[pic] | KOMISJA EUROPEJSKA |

Bruksela, dnia 4.5.2010

KOM(2010) 226 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

Stan zaawansowania i możliwości rozwoju projektu ITER

SEK(2010) 571

KOMUNIKAT KOMISJIDO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

Stan zaawansowania i możliwości rozwoju projektu ITER

1. Wprowadzenie

Niniejszy komunikat stanowi odpowiedź na wezwanie do zbadania kwestii niedoborów w zakresie finansowania przedsięwzięcia ITER i związanych z nim warunków zarządzania oraz do zajęcia się tymi kwestiami, z którym Rada zwróciła się do Komisji Europejskiej w dniu 16 listopada 2009 r. Celem niniejszego komunikatu jest określenie warunków zarządzania i warunków finansowych, dzięki którym Unia będzie mogła pomóc swoim partnerom w zapewnieniu przedsięwzięciu ITER solidnych i stabilnych podstaw finansowych.

ITER[1] to międzynarodowy projekt budowy i eksploatacji eksperymentalnego reaktora w celu wykazania naukowej i technicznej możliwości wykorzystania energii termojądrowej do celów pokojowych. Jego udana realizacja pozwoliłaby ustalić, czy synteza jądrowa może stać się podstawowym źródłem zrównoważonej energii, przyczyniając się do realizacji unijnej strategii na rzecz długoterminowego bezpieczeństwa zaopatrzenia w energię. Proces syntezy jądrowej oferuje w perspektywie możliwość uzyskania zasadniczo nieograniczonego źródła bezpiecznej i czystej energii, niepowodującego emisji CO2. Po zakończeniu projektu ITER następnym etapem na drodze do komercyjnego wykorzystania energii termojądrowej powinno być powstanie reaktora demonstracyjnego.

ITER to międzynarodowe przedsięwzięcie o wyjątkowym charakterze, pionierska inicjatywa mająca doprowadzić do zaprezentowania wspólnych rozwiązań technicznych stanowiących odpowiedź na problemy natury ogólnoświatowej. Projekt realizowany jest na warunkach międzynarodowej umowy[2] pomiędzy Europejską Wspólnotą Energii Atomowej (EURATOM) i sześcioma innymi stronami – Chinami, Indiami, Japonią, Koreą, Rosją i USA. Umowa ta została podpisana w Paryżu w listopadzie 2006 r. i weszła w życie w październiku 2007 r. Umową ustanowiono Organizację ITER, posiadającą pełną międzynarodową osobowość prawną i odpowiedzialną za wspólną realizację projektu ITER. Początkowy okres obowiązywania umowy wynosi 35 lat i obejmuje budowę (10 lat), eksploatację (20 lat) oraz zakończenie działalności obiektów ITER (5 lat).

Przy silnym wsparciu ze strony Rady Komisja przeprowadziła w imieniu Wspólnoty udane negocjacje z partnerami międzynarodowymi i uzyskała zgodę na zlokalizowanie obiektów ITER w Europie, we francuskiej miejscowości Cadarache. Oprócz związanych z tym możliwości umowa przewiduje, że zobowiązania finansowe Europy, obejmujące oddanie do dyspozycji budynków i instalacji, przypadają na początek, czyli na fazę budowy. Oznacza to również, że pozostali udziałowcy projektu ITER uzależnieni są od terminowej realizacji wkładu Europy.

Wkładem Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej na rzecz przedsięwzięcia ITER zarządza Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej „Fusion for Energy” (F4E) z siedzibą w Barcelonie, powołane jako europejska agencja wewnętrzna[3] decyzją Rady z marca 2007 r.[4] W strukturach zarządu reprezentowani są wszyscy członkowie F4E, EURATOM, 27 państw członkowskich i Szwajcaria. Wkład UE w budowę ITER obejmuje przede wszystkim główne systemy i elementy składowe ITER, nabywane przez F4E i przekazywane Organizacji ITER jako wkład rzeczowy. Udzielanie absolutorium budżetowego Europejskiemu Wspólnemu Przedsięwzięciu na rzecz Realizacji Projektu ITER należy do Parlament Europejskiego.

