Zewnętrzny podmiot oceniający (ADE: Analysis for Economic Decision) prowadził swoje prace od czerwca 2015 r. do sierpnia 2016 r. Przyjęcie niniejszego sprawozdania Komisji z realizacji uwzględnia wyniki tej oceny przeprowadzonej w ramach programu sprawności i wydajności regulacyjnej (REFIT), która formalnie zakończy się przygotowaniem dokumentu roboczego służb Komisji.

W regionach najbardziej oddalonych program POSEI zastępuje środki należące do pierwszego filara WPR z wyjątkiem środków uwzględnionych we wspólnej organizacji rynków produktów rolnych w sektorach owoców i warzyw, wina oraz pszczelarstwa.

W 2006 r. rozporządzeniem Rady (WE) nr 247/2006 przyjętym dnia 30.1.2006 r. program gruntownie zmieniono w celu optymalizacji zaopatrzenia w żywność i lokalnych produktów rolnych, stosując podejście oparte na programowaniu. Następnie zainteresowane państwa członkowskie w 2006 r. przedłożyły Komisji do zatwierdzenia kompleksowe programy.

Przewiduje się dwa rodzaje wsparcia w celu zagwarantowania zaopatrzenia w podstawowe produkty rolne przeznaczone do spożycia przez ludzi lub do przetwórstwa i stanowiące środki produkcji rolnej przez zmniejszenie dodatkowych kosztów poniesionych w związku ze szczególnymi ograniczeniami:

Całkowite wykonanie utrzymuje się na wysokim poziomie, jak wynika z rocznych sprawozdań z realizacji przedstawianych przez państwa członkowskie: wzrosło ono z 72 % w 2006 r. do 99 % w 2014 r. w Hiszpanii, z 86 % do 98 % we Francji oraz z 96 % w 2007 r. do 98 % w 2014 r. w Portugalii.

W przypadku SSA na Azorach i we francuskich regionach najbardziej oddalonych skoncentrowano się na zbożach oraz na innych produktach ubocznych przeznaczonych dla sektora paszowego. Na Wyspach Kanaryjskich, gdzie SSA ma największe znaczenie (25 % przydziału w ramach POSEI), i na Maderze również skoncentrowano się na produktach przeznaczonych do bezpośredniego spożycia przez ludzi oraz na wsparciu przetwórstwa.

Strategiczne decyzje państw członkowskich dotyczące udziału SSA/SLP są dość odmienne, jak wyraźnie wskazano w załączniku na wykresie 2 w odniesieniu do SSA i na wykresie 3 w odniesieniu do SSA i SLP.

SSA dotyczy głównie produktów rolnych przeznaczonych do przetwórstwa i do bezpośredniego spożycia przez ludzi (66,9 mln EUR przydzielonych na 2014 r., 25 % przydziału z EFRG na POSEI, największy udział SSA/SLP w regionach najbardziej oddalonych). Pod względem celów i zarządzania SSA jest raczej niezwiązany ze środkami w ramach SLP.

Programy POSEI zagwarantowały dostawy produktów specjalnie wybranych przez regiony najbardziej oddalone w ramach ograniczonego budżetu SSA oraz przyczyniły się do zmniejszenia kosztów dodatkowych. W okresie objętym przeglądem prognozowane bilanse dostaw w ramach SSA określone przez państwa członkowskie zostały niemal w całości wykorzystane na dostawy produktów z Unii, a nie z państw trzecich, z wyjątkiem Wysp Kanaryjskich i, w mniejszym stopniu, Madery. Analiza sytuacyjna w odniesieniu do zbóż i mleka w proszku wskazuje, że wsparcie w ramach SSA powoduje zmniejszenie kosztów dodatkowych związanych z sytuacją największego oddalenia na poziomie 45–80 %.

6.2.Spójność między SSA i SLP

Zasadniczo instrumenty SSA i SLP wdrażano w sposób spójny. W większości przypadków produkty wspierane w ramach SSA są inne niż produkty wspierane w ramach SLP. W związku z tym nie zachodzi między nimi konkurencja. W kilku sytuacjach, w których występuje możliwość konkurencji, tak jak w przypadku mięsa na Wyspach Kanaryjskich, produkty lokalne wspierane w ramach SLP otrzymują większe wsparcie niż produkt wspierany w ramach SSA.

