PL

Bruksela, dnia 28.9.2010

KOM(2010) 512 wersja ostateczna

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Roczne sprawozdanie Komisji Europejskiej za rok 2009

dotyczące instrumentu na rzecz stabilności

{SEK(2010)1114}

1. Wprowadzenie

Niniejsze trzecie sprawozdanie roczne przedstawiane jest Parlamentowi Europejskiemu, Radzie, Europejskiemu Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu i Komitetowi Regionów zgodnie z wymogiem sprawozdawczości określonym w art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1717/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 listopada 2006 r. ustanawiającego instrument na rzecz stabilności (rozporządzenie ustanawiające IfS).

Ponadto celem niniejszego sprawozdania jest uzupełnienie informacji, które zostały przedłożone wcześniej zgodnie z wymogiem sprawozdawczości określonym w art. 6 ust. 6 rozporządzenia ustanawiającego IfS. Zgodnie z ustaloną od 2007 r. praktyką Komisja informuje Radę i Parlament Europejski o nadzwyczajnych środkach pomocy, które mają zostać podjęte w ramach instrumentu na rzecz stabilności (IfS) jako reakcja UE na sytuacje kryzysowe. Aby przedstawić również informacje dotyczące postępów w procesie wdrażania przyjętych środków, sprawozdaniu rocznemu towarzyszy dokument roboczy służb Komisji, w którym całościowo opisano aktualny stan wdrożenia realizowanych środków.

2. Instrument na rzecz stabilności – kontekst

Od chwili powstania w 2007 r. instrument na rzecz stabilności, wyposażony w pulę środków wysokości ok. 2 mld EUR na lata 2007-2013, służył reagowaniu na konflikty i sytuacje kryzysowe na świecie poprzez działania na rzecz przeciwdziałania zagrożeniom dla bezpieczeństwa na poziomie krajowym i regionalnym oraz poprzez tworzenie zdolności w zakresie reagowania na sytuacje kryzysowe i zapobiegania konfliktom. Dzięki instrumentowi na rzecz stabilności UE była zatem w stanie podejmować działania na wszystkich etapach konfliktów, niosąc we właściwych momentach skuteczną pomoc o charakterze komplementarnym.

Reagowanie w sytuacjach kryzysowych

Większa część budżetu instrumentu na rzecz stabilności (1,4 mld EUR na lata 2007-2013) przeznaczona jest na komponent IfS dotyczący reagowania w sytuacjach kryzysowych, przewidziany w art. 3 rozporządzenia ustanawiającego IfS. IfS może służyć zapobieganiu kryzysom politycznym, konfliktom z użyciem siły i katastrofom naturalnym oraz reagowaniu na nie i został stworzony w sposób, który ma na celu dostarczanie – we właściwym czasie i w sposób elastyczny – wspólnej i delikatnej z punktu widzenia politycznego pomocy państwom trzecim.

Od 2007 r. opracowano znaczną liczbę środków IfS, mających uzupełniać unijne lub szersze międzynarodowe działania w tej dziedzinie, często równolegle z pomocą humanitarną, dążąc do lepszego łączenia pomocy doraźnej, odbudowy i rozwoju (LRRD) lub ułatwienia osiągnięcia celów politycznych misji prowadzonych w ramach WPBiO. Specyfika programów IfS w zakresie reagowania w sytuacjach kryzysowych polega na tym, że programów tych nie można opracować z wyprzedzeniem. Powstają one jako reakcja na sytuacje kryzysowe lub początki kryzysu – kiedy pomocy nie można udzielić dostatecznie szybko w ramach innych instrumentów finansowych UE – i uwzględniają horyzontalne i geograficzne cele oraz priorytety strategiczne UE. Podejmowane działania powinny mieć charakter uzupełniający i dążyć do osiągnięcia efektu synergii z unijnymi politykami i instrumentami o określonym zasięgu geograficznym. Oczekuje się również, że będą spójne z celami wyznaczonymi w strategiach krajowych i regionalnych.

Procedury zatwierdzania w ramach IfS zostały stworzone z myślą o zapewnieniu szybkiego przyjmowania programów reagowania w sytuacjach kryzysowych, do wysokości 20 mln EUR. Działania w ramach IfS zalicza się do środków o charakterze politycznym. W związku z tym ważną częścią procesu decyzyjnego są odpowiednie konsultacje polityczne w ramach UE, we właściwych przypadkach – z władzami krajowymi oraz innymi zainteresowanymi podmiotami międzynarodowymi i podmiotami niepublicznymi.

