Od czasu publikacji drugiego sprawozdania w dniu 15 czerwca 2016 r. łączna liczba osób, które przybyły z Turcji na wyspy greckie, wyniosła 9 250 – tj. średnio ok. 81 osób dziennie. Chociaż w sierpniu odnotowano wzrost tej liczby, pozostaje ona niewielka w porównaniu z latem 2015 r. (między czerwcem a wrześniem 2015 r. średnia liczba osób przybywających wynosiła niemal 2 900 dziennie) oraz z miesiącem poprzedzającym wejście w życie oświadczenia (w którym średnia liczba osób przybywających przekraczała 1 700 dziennie). Mimo że 11 przypadków śmiertelnych odnotowanych na Morzu Egejskim od czasu wejścia w życie oświadczenia stanowi nieodżałowaną stratę, oznacza to jednak znaczny spadek liczby takich przypadków, biorąc pod uwagę, że w ciągu 2015 r. życie straciło ponad 270 osób.

Zobowiązanie to ilustrują elementy przedstawione w niniejszym sprawozdaniu. W niniejszym sprawozdaniu opisano dokonujące się postępy, które układają się w stałą tendencję, oraz wskazano środki konieczne do zwiększenia skuteczności realizacji postanowień oświadczenia i dalszej konsolidacji prac.

UE przedstawiła to stanowisko podczas serii wizyt na wysokim szczeblu, zwłaszcza przy okazji dialogu politycznego wysokiego szczebla w dniu 9 września, oraz potwierdziła swoją determinację, by dalej współpracować z demokratyczną, pluralistyczną i stabilną Turcją na wszystkich płaszczyznach. Temat współpracy w dziedzinie migracji był aktywnie omawiany ze stroną turecką, która potwierdziła zobowiązanie Turcji do dalszej realizacji postanowień oświadczenia UE-Turcja.

Głównym celem oświadczenia jest przerwanie działalności przemytników, którzy wykorzystują migrantów i uchodźców podejmujących zagrażające ich życiu ryzyko nielegalnego przedostawania się z Turcji do Grecji. Znaczny spadek zarówno liczby osób przekraczających granicę, jak i ofiar śmiertelnych od czasu wejścia w życie oświadczenia świadczy o jego skutecznej realizacji. Niemniej jednak, ponieważ pewna liczba osób wciąż przekracza granicę, a odsyłanie migrantów z Grecji do Turcji odbywa się w wolnym tempie, infrastruktura służąca do przyjmowania migrantów na wyspach greckich poddawana jest dodatkowej presji. Mimo że ogólna skala przepływu osób do Grecji pozostaje na znacznie niższym poziomie niż przed wejściem w życie oświadczenia, sytuacja wymaga uważnej kontroli.

We współpracy z agencjami UE, Międzynarodową Organizacją ds. Migracji, UNHCR oraz władzami greckimi, Komisja zorganizowała kampanię informacyjną w okresie od dnia 25 lipca do dnia 5 sierpnia 2016 r. Na wyspach greckich zorganizowano 101 spotkań, podczas których ponad 2 300 migrantów i ich rodzin otrzymało informacje na temat procedur azylowych obowiązujących w Grecji w stosunku do osób, które dotarły tam z Turcji po 20 marca, powrotu do Turcji na mocy oświadczenia UE-Turcja oraz na temat programu pomocy w dobrowolnym powrocie.

Europol oddelegował 8 specjalistów do Grecji w celu pomocy w postępowaniach przeciwko przemytowi migrantów. Ponadto państwa członkowskie niedawno oddelegowały 10 funkcjonariuszy do przeprowadzania kontroli bezpieczeństwa drugiej linii w hotspotach. Chociaż ten poziom mobilizacji personelu wystarcza do spełnienia obecnych wymagań, należy uważnie śledzić, czy nie są potrzebne zmiany w tym zakresie, biorąc pod uwagę przyszłą skalę przepływu osób.