6.3.Utrzymanie działalności rolnej

Wsparcie w ramach programu POSEI ułatwiło utrzymanie działalności w zakresie produkcji rolnej pod względem wielkości, powierzchni i, w mniejszym stopniu, liczby rolników w większości sektorów, a także zapewniło zatrudnienie ok. 140 000 osób oraz nakłady pracy wynoszące 123 000 RJR w całym łańcuchu wartości produkcji we wszystkich regionach najbardziej oddalonych. Program POSEI zapewnił również znaczne wsparcie dochodów.

Programy skutecznie zaspokoiły większość szczególnych potrzeb (o ile nie wszystkie takie potrzeby) w całym okresie sprawozdawczym, nawet jeżeli tego rodzaju rozwiązania są lepiej dostosowane do niektórych regionów niż do innych, biorąc pod uwagę zarówno rodzaj potrzeby, jak i budżetowe znaczenie działalności produkcyjnej. W podziale wsparcia w ramach POSEI wśród beneficjentów wystąpiły znaczne różnice, co można wyjaśnić od dawna ugruntowanymi, tradycyjnymi strukturami rolniczymi.

Wydaje się, że wsparcie w ramach POSEI ma ograniczony wpływ na poprawę konkurencyjności, ponieważ wsparcie dotyczy głównie ograniczenia kosztów operacyjnych. Wsparcie na działania mające na celu wzmocnienie konkurencyjności odnośnych sektorów rolnych zapewniają jednak inne instrumenty wsparcia, szczególnie Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW).

6.3.1.Produkcja tradycyjna

W sektorze bananów program POSEI przyczynił się do utrzymania produkcji w czterech regionach najbardziej oddalonych. Powierzchnie produkcyjne pozostały bez zmian na Martynice i Maderze, a na Gwadelupie zwiększały się o 3,2 % rocznie. Wielkość produkcji utrzymywała się na stałym poziomi na Wyspach Kanaryjskich i Maderze, a wzrosła na Martynice (o 4,3 % rocznie) i Gwadelupie (o 8,6 %). Podejmowane działania dotyczyły w szczególności zmniejszenia kosztów produkcji i promocji norm jakości, strategii wprowadzania do obrotu i stosowania oznakowania produktów (m. in. „Plátano de Canarias”, „banane française”). Ponadto podjęto działania w celu zmniejszenia stosowania pestycydów, np. w ramach „Planu na rzecz zrównoważonej produkcji bananów” w Indiach Zachodnich. W sektorze tym obawy budzą obecne i przyszłe negocjacje z państwami trzecimi, głównie z Ameryki Łacińskiej, które dotyczą dostępu do unijnego rynku na podstawie preferencyjnych taryf bananów wyprodukowanych w regionach posiadających tańszą siłę roboczą.

W sektorze cukru wsparcie w ramach programu POSEI przyczyniło się do utrzymania produkcji i powierzchni gruntów pod uprawą. Liczba producentów spadła w okresie sprawozdawczym, przy czym jednocześnie nastąpiło zwiększenie średniej wielkości gospodarstw. Program POSEI zapewnia głównie wsparcie cen trzciny cukrowej płaconych producentom, podczas gdy program rozwoju obszarów wiejskich i działalność badawcza skupiają się na zagadnieniach związanych z konkurencyjnością (na przykład ponownym sadzeniu, wprowadzaniu nowych odmian i praktykach gospodarki rolnej). W sektorze podkreśla się zasadnicze znaczenie utrzymania upraw trzciny cukrowej, nawet przy rozwijaniu w tych gospodarstwach dodatkowej działalności rolniczej, ze względu na społeczno-gospodarczy wpływ tej produkcji, zwłaszcza na Gwadelupie i Reunion. W sektorze tym obawy budzi zniesienie kwot cukru w 2017 r. i trwające negocjacje z państwami trzecimi dotyczące dostępu do unijnego rynku dla specjalnego cukru produkowanego również w regionach najbardziej oddalonych.

Pomimo planu restrukturyzacji rozpoczętego w 2009 r. obszar bazowy produkcji pomidorów przeznaczonych na wywóz na Wyspach Kanaryjskich znacznie się zmniejszył, z 2478 ha w 2006 r. do 787 ha w 2014 r. Sektor ten stracił swoją główną przewagę komparatywną opartą na koncentracji wywozu na rynki europejskie podczas miesięcy zimowych w wyniku konkurencji ze strony Maroka, kontynentalnej Hiszpanii i nowej produkcji z Europy Północnej i Środkowej. Udział w rynku wyraźnie zmalał. Niedawno, w 2016 r., wprowadzono nowy plan, który ma na celu utrzymanie obecnych obszarów i produkcji.

