ZAWIADOMIENIE KOMISJI —

Wytyczne techniczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027

(2021/C 373/01)

ZASTRZEŻENIE PRAWNE: Celem niniejszego zawiadomienia jest zapewnienie wytycznych technicznych dotyczących weryfikacji inwestycji w infrastrukturę pod względem wpływu na klimat obejmujących okres programowania 2021–2027. W art. 8 ust. 6 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/523 (1) (rozporządzenie InvestEU) na Komisję nałożono wymóg opracowania wytycznych dotyczących zrównoważonego rozwoju. W art. 8 ust. 6 lit. a) określono wymogi w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej. Zgodnie z art. 8 ust. 6 lit. e) wytyczne dotyczące zrównoważonego rozwoju muszą obejmować wytyczne dla partnerów wykonawczych w zakresie informacji, które należy przekazywać na potrzeby analizy oddziaływania operacji z zakresu finansowania i inwestycji na środowisko, klimat lub kwestie społeczne. Art. 8 ust. 6 lit. d) stanowi, że wytyczne dotyczące zrównoważonego rozwoju umożliwiają identyfikację projektów, które są niezgodne z realizacją celów klimatycznych. Niniejsze wytyczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat stanowią część wytycznych dotyczących zrównoważonego rozwoju. Wytyczne Komisji dotyczące weryfikacji projektów infrastrukturalnych pod względem wpływu na klimat, spójne z wytycznymi opracowanymi w stosownych przypadkach na potrzeby innych programów unijnych, przewidziano także w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1153 (2) (rozporządzenie ustanawiające instrument „Łącząc Europę”). Niniejsze wytyczne uważa się również za istotne źródło informacji w zakresie weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat zgodnie z art. 2 pkt 37 i art. 67 ust. 3 lit. j) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1060 (3) (rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów (RWP)) oraz zgodnie z Instrumentem na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (4). Komisja opracowała niniejsze wytyczne w ścisłej współpracy z potencjalnymi partnerami wykonawczymi w ramach Programu InvestEU i grupą EBI. Niniejsze wytyczne można uzupełnić o dodatkowe krajowe i sektorowe kwestie i wytyczne.

SKRÓTY

AR4 Czwarte sprawozdanie oceniające Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu AR5 Piąte sprawozdanie oceniające Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu C3S Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu CC Zmiana klimatu CBA Analiza kosztów i korzyści CEF Instrument „Łącząc Europę” CF Fundusz Spójności TSUE Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej CMIP Projekty porównywania połączonych modeli klimatu (ang. Coupled Model Intercomparison Projects) CO2 Dwutlenek węgla Ekwiwalent CO2 Ekwiwalent dwutlenku węgla RWP Rozporządzenie (UE) 2021/1060 DNSH Zasada „nie czyń poważnych szkód” DWL Przewidywany okres użytkowania EAD Przewidywane roczne szkody EEA Europejska Agencja Środowiska OOŚ Ocena oddziaływania na środowisko EPCM Zarządzanie usługami inżynieryjnymi, zamówieniami publicznymi i pracami budowlanymi EFRR Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego ESG Środowiskowe, społeczne i związane z zarządzaniem ESIA Ocena oddziaływania na środowisko i kwestie społeczne ECP Rozszerzony scenariusz koncentracji gazów cieplarnianych (scenariusz ECP) FEED Opracowanie początkowych założeń projektowych i inżynierskich GHG Gaz cieplarniany GIS System informacji geograficznej GWP Współczynnik ocieplenia globalnego IPCC Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu JRC Wspólne Centrum Badawcze (Komisja Europejska) FST Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji KPI Kluczowe wskaźniki skuteczności działania NECP Krajowy plan w dziedzinie energii i klimatu O&M Eksploatacja i utrzymanie PCM Zarządzanie cyklem projektu RRF Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności RCP Scenariusze RCP SOOŚ Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

SPIS TREŚCI

1. STRESZCZENIE 7

2. ZAKRES NINIEJSZYCH WYTYCZNYCH 8

3. WERYFIKACJA INFRASTRUKTURY POD WZGLĘDEM WPŁYWU NA KLIMAT 11

3.1. Przygotowanie weryfikacji pod względem wpływu na klimat 13

3.2. Łagodzenie zmiany klimatu (neutralność klimatyczna) 18

3.2.1. Preselekcja – etap 1 (łagodzenie) 20

3.2.2. Szczegółowa analiza – etap 2 (łagodzenie) 21

3.2.2.1. Metodyka oceny śladu węglowego projektów infrastrukturalnych 21

3.2.2.2. Ocena emisji gazów cieplarnianych 25

3.2.2.3. Scenariusze odniesienia (ślad węglowy, analiza kosztów i korzyści) 26

3.2.2.4. Kalkulacyjny koszt emisji 26

3.2.2.5. Weryfikacja zgodności z wiarygodną ścieżką prowadzącą do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w latach 2030–2050 28

3.3. Przystosowanie się do zmiany klimatu (odporność na zmianę klimatu) 28

3.3.1. Preselekcja – etap 1 (przystosowanie) 31

3.3.1.1. Wrażliwość 32

3.3.1.2. Narażenie 32

3.3.1.3. Podatność na zagrożenia 34

3.3.2. Szczegółowa analiza – etap 2 (przystosowanie): 34

3.3.2.1. Oddziaływanie, prawdopodobieństwo i ryzyko zmiany klimatu 34

3.3.2.2. Prawdopodobieństwo 35

3.3.2.3. Oddziaływanie 36

3.3.2.4. Ryzyko 39

3.3.2.5. Działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu 39

4. WERYFIKACJA POD WZGLĘDEM WPŁYWU NA KLIMAT I ZARZĄDZANIE CYKLEM PROJEKTU 41

5. WERYFIKACJA POD WZGLĘDEM WPŁYWU NA KLIMAT I OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO (OOŚ) 43

Załącznik A Finansowanie unijne na rzecz infrastruktury w latach 2021–2027 46

Załącznik B Dokumentacja i kontrola dotycząca weryfikacji pod względem wpływu na klimat 49

Załącznik C Weryfikacja pod względem wpływu na klimat i zarządzanie cyklem projektu 52

Załącznik D Weryfikacja pod względem wpływu na klimat i ocena oddziaływania na środowisko (OOŚ) 64

Załącznik E Weryfikacja pod względem wpływu na klimat i strategiczna ocena oddziaływania na środowisko 77

Załącznik F Zalecenia wspierające weryfikację pod względem wpływu na klimat 87

Załącznik G Glosariusz 89

Wykaz rysunków

Rysunek 1: Weryfikacja pod względem wpływu na klimat oraz filary: „neutralność klimatyczna” i „odporność na zmianę klimatu” 10

Rysunek 2: Zarys procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat z tabeli 1 12

Rysunek 3: Prognozy dotyczące globalnego ocieplenia do roku 2100 16

Rysunek 4: Zarys procesu związanego z łagodzeniem zmiany klimatu na potrzeby weryfikacji pod względem wpływu na klimat 20

Rysunek 5: Pojęcie „zakresu” w ramach metodyki oceny śladu węglowego 23

Rysunek 6: Kalkulacyjny koszt emisji gazów cieplarnianych i redukcji tych emisji wyrażony w EUR/t CO 2 e według cen z 2016 r. 27

Rysunek 7: Zarys procesu związanego z przystosowaniem się do zmiany klimatu na potrzeby weryfikacji pod względem wpływu na klimat 29

Rysunek 8: Orientacyjny przegląd oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu oraz identyfikacji, oceny i planowania/włączania odpowiednich działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu 30

Rysunek 9: Przegląd etapu preselekcji obejmującego ocenę podatności na zagrożenia 31

Rysunek 10: Zarys analizy wrażliwości 32

Rysunek 11: Zarys analizy narażenia 33

Rysunek 12: Zarys oceny podatności na zagrożenia 34

Rysunek 13: Zarys oceny ryzyka zmiany klimatu na etapie 2 35

Rysunek 14: Zarys analizy prawdopodobieństwa 36

Rysunek 15: Zarys analizy oddziaływania 37

Rysunek 16: Zarys oceny ryzyka 39

Rysunek 17: Przegląd procesu identyfikacji, oceny i planowania/włączania wariantów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu 40

Rysunek 18: Przegląd weryfikacji pod względem wpływu na klimat i zarządzania cyklem projektu 42

Rysunek 19: Organy obejmujące wiodącą rolę na poszczególnych etapach rozwoju projektu 43

Rysunek 20: Oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ) a zarządzanie cyklem projektu 44

Rysunek 21: Przegląd elementów dokumentacji dotyczącej weryfikacji pod względem wpływu na klimat 49

Rysunek 22: Przegląd etapów cyklu rozwoju projektu i działań związanych z rozwojem projektu 52

Rysunek 23: Zaangażowanie promotora projektu na poszczególnych etapach cyklu rozwoju projektu 54

Rysunek 24: Przegląd powiązań między zarządzaniem cyklem projektu a łagodzeniem zmiany klimatu 57

Rysunek 25: Przegląd powiązań między zarządzaniem cyklem projektu a przystosowaniem się do zmiany klimatu 59

Wykaz tabel

Tabela 1: Zestawienie projektów w zakresie weryfikacji procesów infrastrukturalnych pod względem wpływu na klimat 8

Tabela 2: Wykaz dotyczący preselekcji– ślad węglowy – przykłady kategorii projektów 20

Tabela 3: Przegląd trzech zakresów stanowiących część metodyki oceny śladu węglowego i oszacowania emisji pośrednich w odniesieniu do infrastruktury transportu drogowego i kolejowego oraz miejskiego transportu publicznego 23

Tabela 4: Progi dla metodyki oceny śladu węglowego opracowanej przez EBI 25

Tabela 5: Kalkulacyjny koszt emisji gazów cieplarnianych i redukcji tych emisji wyrażony w EUR/t CO 2 e według cen z 2016 r. 26

Tabela 6: Kalkulacyjny koszt emisji w poszczególnych latach wyrażony w EUR/t CO 2 e według cen z 2016 r. 27

Tabela 7: Wielkość konsekwencji w różnych obszarach ryzyka 37

Tabela 8: Etapy, cele wykonawcy oraz typowe procesy i analizy w cyklu rozwoju projektu 52

Tabela 9: Przegląd dotyczący zarządzania cyklem projektu w odniesieniu do łagodzenia zmiany klimatu 57

Tabela 10: Przegląd dotyczący zarządzania cyklem projektu w odniesieniu do przystosowania się do zmiany klimatu 59

Tabela 11: Przegląd dotyczący zarządzania cyklem projektu i ocen oddziaływania na środowisko (OOŚ, SOOŚ) 62

Tabela 12: Przegląd dotyczący włączenia zmiany klimatu do głównych etapów procesu OOŚ 65

Tabela 13: Przykłady kluczowych zagadnień dotyczących OOŚ w odniesieniu do łagodzenia zmiany klimatu 73

Tabela 14: Przykłady kluczowych zagadnień dotyczących OOŚ w odniesieniu do przystosowania się do zmiany klimatu 74

Tabela 15: Przykłady kwestii dotyczących zmiany klimatu, które należy uwzględnić w strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko 79

Tabela 16: Kluczowe zagadnienia w kontekście strategicznej oceny oddziaływania na środowisko związane z łagodzeniem zmiany klimatu 82

Tabela 17: Kluczowe zagadnienia dla strategicznej oceny oddziaływania na środowisko związane z przystosowaniem się do zmiany klimatu 84

1. STRESZCZENIE

Niniejszy dokument zawiera wytyczne techniczne dotyczące weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat obejmujące okres programowania 2021–2027.

Weryfikacja pod względem wpływu na klimat to proces włączania działań na rzecz łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej do opracowywania projektów infrastrukturalnych. Proces ten umożliwia europejskim inwestorom instytucjonalnym i prywatnym podejmowanie świadomych decyzji w sprawie projektów kwalifikujących się jako zgodne z postanowieniami porozumienia paryskiego. Dzieli się na dwa filary (łagodzenie, przystosowanie) oraz dwa etapy (preselekcja, szczegółowa analiza). Szczegółowa analiza zależy od wyniku etapu preselekcji, co pomaga zmniejszyć obciążenie administracyjne.

Infrastruktura to obszerne pojęcie obejmujące budynki, infrastrukturę sieciową oraz szeroki zakres zbudowanych systemów i aktywów. Na przykład zakres rozporządzenia InvestEU obejmuje kompleksowy wykaz inwestycji kwalifikujących się w ramach segmentu polityki dotyczącego zrównoważonej infrastruktury.

Wytyczne zawarte w niniejszym dokumencie spełniają następujące wymogi określone w przepisach w odniesieniu do szeregu funduszy UE, w szczególności Programu InvestEU, instrumentu „Łącząc Europę”, Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), Funduszu Spójności oraz Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST):

— są zgodne z postanowieniami porozumienia paryskiego oraz celami klimatycznymi UE, co oznacza, że są zgodne z wiarygodną ścieżką redukcji emisji gazów cieplarnianych określoną z uwzględnieniem nowych celów klimatycznych UE na 2030 r. oraz celu polegającego na osiągnięciu neutralności klimatycznej do 2050 r., a także rozwoju odpornego na zmianę klimatu. Projekty infrastruktury charakteryzujące się cyklem życia wykraczającym poza 2050 r. powinny również uwzględniać eksploatację, utrzymanie oraz docelową likwidację zgodnie z warunkami neutralności klimatycznej, które mogą obejmować aspekty gospodarki o obiegu zamkniętym;

— są zgodne z zasadą „efektywność energetyczna przede wszystkim” określoną w art. 2 pkt 18 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1999 (5);

— są zgodne z zasadą „nie czyń poważnych szkód”, która wynika z podejścia UE do zrównoważonego finansowania i jest zapisana w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/852 (6) (rozporządzenie w sprawie systematyki). Niniejsze wytyczne dotyczą dwóch celów środowiskowych określonych w art. 9 rozporządzenia w sprawie systematyki, tj. łagodzenia zmiany klimatu oraz przystosowania się do zmiany klimatu.