Długoterminowe wyzwania

Działania IfS mają również wymiar długoterminowy, który obejmuje trzy komponenty, w przypadku których istnieje możliwość uprzedniego przygotowania: pomoc w przypadku stabilnych warunków współpracy, środki na przeciwdziałanie zagrożeniom bezpieczeństwa na mocy art. 4 ust. 1 i ograniczanie ryzyka w odniesieniu do materiałów chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych na mocy art. 4 ust. 2, a także na cele gotowości na wypadek sytuacji kryzysowych na mocy art. 4 ust. 3.

W dokumencie strategicznym instrumentu na rzecz stabilności na lata 2007-2011 Komisja określiła priorytety w zakresie działań długoterminowych podejmowanych na mocy art. 4. Obejmowały one: (i) wspieranie międzynarodowych dążeń do opanowania rozprzestrzeniania broni masowego rażenia poprzez sprawowanie skuteczniejszej kontroli nad materiałami i środkami chemicznymi, biologicznymi, radiologicznymi i jądrowymi, kontrolę nad towarami podwójnego zastosowania oraz kierowanie wiedzy naukowców z dziedzin związanych z uzbrojeniem ku działaniom pokojowym; (ii) wspieranie globalnych i transregionalnych wysiłków na rzecz przeciwdziałania zagrożeniom wynikającym z nielegalnego handlu, terroryzmu i przestępczości zorganizowanej oraz (iii) ustanowienie długoterminowych środków zwiększania zdolności do działania, mających na celu wzmocnienie organizacji międzynarodowych oraz podmiotów niepublicznych działających w dziedzinie zapobiegania kryzysom i reagowania na nie.

3. Reagowanie w sytuacjach kryzysowych w ramach instrumentu na rzecz stabilności (nadzwyczajne środki pomocy przewidziane w art. 3 rozporządzenia ustanawiającego IfS)

Wczesne i szybkie określenie potencjalnych działań IfS w zakresie reagowania w sytuacjach kryzysowych zależy od dobrej współpracy i komunikacji między służbami UE w Brukseli i delegaturami UE w miejscu działań. Na etapie określania działań bierze się pod uwagę trzy kwestie: (i) kwalifikowalność środka (rzeczywiste występowanie kryzysu, uzupełniający charakter środka i możliwość osiągnięcia efektu synergii z innymi działaniami UE w zakresie reagowania w sytuacjach kryzysowych); (ii) wykonalność (tj. właściwa ilość czasu na dokładne przygotowanie działania, dostępność godnego zaufania partnera wdrażającego); oraz (iii) kontekst polityczny planowanego działania. Bliska współpraca państw członkowskich UE już na wczesnym etapie, np. włączenie ekspertów z państw członkowskich do misji rozpoznawczych IfS, może zwiększyć skuteczność i spójność działań podejmowanych przez UE.

3.1. Dotychczasowy zasięg geograficzny

Od 2007 r. uruchomiono kwotę 350 mln EUR na 100 działań indywidualnych w 48 państwach na całym świecie. Zasięg geograficzny działań reagowania w sytuacjach kryzysowych w ostatnich trzech latach pozostaje dość zrównoważony: znaczna część wsparcia nadal przeznaczana jest dla Afryki (głównie Czad, Demokratyczna Republika Konga (DRK), Republika Środkowoafrykańska (RCA), Somalia i Zimbabwe – ok. 25%), następnie dla Azji (głównie Bangladesz, Filipiny, Nepal, Pakistan, Południowa Tajlandia, Sri Lanka i Timor Wschodni – ok. 20%), dla Środkowego Wschodu (Liban, okupowane terytoria palestyńskie oraz uchodźcy w Syrii – ok. 18%), dla Bałkanów Zachodnich i Europy Wschodniej (Bośnia i Hercegowina, Kosowo [1] oraz Republika Mołdowy – ok. 15%), dla Ameryki Łacińskiej oraz Karaibów (Boliwia, Haiti, Honduras, Kolumbia, Kuba, Nikaragua i Peru – ok. 11%), oraz dla Azji Środkowej i Południowego Kaukazu (Armenia/Górski Karabach, Gruzja i Kirgistan – 11%).

3.2. Rodzaje działań

Pod względem tematycznym podejmowane działania obejmują szerokie spektrum kwestii i koncentrują się na konkretnych potrzebach wynikających z poszczególnych konfliktów lub pojawiających się po ich zakończeniu:

· krótkoterminowe doradztwo w celu opracowania i wprowadzenia w życie reform sektora bezpieczeństwa po konfliktach (DRK, Liban, okupowane terytoria palestyńskie, Pakistan, Republika Gwinei Bissau, RCA, Timor Wschodni),

· działania wspomagające i wspierające w miejscach, gdzie obecnie prowadzone są misje WPBiO (Afganistan, Czad, DRK, Gruzja, Kosowo, [2] okupowane terytoria palestyńskie, Róg Afryki /piractwo);