Ze względu na skalę i złożoność projektu budowa reaktora ITER stanowi wyjątkowe wyzwanie techniczne i będzie ogromnym przedsięwzięciem inżynieryjnym o skali zbliżonej do budowy bardzo dużej elektrowni komercyjnej, przy dużym udziale ze strony branż budownictwa lądowego, budowy maszyn, elektrotechniki i techniki jądrowej, współpracujących w bezprecedensowych warunkach.

Rozpoczęcie realizacji projektu ITER stanowiło ważny krok w dziedzinie rozwoju międzynarodowej współpracy naukowej na wielką skalę. Dla Europy przedsięwzięcie to symbolizuje zdolność UE do odgrywania czołowej roli na świecie w dziedzinie nauki i techniki. Organizacja ITER może służyć za model współpracy międzynarodowej w zakresie dużych przedsięwzięć infrastrukturalnych w przyszłości. Realizacja projektu ITER stanowi zatem sprawdzian możliwości przyszłej współpracy naukowej UE i reszty świata przy dużych przedsięwzięciach.

Koszty realizacji projektu znacznie przekroczyły pierwotne szacunki, na których oparte było zaangażowanie budżetowe UE. Celem wywiązania się z tych trudnych zobowiązań UE musi znaleźć dodatkowe środki, aby przedstawić solidne i stabilne rozwiązanie finansowe obejmujące cały okres realizacji projektu aż do jej zakończenia, a nie jedynie najbliższe dwa czy trzy lata. Władze budżetowe muszą zatem zapewnić dodatkowe środki na realizację tego ważnego projektu i uwzględnić możliwość przekroczenia kosztów w przyszłości.

2. AKTUALNY KONTEKST

W dniu 29 maja 2009 r. Komisja przedstawiła Radzie podsumowanie stanu realizacji projektu ITER, napotkanych problemów i podjętych działań. Komisja określiła też szereg „warunków brzegowych”, które jej zdaniem muszą zostać spełnione, aby zapewnić powodzenie projektu przy akceptowalnych kosztach i umiarkowanym ryzyku. Należą do nich wiarygodne strategie kalkulacji kosztów i ich utrzymywania pod kontrolą, realistyczny harmonogram oraz rzetelne zarządzanie projektem na wszystkich szczeblach.

Na posiedzeniu w dniu 16 listopada 2009 r.[5] Rada potwierdziła swoje jednogłośne poparcie dla projektu ITER, przyjmując do wiadomości, że koszty budowy będą znacznie wyższe niż planowano pierwotnie, oraz „o ile ostatecznie spełnione zostaną warunki brzegowe opracowane przez Komisję”. Rada stwierdziła także, że podstawowe założenia projektu ITER[6] (zakres, harmonogram i koszty) muszą być oparte na tych warunkach brzegowych. Wezwała do podjęcia działań w sprawie niezbędnych zmian w zarządzie oraz do przyjęcia zdecydowanej polityki względem ograniczenia kosztów i ich utrzymania pod kontrolą.

Ponadto Rada wezwała Komisję do rozważenia możliwości zapewnienia niezbędnych zwiększonych funduszy w okresie obowiązywania obecnych perspektyw finansowych, w tym zalet i wad zaciągnięcia pożyczki w Europejskim Banku Inwestycyjnym (EBI) oraz przesunięcia środków w aktualnym budżecie UE, a także do jak najszybszego przedstawienia Radzie możliwych rozwiązań.

Na szczeblu międzynarodowym najbliższym punktem o krytycznym znaczeniu dla fazy budowy jest uzgodnienie podstawowych założeń przez międzynarodowych partnerów projektu ITER, na posiedzeniu Rady ITER, które ma odbyć się w połowie czerwca w Chinach. Komisja nalega na spełnienie warunków brzegowych i do tej pory odmawia przyjęcia harmonogramu przedstawionego w listopadzie 2009 r. UE musi obecnie określić swoje stanowisko na posiedzenie Rady ITER.

