Zatrudnienie rośnie, ale dysproporcje regionalne są większe niż przed 2008 r. (rozdział 5). Kryzys gospodarczy w 2008 r. doprowadził do znacznego wzrostu dysproporcji regionalnych zarówno pod względem wskaźnika zatrudnienia, jak i stopy bezrobocia. Na poziomie UE wskaźnik zatrudnienia w pełni podniósł się po kryzysie i osiągnął najwyższą wartość w 2019 r., tj. 73 % osób zatrudnionych w wieku od 20 do 64 lat. Dysproporcje regionalne zmniejszyły się od 2008 r., ale nadal są większe niż przed kryzysem gospodarczym. Wskaźniki zatrudnienia w regionach słabiej rozwiniętych pozostają znacznie niższe niż w regionach lepiej rozwiniętych (mapa 3).

Stołeczne regiony metropolitalne osiągają lepsze wyniki niż inne regiony. W latach 2001–2019 realny PKB na mieszkańca w regionach metropolitalnych (metropoliach) rósł szybciej niż w innych regionach UE (rozdział 2). W południowej i wschodniej UE zarówno regiony stołeczne, jak i inne regiony metropolitalne odnotowały wyższy wzrost PKB i zatrudnienia na mieszkańca, co doprowadziło do rosnącej koncentracji działalności gospodarczej i rosnącego zatrudnienia w tych regionach. Natomiast w północno-zachodniej UE regiony metropolitalne i inne regiony rozwijały się w podobnym tempie, a jedynie regiony stołeczne rosły nieco szybciej.

Kilka regionów o średnim dochodzie i słabiej rozwiniętych, zwłaszcza w południowej części UE, doświadczyło stagnacji gospodarczej lub pogorszenia sytuacji gospodarczej (mapa 1), co sugeruje, że znalazły się one w pułapce ograniczenia rozwoju (mapa 2). Wiele z nich ucierpiało wskutek kryzysu gospodarczego i finansowego w 2008 r. i od tego czasu z trudem odbudowują swoją pozycję. Długoterminowy wzrost będzie wymagał reform sektora publicznego, wysoko wykwalifikowanej siły roboczej i większej zdolności do innowacji.

Od 2001 r. słabiej rozwinięte wschodnie regiony UE nadrabiają zaległości w stosunku do pozostałych regionów UE, co prowadzi do znacznego zmniejszenia różnicy w PKB na mieszkańca (mapa 1). Na wysokie stopy wzrostu miały wpływ zmiany strukturalne, w szczególności przesunięcie zatrudnienia z rolnictwa do sektorów o wyższej wartości dodanej. Niektóre z tych regionów polegały na inwestycjach w infrastrukturę i niskich kosztach w celu promowania wzrostu. Zwrot z inwestycji w infrastrukturę będzie jednak malał, a przewaga w postaci niskich kosztów będzie się kurczyć, jeśli płace realne będą rosnąć szybciej niż wydajność, zwłaszcza w sektorach towarów i usług zbywalnych. Aby uniknąć pułapki ograniczenia rozwoju w przyszłości, regiony słabiej rozwinięte będą musiały przeprowadzić reformy w dziedzinie kształcenia i szkolenia, zwiększyć inwestycje w badania naukowe i innowacje oraz poprawić jakość swoich instytucji.

W oparciu o analizę zawartą w 8. sprawozdaniu na temat spójności w niniejszym komunikacie przedstawiono główne zmiany, jakie zaszły w dysproporcjach terytorialnych w ciągu ostatnich dziesięciu lat, oraz wpływ polityki na te dysproporcje. Podkreślono w nim potencjał transformacji ekologicznej i cyfrowej jako nowych sił napędowych wzrostu gospodarczego UE, ale stwierdzono, że bez odpowiednich środków z zakresu polityki mogą pojawić się nowe dysproporcje gospodarcze, społeczne i terytorialne. Ponadto w komunikacie rozpoczęto debatę nad tym, w jaki sposób powinna się rozwijać polityka spójności, aby sprostać tym wyzwaniom, a w szczególności w jaki sposób zagwarantować, że podejście ukierunkowane na konkretny obszar, wielopoziomowe i oparte na partnerstwie będzie nadal przyczyniać się do poprawy spójności, przy jednoczesnym wykorzystaniu synergii i włączeniu celów spójności do innych strategii politycznych i instrumentów.



