Mimo że transport morski jest jednym z najbardziej energooszczędnych rodzajów transportu, sektor transportu morskiego odpowiadał za około 3–4 % wszystkich emisji CO2 w UE w latach 2018–2019, przy czym około 60 % tych emisji zostało wygenerowanych w trakcie rejsów do lub z portu położonego poza EOG. W 2020 r. również ten sektor dotkliwie odczuł skutki pandemii (-15 % emisji CO2 rok do roku). Pomimo dotychczasowych osiągnięć należy przypomnieć, że szybkie ożywienie koniunktury może jednak doprowadzić do mocnego i gwałtownego wzrostu poziomu emisji, o ile nie będą mu towarzyszyły środki zachęcające do zielonej transformacji. Ponadto, biorąc pod uwagę bezprecedensowe skutki zmiany klimatu, należy działać szybciej niż kiedykolwiek wcześniej, aby zapewnić ekologiczną, sprawiedliwą i dostatnią przyszłość.

W 2020 r. emisje gazów cieplarnianych zmniejszyły się o przynajmniej 10 % w porównaniu z 2019 r., co stanowi bezprecedensowy tymczasowy spadek poziomu emisji spowodowany pandemią. Emisje z instalacji stacjonarnych objętych EU ETS obniżyły się znacznie o 11,4 %, natomiast emisje nieobjęte systemem handlu uprawnieniami do emisji zmniejszyły się o 5,6 %. W sektorze lotnictwa odnotowano rekordowy spadek (-63,5 %) w poziomie emisji generowanych przez loty nad terytorium EOG oraz w globalnym poziomie emisji generowanych przez lotnictwo międzynarodowe (-54 %). Wyniki przeprowadzonego niedawno badania wskazują jednak, że emisje inne niż CO2 generowane w sektorze lotnictwa odpowiadają za ponad połowę (66 %) efektywnego wymuszania radiacyjnego tego sektora (w 2018 r.). Wynika z tego, że konieczne jest rozważenie, w jaki sposób najlepiej będzie rozwiązać problem wpływu emisji innych niż CO2, aby przyczynić się do osiągnięcia celów klimatycznych UE oraz porozumienia paryskiego, co będzie uzupełnieniem już podejmowanych działań w dziedzinie klimatu.

Od 1990 r. łączny PKB Unii Europejskiej wzrósł o ponad 50 %, podczas gdy intensywność emisji gazów cieplarnianych w gospodarce, definiowana jako stosunek emisji do PKB, spadła w 2020 r. do 271 g ekwiwalentu CO2/EUR2015, czyli do mniej niż połowy poziomu z 1990 r. Świadczy to o tym, że obniżanie emisyjności może iść w parze ze wzrostem gospodarczym, zgodnie z założeniami nowej unijnej strategii na rzecz wzrostu – Europejskiego Zielonego Ładu.

W 2020 r. wielkość emisji gazów cieplarnianych na szczeblu krajowym w UE-27, z uwzględnieniem lotnictwa międzynarodowego, spadła o 31 % w porównaniu z poziomem z 1990 r. i osiągnęła najniższy poziom na przestrzeni ostatnich 30 lat. Po uwzględnieniu emisji i pochłaniania będących wynikiem użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwa (LULUCF) osiągnięta redukcja emisji netto wynosi 34 %. W związku z tym UE osiągnęła ze znaczną nadwyżką cel wyznaczony w Ramowej konwencji ONZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC), polegający na ograniczeniu emisji gazów cieplarnianych o 20 % do 2020 r. w porównaniu z poziomem z 1990 r.. Dzięki ustawicznym staraniom na rzecz obniżenia emisyjności podejmowanym na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia cel ten osiągnięto jeszcze przed wybuchem pandemii COVID-19. Od wprowadzenia unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS) w 2005 r. emisje w sektorach objętych tym systemem (sektor produkcji energii elektrycznej, znaczna część sektora produkcji przemysłowej i sektor lotnictwa na terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG)) zmniejszyły się o około 43 %. Przyczyniło się to istotnie do osiągnięcia ogólnego celu UE na 2020 r. W sektorach nieobjętych ETS (takich jak sektory przemysłowe nieobjęte ETS, sektor transportu, sektor budowlany, sektor rolnictwa i sektor gospodarowania odpadami) emisje obniżyły się o 16 % w porównaniu z poziomem z 2005 r., tj. cel w zakresie wspólnego wysiłku redukcyjnego na 2020 r. (-10 %) również został osiągnięty z nadwyżką. Zgodnie z wstępnymi wynikami symulacji księgowych przeprowadzonych w ramach protokołu z Kioto rozliczone saldo jednostek z tytułu LULUCF w ujęciu rocznym zmniejszyło się w latach 2013–2019.