Program POSEI przyczynił się do utrzymania produkcji mleka na Azorach. O ile ogólna liczba gospodarstw rolnych specjalizujących się w produkcji mleka spada (-3 % rocznie), to spadek ten jest niższy niż w UE (-5 %). Pomimo spadku liczby gospodarstw mleczarskich produkcja wzrosła, głównie dlatego, że zwiększyła się średnia liczba krów w gospodarstwie. Waloryzacja świeżego lokalnego mleka jest raczej niska, można ją jednak poprawić w oparciu o jakość mleka lub wizerunek regionu. W sektorze tym szczególne obawy budzą skutki zniesienia kwot mleka w 2015 r.

Program POSEI przyczynił się również do utrzymania sektora mięsnego na Azorach, który tradycyjnie jest ściśle związany z produkcją mleka; produkcja wzrosła w trakcie ostatnich lat okresu sprawozdawczego. Obszary przeznaczone do produkcji wołowiny zwiększyły się od 1999 r. ponad dwukrotnie, przy czym wzrosła również liczba zwierząt w sektorze wołowiny.

W okresie sprawozdawczym utrzymano prawie na tym samym poziomie produkcję wina na Maderze, zarówno pod względem wielkości produkcji, jak i obszarów pod uprawą (-1,1 %).

6.3.2.Produkcja objęta dywersyfikacją

Poziom wspieranej produkcji zwierzęcej i roślinnej objętej dywersyfikacją ustabilizował się w okresie sprawozdawczym (pod względem ilości) z pewnymi wyjątkami (takimi jak drób na Gwadelupie, owoce i warzywa na Martynice, wieprzowina i wołowina na Maderze i sektor wina).

Lokalna produkcja objęta dywersyfikacją pokryła 20–40 % (maksimum) zapotrzebowania na produkty mięsne i mleczarskie (jednakże wskaźnik ten wynosi 70–100 %, jeśli wziąć pod uwagę produkty świeże) i około 40 % zapotrzebowania na owoce i warzywa (jednak prawie 80 % na Reunion i ponad 90 % w Gujanie). Ogólnie rzecz biorąc, w przypadku większości produktów lokalna produkcja objęta dywersyfikacją została w okresie sprawozdawczym utrzymana.

W odniesieniu do całego łańcucha wartości stosowano różne środki wsparcia, zwłaszcza dotyczące przetwórstwa i wprowadzania do obrotu. We francuskich regionach najbardziej oddalonych i na Maderze udział środków wspierających przetwórstwo i lokalne wprowadzanie do obrotu jest znacznie większy niż udział wsparcia produkcji. Wsparcie było bardziej ukierunkowane na produkcję na Wyspach Kanaryjskich i Azorach. Wydaje się, że niektóre lokalne rodzaje produkcji podlegały presji ze strony taniego przywozu, co dotyczyło zwłaszcza presji na produkcję zwierzęcą ze strony przywozu mięsa mrożonego lub presji na produkcję owoców i warzyw na Martynice, Gwadelupie i Wyspach Kanaryjskich. We wszystkich regionach najbardziej oddalonych wyzwaniem było stworzenie skutecznych organizacji producentów i narzędzi przetwórczych oraz uzyskanie możliwości zapewnienia rynku zbytu dla lokalnej produkcji na lokalnym rynku w środowisku silnej konkurencji ze strony tańszych produktów przywożonych.

6.4.Wkład w realizację celów WPR

Program POSEI przyczynił się do realizacji ogólnych celów WPR. Wsparcie w ramach programu POSEI ułatwiło utrzymanie poziomu produkcji w większości sektorów, wspierając tym samym w znaczący i stabilny sposób dochody rolników, a więc również rentowną produkcję żywności. W niektórych regionach najbardziej oddalonych zrównoważone zarządzanie uwzględnia się głównie w ramach wymagań w zakresie wzajemnej zgodności, co doprowadziło do stosowania praktyk zrównoważonego rolnictwa. Programy POSEI umożliwiają w szczególności wspieranie działalności produkcyjnej prowadzonej na bardziej oddalonych obszarach, przyczyniając się do zapewnienia zrównoważonego rozwoju terytorialnego.