SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY dotyczące wykonania zalecenia Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie ustanowienia europejskich ram odniesienia na rzecz zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym /* COM/2014/030 final */





SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY dotyczące wykonania zalecenia Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie ustanowienia europejskich ram odniesienia na rzecz zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym (Tekst mający znaczenie dla EOG) SPIS TREŚCI 1............ Wprowadzenie. 3 2............ Osiągnięcia w dziedzinie zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym.. 4 2.1......... Mechanizmy zapewniania jakości na poziomie systemu kształcenia i szkolenia zawodowego 4 2.2......... Mechanizmy zapewniania jakości na poziomie organizatora kształcenia i szkolenia zawodowego 6 3............ Wyzwania, którym należy sprostać. 8 3.1......... Wkład EQAVET w przejrzystość kształcenia i szkolenia zawodowego. 8 3.2......... Zarządzanie. 9 4............ Wnioski i dalsze działania. 10 4.1......... Wnioski z oceny. 10 4.2......... Ukończenie EQAVET. 11 4.3......... Poza EQAVET. 12 1. Wprowadzenie W celu wyjścia z kryzysu gospodarczego Europa potrzebuje inteligentnego wzrostu[1], który wymaga lepiej wykwalifikowanego społeczeństwa. Prognozy CEDEFOP potwierdzają, że zapotrzebowanie na nisko wykwalifikowanych pracowników spadnie, natomiast zapotrzebowanie na pracowników o wyższych kwalifikacjach wzrośnie, przy czym największe będzie zapotrzebowanie na pracowników średnio wykwalifikowanych[2]. W tym kontekście kluczową rolę odgrywa kształcenie i szkolenie zawodowe, co pokreślono w szeregu ostatnich dokumentów strategicznych Komisji. Pomimo silnego politycznego nacisku na kształcenie i szkolenie zawodowe nadal istnieją poważne wyzwania: zwiększenie atrakcyjności kształcenia i szkolenia zawodowego, bardziej zdecydowane włączenie uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy, lepsze dostosowanie do potrzeb rynku pracy, opracowanie skuteczniejszego poradnictwa zawodowego i edukacyjnego, wdrożenie doskonalenia zawodowego nauczycieli i osób prowadzących szkolenie oraz poprawa uznawania i przejrzystości efektów uczenia się w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego między państwami i pomiędzy różnymi ścieżkami edukacyjnymi. Istotną rolę w sprostaniu powyższym wyzwaniom odgrywa zapewnianie jakości, w szczególności wyeliminowanie niedopasowania umiejętności i poprawa zdolności młodych ludzi do zatrudnienia, tak aby wypracować wreszcie wspólne stanowisko w odniesieniu do doskonałości w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego, co ułatwi wzajemne uznawanie wykształcenia zdobytego w różnych państwach, a tym samym umożliwi zwiększenie mobilności i lepsze reagowanie na wyzwania gospodarcze i społeczne. Niniejszy dokument jest pierwszym sprawozdaniem dotyczącym postępów w zakresie zapewniania jakości kształcenia i szkolenia zawodowego w Unii Europejskiej od czasu przyjęcia zalecenia Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie ustanowienia europejskich ram odniesienia na rzecz zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym[3] (zwanego dalej zaleceniem EQAVET). W niniejszym sprawozdaniu podsumowuje się zdobyte doświadczenie oraz przedstawia się propozycje Komisji dotyczące dalszych działań. Zalecenie EQAVET stanowi punkt odniesienia mający pomóc państwom członkowskim promować i monitorować ciągłe doskonalenie systemów kształcenia i szkolenia zawodowego. Ramy odniesienia powinny pomoc w podniesieniu jakości kształcenia i szkolenia zawodowego oraz w zwiększeniu przejrzystości i spójności działań podejmowanych przez państwa członkowskie w tej dziedzinie, a przez to propagować wzajemne zaufanie, mobilność pracowników i osób uczących się oraz uczenie się przez całe życie. Niniejsze ramy obejmują cykl składający się z czterech etapów (planowanie, realizacja, ocena i przegląd), a każdemu etapowi towarzyszą kryteria jakości oraz orientacyjne deskryptory[4], które mają być stosowane na poziomie systemu kształcenia i szkolenia zawodowego, organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego oraz na poziomie przyznawania kwalifikacji. W ramach tych przewiduje się systemowe podejście do jakości oraz kładzie się duży nacisk na monitorowanie i doskonalenie jakości poprzez łączenie oceny wewnętrznej z zewnętrzną, przegląd i inne ulepszenia uzupełniane pomiarem i analizą jakościową. Przedmiotowe ramy należy postrzegać jako zestaw środków, z których poszczególni użytkownicy mogą wybierać te elementy, które uznają za najbardziej odpowiadające ich systemom. Zaproponowane wskaźniki służące do pomiaru poprawy jakości