[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 20.11.2007

KOM(2007) 726 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO ORAZ KOMITETU REGIONÓW

Możliwości, dostęp i solidarność: ku nowej wizji społecznej Europy XXI wieku

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie 3

2. Zmieniające się realia społeczne 4

3. Wizja społeczna „szans życiowych” odnosząca się do Europy: poprawa ogólnego dobra poprzez możliwości, dostęp i solidarność 7

4. Kluczowe obszary działania 8

5. Rola UE 10

6. Dalsze działania 13

1. WPROWADZENIE

W jaki sposób w dzisiejszym świecie można osiągnąć największy postęp w dziedzinie ogólnego dobra, jakości życia i wspólnych wartości obywateli Europy? Jest to główne pytanie zawarte w komisyjnym „Planie osiągnięcia wyników dla Europy z myślą o obywatelach”,[1] leżące u podstaw kluczowych instrumentów europejskich, takich jak jednolity rynek, strategia lizbońska na rzecz wzrostu i zatrudnienia oraz strategia na rzecz zrównoważonego rozwoju. Wszystkie te rozwiązania polityczne muszą być oparte na dokładnym zrozumieniu realiów europejskich i muszą za nimi nadążać.

Jakie są te realia?

- Społeczeństwa europejskie ulegają szybkim zmianom: Europejczycy żyją dłużej, zachodzą bezprecedensowe zmiany w modelu rodziny, wzrasta równouprawnienie płci, a nowe modele mobilności i różnorodności wymagają przystosowania.

- Globalizacja, postęp technologiczny i wydarzenia gospodarcze wpływają na sposób, w jaki żyjemy i pracujemy, przynoszą nowe możliwości pracy, zapotrzebowanie na nowe umiejętności i przyspieszają tempo zmian. Związane z tym korzyści i zagrożenia nie są równomiernie rozłożone; pewna część ludności z trudem się do tych zmian dostosowuje, jest narażona na bezrobocie i wykluczenie.

- Sama UE zmieniła się: powiększyła się, obejmuje 500 milionów obywateli i jest bardziej zróżnicowana; w wyniku przystąpienia do niej nowych państw członkowskich nastąpiło rozszerzenie korzyści związanych z pokojem, wolnością i dobrobytem na całą UE oraz na kraje sąsiadujące.

Te zmiany stwarzają niespotykane dotąd możliwości w zakresie wolnego wyboru, zdrowszego i dłuższego życia, lepszych warunków życia oraz bardziej innowacyjnego i otwartego społeczeństwa. Jednak stwarzają także nowe społeczne zagrożenia, które mogą zmniejszyć szanse życiowe i wzmagać poczucie zagubienia, wyobcowania, niesprawiedliwości i nierówności. Poza tym szeroko rozpowszechnione jest przekonanie, że Europa powinna odgrywać bardziej znaczącą rolę w poprawie ogólnego dobra swoich obywateli w kontekście globalizacji, pomagając im przewidywać zmiany i pobudzać je, jak również propagować wartości europejskie na arenie światowej.

By móc lepiej reagować na te obawy i oczekiwania, Komisja rozpoczęła szeroko zakrojone konsultacje na temat zmian społecznych zachodzących w UE. Wykorzystując dokument do dyskusji opracowany przez Biuro Doradców ds. Polityki Europejskiej (BEPA) oraz wyniki sondażu przeprowadzonego przez Eurobarometr[2], Komisja zainicjowała debatę wśród zainteresowanych osób w państwach członkowskich oraz innych instytucjach europejskich,[3] a także rozpoczęła konsultacje w Internecie, pragnąc uzyskać opinie na temat istoty realiów społecznych w Europie. Celem niniejszego komunikatu jest wzbogacenie trwających konsultacji na temat realiów społecznych w Europie poprzez rozszerzenie dyskusji i przejście od analizy do odpowiedzi. Reakcje na wizję przedstawioną w niniejszym komunikacie zostaną uwzględnione podczas przygotowywania odnowionej agendy społecznej, którą Komisja przedstawi w połowie 2008 r.

2. ZMIENIAJąCE SIę REALIA SPOłECZNE

Zgodnie ze standardami światowymi społeczeństwa europejskie uznaje się za zamożne, a Europejczycy uczestniczący w sondażach twierdzą, że są szczęśliwi i zadowoleni ze swojego życia. Gdy jednak pada pytanie o przyszłość, wyrażają niepokój i obawy, zwłaszcza odnoszące się do przyszłego pokolenia.

Dlaczego? Występują oczywiście znaczne różnice poglądów w zależności od osoby, kraju czy regionu. Jednakże jeden czynnik jest wspólny: we wszystkich państwach członkowskich zachodzą szybkie i głębokie zmiany[4]:

- W społeczeństwie

- Znacznie podniosła się przeciętna długość życia w Europie: w przypadku mężczyzn z 43,5 lat w 1900 r. do 75,5 w 2000 r. oraz, według przewidywań, do 82 lat w 2050 r., a w przypadku kobiet – z 46,0 lat do 81,4 i do 87,4 lat według przewidywań. Dzięki sześćdziesięcioletniemu okresowi pokoju, postępowi medycyny oraz lepszym warunkom życia i pracy coraz więcej Europejczyków korzysta obecnie z dłuższego i bardziej aktywnego okresu emerytury. Ma to daleko idące konsekwencje dla systemu zabezpieczenia społecznego, ponieważ przewiduje się wzrost związanych z tym wydatków odpowiednio do poziomu 2,5% i 4,3% PKB do 2030 r. i do 2050 r. Jednocześnie nadal występują znaczne różnice w dostępie do opieki zdrowotnej i w średniej długości życia w dobrym stanie zdrowia, w zależności od grupy dochodu lub od regionu.