3. Koszty realizacji projektu ITER

W fazie budowy wkład Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej wyniesie 5/11 (około 45 %) całości, z czego 80 % finansowane jest przez EURATOM, a 20 % przez Francję, natomiast pozostała część jest podzielona równo między pozostałych sześciu partnerów projektu ITER (po 1/11, czyli po około 9 %)[7]. W kolejnych fazach – eksploatacji i zakończenia działalności – EURATOM poniesie 34 % łącznych kosztów.

W 2001 r. szacowano, że całkowite koszty budowy projektu ITER wyniosą 5,9 mld EUR (5 896 milionów według wartości w roku 2008). Wkład Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej miał wynieść 2,7 mld EUR (ok. 45 %, 2 680 milionów według wartości w roku 2008), z czego 1 735 mln EUR w postaci elementów składowych i systemów wnoszonych w naturze i 945 mln EUR w postaci wkładu pieniężnego na rzecz Organizacji ITER. Każda ze stron zobowiązała się wnieść uzgodniony wkład rzeczowy niezależnie od ostatecznych kosztów pozyskania i dostarczenia danych elementów składowych.

Według sporządzonego przez F4E aktualnego kosztorysu dla fazy budowy (obejmującego koszty tylko dla Europy), zaktualizowanego zgodnie z proponowanym harmonogramem (2007-2020) i przedstawionego radzie zarządzającej F4E w marcu 2010 r., koszty te wyniosą 7,2 mld EUR (7 253 miliony według wartości w roku 2008), z czego 6,6 mld EUR[8] (6 603 miliony według wartości w roku 2008) z tytułu wkładu w budowę projektu ITER oraz 650 mln EUR z tytułu kosztów funkcjonowania F4E i innych działań. Zgodnie z tym kosztorysem wkład Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej musiałby wynieść 5,9 mld EUR (5 892 mln EUR)[9], natomiast Francja musiałaby pokryć 1,3 mld EUR (1 321 mln EUR – wszystkie dane według wartości w roku 2008)[10].

Aby zapewnić finansowanie zamówień, które są niezbędne na wczesnym etapie procesu budowy, w latach 2012-2013 potrzebne są środki na zobowiązania z budżetu 7. programu ramowego EURATOM w kwocie 2,1 mld EUR (według obecnej wartości). Przewidziane w aktualnych wieloletnich ramach finansowych środki wynoszą (według obecnej wartości) 346 mln EUR na 2012 r. i 344 mln EUR na rok 2013, co oznacza, że potrzeby finansowe EURATOM niemające pokrycia w aktualnie przewidzianych środkach na zobowiązania wynoszą około 1,4 mld EUR (według obecnej wartości) na lata 2012-2013 (550 mln EUR w 2012 r. i 850 mln EUR w roku 2013).

Ponieważ projekt jest coraz dojrzalszy, a zastosowana metoda kalkulacji kosztów pozwala na uwzględnienie bardziej szczegółowych danych na jego temat, nie przewiduje się, aby oszacowania te miały w najbliższym czasie ulec istotnym zmianom. Skala niedoboru wymaga od władz budżetowych odpowiedzi, która jest powiązana z szeregiem warunków.

4. Warunki solidnego i stabilnego finansowania projektu ITER

4.1. Należyte zarządzanie

W ekspertyzie dotyczącej przyczyn przekroczenia kosztów wskazano szereg problemów związanych z zarządzaniem F4E oraz Organizacją ITER. Sposób zarządzania F4E wymaga weryfikacji.

Aby rozwiązać te problemy, konieczne jest aktywne wsparcie ze strony państw członkowskich dla konkretnego programu realizacji warunków brzegowych. Wiązać się to będzie z udoskonaleniem kalkulacji kosztów, przejrzystym monitorowaniem ich kształtowania się oraz przejrzystą sprawozdawczością na ten temat, a także z prowadzeniem proaktywnej polityki utrzymania kosztów pod kontrolą, ze szczególnym uwzględnieniem analizy wartości, optymalizacji podziału obowiązków związanych z zamówieniami, uzgadniania standardów i wykorzystania efektu skali. Po rezygnacji dyrektora F4E, która miała miejsce w styczniu 2010 r., wspólne przedsięwzięcie przechodzi obecnie restrukturyzację, a nowy dyrektor wprowadza nowe metody utrzymania kosztów pod kontrolą.

