1. WPROWADZENIE

Wraz z wejściem w życie dyrektywy (UE) 2018/2001 w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych („dyrektywa RED II”) ustanawia się nowe, przyszłościowe ramy służące osiągnięciu wiążącego unijnego celu, zgodnie z którym udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto ma do 2030 r. wynieść co najmniej 32 %. Te nowe ramy będą się opierać na postępach dokonanych przy realizacji obowiązującej dyrektywy, w tym między innymi na zobowiązaniu państw członkowskich do wykorzystania celów na 2020 r. jako podstawy ich odpowiednich planów na kolejne dziesięciolecie. Uzupełnieniem ram są pozostałe części pakietu „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków”.

Energia ze źródeł odnawialnych stanowi trzon priorytetów unii energetycznej. Dyrektywa 2009/28/WE w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych („dyrektywa RED I”) jest głównym elementem polityki unii energetycznej i kluczowym czynnikiem umożliwiającym osiągnięcie celów w zakresie energii ze źródeł odnawialnych na 2020 r.

Polityczny priorytet Unii Europejskiej, jakim jest osiągnięcie pozycji światowego lidera w dziedzinie odnawialnych źródeł energii, opiera się na obecności odnawialnych źródeł energii we wszystkich pięciu wymiarach unii energetycznej. Pod względem bezpieczeństwa energetycznego odnawialne źródła energii zmniejszają zależność od importu paliw kopalnych. Szacuje się, że wzrost wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych w porównaniu z poziomem zużycia energii ze źródeł odnawialnych w 2005 r. pozwolił UE zmniejszyć zapotrzebowanie na paliwa kopalne o 143 Mtoe w 2016 r. (około 12 % całkowitego zużycia energii pierwotnej z paliw kopalnych). Podobnie będzie z poziomem uzależnienia Europy od importu energii, zwłaszcza ropy naftowej i gazu. Do 2050 r. zmniejszy się on z obecnych 55 % do 20 % dzięki dostawom energii pierwotnej, które w dużej mierze pochodziłyby ze źródeł odnawialnych. Odnawialne źródła energii odgrywają coraz większą rolę na wewnętrznym rynku energii, a szczególnie na rynku energii elektrycznej. W 2017 r. na tym rynku prawie jedna trzecia (30,8 %) produkcji energii elektrycznej brutto w 28 krajach UE pochodziła ze źródeł odnawialnych.

Zaobserwowano również, że wzrasta znaczenie gazu ze źródeł odnawialnych. Wymownym przykładem jest to, że udział biogazu w całkowitym zużyciu gazu w lipcu 2018 r. w Danii wyniósł 18,6 %, co stanowi wzrost o 50 % w porównaniu z rokiem poprzednim. Jeśli chodzi o efektywność energetyczną, mniejsze zużycie energii jest ściśle powiązane z osiągnięciem wyższego udziału energii ze źródeł odnawialnych oraz z coraz większą integracją odnawialnych źródeł energii na małą skalę w budynkach, co przekłada się na poprawę efektywności energetycznej w sposób efektywny pod względem kosztów. Ponadto energia ze źródeł odnawialnych odgrywa istotną rolę w obniżaniu emisyjności. W 2016 r. dzięki energii ze źródeł odnawialnych nie wyemitowano 460 Mt CO2 (czyli większej liczby mln ton niż łącznie wynosiły emisje cieplarnianych we Włoszech w 2016 r.). Szacuje się, że w 2017 r. ten poziom wzrośnie do 499 mln ton. Ponadto odnawialne źródła energii mają pierwszorzędne znaczenie dla innowacji. W dziedzinie odnawialnych źródeł energii 53 % wynalazków będących efektem działalności przedsiębiorstw z siedzibą w UE uzyskuje ochronę patentową poza Europą. Świadczy to o wysokiej wartości innowacji, ponieważ ochronę uzyskuje się po to, aby rozszerzyć ich zasięg na rynki zagraniczne i z powodzeniem wprowadzać na nie swoje produkty. Oznacza to, że UE jest światowym liderem w zakresie innowacji, ponieważ jej udział w ochronie patentowej na rynkach zagranicznych jest większy niż w przypadku innych dużych gospodarek. Międzynarodowa Agencja Energii Odnawialnej (IRENA) potwierdza, że Europa osiągnęła pozycję lidera w opracowywaniu skutecznych metod zwiększania w przyszłości dostępu do energii opartej na źródłach odnawialnych i w zakresie innowacji w dziedzinie energii.