- Odnotowuje się spadek urodzeń, lecz wszystko wskazuje na to, że pragnienie posiadania dzieci często pozostaje niespełnione. Wiąże się to ze złożonym połączeniem czynników, do których zalicza się nierównomierne rozłożenie obowiązków rodzicielskich, niedogodne formy opieki nad dziećmi, sytuacja mieszkaniowa i nieprzyjazny rodzinie system organizacji pracy.

- Przewiduje się, że w wyniku tych tendencji demograficznych nastąpi wzrost zagrożeń społecznych, takich jak obciążenie demograficzne oraz społeczne wyobcowanie. Obecnie 28% ludności powyżej 70. roku życia mieszka samotnie. Blisko dwie trzecie osób powyżej 75. roku życia jest uzależnionych od opieki nieformalnej, zapewnianej najczęściej przez najbliższą rodzinę, zwłaszcza kobiety. Co szósta starsza osoba żyje w biedzie, przy czym starsze kobiety są szczególnie narażone na otrzymywanie niskich emerytur wskutek niepełnego stażu pracy.

- Pojawia się nowe ryzyko w postaci podziału pokoleniowego między młodszymi i starszymi pokoleniami pod względem wynagrodzenia, bezpieczeństwa zatrudnienia oraz dostępu do mieszkalnictwa, jak również pod względem wspólnego ponoszenia finansowych konsekwencji starzenia się. Rozbieżność między ambicjami młodego pokolenia i zagrożeniem w postaci ograniczonych możliwości stwarza ryzyko powstania „rozłamu między pokoleniami”.

- Zmiany zachodzące w modelu rodziny, w tym rozpad związków małżeńskich, rodzina niepełna oraz słabnące więzy rodziny wielopokoleniowej, wywołują nowe pytania dotyczące równowagi pomiędzy życiem zawodowym a osobistym, jak też obowiązków w zakresie opieki. Gospodarstwa domowe, w których jest tylko jeden rodzic, są bardziej narażone na bezrobocie.

- Poprawia się sytuacja w zakresie równości płci, lecz wciąż ma to niewiele wspólnego z rzeczywistością we wszystkich 27 państwach członkowskich. Nadal nieproporcjonalnie niski jest udział kobiet w rynku pracy, na stanowiskach decyzyjnych w gospodarce i w polityce, a różnice wynagrodzenia ze względu na płeć wynoszą wciąż średnio 15%. Silnie utrzymują się stereotypy związane z płcią.

- Występują różnice w dochodach i możliwościach pomiędzy regionami, obszarami wiejskimi a miejskimi oraz państwami członkowskimi. Ponad 100 milionów ludzi utrzymuje się z dochodu w wysokości maksymalnie 22 EUR dziennie. Bieda wśród dzieci nadal jest zjawiskiem bardzo częstym, a w kilku państwach członkowskich jej zasięg wzrasta. W przypadku tych dzieci znacznie większe jest zagrożenie wykluczeniem i ubóstwem w późniejszym życiu.

- Migracja jest sprawdzianem skuteczności realizowanych przez państwa członkowskie strategii integracji, zwłaszcza w głównym miastach europejskich i w regionach pogranicza.

- W gospodarce

- Pomimo że wskaźniki zatrudnienia rosną, a w 2006 r. Europa utworzyła 3,5 miliona nowych miejsc pracy, w wielu częściach Europy bezrobocie utrzymuje się na wysokim poziomie.

- Zmiany demograficzne zwiększają ryzyko powstania „wąskich gardeł” w zakresie umiejętności i stanowisk pracy. Przeciętny wiek wyjścia z rynku pracy wzrasta, lecz w grupie wiekowej 55-64 lata 47% mężczyzn i 65% kobiet wypadło z rynku pracy.

- Praca zawodowa uległa radykalnej zmianie w wyniku działania połączonych czynników związanych z postępem technologicznym, zmieniającymi się potrzebami gospodarczymi oraz rozwojem sektora usług. Siła robocza musi radzić sobie z większym tempem zmian, niezależnie od tego, czy chodzi o uzyskiwanie nowych umiejętności, odnalezienie się w nowym modelu działalności, czy też dostosowanie się do zmieniających się preferencji konsumentów. Jednocześnie istnieją możliwości korzystania z elastycznych form pracy dzięki wykorzystaniu technologii informatycznych oraz rosnącego znaczenia systemu ruchomego czasu pracy czy telepracy.

- Modele zatrudnienia i warunki pracy stają się bardziej różnorodne i nietypowe, kończą się szanse na ścieżkę zawodową typu „praca na całe życie”, powstają nowe formy umów, praca w niepełnym wymiarze godzin staje się coraz powszechniejsza, występuje większa mobilność geograficzna oraz liczniejsze zmiany w całym okresie życia, związane zarówno z miejscem pracy, jak i statusem zatrudnienia. Zwiększa to ryzyko polaryzacji rynku pracy, na którym występują oznaki rosnących nierówności płacowych, a ludzie o niskich kwalifikacjach znajdują się w potrzasku, wykonując pracę niskiej jakości z małymi szansami na awans.