Wyznaczony przez Komisję koordynator UE w dalszym ciągu na bieżąco zapewnia realizację działań następczych, współpracując z władzami greckimi i tureckimi, agencjami UE i organizacjami międzynarodowymi oraz pozostałymi państwami członkowskimi. Agencje UE zapewniają znaczące wsparcie mające rozstrzygające znaczenie. Są jednak w dużym stopniu uzależnione od ekspertów wysyłanych przez państwa członkowskie, a liczba tych ostatnich jest ciągle zbyt mała w stosunku do potrzeb. Na dzień 26 września Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu dysponował 83 tłumaczami ustnymi w Grecji oraz 70 ekspertami z państw członkowskich, spośród których 41 pracowało w hotspotach. W hotspotach brakuje obecnie 59 ekspertów w stosunku do liczby 100 ekspertów niezbędnych w procesie realizacji postanowień oświadczenia UE-Turcja. Jeżeli chodzi o wsparcie ochrony granic, na dzień 25 września Frontex dysponował 699 funkcjonariuszami w Grecji, z których 675 zajmowało się działaniami dotyczącymi oświadczenia UE-Turcja. Występują jednak wciąż niedobory personelu przewidzianego do realizacji zadań w okresie od września do grudnia 2016 r.. Należy również wziąć pod uwagę dużą fluktuację kadr, gdyż przy każdej rotacji personelu traci się wiedzę ekspercką i trzeba przeznaczać środki na szkolenie pracowników.

Grecja przyjęła przepisy prawne dotyczące powołania nowego organu odwoławczego i nowych komitetów odwoławczych odpowiedzialnych za rozpatrywanie odwołań od decyzji pierwszej instancji składanych do drugiej instancji greckich służb azylowych po dniu 20 lipca. Praca wykonywana przez te komitety jest nieodzowna w celu zapewnienia rzetelnego procesu oceny wniosków azylowych, zgodnej z wewnętrznymi normami UE i standardami międzynarodowymi. Komitety odwoławcze muszą dysponować zasobami niezbędnymi do podjęcia pełnowymiarowej działalności, tak aby przyspieszyć rozpatrywanie odwołań i zapewnić realizację celu, czyli obsługę około 500 spraw miesięcznie (100 spraw na każdy komitet), priorytetowo traktując obsługę wniosków złożonych na wyspach greckich objętych zakresem oświadczenia UE-Turcja.

Realizację celu określonego w oświadczeniu, tzn. zapewnienie powrotów, utrudniało głównie wolne tempo rozpatrywania wniosków o udzielenie azylu w pierwszej instancji przez greckie służby azylowe (pomimo wsparcia Europejskiego Urzędu Wsparcia w dziedzinie Azylu) oraz rozpatrywania odwołań przez nowo utworzony grecki organ odwoławczy. Postęp w tworzeniu odpowiednich organów i procesów w celu zarządzania wysoką liczbą wniosków o udzielenie azylu hamowały niedobory zasobów (w tym osób przesłuchujących z ramienia Europejskiego Urzędu Wsparcia w dziedzinie Azylu). Pilnie potrzebne są dalsze wysiłki ze strony administracji greckiej w celu stworzenia znacznie większej i trwałej zdolności do zawracania przybywających migrantów, co uznaje się za kluczowy czynnik zniechęcający nielegalnych migrantów oraz przemytników.

Od czasu publikacji drugiego sprawozdania w dniu 15 czerwca 2016 r. 116 osób, które nielegalnie przybyło do Grecji zostało zawróconych w ramach oświadczenia , w tym 22 Syryjczyków, co oznacza, że całkowita liczba migrantów zawróconych do Turcji po podpisaniu oświadczenia UE-Turcja wyniosła 578. Wśród migrantów reprezentowane były też inne narodowości: Pakistańczycy, Algierczycy, Egipcjanie, Marokańczycy, Jemeńczycy, Irakijczycy, Libańczycy i Palestyńczycy. Osoby zawrócone otrzymały uprzednio negatywne decyzje w sprawie udzielenia azylu (w tym negatywne decyzje drugiej instancji) bądź też wycofały swoje wnioski o udzielenie azylu lub nie składały takich wniosków.

Państwa członkowskie powinny w trybie pilnym zwiększyć swoje wsparcie dla Grecji za pośrednictwem agencji UE. Aktualny niedobór 59 ekspertów w Europejskim Urzędzie Wsparcia w dziedzinie Azylu oraz wakaty na stanowiskach ekspertów we Fronteksie do końca 2016 r. (łącznie 194 ekspertów w całym okresie) muszą zostać wypełnione przed posiedzeniem Rady Europejskiej zaplanowanym na 20-21 października. Eksperci powinni zostać zatrudnieni na dłuższe okresy, celem zapewnienia ciągłości.

Władze greckie poinformowały, że na ich terytorium przebywa ponad 60 000 zarejestrowanych migrantów. Od dnia 9 czerwca do dnia 30 lipca 27 592 migrantów przebywających w Grecji kontynentalnej zostało wstępnie zarejestrowanych w procedurze azylowej, w tym 1 225 małoletnich bez opieki. Dla władz greckich był to znaczny wysiłek administracyjny, wspierany przez fundusze UE oraz wiedzę ekspercką Europejskiego Urzędu Wsparcia w dziedzinie Azylu, UNHCR i Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji.