UE jest również liderem w odniesieniu do różnych technologii energii odnawialnej wzdłuż ich łańcuchów dostaw. W przypadku niektórych technologii, takich jak turbiny wiatrowe, producenci unijni reprezentowali co najmniej 41 % rocznej światowej mocy zainstalowanej w 2016 r. Jeżeli chodzi o unijny sektor energii fotowoltaicznej, unijni producenci urządzeń fotowoltaicznych są liderami przy 50 % udziale w światowym rynku, a udział unijnych producentów falowników w światowym rynku przekracza 18 %. Ponadto w celu utrzymania i ugruntowania swojej pozycji światowego lidera w dziedzinie nowych technologii wykorzystujących energię odnawialną z oceanów Komisja podjęła współpracę z państwami członkowskimi w celu dalszej realizacji europejskiego strategicznego planu w dziedzinie technologii energetycznych (planu EPSTE) i wyznaczonych w nim celów w zakresie redukcji kosztów. Komisja ustanowiła Przemysłowe Forum Czystej Energii poświęcone odnawialnym źródłom energii w celu wzmocnienia bazy przemysłowej dla odnawialnych źródeł energii w Europie. W ścisłej współpracy z najważniejszymi podmiotami sektora forum proponuje działania mające na celu poprawę konkurencyjności europejskiego łańcucha dostaw energii ze źródeł odnawialnych.

Korzyści płynące z odnawialnych źródeł energii znacznie wykraczają poza skutki pięciu wyżej wymienionych wymiarów. Energia odnawialna jest czynnikiem pobudzającym wzrost gospodarczy i tworzenie miejsc pracy, przede wszystkim lokalnych, z myślą o obywatelach UE. Aktualnie w sektorze zatrudnionych jest ponad 1,4 mln osób, a jego obroty szacuje się na 154,7 mld EUR. Z ostatniego sprawozdania na temat cen i kosztów energii w Europie wynika poza tym, że energia odnawialna ma pozytywny wpływ na konkurencyjność przemysłu, ponieważ większe ilości energii ze źródeł odnawialnych są kluczowym czynnikiem powodującym spadek hurtowych cen energii w ostatnich latach. Agencja IRENA podkreśla, że coraz powszechniejsze stosowanie energii ze źródeł odnawialnych zapoczątkowało również transformację energetyki na świecie, co ma istotne konsekwencje dla geopolityki, a UE jest w tej dziedzinie zdecydowanym pionierem.

Wykorzystanie energii ze źródeł odnawialnych przyczynia się także do obniżenia poziomu zanieczyszczenia powietrza i umożliwia pomaganie państwom rozwijającym się w uzyskaniu dostępu do przystępnej cenowo i czystej energii. W latach 2011–2016 moce wytwórcze energii ze źródeł odnawialnych wzrosły o prawie 10 GW, a liczba osób korzystających z pozasieciowych rozwiązań w zakresie energii odnawialnej wzrosła sześciokrotnie i osiągnęła ponad 133 mln. Szacuje się, że do 2030 r. energia ze źródeł odnawialnych będzie stanowić ponad 60 % nowego dostępu do energii elektrycznej, a prawie połowę nowego dostępu będą zapewniać systemy samodzielne i minisystemy. Co najważniejsze, niższe koszty technologii w połączeniu z cyfryzacją sprawiają, że energia ze źródeł odnawialnych staje się prawdziwą siłą napędową wzmacniającą pozycję konsumentów, a także odgrywa kluczową rolę w transformacji energetyki.

Niniejsze sprawozdanie odnosi się do obowiązków sprawozdawczych Komisji Europejskiej na mocy dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii („dyrektywy RED I”) i dyrektywy w sprawie pośrednich zmian sposobu użytkowania gruntów (ang. „Indirect Land Use Change” – ILUC) oraz zawiera najnowsze informacje na temat postępów poczynionych do 2017 r. w kierunku osiągnięcia celu 20 % energii ze źródeł odnawialnych w 2020 r. Na potrzeby oceny postępów w zakresie realizacji celu na 2020 r. głównym źródłem danych są statystyki dotyczące energii, przekazane przez państwa członkowskie do Eurostatu do stycznia 2019 r. Niniejsze sprawozdanie opiera się na 4. dwuletnim sprawozdaniu państw członkowskich z postępu prac w dziedzinie energii odnawialnej obejmującym okres 2015–2016, jak również na uzupełniającej analizie technicznej przeprowadzonej w 2018 r. Obejmuje ono również przegląd potencjału w zakresie mechanizmów współpracy i oceny ram administracyjnych oraz zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do biopaliw.