- W społeczeństwie opartym na wiedzy kapitał ludzki, edukacja i umiejętności są jeszcze ważniejsze z punktu widzenia pobudzania procesu tworzenia miejsc pracy i wzmacniania integracji społecznej. Jednakże jedna piąta uczniów szkół nie zdobywa podstawowych umiejętności w zakresie czytania, pisania i liczenia, a sześć milionów młodych ludzi opuszcza szkołę bez żadnych kwalifikacji. Rodzi to pytania na temat jakości i skuteczności szkolnictwa europejskiego i systemów kształcenia. Młodzież, zwłaszcza osoby przedwcześnie rezygnujące z dalszej edukacji, ma trudności w uzyskaniu dostępu do rynku pracy, na którym niewiele jest miejsc pracy niewymagających kwalifikacji oraz istnieje bardzo nierówny dostęp do możliwości uczenia się przez całe życie.

- W stylu życia i systemie wartości

- Tradycyjne więzi, takie jak rodzinne, więzi istniejące w obrębie grupy społecznej czy więzi religijne, ulegają osłabieniu. Występuje tendencja do indywidualizacji wartości i atomizacji kultury – skoncentrowanie na jednostce i konsumencie zamiast na społeczeństwie jako całości i nowe kwestie tolerancji i szacunku wobec innych. Jednocześnie pojawiają się nowe formy solidarności, w tym związane z nową aktywnością rekreacyjną i kulturalną.

- Spada znaczenie tradycyjnych form udziału w życiu politycznym, a zaufanie do instytucji publicznych jest często niskie. Pomimo to poszukuje się nowych, elastyczniejszych form aktywności obywatelskiej i ujawnia się pragnienie kształtowania przyszłości.

- Globalizacja zwiększa zakres różnorodnych wpływów, pobudza ciekawość i oddziałuje inspirująco na społeczeństwa. Staje się jednak przyczyną obaw związanych z różnorodnością kulturową i dialogiem międzykulturowym, jak również obaw dotyczących zdolności Europy do obrony swojego wspólnego systemu wartości.

- Pojawiają się nowe problemy społeczne, takie jak stres, depresja, otyłość, choroby związane ze środowiskiem oraz brak aktywności fizycznej. Zwiększa to tradycyjne problemy związane z wyobcowaniem społecznym, chorobami psychicznymi, nadużywaniem narkotyków i alkoholu, przestępczością i poczuciem zagubienia.

- Dzięki rewolucji informatycznej i nowym narzędziom komunikacji pojawiły się liczne nowe formy dialogu i aktywności obywatelskiej. Istnieje jednak ryzyko, że powstaną nowe „luki komunikacyjne” między różnymi społecznościami i pokoleniami, które nie są lub już nie są połączone. Są również oznaki „podziału cyfrowego”, ponieważ słabo wykształceni, starsi i nieaktywni ekonomicznie obywatele mają trudności w korzystaniu z nowych technologii.

- Modele produkcji i konsumpcji leżące u podstaw zamożności panującej w wielu częściach Europy przynoszą określone skutki, w tym zmiany klimatyczne i zwiększone korzystanie z zasobów naturalnych. Odwrócenie tych negatywnych skutków obecnego stylu życia oznaczać będzie konieczność skorygowania zachowań i przyniesie znaczne konsekwencje społeczne.

- Postęp techniczny stanowi źródło problemów etycznych, np. w sprawach leczenia, terapii genowej, komórek macierzystych itd.

Istniejące państwa opiekuńcze nie zawsze są odpowiednio przygotowane na stawienie czoła tym nowym i przeważnie bezprecedensowym wyzwaniom, pomimo licznych reform w toku.

3. WIZJA SPOłECZNA „SZANS żYCIOWYCH” ODNOSZąCA SIę DO EUROPY: POPRAWA OGÓLNEGO DOBRA POPRZEZ MOżLIWOśCI, DOSTęP I SOLIDARNOść

W CAłEJ UE POJAWIA SIę NOWA WIZJA SPOłECZNA DOTYCZąCA SPOSOBU POPRAWY OGÓLNEGO DOBRA W OBLICZU DZISIEJSZYCH WYZWAń. ISTOTą NOWEGO PODEJśCIA Są MOżLIWOśCI, DOSTęP I SOLIDARNOść:

- możliwości – mieć dobry start życiowy, realizować własny potencjał i jak najlepiej wykorzystać szanse oferowane przez innowacyjną, otwartą i nowoczesną Europę;

- dostęp – nowe i efektywniejsze sposoby uzyskania wykształcenia, osiągnięcia na rynku pracy, uzyskanie dobrej opieki zdrowotnej i ochrony socjalnej oraz uczestnictwo w życiu kulturalnym i społecznym;

- solidarność – sprzyjanie spójności społecznej i zrównoważonemu rozwojowi społecznemu oraz zapewnienie, by nikt nie został pominięty.