Określenie emisji gazów cieplarnianych pod względem ilościowym i oszacowanie ich wartości pieniężnej nadal stanowi podstawę analizy kosztów i korzyści oraz analizy wariantów. Niniejsze wytyczne obejmują uaktualnioną metodykę oceny śladu węglowego oraz ocenę kalkulacyjnego kosztu emisji.

Ocena wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu nadal stanowi podstawę określenia, oszacowania i wdrożenia działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Szczegółowe i wiarygodne dokumentowanie praktyk i procesów w zakresie weryfikacji pod względem wpływu na klimat jest ważne, szczególnie w kontekście kluczowej roli, jaką dokumentacja i kontrola procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat odgrywa w uzasadnianiu decyzji inwestycyjnych.

W oparciu o wnioski wyciągnięte z dużych projektów w zakresie weryfikacji pod względem wpływu na klimat zrealizowanych w latach 2014–2020 w niniejszych wytycznych włączono aspekt weryfikacji pod względem wpływu na klimat do procesów zarządzania cyklem projektu, oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ) oraz strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, a także uwzględniono zalecenia dotyczące wspierania krajowych procesów weryfikacji pod względem wpływu na klimat w państwach członkowskich.

Tabela 1

Zestawienie projektów w zakresie weryfikacji procesów infrastrukturalnych pod względem wpływu na klimat

Neutralność klimatyczna Łagodzenie zmiany klimatu Odporność na zmianę klimatu Przystosowanie się do zmiany klimatu Preselekcja – etap 1 (łagodzenie): Porównanie projektu z wykazem dotyczącym preselekcji przedstawionym w tabeli 2 niniejszych wytycznych: — jeżeli projekt nie wymaga oceny śladu węglowego, należy podsumować analizę w oświadczeniu z preselekcji w zakresie neutralności klimatycznej, które zasadniczo (7) zawiera wniosek dotyczący weryfikacji pod względem wpływu na klimat w zakresie neutralności klimatycznej; — jeżeli projekt wymaga oceny śladu węglowego, należy przejść do etapu 2 opisanego poniżej. Preselekcja – etap 1 (przystosowanie): Przeprowadzenie analizy wrażliwości i narażenia oraz oceny podatności na zagrożenia zgodnie z niniejszymi wytycznymi: — jeżeli nie istnieje żadne poważne ryzyko zmiany klimatu uzasadniające prowadzenie dalszej analizy, należy zgromadzić dokumentację i podsumować analizę w oświadczeniu z preselekcji w zakresie odporności na zmianę klimatu, które zasadniczo zawiera wniosek dotyczący weryfikacji pod względem wpływu na klimat w zakresie odporności na zmianę klimatu; — jeżeli istnieje poważne ryzyko zmiany klimatu uzasadniające prowadzenie dalszej analizy, należy przejść do etapu 2 opisanego poniżej. Szczegółowa analiza – etap 2 (łagodzenie): — Określenie ilościowe emisji gazów cieplarnianych w typowym roku eksploatacji przy użyciu metody obliczania śladu węglowego. Porównanie wyników z progami bezwzględnych i względnych emisji gazów cieplarnianych (zob. tabela 4). Jeżeli emisje gazów cieplarnianych przekraczają którykolwiek z tych progów, należy przeprowadzić następującą analizę: — należy oszacować wartość pieniężną emisji gazów cieplarnianych przy użyciu kalkulacyjnego kosztu emisji (zob. tabela 6) oraz ściśle uwzględnić zasadę „efektywność energetyczna przede wszystkim” w koncepcji projektu, analizie wariantów oraz analizie kosztów i korzyści; — należy zweryfikować zgodność projektu z wiarygodną ścieżką prowadzącą do osiągnięcia ogólnych celów w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych na 2030 r. i na 2050 r. W ramach tej weryfikacji w przypadku elementów infrastruktury charakteryzujących się cyklem życia wykraczającym poza 2050 r. należy sprawdzić zgodność projektu pod względem eksploatacji, utrzymania oraz docelowej likwidacji zgodnie z warunkami neutralności klimatycznej. Szczegółowa analiza – etap 2 (przystosowanie): — Przeprowadzenie oceny ryzyka zmiany klimatu, w tym analiz prawdopodobieństwa i oddziaływania, zgodnie z niniejszymi wytycznymi. — Wyeliminowanie znacznego ryzyka zmiany klimatu poprzez określenie, oszacowanie, zaplanowanie oraz wdrożenie istotnych i odpowiednich działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. — Ocena zakresu i potrzeby regularnego monitorowania i prowadzenia działań następczych, np. w odniesieniu do kluczowych założeń dotyczących przyszłej zmiany klimatu. — Weryfikacja zgodności z unijnymi i – w stosownych przypadkach – krajowymi, regionalnymi i lokalnymi strategiami i planami dotyczącymi przystosowania się do zmiany klimatu oraz innymi istotnymi dokumentami strategicznymi i dokumentami planowania. Zgromadzenie dokumentacji i sporządzenie podsumowania analizy w oświadczeniu z weryfikacji w zakresie neutralności klimatycznej, które zasadniczo zawiera wniosek dotyczący weryfikacji pod względem wpływu na klimat w zakresie neutralności klimatycznej. Zgromadzenie dokumentacji i sporządzenie podsumowania analizy w oświadczeniu z weryfikacji w zakresie odporności na zmianę klimatu, które zasadniczo zawiera wniosek w zakresie weryfikacji pod względem wpływu na klimat w zakresie odporności na zmianę klimatu. Połączenie powyższej dokumentacji i podsumowań w skonsolidowaną dokumentację dotyczącą preselekcji/weryfikacji pod względem wpływu na klimat, która w większości przypadków będzie stanowiła istotną część uzasadnienia dla decyzji inwestycyjnych. Uwzględnienie informacji na temat planowania i realizacji procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat.

2. ZAKRES NINIEJSZYCH WYTYCZNYCH

Infrastruktura – nasze środowisko zbudowane – ma kluczowe znaczenie dla funkcjonowania współczesnego społeczeństwa i nowoczesnej gospodarki. Zapewnia podstawowe struktury fizyczne i organizacyjne oraz udogodnienia, które stanowią podstawę wielu naszych działań.

Większość elementów infrastruktury charakteryzuje się długim cyklem życia lub okresem użytkowania. Wiele elementów infrastruktury użytkowanych obecnie w UE zostało zaprojektowanych i zbudowanych wiele lat temu. Ponadto wiele z tych elementów sfinansowanych w okresie 2021–2027 będzie nadal użytkowanych w drugiej połowie stulecia, a nawet później. Równolegle gospodarka będzie przechodziła transformację w kierunku zerowej emisji gazów cieplarnianych netto do 2050 r. (neutralność klimatyczna) zgodnie z porozumieniem paryskim i Europejskim prawem o klimacie, co wiąże się z realizacją nowych celów redukcji emisji gazów cieplarnianych na 2030 r. Zmiana klimatu nadal będzie jednak powodowała większą częstotliwość i intensywność wielu ekstremalnych zdarzeń klimatycznych i pogodowych, dlatego UE będzie dążyła do stworzenia społeczeństwa odpornego na zmianę klimatu, w pełni przystosowanego do niemożliwego do uniknięcia oddziaływania zmiany klimatu, budując swoje zdolności przystosowawcze i minimalizując podatność na zagrożenia zgodnie z porozumieniem paryskim, Europejskim prawem o klimacie i Strategią UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu (8). Kluczowe jest zatem wyraźne zidentyfikowanie infrastruktury (9), która sprosta wyzwaniom przyszłości neutralnej dla klimatu i odpornej na zmianę klimatu – a w rezultacie inwestowanie w nią. Te dwa filary weryfikacji pod względem wpływu na klimatu przedstawiono na rys 1.

Infrastruktura to obszerne pojęcie obejmujące:

— budynki – od domów prywatnych po szkoły lub obiekty przemysłowe, które stanowią najbardziej powszechny rodzaj infrastruktury i podstawę osiedli ludzkich;

— elementy infrastruktury oparte na zasobach przyrody, takie jak zielone dachy, ściany i przestrzenie oraz systemy odwadniania;

— infrastrukturę sieciową kluczową dla funkcjonowania współczesnej gospodarki i społeczeństwa, w szczególności infrastrukturę energetyczną (np. sieci energetyczne, elektrownie, rurociągi), transport (10) (środki trwałe, takie jak drogi, kolej, porty, porty lotnicze lub infrastrukturę transportową śródlądowych dróg wodnych), technologie informacyjno-komunikacyjne (np. sieci telefonii komórkowej, przewody transmisji danych, centra danych) oraz infrastrukturę wodną (np. rurociągi wodne, rezerwuary, stacje uzdatniania wody);

— systemy gospodarowania odpadami wygenerowanymi przez przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe (punkty skupu, sortownie i zakłady recyklingu, spalarnie i składowiska odpadów);

— inne rzeczowe aktywa trwałe z szerszych obszarów polityki, w tym komunikacji, służb ratunkowych, energetyki, finansów, żywności, sektora rządowego, opieki zdrowotnej, kształcenia i szkolenia, badań, ochrony ludności, transportu i gospodarki odpadami lub wodnej;

— inne kwalifikujące się rodzaje infrastruktury również można uwzględnić w przepisach dotyczących konkretnych funduszy, np. zakres rozporządzenia InvestEU obejmuje kompleksowy wykaz inwestycji kwalifikujących się w ramach segmentu polityki dotyczącego zrównoważonej infrastruktury.

Przy należytym uwzględnieniu kompetencji zainteresowanych organów publicznych niniejsze wytyczne przeznaczone są przede wszystkim dla promotorów projektów oraz ekspertów zaangażowanych w przygotowywanie projektów infrastrukturalnych. Mogą także stanowić przydatne źródło informacji dla organów publicznych, partnerów wykonawczych, inwestorów, zainteresowanych stron i innych podmiotów. Obejmują na przykład wskazówki dotyczące sposobów włączania kwestii zmiany klimatu do ocen oddziaływania na środowisko (OOŚ) oraz strategicznych ocen oddziaływania na środowisko.

Rysunek 1

Weryfikacja pod względem wpływu na klimat oraz filary: „neutralność klimatyczna” i „odporność na zmianę klimatu”

Ogólnie rzecz biorąc, promotor projektu uwzględni przy organizacji projektu wiedzę ekspercką potrzebną do weryfikacji pod względem wpływu na klimat i zapewni koordynację z pozostałymi pracami w ramach opracowywania projektu, np. ocenami oddziaływania na środowisko. W zależności od szczególnego charakteru projektu może to obejmować zaangażowanie kierownika ds. weryfikacji pod względem wpływu na klimat oraz zespołu ekspertów ds. łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej.

Od dnia opublikowania niniejszych wytycznych przez Komisję Europejską należy je uwzględniać w przygotowywaniu projektów infrastrukturalnych oraz ich weryfikacji pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027. Zdecydowanie zachęca się, aby weryfikacją pod względem wpływu na klimat z zastosowaniem niniejszych wytycznych objęto projekty infrastrukturalne, w odniesieniu do których ukończono ocenę oddziaływania na środowisko (OOŚ) i uzyskano zezwolenie na inwestycję nie później niż do końca 2021 r. oraz podpisano niezbędne umowy o finansowanie (w tym finansowanie unijne), a prace budowlane rozpoczną się nie później niż w 2022 r.

W toku eksploatacji i utrzymywania infrastruktury często istotne może być dokonanie ponownego przeglądu weryfikacji pod względem wpływu na klimat oraz wszelkich kluczowych założeń. Przeglądu można dokonywać w regularnych odstępach czasu (np. co 5–10 lat) w ramach działań związanych z zarządzaniem aktywami. Możliwe jest podjęcie działań uzupełniających w celu dalszej redukcji emisji gazów cieplarnianych i eliminowania zmieniającego się ryzyka zmiany klimatu.

Czas, koszty i starania włożone w weryfikację pod względem wpływu na klimat powinny być proporcjonalne do korzyści. Znajduje to odzwierciedlenie na przykład w podziale procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat na dwa etapy: preselekcji na etapie 1 i szczegółowej analizy przeprowadzanej w stosownych przypadkach wyłącznie na etapie 2. Planowanie oraz włączenie do cyklu rozwoju projektu powinno przyczynić się do uniknięcia dublowania pracy, np. w ramach weryfikacji pod względem wpływu na klimat i ocen oddziaływania na środowisko, obniżenia kosztów i zmniejszenia obciążenia administracyjnego.

3. WERYFIKACJA INFRASTRUKTURY POD WZGLĘDEM WPŁYWU NA KLIMAT

Na rys. 2 przedstawiono dwa wspomniane filary oraz główne kroki weryfikacji pod względem wpływu na klimat. Każdy filar jest podzielony na dwa etapy. Pierwszy etap polega na preselekcji, której wynik decyduje o tym, czy należy przejść do drugiego etapu.

Rysunek 2

Zarys procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat z tabeli 1

Jak przedstawiono na rys. 2, proces weryfikacji pod względem wpływu na klimat należy udokumentować w skonsolidowanej dokumentacji dotyczącej preselekcji/weryfikacji pod względem wpływu na klimat, która różni się w zależności od etapu (zob. załącznik B).