kształcenia i szkolenia zawodowego dotyczą takich danych, jak: inwestycje w szkolenie nauczycieli i osób szkolących, wskaźnik uczestnictwa w programach kształcenia i szkolenia zawodowego, wskaźnik pełnego uczestnictwa w programach kształcenia i szkolenia zawodowego oraz wskaźnik powodzenia uczestników programów kształcenia i szkolenia zawodowego w szukaniu zatrudnienia, wykorzystanie nabytych umiejętności w miejscu pracy, stopa bezrobocia, występowanie słabszych grup społecznych, mechanizmy określania potrzeb edukacyjnych rynku pracy oraz środki promowania lepszego dostępu do kształcenia i szkolenia zawodowego. W zaleceniu zachęcono państwa członkowskie do opracowania krajowego podejścia ukierunkowanego na udoskonalenie systemów zapewniania jakości na szczeblu krajowym, powołania krajowego punktu referencyjnego na rzecz zapewniania jakości oraz uczestnictwa w europejskiej sieci (sieć EQAVET). 2. Osiągnięcia w dziedzinie zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym 2.1. Mechanizmy zapewniania jakości na poziomie systemu kształcenia i szkolenia zawodowego Doskonałość kształcenia i szkolenia zawodowego na poziomie systemu oznacza strategię na rzecz ciągłego rozwoju umiejętności, ukierunkowaną na wysokiej jakości efekty uczenia się, mobilność, wzajemne uznawanie i przenikalność, a także wprowadzenie polityki opartej na dowodach, która zwiększa skuteczność i wydajność systemu; oznacza ona również współpracę i wspólne inwestycje oraz włączenie kształcenia i szkolenia zawodowego do ogólnego systemu kształcenia i szkolenia[5]. Zgodnie z wynikami badania sekretariatu EQAVET[6] oraz oceny zewnętrznej[7] ponad 20 państw dokonało konsolidacji swojego podejścia do zapewniania jakości, a ramy EQAVET stanowiły bezpośredni wkład w kształtowanie krajowego systemu w 14 państwach (BG, CZ, EL, HU, HR, MT, RO, FYROM, a także BE – część francuskojęzyczna, ES, IT, LV, LT, SI, gdzie reformy są w toku). W większości podejść uwzględniono zarówno kształcenie i szkolenie zawodowe[8], jak i ustawiczne kształcenie i szkolenie zawodowe[9] świadczone przez instytucje i zazwyczaj finansowane ze środków publicznych. Podejścia stosowane w niektórych państwach były już zgodne z EQAVET, w związku z czym nie wymagały istotnych zmian. Obecnie większość krajowych systemów kształcenia i szkolenia państw członkowskich UE zawiera normy jakości dla organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego[10], które są głównie wykorzystywane jako warunek na potrzeby finansowania, akredytacji lub są wymagane jako część regulacji. Niemal wszystkie państwa członkowskie gromadzą dane w celu poprawy skuteczności i wydajności swoich systemów oraz opracowały w tym celu odpowiednie metody gromadzenia danych, np. kwestionariusze i wskaźniki/mierniki. Nie oznacza to jednak automatycznie przeprowadzania regularnych przeglądów procesów ani opracowywania planów działania w celu dokonywania zmian; z badania wynika bowiem, że zaledwie około jedna trzecia państw zawsze przeprowadza regularne przeglądy i opracowuje plany działania. W większości przypadków państwa członkowskie publikują informacje na temat wyników dostępnych ocen[11]. Jeżeli chodzi o korzystanie ze wskaźników, praktyki stosowane przez poszczególne państwa są stosunkowo zróżnicowane. O ile wydaje się, że niektóre wskaźniki są stosowane przez większość państw członkowskich (np. wskaźnik uczestnictwa i pełnego uczestnictwa w programach kształcenia i szkolenia zawodowego), o tyle inne kluczowe wskaźniki ukierunkowane na wyniki, takie jak „wykorzystanie nabytych umiejętności w miejscu pracy” czy „odsetek zatrudnionych uczestników kształcenia i szkolenia zawodowego w pewnym czasie po ukończeniu nauki”, są rzadziej używane, mimo że mogłyby dostarczyć istotnych informacji na temat możliwego sposobu lepszego dopasowania do potrzeb rynku pracy. Zasadniczo w odniesieniu do powyższych wskaźników najtrudniej jest uzyskać dane. Z badania przeprowadzonego niedawno wśród krajowych punktów referencyjnych na rzecz EQAVET wynika, że 75 % z nich uważa, że warto zwiększyć współpracę w UE w celu wypracowania warunków odniesienia z wykorzystaniem co najmniej jednego wskaźnika EQAVET[12]. W tym samym badaniu ustalono, że orientacyjne deskryptory EQAVET są stosowane do celów zarządzania jakością w ramach 22 systemów kształcenia i szkolenia zawodowego. W ocenie zewnętrznej wskazuje się na trudności w porównywaniu krajowych środków zapewniania jakości z deskryptorami EQAVET wynikające z faktu, iż deskryptory mają charakter bardzo ogólny i często dotyczą aspektów nieuwzględnionych w poszczególnych środkach zapewniania jakości, a które występują raczej w strategiach na rzecz kształcenia i szkolenia zawodowego oraz w podejściach w zakresie kształtowania polityki[13]. Takie