„Ta dekada będzie miała kluczowe znaczenie w kontekście walki z kryzysem klimatycznym i kryzysem związanym z różnorodnością biologiczną. Dziewięciu na dziesięciu Europejczyków zgadza się co do tego, że należy podjąć działania, aby ograniczyć poziom generowanych przez nas emisji i zapewnić neutralność Unii Europejskiej dla klimatu do 2050 r. UE wyznaczyła ambitne cele w tym zakresie, a wnioski przedstawione przez Komisję wskazują, w jaki sposób można je osiągnąć. Zagwarantowanie ekologicznej i zdrowej przyszłości dla wszystkich będzie wiązało się z koniecznością podejmowania istotnych starań w każdym sektorze i w każdym państwie członkowskim. Transformacja klimatyczna Europy będzie sprawiedliwa, ekologiczna i konkurencyjna”.

Zgodnie z porozumieniem paryskim w grudniu 2019 r. UE wyznaczyła cel zakładający osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. UE przyjęła również Europejski Zielony Ład – wielosektorowy plan działania służący zapewnieniu zielonej i sprawiedliwej transformacji – w którym technologie cyfrowe odgrywają coraz istotniejszą rolę w obszarze łagodzenia i przystosowywania się do zmiany klimatu. W grudniu 2020 r. Rada Europejska zatwierdziła ambitniejszy cel na 2030 r. zakładający obniżenie poziomu emisji netto o co najmniej 55 % (w porównaniu z wcześniejszym celem zakładającym zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych o 40 %) po opublikowaniu przez Komisję Planu w zakresie celów klimatycznych na 2030 r., w którym zaproponowano bardziej zrównoważoną ścieżkę w kierunku neutralności klimatycznej. W rezultacie w grudniu 2020 r. UE i jej państwa członkowskie przedstawiły UNFCCC zaktualizowane ustalone na poziomie krajowym wkłady. Do października 2021 r. 20 państw członkowskich przedłożyło UE swoje strategie długoterminowe, przy czym państwa członkowskie zachęca się do rozważenia możliwości zaktualizowania tych strategii i, w miarę możliwości, wyznaczenia ambitniejszych celów.

Wraz z wejściem Europejskiego prawa o klimacie w życie w czerwcu 2021 r. zarówno cele na 2030 r., jak i cele na 2050 r. stały się prawnie wiążące w UE. Przepisy prawa o klimacie ograniczają również maksymalny poziom wkładu, jaki działania w zakresie usuwania dwutlenku węgla mogą wnieść na poczet redukcji emisji w 2030 r., aby zapewnić podejmowanie odpowiednich starań w obszarze łagodzenia zmiany klimatu. W prawie o klimacie zachęca się odpowiednie sektory do opracowywania planów działania na rzecz osiągnięcia celu neutralności klimatycznej; na mocy przepisów tego prawa powołano również europejski naukowy komitet doradczy ds. zmiany klimatu.

