KONTEKST POLITYCZNY

Świat jest dziś zupełnie inny niż w 2002 r., gdy przyjęto dziesięcioletni szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego (EAP)[1]. Dochodzi do siebie po głębokim kryzysie finansowym i gospodarczym, który stanowi wyraźny dowód na zagrożenie systemowe związane z bezkrytycznym postępowaniem w dotychczasowy sposób. Po raz kolejny podkreśla to znaczenie rozwoju ekologicznego i zasobooszczędnej, niskoemisyjnej gospodarki jako koncepcji, które można uznać za dobre wytyczne polityczne dla przekształcenia światowej gospodarki w perspektywie długoterminowej.

Obecny program działań UE zapewnia wiele możliwości rozwijania polityki dotyczącej środowiska w tym kierunku. Strategia „Europa 2020”[2] wraz ze znaczeniem, jakie przypisuje się w niej efektywnemu gospodarowaniu zasobami, oraz zarządzanie gospodarcze w oparciu o koncepcję europejskiego semestru stanowią skuteczne ramy służące zagwarantowaniu, że cele środowiskowe włączone są do ogólnej agendy społeczno-ekonomicznej UE. Komisja przyjęła niedawno ambitną nową strategię[3] mającą na celu powstrzymanie utraty różnorodności biologicznej i funkcji ekosystemu w UE do 2020 r. oraz komunikat w sprawie przygotowań do szczytu Rio+20[4]. Niedawno przyjęła również plan działania prowadzący do przejścia na konkurencyjną gospodarkę niskoemisyjną do 2050 r.[5], białą księgę w sprawie transportu[6] oraz komunikaty w sprawie energii 2020[7] oraz planu na rzecz efektywności energetycznej z 2011 r.[8] Komisja planuje także przyjąć w 2011 r. plan działania na rzecz Europy efektywnie korzystającej z zasobów. Program na 2012 r. obejmuje plan działania dotyczący polityki wodnej oraz przegląd planu działania na rzecz zrównoważonej konsumpcji i produkcji oraz zrównoważonej polityki przemysłowej[9]. Przegląd polityki jakości powietrza ma nastąpić w 2013 r. Komisja przedstawiła wnioski w sprawie nowych wieloletnich ram finansowych oraz przygotowuje wnioski mające na celu zreformowanie wspólnej polityki rolnej (WPR), wspólnej polityki rybołówstwa (WPRyb) i polityki spójności.

Wszystkie te nowe inicjatywy będą stanowiły uzupełnienie istniejącego prawodawstwa dotyczącego ochrony środowiska, które w ciągu ostatnich kilku lat zostało skonsolidowane i obejmuje prawie wszystkie dziedziny środowiska z wyjątkiem gleby. Gdy te akty prawne zostaną właściwie wdrożone – w czym powinien być pomocny komunikat Komisji w sprawie wdrożenia prawodawstwa UE dotyczącego ochrony środowiska, który ma być przyjęty w 2011 r. – posłużą ochronie środowiska i ograniczeniu negatywnych skutków dla zdrowia.

Wspólnotowe programy działań w zakresie środowiska naturalnego kształtowały unijną politykę ochrony środowiska od początku lat 70. XX wieku i szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego należy postrzegać jako część ciągłego procesu, który trwa prawie 40 lat. Szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego był pierwszym z tej serii przyjętym przez Radę i Parlament Europejski w procedurze współdecyzji. Jego okres obowiązywania obejmował dwa rozszerzenia, w wyniku których Wspólnota rozrosła się z piętnastu państw członkowskich do Unii liczącej dwadzieścia siedem państw. W tym okresie siłą napędową do zwiększania poziomu ochrony środowiska było wdrażanie prawodawstwa UE dotyczącego ochrony środowiska.

W niniejszym komunikacie przedstawiono końcową ocenę programu, z której wynikają jasne wnioski dotyczące tworzenia polityki ochrony środowiska obecnie i w przyszłości.

