Relacja długu publicznego do PKB zmniejszyła się z poziomu 74,7 % w 2018 r. do 73,2 % w 2019 r. Redukcja długu była wynikiem trwałego wzrostu PKB i nadwyżki nominalnej, która została częściowo zrekompensowana przez znaczną, zwiększającą zadłużenie wartość rezydualną zmiany długu, ponieważ sektor instytucji rządowych i samorządowych wyemitował dług przewyższający jego potrzeby w zakresie finansowania i wykorzystał nadwyżkę do gromadzenia depozytów.

W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu. Dane przekazane przez władze Chorwacji w dniu 31 marca 2020 r., a następnie zatwierdzone przez Eurostat, wskazują, że saldo sektora instytucji rządowych i samorządowych w Chorwacji wyniosło w 2019 r. +0,4 % PKB, natomiast dług brutto sektora instytucji rządowych i samorządowych wyniósł 73,2 % PKB. Zgodnie z programem konwergencji na 2020 r. Chorwacja planuje deficyt w wysokości 6,8 % PKB w 2020 r. i zadłużenie na poziomie 86,7 % PKB.

Art. 126 ust. 3 Traktatu stanowi, że jeśli państwo członkowskie nie spełnia wymogów jednego lub obu tych kryteriów, Komisja sporządza sprawozdanie. W sprawozdaniu tym Komisja „uwzględnia również to, czy deficyt publiczny przekracza publiczne wydatki inwestycyjne i uwzględnia wszelkie inne istotne czynniki, w tym średniookresową sytuację gospodarczą i budżetową państwa członkowskiego”.

Czynniki te zostały doprecyzowane w art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, który stanowi, że uwzględnia się należycie „wszelkie inne czynniki, które w opinii danego państwa członkowskiego mają znaczenie dla wyczerpującej oceny zgodności z kryteriami deficytu i długu i które państwo członkowskie przedstawiło Radzie i Komisji”.

Jak określono w art. 2 ust. 4 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, jeżeli chodzi o spełnienie kryterium deficytu w 2020 r., ponieważ relacja długu publicznego do PKB przekracza wartość referencyjną wynoszącą 60 % i nie jest spełniony podwójny warunek – polegający na tym, że deficyt pozostaje bliski wartości referencyjnej, a jej przekroczenie ma charakter tymczasowy – te istotne czynniki nie mogą zostać uwzględnione w procesie podejmowania decyzji w sprawie istnienia nadmiernego deficytu na podstawie kryterium deficytu dla Chorwacji. W obecnej sytuacji kluczowym dodatkowym czynnikiem, który należy uwzględnić w odniesieniu do 2020 r., są skutki gospodarcze pandemii COVID-19, które bardzo poważnie wpływają na sytuację budżetową i wywołują wysoki poziom niepewności co do perspektyw na przyszłość. Pandemia doprowadziła również do uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej.

4.1. Pandemia COVID-19

Pandemia COVID-19 doprowadziła do poważnego wstrząsu gospodarczego, który wywołuje znaczące negatywne skutki dla całej Unii Europejskiej. Konsekwencje dla wzrostu PKB będą zależały zarówno od czasu trwania pandemii, jak i od okresu obowiązywania środków wprowadzonych przez władze krajowe oraz na szczeblu europejskim i światowym w celu spowolnienia rozprzestrzeniania się pandemii, ochrony zdolności produkcyjnych i wspierania popytu zagregowanego. Państwa członkowskie już przyjęły lub właśnie przyjmują środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemów ochrony zdrowia i udzielenie pomocy tym osobom i sektorom, które szczególnie ucierpiały na skutek pandemii. Wprowadzono również znaczące środki w zakresie pomocy na utrzymanie płynności finansowej oraz inne gwarancje. Właściwe urzędy statystyczne, pod warunkiem otrzymania bardziej szczegółowych informacji, dokonają analizy, czy środki te będą miały natychmiastowe skutki dla salda sektora instytucji rządowych i samorządowych. Środki te, wraz ze spadkiem aktywności gospodarczej, przyczynią się do znacznego wzrostu deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz pogorszenia sytuacji w zakresie zadłużenia.