Oprócz ekspertyz konieczne może okazać się podjęcie dodatkowych środków. W ramach reformy zarządzania F4E należy zająć się jego polityką w zakresie zamówień względem europejskich jednostek badawczych zajmujących się syntezą jądrową oraz działających w tej branży przedsiębiorstw, dążąc do zawarcia strategicznych partnerstw i wspierania innowacji.

Jeśli chodzi o Organizację ITER, wzrost kosztów dotyczył projektowania i zarządzania. Rada ITER wprowadzi w życie najważniejsze aspekty zawarte w sprawozdaniu z oceny zarządzania, w tym zmiany w zarządzie, które obecnie przewiduje się na czerwiec.

4.2. Stabilne ramy finansowe

Komisja podkreśla swoje zobowiązanie do dalszego utrzymania pierwotnie przewidzianych środków budżetowych na rzecz projektu ITER. Jednak ze względu na skalę niedoboru finansowego oraz na konieczność znalezienia systemowego rozwiązania, które będzie zgodne z unijnym budżetem przez cały okres realizacji projektu, niezbędne są dodatkowe środki finansowe. W związku z powyższym Komisja rozważyła możliwości przedstawione przez Radę.

Pożyczka Europejskiego Banku Inwestycyjnego

Ponieważ działania w zakresie infrastruktury badań podstawowych należą do celów kredytowych Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI), istnieje możliwość zwrócenia się do tego banku o udzielenie kredytu wspólnemu przedsięwzięciu F4E. Aby przyznać F4E linię kredytową EBI musiałby ustalić, czy niezbędne byłoby formalne poręczenie lub formalna gwarancja ze strony Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. W przypadku gdyby gwarancja taka była potrzebna, Komisja musiałaby przygotować wniosek w sprawie zmiany aktu prawnego powołującego F4E, który musiałby zostać przyjęty jednogłośnie. Szczegółowe postanowienia zostałyby następnie zapisane w umowie pomiędzy Europejską Wspólnotą Energii Atomowej (reprezentowaną przez Komisję), EBI i F4E. Ponadto niezbędne byłyby pewne zmiany lub wyjaśnienia w regulaminie finansowym F4E oraz w przepisach wykonawczych do niego. Głównym problemem, jaki wiąże się z wypełnieniem niedoboru finansowego za pomocą kredytu, jest jednak brak dającego się zidentyfikować źródła dochodów, które mogłyby być przeznaczone na spłatę zadłużenia. W praktyce wyklucza to możliwość wykorzystania kredytu do wypełnienia stwierdzonego niedoboru.

Przesunięcia środków

Dodatkowe środki na finansowanie projektu ITER można by częściowo pozyskać w drodze przesunięcia z innych linii budżetowych. Jednak z uwagi na wielkość niedoboru oraz na konieczność zapewnienia systemowego podejścia przez cały okres realizacji projektu ITER skorzystanie z możliwości przesunięcia istniejących środków na tę skalę miałoby bardzo niekorzystny wpływ na szereg obszarów polityki i programów o kluczowym znaczeniu dla realizacji strategii EUROPA 2020. Z punktu widzenia polityki tak znaczne ograniczenia w tych obszarach byłyby niewskazane. Kwestię tę sygnalizowano już w przedstawionym niedawno sprawozdaniu Komisji na temat funkcjonowania porozumienia międzyinstytucjonalnego w sprawie dyscypliny budżetowej[11].

Ponadto żadna z powyższych możliwości (EBI ani przesunięcie środków) nie zapewnia strukturalnego rozwiązania problemu.