Zmniejszenie dysproporcji regionalnych w zatrudnieniu wymaga większego wzrostu zatrudnienia i zmniejszenia różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn. W regionach słabiej rozwiniętych luka w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami jest prawie dwukrotnie większa niż w regionach lepiej rozwiniętych (17 p.p. w porównaniu z 9 p.p.). Ogólnie rzecz biorąc, kobiety w regionach słabiej rozwiniętych są bardziej narażone na znalezienie się w niekorzystnej sytuacji w porównaniu z mężczyznami w tym samym regionie i rzadziej uzyskują wysoki poziom osiągnięć w porównaniu z kobietami w innych regionach.

Liczba osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym spadła o 17 mln w latach 2012–2019, głównie ze względu na spadek liczby osób doświadczających pogłębionej deprywacji materialnej we wschodnich państwach członkowskich. Osiągnięcie celu UE na 2030 r., jakim jest zmniejszenie liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym o co najmniej 15 mln, wymaga utrzymania obecnego tempa ograniczania ubóstwa w ciągu następnej dekady. Pandemia spowodowała jednak wzrost liczby osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym o 5 mln w 2020 r.

Zmniejszają się dysproporcje zdrowotne. W ciągu ostatniej dekady średnie trwanie życia w regionach słabiej rozwiniętych wzrastało szybciej niż w innych regionach. W wielu regionach wschodnich średnie trwanie życia jest jednak nadal krótkie w porównaniu ze średnią UE (mapa 4). Pandemia spowodowała skrócenie średniego trwania życia w 2020 r. w prawie wszystkich państwach członkowskich, ale prawdopodobnie będzie to zjawisko przejściowe (rozdział 1). Pandemia uwypukliła również regionalne różnice w zdolnościach w zakresie opieki zdrowotnej.





Polityka spójności przyczyniła się do zmniejszenia dysproporcji.

Z modelu ekonomicznego wynika, że w 2023 r. PKB na mieszkańca będzie o 2,6 % wyższy w regionach słabiej rozwiniętych dzięki wsparciu z polityki spójności w latach 2014–2020. Model ten pokazuje również, że różnica między PKB na mieszkańca w regionach reprezentujących górny i dolny decyl zmniejszy się o 3,5 % (rozdział 9).

Po zmniejszeniu się krajowych inwestycji publicznych w wyniku kryzysu gospodarczego i finansowego polityka spójności stała się ważniejszym źródłem inwestycji (rozdział 8). W krajach objętych polityką spójności finansowanie spójności wzrosło z równowartości 34 % do 52 % całkowitych inwestycji publicznych od okresu programowania 2007–2013 do okresu programowania 2014–2020 (rys. 1). Bez polityki spójności spadek inwestycji publicznych byłby w tych krajach jeszcze większy.

W ramach polityki spójności szybko zareagowano na kryzys związany z COVID-19, uruchamiając dodatkowe środki, kwalifikując wydatki na reagowanie na kryzys i zezwalając na wyższe stopy współfinansowania. Pomogło to państwom członkowskim i regionom zareagować na kryzys. Obecnie jednak polityka spójności powinna powrócić do swojej podstawowej misji, jaką jest zmniejszanie dysproporcji regionalnych i promowanie długoterminowego rozwoju regionalnego.

3.Czynniki napędzające wzrost regionalny zwykle prowadzą do zwiększenia spójności

W ostatnich latach inwestycje w infrastrukturę, umiejętności, innowacje i zarządzanie w dalszym ciągu przyczyniały się do konwergencji. Nadal jednak istnieją różnice, a wiele czynników wzrostu gospodarczego nadal koncentruje się w regionach lepiej rozwiniętych i na obszarach miejskich. Z najnowszych badań wynika, że skuteczność tych inwestycji zależy od odpowiedniego pakietu inwestycji dostosowanych do potrzeb danego regionu oraz od dobrych ram instytucjonalnych i makroekonomicznych.