globalne podejście ułatwia jednak również odejście od podejścia zakładającego zestaw środków w kierunku kultury poprawy jakości. Wysokiej jakości system kształcenia i szkolenia zawodowego ułatwia również ustawiczne podnoszenie kwalifikacji, mobilność oraz przenikalność kształcenia i szkolenia zawodowego oraz szkolnictwa wyższego. Około połowa państw twierdzi, że zapewnianie jakości w ich systemach kształcenia i szkolenia zawodowego ułatwia uzyskanie dostępu do szkolnictwa wyższego za pomocą różnych mechanizmów: kwalifikacje uzyskane w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego o zapewnionej jakości są uznawane jako zwykłe warunki przyjęcia do instytucji szkolnictwa wyższego (np. IE, NL) albo posiadają podwójny status – kwalifikacji edukacyjnych i zawodowych (np. PT). Wskazuje to jednak również na fakt, że w wielu państwach przenikalność nadal stanowi jedynie cel, i należy podjąć duże wysiłki, aby zrealizować ten cel w praktyce. Znaczna większość państw ustanowiła mechanizmy i procedury służące zidentyfikowaniu potrzeb szkoleniowych w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego (IVET), a większość z nich posiada tego rodzaju mechanizmy również w odniesieniu do ustawicznego kształcenia i szkolenia zawodowego (CVET)[14]. Konieczne jest jednak przeprowadzenie dogłębnej analizy, aby ocenić skuteczność takich systemów i ich synergię z unijną panoramą umiejętności[15], oraz ustalić, czy zaangażowanie środowiska branżowego (w szczególności organizacji zawodowych i przedsiębiorstw) przebiega na zasadzie współpracy/aktywnego uczestnictwa[16], ponieważ dowiedziono, że jest to istotne dla opracowania wysokiej jakości kwalifikacji opartych na efektach uczenia się, odpowiadających potrzebom rynku pracy. 2.2. Mechanizmy zapewniania jakości na poziomie organizatora kształcenia i szkolenia zawodowego Wysokiej jakości wsparcie w zakresie uczenia się oraz wykwalifikowani nauczyciele i osoby prowadzące szkolenie, a także skuteczne przywództwo ze strony wykwalifikowanego członka kadry kierowniczej szkoły stanowią istotne czynniki, jednak organizatorzy kształcenia i szkolenia zawodowego zapewniają kształcenie i szkolenie na wyższym poziomie, jeśli istnieją strategiczne powiązania oraz sieci kontaktów z szeroko rozumianą społecznością gospodarczą na szczeblu regionalnym, krajowym i międzynarodowym[17]. Większość państw posiada wspólne ramy zapewniania jakości dotyczące organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego lub jest w trakcie przyjmowania takich ram, które byłyby zgodne z europejskimi ramami odniesienia na rzecz zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym. Niemal we wszystkich państwach obowiązuje ustawowa ocena zewnętrzna organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, natomiast w 22[18] państwach wymaga się, aby organizatorzy kształcenia i szkolenia zawodowego posiadali wewnętrzne mechanizmy zapewniania jakości, zaś w kolejnych sześciu państwach (BE – część francuskojęzyczna, BG, FR, IT, LT, SK) stosowanie takich mechanizmów jest dobrowolne, choć zalecane. Najczęstszą formą kontroli zewnętrznej jest inspekcja. Z reguły jest to inspekcja szkolna, która obejmuje zarówno kształcenie i szkolenie zawodowe, jak i kształcenie ogólne. Stosuje się również inne formy oceny zewnętrznej, najczęściej dotyczą one jednak ustawicznego kształcenia i szkolenia zawodowego i są mniej powszechne w przypadku kształcenia i szkolenia zawodowego. Na przykład niektóre kraje związkowe w Niemczech wymagają od organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego wdrożenia systemów zarządzania jakością, takich jak Q2E, EFQM, QZS lub ISO 9001. W Malcie wymaga się od organizatorów poddawania się audytom jakości przeprowadzanym przez ekspertów zewnętrznych. W niektórych państwach funkcjonują specjalne agencje ds. zapewniania jakości lub oceny, np. agencja ds. zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu we wspólnocie flamandzkiej obejmuje cały system kształcenia i szkolenia z wyjątkiem szkolnictwa wyższego, duński instytut ds. oceny obejmujący cały system edukacji czy hiszpański państwowy instytut ds. oceny kształcenia i szkolenia. W wielu państwach w przepisach wymaga się od organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego systematycznej oceny swoich działań oraz jakości i skuteczności szkoleń, które oferują. W BG, HR, CZ, DK, EE, HU, RO, SI i SK wymóg ten obejmuje obowiązkowe sprawozdania z samooceny oraz plany ulepszeń, które są wykorzystywane w ocenach zewnętrznych. Organizatorzy kształcenia i szkolenia zawodowego w Austrii powszechnie stosują samoocenę, mimo że nie jest ona obowiązkowa. Zasadniczym powodem stosowania samooceny na poziomie organizatora jest rozwój kultury jakości w instytucjach