4.2 Sytuacja gospodarcza w średnim okresie

W 2019 r. faktyczna produkcja globalna przekroczyła w końcu poziom z 2008 r. i odnotowano najniższą w historii stopę bezrobocia. Zakłócenia równowagi makroekonomicznej (wysokie poziomy zadłużenia i zobowiązań zagranicznych) poprawiły się do poziomów poniżej poziomów z 2008 r. Dług publiczny, który nadal jest stosunkowo wysoki, znacznie się zmniejszył, w czym pomogła nadwyżka w sektorze instytucji rządowych i samorządowych przez trzy lata z rzędu. Wyraźnie poprawiły się ponadto średni termin zapadalności i koszt obsługi długu publicznego. Wzrost konkurencyjności kosztowej i przystąpienie Chorwacji do Unii przyczyniły się do znacznego wzrostu eksportu do 2019 r.

Oczekuje się, że gospodarcze skutki pandemii COVID-19 będą w Chorwacji szczególnie odczuwalne ze względu na duży udział turystyki w wartości dodanej brutto oraz znaczny stopień narażenia ze względu na głównych partnerów handlowych. Prognozuje się, że popyt wewnętrzny skurczy się gwałtownie z powodu stosunkowo silnych środków, które wprowadzono w połowie marca w celu stłumienia pandemii i których stopniowe znoszenie rozpoczęło się pod koniec kwietnia. Jednocześnie z powodu szczególnie rygorystycznych środków mających na celu stłumienie pandemii wprowadzonych przez głównych partnerów handlowych Chorwacji (Włochy, Słowenię i Austrię) ucierpi też eksport. Perspektywy te cechuje wyjątkowy stopień niepewności co do czasu trwania pandemii i jej skutków gospodarczych, ponieważ sytuacja w dużej mierze zależy od skuteczności środków rządowych i od tego, jak szybko odbije popyt globalny.

Prognozowany gwałtowny spadek PKB stanowi czynnik łagodzący w ocenie spełniania przez Chorwację kryterium deficytu w 2020 r.

4.3 Sytuacja budżetowa w średnim okresie

Dane dotyczące wyników budżetu i prognoza Komisji z wiosny 2020 r. wskazują, że Chorwacja osiągnęła swój średniookresowy cel budżetowy w 2019 r.

Program konwergencji na 2020 r. zawiera informacje na temat średniookresowej strategii na rzecz wspierania gospodarki, która to strategia polega na wykorzystaniu przestrzeni fiskalnej stworzonej w ostatnich latach do zminimalizowania gospodarczych skutków pandemii COVID-19 poprzez zapewnienie wsparcia przedsiębiorstwom, które w zwykłych warunkach byłyby rentowne, i wspieranie zatrudnienia. W tym kontekście przyjęto trzy kluczowe środki: subsydiowanie wynagrodzeń w przypadku przedsiębiorstw, które nie zwalniają pracowników, odroczenia podatkowe i anulowanie zobowiązań podatkowych w przypadku przedsiębiorstw najbardziej dotkniętych kryzysem. Całkowity wpływ tych środków prognozuje się na 3,9 % PKB, z czego 2,7 % PKB zwiększa deficyt, a pozostałą część stanowią środki w zakresie pomocy na utrzymanie płynności finansowej (odroczenia podatkowe). Ogólnie rzecz biorąc, w programie konwergencji przewiduje się, że w 2020 r. deficyt wyniesie 6,8 % PKB, a następnie w 2021 r. nastąpi ożywienie gospodarcze do poziomu 2,4 % PKB.

4.4. Dług publiczny w średnim okresie

Zgodnie z prognozą Komisji z wiosny 2020 r. przewiduje się, że dług sektora instytucji rządowych i samorządowych wzrośnie z poziomu 73,2 % PKB w 2019 r. do 88,6 % w 2020 r. Na podstawie tej prognozy zaktualizowano analizę zdolności obsługi zadłużenia. W analizie potwierdzono, że pomimo ryzyka (w tym ryzyka związanego z wysokim odsetkiem zadłużenia denominowanego w walucie obcej) sytuacja w zakresie zadłużenia pozostaje stabilna w średnim okresie, na co wskazuje również spadek zadłużenia w ostatnich latach. W szczególności, choć sytuacja w zakresie długu publicznego pogarsza się w wyniku kryzysu związanego z COVID-19, przewiduje się, że wskaźnik zadłużenia w scenariuszu bazowym utrzyma stabilny (spadkowy) kierunek w średnim okresie.

Wykres 1: Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych (% PKB)

4.5 Inne czynniki przedstawione przez państwo członkowskie

W dniu 11 maja 2020 r. władze Chorwacji przekazały pismo dotyczące istotnych czynników, o których mowa w art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1467/97. W analizie zawartej w powyższych sekcjach omówiono już ogólnie najważniejsze czynniki przedstawione przez władze Chorwacji.

5.Wnioski