· wspieranie misji pokojowych prowadzonych przez ONZ oraz organizacje regionalne a także działalności związanej z budowaniem pokoju (MINURCAT w Czadzie, misja mediacyjna UA-ONZ w Darfurze oraz misja UA w Somalii);

· wspieranie rządów prawa oraz rozliczenia okresu zmiany ustrojowej (Afganistan, Bałkany Zachodnie, Kirgistan, Kolumbia, Liban, Sierra Leone, Wyspy Salomona, Timor Wschodni);

· wspieranie władz tymczasowych i trybunałów specjalnych (międzynarodowe biuro cywilne w Kosowie, trybunał specjalny dla Libanu, trybunał specjalny dla Sierra Leone, ODIHR/MTKJ na Bałkanach);

· wsparcie w zakresie rozwiązywania konfliktów i wspieranie pojednania (Birma/Związek Myanmar, Gruzja, Kolumbia, Nepal, okupowane terytoria palestyńskie, Peru, Południowa Tajlandia, Republika Mołdowy, Sri Lanka, Uganda, Zimbabwe);

· wspieranie niestabilnych procesów wyborczych (Afryka, Boliwia, Haiti, Komory, Republika Mołdowy, Pakistan),

· programy odbudowy po konfliktach i katastrofach (Bangladesz, Birma/Związek Myanmar, Haiti, Kuba, Liban, Nikaragua, Peru, Strefa Gazy, Wschodnia DRK) oraz finansowanie ocen potrzeb prowadzonych wspólnie przez ONZ, Bank Światowy i UE (osiem przeprowadzonych wspólnie ocen potrzeb pokryzysowych), oraz

· niesienie pomocy wysiedlonej ludności (Gruzja, Liban, Syria).

3.3. Z kim współpracuje UE?

Około 48% środków finansowych IfS wdrażanych jest za pośrednictwem agencji ONZ, które często mają struktury terenowe zdolne do szybkiego dostarczania pomocy w krajach dotkniętych kryzysami i konfliktami. Niezależnie od kluczowej roli ONZ, służby Komisji odpowiedzialne za działania IfS podejmowane w ramach reagowania w sytuacjach kryzysowych przywiązują również szczególną wagę do korzystania z wiedzy eksperckiej dostępnej w ramach rozszerzającej się sieci międzynarodowych i lokalnych organizacji pozarządowych wyspecjalizowanych w zapobieganiu konfliktom i budowaniu pokoju. W związku z tym 22% środków wdrażanych jest za pośrednictwem organizacji pozarządowych. 17% wdrażane jest w ramach partnerstwa z innymi organizacjami międzynarodowymi spoza ONZ, w tym Unią Afrykańską, Organizacją Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie i Bankiem Światowym. Reszta środków była przekazywana za pośrednictwem podmiotów prywatnych (6%), agencji państw członkowskich UE (4%), a w niektórych przypadkach poprzez systemy rządowe poszczególnych państw (3%).

(...PICT...)

3.4. Programy reagowania w sytuacjach kryzysowych (nadzwyczajne środki pomocy) przyjęte w 2009 r.

W trzecim roku funkcjonowania instrumentu na rzecz stabilności, z jego środków ponownie sfinansowano znaczną liczbę działań w ramach reagowania w sytuacjach kryzysowych w drodze przyjęcia nadzwyczajnych środków pomocy, zgodnie z rozporządzeniem ustanawiającym IfS. W 2009 r. w ramach narzędzi IfS przyjęto 20 decyzji o finansowaniu i rozpoczęto realizację 26 programów. Wyczerpujący wykaz wszystkich decyzji o finansowaniu przyjętych w 2009 r. w ramach pozycji budżetowej 19 06 01 znajduje się w dokumencie roboczym służb Komisji, w którym zawarto załączniki do niniejszego sprawozdania.

Wśród przykładów można zacytować szybką reakcję na początku 2009 r. na zniszczenia spowodowane izraelskim wtargnięciem do Strefy Gazy, w powiązaniu z przeprowadzoną przez Dyrekcję Generalną Komisji ds. Pomocy Humanitarnej i Ochrony Ludności (DG ECHO) operacją doraźnej pomocy humanitarnej. Inne najważniejsze rozpoczęte programy to między innymi cywilne wsparcie w walce z terroryzmem w Pakistanie (15 mln EUR), pakiet wsparcia pokonfliktowego dla Gruzji (14 mln EUR) oraz wkład IfS w krótkoterminową unijną strategię transformacji w Zimbabwe (10,5 mln EUR).