kształcenia i szkolenia. Odczuwa się również pozytywne skutki pod względem rozliczalności organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego i ich sposobu zarządzania, ponieważ stają się oni odpowiedzialni za uzyskanie wysokiej jakości rezultatów. Ponieważ sytuacja każdego organizatora kształcenia i szkolenia zawodowego jest inna, dzięki samoocenie każda organizacja może opracować ramy i określić środki odpowiednie do jej specyfiki i realiów. Istnieje duża różnorodność praktyk w zakresie kontroli wewnętrznej w państwach członkowskich. Niektóre państwa wymagają od organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, aby kontrola wewnętrzna koncentrowała się na określonych obszarach działalności. Inne nie udzielają żadnych wytycznych dotyczących sposobu zapewnienia jakości, podczas gdy szereg państw opracowało podręczniki, metody lub strony internetowe celem wsparcia tego procesu[19]. Niektóre państwa stosują formę wzajemnej oceny/partnerskiego uczenia się wśród organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, w większości przypadków opartą na europejskiej metodyce opracowanej w ramach projektu Leonardo da Vinci[20]. Zasadniczo organizatorzy kształcenia i szkolenia zawodowego w mniejszym stopniu korzystają z deskryptorów w porównaniu ze wskazaniami na poziomie systemu[21]. Organizatorzy ci często przechodzą proces akredytacji[22] oraz kontroli zewnętrznej lub wewnętrznej, niemniej korzystanie z cyklu EQAVET nie jest rozpowszechnione. Oznacza to, że nadal istnieją obszary wymagające ulepszeń w celu dotarcia do organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, w szczególności dzięki efektom mnożnikowym. W tym sensie projekty EQAVET mogłyby służyć jako dobre praktyki. Przykładowo w wyniku maltańskiego projektu QA-VET sformułowano wytyczne dla instytucji kształcenia i szkolenia zawodowego w sprawie stosowania wskaźników; w ramach niderlandzkiego projektu opracowano podejście oddolne do zapewniania jakości we współpracy z organizatorami kształcenia i szkolenia zawodowego oraz promowano kulturę jakości[23]. Istotnym wyzwaniem w zakresie zapewniania jakości jest kwestia uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy. Często nie zapewnia się szkoleń dla osób prowadzących szkolenie i tego rodzaju rozwiązania nie są odpowiednio nadzorowane. Kryteria, deskryptory i wskaźniki EQAVET nie zapewniają szczegółowych wytycznych dotyczących zapewniania jakości w zakresie uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy. Kwestię tego stosunkowo słabego punktu podjęto na szczeblu politycznym w komunikacie z Brugii, w którym wezwano państwa uczestniczące do opracowania do 2015 r. wspólnych ram zapewniania jakości, które obejmowałyby organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego i które miałyby zastosowanie także do powiązanego uczenia się w miejscu pracy oraz są zgodne z EQAVET[24]. Sieć EQAVET utworzyła grupę roboczą i obecnie opracowuje wytyczne w tym zakresie. 3. Wyzwania, którym należy sprostać Z badania EQAVET i oceny zewnętrznej wynika, że niektóre cechy EQAVET są zakorzenione w kulturze zapewniania jakości państw członkowskich. Nadal istnieją jednak duże obszary, które wymagają ulepszeń w celu osiągnięcia wspólnego stanowiska, które znacznie ułatwiłoby wzajemne uznawanie kwalifikacji i większą mobilność. 3.1. Wkład EQAVET w przejrzystość kształcenia i szkolenia zawodowego Obecnie nie wykorzystuje się jeszcze w pełni potencjału EQAVET do celów przejrzystości – wspieranie wzajemnego zaufania, mobilności między państwami i uczenia się przez całe życie, o czym świadczy ograniczona synergia z europejskimi narzędziami, które są wyraźnie ukierunkowane na zapewnienie przejrzystości kwalifikacji i kompetencji: europejskimi ramami kwalifikacji (EQF)[25], europejskim systemem transferu osiągnięć w kształceniu i szkoleniu zawodowym (ECVET)[26] i ramami Europass[27] koncentrującymi się na wynikach procesu uczenia się, czyli na wiedzy i umiejętnościach społeczeństwa. Mimo że jakość wyników stanowi ostateczne kryterium decydujące o jakości możliwości edukacyjnych, kwestia ta nie jest jednak należycie uwzględniona w ramach EQAVET, które nie obejmują wyraźnie zapewniania jakości profilu, oceny i poświadczania kwalifikacji, chociaż zalecenie stanowi, że ramy odniesienia należy stosować również na poziomach przyznawania kwalifikacji. Wskazuje to na konieczność zapewnienia ściślejszego związku z ramami kwalifikacji na szczeblu krajowym i europejskim. Istnieją rozwiązania służące ułatwieniu wzajemnego uznawania w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego (międzynarodowe certyfikaty dla niektórych zawodów) i szkolnictwa wyższego (sieci ENIC-NARIC). Nie ulega jednak wątpliwości, że przedmiotowe rozwiązania nie zostały