Wizja ta odzwierciedla coraz szerzej akceptowany pogląd, że w sytuacji, gdy społeczeństwo nie może zagwarantować jednakowych efektów swoim obywatelom, musi wykazywać większą stanowczość w zakresie wspierania równych możliwości.

Nie ma jednego uniwersalnego podejścia w całej Europie, lecz istnieją wspólne wyzwania i wspólna potrzeba działania. Główną ambicją ma być osiągnięcie szerszej dystrybucji „szans życiowych”, by umożliwić każdemu w UE uzyskanie dostępu do zasobów, usług, warunków i potencjału w celu przekształcenia teorii równości szans i aktywnego obywatelstwa w konkretną rzeczywistość.

To kwestia sprawiedliwości społecznej i spójności społecznej. Luka między „zwycięzcami” i „przegranymi” w procesie zmian społecznych i technologicznych może powodować powstanie nowych modeli nierówności, wiążących się ze stałym zagrożeniem ubóstwem, które jest zbieżne z nowymi formami wykluczenia. We współczesnym, spójnym społeczeństwie każdy powinien móc w pełni uczestniczyć w życiu społecznym i mieć dostęp do kolejnych „szczebli możliwości” na różnych etapach swojego życia.

To konieczność ekonomiczna. Dobrze funkcjonujące, pewne siebie i pełne życia społeczeństwo, które inwestuje w swój kapitał ludzki i stwarza jednostkom możliwości na wszystkich etapach życia, ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia utrzymania wzrostu gospodarczego, udziału w rynku pracy, poziomu życia i zwalczania wykluczenia społecznego. Jest to również trafna inwestycja finansowa: rozwiązywanie społecznych problemów u ich źródła zmniejsza ryzyko, że na etapie późniejszym system opieki społecznej zostanie obciążony rachunkiem za dysfunkcję społeczną i brak możliwości ekonomicznych.

To również wymóg polityczny. Budowanie pewności siebie i zaufania ma zasadnicze znaczenie dla postępu, modernizacji i otwartości na zmiany.

4. KLUCZOWE OBSZARY DZIAłANIA

NINIEJSZY PROGRAM MOżLIWOśCI, DOSTęPU I SOLIDARNOśCI WYMAGA NAKłADÓW – WZNOWIENIA ZOBOWIąZANIA DO UWOLNIENIA CAłEGO LUDZKIEGO POTENCJAłU EUROPY I ZWIęKSZENIA SZANS żYCIOWYCH DLA WSZYSTKICH.

- Inwestowanie w ludzi młodych : nowe zmiany społeczne mają poważny wpływ na ludzi młodych. Istnieją dowody na to, że szanse życiowe poszczególnych jednostek kształtują się często w okresie poprzedzającym rozpoczęcie przez dziecko nauki w szkole, przy czym kluczową rolę odgrywa pochodzenie rodzinne i środowisko w miejscu zamieszkania. Podstawowe umiejętności poznawcze, umiejętność liczenia i czytania zdobywane są we wczesnym okresie dzieciństwa. Nawyk uczenia się, dążenie do uzyskania wyższego wykształcenia, nastawienie wobec aktywności społecznej oraz wybór zdrowego odżywiania się i zdrowego stylu życia kształtują się w okresie, gdy człowiek jest młody. Konieczne są podejścia innowacyjne, aby poprawić ogólne dobro ludzi młodych i wzmocnić zdolność młodego człowieka do przygotowania się do dobrego startu w życiu. Potrzebne są szczególne działania mające na celu zwiększenie udogodnień w zakresie opieki nad dziećmi oraz edukacji dla małych dzieci, dostosowanie programów nauczania, ograniczenie zjawiska przedwczesnej rezygnacji z nauki w szkole oraz złagodzenie trudności, z jakimi stykają się młodzi ludzie w zakresie dostępu do rynku pracy, mieszkalnictwa i finansowania. Coraz powszechniej uznaje się, że inwestowanie w dzieci i młodzież ma podstawowe znaczenie w zwiększaniu szans życiowych. To inwestycja na całe życie – inwestycja w przyszłość.

- Inwestowanie w satysfakcjonującą karierę zawodową : w życiu zawodowym, dzisiaj i w przyszłości, każdy zetknie się z szeregiem zmian – przejściem ze szkoły do pracy, zmianą miejsca pracy i statusu zatrudnienia; każdy będzie poszukiwać pracy lub się szkolić, każdego czekają przerwy w zatrudnieniu i okresy niezdolności do pracy, przejście z aktywnego życia zawodowego na emeryturę. Istnieje ryzyko zwiększenia przepaści pomiędzy tymi, którzy umieją sobie poradzić, a tymi – zwłaszcza osobami o niskich kwalifikacjach – którzy tego nie potrafią. W podejściu opartym na cyklu życia rynki pracy muszą stać się bardziej elastyczne i zapewniać konieczne zachęty i zabezpieczenia, umożliwiające pracownikom i przedsiębiorstwom skuteczną kontrolę zmian i odnoszenie korzyści z bardziej urozmaiconego życia zawodowego. Bezpieczeństwo i elastyczność mogą się nawzajem wzmacniać i powinny się wzajemnie przenikać (model elastycznego rynku pracy i bezpieczeństwa socjalnego – „flexicurity”), tak aby zwiększać zdolność ludzi do wchodzenia w świat pracy i postępu i dłuższego w nim pozostawania oraz aby zapewniać płynne przejścia i dogodne ścieżki w całym okresie pracy zawodowej. Zachodzą radykalne zmiany w zakresie polityki i kultury, odchodzi się od modelu „miejsca pracy na całe życie” z zakończeniem w postaci wczesnego przejścia na emeryturę, a zmierza do „zatrudnienia na całe życie”, czyli strategii aktywnego starzenia się z uwzględnieniem wzmożonego i bardziej dostępnego kształcenia ustawicznego, rozwiązań w zakresie elastycznej organizacji pracy, bezpiecznych i innowacyjnych warunków pracy oraz nowoczesnych i skutecznych mechanizmów ochrony socjalnej leżących u ich podstaw. To sposób na przyciągnięcie i utrzymanie większej liczby ludzi na rynku pracy, by mogli realizować swoje ambicje, a także wydajniej pracować.