W okresie programowania 2014–2020 prawie połowa inwestycji w ramach polityki spójności była przeznaczona na wsparcie infrastruktury, głównie ze względu na potrzeby we wschodniej części UE. Przyczyniło się to do zmniejszenia różnicy w wydajności transportu drogowego we wschodniej części UE i do jej zniwelowania w południowej części UE (rozdział 4). Inwestycje te przyczyniły się również do poprawy funkcjonowania kolei w południowej i wschodniej UE. We wschodniej części UE nadal potrzebne są jednak inwestycje, w szczególności w celu wsparcia przejścia na gospodarkę bezemisyjną.

Podstawowy dostęp szerokopasmowy jest niemal powszechny w UE, ale bardzo szybkie łącza są dostępne jedynie dla dwóch na trzech mieszkańców miast i jednego na sześciu mieszkańców obszarów wiejskich (rozdział 4). Same inwestycje w infrastrukturę transportową i informatyczną nie prowadzą automatycznie do wyższych stóp wzrostu. Muszą im towarzyszyć strategie polityczne, które tworzą środowisko sprzyjające rozwojowi przedsiębiorstw i ułatwiają pracownikom dostęp do nowych możliwości zatrudnienia we wszystkich regionach.

Wystarczające inwestycje w ochronę środowiska, czystą energię i świadczenie powiązanych usług mają zasadnicze znaczenie dla zapewnienia długoterminowego zrównoważonego rozwoju, długoterminowej konkurencyjności i jakości życia. Zanieczyszczenie powietrza i wody zmniejszyło się, ale w wielu regionach słabiej rozwiniętych nadal utrzymuje się na zbyt wysokim poziomie. Zanieczyszczenie powietrza pyłem drobnym jest wysokie w wielu wschodnich regionach. Szacuje się, że w UE prowadzi ono do 400 000 przedwczesnych zgonów rocznie. Stężenie ozonu jest nadal zbyt wysokie w wielu południowych regionach. W całej UE poprawiła się jakość oczyszczania ścieków, ale w wielu regionach słabiej rozwiniętych i regionach w okresie przejściowym nadal potrzebne są większe inwestycje w celu ochrony i poprawy jakości wody (rozdział 3).

Wyposażenie w umiejętności jest nierównomiernie rozłożone i skoncentrowane w regionach lepiej rozwiniętych, a zwłaszcza w regionach stołecznych. Regiony słabiej rozwinięte pozostają daleko w tyle za regionami w okresie przejściowym i regionami lepiej rozwiniętymi pod względem szkolnictwa wyższego, uczenia się przez całe życie i umiejętności cyfrowych. Pomimo poprawy na szczeblu UE różnice między regionami pozostały duże. W sytuacji, gdy wielu pracowników nie posiada wykształcenia średniego, zniwelowanie różnic w wydajności staje się trudniejsze. Poziom wykształcenia i umiejętności wykazuje również duże zróżnicowanie między miastami a obszarami wiejskimi. Mieszkańcy miast częściej niż mieszkańcy wsi mają wyższe wykształcenie, uczestniczą w szkoleniach i posiadają dobre umiejętności cyfrowe.

Przedsiębiorczość ma kluczowe znaczenie dla wzrostu gospodarczego, ale zwykle koncentruje się w większych miastach. Nowe przedsiębiorstwa są szczególnie ważne dla dywersyfikacji działalności gospodarczej i tworzenia miejsc pracy w regionach o niskim wzroście gospodarczym. W zaleceniu Komisji w sprawie skutecznego aktywnego wspierania zatrudnienia w następstwie kryzysu związanego z COVID-19 (EASE) podkreślono, w jaki sposób podnoszenie kwalifikacji, przekwalifikowanie i wsparcie przedsiębiorczości mogą promować sprzyjającą włączeniu społecznemu zmianę pracy, przy uwzględnieniu kontekstu regionalnego.