jednak jeszcze w pełni rozwinięte. Kolejnym potencjalnym obszarem rozwoju byłoby zacieśnienie powiązań między EQAVET a ECVET. Jednym z pierwotnych celów EQAVET było właśnie wsparcie ustanowienia ECVET. Zaledwie kilka państw opracowało jednak systemy transferu punktów w kształceniu i szkoleniu zawodowym (FI, IE, UK, EE, SE, SL i LU, IT w odniesieniu do kształcenia i szkolenia zawodowego)[28], a w większości państw ECVET nadal znajduje się na etapie rozwoju[29]. Kwestia mobilności między podsektorami kształcenia ma podstawowe znaczenie. Możliwość przenikania do szkolnictwa wyższego stanowi istotny element atrakcyjności kształcenia i szkolenia zawodowego oraz dążenia do osiągnięcia doskonałości w kształceniu i szkoleniu zawodowym. Obecnie nadal istnieją w tym zakresie obszary wymagające ulepszeń. Europejskie normy i wytyczne na rzecz zapewnienia jakości w obszarze europejskiego szkolnictwa wyższego[30] zawierają wspólne zasady, dopuszcza się jednak różne podejścia operacyjne i obserwuje się niewielką koordynację między narzędziami. W ostatnim czasie miała jednak miejsce intensyfikacja dialogu i współpracy w związku z organizacją szeregu wspólnych wydarzeń. W załączniku 3 do EQF proponuje się wspólne zasady zapewniania jakości w szkolnictwie wyższym oraz w kształceniu i szkoleniu zawodowym, nie zawiera on jednak wyraźnego odniesienia ani do europejskich norm i wytycznych, ani do EQAVET[31]. Odpowiednim kierunkiem rozwoju modelu EQAVET, wiążącym się potencjalnie z położeniem większego nacisku na jakość efektów uczenia się, jest środek zaproponowany przez europejską grupę roboczą ds. jakości w kształceniu dorosłych (a zatem również w ustawicznym kształceniu i szkoleniu zawodowym) w celu opracowania nadrzędnego podejścia ukierunkowanego na zapewnienie jakości w uczeniu się przez całe życie w dłuższej perspektywie[32]. 3.2. Zarządzanie Chociaż w zaleceniu EQAVET wzywa się do zaangażowania wszystkich zainteresowanych stron w całym cyklu zapewniania jakości, wydaje się jednak, że na szczeblu europejskim struktura zarządzania składa się głównie z przedstawicieli sektora kształcenia i szkolenia zawodowego. Jeżeli chodzi o krajowe struktury zarządzania, z badania sekretariatu EQAVET wynika, że konieczne jest zapewnienie lepszego i stałego zaangażowania określonych kategorii zainteresowanych stron, w szczególności osób uczących się, sektora szkolnictwa wyższego, pracodawców i podmiotów działających na rynku pracy, a także organów regionalnych i lokalnych. W zakresie, w jakim EQAVET przyczynia się do lepszego zapewniania jakości w krajowych systemach kształcenia i szkolenia zawodowego, ramy te ułatwiają również komunikację i wymianę między poszczególnymi systemami, promując spójność rozwoju kształcenia i szkolenia zawodowego między poszczególnymi państwami. Stanowi to pewien wkład w osiągnięcie ogólnego celu polegającego na zwiększeniu przejrzystości i spójności działań podejmowanych przez państwa członkowskie w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego. Działania te nie doprowadziły jednak do stworzenia łatwo porównywalnych opisów krajowych środków zapewniania jakości, które często nie są przedstawiane w kompleksowych dokumentach i nie zawsze opierają się na strukturze EQAVET. Państwa najczęściej opisują swoje systemy zapewniania jakości, odnosząc się do wewnętrznej i zewnętrznej oceny organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, do oceny na poziomie systemu do celów rozwoju polityki oraz do jakości profilu kwalifikacji i ich przyznawania. W pewnym stopniu wynika to z elastycznego podejścia przyjętego w zaleceniu EQAVET, w którym zapewnia się państwom i organizatorom kształcenia i szkolenia zawodowego możliwość wyboru spośród szeregu narzędzi i elementów oraz ich dostosowywania. Z jednej strony takie podejście okazało się skuteczne pod względem upowszechniania korzystania z takich narzędzi, z drugiej jednak nie spowodowało przyjęcia przez poszczególne państwa wspólnego podejścia do opisywania środków zapewniania jakości oraz rozwoju kształcenia i szkolenia zawodowego. Bezpośrednie wykorzystanie EQAVET jako ram odniesienia przy opisywaniu środków krajowych również może okazać się trudne, ponieważ w ramach EQAVET proponuje się różną terminologię w odniesieniu do jakości systemu kształcenia i szkolenia zawodowego oraz w odniesieniu do szczebla organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego[33]. Nie jest to zgodne z praktyką stosowaną na szczeblu krajowym, na którym typowy środek, np. inspekcje, może dotyczyć zarówno systemu, jak i poszczególnych organizatorów. 