Wnioski ogólne

Niniejsza ocena końcowa oparta jest na ocenie zewnętrznej, wynikach konsultacji społecznej[10] i na sprawozdaniu Europejskiej Agencji Środowiska „Środowisko Europy 2010 – Stan i Prognozy” (SOER 2010)[11].

Na początku należy zdać sobie sprawę z tego, że szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego był jednym z wielu czynników kształtujących politykę ochrony środowiska, których indywidualny wpływ niełatwo jest wyodrębnić. Z tego względu zastosowano podejście pragmatyczne do niniejszej oceny, polegające na ocenieniu różnych wyżej wspomnianych źródeł, by ustalić bardziej istotne osiągnięcia i braki w odniesieniu do różnych celów i zadań określonych w szóstym wspólnotowym programie działań w zakresie środowiska naturalnego.

Niezależnie od tych zastrzeżeń ogólny wniosek płynący z niniejszej oceny końcowej jest taki, że ogólnie rzecz biorąc, szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego był przydatny pod względem zapewniania nadrzędnych ram polityki ochrony środowiska. Znaczna większość działań określonych w programie została ukończona lub znajduje się w fazie końcowej.

Przygotowanie tego programu dało podmiotom uczestniczącym w tym procesie możliwość dokonania szeroko zakrojonej inwentaryzacji całej unijnej polityki ochrony środowiska i zyskania jej lepszego zrozumienia. Ponieważ program ten przyjęto w procedurze współdecyzji, zainteresowane strony uważają go za bardziej zasadny niż wcześniejsze programy. Dzięki temu uzyskano szersze poczucie odpowiedzialności za późniejsze wnioski dotyczące polityki. Wiele zainteresowanych podmiotów uważa szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego za punkt odniesienia nie tylko na poziomie krajowym, ale – w niektórych państwach członkowskich – również na poziomie regionalnym i lokalnym. Według nich program ten może służyć za punkt wyjścia do obrony polityki ochrony środowiska przed rywalizującymi potrzebami w dziedzinie polityki, do zabezpieczenia odpowiedniego finansowania i do zapewnienia przedsiębiorstwom przewidywalności niektórych przyszłych kierunków rozwoju polityki.

W celu większego zintegrowania polityki oraz rozbudowania bazy wiedzy opracowano siedem strategii tematycznych[12] szóstego wspólnotowego programu działań w zakresie środowiska naturalnego – dotyczących powietrza, pestycydów, zapobiegania powstawaniu odpadów i ich recyklingu, zasobów naturalnych, gleby, środowiska morskiego i środowiska miejskiego. Chociaż postępy w dziedzinach objętych strategiami tematycznymi były różne, w niektórych przypadkach przygotowanie tych strategii było pomocne we wspieraniu politycznej woli przyjęcia skutecznych celów i harmonogramów oraz w ich późniejszej realizacji. Sprzyjało to bardziej całościowemu podejściu do tworzenia polityki ochrony środowiska i doprowadziło do uzgodnienia stanowiska w kwestii najlepszych sposobów postępowania w przypadku obaw co do uprawnień lub niewystarczająco solidnych danych. Zainteresowane podmioty są zdania, że strategie dotyczące środowiska morskiego, gleby, środowiska miejskiego i zasobów naturalnych dostarczyły największego bodźca. Niektóre z nich przyczyniły się nawet do powstania konkretnych instrumentów prawnych. W strategiach dotyczących powietrza, pestycydów oraz zapobiegania powstawaniu odpadów i ich recyklingu większy nacisk kładziono na dokonanie przeglądu obowiązujących środków w celu zwiększenia spójności i uwzględnienia określonych luk w prawodawstwie.

Dowody na to, że szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego może przyczyniać się do przyjmowania określonych instrumentów prawnych w dziedzinie ochrony środowiska, nie są jednak przekonujące. Różnice w postępach w osiąganiu celów określonych w szóstym wspólnotowym programie działań można częściowo wyjaśnić jego specyfiką, szczególnie w kontekście różnych aspiracji dotyczących poszczególnych obszarów tematycznych; na przykład cele wyznaczone w odniesieniu do zmiany klimatu ustąpiły później miejsca dynamicznemu rozwojowi polityki w tej dziedzinie, który nie był efektem szóstego wspólnotowego programu działań w zakresie środowiska naturalnego. Nie osiągnięto natomiast celu w zakresie różnorodności biologicznej na 2010 r., ponieważ silnemu początkowemu zaangażowaniu państw członkowskich nie towarzyszyły wystarczające środki.