Bardzo szybko uruchomiono programy pilnie potrzebnego wsparcia dla niestabilnych procesów wyborczych, zorganizowanych z niewielkim wyprzedzeniem w Boliwii, Zambii i na Komorach. Natychmiastowe uruchomienie środków zapobiegania konfliktom przyczyniło się do ustabilizowania sytuacji w Mołdowie i Libanie. Na niestabilną sytuację w Rogu Afryki zareagowano poprzez program zwalczania przemytu przez Zatokę Adeńską w Jemenie oraz poprzez wsparcie dla Kenii i Seszeli polegające na pomocy w przeprowadzeniu procesów osób podejrzanych o działalność piracką zatrzymanych przez misję wojskową UE EUNAVFOR ATALANTA.

3.5. Rola delegatur UE w reagowaniu w sytuacjach kryzysowych

Delegatury UE często przedkładają Komisji w Brukseli projekty programów i są bezpośrednio odpowiedzialne za zarządzanie przyjętymi nadzwyczajnymi środkami pomocy. W 2009 r. realizacja większości środków – 19 z 20 decyzji o finansowaniu i 15 działań w ramach narzędzi IfS – została powierzona delegaturom UE w odpowiednich państwach. Dzięki temu umowy mogą być negocjowane z interlokutorami lokalnymi we właściwym czasie, a wdrażanie projektów ściśle monitorowane na miejscu. W efekcie delegatury UE odpowiadały za 80% zobowiązań oraz 90% płatności w ramach IfS w 2009 r.

(...PICT...)

(...PICT...)

Liczba pracowników odpowiadających za IfS w delegaturach UE wzrosła do 22 osób, z czego osiem działa w charakterze urzędników planujących regionalne reagowanie w sytuacjach kryzysowych, a 14 – w charakterze kierowników projektów IfS w delegaturach posiadających znaczne portfolio IfS.

3.6. Koordynacja i zasięg międzynarodowy

Komisja Europejska zorganizowała konferencję poświęconą kwestiom wzmocnienia zdolności do reagowania na sytuacje kryzysowe i zagrożenia dla bezpieczeństwa (konferencja „Making the difference: Strengthening capacities to respond to crises and security threats”, Bruksela, 3-4 czerwca 2009 r.) Konferencja miała na celu ustalenie skutecznych sposobów określania podejścia do wzmocnienia zdolności do reagowania w sytuacjach kryzysowych. Na konferencji spotkało się wielu partnerów reprezentujących instytucje UE, społeczeństwo obywatelskie, środowiska akademickie i organizacje międzynarodowe, takie jak ONZ, Bank Światowy, Liga Państw Arabskich oraz Unia Afrykańska.

Opublikowano szereg książek na temat unijnych działań zapobiegania konfliktom, zarządzania kryzysowego oraz budowania pokoju. Mają one służyć temu, aby grupy docelowe były dobrze poinformowane o postępach w dziedzinie zdolności UE do reagowania w sytuacjach kryzysowych i o działaniach podejmowanych przez UE w obliczu konfliktów na całym świecie. Publikacje te dostępne są w Internecie: http://ec.europa.eu/external_relations/ifs/publications/index_en.htm.

3.7. Komplementarność reagowania w sytuacjach kryzysowych w ramach IfS z działaniami w ramach WPBiO oraz związek między bezpieczeństwem i rozwojem

Aby zapewnić kompleksowe reagowanie UE w sytuacjach kryzysowych, działania podejmowane w ramach IfS w 2009 r. nadal miały charakter uzupełniający w stosunku do Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony (WPBiO), czego dowodem jest wsparcie udzielone Kenii i Seszelom w odniesieniu do procesów osób podejrzanych o piractwo, zatrzymanych przez siły EUNAVFOR ATALANTA.

Można wymienić inne przykłady komplementarności działań w ramach IfS w odniesieniu, z jednej strony, do WPBiO, a z drugiej strony, do istniejących unijnych programów pomocy. Wspólną cechą reakcji UE w odniesieniu do przedłużających się sytuacji kryzysowych o dużym znaczeniu na okupowanych terytoriach palestyńskich, w Kosowie [3] i Afganistanie jest fakt, że w ramach pomocy na rzecz rozwoju rozpoczęto już działania zmierzające do realizacji najważniejszych unijnych celów stabilizacji, ponieważ można było je włączyć do cyklu programowania 2007-2013. Znacząca rola UE w dziedzinie bezpieczeństwa oraz rozwoju w tych trzech przypadkach znajduje urzeczywistnienie w czterech misjach WPBiO rozmieszczonych obecnie w tych krajach (EUPOL COPPS i EUBAM Rafah, EUPOL Afganistan i EULEX Kosovo).