Warunkiem doprowadzenia do stabilności finansowej projektu jest podjęcie przez Radę zobowiązania, również wobec Parlamentu Europejskiego, do zapewnienia odpowiedniego wsparcia finansowego na rzecz projektu ITER przez cały okres trwania faz budowy i eksploatacji. Wykluczając możliwość zaciągnięcia kredytu w EBI oraz przesunięcia środków, Komisja jest zdania, że wywiązanie się przez UE ze swoich zobowiązań na rzecz projektu ITER możliwe jest tylko w drodze dwóch wariantów, które są adekwatne do skali i systemowego charakteru problemu.

WARIANT 1: DODATKOWE śRODKI OD PAńSTW CZłONKOWSKICH

W latach 2012-2013 wszystkie państwa członkowskie i Szwajcaria musiałyby wpłacić dodatkowe składki w kwocie rzędu 1,4 mld EUR oraz zobowiązać się do pokrycia ewentualnych kosztów przekraczających środki przewidziane w unijnym budżecie i w wieloletnich ramach finansowych w całym okresie realizacji projektu. Możliwość wnoszenia dodatkowych składek przez członków F4E jest przewidziana w decyzji powołującej to wspólne przedsięwzięcie.

W przyszłości – od roku 2014 do końca okresu realizacji projektu – mechanizm pozyskiwania dodatkowych środków od państw członkowskich byłby uruchamiany po wykorzystaniu w pełni środków budżetowych przewidzianych na ITER. Można by rozważyć również wprowadzenie ewentualnych dodatkowych mechanizmów zwiększających elastyczność wieloletnich ram finansowych, które byłyby wykorzystywane przed sięgnięciem po dodatkowe środki od państw członkowskich.

WARIANT 2: USTALENIE NA ODPOWIEDNIM POZIOMIE PUłAPÓW PRZEWIDZIANYCH W PERSPEKTYWACH FINANSOWYCH

O ile uda się znaleźć rozwiązanie w zakresie finansowania projektu w całym okresie jego realizacji, na lata 2012-2013 można przewidzieć podniesienie ogólnego pułapu zapisanego w ramach finansowych na lata 2007-2013. Rada stawiała jednak do tej pory warunek, że zapisane w ramach finansowych siedmioletnie łączne pułapy środków na zobowiązania i środków na płatności nie powinny być zmieniane[12].

W przyszłości pułapy wieloletnich ram finansowych powinny zostać ustalone na poziomie umożliwiającym UE wywiązanie się ze zobowiązań na rzecz projektu ITER.

Niezależnie od wybranego przez władze budżetowe wariantu, rozwiązanie zapewniające stabilność finansową projektu wymagać będzie jednoznacznego zobowiązania finansowego na cały okres realizacji projektu oraz zobowiązania ze strony państw członkowskich do sfinansowania ewentualnych wydatków przekraczających przewidziane środki.

Dla każdego z wariantów należy ustanowić mechanizm limitujący, celem zapewnienia należytego zarządzania środkami finansowymi w ramach projektu.

5. Ramy czasowe

Czas, w którym trzeba znaleźć rozwiązanie kwestii finansowania projektu ITER, jest bardzo ograniczony. Zważywszy na konieczność wyjaśnienia sytuacji międzynarodowym partnerom UE oraz na dynamikę unijnego budżetu, Komisja proponuje, aby Rada i Parlament Europejski zajęły się tą kwestią w trybie pilnym.

6. Wniosek

Rozpoczęcie realizacji projektu ITER stanowiło ważny krok w dziedzinie rozwoju międzynarodowej współpracy naukowej na wielką skalę. Dla Europy przedsięwzięcie to symbolizuje zdolność UE do odgrywania czołowej roli na świecie w dziedzinie nauki i techniki.

Znalezienie skutecznego, systemowego i trwałego rozwiązania, zapewniającego należyte zarządzanie finansami i ich stabilność, stanowiłoby model dla przyszłej współpracy międzynarodowej w zakresie wielkich wyzwań, przed którymi stoi nasze społeczeństwo, takich jak zaopatrzenie w energię.