Władze greckie powołały szefa departamentu przyjmowania i identyfikacji. Jednakże na poziomie lokalnym zarządzanie hotspotami nadal jest utrudnione, ponieważ wciąż nie zostali powołani i rozlokowani stali koordynatorzy greckich hotspotów, jak to zostało przewidziane na początku 2016 roku. Jest to konieczne bez dalszej zwłoki, aby zapewnić ogólne zarządzanie hotspotami, w tym również kwestiami związanymi z bezpieczeństwem. Oficjalne przyjęcie nowych standardowych procedur operacyjnych hotspotów, z pełnym uwzględnieniem postanowień oświadczenia UE-Turcja, powinno również stanowić kwestię priorytetową.

Obecne przeludnienie wskazuje również na potrzebę sprawnej rozbudowy infrastruktury przyjmowania migrantów, z uwzględnieniem warunków zimowych. Osoby małoletnie bez opieki również powinny zostać pilnie przeniesione do przeznaczonych dla nich obiektów. Małoletni bez opieki mają bowiem znaczenie priorytetowe dla Komisji, która udostępniła fundusze na stworzenie dodatkowych zdolności przyjmowania uchodźców i zachęca państwa członkowskie do relokacji większej liczby małoletnich bez opieki.

Sytuacja może zostać złagodzona wyłącznie poprzez zmniejszenie liczby osób przebywających na wyspach. W sądach pierwszej instancji wymaga to szybszego rozpatrywania wniosków o udzielenie azylu zgodnie z procedurą graniczną mającą zastosowanie wobec wniosków składanych na wyspach, aby zwiększyć skalę powrotów do Turcji osób, których wnioski o udzielenie azylu zostały uznane za nieuzasadnione lub niedopuszczalne.

Bezustanny, choć znacznie zredukowany, napływ osób przybywających oraz powolne tempo powrotów sprawia, że zdolność do przyjmowania migrantów na wyspach podlega coraz większej presji. W konsekwencji greckie hotspoty są coraz bardziej przeludnione, co przekłada się na trudne, a niekiedy niebezpieczne warunki, co dało się zauważyć podczas niedawnego pożaru na wyspie Lesbos. Dnia 27 września całkowita liczba migrantów przebywających na wyspach wynosiła 13 863, co stanowi liczbę znacznie przewyższającą zdolności infrastruktury do przyjmowania migrantów, która może obsłużyć tylko 7 450 osób.

Dotychczas nowe komitety odwoławcze wydały co najmniej 35 decyzji dotyczących spraw prowadzonych na wyspach – co najmniej trzy dotyczą dopuszczalności , a 32 – zasadności . Do najwyższego sądu administracyjnego w Grecji wpłynęło odwołanie, złożone przez obywatela Syrii, którego przedmiotem jest zakwestionowanie decyzji związanej z powołaniem komitetów odwoławczych.

Od czasu drugiego sprawozdania z dnia 15 czerwca 2016 r. Komisja przeznaczyła ponad 90 mln EUR środków ze specjalnej puli na nieprzewidziane wypadki w ramach Funduszu Azylu, Migracji i Integracji oraz Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego na wzmocnienie greckiej infrastruktury przyjmowania migrantów oraz na wsparcie dla migrantów i uchodźców. Te ostatnio przekazane środki uzupełniły przyznane wcześniej środki na pomoc w sytuacjach nadzwyczajnych: od początku 2015 r. za pośrednictwem funduszy UE przyznano około 352 mln EUR na wsparcie działań w Grecji. Kwota 509 mln EUR została przydzielona Grecji na lata 2014-2020 w ramach jej własnych programów krajowych. Programy te są obecnie w trakcie przeglądu, w celu lepszego dostosowania ich do bieżących potrzeb Grecji. Znaczne środki UE (około 198 mln EUR) są przekazywane partnerom zaangażowanym w pomoc humanitarną poprzez utworzony niedawno Instrument Udzielania Wsparcia w Sytuacjach Nadzwyczajnych w UE. Celem tego wsparcia jest zaspokojenie podstawowych potrzeb humanitarnych migrantów i uchodźców, w tym schronienia, urządzeń sanitarnych, bonów na zakup pożywienia i innych niezbędnych artykułów. Instrument obejmuje również wsparcie edukacyjne dla dzieci oraz małoletnich bez opieki.

