług o innowacyjnej wartości dodanej. Ponadto przepływy handlowe związane z tymi towarami odzwierciedlają ich zdolność docierania do rynków światowych.[7] 2.1. Komponenty wskaźnika innowacyjności Pierwszym komponentem są innowacje technologiczne, mierzone liczbą patentów, będące kluczowym wynikiem BiR oraz procesu innowacji i określające zdolność gospodarki do przekształcenia wiedzy w technologie. W związku z tym działania polityczne ulepszające system praw własności intelektualnej oraz obniżające jego koszt dla przedsiębiorców przynoszą korzyści przedsiębiorstwom rozwijającym się dzięki własnym innowacjom. Środki takie jak profesjonalizacja dostępu do pakietu praw własności intelektualnej i ulgi podatkowe dotyczące zysków z patentów mogą mieć zasadnicze znaczenie dla dynamiki innowacyjnych przedsiębiorstw.[8] W wybranym komponencie – wskaźniku tablicy wyników 2.3.1 – stosuje się liczbę zgłoszeń patentowych na 1 mld PKB. Licznikiem jest liczba zgłoszeń w fazie międzynarodowej, w których wskazano Europejski Urząd Patentowy jako wyznaczony urząd na mocy Układu o współpracy patentowej (PCT). Mianownikiem jest PKB wyrażone w parytetach siły nabywczej opartych na euro. Wskaźnik ten może ze swej natury działać na korzyść państw opierających się w większym stopniu na patentach międzynarodowych niż krajowych. Przetestowano zatem alternatywne statystyki, takie jak patenty triadyczne z bazy danych OECD dotyczącej patentów. Drugi komponent skupia się na tym, jak odsetek wysoko wykwalifikowanej siły roboczej przekłada się na strukturę gospodarczą danego państwa. Inwestowanie w ludzi stanowi wyzwanie dla Europy, jako że kształcenie i szkolenie wyposażają pracowników w umiejętności tworzenia innowacyjnych rozwiązań. Komponent ten określa strukturalne ukierunkowanie danego państwa na branże wymagające specjalistycznej wiedzy poprzez pomiar poziomu zatrudnienia w branżach przemysłowych, w których co najmniej jedna trzecia pracowników ma wykształcenie wyższe, w stosunku do łącznej liczby zatrudnionych w tym państwie. Jest to wskaźnik 3.2.1 tablicy wyników. Trzecim komponentem jest konkurencyjność towarów i usług wymagających specjalistycznej wiedzy. W dobrze funkcjonującej gospodarce odzwierciedla on jej wynikającą z innowacji zdolność do wywozu innowacyjnych produktów oraz do uczestniczenia w ogólnoświatowych łańcuchach wartości dodanej. Środki zwiększające konkurencyjność i strategie w zakresie innowacji są ze sobą wzajemnie powiązane i działają na korzyść zatrudnienia, udziału w wywozie i obrotów na poziomie przedsiębiorstw. Na komponent ten składa się w równych proporcjach stosunek bilansu handlowego towarów wysoko i średnio zaawansowanych technologicznie do ogólnego bilansu handlowego oraz udział usług wymagających specjalistycznej wiedzy w łącznym wywozie usług – są to wskaźniki tablicy wyników 3.2.2 i 3.2.3. Ostatni komponent określa poziom zatrudnienia w szybko rozwijających się przedsiębiorstwach w branżach innowacyjnych. Wspieranie rozwoju tych przedsiębiorstw jest nieodłączną częścią nowoczesnej polityki w zakresie badań naukowych i innowacji. Badania pokazują, że wzrost gospodarczy w dużym stopniu zależy od szybko rozwijających się przedsiębiorstw, w których powstaje nieproporcjonalnie wysoka liczba miejsc pracy i które mogą przyczynić się do zwiększenia inwestycji w innowacje w okresie pogorszenia koniunktury gospodarczej.[9] W związku z powyższym niektóre państwa członkowskie zdecydowanie wspierają łatwiejszy dostęp do finansowania dla szybko rozwijających się przedsiębiorstw, m.in. dla projektów innowacyjnych i dla kapitału podwyższonego ryzyka w fazie zalążkowej, fazie rozruchu i początkowego rozwoju. Wskaźniki innowacyjności specyficzne dla danego sektora, odzwierciedlające poziom innowacyjności branżowej, oparte na wynikach odpowiadających odsetkowi osób z wyższym wykształceniem oraz odzwierciedlających stopień, w jakim przedsiębiorstwa z branży określają się jako innowacyjne, funkcjonują jako wskaźnik zastępczy