W związku z tym, że powyższe sytuacje wiążą się ze znacznymi nakładami finansowymi, pomoc w ramach IfS została uruchomiona w dokładnie ukierunkowany i uzupełniający sposób, umożliwiający odpowiedź na niezaspokojone jeszcze potrzeby, takie jak np. istniejące w Kosowie w ostatniej fazie UNMIK (filar IV), weryfikacja sędziów i prokuratorów oraz wstępne koszty uruchomienia międzynarodowego biura cywilnego. Na Bliskim Wschodzie, ze środków IfS sfinansowano wyposażenie cywilnej policji we wsparciu dla działań UE na rzecz reformy palestyńskich służb bezpieczeństwa, prowadzonych równocześnie z pracą EUPOL COPPS; przekazano również środki na wsparcie pokonfliktowe w Gazie w wysokości 20 mln EUR. W Afganistanie IfS wpłynął na wznowienie reformy systemu sprawiedliwości poprzez wysłanie grupy ekspertów wysokiego szczebla, której działalność kontynuowana jest obecnie pod postacią programu w ramach instrumentu finansowania współpracy na rzecz rozwoju. Podobnie w Gruzji, w kontekście coraz bardziej przedłużającej się sytuacji kryzysowej od wojny z Rosją w 2008 r., uruchomiono równocześnie Europejski Instrument Sąsiedztwa i Partnerstwa, WPBiO oraz IfS, które to działania uzupełniały się.

W innych regionach, przede wszystkim w Acehu, Boliwii, Kolumbii, na Haiti, w Jemenie, Mindanao, Pakistanie, Południowej Tajlandii, na Sri Lance i w Timorze Wschodnim, IfS posłużył do udzielenia szybkiej odpowiedzi na kryzys polityczny lub niestabilną sytuację w przypadkach, w których nie można było wykorzystać innych instrumentów unijnych. W tych krajach unijna pomoc na rzecz rozwoju jest w dużej części zaprogramowana na długoterminową eliminację ubóstwa oraz osiągnięcie milenijnych celów rozwoju, i równocześnie nie ma tam miejsca na działania w ramach WPBiO. Powyższe jest dowodem, że IfS przyczynił się do zwiększenia możliwości geograficznych i politycznych unijnego reagowania w sytuacjach kryzysowych.

4. Komponent długoteminowy instrumentu na rzecz stabilności (art. 4 rozporządzenia ustanawiającego IfS)

W kwietniu 2009 r. Komisja przyjęła nowy wieloletni program indykatywny na lata 2009-2011 dotyczący długoterminowych działań w ramach IfS. W programie tym przewidziano 225 mln EUR na trzy priorytetowe obszary określone w art. 4 i zawarto nowe programy budowania zdolności państw przybrzeżnych w zakresie zwalczania piractwa, jeden z pierwszych programów Komisji dotyczący walki z terroryzmem skupiający się na Afganistanie/Pakistanie i regionie Sahelu oraz program dotyczący przestępczości zorganizowanej związanej z przemytem kokainy w Afryce Zachodniej i Ameryce Łacińskiej. Gotowość na sytuacje kryzysowe wymaga intensywnego dialogu ze społeczeństwem obywatelskim, państwami członkowskimi UE oraz organizacjami międzynarodowymi i regionalnymi w ramach „Partnerstwa na rzecz budowania pokoju”. W związku z tym wszystkie roczne plany działania na rok 2009 dotyczące nierozprzestrzeniania broni i zagrożeń transregionalnych, a także „Partnerstwa na rzecz budowania pokoju” zostały przyjęte w 2009 r.

Na komponent długoterminowy przeznaczono w latach 2007-2009 całkowitą sumę 139 mln EUR: 36 mln EUR przeznaczono na przeciwdziałanie transregionalnym zagrożeniom bezpieczeństwa (art. 4 ust. 1); 83 mln EUR na działania w dziedzinie ograniczania ryzyka oraz w dziedzinie gotowości w odniesieniu do materiałów lub środków chemicznych, jądrowych i biologicznych (art. 4 ust. 2), a 20 mln EUR na działania w ramach komponentu dotyczącego gotowości na sytuacje kryzysowe (art. 4 ust. 3, „Partnerstwo na rzecz budowania pokoju”).

4.1. Działania transregionalne w zakresie przestępczości zorganizowanej, nielegalnego handlu, ochrony infrastruktury o decydującym znaczeniu oraz zagrożeń dla zdrowia publicznego i działań w zakresie zwalczania terroryzmu

W oparciu o nowe programowanie indykatywne na lata 2009-2011, w dniu 25 września 2009 r. przyjęto roczny plan działania na rok 2009 obejmujący nowe programy dotyczące szlaków przemytu kokainy oraz najbardziej niebezpiecznych szlaków morskich, których całkowita pula środków wyniosła 14 mln EUR, oprócz projektu pilotażowego dotyczącego świadomości problemów i ryzyka na morzu, na który przeznaczono 1 mln EUR. Główna wartość dodana nowego planu działań polega na ukierunkowaniu działań na transregionalne szlaki przemytu oraz na zastosowaniu zintegrowanego podejścia w przypadkach, gdy powiązania między przestępczością zorganizowaną i terroryzmem są przedmiotem zainteresowania UE w regionach o kluczowym znaczeniu dla Unii. Nielegalny handel prekursorami narkotyków i bronią strzelecką jest jednym z najszerszych problemów, dla których należy znaleźć rozwiązanie.

