(3)W dniu 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie uznała epidemię COVID-19 za globalną pandemię. Pandemia stanowi poważne zagrożenie w zakresie zdrowia publicznego dla obywateli, społeczeństw i gospodarek. Znacznie obciąża krajowe systemy ochrony zdrowia i wywołuje zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw, wahania na rynkach finansowych, wstrząsy popytu konsumpcyjnego oraz negatywne efekty w różnych sektorach. Stwarza zagrożenie dla zatrudnienia, dochodów obywateli oraz działalności przedsiębiorstw. Doprowadziła do silnego wstrząsu gospodarczego, który już teraz ma poważne konsekwencje dla Unii Europejskiej. W dniu 13 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat wzywający do skoordynowanej reakcji gospodarczej na kryzys, obejmującej wszystkie istotne podmioty na poziomie krajowym i unijnym.

(4)Kilka państw członkowskich ogłosiło stan nadzwyczajny lub wprowadziło środki nadzwyczajne. Wszelkie tego typu środki powinny być wprowadzane pod warunkiem, że są ściśle proporcjonalne, konieczne, ograniczone w czasie i zgodne ze standardami europejskimi i międzynarodowymi. Powinny one podlegać nadzorowi demokratycznemu i niezależnej kontroli sądowej.

(5)W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja podzieliła opinię Rady, że w świetle spodziewanego znacznego pogorszenia koniunktury gospodarczej w związku z pandemią COVID-19 obecne warunki pozwalają na uruchomienie tej klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowawczej prowadzącej do średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

(6)Potrzebne są stałe działania, aby ograniczać i kontrolować rozprzestrzenianie się pandemii, wzmocnić odporność krajowych systemów ochrony zdrowia, złagodzić skutki społeczno-ekonomiczne za pomocą środków wspierających przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe oraz aby zapewnić odpowiednie warunki bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy w celu wznowienia aktywności gospodarczej. Unia powinna w pełni wykorzystywać dostępne jej narzędzia, aby wspierać wysiłki państw członkowskich w tym zakresie. Jednocześnie państwa członkowskie i Unia powinny wspólnie przygotowywać środki konieczne do przywrócenia normalnego funkcjonowania naszych społeczeństw i gospodarek oraz zrównoważonego wzrostu gospodarczego, uwzględniając między innymi transformację ekologiczną i cyfrową oraz wyciągając wnioski z kryzysu.

(7)Kryzys związany z COVID-19 unaocznił elastyczność, jaką zapewnia jednolity rynek, umożliwiając dostosowanie się do nadzwyczajnych sytuacji. Aby jednak zapewnić szybkie i sprawne przejście do etapu odbudowy gospodarki oraz przywrócenia swobodnego przepływu towarów, usług i pracowników, należy znieść nadzwyczajne środki utrudniające normalne funkcjonowanie jednolitego rynku, gdy tylko przestaną one być konieczne. Obecny kryzys pokazał, że sektor ochrony zdrowia musi dysponować planami gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej, które powinny w szczególności obejmować ulepszone strategie zakupów, zdywersyfikowane łańcuchy dostaw oraz rezerwy strategiczne podstawowych produktów i materiałów. Są to kluczowe elementy konieczne do opracowania szerzej zakrojonych planów gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej.

(8)Prawodawca Unii już znowelizował odpowiednie ramy legislacyjne, aby umożliwić państwom członkowskim uruchomienie wszystkich niewykorzystanych zasobów z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych w celu przeciwdziałania nadzwyczajnym skutkom pandemii COVID-19. Zmiany te zapewnią dodatkową elastyczność oraz uproszczą i usprawnią procedury. Aby zmniejszyć presję na przepływy środków pieniężnych, państwom członkowskim umożliwiono również skorzystanie w roku obrachunkowym 2020–2021 ze stopy dofinansowania z budżetu Unii w wysokości 100 %. Zachęca się Słowację do pełnego wykorzystania tych możliwości, aby wesprzeć osoby i sektory, które są najbardziej narażone na trudności.