wyróżniający przedsiębiorstwa innowacyjne. Dane dotyczące zatrudnienia pochodzą z doraźnych zbiorów rejestru przedsiębiorców stworzonych przez Eurostat w latach 2011 i 2012. Szybko rozwijające się przedsiębiorstwa zatrudniają co najmniej 10 pracowników, przy średnim wzroście zatrudnienia wynoszącym co najmniej 10 % rocznie w okresie trzech lat. Proponuje się, aby ten komponent znalazł się w miejscu 3.1.3 na „Szybko rozwijające się innowacyjne przedsiębiorstwa” w tablicy wyników, które przewidziano dla wskaźnika odzwierciadlającego udział szybko rozwijających się przedsiębiorstw w dynamice rynkowej, zgodnie z założeniami Unii innowacji. Mógłby on zatem stać się 25. wskaźnikiem tablicy. 2.2. Wyniki poszczególnych krajów Wykres 1 pokazuje wyniki wskaźnika innowacyjności w latach 2010 i 2011 w odniesieniu do państw członkowskich i partnerów międzynarodowych. Średnia wartość odnosi się do UE-27, gdyż tablica wyników za rok 2013 została opublikowana przed przystąpieniem Chorwacji do UE. Ulepszone szeregi czasowe, oparte na dłuższych okresach obserwacji i lepiej dostosowanych latach referencyjnych, mają podstawowe znaczenie i będą dostępne w perspektywie średnioterminowej. Wyniki i ich skutki dla polityki przedstawiono w ramce nr 1 dokumentu roboczego służb Komisji, skupiając się na czterech państwach: Szwecji (najlepsze wyniki), Francja (dobre wyniki), Włochy (średnie wyniki) oraz Bułgarii (słabe wyniki).[10] W dokumencie tym zawarto wykresy radarowe przedstawiające wyniki w odniesieniu do wszystkich komponentów i państw. Wynikom tym będą towarzyszyć kompleksowe profile wynikające z oceny poszczególnych państw. Wykres 1 Wskaźnik złożony służący pomiarowi poziomu innowacyjności Wyniki poszczególnych państw na rok 2011 (czerwone słupki) i 2010 (krzyżyki); średnia UE wynosi 100 w 2010 r. W 2011 r. komponenty odzwierciedlają sytuację w 2009 r. (pod kątem innowacji technologicznych), w 2010 r. (pod kątem zatrudnienia w szybko rozwijających się przedsiębiorstwach z branż innowacyjnych) lub w 2011 r. (pod kątem udziału wysoko wykwalifikowanej siły roboczej i konkurencyjności towarów i usług wymagających specjalistycznej wiedzy). W 2010 r. są one oparte na danych z 2008 r. (pod kątem innowacji technologicznych), z 2009 r. (pod kątem zatrudnienia w szybko rozwijających się przedsiębiorstwach z branż innowacyjnych) lub z 2010 r. (pod kątem udziału wysoko wykwalifikowanej siły roboczej lub konkurencyjności towarów i usług wymagających specjalistycznej wiedzy). Źródło: Komisja Europejska. W 2011 r. wyróżniono łącznie sześć kategorii państw według ich wyników. Szwecja, Niemcy, Irlandia i Luksemburg są państwami o najlepszych wynikach, w których wskaźnik wyniósł ponad 120 i które osiągnęły wysokie wartości we wszystkich czterech komponentach. Na kolejnych miejscach plasują się Dania, Finlandia i Zjednoczone Królestwo, które uzyskały bardzo dobre wyniki ze wskaźnikiem między 110 a 120. Francja, Belgia i Niderlandy osiągnęły dobre wyniki ze wskaźnikiem między 100 a 110, wyprzedzając grupę państw o średnich wynikach, tj. Austrię, Węgry, Słowenię, Włochy i Cypr z wynikiem między 90 a 100. Do państw o niższych średnich wynikach, kształtujących się między 80 a 90, należą Republika Czeska, Hiszpania, Estonia, Grecja, Malta, Rumunia i Słowacja. Państwa, które osiągnęły wynik poniżej 80, uznaje się za państwa o słabych wynikach. Należą do nich Polska, Chorwacja, Portugalia, Łotwa oraz Litwa i Bułgaria, z których ostatnie dwa osiągnęły szczególnie słabe wyniki zbliżone do 65, co odpowiada około połowie najlepszego wyniku. 3. Kryteria wyboru Jako punkt odniesienia przy opracowywaniu wskaźnika uwzględniono międzynarodowe standardy jakości stosowane przez Eurostat, OECD i MFW. 3.1. Cztery zastosowane zasady Na podstawie ram koncepcyjnych Eurostatu zastosowano cztery zasady. 