Aby zapewnić odpowiednie dostosowanie ram polityki UE do jej nowego celu klimatycznego na 2030 r., w lipcu 2021 r. Komisja zaproponowała najbardziej kompleksowy pakiet przepisów w zakresie klimatu i energii w historii. Celem tego pakietu jest stopniowe wprowadzanie zmian oraz przedstawienie szeregu narzędzi wspierających dokonywanie transformacji w społecznie akceptowalny sposób. Jeżeli chodzi o emisje gazów cieplarnianych, w pakiecie zaproponowano wzmocnienie obowiązującego unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji i rozszerzenie systemu ustalania opłat za emisję gazów cieplarnianych na sektor transportu morskiego. W pakiecie przedstawiono również propozycje rozwiązań przyczyniających się do zwiększenia stopnia wykorzystania zrównoważonych paliw alternatywnych w sektorze gospodarki morskiej i w sektorze lotnictwa. Ponadto zaproponowano w nim stopniowe zniesienie bezpłatnych uprawnień w sektorze lotnictwa i wdrożenie – w stosownych przypadkach – globalnego mechanizmu kompensacji i redukcji CO2 dla lotnictwa międzynarodowego (CORSIA) w odniesieniu do lotów poza EOG. Co więcej, w pakiecie zaproponowano ustanowienie odrębnego systemu handlu emisjami dla paliw wykorzystywanych w sektorze transportu drogowego i w sektorze budowlanym, wyznaczenie wyższego celu redukcji emisji CO2 dla nowych samochodów osobowych i dostawczych oraz przyspieszenie wdrażania infrastruktury paliw alternatywnych. Jeżeli chodzi o sektory, które nie są obecnie objęte EU ETS (sektor budowlany, sektor transportu drogowego i krajowy sektor transportu morskiego, sektor rolnictwa, sektor gospodarowania odpadami i sektor przemysłu drobnego), w pakiecie zwiększono poziom ambicji wiążących celów redukcji emisji gazów cieplarnianych dla poszczególnych państw członkowskich. Wyznaczono również konkretne cele służące zachowaniu i zwiększeniu powierzchni naturalnych pochłaniaczy dwutlenku węgla. W pakiecie ustanowiono również ambitniejsze cele w zakresie stopnia wykorzystania odnawialnych źródeł energii i przedstawiono środki służące przyspieszeniu ich wprowadzania we wszystkich sektorach zastosowań końcowych, a także zaproponowano działania przyczyniające się do poprawy integracji systemu energetycznego. W pakiecie wyznaczono również ambitniejsze cele w zakresie efektywności energetycznej i ustanowiono wymóg stosowania szerzej zakrojonych środków na rzecz oszczędności energii, uwzględniając ustanowienie wyższych wskaźników renowacji dla budynków publicznych, zaproponowano opodatkowania źródeł energii zgodnie z celami klimatycznymi, a także przedstawiono środki służące przeciwdziałaniu zjawisku ucieczki emisji gazów cieplarnianych. W lipcu 2021 r. Komisja przyjęła również nową strategię leśną UE 2030. W strategii tej zwrócono uwagę na kluczową rolę lasów i całego łańcucha wartości bazującego na lasach w dążeniu do osiągnięcia celów UE w zakresie różnorodności biologicznej, a także nowego celu redukcji emisji gazów cieplarnianych i celu zakładającego osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r.

Biorąc pod uwagę fakt, że państwa członkowskie różnią się, jeżeli chodzi o ich wyjściową sytuację w tym zakresie, oraz że zielona transformacja wywrze na nie odmienny wpływ, należy zagwarantować dokonanie tej transformacji w sprawiedliwy sposób. Ambitniejsze cele redukcji emisji dla poszczególnych państw członkowskich wyznaczono na podstawie poziomu ich PKB na mieszkańca, po dokonaniu odpowiednich korekt w celu uwzględnienia oszczędności kosztowej i specyficznej sytuacji danego państwa. Aby odnieść się do skutków dystrybucyjnych i społecznych transformacji w kontekście stosunków między państwami członkowskimi, a także w kontekście ich sytuacji wewnętrznej, w pakiecie zaproponowano również zwiększenie puli środków udostępnianych w ramach funduszu modernizacyjnego oraz przekazywanie części przychodów z tytułu nowego ETS obejmującego sektory transportu drogowego i budownictwa gospodarstwom domowym, mikroprzedsiębiorstwom i użytkownikom transportu znajdującym się w trudnej sytuacji za pośrednictwem nowego Społecznego Funduszu Klimatycznego.