(9)Społeczno-ekonomiczne skutki pandemii najprawdopodobniej będą rozkładać się nierównomiernie w poszczególnych regionach ze względu na różnice pod względem specjalizacji oraz braki w zakresie infrastruktury. Pociąga to za sobą znaczne ryzyko pogłębienia się dysproporcji regionalnych na Słowacji, w szczególności między stolicą i zachodnią Słowacją a wschodnią i południowo-wschodnią częścią kraju. Obecna sytuacja, która grozi również przejściowym zniweczeniem procesu konwergencji między państwami członkowskimi, wymaga ukierunkowanych działań politycznych.

(10)W dniu 18 maja 2020 r. Słowacja przedłożyła swój krajowy program reform na 2020 r. i swój program stabilności na 2020 r. W celu uwzględnienia powiązań między tymi dwoma programami poddano je jednoczesnej ocenie.

(11)Słowacja jest obecnie objęta częścią zapobiegawczą paktu stabilności i wzrostu.

(12)W dniu 13 lipca 2018 r. Rada zaleciła Słowacji zapewnienie, by stopa wzrostu nominalnego publicznych wydatków pierwotnych netto nie przekroczyła 4,1 % w 2019 r., co odpowiadałoby rocznej korekcie strukturalnej wynoszącej 0,5 % PKB. Ocena ogólna Komisji potwierdza znaczne odchylenie od zalecanej ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu strukturalnego w 2019 r. oraz w latach 2018 i 2019 w ujęciu łącznym. Niemniej jednak w związku z uruchomieniem ogólnej klauzuli korekcyjnej dalsze kroki w ramach procedury znacznego odchylenia w odniesieniu do Słowacji nie są uzasadnione.

(13)W programie stabilności na 2020 r. rząd planuje pogorszenie salda nominalnego z deficytu na poziomie 1,3 % PKB w 2019 r. do deficytu w wysokości 8,4 % PKB w 2020 r. Przewiduje się spadek deficytu do poziomu 4,9 % PKB w 2021 r., 3,7 % PKB w 2022 r. i 2,9 % PKB w 2023 r. Z kolei zawarte w programie stabilności na 2020 r., prognozy co do relacji długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB zakładają, że po spadku w 2019 r. do 48 % PKB wzrośnie ona w 2020 r. do 61,2 % PKB. Na perspektywy makroekonomiczne i budżetowe wpływa duża niepewność w związku z pandemią COVID-19.

(14)W odpowiedzi na pandemię COVID-19 oraz w ramach skoordynowanego unijnego podejścia Słowacja wprowadziła środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemu ochrony zdrowia, powstrzymanie pandemii oraz pomoc tym osobom i sektorom, które zostały szczególnie dotknięte jej skutkami. Zgodnie z programem stabilności na 2020 r. łączna wartość tych środków budżetowych wynosi 2,6 % PKB. Obejmują one wypłatę pracownikom rekompensat za wynagrodzenia, dotacje dla osób samozatrudnionych, świadczenia chorobowe i pielęgnacyjne oraz zakup wyrobów medycznych w związku z pandemią COVID-19. Ponadto Słowacja zapowiedziała środki, które nie mając bezpośredniego wpływu na budżet, przyczynią się do wsparcia płynności dla przedsiębiorstw. Wartość tych środków oszacowano w programie stabilności na 2020 r. na 3 % PKB. Środki te obejmują odroczenia płatności podatku dochodowego i składek na ubezpieczenie społeczne w przypadku spadku dochodów o więcej niż 40 % (1,4 % PKB) oraz gwarancje kredytowe (1,6 % PKB). Ogólnie rzecz biorąc, środki wprowadzane przez Słowację są zgodne z wytycznymi określonymi w komunikacie Komisji w sprawie skoordynowanej reakcji gospodarczej na pandemię COVID-19. Pełne wdrożenie tych środków, a następnie zmiana kierunku polityk budżetowych w sposób, który umożliwi osiągnięcie rozważnej średniookresowej sytuacji budżetowej, kiedy pozwolą na to warunki ekonomiczne, przyczyni się do zachowania stabilności finansów publicznych w perspektywie średnioterminowej.

