UZASADNIENIE

1. KONTEKST WNIOSKU

Stanie się pierwszym neutralnym dla klimatu kontynentem jest największym wyzwaniem i szansą naszych czasów. Wymaga podjęcia zdecydowanych działań już teraz.

Ursula von der Leyen, wytyczne polityczne

Znajdujemy się w krytycznym momencie: działanie człowieka doprowadziło do wyrządzenia niemal nieodwracalnych szkód naszej planecie, która jest źródłem naszego istnienia i dobrobytu. Aby zapewnić przyszłość, w której będziemy mogli się rozwijać, pilnie potrzebne są zbiorowe i indywidualne działania, które skierują nasze społeczeństwo i gospodarkę na ścieżkę zrównoważonego rozwoju. Osoby młode wyrażały tę potrzebę szczególnie głośno i aktywnie, domagając się zmian i wzywając organy publiczne do pilnego działania w celu ochrony klimatu i środowiska dla obecnych i przyszłych pokoleń. Wiele osób uważa, że szkoła nie daje im odpowiedniej wiedzy na temat zmiany klimatu, środowiska oraz tego, jak żyć i działać w sposób bardziej zrównoważony.

Pod kierunkiem przewodniczącej Ursuli von der Leyen Komisja przedstawiła, wraz z Europejskim Zielonym Ładem, ambitną strategię mającą na celu zapewnienie zrównoważonego rozwoju i niezbędnych zmian transformacyjnych w naszej gospodarce i społeczeństwie. Zrównoważony rozwój jest jedną z podstawowych zasad Unii Europejskiej, a realizacja celów ONZ w zakresie zrównoważonego rozwoju należy do celów priorytetowych polityki wewnętrznej i zewnętrznej Unii. Dostosowując działanie w szeregu obszarów polityki, w tym w zakresie energii, środowiska, mobilności i rolnictwa, UE dąży do transformacji ekologicznej, która jest sprawiedliwa i sprzyja włączeniu społecznemu. Podobnie jak we wszystkich sektorach w ramach kształcenia i szkolenia należy również podjąć działania będące odpowiedzią na kryzys klimatyczny i planetarny – w zakresie własnych działań, a przede wszystkim sposobu, w jaki przygotowują one uczniów do życia w przyszłości.

Kluczową rolę kształcenia i szkolenia w procesie transformacji ekologicznej uznano w komunikacie w sprawie europejskiego obszaru edukacji, w Europejskim Zielonym Ładzie i innych kluczowych inicjatywach. Osoby uczące się w każdym wieku muszą być w stanie rozwijać wiedzę, umiejętności i postawy, aby żyć w sposób bardziej zrównoważony, zmieniać wzorce konsumpcji i produkcji, prowadzić zdrowszy tryb życia i przyczyniać się – zarówno indywidualnie, jak i zbiorowo – do transformacji naszych społeczeństw.

Osiągnięcie tego celu wymaga podejścia opartego na uczeniu się przez całe życie w odniesieniu do uczenia się na rzecz zrównoważenia środowiskowego, które obejmuje praktyczne, angażujące i oparte na działaniu sposoby uczenia się wspierające (i) wiedzę, rozumienie i myślenie krytyczne (uczenie się poznawcze), (ii) rozwijanie umiejętności praktycznych (stosowanie zdobytej wiedzy) oraz (iii) empatię, solidarność i troskę o przyrodę (uczenie się społeczno-emocjonalne). Potrzebne są podejścia interdyscyplinarne mające pomóc uczniom w zrozumieniu wzajemnych powiązań systemów gospodarczych, społecznych i naturalnych.

Wyzwania związane z uczeniem się na rzecz zrównoważenia środowiskowego

W całej Europie w ramach wczesnej edukacji, w szkołach, w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego, szkolnictwa wyższego i w organizacjach środowiskowych podejmuje się coraz więcej inicjatyw i działań w odniesieniu do zmiany klimatu, różnorodności biologicznej i zrównoważonego rozwoju. W wielu krajach istnieją polityki i strategie związane z edukacją ekologiczną i edukacją na rzecz zrównoważonego rozwoju oraz mające równe szanse powodzenia koncepcje, takie jak edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju i kompetencje globalne. Pomimo dziesięcioleci starań i inicjatyw uczenie się na rzecz zrównoważenia środowiskowego nie jest jeszcze jednak systemowym elementem polityki i praktyki w UE.