Aby przystosować się do niemożliwych do uniknięcia skutków zmiany klimatu i doprowadzić do powstania społeczeństwa odpornego na zmianę klimatu do 2050 r., w 2021 r. Komisja przyjęła nową Strategię w zakresie przystosowania do zmiany klimatu . Jej celem jest zapewnienie szybszego i bardziej systematycznego podejmowania inteligentniejszych działań przystosowawczych, aby zwiększyć zdolności przystosowawcze i ograniczyć do minimum wrażliwość państw członkowskich i UE rozumianej jako całość na skutki zmiany klimatu, a także zacieśnić współpracę z krajami partnerskimi na całym świecie. W październiku 2021 r. UE przekazała UNFCCC swój komunikat w sprawie przystosowania do zmiany klimatu, w którym przedstawiono poziom ambicji UE w dziedzinie przystosowywania się do zmiany klimatu wyznaczony w strategii UE w zakresie przystosowania do zmiany klimatu, a także przykłady dobrych praktyk stosowanych w państwach członkowskich.

Finansowanie zielonej transformacji

Zielona transformacja będzie wiązała się z koniecznością poczynienia bezprecedensowych inwestycji w innowacje i nowe technologie w nadchodzących latach. UE będzie potrzebowała dodatkowych inwestycji opiewających na kwotę około 390 mld EUR rocznie, w porównaniu z latami 2011–2020, aby osiągnąć swój cel redukcji emisji na 2030 r., niezależnie od 130 mld EUR rocznie na realizację innych celów środowiskowych. W tym celu niezbędne będzie wykorzystanie wszystkich źródeł finansowania – publicznych i prywatnych oraz krajowych i wielostronnych. Zarówno w nowych wieloletnich ramach finansowych (WRF), w Europejskim Instrumencie na rzecz Odbudowy (NextGenerationEU), w inicjatywach regulacyjnych i inicjatywach publiczno-prywatnych, jak i w pakiecie z lipca 2021 r. zaproponowano znaczne zwiększenie puli środków przeznaczonych na finansowanie działań w obszarze klimatu.

Aby przyczynić się do odblokowania inwestycji prywatnych, w 2021 r. przyjęto odnowioną strategię zrównoważonego finansowania. W celu przekierowania przepływów kapitału prywatnego Komisja przyjęła rozporządzenie w sprawie unijnej systematyki dotyczącej zrównoważonego finansowania, w którym ustanowiono ramy unijnej systematyki – klasyfikacji zrównoważonej środowiskowo działalności gospodarczej dla przedsiębiorstw, inwestorów i decydentów. Pierwsza część wspomnianego rozporządzenia koncentruje się na działaniach w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowywania się do zmiany klimatu podejmowanych w niektórych sektorach. Prace nad innymi wymiarami środowiskowymi i społecznymi zakończą się w 2022 r. Do końca 2021 r. Komisja opublikuje sprawozdanie, w którym opisze przepisy, które należy przyjąć, aby uwzględnić rodzaje działalności gospodarczej niewywierające wystarczającego wpływu na zrównoważenie środowiskowe oraz rodzaje działalności gospodarczej, które wywierają istotny szkodliwy wpływ na zrównoważenie środowiskowe. UE kontynuuje współpracę mającą na celu zidentyfikowanie sposobów usprawnienia procesu realizacji transgranicznych zrównoważonych inwestycji, w szczególności poprzez opracowanie potencjalnej systematyki opartej na wspólnej płaszczyźnie porozumienia, ze swoimi kluczowymi partnerami w ramach międzynarodowej platformy ds. zrównoważonego finansowania. Ponadto Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD), która doprowadziłaby do zmiany obowiązujących wymogów w zakresie sprawozdawczości niefinansowej i rozszerzenia zakresu sprawozdawczości na wszystkie duże przedsiębiorstwa oraz na przedsiębiorstwa notowane na rynkach regulowanych, z wyjątkiem mikroprzedsiębiorstw notowanych na tych rynkach, i w której przewidziano by obowiązek badania zgłaszanych informacji. Przyczyniłoby się to do znacznej poprawy przejrzystości.