(15)Według prognozy Komisji z wiosny 2020 r. przy założeniu niezmiennego kursu polityki saldo sektora instytucji rządowych i samorządowych Słowacji w 2020 r. wyniesie -8,5 % PKB, a w 2021 r. osiągnie -4,2 % PKB. Prognozuje się, że wskaźnik zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2020 i 2021 r. utrzyma się poniżej poziomu 60 % PKB.

(16)W dniu 20 maja 2020 r. Komisja opublikowała sprawozdanie sporządzone zgodnie z art. 126 ust. 3 Traktatu w związku z planowanym przekroczeniem przez Słowację w 2020 r. progu deficytu wynoszącego 3 % PKB. Ogólnie rzecz biorąc, analiza wskazuje, że kryterium deficytu określone w Traktacie i rozporządzeniu (WE) nr 1467/1997 nie jest spełnione.

(17)W następstwie pandemii COVID-19 Słowacja podjęła szybkie i bezprecedensowe działania przeciwdziałające rozprzestrzenianiu się wirusa. Po wykryciu 6 marca 2020 r. pierwszego przypadku zakażenia ogłoszono wprowadzenie stanu nadzwyczajnego od 12 marca 2020 r. i wprowadzono rygorystyczne przepisy dotyczące ograniczenia kontaktów osobistych, kwarantanny i środków sanitarnych, a także ograniczenia podróżowania. Na kilka tygodni zamknięto sklepy i wstrzymano produkcję w ważnych sektorach gospodarki. Rząd rozpoczął stopniowe łagodzenie ograniczeń pod koniec kwietnia 2020 r. Należy się spodziewać, że w wyniku tych środków gospodarka Słowacji ulegnie w 2020 r. głębokiej recesji w związku ze spadkiem poziomów spożycia prywatnego, inwestycji i handlu. Przewidywany poziom tej gwałtownej recesji w 2020 r. wyniesie 6,7 %, a stopa bezrobocia wzrośnie z 5,8 % w 2019 r. do 8,8 % w 2020 r. W celu łagodzenia negatywnych skutków kryzysu Słowacja przyjęła kilka zestawów środków, m.in. dokonując realokacji 1,2 mld EUR niewykorzystanych środków w ramach polityki spójności. Środki te obejmują mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy z rekompensatą za wynagrodzenia, wsparcie dochodów pracowników w postaci świadczeń chorobowych i pielęgnacyjnych oraz dotacje dla osób samozatrudnionych w celu zrekompensowania utraty dochodów. Dalsze środki służące wspieraniu płynności przedsiębiorstw i osób samozatrudnionych obejmują kredyty bankowe, odroczenia płatności podatków i składek na ubezpieczenie społeczne, a także gwarancje bankowe i korzystne systemy odsetek. Program pożyczek dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), na który pierwotnie przydzielono 38 mln EUR, zostanie poszerzony o 330 mln EUR z niewykorzystanych środków unijnych i z programu krajowego o wartości 500 mln EUR. Inne środki to m.in. wstrzymanie kontroli podatkowych i obowiązków w zakresie płatności zaliczek podatkowych oraz odroczenie opłacania czynszów dla przedsiębiorstw i osób fizycznych.

