·Moduł ogólnogospodarczych rachunków przepływów materialnych: wartość fizycznych wkładów do gospodarki, akumulacji materialnej w gospodarce oraz wypływów materialnych do innych gospodarek lub z powrotem do środowiska.

·Moduł rachunków emisji do powietrza: emisja do atmosfery sześciu gazów cieplarnianych (w tym CO2 oraz CO2 z biomasy wykorzystywanej jako paliwo) oraz siedmiu substancji zanieczyszczających powietrze (w tym amoniaku i drobnych cząsteczek pyłu), w podziale obejmującym 64 gałęzie przemysłu powodujące emisje oraz gospodarstwa domowe.

Główną cechą rachunków środowiska jest włączanie. Dotyczy to zarówno włączenia aspektów środowiskowych i ekonomicznych, jak i włączenia do spójnego systemu rachunków ekonomicznych szeregu kluczowych tematycznych aspektów środowiskowych takich jak: (i) energia, opodatkowanie i emisje do powietrza; (ii) pozyskiwanie materiałów i odpady oraz (iii) wydatki i inwestycje sektora publicznego i przedsiębiorstw prywatnych. Integracja ta odpowiednio wpisuje się w całościowy paradygmat Europejskiego Zielonego Ładu. Podejście oparte na rachunkowości jest użyteczne, ponieważ:

W Europejskim Zielonym Ładzie zaktualizowano zobowiązanie Komisji do rozwiązania problemów związanych z klimatem i środowiskiem naturalnym. Europa zamierza zostać pierwszym neutralnym dla klimatu kontynentem poprzez wprowadzenie nowoczesnej i zasobooszczędnej gospodarki. Europejski Zielony Ład przyczyni się do poprawy zdrowia i dobrostanu obecnych i przyszłych pokoleń w całej UE. Będzie to możliwe dzięki licznym działaniom w obszarze klimatu, środowiska i oceanów, energii, transportu, rolnictwa, finansów i rozwoju regionalnego, przemysłu oraz badań naukowych i innowacji. Europejski Zielony Ład stanowi integralną część opracowanej przez Komisję strategii mającej na celu wdrożenie Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 oraz osiągnięcia ustanowionych przez ONZ celów zrównoważonego rozwoju.

Do dnia 31 grudnia 2013 r. a następnie co trzy lata, Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu oraz Radzie sprawozdanie z wykonania niniejszego rozporządzenia. W sprawozdaniu tym ocenia się w szczególności jakość przekazywanych danych, metody gromadzenia danych, obciążenia administracyjne ponoszone przez państwa członkowskie i respondentów, a także wykonalność i skuteczność tych statystyk.

Nowe moduły to korzyść również z punktu widzenia sześciu pierwszych modułów, ponieważ istnieje możliwość łączenia nowych i starych rachunków w celu pozyskiwania nowych wskaźników. Na przykład nowe rachunki ekosystemów można łączyć z istniejącymi rachunkami emisji do powietrza na potrzeby pomiaru sekwestracji dwutlenku węgla w stosunku do emisji gazów cieplarnianych. Istnieje również powiązanie między rachunkami ekosystemów, rachunkami leśnymi i ogólnogospodarczymi rachunkami przepływów materialnych w odniesieniu do wydobycia biomasy.

Co więcej, 11 lipca 2022 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (COM(2022) 329) zmieniającego rozporządzenie (UE) 691/2011 w odniesieniu do wprowadzenia nowych modułów rachunków środowiska. Na podstawie przedmiotowego wniosku wprowadza się trzy dodatkowe moduły:

Zmiany te zwiększają możliwości monitorowania postępów w kierunku zielonej, konkurencyjnej i odpornej gospodarki o obiegu zamkniętym oraz w kierunku osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju istotnych dla UE, a także możliwości wspierania polityki w zakresie klimatu i zanieczyszczeń. Ponadto zmiany te ułatwiają użytkownikom interpretowanie danych i pozwalają osobom zajmującym się statystykami na dokładne określenie całkowitych wydatków krajowych na ochronę środowiska. Dążąc do zmniejszenia obciążeń sprawozdawczych państw członkowskich, zmniejszono wymagany poziom szczegółowości klasyfikacji NACE w odniesieniu do rachunków sektora towarów i usług związanych z ochroną środowiska oraz rachunków wydatków na ochronę środowiska.