4. Wnioski i dalsze działania 4.1. Wnioski z oceny Kwestie rozważone w poprzednich sekcjach można podsumować w następujący sposób: – ramy EQAVET przyczyniają się do podniesienia poziomu kultury jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym w państwach europejskich, a także do jej wdrożenia w praktyce, przede wszystkim dzięki opracowaniu środków operacyjnych w ramach sieci EQAVET[34]. – środki takie koncentrują się jednak na instytucjonalnym kształceniu i szkoleniu prowadzonym przez szkoły (większość kształcenia i szkolenia zawodowego oraz część ustawicznego kształcenia i szkolenia zawodowego) i mają wyraźnie mniejszy wpływ na uczenie się poprzez praktykę w miejscu pracy i kształcenie pozaformalne (które jest najczęstszą formą ustawicznego kształcenia i szkolenia zawodowego, ale mogłoby również odegrać kluczową rolę w kształceniu i szkoleniu zawodowym w systemach dualnych); – przyjęte w ramach EQAVET elastyczne podejście, polegające na udostępnieniu narzędzi na potrzeby wyboru i dostosowania, ułatwia stosowanie tych ram, ograniczając jednak zarazem ich potencjał do funkcjonowania jako wspólne ramy koncepcyjne i językowe dla różnych państw. Dlatego też pojawia się wyraźne zapotrzebowanie na ściślejszą koordynację z innymi europejskimi instrumentami na rzecz zapewniania jakości i przejrzystości. EQAVET stanowią ramy odniesienia, które można stosować w sposób elastyczny. Można analizować, w jakim zakresie ramy te są niezbędne do organizacji kryteriów, deskryptorów i wskaźników jakości, ponieważ i tak korzysta się z nich w elastyczny sposób. Można by uwzględnić doświadczenie wynikające z europejskich norm i wytycznych na rzecz zapewnienia jakości w szkolnictwie wyższym, również pod względem zakresu (europejskie normy i wytyczne są wyraźnie ukierunkowane na poprawę jakości instytucji, nie systemu), nie zapominając jednak o niedociągnięciach europejskich norm i wytycznych. 4.2. Ukończenie EQAVET Ostatecznym celem środków zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu jest jakość efektów procesu uczenia się, tj. osoby korzystające z kształcenia i szkolenia zawodowego powinny nabywać odpowiednie umiejętności zawodowe i umiejętności o charakterze ogólnym. Odpowiedniość poziomów umiejętności została niedawno podkreślona w ramach jednego z wyników badania dotyczącego umiejętności dorosłych (PIAAC): w poszczególnych państwach umiejętności dorosłych posiadających kwalifikacje na tym samym poziomie były znacznie zróżnicowane[35]. Dzięki wyraźniejszemu zwróceniu uwagi na zapewnianie jakości profilu kwalifikacji i przyznawania kwalifikacji, przez powiązanie z EQF, ECVET i Suplementem Europass do świadectwa, możliwe będzie skuteczniejsze uwzględnienie w ramach EQAVET kształcenia i szkolenia zawodowego pozaformalnego i poprzez praktykę w miejscu pracy, a także reagowanie na pojawiającą się kwestię otwartych zasobów edukacyjnych (OER) lub masowych, otwartych kursów internetowych (MOOC) oraz zwiększenie wpływu ram na przejrzystość i wzajemne uznawanie, uwzględniając zasady określone w zaleceniu Rady w sprawie walidacji uczenia się pozaformalnego i nieformalnego[36]. Komisja zamierza podjąć, we współpracy z odpowiednimi krajowymi organami i zainteresowanymi stronami, następujące działania na rzecz bardziej kompleksowego wdrożenia EQAVET: – opracowanie deskryptorów, wskaźników i powiązanych wytycznych w celu skuteczniejszego rozwiązania kwestii jakości i odpowiedniego poziomu efektów osiąganych przez osoby uczące się w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego. Wymaga to koordynacji z innymi inicjatywami na rzecz zapewnienia jakości i instrumentami na rzecz przejrzystości oraz współpracy z odpowiednimi organami i sieciami; – opracowanie i przetestowanie wytycznych dla osób odpowiedzialnych za wyznaczanie kierunków polityki i organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, jak również list kontrolnych, deskryptorów i wskaźników dostosowanych do różnych realiów ustawicznego kształcenia i szkolenia zawodowego oraz do specyfiki uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy. Wymaga to współpracy z różnymi zainteresowanymi stronami i koordynacji ze zmianami związanymi z jakością uczenia się dorosłych; – przetestowanie możliwości zastosowania rozwiązań na szczeblu europejskim w celu zwiększenia przejrzystości krajowych środków zapewniania jakości między poszczególnymi państwami. Działanie takie mogłoby obejmować opracowanie dodatku informacyjnego ułatwiającego jednolite rozumienie krajowych procesów akredytacji organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego, promowanie wspólnych wytycznych dotyczących opisywania procedur zapewniania jakości w sposób zgodny z EQAVET, lub prowadzić do opracowania wspólnego wzoru na potrzeby akredytacji organizatorów kształcenia i szkolenia zawodowego w oparciu również o doświadczenie związane z europejskim rejestrem zapewniania jakości w szkolnictwie