(18)Pandemia COVID-19 wykazała jeszcze dobitniej, jak ważne jest, aby Słowacja nadal rozwiązywała problemy strukturalne w swoim systemie ochrony zdrowia. Potrzebne są dodatkowe inwestycje w celu zwiększenia jego odporności, zmniejszenia niedoborów personelu służby zdrowia oraz zapewnienia odpowiedniej podaży kluczowych produktów medycznych i dostępności krytycznej infrastruktury. Równolegle z działaniami na rzecz zapewnienia w przyszłości odpowiedniej liczby personelu medycznego należy prowadzić skuteczną politykę, która zmniejszyłaby dysproporcje geograficzne w zakresie dostępności lekarzy i zapewniłaby całej ludności dostępność opieki. Modernizacja sieci szpitali i rozwiązanie problemu strukturalnego niedofinansowania szpitali publicznych to działania o kluczowym znaczeniu dla poprawy jakości i efektywności kosztowej usług zdrowotnych. Należy udoskonalić świadczenie podstawowej opieki zdrowotnej, aby zmniejszyć presję na szpitale i poprawić zarządzanie w zakresie chorób przewlekłych, a także zwiększyć koordynację różnych poziomów i rodzajów opieki. Szczególnie niepokojący jest niewystarczający dostęp do wysokiej jakości opieki długoterminowej po przystępnych cenach z powodu ogólnego niedofinansowania usług opieki środowiskowej i domowej, rozproszonego zarządzania oraz braku systemowej koordynacji usług społecznych i opieki zdrowotnej.

(19)Kryzys związany z COVID-19 uwydatnił istniejące już wcześniej wyzwania społeczne na Słowacji. Stworzył pilną potrzebę zapewnienia pracownikom, w ścisłej współpracy z partnerami społecznymi, odpowiednich dochodów zastępczych. Aby złagodzić wpływ kryzysu na zatrudnienie, uruchomiono mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy przy wsparciu z funduszy unijnych. Prognoza Komisji przewiduje, że w 2020 r. bezrobocie wzrośnie do 8,8 %, a w 2021 r. spadnie do 7,1 %. Pomimo pewnego złagodzenia w 2018 r. system świadczeń dla bezrobotnych na Słowacji charakteryzuje się rygorystycznymi wymogami kwalifikowalności, stosunkowo krótkim okresem wypłacania świadczeń (co do zasady sześć miesięcy, z niewielkimi przedłużeniami w czasie trwania kryzysu) i niskimi stopami kompensacji dochodu dla beneficjentów. Niektóre grupy są szczególnie narażone na skutki kryzysu i mogą doświadczać ograniczonego dostępu do ochrony socjalnej i usług opiekuńczych. Dotyczy to m.in. zmarginalizowanych społeczności romskich, które często nie mają dostępu do podstawowych usług, a także osób starszych i osób o niskich kwalifikacjach.

(20)Kryzys zwiększył potrzebę rozwijania umiejętności cyfrowych społeczeństwa, w tym nauczycieli, a także potrzebę rozwoju łączności szerokopasmowej – wielu uczniów, w szczególności w marginalizowanych społecznościach romskich, nadal nie ma dostępu do internetu lub z innych powodów nie ma możliwości uczenia się w domu. Nadal aktualne są wyzwania związane z równym dostępem do edukacji włączającej wysokiej jakości; podstawowe umiejętności i ogólne wyniki uczniów w dużym stopniu zależą od ich sytuacji społeczno-ekonomicznej. Istnieją wyraźne różnice w wynikach nauki szkolnej między poszczególnymi szkołami i regionami, co znajduje również odzwierciedlenie w wysokim odsetku osób zbyt wcześnie porzucających naukę i szkolenie, w szczególności we wschodniej Słowacji. Atrakcyjność zawodu nauczyciela i jakość kształcenia wstępnego nauczycieli pozostają niskie. Ponadto wskaźnik korzystania dzieci, zwłaszcza w wieku poniżej trzech lat, z wczesnej edukacji i opieki jest najniższy w UE, co pogłębia negatywny wpływ na wyniki kształcenia.