- Inwestowanie w dłuższe i zdrowsze życie : skutki starzenia się społeczeństwa stają się oczywiste, przy czym nowe zagrożenia zdrowotne i społeczne mają daleko idące konsekwencje dla systemów ochrony socjalnej. Jednakże zmiany demograficzne otwierają również nowe możliwości rozwoju innowacyjnych usług, towarów i technologii, na przykład w dziedzinie opieki nad osobami starszymi, ze znacznym potencjałem wzrostu i zatrudnienia. Z perspektywy cyklu życia społeczne i finansowe skutki starzenia się wymagają poważnych przemyśleń dotyczących obowiązków międzypokoleniowych oraz sposobu, w jaki pokolenia partycypują w związanych z tym kosztach. Europa powinna w pełni wykorzystać aktualną szansę wynikającą z dobrej sytuacji gospodarczej i przeprowadzić trwałe reformy.

- Inwestowanie w równość płci : zbyt wiele przeszkód utrudnia nadal udział kobiet w rynku pracy i w życiu społecznym, przy czym istnieje dodatkowe ryzyko, że nowe obowiązki związane z opieką nad ludźmi starszymi obciążą je w sposób nieproporcjonalny. Nieodzowne jest, aby Europa kontynuowała przejście od modelu „męskiego żywiciela rodziny” w polityce społecznej i podatkowej do wspierającego prawa jednostki modelu „podwójnego żywiciela”, w którym obie osoby w związku pracują zarobkowo i potrafią godzić zawodowe, osobiste i rodzinne aspekty w swoim życiu. W tym względzie podstawowymi priorytetami są takie elementy, jak rozwiązanie problemu różnicy w zarobkach, przegląd systemów podatkowych z myślą o zwiększeniu zachęt podatkowych, rozwijanie przystępnej cenowo i dostępnej opieki nad dziećmi i osobami starszymi, upowszechnianie w miejscu pracy praktyk przyjaznych rodzinie, w tym elastyczniejszych rozwiązań dotyczących urlopu w ciągu całego życia. Tego rodzaju środki ułatwią również zatrzymanie większej liczby osób w grupie czynnej zawodowo i zmniejszą zagrożenie ubóstwem.

- Inwestowanie w aktywną integrację i brak dyskryminacji: w dzisiejszym społeczeństwie szanse życiowe nie są rozłożone w sposób równomierny. Efektywny, równy dostęp do zatrudnienia, uczenia się przez całe życie i usług socjalnych oraz usług w zakresie opieki zdrowotnej jest bardzo różny w zależności od kraju UE, w związku z czym znaczny odsetek ludności UE doświadcza ubóstwa i wykluczenia społecznego oraz boryka się z poważnymi trudnościami, chcąc zapewnić sobie godne życie i znaleźć pracę. Każda sytuacja jest inna, a reagować należy, stosując indywidualnie dobrany zestaw środków, stanowiących połączenie wsparcia w zakresie uzyskiwania dochodów na poziomie zapewniającym godne życie oraz powiązań z rynkiem pracy w postaci możliwości zatrudnienia czy szkolenia zawodowego i lepszego dostępu do usług socjalnych pozwalających rozwinąć określone umiejętności. Ponadto 44,6 milionów ludzi w przedziale wiekowym 16–64 lata – czyli 16% ludności UE w wieku produkcyjnym – deklaruje przewlekły problem zdrowotny lub niepełnosprawność. Wiele z tych osób pragnie i jest w stanie podjąć pracę pod warunkiem, że będą spełnione określone warunki. Dyskryminacja z powodu niepełnosprawności, wieku, wyznania, rasy, pochodzenia etnicznego czy orientacji seksualnej jest zakazana, lecz nadal utrudnia wielu osobom realizację szans życiowych. Ze względu na starzenie się społeczeństwa i możliwość wspólnego egzystowania prawie pięciu pokoleń, indywidualizację preferencji i bardziej zróżnicowane fale migracji, nasze społeczeństwa stają się bardziej otwarte, niejednolite i złożone. Akceptacja różnorodności, aktywna integracja osób znajdujących się w najtrudniejszym położeniu, propagowanie równości i wykorzenienie dyskryminacji są podstawowymi priorytetami dla Europejczyków, by mogli osiągnąć wolność osobistą i poczucie podmiotowości.