1) Dostosowanie do polityki Skoncentrowano się na prostej oraz intuicyjnej interpretacji przy obszernych i bezpośrednich powiązaniach z badanymi faktami. Przedmiotowy wskaźnik umożliwia monitorowanie zagadnień takich jak warunki w zakresie praw własności intelektualnej, ulepszanie umiejętności zaspokajających potrzeby rynku w branżach wymagających specjalistycznej wiedzy i branżach innowacyjnych, tworzenie odpowiednich warunków handlu towarami wymagającymi specjalistycznej wiedzy oraz warunki ramowe dla szybko rozwijających się przedsiębiorstw. 2) Jakość danych Za kluczową uznano dostępność terminowych, reprezentatywnych i zwalidowanych szeregów czasowych oraz wykorzystywanie wszelkich dostępnych źródeł. 3) Międzynarodowa dostępność danych i porównywalność danych z poszczególnych państw Za cel uznano stworzenie podstawy wskaźnika służącego do odpowiedniego porównywania danych z poszczególnych krajów i analizy porównawczej. 4) Stabilność Wskaźniki złożone są stosowane na całym świecie przez dużą liczbę podmiotów, w tym organizacji międzynarodowych. Ich konstrukcja wymaga tak zaawansowanych analiz walidacji i stabilności[11], że powstały obraz umożliwia analizę porównawczą i zaspokaja potrzeby polityki. Z powodu ograniczonej ilości danych kryteria 2 i 3 można było na tym etapie spełnić tylko częściowo – zostaną one poddane późniejszej analizie. Przedmiotowy wskaźnik opiera się na imputacji dla brakujących wartości i porównywalności międzynarodowej, przeprowadzonej w czwartym komponencie w odniesieniu do czterech państw członkowskich i partnerów międzynarodowych oraz przetestowanej pod kątem stabilności. 3.2. Obszary przyszłych analiz W celu doprecyzowania wskaźnika i jego pełnego wykorzystania wskazano cztery obszary przyszłych analiz. Po pierwsze, ulepszenie danych o szybko rozwijających się przedsiębiorstwach w branżach innowacyjnych, pod względem zakresu i regularnej produkcji, dzięki obowiązkowi gromadzenia danych w ramach zmienionego rozporządzenia w sprawie wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie statystyk strukturalnych dotyczących przedsiębiorstw, które obejmie sektor finansowy. Usługi finansowe są wyłączone na tym etapie, jednak mają one znaczenie ze względu na ich rozpowszechnienie i wpływ na gospodarkę. Produkcja tych danych zwiększy również dostosowanie lat referencyjnych wskaźnika. Po drugie, analizowanie sposobu, w jaki dane określające współczynniki innowacyjności mogą zostać ulepszone, aby można było gromadzić większe zestawy danych w poszczególnych branżach i w ujęciu czasowym, a także sposobu najlepszego ujmowania różnic w intensywności między poszczególnymi państwami. Obejmuje to analizę wrażliwości dotyczącą współczynników wykorzystujących nowe dane pochodzące z przeprowadzanego co dwa lata badania wspólnotowego na temat innowacji i corocznego badania aktywności ekonomicznej ludności (BAEL). Po trzecie, zbadanie, czy i w jaki sposób można: ulepszyć dane dotyczące konkurencyjności towarów i usług wymagających specjalistycznej wiedzy; doprecyzować komponent dotyczący umiejętności, aby jak najlepiej ująć wkład edukacji, badając jej powiązania z wynikami wskaźnika; uwzględnić inne statystyki dotyczące rynkowego wykorzystania innowacji. Wreszcie, zwiększenie międzynarodowego wymiaru wskaźnika, przy pomocy szerzej zakrojonego gromadzenia danych o szybko rozwijających się przedsiębiorstwach oraz współpracy z OECD w zakresie międzynarodowego zakresu współczynników innowacyjności, z zastosowaniem porównywalnych badań w państwach trzecich. 4. Analiza stabilności Monitorowanie innowacji wiąże się z wyzwaniami dotyczącymi jakości danych oraz ich połączenia w jeden środek. Pojęciowa i statystyczna spójność omawianego wskaźnika oraz wpływ założeń jego modelu oceniono zatem za pomocą powtarzalnego procesu: 1) potencjalne wskaźniki wybrano ze względu na ich znaczenie dla polityki innowacyjności, w oparciu o przegląd literatury, ekspertyzę, zakres geograficzny i terminowość; 2) wykorzystano najnowsze opublikowane dane o minimalnej dostępności wynoszącej 93 % w przeciągu dwóch lat we wszystkich komponentach; 3) przedmiotowy wskaźnik odznacza się zrównoważoną strukturą, jako