W UE sojusze przemysłowe stanowią jeden z elementów zestawu narzędzi politycznych służących mobilizowaniu inwestycji w sektorach o kluczowym znaczeniu. Obejmują one europejski sojusz na rzecz baterii, sojusz na rzecz czystego wodoru i europejski sojusz na rzecz surowców.

W kierunku zielonej i sprawiedliwej transformacji

Od wybuchu pandemii w 2020 r. Europejski Zielony Ład leżał u podstaw działań UE związanych z opracowywaniem pakietu na rzecz odbudowy i przygotowywaniem długoterminowego budżetu UE (na lata 2021–2027). Po zawarciu porozumienia z Radą Europejską w ubiegłym roku co najmniej 30 % z 1,8 bln EUR obejmującej zarówno tymczasowe narzędzie służące odbudowie gospodarki NextGenerationEU, jak i budżet na lata 2021–2027 zostanie wykorzystane na realizację polityk i programów związanych z klimatem – odpowiada to kwocie 540 mld EUR. Komisja sfinansuje 30 % środków NextGenerationEU, emitując obligacje ekologiczne bazujące na wydatkach na rzecz klimatu ponoszonych w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RFF). Aby uzyskać wsparcie z RRF , który stanowi główny element NextGenerationEU, w 2021 r. państwa członkowskie musiały sporządzić krajowe plany odbudowy i zwiększania odporności (RRP) i wskazać w nich, w jaki sposób zamierzają spożytkować przydzielone im środki. Wspomniane plany muszą być zgodne z krajowymi planami w dziedzinie energii i klimatu, gwarantować osiągnięcie konkretnego celu w zakresie wydatków na rzecz klimatu wynoszącego 37 % oraz zapewniać poszanowanie zasady „nie czyń poważnych szkód”, aby nie dopuścić do wywarcia jakiegokolwiek negatywnego wpływu na realizację celów klimatycznych i środowiskowych . Państwa członkowskie, których RRP zostały ocenione przez Komisję, osiągnęły powyższy cel z nadwyżką, przeznaczając około 40 % środków na działania w dziedzinie klimatu.

Mechanizm sprawiedliwej transformacji ustanowiono w celu zapewnienia, aby transformacja w kierunku gospodarki neutralnej dla klimatu przebiegała w sposób sprawiedliwy, nie pozostawiając nikogo w tyle. Oczekuje się, że to nowe narzędzie pozwoli zmobilizować środki opiewające na kwotę około 55 mld EUR, które posłużą do łagodzenia skutków społeczno-ekonomicznych transformacji klimatycznej w regionach i sektorach najbardziej dotkniętych tą transformacją. Państwa członkowskie opracowują terytorialne plany sprawiedliwej transformacji, w których wskazują obszary, na które transformacja wywarła największy negatywny wpływ, oraz zarysowują przebieg procesu transformacji na tych obszarach. Kluczowe znaczenie dla osiągnięcia celów w dziedzinie energii i klimatu ma zagwarantowanie, aby inwestycje wspierały proces zmiany kwalifikacji i podnoszenia kwalifikacji pracowników w sektorach negatywnie dotkniętych transformacją oraz aby przyczyniały się do usprawnienia przepływów na rynku pracy .Ponadto ustanowiono platformę sprawiedliwej transformacji , której zadaniem jest udzielanie wsparcia regionom uzależnionym od stałych paliw kopalnych i wysokoemisyjnych gałęzi przemysłu oraz zapewnienie przestrzeni dla prowadzenia otwartego dialogu i wymieniania się informacjami.