Działania UE w tej dziedzinie będą stanowić uzupełnienie trwających i planowanych działań państw członkowskich. W związku z tym ścisła koordynacja i zaangażowanie ekspertów z państw członkowskich we wdrażanie programów ma duże znaczenie dla maksymalizacji efektu synergii z wiedzą ekspercką posiadaną przez władze krajowe. W tym celu Komisja utworzyła instrument wspierania ekspertów w ramach IfS, który pozwala na zgromadzenie oraz finansowanie udziału ekspertów krajowych w misjach na miejscu, w definiowaniu, wdrażaniu i monitorowaniu działań. W 2009 r. dużym sukcesem okazało się nieoficjalne zaproszenie do zgłaszania zainteresowania udziałem w instrumencie wspierania ekspertów – otrzymano ok. 180 zgłoszeń od publicznych i parapublicznych organów państw członkowskich. Do końca 2009 r. przeprowadzono ponad 40 misji ekspertów w 30 państwach.

W 2009 r. UE nadal poruszała na wszystkich forach międzynarodowych oraz w dialogach politycznych z państwami trzecimi problem broni strzeleckiej i lekkiej. UE dążyła do usunięcia destabilizujących skutków szerzenia i przemytu broni strzeleckiej i lekkiej, broni palnej i materiałów wybuchowych poprzez konkretne projekty o zasięgu transregionalnym. W Ameryce Środkowej UE wspiera Środkowoamerykański Program Kontroli Broni Strzeleckiej i Lekkiej w ramach swoich działań na rzecz zwalczania przemytu broni palnej i materiałów wybuchowych w Ameryce Środkowej i państwach ościennych (1 mln EUR). W Afryce pomoc UE dostarczana jest za pośrednictwem Regionalnego Centrum ds. Broni Strzeleckiej z siedzibą w Nairobi w ramach zwalczania nielegalnego gromadzenia i przemytu broni palnej i materiałów wybuchowych zgodnie z ramami partnerstwa strategicznego Afryka-UE (3,3 mln EUR).

4.2. Działania w dziedzinie ograniczania ryzyka oraz gotowości w odniesieniu do materiałów lub środków chemicznych, jądrowych i biologicznych

W oparciu o nowy program indykatywny na lata 2009-2011 opracowano i przyjęto w dniu 30 listopada 2009 r. trzeci roczny program indykatywny dla tego komponentu (32 mln EUR).

Przewiduje on finansowanie opracowania i ustanowienia centrów doskonałości zajmujących się kwestiami materiałów chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych, których zadaniem byłoby zwiększanie zdolności cywilnych oraz intensyfikacja wymiany informacji służących zwalczaniu nielegalnego handlu takimi materiałami, zwiększanie zdolności reagowania na zagrożenia biologiczne, znajdywanie alternatywnych możliwości zatrudnienia naukowców i inżynierów pracujących wcześniej w dziedzinach związanych z bronią poprzez wspieranie Międzynarodowego Centrum Nauki i Techniki w Moskwie oraz Centrum Nauki i Techniki w Kijowie na Ukrainie, a także wspieranie budowania zdolności w zakresie wycofywania z eksploatacji obiektów jądrowych oraz przekwalifikowywania irackich naukowców zaangażowanych przedtem w działania związane z BMR.

Wszystkie działania przewidziane w poprzednich rocznych programach działania (2007 i 2008) były przedmiotem umów i zostały rozpoczęte. W styczniu 2010 r. rozpoczęto pierwszą ocenę wyników programu. Obejmuje ona trzy najważniejsze obszary: kontrolę wywozu produktów podwójnego zastosowania, zwalczanie nielegalnego handlu materiałami chemicznymi, biologicznymi, radiologicznymi i jądrowymi oraz przekwalifikowanie byłych naukowców i inżynierów zajmujących się uprzednio bronią masowego rażenia (BMR) i wykorzystanie ich wiedzy do działań pokojowych. Wyniki oceny zostaną uwzględnione przy opracowywaniu nowej strategii i programu indykatywnego dla tego komponentu na lata 2012-2013.