Chociaż zgodnie z celem Traktatu w ogólnych programach działań w zakresie środowiska naturalnego należy skupić się na celach priorytetowych, procedura współdecyzji spowodowała, że szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego obejmował bardzo wiele działań, różniących się zarówno zakresem, jak i skutkiem. W połączeniu z brakiem koncepcji długoterminowej ograniczyło to możliwość przekazania za pośrednictwem programu wyraźnego przesłania, które byłoby pomocne w skuteczniejszym podtrzymaniu jego znaczenia przez cały okres realizacji. Strategie tematyczne opracowano znacznym kosztem czasu i zasobów ludzkich: ostatnią strategię przyjęto dopiero w 2006 r. Czynnikiem ograniczającym było także niewystarczające wdrożenie i egzekwowanie prawodawstwa UE dotyczącego ochrony środowiska.

Okres realizacji szóstego wspólnotowego programu działań w zakresie środowiska naturalnego, wynoszący dziesięć lat, nie zawsze był odpowiedni. Okazał się wystarczająco długi, aby objąć sformułowanie polityki, jej przyjęcie i wczesne etapy wdrażania w niektórych obszarach (np. w przypadku odpadów). W innych (np. w przypadku zasobów naturalnych i różnorodności biologicznej) okazał się zbyt krótki – ze względu na konieczność uzyskania większej ilości informacji lub z powodu innych przeszkód. Wreszcie, pod względem finansowania, mimo że szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego miał wpływ na wieloletnie ramy finansowe na okres 2007-2013[13], to ustalenie terminu jego przyjęcia na 2002 r. spowodowało, że było zbyt późno, aby skorzystać z ram finansowych na lata 2000-2007[14].

OBSZARY PRIORYTETOWE

Niniejsza sekcja zawiera bardziej szczegółową ocenę obszarów priorytetowych szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego – przyroda i różnorodność biologiczna, środowisko naturalne i zdrowie, zasoby naturalne i odpady, zmiana klimatu oraz zagadnienia międzynarodowe – pod kątem ich wkładu oraz osiągnięć i braków polityki ochrony środowiska w danym okresie, a także wyciągniętych wniosków.

Przyroda i różnorodność biologiczna

Wkład: W ramach obszaru priorytetowego „przyroda i różnorodność biologiczna” szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego zainicjowano opracowanie strategii tematycznych w sprawie ochrony gleby oraz ochrony i zachowania środowiska morskiego. Podkreślono potrzebę stworzenia solidniejszej bazy wiedzy, potrzebę poprawy finansowania oraz zintensyfikowania bieżących działań. Celem programu działań w tym obszarze było zwiększenie świadomości politycznej co do znaczenia przyrody i różnorodności biologicznej do poziomu świadomości, jaka panuje odnośnie do wagi innych zagadnień środowiskowych, zwłaszcza zmiany klimatu. Program miał także służyć podkreśleniu potrzeby większego uwzględnienia w procesie politycznym ekonomicznej wartości różnorodności biologicznej i funkcji ekosystemu.

Osiągnięcia: Sieć obszarów chronionych Natura 2000 została rozszerzona i objęła 17 % całkowitego lądowego obszaru geograficznego UE, natomiast w Strategii tematycznej w sprawie ochrony gleby12 podkreślono znaczenie gleby jako kluczowego zasobu oraz jej znaczenie dla ochrony różnorodności biologicznej. W Strategii tematycznej dla ochrony i zachowania środowiska morskiego12zawarto podstawowe założenia dla ochrony środowiska morskiego, zaś poziom zanieczyszczenia rzek i jezior azotanami i fosforem zmniejszył się. Ponadto główną siłą napędową było tworzenie bazy wiedzy, w ramach którego między innymi dzięki inicjatywie TEEB ( Ekonomika ekosystemów i różnorodności biologicznej ) przyśpieszono trwający obecnie proces określania wartości pieniężnej kapitału naturalnego i funkcji ekosystemu[15]. Unijny poziom odniesienia w zakresie różnorodności biologicznej z 2010 r. będzie służył jako poziom referencyjny, a zaktualizowany projekt SEBI 2010 (Projekt doskonalenia europejskich wskaźników różnorodności biologicznej na 2010 r.)[16] będzie kluczem do pomiaru przyszłych postępów. Ponadto niedawno przyjęto nową dziesięcioletnią strategię ochrony różnorodności biologicznej3.