- Inwestowanie w mobilność i skuteczną integrację: Europejczycy staną się bardziej mobilni – europejska młodzież jest dzisiaj bardziej mobilna niż młodzież poprzednich pokoleń, a mobilność w obrębie UE jest podstawowym prawem, z jakiego mogą korzystać jej obywatele, przy czym wewnętrzna mobilność w UE jest pożądaną cechą bardziej zintegrowanej gospodarki. Poza tym utrzymujący się napływ imigrantów jest postrzegany jako nieodzowny, by Europa mogła sprostać wyzwaniom związanym ze starzeniem się ludności i malejącą liczbą osób w wieku produkcyjnym. Napływ ten przypuszczalnie jest bardziej zróżnicowany niż tradycyjne modele imigracji, ponieważ rośnie liczba osób opuszczających kraj swojego pochodzenia i następnie do niego powracających. Wszystko to oznacza, że społeczeństwa europejskie staną się bardziej otwarte, niejednolite i złożone. Konieczne są nowe, wybiegające w przyszłość podejścia służące propagowaniu lepszej integracji migrantów, sprzyjające wzajemnemu szacunkowi w procesie przebiegającym w dwóch kierunkach: korzystania z praw i wypełniania obowiązków.

- Inwestowanie w aktywność społeczną, kulturę i dialog : czynny udział w działaniach zbiorowych, takich jak kultura, sport oraz aktywność obywatelska i polityczna, przyczynia się do spójności i solidarności środowisk europejskich i w ten sposób może pomóc w walce z zagrożeniami, jakimi są atomizacja i wyobcowanie. W procesie wzmacniania spójności społecznej ważną rolę odgrywa wolontariat i zaangażowanie obywatelskie. W dzisiejszej Europie zmiany kulturowe są tak żywe i dynamiczne, jak nigdy dotąd. Wydłużenie czasu wolnego stworzyło niespotykane zapotrzebowanie na nowe dobra kulturalne. Różnorodność kulturowa Europy jest źródłem ubogacenia człowieka i inspiracji dla ludzi na całym świecie. Jest także atutem ekonomicznym, ponieważ innowacyjność i kreatywność to ważne dźwignie działalności gospodarczej, stymulujące zatrudnienie w świecie opartym na wiedzy.

Te „inwestycje” odnoszą się do kapitału ludzkiego i społecznego naszych społeczeństw. Wymagają wysiłku ze strony jednostek, rodzin, społeczności lokalnych, instytucji społecznych i przedsiębiorstw, organizacji pozarządowych i różnych szczebli władzy. W niektórych przypadkach może to oznaczać zmianę przeznaczenia lub nowy podział wydatków społecznych. Nie chodzi tutaj po prostu o wydatki mające na celu finansowanie następstw niepowodzeń społecznych. Są to inwestycje społeczne, które muszą być uzasadnione zgodnie z najlepszymi dostępnymi szacunkami korzyści społecznych i ekonomicznych, dokonanymi z punktu widzenia zrównoważonego rozwoju. Na przykład inwestowanie w okres najwcześniejszy, edukację i kształcenie lub profilaktykę zdrowotną przynosi bardzo dobre rezultaty w późniejszym okresie życia lub w następnym pokoleniu, nie tylko ze względu na dłuższy okres zatrudnienia i wyższą wydajność, lecz także ze względu na zmniejszenie ogromnych kosztów, jakimi kryzys społeczny mógłby obciążyć nasze społeczeństwa. To sposób na pogodzenie sprawiedliwości i efektywności.

5. ROLA UE

Na państwach członkowskich ciąży główna odpowiedzialność za zmiany polityczne konieczne w celu przełożenia opisanej wizji na realia. Działanie UE będzie zależało od sprawdzonej wartości dodanej, zgodnie z wymogami dotyczącymi pomocniczości i proporcjonalności. Tego właśnie oczekują obywatele i właśnie to zazwyczaj jest najbardziej skuteczne. Nie wyklucza to jednak bardziej aktywnej roli na poziomie UE, polegającej na stymulowaniu, wspieraniu i towarzyszeniu w procesie niezbędnych reform.

Rola ta opiera się na solidnej podstawie: na wspólnotowym „dorobku prawnym” i zbiorze wspólnych praw i wartości, które w sposób jednoznaczny wyrażone są w art. 2 Traktatu Reformującego, jak też w Karcie praw podstawowych: poszanowanie godności człowieka, wolności, demokracji, równości, praworządności i praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne we wszystkich państwach członkowskich – dla społeczeństw europejskich, w których obowiązuje pluralizm, brak dyskryminacji, tolerancja, sprawiedliwość, solidarność oraz równość kobiet i mężczyzn.