Na posiedzeniu w dniu 16 listopada 2009 r. Rada potwierdziła swoje jednogłośne poparcie dla projektu ITER, pomimo znacznego wzrostu kosztów, pod warunkiem że spełnione zostaną warunki brzegowe opracowane przez Komisję, i wezwała tę ostatnią do rozważenia możliwości finansowania w kontekście aktualnych wieloletnich ram finansowych.

Biorąc pod uwagę aspekty przedstawione w niniejszym komunikacie, Komisja wzywa Radę i Parlament Europejski do zapewnienia dodatkowych środków niezbędnych w całym okresie budowy reaktora ITER oraz do podjęcia decyzji co do zasad zapewnienia niezbędnych środków finansowych. Zdaniem Komisji musi to nastąpić jak najszybciej, aby na najbliższym posiedzeniu Rady ITER, które odbędzie się w połowie czerwca, mogła ona poinformować swoich partnerów międzynarodowych, którzy oczekują decyzji Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej w sprawie podstawowych założeń projektu ITER.

Gdy zobowiązanie takie zostanie podjęte, Komisja przedstawi stosowne wnioski w sprawie finansowania dodatkowych potrzeb projektu ITER w latach 2012 i 2013, zgodnie z niedawnym sprawozdaniem na temat funkcjonowania porozumienia międzyinstytucjonalnego w sprawie dyscypliny budżetowej.

[1] ang. „International Thermonuclear Experimental Reactor” – międzynarodowy eksperymentalny reaktor termojądrowy

[2] Dz.U. L 358 z 16.12.2006, s. 62–80.

[3] Na mocy umowy ITER każdy z członków posiada własną „agencję wewnętrzną”, która jest odpowiedzialna za zarządzanie jego wkładem, a zwłaszcza za nabycie poszczególnych elementów składowych niezbędnych do budowy ITER, które mają zostać przekazane Organizacji ITER jako wkłady rzeczowe.

[4] Dz.U. L 90 z 30.3.2007, s. 58.

[5] Dokumenty 15815/09 RECH 401 ATO 136 + ADD 1 RESTREINT UE.

[6] Podstawowe założenia odnoszą się do wzajemnie powiązanych elementów zakresu (specyfikacji instalacji do zbudowania), harmonogramu budowy oraz jej kosztów.

[7] Cost Sharing for all Phases of the ITER Project („Podział kosztów dla wszystkich faz projektu ITER”). Załącznik 2(b) do końcowego sprawozdania z negocjacji w sprawie wspólnej realizacji projektu ITER, 1 kwietnia 2006 r.

[8] Ponieważ ostateczne koszty budowy całej instalacji ITER nie będą znane, jako że każda ze stron poniesie pewne koszty dodatkowe, trudno byłoby uzasadnić oszacowanie, jaką część całkowitych kosztów budowy projektu ITER stanowi kwota 6,6 mld EUR.

[9] Na kwotę tę składają się:w latach 2007-2011 (5 lat) szacowane potrzeby finansowe w wysokości około 1,3 mld EUR;w latach 2012-2013 (2 lata) szacowane potrzeby finansowe w wysokości około 2 mld EUR;w latach 2014-2020 (7 lat) szacowane potrzeby finansowe w wysokości około 2,6 mld EUR.

[10] Należy do tego doliczyć kwotę około 40 mln EUR, pochodzącą od pozostałych członków F4E (EURATOM, 27 państw członkowskich i Szwajcaria) oprócz EURATOMU i Francji.

[11] COM(2010) 185 z 27.4.2010.

[12] Zmiany pułapów można dokonać na dwa sposoby: a) za pomocą mechanizmu kompensacyjnego, w ramach którego podniesienie pułapu dla jednej linii budżetowej kompensuje się odpowiednim jego obniżeniem dla innej linii, lub b) poprzez podniesienie pułapu globalnego. Mechanizm kompensacyjny był kilkakrotnie wykorzystywany w przeszłości. Komisja spodziewa się jednak, że dostępne marginesy znacznie się zmniejszą do końca 2013 r. Te zmniejszone marginesy należy częściowo zachować, aby zachować możliwość reagowania na wzajemnie konkurujące ze sobą potrzeby w przyszłości.