4.3. Komponent IfS dotyczący gotowości na wypadek sytuacji kryzysowych

W dniu 30 czerwca 2009 r. Komisja przyjęła roczny program działań w zakresie komponentu IfS dotyczącego gotowości na wypadek sytuacji kryzysowych – znanego również jako „Partnerstwo na rzecz budowania pokoju”. Pula środków programu wynosi 5 mln EUR, a koncentruje się on wokół następujących działań: i) wzmacnianie współpracy i budowanie zdolności przy udziale organizacji międzynarodowych, regionalnych i lokalnych, w tym wsparcie dla jednostki wsparcia mediacji ONZ; Biura Pomocniczego ds. Pokoju ONZ; dla międzynarodowego dialogu w zakresie budowania pokoju i państwowości między niestabilnymi państwami a partnerami na rzecz rozwoju oraz projektów monitorujących wdrażanie zasad prawidłowego międzynarodowego zaangażowania darczyńcy w państwach i sytuacjach niestabilnych wspieranych przez sekretariat Komitetu Pomocy Rozwojowej OECD; oraz sieci wczesnego reagowania pośród właściwych organizacji międzynarodowych, regionalnych i lokalnych poprzez opracowywanie wspólnych narzędzi i praktyk roboczych; ii) szkolenia 600 dodatkowych ekspertów policyjnych w zakresie uczestnictwa w cywilnych misjach stabilizacyjnych.

Dialog z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego został dalej zacieśniony dzięki czterem spotkaniom konsultacyjnym, które odbyły się w 2009 r. w ramach „Partnerstwa na rzecz budowania pokoju”. Podczas dwóch spotkań poruszano kwestie dotyczące samego partnerstwa, zaś kolejne dwa były okazją do wymiany poglądów między ekspertami ds. społeczeństwa obywatelskiego zarówno na poziomie europejskim, jak i lokalnym oraz osobami nadającymi kierunek polityce UE dotyczącej poszczególnych sytuacji kryzysowych w takich regionach, jak Bośnia i Hercegowina oraz Górski Karabach.

W pierwszej połowie 2009 r. rozpoczęto badanie stanu wdrożenia i zakresu „Partnerstwa na rzecz budowania pokoju”. Badanie to, polegające na konsultacjach z właściwymi jednostkami (służbami Komisji, społeczeństwem obywatelskim, Parlamentem Europejskim itp.), miało na celu wyciągnięcie wniosków z pierwszego roku wdrażania partnerstwa i sformułowanie zaleceń, które ogólnie rzecz biorąc stanowią podstawę dla projektu rocznego programu działań na rok 2010 r. dotyczącego komponentu IfS w zakresie gotowości na sytuacje kryzysowe. Najważniejsze zalecenia wynikające z tego badania dotyczą konieczności przyjęcia jak najszerszej definicji „budowania pokoju”. Ponadto wskazują, że należy nadać pierwszeństwo kwestiom tematycznym i przekrojowym, które dotyczą całego szeregu kontekstów geograficznych i które wykazują bezpośrednią komplementarność z działaniami wspieranymi przez UE i jej priorytetami w zakresie prowadzonej polityki.

Ustanowiono również stronę internetową „Partnerstwa na rzecz budowania pokoju”, która ma stanowić narzędzie wymiany informacji z przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego mogą zarejestrować się na stronie i otrzymywać drogą elektroniczną aktualne informacje dotyczące najnowszych wydarzeń w zakresie partnerstwa. (https://webgate.ec.europa.eu/tariqa/PeaceBuilding/).

5. Wykonanie budżetu instrumentu na rzecz stabilności

5.1. 2009

Z budżetu na rok 2009, w ramach trzech pozycji budżetowych dotyczących krótko– i długoterminowych komponentów IfS (19 06 01, 19 06 02 i 19 06 03) rozdysponowano całkowitą kwotę 182 442 000 EUR, a wypłacono 132 822 913 EUR.

Jeśli chodzi o reagowanie w sytuacjach kryzysowych i gotowość na takie sytuacje (art. 3 i art. 4 ust. 3 rozporządzenia ustanawiającego IfS, pozycja budżetowa 19 06 01), środki na zobowiązania na koniec roku wykazały 100% poziom wykonania. Z kwoty całkowitej przeznaczono 5 mln EUR na gotowość na sytuacje kryzysowe w ramach rocznego programu działania na rok 2009 w ramach „Partnerstwa na rzecz budowania pokoju” IfS. Pozostała suma 130 mln EUR przeznaczona została na komponent dotyczący reagowania w sytuacjach kryzysowych. Płatności na komponent dotyczący reagowania w sytuacjach kryzysowych i gotowości na takie sytuacje wyniosły 113 mln EUR. Poziom wykonania w zakresie środków na płatności osiągnął pod koniec roku poziom ponad 90%. Odpowiada to dalszemu wzrostowi w porównaniu z rokiem 2008 (86%) i 2007, w którym poziom wykorzystania płatności osiągnął 68%

Innym wskaźnikiem poprawy punktualności reagowania w sytuacjach kryzysowych jest fakt, że podpisano umowy na 92% środków na zobowiązania przewidzianych na rok 2009, a w tym samym roku rozdysponowano 2/3 tych środków, których dotyczyły umowy.