Siła UE polega nie tylko na tym, że jest ona wspólnotą wartości, lecz że jest zarazem wspólnotą działania, w której państwa członkowskie łączą siły i wspólnie osiągają rezultaty. Traktat Reformujący zawiera horyzontalną klauzulę społeczną nadającą wysoką rangę zobowiązaniu UE do zapewnienia zatrudnienia i ochrony socjalnej oraz potwierdzającą rolę regionów i partnerów społecznych jako elementów politycznej, ekonomicznej i społecznej struktury Unii. Sprostanie nowym wyzwaniom, przedstawionym powyżej, wymaga, aby ta zbiorowa energia była kierowana na innowacyjne rozwiązania w dziedzinie polityki ekonomiczno-społecznej. Większość z nich zostanie znaleziona na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym. Natomiast UE może udzielić pomocy przynajmniej w pięciu dziedzinach:

- Ustalenie ram politycznych dla podejmowanych działań : w wielu obszarach polityki społecznej różnorodność strategii politycznych i praktyk oraz niejednorodność instytucji krajowych w poszczególnych państwach członkowskich stanowi argument przeciwko harmonizacji. Pomimo to istnieje zdecydowana potrzeba i wspólne pragnienie podjęcia prac na rzecz wspólnych celów. Dlatego właśnie w wielu dziedzinach polityki, takich jak zatrudnienie, integracja społeczna, ochrona socjalna, edukacja, młodzież, kultura, zdrowie i integracja imigrantów, UE wytyczyła wspólne cele z uwzględnieniem konkretnych harmonogramów, trybem sprawozdawczości i wskaźnikami, jako środkami monitorowania postępu i porównywania najlepszych praktyk. Doświadczenie z rozpoczętej dziesięć lat temu realizacji europejskiej strategii zatrudnienia – będącej obecnie podstawowym filarem strategii lizbońskiej – pokazuje, że tego rodzaju mechanizmy mogą coś zmienić, rzucając nowe światło na priorytety, które wcześniej nie były widoczne na poziomie UE, takie jak model elastycznego rynku pracy i bezpieczeństwa socjalnego („flexicurity”), jakość i wydajność pracy, opieka nad dziećmi, imigracja, nielegalne zatrudnienie oraz kwestie mniejszości – oraz na innowacyjne sposoby podejmowania działań z nimi związanych. Procesy te działają już od kilku lat. Są skuteczne, umożliwiając państwom członkowskim i Komisji określenie wspólnych celów, natomiast ich skuteczność jest mniejsza, jeżeli chodzi o pobudzenie niezbędnej ambicji i wysiłków politycznych zmierzających do realizacji tych celów. Tak jak się to czyni przy okazji oceny strategii lizbońskiej, UE powinna rozważyć, w jaki sposób zwiększyć dynamikę tych dobrowolnych procesów i sprawić, aby były bardziej skoncentrowane na realizacji, przy jednoczesnym uwzględnieniu różnorodności instytucji i tradycji. Podejście polegające na „wspólnych zasadach”, wykorzystywane w przypadku modelu elastycznego rynku pracy i bezpieczeństwa socjalnego, można by na przykład zastosować w celu propagowania aktywnej integracji osób najbardziej oddalonych od rynku pracy, przy pełnym poszanowaniu sytuacji krajowej i kompetencji państw członkowskich. Ponadto należy zwrócić uwagę na zapewnienie spójności i na maksymalizację synergii między różnymi procedurami koordynacyjnymi (np. strategia lizbońska i strategia na rzecz zrównoważonego rozwoju, programowanie funduszy strukturalnych).

- Stanie na straży europejskiego systemu wartości i zapewnienie równych szans: istnieją solidne ramy prawne UE w takich obszarach, jak równość płci, zwalczanie dyskryminacji, swobodny przepływ pracowników oraz warunki pracy i zatrudnienia. Europejscy partnerzy społeczni aktywnie uczestniczą w negocjowaniu umów czy ustalaniu wspólnych strategii w kluczowych dziedzinach, takich jak urlopy rodzicielskie lub ze względów rodzinnych, stres w miejscu pracy, uczenie się przez całe życie i zarządzanie restrukturyzacją. W związku ze zmieniającymi się realiami społecznymi, większą różnorodnością UE i nowym Traktatem Reformującym należy dokonać przeglądu i w stosownych przypadkach zmiany ram prawnych, aby się upewnić, że umożliwiają one osiąganie celów w sposób efektywny. Prawodawstwo UE pozostanie niezbędnym narzędziem ochrony praw obywateli zapisanych w Traktacie, w tym poprzez zapewnienie większej wzajemnej zgodności przepisów krajowych. UE przedstawiła również swój pogląd na temat sposobu, w jaki Europa może odnieść sukces w dobie globalizacji dzięki kształtowaniu światowych regulacji, badając najlepsze metody propagowania zbieżności standardów w skali światowej.

- Wymiana doświadczeń i dobrych praktyk: przy całej różnorodności UE państwa członkowskie często stają w obliczu wspólnych tendencji społecznych oraz trudności praktycznych, dających ogromne możliwości wzajemnego uczenia się. Postęp w realizacji wspólnych celów UE należy śledzić, oceniać i porównywać. Innowacje społeczne muszą być testowane, a korzyści społeczne wynikające z różnych form inwestycji trzeba poddawać ocenie. Należy rozwijać najlepsze praktyki; mechanizmy UE służące wymianie doświadczeń, wspólne oceny i wzajemne weryfikacje powinny otrzymać nowe ożywcze impulsy, aby mieć pewność, że stanowią część głównego nurtu krajowej i europejskiej debaty politycznej. Zasadnicze znaczenie w tym względzie ma większe zaangażowanie parlamentów krajowych i regionalnych, władz lokalnych i regionalnych, partnerów społecznych i organizacji pozarządowych.