3.1. Przygotowanie weryfikacji pod względem wpływu na klimat

Składając wniosek o wsparcie w ramach poszczególnych instrumentów, promotor projektu przygotowuje, planuje i dokumentuje proces weryfikacji pod względem wpływu na klimat obejmujący działania w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej. Obejmuje to:

— ocenę i określenie kontekstu projektu, jego granice oraz powiązania;

— wybór metodyki oceny, w tym kluczowych parametrów oceny zagrożenia i ryzyka;

— wskazanie osób i podmiotów, które należy zaangażować, oraz przydzielenie zasobów, czasu i budżetu;

— zgromadzenie najważniejszych dokumentów źródłowych, takich jak mający zastosowanie krajowy plan w dziedzinie energii i klimatu oraz właściwe strategie i plany w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, np. krajowe i lokalne strategie zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi;

— zapewnienie zgodności z mającym zastosowanie prawodawstwem oraz obowiązującymi przepisami i uregulowaniami, np. w obszarze mechaniki konstrukcji budowlanych i oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ), a także – w stosownych przypadkach – strategicznej oceny oddziaływania na środowisko.

W niniejszych wytycznych weryfikację pod względem wpływu na klimat opisano jako podejście liniowe, polegające na wykonaniu konkretnych kroków w odpowiedniej kolejności. Często konieczny jednak będzie powrót do wcześniejszego kroku cyklu rozwoju projektu, np. w przypadku gdy dane działanie w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu jest uwzględnione w projekcie, przez co konieczne jest ponowne rozważenie analizy wrażliwości. Konieczne może również być cofnięcie się o jeden krok, aby zapewnić prawidłowe uwzględnienie wszelkich zmian (np. nowych wymogów).

Istotne jest zapewnienie dobrego zrozumienia kontekstu projektu, tj. proponowanego projektu i jego celów, w tym wszystkich działań dodatkowych potrzebnych do wsparcia realizacji i funkcjonowania projektu. Oddziaływanie zmiany klimatu na jakiekolwiek działania związane z projektem lub jego elementy może zaszkodzić powodzeniu projektu. Kluczowe jest zrozumienie ogólnego znaczenia i funkcjonalności samego projektu oraz jego części w ogólnym kontekście/systemie, a także dokonanie oceny znaczenia (11) infrastruktury.

Metodykę oraz podejście do weryfikacji pod względem wpływu na klimat należy planować i wyjaśniać w sposób logiczny i zrozumiały, z uwzględnieniem najważniejszych ograniczeń. Należy w nich zawrzeć źródła danych i informacji. Ponadto należy w nich również wyjaśnić poziom szczegółowości, poszczególne kroki oraz stopień niepewności dotyczącej podstawowych danych i analizy. Celem jest zapewnienie przystępnej, przejrzystej i porównywalnej walidacji procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat, która zostanie wykorzystana w procesie podejmowania decyzji.

Przygotowanie weryfikacji pod względem wpływu na klimat obejmuje wybór wiarygodnej ścieżki prowadzącej do osiągnięcia celów UE w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych na 2030 r. i na 2050 r. zgodnie z celami porozumienia paryskiego i celami wyznaczonymi w Europejskim prawie o klimacie. Zazwyczaj będzie to wymagało przeprowadzenia oceny eksperckiej (12) uwzględniającej cele i wymogi. Celem jest zapewnienie, aby w cyklu rozwoju projektu uwzględniono cele w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych i zasadę „efektywność energetyczna przede wszystkim”.

Należy zauważyć, że ramy czasowe oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu powinny odpowiadać planowanemu cyklowi życia danej inwestycji finansowanej w ramach projektu. Cykl życia często (znacznie) wykracza poza okres odniesienia wykorzystany na przykład na potrzeby analizy kosztów i korzyści.

Na przykład jednym z najważniejszych pojęć dotyczących Eurokodów (13) jest przewidywany okres użytkowania, który oznacza okres eksploatacji danej konstrukcji, z uwzględnieniem przewidywanych działań w zakresie utrzymania, jednak bez poważniejszych napraw. Przewidywany okres użytkowania budynków i innych powszechnych konstrukcji zaprojektowanych z wykorzystaniem Eurokodów wynosi 50 lat, natomiast w przypadku potężnych budynków i mostów okres ten wynosi 100 lat. W ten sposób konstrukcje zaprojektowane w 2020 r. będą odporne na działanie klimatu (np. śnieg, wiatr, temperaturę) i zdarzenia ekstremalne przewidywane do 2070 r. (w przypadku budynków) i do 2120 r. w przypadku mostów i potężnych budynków.

Dane dotyczące klimatu, na których opiera się obecna generacja Eurokodów, mają w większości 10–15 lat, z pewnymi wyjątkami w postaci niedawno zaktualizowanych danych krajowych. Stosowanie Eurokodów na szczeblu krajowym – pod względem wyboru parametrów określanych na poziomie krajowym istotnych przy wyborze działań klimatycznych – przeanalizowano w niedawnym sprawozdaniu JRC (14) dotyczącym stanu zharmonizowanego stosowania Eurokodów. JRC zapewnia także wytyczne dla państw przyjmujących Eurokody dotyczące sposobu mapowania aktywności sejsmicznej i klimatycznej w ramach projektu konstrukcji (15).

W 2016 r. rozpoczęto prace nad opracowaniem drugiej generacji Eurokodów (ich publikacja spodziewana jest do 2023 r.). Powinny one obejmować przegląd i aktualizację działań dotyczących śniegu, wiatru i temperatur, konwersję norm ISO dotyczących działań w zakresie fal i prądów oraz oblodzenia, a także przygotowanie dokumentu zawierającego podstawę prawdopodobieństwa na potrzeby obliczania częściowych współczynników bezpieczeństwa oraz współczynników kombinacji obciążeń, z uwzględnieniem zmienności działań klimatycznych i istniejących między nimi wzajemnych zależności.

W ciągu planowanego cyklu życia projektu infrastrukturalnego mogą nastąpić istotne zmiany w częstotliwości i intensywności ekstremalnych zdarzeń pogodowych spowodowane zmianą klimatu, co również należy wziąć pod uwagę. W projektach należy również uwzględnić możliwe podnoszenie się poziomu mórz i oceanów, które według prognoz będzie postępować w przyszłości, nawet jeśli globalne ocieplenie ustabilizuje się zgodnie z celami dotyczącymi temperatury określonymi w porozumieniu paryskim.

Jednym z pierwszych zadań promotora projektu i zespołu ekspertów jest podjęcie decyzji w sprawie zestawu lub zestawów danych dotyczących projekcji klimatu, które mają zostać wykorzystane do celów oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu – co należy udokumentować.

W większości przypadków wymagane zbiory danych mogą być dostępne w danym państwie członkowskim (16). Jeżeli te krajowe/regionalne zbiory danych nie są dostępne, jako alternatywną podstawę analizy można rozważyć zastosowanie następujących źródeł informacji na temat zmiany klimatu:

— usługi programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (17), w ramach której w magazynie danych klimatycznych (Climate Data Store – CDS) (18) oferowane są m.in. projekcje klimatu;

— innych wiarygodnych krajowych/regionalnych źródeł (19) informacji, danych i projekcji (20) na temat zmiany klimatu, np. w przypadku danych dotyczących regionów najbardziej oddalonych pochodzących z regionalnych modeli klimatycznych (21);

— oprócz usługi programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (22) program Copernicus (23) obejmuje usługę programu Copernicus w zakresie monitorowania atmosfery (24), usługę programu Copernicus w zakresie monitorowania środowiska morskiego (25), usługę programu Copernicus w zakresie monitorowania obszarów lądowych (26), usługę programu Copernicus w zakresie bezpieczeństwa (27) oraz usługę programu Copernicus w zakresie zarządzania kryzysowego (28). Usługi te mogą zapewniać użyteczne dane uzupełniające usługę programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu;

— krajowych ocen ryzyka (29) – w razie potrzeby i w miarę dostępności;

— przeglądu (30) ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi, wobec jakich może stanąć Unia Europejska;

— europejskiej platformy przystosowania się do zmiany klimatu (31);

— danych Wspólnego Centrum Badawczego Komisji Europejskiej (32) (JRC);

— danych centrum wiedzy o zarządzaniu ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi (DRMKC), np. danych Centrum danych na temat ryzyka (33), zbiorów danych PESETA IV – wraz z prognozami potencjalnego oddziaływania i możliwymi metodami – przechowywanych w Centrum danych na temat ryzyka i dostępnych do pobrania (34); danych dotyczących strat spowodowanych klęskami żywiołowymi (35);

— danych Europejskiej Agencji Środowiska (36) (EEA);

— danych ośrodka dystrybucji danych IPCC (37) oraz danych z piątego sprawozdania oceniającego IPCC (38) (piąte sprawozdanie oceniające (39)), sprawozdania specjalnego IPCC na temat globalnego ocieplenia o 1,5 °C (40), sprawozdania specjalne IPCC na temat zmiany klimatu i obszarów lądowych (41), a także danych z prac nad opracowaniem szóstego sprawozdania oceniającego (42);

— portalu wiedzy Banku Światowego na temat zmiany klimatu (43).

W art. 2 lit. a) porozumienia paryskiego określono cel polegający na „ograniczeniu wzrostu średniej temperatury globalnej do poziomu znacznie niższego niż 2 °C powyżej poziomu przedindustrialnego oraz podejmowanie wysiłków mających na celu ograniczenie wzrostu temperatury do 1,5 °C powyżej poziomu przedindustrialnego”.

Projekt infrastrukturalny dostosowany do globalnego ocieplenia na poziomie 2 °C będzie zasadniczo zgodny z uzgodnionym celem dotyczącym temperatury. Każda strona (państwo) porozumienia paryskiego musi jednak obliczyć swój wkład w osiągnięcie tego globalnego celu dotyczącego temperatury. Obecne zobowiązania w postaci istniejących i przedłożonych ustalonych na poziomie krajowym wkładów nadal mogą wiązać się z globalnym ociepleniem na poziomie około 3 °C – jeżeli poziom ambicji nie wzrośnie (44) – a to jest „wynik znacznie przekraczający cele porozumienia paryskiego polegające na ograniczeniu globalnego ocieplenia do poziomu znacznie niższego niż 2 °C, a w idealnym scenariuszu do 1,5 °C”. W związku z tym istotne może być rozważenie przeprowadzenia testów warunków skrajnych w odniesieniu do projektów infrastrukturalnych – w drodze oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu – pod kątem odporności na wyższe poziomy globalnego ocieplenia. Aktualny zbiór ustalonych na poziomie krajowym wkładów podlega przeglądowi przed konferencją klimatyczną ONZ w Glasgow (COP26), która odbędzie się w listopadzie 2021 r., przy czym UE już formalnie przekazała (45) ONZ swój bardziej ambitny cel w postaci redukcji emisji gazów cieplarnianych do 2030 r. o co najmniej 55 % w stosunku do 1990 r.

Spodziewany wzrost średniej globalnej temperatury często ma kluczowe znaczenie przy wyborze ogólnoświatowych i regionalnych zestawów danych. W przypadku szczególnej lokalizacji projektu lokalne zmienne dotyczące klimatu mogą się jednak zmieniać w inny sposób niż średnia globalna. Na przykład wzrost temperatury jest zwykle wyższy nad lądem (gdzie zlokalizowana jest większość projektów infrastrukturalnych) niż nad morzem. Na przykład wzrost średniej temperatury nad lądem w Europie jest na ogół wyższy niż wzrost średniej temperatury na świecie. Należy zatem wybrać najbardziej odpowiednie zestawy danych dotyczących klimatu, czy to dla konkretnego regionu, czy też w formie prognoz z modeli zastosowanych na mniejszą skalę.

Najnowsze zestawy danych dotyczących projekcji klimatu odnoszą się do bazowego scenariusza RCP. Na potrzeby modelowania klimatu i na potrzeby trajektorii gazów cieplarnianych zastosowanych przez IPCC (46) w piątym sprawozdaniu oceniającym (47) wybrano cztery scenariusze. Praktycznie wszystkie dostępne obecnie projekcje klimatu opierają się na tych czterech scenariuszach RCP. Piąty scenariusz RCP 1.9 (48) opublikowano w związku ze sprawozdaniem specjalnym IPCC na temat globalnego ocieplenia o 1,5 °C (SR15 (49)).

Scenariusze oznaczono jako scenariusze RCP 2.6, RCP 4.5, RCP 6.0 i RCP 8.5. Na rys. 3 przedstawiono prognozy dotyczące globalnego ocieplenia do 2100 r. (w porównaniu z okresem 1986–2005, w którym średnie globalne ocieplenie było na poziomie 0,6 °C powyżej poziomu przedindustrialnego (50)).

Większość symulacji na potrzeby piątego sprawozdania oceniającego przeprowadzono z uwzględnieniem z góry ustalonych stężeń CO2 osiągających wartości 421 ppm (scenariusz RCP 2.6), 538 ppm (scenariusz RCP 4.5), 670 ppm (scenariusz RCP 6.0) i 936 ppm (scenariusz RCP 8.5) do 2100 r.

Dla porównania stężenie dwutlenku węgla w atmosferze nadal gwałtownie rośnie – średnia w maju 2019 r. osiągnęła w Mauna Loa Observatory szczytową wartość 414,7 ppm (51).

Jeżeli chodzi o praktyczne zastosowania w ramach weryfikacji pod względem wpływu na klimat, scenariusz RCP 4.5 może być użyteczny do projekcjach klimatu do około 2060 r. W kolejnych latach scenariusz RCP 4.5 może jednak zacząć nie doszacowywać zmiany – szczególnie w przypadku gdy emisje gazów cieplarnianych okażą się wyższe niż przewidywano. W związku z tym bardziej odpowiednie może być zastosowanie scenariuszy RCP 6.0 i RCP 8.5 do bieżących projekcji do 2100 r. Ocieplenie w ramach scenariusza RCP 8.5 powszechnie uważa się jednak za większe niż w aktualnych dotychczasowych scenariuszach postępowania (52).