Braki: Ogólny cel szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego, czyli powstrzymanie spadku różnorodności biologicznej do 2010 r., nie został zrealizowany, a większość wskaźników dotyczących różnorodności biologicznej wykazuje ogólnie tendencję spadkową. Wskaźniki te różnią się jednak znacznie w zależności od regionu, np. w zakresie procesów zaprzestawania użytkowania gruntów czy podziału siedlisk wynikającego z rozwoju infrastruktury transportowej, niekontrolowanego rozwoju miast oraz niewłaściwych praktyk rolniczych. Istnieje groźba, że znaczna część wód słodkich w Europie nie osiągnie dobrego stanu ochrony do 2015 r.11 Szacuje się, że spośród ponad 10 000 nierodzimych gatunków żyjących na terenie Unii Europejskiej 10-15 % ma negatywny wpływ na przyrodę i różnorodność biologiczną. Szczegółowe biologiczno-geograficzne ewaluacje gatunków i typów siedlisk europejskich wymienionych w dyrektywie siedliskowej UE[17] wskazują, że jedynie 17 % typów siedlisk i gatunków charakteryzuje się „właściwym stanem ochrony”[18]. Sieć morskich obszarów chronionych rozwija się powoli; do tej pory wyznaczone obszary obejmują około 6 % gatunków i 10 % siedlisk. Pomimo iż zrównoważone wykorzystanie gleby zostało określone jako priorytet szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego, Rada nie była w stanie dokonać postępów w pracach dotyczących tego zagadnienia, zwłaszcza w zakresie przyjęcia proponowanej dyrektywy ramowej w dziedzinie gleby[19]. W efekcie utrudnia to zrealizowanie celu szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego dotyczącego praktyk stosowanych w UE w odniesieniu do gospodarki glebami .

Wyciągnięte wnioski: Większy postęp w zakresie realizacji celu powstrzymania spadku różnorodności biologicznej do 2010 r. byłby możliwy, jeśli działaniom towarzyszyłoby niezbędne zaangażowanie polityczne i finansowe ze strony zarówno UE jak i państw członkowskich.

Środowisko naturalne i zdrowie

Wkład: W ramach szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego zainicjowano użyteczną praktykę inwentaryzacji istniejących zobowiązań i planowanych działań oraz w większym stopniu skoncentrowano się na powiązaniach między czynnikami środowiskowymi a zdrowiem ludzkim. Dzięki temu przeforsowano działania, które w innym wypadku pewnie w ogóle nie zostałyby zrealizowane, na przykład działania dotyczące środowiska miejskiego, oraz działania, które bez impulsu w postaci programu trwałyby dłużej lub nie byłyby tak szeroko zakrojone, jak między innymi działania dotyczące pestycydów. W ramach Strategii tematycznej w sprawie zanieczyszczenia powietrza z 2005 r.12 wprowadzono całościową kompleksową metodologię opartą na solidnej bazie wiedzy, która nadal stanowi podstawę dla zintegrowanej polityki dotyczącej jakości powietrza.