2. POSTĘPY WE WPROWADZANIU ENERGII ZE ŹRÓDEŁ ODNAWIALNYCH w UE-28

W 2017 r. UE osiągnęła 17,52 % udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto (w porównaniu z celem wynoszącym 20 % na 2020 r.), czyli powyżej orientacyjnego planowanego poziomu, który wynosi 16 % na lata 2017–2018. Ponadto UE jako całość również osiąga wyższe wyniki niż nieco ambitniejszy poziom określony przez same państwa członkowskie w krajowych planach działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych (ang. National Renewable Energy Action Plan –NREAP). UE jest na dobrej drodze do osiągnięcia celu wyznaczonego na 2020 r. W ostatnich latach na szczeblu UE odnotowano stały wzrost ogólnego udziału odnawialnych źródeł energii (ang. „renewable energy sources” – RES) oraz sektorowych udziałów energii ze źródeł odnawialnych w sektorze energii elektrycznej (RES-E), ogrzewania i chłodzenia (RES-H&C) oraz, w mniejszym stopniu, transportu (RES-T).

Jednak od 2014 r. tempo wzrostu udziału energii ze źródeł odnawialnych spada. W porównaniu z 16,19 % w 2014 r. średni wzrost w latach 2014–2017 wynosił jedynie 0,44 punktów procentowych rocznie, czyli był niższy niż średni roczny wzrost o 0,83 punktów procentowych, który będzie wymagany, aby osiągnąć 20 % udział w 2020 r. Z uwagi na to, że orientacyjny plan z dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii („dyrektywa RED I”) w ostatnich latach zakłada szybsze tempo wzrostu, aby zrealizować zakładany cel, konieczne będą stałe wysiłki.

Jeżeli chodzi o poszczególne sektory, udział energii odnawialnej na poziomie UE w sektorach energii elektrycznej oraz ogrzewania i chłodzenia był systematycznie na wyższym poziomie niż poziom określony przez państwa członkowskie w krajowych planach działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych. Natomiast w przypadku transportu udział energii ze źródeł odnawialnych zasadniczo odbywa się zgodnie z założonym planem.

Rys. 1: Rzeczywisty i planowany udział energii odnawialnej w UE 28 (2005–2020,%). Źródło: Eurostat i krajowe plany działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych (NREAP)

Jeśli chodzi o zużycie energii ze źródeł odnawialnych w wartościach bezwzględnych, największy udział ma sektor ogrzewania i chłodzenia (102 Mtoe w 2017 r.), a niedaleko za nim plasują się sektor energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych (z udziałem 86,7 Mtoe) oraz sektor transportu (23,65 Mtoe) .

Głównymi odnawialnymi źródłami energii wykorzystywanymi do celów zużycia energii były biomasa w przypadku ogrzewania i chłodzenia, energia wodna i energia wiatru w przypadku produkcji energii elektrycznej oraz biopaliwa w przypadku transportu. W sektorze energii elektrycznej następuje wyraźne przesunięcie paradygmatu w kierunku energii ze źródeł odnawialnych. Jednym z kluczowych czynników jest spadek kosztów energii elektrycznej wytwarzanej z energii fotowoltaicznej i energii wiatru, które w latach 2009–2018 spadły odpowiednio o prawie 75 % i około 50 % (w zależności od rynku), ze względu na zmniejszenie kosztów inwestycji, postępy w zakresie efektywności i poprawę łańcucha dostaw oraz konkurencyjne przetargi na systemy wsparcia. W 2018 r. portugalski projekt Ourika był pierwszym europejskim projektem związanym z energią słoneczną zrealizowanym bez jakiegokolwiek wsparcia publicznego. Latem 2018 r. w Niemczech premie rynkowe z tytułu projektu fotowoltaicznego o mocy 1,4 MW były niższe od wartości rynkowej energii słonecznej, a w Danii opracowano nowe projekty w zakresie energii wiatru objęte stałą taryfą gwarantowaną w wysokości 2,5 EUR/MWh. Zarówno w Niemczech, jak i w Holandii do przetargów na budowę morskich elektrowni wiatrowych o mocy 1610 i 700 MW zgłoszono oferty niewymagające dotacji.