wyższym (EQAR)[37] oraz krajowych sprawozdań dotyczących odnoszenia się do EQF[38]. W ramach programu Erasmus+ UE zapewni: · wsparcie na rzecz transgranicznej współpracy w zapewnianiu jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym za pośrednictwem partnerstw strategicznych i sojuszy na rzecz umiejętności sektorowych, które wspierają istotne zaangażowanie szeregu zainteresowanych stron, oraz wzmocnionego dialogu międzysektorowego z instytucjami szkolnictwa wyższego i instytucjami umożliwiającymi uczenie się dorosłych na temat kwestii zapewniania jakości; · wsparcie na rzecz dalszego dialogu na szczeblu europejskim przez: – sieć EQAVET w kwestii rozwoju kultury jakości przez wsparcie grup roboczych, seminariów, działań z zakresu partnerskiego uczenia się z udziałem zainteresowanych stron w zapewnianiu jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym; – opracowanie materiałów pomocniczych, takich jak narzędzia informatyczne i podręczniki; – innowacyjne projekty służące zwiększeniu zdolności do promowania poprawy kształcenia i szkolenia zawodowego przez zapewnianie jakości. W ramach programu „Horyzont 2020” UE: · zwiększy wiedzę o skuteczności polityki publicznej dotyczącej CVET i innych form kształcenia dorosłych (w tym o aspektach zapewniania jakości) w UE i ich komplementarności z dynamiką rynków prywatnych. Ponadto Komisja odnotowuje, że niektóre państwa dążą do wykorzystania części europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych na finansowanie reform systemów kształcenia i szkolenia zawodowego. Istotne jest, aby kluczową rolę w realizacji tych inicjatyw odgrywało wzmocnienie zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym. 4.3. Poza EQAVET Obywatele coraz częściej poruszają się między systemami – zarówno w ramach tradycyjnej, formalnej ścieżki edukacyjnej, jak i w celu poszerzania swojej wiedzy i podnoszenia swoich umiejętności przez całe życie. Coraz więcej możliwości uczenia się wykracza poza konwencjonalne systemy klasyfikacji. Osoby uczące się coraz częściej – i słusznie – dostają szansę komponowania własnej ścieżki edukacyjnej na podstawie możliwości oferowanych przez różne podsystemy i formy kształcenia, w tym z wykorzystaniem zasobów edukacyjnych udostępnianych za pośrednictwem technologii informacyjno-komunikacyjnych, w związku z czym muszą one mieć zaufanie do jakości tych możliwości. Pojawienie się ram kwalifikacji o zapewnionej jakości dotyczących uczenia się przez całe życie, wyraźnie promowanych przez EQF, wymaga zastanowienia się nad sektorowym podejściem do zapewniania jakości oraz nad tym, czy możliwe jest zidentyfikowanie pewnych podstawowych zasad i wytycznych ważnych we wszystkich sektorach i mających zastosowanie do wszystkich kwalifikacji. Aby sprostać takim wyzwaniom, wskazane byłoby omówienie EQAVET w całościowym kontekście wszystkich instrumentów na rzecz przejrzystości i zapewniania jakości. Komisja analizuje kwestię ściślejszej koordynacji wszystkich europejskich instrumentów na rzecz przejrzystości i zapewniania jakości jako sposób na osiągnięcie pełnego europejskiego obszaru umiejętności i kwalifikacji[39]. W tym świetle Komisja zamierza podjąć następujące działania w kierunku lepszej europejskiej współpracy w zakresie zapewniania jakości w uczeniu się przez całe życie: – konsultacje z zainteresowanymi stronami dotyczące ustaleń zawartych w niniejszym sprawozdaniu oraz konieczności i wykonalności poprawy spójności w zakresie zapewnienia jakości w różnych podsektorach edukacji w ramach zbliżających się konsultacji społecznych dotyczących europejskiego obszaru umiejętności i kwalifikacji, dążenie do dalszej synergii i konwergencji narzędzi UE na rzecz przejrzystości i uznawania; – zbadanie możliwego sposobu osiągnięcia celów EQAVET za pośrednictwem kompleksowego podejścia do zapewniania jakości w uczeniu się przez całe życie; – zbadanie, w koordynacji z innymi inicjatywami na rzecz zapewnienia jakości i instrumentami na rzecz przejrzystości, praktycznych wymogów związanych z opracowaniem międzysektorowych zasad i wytycznych na rzecz zapewnienia jakości w uczeniu się przez całe życie oraz warunków służących zabezpieczeniu specyfiki właściwej dla podsystemów lub realiów krajowych. [1] Komunikat Komisji Silniejszy przemysł europejski na rzecz wzrostu i ożywienia gospodarczego, COM(2012)582 final z 10.10.2012. [2] CEDEFOP, Roads to recovery: three skill and labour market scenarios for 2025 [Drogi do ożywienia gospodarczego: trzy scenariusze rozwoju sytuacji na rynku umiejętności i pracy do 2025 r.], czerwiec 2013 r. [3] Dz.U. C 155 z 8.7.2009, s.1. [4] Przykładowo w odniesieniu do etapu planowania na poziomie systemu deskryptory wyznaczają poszczególne etapy, takie jak opis długo- i średnioterminowych