Główne wyzwania i kolejne działania Przyspieszenie rozpatrywania wniosków o udzielenie azylu od chwili rejestracji do wniesienia odwołania zgodnie z prawem UE i prawem międzynarodowym; pilne zwiększenie tempa powrotów do Turcji; zwiększenie zdolności przyjmowania migrantów na wyspach greckich i dostosowanie ich do warunków zimowych; przyjęcie przez władze greckie standardowych procedur operacyjnych hotspotów oraz powołanie stałych koordynatorów w hotspotach; zapewnienie przeniesienia małoletnich bez opieki do przeznaczonych do tego celu specjalnie obiektów; zatwierdzenie przez Turcję stosowania zapisów umowy o readmisji między UE a Turcją wobec obywateli państw trzecich.

3. System przesiedleń „jeden za jednego” z Turcji do UE

Stan obecny

Zgodnie z ostatnimi danymi liczbowymi na dzień 26 września 1 614 Syryjczyków zostało przesiedlonych do UE w ramach zasady 1:1, zgodnie z którą UE przesiedla jednego Syryjczyka z Turcji do UE za każdego Syryjczyka zawróconego do Turcji z wysp greckich. Z tej liczby 1 103 Syryjczyków zostało przesiedlonych z Turcji od czasu drugiego sprawozdania z dnia 15 czerwca 2016 r. do 12 państw członkowskich (Belgii, Estonii, Finlandii, Francji, Niemiec, Włoch, Łotwy, Litwy, Niderlandów, Portugalii, Hiszpanii i Szwecji). Podnosi to do 13 liczbę państw członkowskich przyjmujących migrantów w ramach tego programu . Ponadto, pomimo przerwania przesiedleń w połowie lipca w następstwie próby zamachu stanu, w sierpniu nastąpiło ich wznowienie. Liczba osób, które przeszły przez niezbędne procedury i są gotowe do przesiedlenia wynosi 509. Tempo przesiedleń jest zatem znacząco zaawansowane w porównaniu z liczbą zawróceń z wysp greckich. Tempo to należy utrzymać.

Państwa członkowskie gotowe są do prowadzenia dalszych przesiedleń. Dnia 2 września władze tureckie przedstawiły UNHCR listę 5 700 uchodźców syryjskich skierowanych do ewentualnego przesiedlenia (nie wszystkie przypadki dojdą jednak do skutku, na przykład ze względu na powielające się przypadki lub ewentualne rezygnacje). UNHCR przewiduje przedstawienie pierwszych 300 przypadków państwom członkowskim do końca września. Kwestia utrzymania ciągłego napływu kolejnych spraw jest bardzo istotna i została poruszona z władzami tureckimi, które odpowiedziały, że pracują nad kolejną listą przypadków.

Środki prawne

Aby wesprzeć realizację zapisów oświadczenia w marcu 2016 r. Komisja przedstawiła propozycję, aby pozwolić państwom członkowskim na spełnienie swoich zobowiązań dotyczących relokacji w zakresie nieprzydzielonych 54 000 miejsc poprzez przyjmowanie obywateli syryjskich wyraźnie potrzebujących ochrony międzynarodowej przebywających w Turcji - w drodze przesiedlenia lub innych form legalnego wjazdu. Propozycja przewiduje również przyznanie państwom członkowskim korzystającym z tej opcji wkładu finansowego w postaci ryczałtu w wysokości 6 500 EUR za każdego Syryjczyka legalnie przyjętego na ich terytorium z Turcji. W następstwie opinii Parlamentu Europejskiego wydanej dnia 15 września 2016 r. Rada ma zamiar wkrótce przyjąć tę propozycję.

Działania operacyjne

Zespół ds. przesiedleń, pracujący w ramach przedstawicielstwa UE w Ankarze, w dalszym ciągu koordynuje i wspiera działania państw członkowskich oraz współpracuje z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji, UNHCR i turecką Dyrekcją Generalną ds. Zarządzania Migracjami. Wszystkie strony pracowały wspólnie nad tym, aby zająć się każdym z problemów technicznych pojawiających się w toku procesów, który mógłby spowodować opóźnienie operacji przesiedleń i wpłynąć na całkowitą liczbę uchodźców przesiedlanych do UE. Wspólny ośrodek przesłuchań w Ankarze ułatwia przeprowadzanie rozmów z syryjskimi kandydatami do przesiedlenia.

Główne wyzwania i kolejne działania Utrzymanie tempa przesiedleń; przyjęcie przez Radę propozycji Komisji dotyczącej 54 000 nieprzydzielonych miejsc.

4. Zapobieganie powstawaniu nowych morskich i lądowych szlaków nielegalnej migracji