Niewiele krajów uczyniło z uczenia się przez całe życie zasadę przewodnią zrównoważonego rozwoju w dziedzinie kształcenia i szkolenia. Aby w pełni rozwinąć swój potencjał, uczenie się i nauczanie na rzecz zrównoważenia środowiskowego musi odbywać się nie tylko w szkołach i szkolnictwie wyższym, ale we wszystkich częściach systemu (formalnych, pozaformalnych, nieformalnych) i na wszystkich poziomach (od wczesnego dzieciństwa do dorosłości i wśród osób starszych).

Kraje często napotykają trudności we wdrażaniu i monitorowaniu polityk związanych z kształceniem i szkoleniem na rzecz zrównoważenia środowiskowego. Często brakuje konkretnych celów, działań, wskaźników i jasnej wizji. Interdyscyplinarny charakter uczenia się na rzecz zrównoważenia środowiskowego; potrzeba pedagogiki skoncentrowanej na osobie uczącej się; nowe podejścia do oceny; zmiana organizacyjna i partnerstwa społeczne mogą być sprzeczne z ustalonymi kulturami i normami w dziedzinie kształcenia i szkolenia.

Uwzględnianie kwestii zrównoważenia środowiskowego, w tym różnorodności biologicznej, w programach nauczania odbywa się obecnie w sposób niejednolity i w większości państw członkowskich nie może zostać uznane za kompleksowe. Niewiele krajów odwołuje się konkretnie do kompetencji w zakresie zrównoważonego rozwoju, związanych z nimi celów uczenia się oraz sposobów ich oceny. Kwestie środowiskowe i dotyczące zrównoważonego rozwoju są często ujęte w programach nauk przyrodniczych i geografii, zrozumienie tych zagadnień przez osoby uczące się można ułatwiać natomiast również w ramach wielu innych przedmiotów, a także ich połączeń.

Wielu pedagogów w całej Europie już teraz aktywnie naucza, lub dąży do nauczania, na rzecz zrównoważenia środowiskowego. Jednocześnie wiele osób twierdzi, że brakuje im wiedzy fachowej i szkoleń, w szczególności w zakresie podejść interdyscyplinarnych, aktywnej pedagogiki i trudnych tematów.

W instytucjach edukacyjnych podejścia, w których w całej instytucji we wszystkich procesach i działaniach uwzględnia się zrównoważony rozwój, nie są jeszcze szeroko rozpowszechnione, również z powodu niewystarczających funduszy i wsparcia. Instytucjom często brakuje danych i narzędzi pozwalających monitorować skuteczność inicjatyw i starań na rzecz zrównoważonego rozwoju.

Przejście do głębokiej i transformacyjnej zmiany

Coraz większa liczba projektów i programów związanych z kwestiami zrównoważenia środowiskowego świadczy o rosnącym zainteresowaniu tymi zagadnieniami i zaangażowaniu w nie. Czas i zakres wielu inicjatyw jest jednak nadal ograniczony. Biorąc pod uwagę naglący charakter kryzysu klimatycznego i kryzysu różnorodności biologicznej, nadszedł czas na dużą zmianę i wyjście poza pojedyncze inicjatywy na rzecz głębokich i systemowych zmian w kształceniu i szkoleniu.

Uwzględnienie zrównoważenia środowiskowego we wszystkich politykach, programach i procesach dotyczących kształcenia i szkolenia jest nieodzowne do tworzenia umiejętności i kompetencji niezbędnych do transformacji ekologicznej. Potrzebne są działania wertykalne – od poziomu jednostki, przez instytucję, po systemy – a także horyzontalne, co oznacza konieczność synergicznej współpracy wszystkich zainteresowanych stron zaangażowanych w kształcenie i szkolenie, aby zapewnić, by zrównoważenie było mocno osadzone w całym procesie uczenia się.

Należy opracować i kontynuować środki krótkoterminowe mające wspierać instytucje i pedagogów oraz pomagać osobom uczącym się w rozwijaniu umiejętności i nastawienia niezbędnych do transformacji ekologicznej. W średniej i dłuższej perspektywie wszystkie działania na rzecz przeprowadzania reform w dziedzinie kształcenia i szkolenia powinny wspierać zmiany niezbędne dla bardziej ekologicznej i zrównoważonej przyszłości i dostosowywać się do tych zmian.