Rysunek 3

Prognozy dotyczące globalnego ocieplenia do roku 2100

Źródło: Rys. SPM.6 w podsumowaniu dla decydentów, sprawozdanie podsumowujące, piąte sprawozdanie oceniające IPCC.

W przypadku wstępnych badań w stylu preselekcji zaleca się korzystanie z projekcji klimatu opartych na scenariuszu RCP 6.0 lub 8.5. Jeżeli scenariusz RCP 8.5 stosuje się na potrzeby szczegółowej oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu, może nie być dalszej potrzeby przeprowadzania testów warunków skrajnych (53). Zastosowanie scenariusza RCP 4.5 może być odpowiedniejsze w odniesieniu do projektów, w przypadku których praktycznym wariantem jest zwiększenie poziomu odporności na zmianę klimatu w ich cyklu życia w stopniu i czasie, w jakim jest to potrzebne. Zazwyczaj wymaga to od właściciela aktywów regularnego monitorowania zmiany klimatu, oddziaływania na klimat oraz poziomu odporności. Na przykład wykonalne może być stopniowe podwyższanie niektórych systemów przeciwpowodziowych.

Wybór projekcji klimatu należy do obowiązków promotora projektu oraz kierownika ds. weryfikacji pod względem wpływu na klimat i specjalistów technicznych. Należy go postrzegać jako zintegrowany element zarządzania ryzykiem związanym z projektem. Należy również przestrzegać krajowych wytycznych i przepisów.

W szóstym sprawozdaniu oceniającym IPCC wykorzystane zostaną uaktualnione projekcje klimatu (na podstawie szóstego etapu projektu porównywania połączonych modeli klimatu (54)) w porównaniu z piątym sprawozdaniem oceniającym (piąty etap projektu porównywania połączonych modeli klimatu), a także nowy zestaw scenariuszy RCP. Gdy tylko najnowszy zestaw projekcji klimatu będzie już dostępny, istotne będzie uwzględnienie go w procesie weryfikacji pod względem wpływu na klimat. Na przykład w projekcie porównywania połączonych modeli klimatu nr 6 dodano nowy scenariusz (SSP3-7.0), zlokalizowany w samym środku zakresu wyników bazowych wygenerowanych przez modele systemów energetycznych, który to scenariusz na potrzeby weryfikacji pod względem wpływu na klimat może zastąpić scenariusz RCP 8.5.

Jeśli chodzi o ramy czasowe, projekcje klimatu powinny zazwyczaj obejmować okres, o którym mowa powyżej, tj. przewidywany cykl życia projektu. Dziesięcioletnie prognozy klimatu (55) można wykorzystywać na potrzeby projektów krótkoterminowych, tj. trwających zazwyczaj do kolejnego dziesięciolecia. Prognozy dziesięcioletnie opierają się na obecnych warunkach klimatycznych (np. temperaturach oceanów) i niedawnych zmianach, co zapewnia rozsądny stopień pewności dla takich ram czasowych. W przypadku projektów o średnim i dłuższym terminie realizacji, tj. do 2030 r. i do końca stulecia, a także projektów wykraczających poza te ramy czasowe, konieczne będzie zastosowanie projekcji klimatu opartych na scenariuszach.

W badaniu (56) przeprowadzonym przez Komisję i opublikowanym w 2018 r. zidentyfikowano zasoby dostępne w państwach członkowskich na potrzeby rozwoju infrastruktury odpornej na zmianę klimatu. W badaniu wykorzystano siedem kryteriów (dostępność danych, wytyczne, metodyki, narzędzia, normy projektowe, ramy systemowe i prawne, zdolności instytucjonalne); objęło ono sektor transportu, sieci szerokopasmowych, rozwoju obszarów miejskich, energetyki oraz zasobów wodnych i odpadów.

Wstępne doświadczenia związane z realizacją dużych projektów w latach 2014–2020 – kiedy to początkowo wymogi dotyczące zmiany klimatu były nowością, a państwa członkowskie nie miały dużego doświadczenia – wskazują widoczny i znaczny postęp, jeżeli chodzi o jakość weryfikacji pod względem wpływu na klimat, chociaż pewne kwestie nadal są problematyczne:

— beneficjentom często trudność sprawia wykazanie, w jaki sposób projekty przyczyniają się do osiągania unijnych i krajowych celów polityki klimatycznej;

— wiedza beneficjentów na temat krajowych i regionalnych strategii oraz planów często jest niewystarczająca;

— w przypadku projektów dotyczących transportu do obliczenia bezwzględnych i względnych emisji gazów cieplarnianych zazwyczaj konieczny jest wystarczająco szczegółowy model ruchu. Należy z niego skorzystać na początku – na etapie cyklu projektu obejmującego opracowanie strategii i planowanie, gdy dokonuje się najważniejszych wyborów mających wpływ na emisje gazów cieplarnianych, a następnie na późniejszym etapie w ramach analizy kosztów i korzyści. Modele ruchu opracowano w większości państw i regionów/miast. Brak modeli ruchu może utrudnić analizę, np. analizę wariantów, przesunięć międzygałęziowych oraz względnych emisji gazów cieplarnianych;

— projekty dotyczące sektora zasobów wodnych napotykają najmniej problemów, jeżeli chodzi o sprawozdawczość w zakresie łagodzenia zmiany klimatu, jednak w innych sektorach, takich jak energetyka, włączenie obliczeń emisji gazów cieplarnianych do analizy kosztów i korzyści wiązało się z większymi problemami;

— stwierdzono brak uwzględnienia kwestii zmiany klimatu jako kryterium analizy na potrzeby analizy wariantów niemal we wszystkich skontrolowanych projektach, ponieważ większość projektów opierała się na analizie wariantów historycznych, z wyjątkiem specjalnych projektów dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu;

— większy postęp zaobserwowano w państwach, w których najwięksi beneficjenci (np. organy transportowe) zaczęli gromadzić własne dane dotyczące zmiany klimatu oraz opracowywać scenariusze i określać potrzeby w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. W niektórych państwach członkowskich system planowania ma działanie wsteczne (odpowiadając na wnioski dotyczące rozwoju) w przeciwieństwie do systemów proaktywnych (tj. nakierowujących wzorce rozwoju na formy niskoemisyjne i odporne).

Informacje na temat przystosowania się obszarów miejskich do zmiany klimatu w Europie można znaleźć na przykład w sprawozdaniu EEA nr 12/2020 (57). Przedstawiono w nim szczegółowe informacje na temat związanego z klimatem oddziaływania na miasta i miasteczka europejskie oraz opisano skuteczność i oszczędność kosztową działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Wytyczne techniczne dotyczące stosowania zasady „nie czyń poważnych szkód” są dostępne w zawiadomieniu Komisji 2021/C 58/01 (58) w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) (59), w którym to zawiadomieniu odniesiono się do niniejszych wytycznych dotyczących weryfikacji infrastruktury pod względem wpływu na klimat w latach 2021–2027. W dokumencie roboczym służb Komisji „Guidance to Member States – Recovery and resilience plans” [Wytyczne dla państw członkowskich – plany odbudowy i zwiększania odporności], SWD(2021) 12 final (60), zachęca się, aby w odniesieniu do inwestycji w infrastrukturę stosowano wytyczne dotyczące weryfikacji pod względem wpływu na klimat opracowane zgodnie z rozporządzeniem InvestEU.

3.2. Łagodzenie zmiany klimatu (neutralność klimatyczna)

Łagodzenie zmiany klimatu obejmuje obniżenie emisyjności, efektywność energetyczną, oszczędność energii i wykorzystywanie energii ze źródeł odnawialnych. Wiąże się również z podejmowaniem działań na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych lub zwiększenia sekwestracji gazów cieplarnianych i jest prowadzone zgodnie z polityką UE dotyczącą celów redukcji emisji na 2030 r. i na 2050 r.

Organy państw członkowskich odgrywają ważna rolę w realizacji celów polityki unijnej w zakresie redukcji emisji i mogą wprowadzić szczególne wymogi dotyczące osiągania tych celów. Wskazówki zawarte w niniejszej sekcji pozostają bez uszczerbku dla wymogów ustanowionych w państwach członkowskich oraz dla roli nadzorczej organów publicznych w tych państwach.

Zasada (61)„efektywność energetyczna przede wszystkim” oznacza, że w decyzjach dotyczących inwestycji należy nadać priorytet racjonalnym pod względem kosztów alternatywnym środkom służącym efektywności energetycznej, zwłaszcza racjonalnym pod względem kosztów oszczędności końcowego zużycia energii itp.

Przy podejmowaniu decyzji dotyczących inwestycji pomocne może okazać się określenie ilościowe i oszacowanie wartości pieniężnej emisji gazów cieplarnianych.

Dodatkowo wiele projektów infrastrukturalnych, które otrzymają wsparcie w latach 2021–2027, będzie charakteryzowały się cyklem życia wykraczającym poza 2050 r. Konieczna jest zatem analiza ekspercka, która pozwoli zweryfikować zgodność proponowanych projektów, na przykład jeżeli chodzi o ich realizację, utrzymanie i finalną likwidację, z ogólnym celem osiągnięcia zerowej emisji gazów cieplarnianych netto i neutralności klimatycznej.

W niniejszych wytycznych zaleca się, aby w stosownych przypadkach korzystać z metodyki oceny śladu węglowego opracowanej przez EBI (w celu określenia ilościowego emisji gazów cieplarnianych) oraz metody EBI dotyczącej kalkulacyjnego kosztu emisji (w celu oszacowania wartości pieniężnej emisji gazów cieplarnianych).

W niniejszych wytycznych przyjęto podejście, zgodnie z którym ustalanie śladu węglowego nie służy wyłącznie do oszacowania emisji gazów cieplarnianych związanych z projektem, w momencie gdy jest już on gotowy do realizacji, ale, co ważniejsze, służy ono jako narzędzie wspierające analizę i włączenie rozwiązań niskoemisyjnych na etapie planowania i projektowania. W związku z tym kluczowe jest, aby weryfikacja pod względem wpływu na klimat była od samego początku włączona do zarządzania cyklem projektu. Przeprowadzenie procesu szczegółowej weryfikacji pod względem wpływu na klimat może zadecydować o kwalifikowalności projektu do finansowania.

Nie narzuca to jednak konkretnej metodologii analizy kosztów i korzyści, ponieważ może ona zależeć od wymogów dotyczących udzielania pożyczek obowiązujących w ramach poszczególnych funduszy oraz innych czynników. Na przykład w przypadku projektów energetycznych realizowanych w ramach instrumentu „Łącząc Europę” głównymi źródłami odniesienia są metodyki przeprowadzania analizy kosztów i korzyści ENTSO-E i ENTSO-G zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 347/2013 (62). Przewodnik po analizie kosztów i korzyści projektów inwestycyjnych (63) opracowany przez Komisję Europejską jest stosowany w odniesieniu do dużych projektów realizowanych w latach 2014–2020 i pozostaje istotnym źródłem odniesienia (zarówno jeżeli chodzi o kwestię łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej).

W wielu państwach członkowskich analizę kosztów i korzyści stosuje się również na potrzeby mniejszych projektów, aby uwzględnić i ocenić wszystkie efekty zewnętrzne wywoływane przez dany projekt oraz jego kompleksowy wpływ i stosunek wartości do ceny z punktu widzenia społeczeństwa. W 2021 r. Komisja Europejska opublikuje przewodnik dotyczący analiz ekonomicznych, wraz z uproszczonym zestawem narzędzi, do dobrowolnego stosowania przez instytucje finansowe w latach 2021–2027.

Wczesna i spójna ocena przewidywanych emisji gazów cieplarnianych generowanych w ramach projektu na wielu etapach realizacji pomoże złagodzić jego oddziaływanie na zmianę klimatu. Szeroki zakres wyborów, zwłaszcza na etapie planowania i projektowania, może wpłynąć na ogólny poziom emisji gazów cieplarnianych w całym cyklu życia projektu, od budowy i eksploatacji do likwidacji.

W niektórych sektorach, na przykład w sektorze transportowym i energetycznym oraz w sektorze rozwoju obszarów miejskich, skuteczne działania na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych muszą być podejmowane głównie na poziomie planowania. W rzeczywistości to właśnie na tym etapie dokonuje się wyboru między środkami transportu wykorzystywanymi w konkretnych miejscach docelowych lub korytarzach (np. między transportem publicznym i samochodem prywatnym), co często jest istotnym czynnikiem wpływającym zarówno na zużycie energii, jak i na emisję gazów cieplarnianych. Podobnie istotną rolę odgrywają polityka i „łagodniejsze” środki, na przykład zachęty do korzystania z transportu publicznego, roweru i przemieszczania się pieszo.

Metodyki oceny śladu węglowego można rozszerzyć na przykład na planowanie sieci transportowej, aby zapewnić natychmiastową ocenę stopnia, w jakim dany plan ma oczekiwane pozytywne oddziaływanie na emisje gazów cieplarnianych. Może to być jednym z głównych kluczowych wskaźników skuteczności działania dla takich planów. Podstawą obliczeń jest zazwyczaj model ruchu, który odzwierciedla stan ruchu w sieci (np. przepływy, przepustowość i poziom zagęszczenia).