Komisja przyjęła rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/125 z dnia 19 listopada 2021 r. zmieniające załączniki I-V do rozporządzenia (UE) nr 691/2011. Niniejsze rozporządzenie delegowane zawiera aktualizację specyfikacji technicznych pięciu z sześciu istniejących modułów wymienionych w poprzedniej sekcji w celu szybszego udostępniania informacji (krótsze terminy przekazywania) oraz aktualizacji wykazów elementów. W szczególności aktualizacja ta wiąże się z: a) wymogiem dostarczenia dodatkowych podziałów danych dotyczących podatków od emisji CO2; b) wymogiem sporządzenia dodatkowych podziałów danych dotyczących sektora ochrony środowiska i wydatków na ochronę środowiska; c) wymogiem przekazywania informacji dotyczących całego sektora środowiskowego (a nie tylko rynkowego udziału sektora środowiskowego); d) aktualizacją technicznych wykazów przepływów materialnych oraz gazów emitowanych do powietrza; oraz e) z uproszczeniem wymagań w zakresie informacji dotyczących gałęzi gospodarki w sektorze środowiskowym oraz importu i eksportu materiałów.

·Moduł rachunków fizycznych przepływów energii: przepływy energii ze środowiska do gospodarki (pozyskanie zasobów naturalnych), w ramach gospodarki (produkcja i wykorzystanie produktów energetycznych) oraz z gospodarki do środowiska (uwolnienie pozostałych przepływów).

Metody gromadzenia danych i obciążenie administracyjne

Rachunki środowiska nie wymagają zazwyczaj gromadzenia nowych danych jednostkowych, ponieważ w większości przypadków wykorzystują dane będące w posiadaniu organów krajowych, w razie potrzeby uzupełnione o dodatkowe szacunki. W uzupełnieniu danych z zakresu rachunków narodowych w ramach rachunków środowiska zestawia się dane z wielu różnych źródeł, np. z podstawowych statystyk dotyczących energii, transportu, rolnictwa, wydatków publicznych i opodatkowania, jak również ze źródeł niezwiązanych ze statystyką. Czasami jednak konieczne jest dostosowanie lub rozszerzenie badań gospodarstw domowych lub przedsiębiorstw, co pozwala zapewnić podstawę danych dla poszczególnych pozycji rachunków środowiska.

Aby spełnić wymogi dotyczące danych ustanowione w rozporządzeniu, państwa członkowskie mogą dostosować istniejące dane do pojęć wykorzystywanych w schemacie podstawowym systemu rachunków ekonomicznych środowiska (SEEA CF) oraz rachunków ekosystemów (SEEA EA). Może to wymagać określonych działań ze strony państw członkowskich. Fakt, że rachunki środowiska wykorzystują istniejące już dane oznacza, że – o ile źródła danych istnieją i są utrzymywane – wszelkie dodatkowe obciążenia przedsiębiorstw i gospodarstw domowych są bardzo małe. Państwa mogą również podjąć decyzję o stworzeniu specjalnych procesów gromadzenia danych na potrzeby rachunków środowiska, co przyczyni się do poprawy jakości danych. W ramach takiego działania, w kontekście rachunków sektora towarów i usług związanych z ochroną środowiska (załącznik V do rozporządzenia), niektóre państwa wprowadziły ankiety jako uzupełnienie innych źródeł danych. Dodatkowe obciążenia przedsiębiorstw powodowane przeprowadzaniem tych ankiet – co roku lub co kilka lat – są najczęściej bardzo niewielkie.