- Wspieranie działań na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym: poprzez swoją politykę spójności i fundusze strukturalne UE odgrywa ważną rolę w zmniejszaniu różnic w dostatku i poziomie życia w całej UE. Fundusze zapewniały i nadal zapewniają dźwignię finansową dla mniej rozwiniętych regionów i państw członkowskich, by mogły one nadrobić zaległości oraz by następował rozwój powiązań i wymiany między państwami członkowskimi. W ostatnich latach instrumenty te zaczęto bardziej kojarzyć z priorytetami politycznymi UE w dziedzinie „wzrostu i zatrudnienia”. W latach 2007-2013 75 miliardów EUR z Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS) przeznacza się na zapewnienie pracownikom nowych umiejętności, a przedsiębiorstwom – innowacyjnej organizacji pracy. Ponadto z inicjatywy Komisji powstał Europejski fundusz dostosowania do globalizacji celem udzielania pomocy w powrocie na rynek pracy osobom zwolnionym ze względu na zmieniające się światowe wzorce wymiany handlowej. Fundusz ten jest ważnym wyrazem solidarności wobec tych, którzy odczuli skutki globalizacji i powinien służyć zapewnieniu efektywnych środków zapobiegawczych i bieżących, aby osoby te mogły się odnaleźć i funkcjonować. Komisja rozpoczęła debatę na temat przyszłości budżetu europejskiego po 2013 r. Ustalenia wynikające z niniejszej konsultacji w sprawie realiów społecznych należy w tej debacie uwzględnić.

- Podnoszenie poziomu świadomości i tworzenie solidnej bazy wiedzy : UE ma ważną rolę do odegrania w zakresie sygnalizowania kluczowych zagadnień, zachęcania do dyskusji i nadawania politycznego rozmachu w celu sprostania wspólnym wyzwaniom w Europie. Inicjatywy takie jak Europejski Rok Równych Szans dla Wszystkich (2007), Rok Dialogu Międzykulturowego (2008) oraz Rok Walki z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym (2010) ułatwiają ten rodzaj dyskusji. Świadomość i analiza kwestii społecznych często utrudniał brak kompletnych i aktualnych danych statystycznych i wskaźników dotyczących całej Unii. Gromadzenie porównywalnych danych jest niezbędne i pozostaje trudnym zadaniem. Jednak decydenci potrzebują takich faktów, aby lepiej przygotować debatę publiczną i oceniać społeczne skutki podejmowanych inicjatyw. Szereg fundacji i agencji – Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy, nowo powstałe Agencja Praw Podstawowych Unii oraz Europejski Instytut Równości Płci – będzie wnosić coraz większy wkład do procesu podejmowania decyzji i wpływać na podnoszenie poziomu świadomości. Bardziej regularne korzystanie z konsultacji i paneli niezależnych ekspertów, w tym z krajów spoza UE, powinno być także metodą wzmocnienia bazy wiedzy i powinno służyć europejskiej debacie politycznej.

6. DALSZE DZIAłANIA

Celem niniejszej oceny realiów społecznych ma być dokonanie ponownej analizy złożonej dynamiki zmian społecznych zachodzących w naszych społeczeństwach, by móc określić trafność i adekwatność aktualnych rozwiązań politycznych i zbudować solidne podstawy dla przyszłości.

Niniejszy komunikat zawiera zarys nowej wizji społecznej „szans życiowych”, odnoszącej się do Europy XXI wieku, oparty na wstępnej analizie zmian w naszych społeczeństwach, a także opis nowych wyzwań stojących przed nimi oraz sposobu, w jaki państwa członkowskie i UE mogą współdziałać w ramach partnerstwa, by sprostać tym wyzwaniom. Wzbogaca on trwające konsultacje, przedstawiając ewentualne obszary działania oraz rolę UE w tym względzie. Konsultacje są w toku i zainteresowane osoby są proszone o przekazywanie swoich opinii. Aby ułatwić udzielanie odpowiedzi, przesunięto termin do dnia 15.2.2008 r.[5]

Na podstawie tych konsultacji w połowie 2008 r. Komisja przygotuje odnowioną agendę społeczną. W toku prac nad nią Komisja dokona oceny charakteru, zakresu i konfiguracji instrumentów stosowanych w różnych dziedzinach. W odpowiedni sposób uwzględni także nową strukturę instytucjonalną wynikającą z Traktatu Reformującego. Odnowiona agenda społeczna, w połączeniu z przeglądem funkcjonowania jednolitego rynku, przyniesie dalsze wymierne rezultaty dla obywateli Europy.

[1] KOM(2006)211 z dnia 10 maja 2006 r.

[2] Zob. dokumenty na stronie: http://ec.europa.eu/citizens_agenda/social_reality_stocktaking/more index_en.htm

[3] Zob. np. sprawozdanie Parlamentu Europejskiego z dnia 17 listopada 2007 r. (A6-400/07), opinię Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego z dnia 18 stycznia 2007 r. (2007/C 93/11) oraz działania przedstawicielstw Komisji Europejskiej w Dublinie, Paryżu i Budapeszcie.

[4] Dokument przygotowany przez BEPA przedstawia szczegółowy obraz aktualnych tendencji społecznych. Dodatkowe fakty i dane liczbowe można znaleźć w sprawozdaniu Komisji dotyczącym sytuacji społecznej w 2007 r.

[5] Odpowiedzi i dodatkowe uwagi można przesyłać na adres: SG-Social-Reality@ec.europa.eu