Podobne podejście można przyjąć w odniesieniu do rozwoju obszarów miejskich, w szczególności biorąc pod uwagę wpływ decyzji o umiejscowieniu niektórych działań na mobilność i zużycie energii, na przykład wpływ wariantów miejskiego planowania przestrzennego na formę rozwoju (np. pod względem zagęszczenia, lokalizacji, mieszanego użytkowania gruntów, łączności i przepuszczalności oraz dostępności). Dowody wskazują, że różne formy miejskie i wzorce mieszkaniowe mają wpływ na emisję gazów cieplarnianych, zapotrzebowanie na energię, wyczerpywanie się zasobów itp.

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku wszelkich projektów infrastrukturalnych, w których wykorzystuje się paliwa kopalne lub które służą do ich przewozu, nawet jeśli stosowane są środki na rzecz efektywności energetycznej. W każdym przypadku należy przeprowadzić szczegółową ocenę w celu zbadania zgodności z celami w zakresie łagodzenia zmiany klimatu oraz uniknięcia poważnej szkody dla ich realizacji.

Na przykład w miastach większa część emisji gazów cieplarnianych jest generowana przez transport, zużycie energii w budynkach, dostawy energii elektrycznej i odpady. Zatem celem projektów w tych sektorach powinno być osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r., co w praktyce oznacza zerową emisję gazów cieplarnianych netto. Innymi słowy, aby zapewnić neutralność pod względem emisji dwutlenku węgla, niezbędne są technologie bezemisyjne.

W UE wszystkie przedsięwzięcia z zakresu nieruchomości – te dotyczące zarówno renowacji, jak i budowy nowych obiektów – muszą spełniać wymogi określone w unijnej dyrektywie w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (64), która została transponowana przez państwa członkowskie do krajowego prawa budowlanego. W przypadku renowacji wymaga to osiągnięcia optymalnych pod względem kosztów poziomów modernizacji. W przypadku nowych budynków oznacza to budynki o niemal zerowym zużyciu energii.

Rysunek 4

Zarys procesu związanego z łagodzeniem zmiany klimatu na potrzeby weryfikacji pod względem wpływu na klimat

3.2.1. Preselekcja – etap 1 (łagodzenie)

W tabeli 2 przedstawiono proces preselekcji projektów infrastrukturalnych pod kątem emisji gazów cieplarnianych, w ramach którego projekty dzieli się na dwie grupy w zależności od kategorii.

Tabela 2

Wykaz dotyczący preselekcji – ślad węglowy – przykłady kategorii projektów (65)

Preselekcja Kategorie projektów infrastrukturalnych Zasadniczo, w zależności od skali projektu, w przypadku tych kategorii ocena śladu węglowego NIE BĘDZIE konieczna. W odniesieniu do procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat związanego z łagodzeniem zmiany klimatu przedstawionego na rys. 7 proces ten kończy się na etapie 1 (preselekcja). — Usługi telekomunikacyjne — Sieci zaopatrzenia w wodę pitną — Sieci odprowadzania wód opadowych i ścieków — Realizowane na niewielką skalę oczyszczanie ścieków przemysłowych i oczyszczanie ścieków komunalnych — Inwestycje budowlane (66) — Zakłady mechanicznego/biologicznego przetwarzania odpadów — Działalność w zakresie badań i rozwoju — Produkty farmaceutyczne i biotechnologia Zasadniczo ocena śladu węglowego BĘDZIE konieczna (67) w przypadku tych kategorii projektów. W odniesieniu do procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat związanego z łagodzeniem zmiany klimatu przedstawionego na rys. 7 proces w przypadku tej kategorii projektów będzie obejmował etap 1 (preselekcja) i etap 2 wraz ze szczegółową analizą. — Składowiska stałych odpadów komunalnych — Spalarnie odpadów komunalnych — Duże oczyszczalnie ścieków — Przemysł wytwórczy — Chemikalia i rafinacja — Górnictwo i metale — Przemysł celulozowo-papierniczy — Nabywanie taboru, statków, floty transportowej — Infrastruktura drogowa i kolejowa (68), transport miejski — Porty i platformy logistyczne — Energetyczne linie przesyłowe — Odnawialne źródła energii — Produkcja, przetwarzanie, przechowywanie i transport paliwa — Produkcja cementu i wapna — Produkcja szkła — Elektrociepłownie — Lokalne sieci ciepłownicze — Zakłady skraplania i regazyfikacji gazu ziemnego — Infrastruktura do przesyłu gazu — Każda inna kategoria projektów infrastrukturalnych lub skala projektu, w przypadku których bezwzględne lub względne wielkości emisji mogą przekroczyć poziom 20 000 ton ekwiwalentu CO2 rocznie (wartość dodatnia lub ujemna) (zob. tabela 7)

3.2.2. Szczegółowa analiza – etap 2 (łagodzenie)

Szczegółowa analiza obejmuje ilościowe określenie i oszacowanie wartości pieniężnej emisji gazów cieplarnianych (oraz jej redukcji), a także ocenę zgodności z celami klimatycznymi na 2030 r. i na 2050 r.

3.2.2.1. Metodyka oceny śladu węglowego projektów infrastrukturalnych

W niniejszych wytycznych do obliczania śladu węglowego projektów infrastrukturalnych zaleca się stosowanie metodyk oceny śladu węglowego (69) opracowanych przez Europejski Bank Inwestycyjny (EBI). Metodyka ta obejmuje domyślną metodę obliczania emisji np. w przypadku:

— oczyszczania ścieków i osadów;

— zakładów unieszkodliwiania odpadów i gospodarowania odpadami;

— składowisk stałych odpadów komunalnych;

— transportu drogowego;

— transportu kolejowego;

— transportu miejskiego;

— modernizacji budynków;

— portów;

— portów lotniczych.

W celu oszacowania wartości pieniężnej emisji gazów cieplarnianych można zastosować metodykę oceny śladu węglowego opracowaną przez EBI oraz uzupełnić ją informacjami zawartymi w osobnej publikacji pt. „The Economic Appraisal of Investment Projects at the EIB” [Wytyczne dotyczące ekonomicznej oceny projektów inwestycyjnych w EBI] (2013) (70) i sekcji dotyczącej kalkulacyjnego kosztu emisji] (zob. sekcja 3.2.2.4).

Metodyka EBI jest zgodna z przyjętymi przez międzynarodowe instytucje finansowe ramami dotyczącymi zharmonizowanego podejścia do rozliczania emisji gazów cieplarnianych opublikowanymi w listopadzie 2015 r.

Wiele projektów infrastrukturalnych prowadzi do redukcji lub zwiększenia emisji w porównaniu ze scenariuszem zakładającym, że projekt nie zostałby zrealizowany, co określa się mianem emisji bazowych. Ponadto wiele projektów generuje emisję gazów cieplarnianych do atmosfery bezpośrednio (np. emisje ze spalania paliw lub emisje z procesów produkcji) albo pośrednio poprzez zakup energii elektrycznej lub cieplnej.

Do gazów cieplarnianych uwzględnionych w metodyce oceny śladu węglowego opracowanej przez EBI zalicza się siedem gazów wymienionych w Protokole z Kioto do Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (71), a mianowicie: dwutlenek węgla (CO2); metan (CH4); podtlenek azotu (N2O); wodorofluorowęglowodory (HFC); perfluorowęglowodory (PFC); heksafluorek siarki (SF6); trójfluorek azotu (NF3). W procesie ilościowego określania emisji gazów cieplarnianych wszystkie emisje przeliczane są na tony dwutlenku węgla nazywane (ekwiwalentem) CO2e z wykorzystaniem współczynników globalnego ocieplenia (72).

Ocenę emisji należy uwzględniać w całym cyklu rozwoju projektu w celu promowania niskoemisyjnych wyborów i wariantów, a także wykorzystywać jako narzędzie klasyfikacji i wyboru wariantów (w tym w ocenie oddziaływania na środowisko i strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko).

Zaleca się przyjęcie tego samego podejścia na etapie planowania, na przykład w sektorze transportu, w którym główne możliwości redukcji emisji gazów cieplarnianych dotyczą wariantów w zakresie operacyjnej koncepcji sieci i wyboru rodzajów i strategii transportu.

W metodyce oceny śladu węglowego stosuje się pojęcie „zakresu” zdefiniowane w Protokole dotyczącym emisji gazów cieplarnianych (73).

Rysunek 5

Pojęcie „zakresu” w ramach metodyki oceny śladu węglowego (74)

Źródło: Rys. 1 z publikacji „EIB Project Carbon Footprint Methodologies” [Metodyki oceny śladu węglowego projektów opracowane przez EBI]

Tabela 3

Przegląd trzech zakresów stanowiących część metodyki oceny śladu węglowego i oszacowania emisji pośrednich w odniesieniu do infrastruktury transportu drogowego i kolejowego oraz miejskiego transportu publicznego

Zakres Infrastruktura transportu drogowego i kolejowego oraz miejskiego transportu publicznego Wszystkie inne projekty Zakres 1: bezpośrednie emisje gazów cieplarnianych fizycznie pochodzą ze źródeł, które są wykorzystywane w ramach projektu. Na przykład emisje powstałe w wyniku spalania paliw kopalnych lub procesów przemysłowych oraz emisje niezorganizowane, takie jak wyciek czynników chłodniczych lub ucieczka emisji metanu. W stosownych przypadkach: emisje ze spalania paliw, procesów/działalności, emisje niezorganizowane. Tak: emisje ze spalania paliw, procesów/działalności, emisje niezorganizowane. Zakres 2: pośrednie emisje gazów cieplarnianych związane ze zużyciem energii (energia elektryczna, ogrzewanie, chłodzenie i para) wykorzystywane w projekcie, ale przez niego nie generowane. Zostały uwzględnione, ponieważ w projekcie istnieje możliwość bezpośredniej kontroli nad zużyciem energii, na przykład poprzez poprawę efektywności energetycznej lub przejście na zużywanie energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych. W stosownych przypadkach: projekty infrastruktury transportowej (głównie kolei elektrycznej), które są obsługiwane przez właściciela infrastruktury Tak: energia elektryczna, ogrzewanie, chłodzenie Zakres 3: inne pośrednie emisje gazów cieplarnianych, które można uznać za konsekwencję działalności prowadzonej w ramach projektu (np. emisje z produkcji lub wydobycia surowców lub materiałów wsadowych oraz emisje z pojazdów związane z użytkowaniem infrastruktury drogowej, w tym emisje wynikające ze zużycia energii elektrycznej przez pociągi i pojazdy elektryczne). Tak: pośrednie emisje gazów cieplarnianych z pojazdów korzystających z infrastruktury transportowej, z uwzględnieniem skutków przesunięcia międzygałęziowego W stosownych przypadkach: bezpośrednie i wyłączne emisje zakresu 1 lub 2 wyższego lub niższego szczebla

Metodyka oceny śladu węglowego obejmuje następujące główne kroki:

1) określenie granicy projektu;

2) wyznaczenie okresu oceny;

3) ustalenie zakresów emisji, które należy uwzględnić;

4) ilościowe określenie bezwzględnych emisji z projektu (Ab);

5) zidentyfikowanie i ilościowe określenie emisji bazowych (Be)

6) obliczenie emisji względnych (Re = Ab – Be).

Granica projektu wskazuje, co należy uwzględnić przy obliczaniu emisji bezwzględnych i względnych:

— emisje bezwzględne ustala się na podstawie granicy projektu, która obejmuje wszystkie znaczące emisje zakresu 1, zakresu 2 i zakresu 3 (w stosownych przypadkach) występujące w ramach projektu. Na przykład granicą dla odcinka autostrady będzie długość autostrady określona w umowie o finansowanie jako projekt, a obliczenia emisji bezwzględnych uwzględnią emisję gazów cieplarnianych z pojazdów korzystających z tego konkretnego odcinka autostrady w typowym roku;

— emisje względne ustala się na podstawie granicy projektu, która obejmuje odpowiednio scenariusze „przy realizacji projektu” i „bez realizacji projektu”. Uwzględnia się w niej wszystkie znaczące emisje zakresu 1, zakresu 2 i zakresu 3 (w stosownych przypadkach) występujące w ramach projektu, przy czym może wymagać również określenia granicy poza fizycznym obrębem projektu, aby stanowić scenariusz odniesienia. Na przykład gdyby autostrada nie została wybudowana, zwiększyłby się ruch na drogach drugorzędnych poza fizycznym obrębem projektu. Przy obliczaniu emisji względnych zastosowana zostanie granica obejmująca cały region, na który projekt ma wpływ.

Bezwzględne (Ab) emisje gazów cieplarnianych to roczne emisje oszacowane dla średniego roku eksploatacji w odniesieniu do danego projektu.

Bazowe (Be) emisje gazów cieplarnianych to emisje, które zostałyby wygenerowane w ramach przewidywanego scenariusza alternatywnego, w sposób rozsądny reprezentującego emisje, które zostałyby wygenerowane, gdyby projekt nie został zrealizowany.

Względne (Re) emisje gazów cieplarnianych odzwierciedlają różnicę między poziomem emisji bezwzględnych a poziomem emisji bazowych.

Emisje bezwzględne i względne należy określić ilościowo dla typowego roku eksploatacji.

Ocenę emisji należy uwzględniać w całym cyklu rozwoju projektu, a także wykorzystywać jako narzędzie klasyfikacji i wyboru w celu promowania niskoemisyjnych wyborów i wariantów, jak również zasady „efektywność energetyczna przede wszystkim”.

Ocena emisji przedstawiona w niniejszych wytycznych jest zatem bardziej szczegółowym narzędziem wspierającym przejście na gospodarkę niskoemisyjną, które znacznie wykracza poza jednorazową ocenę towarzyszącą zazwyczaj wnioskom o dofinansowanie składanym w instytucjach finansowych.

Granica projektu wskazuje, co należy uwzględnić przy obliczaniu emisji bezwzględnych, bazowych i względnych.