Budżet na 2009 r. w wysokości 47 mln EUR na pozostały długoterminowy komponent IfS (art. 4 ust. 1 oraz art. 4 ust. 2, pozycje budżetowe 19 06 03 i 19 06 02) został również rozdysponowany w 100%, a w tym samym roku podpisano umowy na prawie połowę środków.

5.2. Postępy w realizacji programów reagowania w sytuacjach kryzysowych, przyjętych w 2008 oraz 2007 r.

W 2008 i 2007 r. zawarto umowy na wszystkie środki i narzędzia reagowania w sytuacjach kryzysowych, wykorzystując 100% dostępnych środków budżetowych (215 mln EUR z wyłączeniem 20 mln EUR przeznaczonych na „Partnerstwo na rzecz budowania pokoju”). Większość środków reagowania w sytuacjach kryzysowych podjętych w 2007 r. oraz około połowa działań podjętych w 2008 r. zostało zakończonych w roku 2009 r. Ogólnie rzecz biorąc, 40 ze 100 działań przyjętych od 2007 r. zostało zakończonych, a poziom środków, na które podpisano umowy wyniósł ok. 80%. Szczegółowe dane dotyczące środków na zobowiązania, umów oraz wydatków zawarto w załączonym dokumencie roboczym służb Komisji, który obejmuje załączniki do niniejszego sprawozdania.

6. Wniosek

W świetle powyższego należy stwierdzić, że w trakcie pierwszych trzech lat od uruchomienia, instrument na rzecz stabilności znacznie się rozwinął pod względem znaczenia politycznego, ukierunkowania strategicznego, ogólnej spójności oraz wydajności operacyjnej i finansowej.

Pogląd ten potwierdzają wyniki ostatniego przeglądu komparatywnego obejmującego instrument na rzecz stabilności, Fundusz Budowania Pokoju ONZ oraz Fundusz Banku Światowego na rzecz Budowania Państwowości i Pokoju. W przeglądzie tym, wykonanym na zlecenie Departamentu Rozwoju Międzynarodowego w Zjednoczonym Królestwie oraz wspieranym przez grupę donatorów (Kanada, Japonia, Niderlandy, Norwegia i Szwecja), stwierdzono, że IfS umożliwił UE:

„wspomaganie delikatnych procesów przemian w sytuacjach pokonfliktowych oraz wzmocnienie (swojej) szerszej zdolności instytucjonalnej i zaangażowania w tego rodzaju przypadkach. Potencjał (IfS) do uruchomienia znacznych środków technicznych i finansowych w celu wsparcia procesów budowania państwowości i pokoju oraz działań na rzecz odbudowy, w tym wzmacniania najważniejszych instytucji i systemów oraz do ustanowienia powiązań między długoterminowymi programami na rzecz rozwoju ma bezwzględną zaletę komparatywną. Zarządzanie (tym instrumentem) oraz systemy podejmowania decyzji są skuteczne i silnie związane z procesami podejmowania decyzji na wysokim szczeblu. Struktura zarządzania IfS na poziomie głównej siedziby umożliwia podejmowanie decyzji strategicznych, w tym decyzji dotyczących bardzo drażliwych kwestii politycznych oraz zarządzanie ryzykiem wynikające z konieczności działania w niestabilnych okolicznościach. Dzięki comiesięcznym spotkaniom z unijnym Komitetem Politycznym i Bezpieczeństwa państwa członkowskie są informowane na bieżąco, a koordynacja z partnerami UE staje się ściślejsza” [4].

Są to stabilne podstawy, w oparciu o które IfS może dalej przyczyniać się do dostarczania kompleksowej pomocy w obliczu sytuacji kryzysowych i konfliktów, we współpracy z Europejską Służbą Działań Zewnętrznych podlegającą Wysokiemu Przedstawicielowi/Wiceprzewodniczącemu Komisji, oraz w połączeniu z odpowiednimi instrumentami wspólnotowymi, WPBiO oraz narzędziami dostępnymi w ramach unijnej polityki zarządzania kryzysowego.

[1] o statusie określonym rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1244 (1999).

[2] o statusie określonym rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1244 (1999).

[3] o statusie określonym rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1244 (1999).

[4] Funding Peacebuilding and Recovery: A Comparative Review of System-Wide Multi-Donor Trust Funds and other Funding Instruments for Peacebuilding and Post-Conflict Recovery, sprawozdanie przygotowane przez Donatę Garrasi na zamówienie Departamentu Rozwoju Międzynarodowego w Zjednoczonym Królestwie, 2010.

--------------------------------------------------