Większość pracy niezbędnej do opracowania rachunków, która obejmuje przetwarzanie istniejących danych i zwiększanie ich potencjału analitycznego, wykonują organy krajowe (zazwyczaj krajowe urzędy statystyczne). Średnią liczbę pracowników poszczególnych organów krajowych niezbędną do opracowania rachunków szacuje się na łącznie cztery do sześciu ekwiwalentów pełnego czasu pracy na potrzeby wszystkich sześciu załączników do rozporządzenia. Trzy nowe załączniki, których dotyczy wniosek, będą wymagały około dwóch lub trzech dodatkowych ekwiwalentów pełnego czasu pracy w każdym organie krajowym, przy czym dokładna liczba będzie zależała od sytuacji w danym państwie członkowskim, a także od tego, czy występują źródła danych i jaki jest ich zakres, itp. Rachunki wnoszą znaczną wartość do podstawowych danych i zwiększają potencjał analizy wzajemnych interakcji między tematami wymienionymi w załącznikach, np. emisjami do powietrza i zużyciem energii. Szereg organów krajowych przeprowadziło badania pilotażowe (współfinansowane przez Komisję) celem określenia metod przetwarzania i analizy danych.

Wykonalność i skuteczność

Zanim Komisja złożyła wniosek w sprawie ram prawnych, moduły określone w rozporządzeniu poddano testom i badaniom pilotażowym, zapewniając tym samym ich wykonalność (zob. poniżej). Testy przeprowadza się we współpracy z państwami członkowskimi, by skorzystać z ich wiedzy fachowej oraz zapewnić jednakowe stanowisko w kwestii wykonalności modułów. Obecnie trwają badania pilotażowe nad kolejnymi, możliwymi nowymi modułami.

Skuteczność rachunków środowiska zależy od dwóch czynników: po pierwsze, od możliwości reorganizacji istniejących informacji i ujęcia ich we wspólne ramy; po drugie, od sposobów i zakresu wykorzystywania tych rachunków.

Jeżeli chodzi o pierwszy czynnik, za przykład reorganizacji istniejących informacji może posłużyć moduł rachunków emisji do powietrza (załącznik I do rozporządzenia). W rachunkach tych wykorzystuje się informacje, które już zgromadzono na potrzeby wykazów emisji do powietrza, które są wymagane na podstawie Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC) oraz Konwencji w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ. Następnie do danych dodaje się kolejne informacje, aby dostosować dane do klasyfikacji i pojęć wykorzystywanych w rachunkach narodowych. Wówczas możliwe jest wypracowanie sposobów zastosowania rachunków emisji do powietrza. Określa się na przykład ślad środowiskowy poprzez połączenie rachunków z tablicami przepływów międzygałęziowych. Ślady te służą do pomiaru globalnej presji na środowisko naturalne na całym świecie, którą powodują konsumpcja i inwestycje w UE. Innym przykładem skuteczności jest model niskokosztowy oparty na (rocznych) rachunkach emisji do powietrza, który jest wykorzystywany do szybkiego sporządzania szacunków kwartalnych. Eurostat sporządza te szacunki od listopada 2021 r. Dane są publikowane 4,5 miesiąca po kwartale, do którego się odnoszą, i znacznie poprawiają wymaganą na podstawie rozporządzenia aktualność danych (tj. 21 miesięcy).

Rachunki emisji do powietrza można wykorzystać wraz z rachunkami środowiska również w innych obszarach, takich jak energia lub podatki na ochronę środowiska. Informacje te można wykorzystać w systemach przyczynowych do opisu i analizy interakcji między społeczeństwem a środowiskiem, takich jak ramy DPSIR, (ang. Driving forces, Pressures, State, Impact and Responses – czynniki sprawcze, presje, stan, oddziaływanie, środki przeciwdziałania) przyjęte przez Europejską Agencję Środowiska .

Jeżeli chodzi o drugi czynnik, rachunki środowiska stanowią podstawę ósmego unijnego programu działań w zakresie środowiska do 2030 r.. Rachunki środowiska stanowią podstawę analizy ekonomicznej i oceny skutków oraz są wykorzystywane do monitorowania postępów w realizacji celów polityki. W szczególności wskaźniki oparte na rachunkach środowiska są wykorzystywane w obecnych ramach monitorowania 8. programu działań w zakresie środowiska i gospodarki o obiegu zamkniętym. W przyszłości mogą przyczynić się one do monitorowania różnorodności biologicznej i eliminacji zanieczyszczeń. Rachunki środowiska wykorzystuje się również do monitorowania postępów UE w realizacji odpowiednich celów zrównoważonego rozwoju oraz w tabeli wskaźników odporności.