że jego czterem komponentom przyznano jednakową wagę, wyznaczając ich wagi nominalne jako współczynniki korygujące, podobnie jak w przypadku głównych wskaźników międzynarodowych, takich jak globalny wskaźnik innowacyjności (ang. Global Innovation Index) i wskaźnik wyników w zakresie ochrony środowiska (ang. Environmental Performance Index); 4) oceniono również wyniki poszczególnych państw i zajmowane przez nich miejsca w tabeli, aby sprawdzić ich spójność z aktualnymi dowodami, badaniami lub przeważającymi założeniami teoretycznymi. Założenia modelu przetestowano pod kątem imputacji brakujących danych, wzorów agregacji, wariantów alternatywnych dla wszystkich komponentów oraz wskaźników korygujących. Obliczono przedziały ufności dla klasyfikacji oraz odległość od granicy efektywnej. 5. Wnioski W odpowiedzi na wniosek Rady Europejskiej w niniejszym komunikacie przedstawiono wskaźnik poziomu innowacyjności w oparciu o starania Komisji na rzecz poprawy jakości jej danych wspierających opracowywanie polityki oraz w celu oceny wpływu innowacji. Przez skupienie się na poziomie innowacyjności wskaźnik ten uzupełnia unijną tablicę wyników w zakresie badań naukowych i innowacji oraz jej syntetyczny wskaźnik innowacyjności. Zgodnie ze strategią „Europa 2020” i jej inicjatywą przewodnią „Unia innowacji” wskaźnik ten będzie stanowił wsparcie dla decydentów w ich staraniach na rzecz tworzenia warunków sprzyjających innowacjom. Został on opracowany zgodnie z międzynarodowymi normami jakości i wynikami najnowocześniejszych analiz statystycznych. Komisja określiła jednak cztery obszary, w których niezbędna jest poprawa w celu pełnego wykorzystania wskaźnika, m.in. zwiększenie jego porównywalności międzynarodowej, ulepszenie jego danych o szybko rozwijających się przedsiębiorstwach oraz analizę sposobu ulepszenia zbiorów danych o współczynnikach innowacyjności Wskaźnik ten jest wskaźnikiem złożonym, mierzącym cztery wymiary innowacji: patenty, umiejętności, handel towarami i usługami wymagającymi specjalistycznej wiedzy oraz zatrudnienie w szybko rozwijających się przedsiębiorstwach. Jego wyniki oraz skutki dla polityki przedstawiono w dokumencie roboczym służb Komisji. [1] „Projekt przewodni strategii Europa 2020 Unia innowacji”, COM(2010) 546 final z 6.10.2010. [2] http://ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/index_pl.htm. [3] Konkluzje Rady z 4.2.2011 (dok. Rady nr EUCO 2/1/11 REV1) i z 1–2.3.2012 (dok. nr EUCO 4/2/12 REV2). [4] Rada Europejska przyjęła do wiadomości „przyszłoroczną debatę na temat strategii „Europa 2020”” i wezwała do „prowadzenia prac przygotowawczych przy nadaniu priorytetu następującym kwestiom: (...) b) innowacje (październik 2013 roku): Rada Europejska oczekuje przedstawienia przez Komisję (...) komunikatu na temat stanu Unii innowacji za rok 2012, w tym jednolitego wskaźnika innowacyjności, na czas przed zaplanowanymi dyskusjami na ten temat.”, dok. Rady EUCO 23/13. [5] Sprawozdanie panelu wysokiego szczebla w sprawie pomiaru poziomu innowacyjności, A. Mas-Colell (przewodniczący), wrzesień 2010 r. [6] Wzór leżący u podstawy przedmiotowego wskaźnika zawarto w równaniu 1 w dokumencie roboczym służb Komisji. [7] Zbadano możliwość wykorzystania każdego z czterech dodatkowych wskaźników dotyczących poziomu innowacyjności, zawartych w tablicy wyników w zakresie badań i rozwoju. [8] „Stan Unii innowacji na 2012 r.: przyśpieszenie zmian”, COM(2013) 149 final z 21 marca 2013 r. [9] OECD (2010 r.), „Polityka państwa na rzecz szybko rozwijających się przedsiębiorstw” („High-growth Enterprises: What Governments Can Do to Make a Difference”). Archibugi, D i in.. (2013 r.) „Kryzys gospodarczy i innowacje: czy destrukcja przeważa nad akumulacją?” („Economic crisis and innovation: is destruction prevailing over accumulation?”), Research Policy, tom 42 wydanie 2. [10] Przedstawiono również wyniki partnerów międzynarodowych, np. USA, w odniesieniu do UE. [11] Zob. http://composite-indicators.jrc.ec.europa.eu/