Przy ilościowym określaniu emisji gazów cieplarnianych w projekcie należy uwzględnić wszystkie istotne informacje.

Ustalanie śladu węglowego wiąże się z różnego rodzaju niepewnością, w tym niepewnością związaną z identyfikacją efektów wtórnych, a także ze scenariuszami odniesienia i szacunkowymi wartościami emisji bazowych. Dlatego też szacunkowe emisje gazów cieplarnianych stanowią zasadniczo wartości przybliżone.

W miarę możliwości należy ograniczać niepewność nieodzownie związaną z szacunkami lub obliczeniami emisji gazów cieplarnianych oraz unikać tendencyjności związanej z metodami szacowania. Jeżeli poziom dokładności jest niski, do określenia ilościowego emisji gazów cieplarnianych należy stosować zachowawcze dane i założenia.

W związku z tym metodyka oceny śladu węglowego powinna opierać się na zachowawczych założeniach, wartościach i procedurach. W przypadku zachowawczych wartości i założeń zachodzi większe prawdopodobieństwo przeszacowania bezwzględnych wielkości emisji i „dodatnich” względnych wielkości emisji (wzrost netto) oraz niedoszacowania „ujemnych” względnych wielkości emisji (redukcji netto). Jeśli istnieją różnice w poziomie niepewności lub odchylenia między scenariuszami „przy realizacji projektu” i „bez realizacji projektu”, konieczne może być zachowanie szczególnej ostrożności.

3.2.2.2. Ocena emisji gazów cieplarnianych

Emisje gazów cieplarnianych należy oceniać na podstawie niniejszych wytycznych w odniesieniu do poszczególnych projektów inwestycyjnych o znacznym poziomie emisji (75). Ponadto zaleca się, aby użytkownicy zapoznali się z przepisami mającymi zastosowanie do ich inwestycji.

W poniższej tabeli przedstawiono progi określone dla metodyki oceny śladu węglowego opracowanej przez EBI.

Tabela 4

Progi dla metodyki oceny śladu węglowego opracowanej przez EBI (76)

— Bezwzględne emisje przekraczające poziom 20 000 ton ekwiwalentu CO2 rocznie (wartość dodatnia lub ujemna) — Względne emisje przekraczające poziom 20 000 ton ekwiwalentu CO2 rocznie (wartość dodatnia lub ujemna)

Projekty infrastrukturalne (77) o bezwzględnych lub względnych emisjach powyżej 20 000 ton ekwiwalentu CO2 rocznie (wartość dodatnia lub ujemna) muszą zostać poddane zarówno etapowi 1 (preselekcja), jak i etapowi 2 (szczegółowa analiza) procesu weryfikacji pod względem wpływu na klimat w celu łagodzenia zmiany klimatu, jak przedstawiono na rys. 7.

Badania (78) (dotyczące portfela projektów EBI) wskazują, że progi podane w tabeli 4 obejmują około 95 % bezwzględnych i względnych emisji gazów cieplarnianych z projektów.

3.2.2.3. Scenariusze odniesienia (ślad węglowy, analiza kosztów i korzyści)

Scenariusz odniesienia dotyczący metodyki oceny śladu węglowego jest często określany jako „prawdopodobna alternatywa” dla planu/projektu, a w przypadku analizy kosztów i korzyści – jako „alternatywny scenariusz odniesienia”. W przypadku niektórych projektów mogą występować różnice między tymi scenariuszami odniesienia. W takich sytuacjach istotne jest zapewnienie spójności między ilościowym określeniem emisji gazów cieplarnianych i analizą kosztów i korzyści. Należy to odpowiednio opisać w analizie kosztów i korzyści (w stosownych przypadkach) i podsumować w dokumentacji dotyczącej weryfikacji pod względem wpływu na klimat.

Analiza kosztów i korzyści zazwyczaj przybiera formę porównania między scenariuszem „przy realizacji projektu” a scenariuszem „bez realizacji projektu”. Z perspektywy weryfikacji pod względem wpływu na klimat (łagodzenie) istotne jest, aby scenariusz odniesienia dotyczący projektu stanowił wiarygodne odzwierciedlenie polityki klimatycznej UE. Wykluczałoby to na przykład scenariusz odniesienia przewidujący dalsze stosowanie wysokoemisyjnych paliw w 2050 r. Powinien on natomiast być zgodny z wiarygodną ścieżką redukcji emisji gazów cieplarnianych określoną z uwzględnieniem nowych celów klimatycznych UE na 2030 r. oraz celu polegającego na osiągnięciu neutralności klimatycznej do 2050 r.

3.2.2.4. Kalkulacyjny koszt emisji

W niniejszych wytycznych stosuje się kalkulacyjny koszt emisji opublikowany przez EBI jako najlepszy dostępny dowód (79) potwierdzający koszt osiągnięcia celu dotyczącego temperatury określonego w porozumieniu paryskim (tj. celu ograniczenia wzrostu temperatury do 1,5 °C). Kalkulacyjny koszt emisji oblicza się w ujęciu realnym i podaje według cen z 2016 r.

W poniższej tabeli przedstawiono kalkulacyjny koszt emisji, który ma być wykorzystywany w odniesieniu do projektów infrastrukturalnych realizowanych w latach 2021–2027 (zob. również tabela 6 zawierająca roczne wartości kalkulacyjnego kosztu emisji).

Tabela 5

Kalkulacyjny koszt emisji gazów cieplarnianych i redukcji tych emisji wyrażony w EUR/t CO2e według cen z 2016 r.

Rok 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 EUR/t CO2e 80 165 250 390 525 660 800

Źródło: EIB Group Climate Bank Roadmap 2021-2025.

Aby zilustrować to na konkretnym przykładzie, przyjmijmy, że dany projekt jest w tej chwili poddawany ocenie pod kątem finansowania. Realizacja projektu zajmie cztery lata, a jego eksploatacja rozpocznie się w 2025 r. i będzie trwała przez 20 lat, tj. do 2045 r. W planie projektu przewidziano poziom emisji w każdym roku jego eksploatacji. Oszacowano, że w pierwszym roku eksploatacji wartość emisji wyniesie 165 EUR na tonę. Wartość emisji, które mają zostać wygenerowane w 2030 r., oszacowano na 250 EUR na tonę. Jeżeli prognozuje się, że eksploatacja projektu w 2045 r. będzie wiązała się z generowaniem emisji, wartość takich emisji szacuje się na 660 EUR na tonę.

Aby rozwiać wszelkie wątpliwości, należy podkreślić, że powyższe dane liczbowe wykorzystuje się wyłącznie do oszacowania wartości redukcji emisji dwutlenku węgla lub emisji netto w ramach analiz kosztów i korzyści przedstawiających punkt widzenia społeczeństwa. Czynnikiem kształtującym prognozy popytu i inne powiązane aspekty analiz ekonomicznych lub rentowności projektów są sygnały dotyczące aktualnej ceny rynkowej, na które wpływ wywiera całe spektrum strategii wsparcia.

Na poniższym rysunku przedstawiono kalkulacyjny koszt emisji w latach 2020–2050:

Rysunek 6

Kalkulacyjny koszt emisji gazów cieplarnianych i redukcji tych emisji wyrażony w EUR/t CO2e według cen z 2016 r.

Źródło: Plan działania grupy EBI dotyczący uzyskania statusu banku klimatycznego na lata 2021–2025.

W tabeli 6 poniżej przedstawiono kalkulacyjny koszt emisji dla każdego roku w okresie obejmującym lata 2020–2050. Wartości w tabeli 6 obliczono na podstawie wartości przedstawionych w tabeli 5.

Tabela 6

Kalkulacyjny koszt emisji w poszczególnych latach wyrażony w EUR/t CO2e według cen z 2016 r.

Rok EUR/t CO2e Rok EUR/t CO2e Rok EUR/t CO2e Rok EUR/t CO2e 2020 80 2030 250 2040 525 2050 800 2021 97 2031 278 2041 552 2022 114 2032 306 2042 579 2023 131 2033 334 2043 606 2024 148 2034 362 2044 633 2025 165 2035 390 2045 660 2026 182 2036 417 2046 688 2027 199 2037 444 2047 716 2028 216 2038 471 2048 744 2029 233 2039 498 2049 772

Kalkulacyjny koszt emisji to minimalna wartość, którą należy wykorzystać przy szacowaniu wartości pieniężnej emisji i redukcji emisji gazów cieplarnianych. Na potrzeby weryfikacji pod względem wpływu na klimat i analizy kosztów i korzyści dopuszcza się możliwość wykorzystywania wyższych wartości kalkulacyjnego kosztu emisji, na przykład jeżeli w danym państwie członkowskim wykorzystuje się takie wyższe wartości, jeżeli stosuje je zainteresowana instytucja kredytująca lub jeżeli w danej sytuacji zastosowanie mają inne wymogi. Kalkulacyjny koszt emisji można również skorygować w świetle nowych informacji.

Analiza kosztów i korzyści będzie z reguły obejmowała zdyskontowanie oszacowanej wartości pieniężnej emisji gazów cieplarnianych. W tym miejscu należy wspomnieć o przewodniku Komisji (80), w którym objaśniono kwestie związane ze społecznymi stopami dyskontowymi. W przewodniku zaleca się korzystanie ze społecznej stopy dyskontowej na poziomie 5 % w przypadku dużych projektów realizowanych w krajach objętych polityką spójności oraz ze stopy dyskontowej na poziomie 3 % w przypadku pozostałych państw członkowskich (81). Choć przewodnik dotyczy lat 2014–2020, nadal stanowi on użyteczny punkt odniesienia dla okresu 2021–2027. Zastosowaną społeczną stopę dyskontową należy opisać w dokumentacji dotyczącej weryfikacji pod względem wpływu na klimat.

3.2.2.5. Weryfikacja zgodności z wiarygodną ścieżką prowadzącą do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w latach 2030–2050

Promotor projektu powinien zweryfikować zgodność projektu z wiarygodną ścieżką prowadzącą do (82) osiągnięcia celów UE w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych na 2030 r. i na 2050 r. oraz do osiągnięcia celów porozumienia paryskiego i celów wyznaczonych w Europejskim prawie o klimacie (zob. rozdział 3.1). W ramach tego procesu w przypadku elementów infrastruktury charakteryzujących się cyklem życia wykraczającym poza 2050 r. promotor projektu powinien również sprawdzić zgodność projektu np. pod względem eksploatacji, utrzymania oraz docelowej likwidacji zgodnie z warunkami neutralności klimatycznej. Może to wiązać się z koniecznością uwzględnienia kwestii związanych z gospodarką o obiegu zamkniętym na wczesnym etapie cyklu rozwoju projektu oraz przejścia na korzystanie z odnawialnych źródeł energii.

Ponadto w rozporządzeniu (UE) 2018/1999 w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu (rozporządzenie w sprawie zarządzania unią energetyczną) ustanowiono mechanizm zarządzania oparty na strategiach długoterminowych, zintegrowanych krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu obejmujących okresy dziesięcioletnie począwszy od okresu 2021–2030, na odpowiadających im przygotowywanych przez państwa członkowskie zintegrowanych krajowych sprawozdaniach z postępów w dziedzinie energii i klimatu oraz na zintegrowanym systemie monitorowania przez Komisję.

W zintegrowanych krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu wyznacza się krajowe cele, założenia i wkłady odnoszące się do pięciu wymiarów unii energetycznej, w tym wymiaru „obniżenie emisyjności”, który w odniesieniu do „długoterminowych zobowiązań Unii do redukcji emisji gazów cieplarnianych zgodnie z porozumieniem paryskim” obejmuje inne założenia i cele, w tym cele sektorowe i cele związane z przystosowaniem się do zmian klimatu.

Zintegrowane krajowe plany w dziedzinie energii i klimatu będą stanowiły dodatkowy i istotny punkt odniesienia w procesie weryfikacji zgodności z wiarygodną ścieżką prowadzącą do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych (po wprowadzeniu w nich zmian i przeprowadzeniu ich oceny w 2023 r. pod kątem uwzględnienia w nich nowych celów UE na 2030 r. i wyznaczonego w Europejskim prawie o klimacie celu zakładającego osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r.).

Promotor projektu powinien wykazać, że emisje gazów cieplarnianych generowane przez projekt zostaną obniżone w sposób zgodny z ogólnymi celami UE na 2030 r. i na 2050 r., a także zgodnie z wszelkimi bardziej ambitnymi założeniami dla sektora, w którym realizowany jest projekt.

3.3. Przystosowanie się do zmiany klimatu (odporność na zmianę klimatu)

Elementy infrastruktury (83) mają zazwyczaj trwały charakter i mogą być narażone na wieloletnie oddziaływanie zmieniających się warunków klimatycznych, które w coraz większym stopniu będą charakteryzowały się niekorzystnymi i często ekstremalnymi warunkami pogodowymi i klimatycznymi.

Ocena wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu przeprowadzana pod nadzorem i kontrolą zainteresowanych organów publicznych ułatwia wykrycie znacznego ryzyka zmiany klimatu. Stanowi ona podstawę określenia, oszacowania i wdrożenia ukierunkowanych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Przeprowadzanie takiej oceny ułatwi ograniczenie ryzyka rezydualnego do dopuszczalnego poziomu.

Promotor projektu powinien przekazać organom publicznym wszystkie wymagane informacje, aby sprawdzić, czy dopuszczalne poziomy rezydualnego ryzyka zmiany klimatu wyznaczono z należytym uwzględnieniem wszystkich wymogów prawnych lub technicznych lub innego rodzaju wymogów.