Jakość danych przesłanych od czasu sporządzenia ostatniego sprawozdania

W rozporządzeniu zobowiązano państwa członkowskie, jak również kraje EOG, do przekazywania danych do Eurostatu. Szereg krajów kandydujących i potencjalnych krajów kandydujących do członkostwa w UE dobrowolnie przesyła niektóre dane. W niniejszym sprawozdaniu z wykonania skupiono się na pierwszej grupie krajów (kraje UE/EOG). Eurostat zatwierdza otrzymane dane i udostępnia je publicznie na swojej stronie internetowej wraz z wyjaśnieniami technicznymi (metadanymi) oraz informacjami ogólnymi.

Zdecydowana większość państw członkowskich przesłała kompletne zbiory danych zgodnie z terminami określonymi w rozporządzeniu. Kilka państw członkowskich nie dotrzymało terminów, zazwyczaj jedynie o kilka dni, z wyjątkiem jednego państwa członkowskiego, które miało dłuższe opóźnienie. Opóźnienia te nie miały jednak wymiernego wpływu na przetwarzanie czy rozpowszechnianie danych.

Należy zauważyć, że określone w rozporządzeniu terminy składania sprawozdań wyznaczają harmonogram tworzenia danych w państwach członkowskich na potrzeby rachunków środowiska. Jest to wskaźnik jakości danych, ponieważ im nowsze są dane statystyczne, tym lepiej. Istnieje jednak relacja wymienna, jeżeli chodzi o inne aspekty jakości danych, takie jak dokładność lub spójność między zagadnieniami rachunków środowiska, np. spójność danych dotyczących emisji gazów cieplarnianych, zużycia energii i podatków energetycznych.

Ogólnie rzecz biorąc, w latach 2019–2022 jakość danych poprawiła się w przypadku wszystkich załączników I–VI. Dane statystyczne dotyczące załączników I–III przekazane przez państwa członkowskie na mocy rozporządzenia są wysokiej jakości. Dane dotyczące załączników IV-VI są mniej dopracowane, ponieważ obowiązek sprawozdawczości wprowadzono dopiero w 2017 r. Załączniki IV i V są ponadto bardziej złożone niż pozostałe załączniki i wymagają innych kategorii danych źródłowych. Komisja (Eurostat) szacuje, że jakość danych dotyczących załączników IV–VI wzrośnie w ciągu następnych kilku lat. W kilku obszarach nadal konieczna jest poprawa, na przykład jeżeli chodzi o dostępność danych do celów sporządzania załącznika V (rachunki sektorów towarów i usług związanych z ochroną środowiska). Komisja (Eurostat) nadal współpracuje z państwami członkowskimi w rozwiązywaniu problemów o charakterze technicznym. Szereg środków mających na celu poprawę jakości jest już na etapie planowania lub wdrażania, zob. następna sekcja.

4)Środki usprawniające

Komisja (Eurostat) i państwa członkowskie uzgodniły europejską strategię dotyczącą rachunków środowiska na lata 2019–2023. Jest to program dalszej współpracy uzgodniony przez Komisję (Eurostat) oraz państwa członkowskie i przyjęty przez Komitet ds. Europejskiego Systemu Statystycznego. Strategia zapewnia koordynację działań europejskich oraz otwiera drogę dla ewentualnych nowych modułów. Cele na lata 2019–2023 są następujące:

·dalsze zwiększanie jakości obecnych europejskich rachunków środowiska, w tym w kwestii długich szeregów danych i aktualnych danych;

·lepsze informowanie o znaczeniu i zawartości europejskich rachunków środowiska, w tym informowanie o modułach środowiskowych jako o całym systemie;

·zaspokajanie potrzeb użytkowników dzięki dalszemu przedłużaniu terminów, udostępnianiu aplikacji i wskaźników, w tym śladów, opartych na obecnych europejskich rachunkach środowiska;