(21)W sytuacji kryzysu związanego z COVID-19 pilnym priorytetem dla Słowacji stało się szybkie uruchomienie pomocy na utrzymanie płynności finansowej przedsiębiorstw, szczególnie MŚP, poprzez właściwie ukierunkowane pożyczki i gwarancje, z wykorzystaniem elastyczności przewidzianej w nowo wprowadzonych tymczasowych ramach pomocy państwa na rzecz wspierania gospodarki oraz realokacji środków w ramach polityki spójności. Odpowiednie gwarancje zabezpieczające przed ryzykiem w połączeniu z niskimi stopami procentowymi i długimi terminami spłaty mogą pomóc w szybkim udzielaniu pożyczek przez pośredników oraz korzystaniu z nich przez firmy. Przy opracowywaniu i wdrażaniu tych środków należy wziąć pod uwagę odporność sektora bankowego. Możliwość odroczenia płatności podatków i składek na ubezpieczenie społeczne może przyczynić się do jeszcze większego złagodzenia krótkoterminowych ograniczeń płynności MŚP i osób samozatrudnionych. Priorytetami średniookresowymi Słowacji pozostają zwalczanie uchylania się od opodatkowania i poprawa przestrzegania przepisów podatkowych, co ma zapewnić stabilność finansów publicznych oraz sprzyjać równym warunkom działania, a przez to ożywieniu gospodarczemu. W celu zapewnienia MŚP sald środków pieniężnych umożliwiających im działalność ważne jest apelowanie do organów publicznych wszystkich szczebli oraz przedsiębiorstw o przyspieszenie płatności faktur na rzecz dostawców.

(22)Kluczowe znaczenie dla ożywienia gospodarczego i stworzenia klimatu bardziej sprzyjającego inwestycjom ma wspieranie przyjaznego otoczenia działalności gospodarczej i poprawa jakości usług publicznych. Aby środki naprawcze były skuteczne, należy zmniejszyć zbędne obciążenia administracyjne i uprościć procedury, w tym za pomocą efektywnego wykorzystywania punktów kompleksowej obsługi dla przedsiębiorstw. Ogólna skuteczność instytucji publicznych i organów administracji publicznej na Słowacji jest ciągle niska. Można ją ulepszyć poprzez dalszą cyfryzację, lepszą koordynację i planowanie infrastruktury cyfrowej oraz rozwój oprogramowania. Dalsze działania reformatorskie mogłyby przyczynić się do bardziej skoordynowanego kształtowania polityki i opracowywania przepisów oraz do zapewnienia sprawności służby cywilnej i zarządzania zasobami ludzkimi. Dążąc do wzmocnienia odporności gospodarki, Słowacja odniosłaby korzyści ze zwiększenia zdolności innowacyjnych przedsiębiorstw, zwłaszcza MŚP, poprzez rozwiązanie problemu rozproszonego zarządzania ekosystemem badań naukowych i innowacji. Lepsza współpraca między przedsiębiorstwami, placówkami badawczymi, środowiskiem naukowym i sektorem publicznym może sprzyjać dzieleniu się wiedzą i umiejętnościami oraz pomóc przedsiębiorstwom we wprowadzaniu innowacji i rozwijaniu nowych zdolności w zakresie pracy i produkcji.

(23)W celu sprzyjania odbudowie gospodarki ważne będzie przyspieszenie realizacji gotowych projektów w zakresie inwestycji publicznych oraz promowanie inwestycji prywatnych, w tym w drodze odpowiednich reform. Aby umożliwić regionom słabiej rozwiniętym nadrobienie zaległości i aby stały się one bardziej oparte na wiedzy, konkurencyjne i produkcyjne, potrzebne jest na Słowacji więcej strategicznych inwestycji zmierzających w szczególności do rozwoju infrastruktury i innych kluczowych usług oraz do poprawy sieci transportowych. Pandemia COVID-19 uwidoczniła istniejące już wcześniej braki w infrastrukturze cyfrowej. Rozszerzenie zasięgu sieci szerokopasmowej i zwiększenie jej prędkości umożliwiłoby równiejszy i lepszy dostęp do internetu. System edukacji i rynek pracy na Słowacji można poprawić dzięki wysiłkom na rzecz wyposażenia ludności w lepsze zestawy umiejętności w kontekście zmieniającej się gospodarki i społeczeństwa. Działania te powinny dotyczyć m.in. uczenia się przez całe życie, ściślejszej współpracy między przedsiębiorstwami i systemami kształcenia na wszystkich poziomach oraz lepszego powiązania programów szkoleń i przekwalifikowania z obecnymi i przyszłymi potrzebami rynku pracy.