Jak wyjaśniono w rozdziale 4 i załączniku C, zaleca się włączenie oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu do procesu rozwoju projektu od chwili jego rozpoczęcia (84), uwzględniając etap OOŚ, ponieważ zapewni to zasadniczo dostęp do najszerszego spektrum możliwości wyboru optymalnych wariantów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Na przykład miejsce realizacji projektu, które często wybiera się na wczesnym etapie wdrażania, może mieć decydujące znaczenie dla oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu. Przeprowadzenie oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu na późniejszym etapie cyklu rozwoju projektu będzie zazwyczaj trudniejsze, co mogłoby skutkować wyborem nieoptymalnych rozwiązań.

Rysunek 7

Zarys procesu związanego z przystosowaniem się do zmiany klimatu na potrzeby weryfikacji pod względem wpływu na klimat

Działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu podejmowane w związku z wdrażaniem projektów infrastrukturalnych koncentrują się na zapewnieniu odpowiedniego poziomu odporności na oddziaływanie zmiany klimatu, który obejmuje poważne zdarzenia takie jak silniejsze powodzie, oberwania chmury, susze, fale upałów, pożary roślinności, burze, osuwiska i huragany, a także zjawiska o charakterze długoterminowym, np. prognozowane podnoszenie się poziomu mórz i oceanów i zmiany średniej ilości opadów, zawartości wilgoci w glebie i wilgotności powietrza.

Poza uwzględnieniem problematyki związanej z odpornością na zmianę klimatu w planie projektu należy wdrożyć środki służące zagwarantowaniu, aby realizacja projektu nie doprowadziła do zwiększenia podatności sąsiadujących struktur gospodarczych i społecznych na zagrożenia. Do takiej sytuacji może dojść np. w przypadku gdy realizacja projektu wiąże się z koniecznością usypania wału, co mogłoby zwiększyć ryzyko powodziowe na okolicznym obszarze.

Rysunek 8

Orientacyjny przegląd oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu oraz identyfikacji, oceny i planowania/włączania odpowiednich działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

W niniejszych wytycznych dopuszcza się możliwość stosowania alternatywnych podejść do przeprowadzania opisanej powyżej oceny wrażliwości na zmiany klimatu i ryzyka zmiany klimatu, o ile będą one aktualnymi, zatwierdzonymi na szczeblu międzynarodowym podejściami i ramami metod, np. podejściem stosowanym przez IPCC w kontekście szóstego sprawozdania oceniającego (85). Celem pozostaje określenie znacznego ryzyka zmiany klimatu, co będzie stanowiło podstawę określenia, oszacowania i wdrożenia ukierunkowanych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

3.3.1. Preselekcja – etap 1 (przystosowanie)

Analiza wrażliwości projektu na zmianę klimatu stanowi istotny krok umożliwiający zidentyfikowanie odpowiednich działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które należy podjąć. Analiza obejmuje trzy etapy: analizę wrażliwości, ocenę aktualnego i przyszłego narażenia oraz połączenie tych dwóch działań na potrzeby przeprowadzenia oceny zagrożenia.

Specjaliści techniczni zazwyczaj wyraźnie wskazują poziom i rozdzielczość danych niezbędnych do zbadania stosownych kwestii w wystarczająco szczegółowy sposób.

Celem oceny podatności na zagrożenia (86) jest identyfikacja istotnych zagrożeń klimatycznych (87) występujących w przypadku danego konkretnego rodzaju projektów w planowanej lokalizacji. Podatność projektu na zagrożenia stanowi połączenie dwóch aspektów: stopnia ogólnej wrażliwości elementów projektu na zagrożenia klimatyczne (wrażliwość) oraz prawdopodobieństwa wystąpienia tych zagrożeń w miejscu realizacji projektu w danym czasie i w przyszłości (narażenie). Te dwa aspekty można poddać ocenie oddzielnie (jak opisano poniżej) lub łącznie.

Rysunek 9

Przegląd etapu preselekcji obejmującego ocenę podatności na zagrożenia

Na rys. 9 przedstawiono przegląd analizy wrażliwości i narażenia oraz oceny podatności na zagrożenia, które składają się na etap 1 (preselekcja) całego procesu przedstawionego na rys. 8.

Wstępna preselekcja może koncentrować się na zagrożeniach klimatycznych sklasyfikowanych jako „poważne” w ramach analizy wrażliwości lub analizy narażenia, które posłużą jako dane wejściowe na potrzeby oceny zagrożenia.

3.3.1.1. Wrażliwość

Celem analizy wrażliwości jest wskazanie, jakie zagrożenia klimatyczne są istotne w przypadku danego konkretnego rodzaju projektu, niezależnie od miejsca jego realizacji. Na przykład podnoszenie się poziomu mórz i oceanów może stanowić istotne zagrożenie dla większości projektów dotyczących portów morskich, niezależnie od miejsca ich realizacji.

W ramach analizy wrażliwości projekt należy zbadać kompleksowo, biorąc pod uwagę jego poszczególne elementy oraz sposób jego funkcjonowania w szerszej sieci lub w szerszym systemie, na przykład poprzez dokonanie rozróżnienia między czterema aspektami:

— aktywa i procesy na miejscu,

— nakłady takie jak woda i energia,

— produkty takie jak wyroby i usługi,

— kwestie związane z dostępem i połączenia transportowe, nawet jeżeli pozostają one poza bezpośrednią kontrolą w projekcie.

Najlepiej, aby przyporządkowywaniem punktów z tytułu wrażliwości poszczególnym rodzajom projektu zajmowali się eksperci techniczni, tj. inżynierowie i inni specjaliści dobrze zaznajomieni z projektem.

Ponadto określone parametry (inżynieryjne lub inne) mogą mieć kluczowe znaczenie dla koncepcji projektu. Na przykład elementem o niezwykle istotnym znaczeniu dla projektu mostu może być poziom wody w rzece, nad którą ma on zostać wzniesiony, lub nieprzerwane działanie elektrociepłowni może być w krytycznym stopniu uzależnione od dostępności wystarczającej ilości wody chłodzącej oraz od minimalnego poziomu wody i maksymalnej temperatury wody w sąsiadującej z nią rzece. W tym kontekście istotne może okazać się uwzględnienie takich krytycznych parametrów projektowych w analizie wrażliwości na zmianę klimatu.

Na rys. 10 przedstawiono przegląd analizy wrażliwości, która stanowi element etapu 1 (preselekcja) przedstawionego na rys. 7.

Rysunek 10

Zarys analizy wrażliwości

W odniesieniu do każdego aspektu i zagrożenia klimatycznego należy określić, czy wrażliwość jest „wysoka”, „średnia” czy „niska”:

— wysoka wrażliwość: zagrożenie klimatyczne może oddziaływać w sposób znaczący na aktywa oraz procesy, nakłady, produkty i połączenia transportowe;

— średnia wrażliwość: zagrożenie klimatyczne może oddziaływać w niewielkim stopniu na aktywa oraz procesy, nakłady, produkty i połączenia transportowe;

— niska wrażliwość: zagrożenie klimatyczne nie ma żadnego oddziaływania (lub oddziałuje w sposób nieznaczący).

3.3.1.2. Narażenie

Celem analizy narażenia jest wskazanie, które zagrożenia są istotne w planowanym miejscu realizacji projektu, niezależnie od rodzaju projektu. Na przykład powódź może stanowić istotne zagrożenie klimatyczne dla miejsca realizacji projektu położonego w pobliżu równiny zalewowej rzeki.

Dlatego też analiza narażenia koncentruje się na miejscu realizacji projektu, podczas gdy analiza wrażliwości skupia się na rodzaju projektu.

Analizę narażenia można podzielić na dwie części: analizę narażenia na obecne warunki klimatyczne oraz analizę narażenia na przyszłe warunki klimatyczne. Aby ocenić narażenie w związku z obecnymi i przeszłymi warunkami klimatycznymi, należy korzystać z dostępnych historycznych i aktualnych danych dotyczących miejsca realizacji projektu (lub alternatywnych miejsc realizacji projektu). Aby zrozumieć, w jaki sposób poziom narażenia może zmienić się w przyszłości, można skorzystać z modelowych prognoz klimatycznych. Należy zwrócić szczególną uwagę na zmiany częstotliwości występowania ekstremalnych zdarzeń pogodowych i ich intensywności.

Na rys. 11 przedstawiono przegląd analizy narażenia, która stanowi element etapu 1 (preselekcja) przedstawionego na rys. 7.

Rysunek 11

Zarys analizy narażenia

Różne lokalizacje geograficzne mogą być narażone na różne zagrożenia klimatyczne. W tym kontekście warto zastanowić się nad tym, w jaki sposób narażenie różnych obszarów geograficznych w Europie zmieni się wskutek zmiany zagrożeń klimatycznych, jak zilustrowano to na poniższym wykazie.

Na przykład:

— obszary, na których źródłem dochodu/utrzymania ludności są zasoby naturalne;

— obszary przybrzeżne, wyspy i lokalizacje morskie są szczególnie narażone na coraz większą wysokość fal sztormowych i fal morskich, zalewanie obszarów przybrzeżnych i erozję;

— obszary, na których odnotowuje się niewielką i zmniejszającą się ilość opadów sezonowych, są często bardziej narażone na większe ryzyko suszy, osiadania terenu i pożarów roślinności;

— obszary, na których odnotowuje się wysokie i rosnące temperatury, są bardziej narażone na fale upałów;

— obszary, na których odnotowuje się większe ilości opadów sezonowych (potencjalnie w połączeniu z szybszym topnieniem śniegu i oberwaniami chmury), są często bardziej narażone na powodzie gwałtowne i erozję;

— obszary, na których występuje zarówno materialne, jak i niematerialne dziedzictwo kulturowe.

Ważne jest, aby zrozumieć, które obszary są narażone oraz jaki wpływ narażenie to będzie miało na te obszary i mieszkających tam ludzi, ponieważ często to właśnie w tych lokalizacjach proaktywne przystosowanie się do zmiany klimatu przynosi największe korzyści.

Im bardziej lokalne i szczegółowe są dane, tym dokładniejsza i trafniejsza będzie ocena (zob. np. wykaz źródeł danych dotyczących przyszłych warunków klimatycznych w sekcji 3.1).

W odniesieniu do niektórych zagrożeń wymagane mogą być dane i badania dotyczące konkretnego miejsca, na przykład w przypadku gwałtownych powodzi.

3.3.1.3. Podatność na zagrożenia

Ocena podatności na zagrożenia łączy w sobie wyniki analizy wrażliwości i analizy narażenia (w przypadku osobnych ocen).

Na rys. 12 przedstawiono zarys oceny podatności na zagrożenia, w ramach którego zestawiono ustalenia z analizy wrażliwości i analizy narażenia (zob. rys. 7).

Rysunek 12

Zarys oceny podatności na zagrożenia

Ocena zagrożenia ma na celu wskazanie potencjalnych poważnych zagrożeń i związanego z nimi ryzyka, a także stanowi podstawę decyzji dotyczącej kontynuowania etapu oceny ryzyka. Zwykle w wyniku tej oceny ujawnia się najistotniejsze zagrożenia dla oceny ryzyka (można je uznać za poziomy zagrożenia ocenione jako „wysokie” i ewentualnie „średnie”, w zależności od skali). Jeśli w wyniku oceny zagrożenia stwierdzono, że wszystkie poziomy zagrożenia w uzasadniony sposób oceniono jako niskie lub nieistotne, dalsza ocena ryzyka (zmiany klimatu) może nie być potrzebna (oznacza to zakończenie preselekcji i etapu 1). Niemniej jednak decyzja o tym, które poziomy zagrożenia zostaną poddane szczegółowej analizie ryzyka, będzie zależała od uzasadnionej oceny promotora projektu i zespołu ds. oceny klimatu.

Lokalizacja infrastruktury, a także zdolności przystosowawcze lokalnych przedsiębiorstw, rządów i społeczności, może wpływać na wrażliwość i podatność danego składnika aktywów na zmianę klimatu. Podatność na liczne zagrożenia klimatyczne może być również w dużym stopniu specyficzna dla danego sektora i ściśle powiązana z technologią wykorzystywaną do budowy i eksploatacji.

3.3.2. Szczegółowa analiza – etap 2 (przystosowanie):

3.3.2.1. Oddziaływanie, prawdopodobieństwo i ryzyko zmiany klimatu

Ocena ryzyka stanowi usystematyzowaną metodę analizy zagrożeń klimatycznych i ich oddziaływania, której celem jest zapewnienie informacji na potrzeby podejmowania decyzji.

Proces ten obejmuje ocenę prawdopodobieństwa wystąpienia i dotkliwości oddziaływania związanego z zagrożeniami zidentyfikowanymi w toku oceny zagrożenia (lub wstępnej preselekcji w odniesieniu do istotnych zagrożeń), a także ocenę powagi ryzyka dla powodzenia projektu.

Powinno to stanowić część ogólnej logiki oceny ryzyka projektu, która przenika cały proces rozwoju projektu, tak aby ryzyko można było uwzględnić w ujęciu całościowym, a nie jako odrębną ocenę.

Zaleca się rozpoczęcie procesu oceny ryzyka jak najwcześniej na etapie planowania projektu, ponieważ takie wcześnie zidentyfikowane ryzyko można zwykle wyeliminować lub go uniknąć w łatwiejszy i bardziej racjonalny pod względem kosztów sposób.

Celem jest ilościowe określenie znaczenia ryzyka dla projektu w aktualnych i przyszłych warunkach klimatycznych.

Na rys. 13 przedstawiono przegląd analizy prawdopodobieństwa, analizy oddziaływania i oceny ryzyka, które stanowią podstawę określenia, oszacowania i wdrożenia działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Cały proces przedstawiono na rys. 8.