celów systemu kształcenia i szkolenia zawodowego w porozumieniu z zainteresowanymi stronami, określenie celów i wskaźników w zakresie monitorowania, identyfikacja potrzeb szkoleniowych. [5] Dokument roboczy służb Komisji, SWD(2012)375 z 20.11.2012, s. 38. [6] EQAVET, Supporting the implementation of the European quality assurance reference framework: Results of the EQAVET Secretariat Survey [Wspieranie wdrażania ram odniesienia na rzecz zapewniania jakości: wyniki badania przeprowadzonego przez sekretariat EQAVET], 2012 r., s. 20. Badanie jest dostępne na stronach internetowych sekretariatu EQAVET, http://www.eqavet.eu/gns/what-we-do/annual-forum.aspx [7] ICF GHK, Evaluation of implementation of EQAVET Final report [Ocena wdrożenia zaleceń sprawozdania końcowego EQAVET], (zwana dalej „oceną zewnętrzną”) z 2013 r., s. 51. [8] „Kształcenie i szkolenie zawodowe prowadzone w systemie kształcenia formalnego, zazwyczaj przed rozpoczęciem życia zawodowego” na podstawie CEDEFOP, Terminology of European education and training policy, Luksemburg, OP, 2008 r. [9] „Kształcenie lub szkolenie po formalnym kształceniu i szkoleniu – lub po rozpoczęciu życia zawodowego […]”CEDEFOP, idem. [10] EQAVET, badanie sekretariatu, op. cit. s. 29. [11] Ibid., s. 68: BE (część niderlandzkojęzyczna), BG, DK, DE, EE, IE, ES, LV, LT, NL, AT, PL, RO, SK, FI, SE, UK, HR. [12] Badanie sekretariatu EQAVET, op. cit., rozdział 5. [13] Ocena zewnętrzna, op. cit. s. 32. [14] EQAVET, Badanie sekretariatu, op. cit. s. 61 i 72. [15] Por. http://euskillspanorama.ec.europa.eu/ [16] W szeregu projektów badawczych 7PR podjęto kwestie CVET oraz kształcenia dorosłych. Por. Adult and continuing education in Europe. Using public policy to secure a growth in skills [Kształcenie dorosłych i kształcenie ustawiczne w Europie. Polityka publiczna na rzecz rozwoju umiejętności], Komisja Europejska, 2013 r. [17] SWD(2012)375, op. cit. s. 38. [18] AT, BE – część niderlandzkojęzyczna, CY, CZ, DK, EE, FI, HU, IE, LU, LV, MT, NL, PL, PT, RO, SE, SI, UK, HR, IC i FYROM, badanie sekretariatu EQAVET, op. cit. s. 24. [19] Ocena zewnętrzna, op. cit. s. 25. [20] http://www.peer-review-education.net/ [21] Badanie sekretariatu EQAVET, op. cit. s. 104. [22] W niniejszym dokumencie słowo „akredytacja” należy rozumieć jako akredytację edukacyjną, a nie w rozumieniu podjęcia „akredytacji” stosowanego w rozporządzeniu (WE) nr 765/2008. [23] Por. http://eqavetprojects.eu/ [24] Por. Bruges Communiqué on enhanced European cooperation in vocational education and training [komunikat z Brugii w sprawie ściślejszej europejskiej współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego] z 7.12.2010, cel strategiczny 2b. [25] Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia, Dz.U. C 111 z 6.5.2008, s. 1. [26] Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 czerwca 2009 r., Dz.U. C 155 z 8.7.2009, s. 1. [27] Decyzja nr 2241/2004/WE, Dz.U. L 390 z 31.12.2004, s. 6. [28] EQAVET, Serban Iosifescu, Quality assurance procedures in the processes of certification, curricula setting, accreditation and training of trainers in European VET systems [Procedury zapewniania jakości w procesie certyfikacji, opracowywania programów nauczania, akredytacji i szkolenia osób prowadzących szkolenie w europejskich systemach kształcenia i szkolenia zawodowego], 2011 r. [29] CEDEFOP, Trends in VET policy in Europe 2010-12 [Tendencje dotyczące polityki kształcenia i szkolenia zawodowego w Europie w latach 2010–2012], 2012 r., s. 59. [30] ENQA, European Standards and Guidelines for Quality Assurance in the European Higher Education Area [Europejskie normy i wytyczne dotyczące zapewniania jakości w europejskim obszarze szkolnictwa wyższego], 2005 r. [31] Chociaż ramy EQAVET jako takie jeszcze nie istniały, to istniały już wspólne ramy zapewniania jakości w kształceniu i szkoleniu zawodowym. [32] Final report of the Thematic Working Group on quality in adult learning [Sprawozdanie końcowe tematycznej grupy roboczej ds. jakości uczenia się dorosłych]. Por. równoległe badanie dotyczące jakości w uczeniu się dorosłych http://ec.europa.eu/education/adult/doc/qualityannex_en.pdf [33] Jest to istotna różnica między EQAVET a europejskimi normami i wytycznymi, które dotyczą wyłącznie poziomu instytucji. [34] http://www.eqavet.eu – zob. w szczególności narzędzie informatyczne dotyczące cyklu jakości („Quality cycle IT tool”). [35] OECD, Skills Outlook 2013, w szczególności s. 204. [36] Zalecenie Rady (2012/C 398/01). [37] Por. http://www.eqar.eu/ [38] Por. http://ec.europa.eu/eqf/documentation_en.htm [39] Komunikat Komisji, Nowe podejście do edukacji: Inwestowanie w umiejętności na rzecz lepszych efektów społeczno-gospodarczych, COM(2012) 669 final, 2012 r.