Intensyfikacja działań w dziedzinie klimatu podejmowanych przez miasta i obywateli

Walka ze zmianą klimatu to nasz wspólny obowiązek. Mieszkańcy Unii i miasta na terytorium całej UE w coraz większym stopniu angażują się w działania w tym obszarze. W grudniu 2020 r. Komisja uruchomiła Europejski Pakt na rzecz Klimatu, aby umożliwić obywatelom odgrywanie istotniejszej roli w procesie opracowywania środków na rzecz łagodzenia zmiany klimatu i dostosowywania się do niej oraz aby zapewnić im dostęp do platformy, z poziomu której będą mogli podejmować skuteczne działania w tym zakresie. Do lipca 2021 r. otrzymano ponad 1 000 wniosków o przystąpienie do paktu, przy czym ponad 500 obywateli pełni już funkcję pełnoprawnych ambasadorów.

Do końca 2020 r. około 9 900 europejskich miast przystąpiło do Porozumienia Burmistrzów, podejmując zbiorowe zobowiązanie do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych o 30 % do 2020 r. i o 47 % do 2030 r. w porównaniu z poziomem z 2005 r. W kontekście programu ramowego w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” Komisja uruchamia również misję „Neutralne dla klimatu i inteligentne miasta” zakładającą osiągnięcie neutralności klimatycznej przez co najmniej 100 miast do 2030 r., która będzie sprzyjać eksperymentom i innowacjom w tej dziedzinie, podczas gdy inne misje – poświęcone przystosowywaniu się do zmiany klimatu, oceanom i wodom śródlądowym oraz zdrowiu gleby – będą propagowały działania w dziedzinie klimatu dzięki szerokiemu zaangażowaniu obywatelskiemu.





2.UNIJNY SYSTEM HANDLU UPRAWNIENIAMI DO EMISJI

Unijny system handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS) obejmuje obecnie około 36 % łącznych emisji gazów cieplarnianych w UE generowanych przez niemal 9 500 elektrowni i zakładów produkcyjnych (tj. instalacji stacjonarnych), a także przez loty odbywające się na terytorium EOG. Ogółem, do 2020 r. poziom objętych EU ETS emisji z instalacji stacjonarnych obniżył się już o 43 % w porównaniu z poziomem z 2005 r. Największy udział w obserwowanym spadku poziomu emisji miały sektory produkcji energii elektrycznej i energii cieplnej (-15 %), co stanowiło odzwierciedlenie wcześniejszych tendencji w zakresie obniżania emisyjności (takich jak odchodzenie od wytwarzania energii elektrycznej w elektrowniach opalanych węglem na rzecz elektrowni opalanych gazem ziemnym oraz zastępowanie paliw kopalnych odnawialnymi źródłami energii zgodnie z polityką w zakresie energii ze źródeł odnawialnych realizowaną na szczeblu UE i na szczeblu państw członkowskich); w 2020 r. odnotowano również spadek zużycia energii elektrycznej spowodowany wybuchem pandemii. Szacuje się, że w 2020 r. – wskutek pandemii – poziom emisji generowanych przez instalacje stacjonarne zmniejszył się o 11,4 %; odnotowano jednocześnie największy spadek emisji generowanych przez sektor przemysłu (-7 %) od rozpoczęcia 3. etapu EU ETS w 2013 r., a w sektorze lotnictwa doszło do największego spadku poziomu emisji w historii (-63,5 %).