Rysunek 13

Zarys oceny ryzyka zmiany klimatu na etapie 2

W porównaniu z oceną podatności na zagrożenia, dokonując oceny ryzyka można łatwiej określić dłuższe ciągi przyczynowo-skutkowe łączące zagrożenia klimatyczne z wynikami projektu w kilku wymiarach (technicznym, środowiskowym, społecznym/integracyjnym/dostępności i finansowym itp.) i przeanalizować interakcje między czynnikami. W związku z tym dzięki ocenie ryzyka można określić problemy, których nie udało się wykryć w ramach oceny zagrożenia.

Norma ISO 14091 (88) wykorzystuje koncepcję „łańcuchów oddziaływania”, która stanowi skuteczne narzędzie pozwalające lepiej zrozumieć, zwizualizować, usystematyzować i uszeregować pod względem ważności czynniki powodujące ryzyko w systemie. Łańcuchy oddziaływania stanowią analityczny punkt wyjścia dla ogólnej oceny ryzyka. Pozwalają określić, które zagrożenia mogą potencjalnie powodować bezpośrednie i pośrednie skutki zmiany klimatu, a zatem są elementem podstawowej struktury oceny ryzyka. Stanowią ważne narzędzia komunikacji umożliwiające omówienie tego, co ma zostać przeanalizowane oraz jakie parametry klimatyczne i społeczno-gospodarcze, biofizyczne lub inne należy uwzględnić. W ten sposób są przydatne do określenia ukierunkowanych działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które należy podjąć.

Ocena ryzyka może obejmować ekspertyzę zespołu ds. oceny oraz przegląd powiązanych pozycji literatury/danych historycznych. Często wiąże się to z organizacją warsztatów poświęconych identyfikacji ryzyka (89) w celu określenia zagrożeń, konsekwencji i kluczowych czynników ryzyka związanych z klimatem oraz uzgodnienia dodatkowej analizy potrzebnej do oceny znaczenia ryzyka.

Szczegółowa ocena ryzyka przybiera zazwyczaj formę ocen ilościowych lub półilościowych, często obejmujących modelowanie numeryczne. Najlepiej przeprowadzać je podczas mniejszych spotkań lub w ramach analiz eksperckich.

3.3.2.2. Prawdopodobieństwo

Ta część oceny ryzyka dotyczy tego, na ile prawdopodobne jest, że zidentyfikowane zagrożenia klimatyczne wystąpią w określonych ramach czasowych, np. w cyklu życia projektu.

Na rys. 14 przedstawiono obrazowy przegląd analizy prawdopodobieństwa stanowiącej część etapu 2, przedstawionego na rys. 13. Do oceny prawdopodobieństwa można również zastosować alternatywne skale, na przykład skalę stosowaną przez IPCC (90).

Rysunek 14

Zarys analizy prawdopodobieństwa

W przypadku niektórych rodzajów ryzyka zmiany klimatu może istnieć znaczna niepewność co do prawdopodobieństwa ich wystąpienia. Może to wymagać skorzystania z opinii eksperta, wydanej w oparciu o najlepsze aktualnie dostępne informacje i dane pochodzące z rejestrów, statystyk, symulacji oraz aktualnej/przeszłej wiedzy uzyskanej w wyniku konsultacji z zainteresowanymi stronami. Należy również uwzględnić odniesienia do krajowych, regionalnych lub lokalnych danych dotyczących klimatu i projekcji klimatu. Dodatkowo należy rozważyć, w jaki sposób prawdopodobieństwo wystąpienia ryzyka zmiany klimatu może zmieniać się w czasie. Na przykład wzrost średniej temperatury spowodowany zmianą klimatu może znacznie zwiększyć prawdopodobieństwo wystąpienia określonego ryzyka zmiany klimatu w cyklu życia projektu.

3.3.2.3. Oddziaływanie

Ta część oceny ryzyka dotyczy konsekwencji wystąpienia określonego zagrożenia klimatycznego. Ocenę tę należy przeprowadzać, stosując skalę oddziaływania w podziale na zagrożenia. Określa się to również mianem natężenia lub wielkości.

Wspomniane konsekwencje odnoszą się zasadniczo do aktywów fizycznych i operacji, zdrowia i bezpieczeństwa, oddziaływania na środowisko, na kwestie społeczne i na dostępność dla osób z niepełnosprawnościami oraz do skutków finansowych oraz ryzyka utraty renomy. Ocena może wymagać uwzględnienia zdolności przystosowawczych dostępnych w ramach systemu, w którym funkcjonuje projekt. Istotne może być również rozważenie, na ile dana infrastruktura jest niezbędna dla szerszej sieci lub szerszego systemu (tj. należy przeprowadzić analizę krytyczności) oraz czy może ona prowadzić do wystąpienia dodatkowego szerszego oddziaływania i skutków kaskadowych.

Na rys. 15 przedstawiono przegląd analizy oddziaływania stanowiącej część etapu 2, przedstawionego na rys. 13.

Rysunek 15

Zarys analizy oddziaływania

Zazwyczaj projekty infrastrukturalne charakteryzują się długim cyklem życia, często trwającym od 30 do 80 lat. W przypadku np. prac tymczasowych i awaryjnych cykl życia może jednak być krótszy. Nie wszystkie elementy projektu infrastrukturalnego należy oceniać pod kątem tego samego (długiego) cyklu życia. Na przykład tory kolejowe wymienia się (w ramach regularnej konserwacji) częściej niż nasyp kolejowy. Projekty infrastrukturalne charakteryzujące się cyklem życia poniżej pięciu lat często nie będą wymagały wykorzystania projekcji klimatu, przy czym nadal powinny one być odporne na obecne warunki klimatyczne.

W przypadku szeregu zagrożeń klimatycznych można oczekiwać (91), że prawdopodobieństwo ich wystąpienia oraz oddziaływanie ulegną zmianie w cyklu życia projektu wraz z postępującym globalnym ociepleniem i zmianą klimatu. Prognozowane zmiany w zakresie prawdopodobieństwa i oddziaływania należy uwzględnić w ocenie ryzyka. W tym celu przydatne może być podzielenie cyklu życia na następujące po sobie krótsze okresy (np. 10–20 lat). Szczególną uwagę należy zwrócić na ekstremalne zdarzenia pogodowe i skutki kaskadowe.

Jak przedstawiono poniżej, ocena ryzyka powinna obejmować obszary ryzyka istotne dla każdego scenariusza zmiany klimatu, a także kilka poziomów konsekwencji:

Tabela 7

Wielkość konsekwencji w różnych obszarach ryzyka (*1) (92)

Obszary ryzyka Wielkość konsekwencji 1 Nieistotne 2 Nieznaczne 3 Umiarkowane 4 Znaczne 5 Katastrofalne Uszkodzenie mienia /inżynieryjny /operacyjny Oddziaływanie może zostać zaabsorbowane w ramach prowadzenia normalnej działalności Niekorzystne zjawisko, które może zostać zaabsorbowane poprzez środki zapewniające ciągłość działania Poważne zjawisko, które wymaga wprowadzenia dodatkowych awaryjnych środków zapewniających ciągłość działania Krytyczne zjawisko, które wymaga wprowadzenia nadzwyczajnych/awaryjnych środków zapewniających ciągłość działania Klęska żywiołowa mogąca potencjalnie doprowadzić do wyłączenia, zawalenia lub utraty aktywu/sieci Bezpieczeństwo i zdrowie Przypadek wymagający udzielenia pierwszej pomocy Drobny uraz, leczenie Poważny uraz lub utrata dni roboczych Poważne lub liczne obrażenia, trwały uraz lub niepełnosprawność Jedna ofiara śmiertelna lub wiele ofiar śmiertelnych Środowisko Brak oddziaływania na środowisko podstawowe. Zlokalizowane na obszarze źródłowym. Nie jest wymagana odbudowa Zlokalizowane w granicach danego terenu. Odbudowa możliwa do zmierzenia w ciągu jednego miesiąca od wystąpienia oddziaływania Umiarkowana szkoda z możliwym szerszym skutkiem. Odbudowa w ciągu jednego roku Poważna szkoda ze skutkiem lokalnym. Odbudowa trwająca dłużej niż jeden rok. Nieprzestrzeganie przepisów/zezwoleń dotyczących ochrony środowiska Poważna szkoda o rozległych skutkach. Odbudowa trwająca dłużej niż jeden rok. Ograniczona perspektywa pełnej odbudowy Obszar społeczny Brak negatywnego oddziaływania na społeczeństwo Lokalne, tymczasowe oddziaływanie na społeczeństwo Lokalne, długoterminowe oddziaływanie na społeczeństwo Niezapewnienie ochrony grupom ubogim lub słabszym (93) Krajowe, długoterminowe oddziaływanie na społeczeństwo Utrata społecznego zaufania na prowadzenie działalności. Protesty społeczne Obszar finansowy (w przypadku pojedynczego zdarzenia ekstremalnego lub średniego rocznego oddziaływania) (*2) x % wewnętrznej stopy zwrotu (*3) < 2 % obrotu x % wewnętrznej stopy zwrotu 2–10 % obrotu x % wewnętrznej stopy zwrotu 10–25 % obrotu x % wewnętrznej stopy zwrotu 25–50 % obrotu x % wewnętrznej stopy zwrotu > 50 % obrotu Renoma Lokalne, tymczasowe oddziaływanie na opinię publiczną Lokalne, krótkoterminowe oddziaływanie na opinię publiczną Lokalne, długoterminowe oddziaływanie na opinię publiczną oraz negatywne nagłośnienie przez media Krajowe, krótkoterminowe oddziaływanie na opinię publiczną; negatywne nagłośnienie przez media na szczeblu krajowym Krajowe, długoterminowe oddziaływanie; potencjalny wpływ na stabilność rządu Dziedzictwo kulturowe i obiekty kulturalne Brak istotnego oddziaływania Oddziaływanie krótkoterminowe. Możliwa odbudowa lub naprawa Poważne szkody o szerszym oddziaływaniu na przemysł turystyczny Poważne szkody o oddziaływaniu na szczeblu krajowym i międzynarodowym Trwała utrata oraz powiązane oddziaływanie na społeczeństwo

3.3.2.4. Ryzyko

Po dokonaniu oceny prawdopodobieństwa i oddziaływania w odniesieniu do każdego zagrożenia dzięki łącznej analizie tych dwóch czynników można oszacować poziom znaczenia każdego potencjalnego rodzaju ryzyka. Ryzyko można przedstawić za pomocą matrycy ryzyka (w ramach ogólnej oceny ryzyka projektu) w celu określenia najbardziej znaczącego potencjalnego ryzyka oraz ryzyka, które wymaga podjęcia działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

Rysunek 16

Zarys oceny ryzyka

Na rys. 16 przedstawiono przegląd oceny ryzyka, która łączy w sobie wyniki analizy prawdopodobieństwa i oddziaływania (zob. rys. 13).

Promotor projektu i zespół ekspertów przeprowadzający ocenę muszą zadecydować, jaki należy przyjąć dopuszczalny poziom ryzyka, jakie ryzyko jest znaczne, a jakie nie, a decyzja w tych kwestiach będzie zależała od szczególnych okoliczności projektu.

Bez względu na zastosowaną kategoryzację należy zapewnić, aby była ona możliwa do obrony, jasno określona i opisana w przejrzysty i logiczny sposób oraz odpowiednio uwzględniona w ogólnej ocenie ryzyka projektu. Na przykład można uznać, że katastrofa, nawet jeśli występuje rzadko lub prawdopodobieństwo jej wystąpienia jest niskie, nadal stanowi skrajnie wysokie ryzyko dla projektu, ponieważ jej konsekwencje są tak poważne.

3.3.2.5. Działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Jeżeli w wyniku oceny ryzyka okaże się, że istnieje znaczne ryzyko zmiany klimatu związane z projektem, wówczas należy zarządzać takim ryzykiem i ograniczyć je do dopuszczalnego poziomu.

W odniesieniu do każdego zidentyfikowanego znacznego ryzyka należy przeanalizować odpowiednie ukierunkowane działania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Preferowane działania należy następnie włączyć do projektu na etapie jego koncepcji lub eksploatacji, aby zwiększyć jego odporność na zmianę klimatu (94).

Na rys. 17 przedstawiono przegląd procesu określenia, oszacowania/wyboru oraz wdrażania/włączania/planowania wariantów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w oparciu o poprzednie kroki przedstawione na rys. 8.

Rysunek 17

Przegląd procesu identyfikacji, oceny i planowania/włączania wariantów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

Powstaje coraz więcej opracowań na temat wariantów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, oceny i planowania (95) oraz zwiększa się doświadczenie w tym zakresie, a także coraz więcej jest powiązanych zasobów (96) w państwach członkowskich.

Więcej informacji na temat planowania w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu w państwach członkowskich można znaleźć na europejskiej platformie przystosowania się do zmiany klimatu (Climate-ADAPT) (97).

Przystosowanie się do zmiany klimatu często jest związane z przyjęciem kombinacji działań strukturalnych i niestrukturalnych. Działania strukturalne obejmują zmianę projektu lub specyfikacji fizycznych aktywów i infrastruktury lub przyjęcie alternatywnych lub udoskonalonych rozwiązań. Działania niestrukturalne obejmują planowanie użytkowania gruntów, ulepszone programy monitorowania lub reagowania w sytuacjach kryzysowych, szkolenia pracowników i działania związane z przekazywaniem umiejętności, opracowanie strategicznych lub korporacyjnych ram oceny ryzyka zmiany klimatu, rozwiązania finansowe takie jak ubezpieczenie na wypadek przerwania łańcucha dostaw lub usługi alternatywne.

Należy przeanalizować różne warianty w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, aby ustalić odpowiednie działanie lub kombinację działań, które można zastosować w celu ograniczenia ryzyka do dopuszczalnego poziomu.

Uzgodnienie „dopuszczalnego p