Osiągnięcia: Ochrona zdrowia ludzkiego jest celem wielu działań politycznych dotyczących środowiska, w tym między innymi powietrza, wody i chemikaliów, natomiast Plan działania na rzecz ochrony środowiska i zdrowia na lata 2004-2010[20] przyczynił się do zwiększenia świadomości i wiedzy na temat powiązań pomiędzy środowiskiem a zdrowiem. Przyjęto kompleksowe uregulowania prawne w dziedzinie chemikaliów, pestycydów i wody, choć na ich efekty będzie trzeba poczekać z uwagi na długi czas ich wdrażania. W ciągu ostatnich dziewięciu lat zmniejszył się poziom SO2, NOx i ołowiu w powietrzu. Podjęto również nowe działania, nieuwzględnione w szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego, które odzwierciedlają zmiany w priorytetach politycznych wynikające ze zwiększonego ryzyka wystąpienia niedoboru wody i pożarów lasów.

Braki: Prawdopodobnie nie zostanie w pełni zrealizowany cel szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego, w ramach którego planowano, że w ciągu jednego pokolenia produkcja i wykorzystanie chemikaliów zostaną ograniczone wyłącznie do zastosowań, które nie skutkują znaczącym negatywnym wpływem na zdrowie i środowisko. Ponadto nadal brakuje danych na temat stężeń chemikaliów w środowisku oraz w organizmach ludzi oraz na temat skutków narażenia na złożone mieszaniny chemikaliów. Nie wydaje się, aby Strategia tematyczna w sprawie środowiska miejskiego12 miała znaczący wpływ na realizację celu szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego zakładającego poprawę jakości środowiska miejskiego. Głównymi problemami pozostają pył zawieszony i ozon, zwłaszcza koncentracje pyłu PM10 na wielu obszarach miejskich w UE nadal w znaczący sposób przyczyniają się do wcześniejszych zgonów i niepełnosprawności wynikających z chorób układu oddechowego, chorób układu krążenia i nowotworów. Szacuje się, że 40 % ludności UE zamieszkuje obszary miejskie, na których poziomy hałasu w nocy przekraczają poziomy rekomendowane przez Światową Organizację Zdrowia. Niewystarczający jest również dostęp do wody o zadowalającej jakości, co na wielu obszarach wiejskich stanowi zagrożenie dla zdrowia.

Ustawodawstwo – nie tylko w dziedzinie środowiska – pełne jest luk, na przykład w odniesieniu do jakości powietrza w pomieszczeniach (jako że obywatele Europy spędzają wewnątrz budynków około 90 % czasu) czy też emisji z urządzeń domowych i profesjonalnych. Ponadto krajowe poziomy emisji nie zostały jeszcze poddane przeglądowi, zaś nadwyżka azotu w atmosferze nadal pozostaje problemem w całej Unii Europejskiej.

Wyciągnięte wnioski: Konieczne jest większe zaangażowanie w celu wsparcia procesu wdrażania na poziomie krajowym i regionalnym. Ustalenia i informacje na temat wpływu jakości środowiska na zdrowie uzyskane z badań powinny zostać lepiej uwzględnione w ramach szerszego celu polityki zakładającego poprawę zdrowia publicznego. Jako że prawie 75 % ludności UE zamieszkuje obszary miejskie, środowisko miejskie powinno zostać bardziej uwzględnione podczas opracowywania polityki.

Zasoby naturalne i odpady

Wkład: W ramach szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego wzmocniono powiązanie między polityką dotyczącą odpadów a polityką dotyczącą zasobów, a także usprawniono proces gospodarowania odpadami oraz poczyniono kroki w kierunku polityki opartej na zrównoważonej konsumpcji i produkcji. Strategia tematyczna w sprawie zrównoważonego wykorzystywania zasobów naturalnych12 była impulsem do dalszych badań i utworzenia nowych forów[21] oraz zapewniła podstawę prowadzonym obecnie pracom dotyczącym efektywnego korzystania z zasobów. Strategia tematyczna w sprawie zapobiegania powstawaniu odpadów i ich recyklingu12 posłużyła jako wspólne ramy strategiczne dla ustanawiania prawa unijnego w zakresie odpadów.

Osiągnięcia: Korzystanie z zasobów nie zwiększa się już w tym samym tempie, w jakim rozwija się gospodarka. W ramach planu działania na rzecz zrównoważonej konsumpcji i produkcji oraz zrównoważonej polityki przemysłowej (plan działania SCP/SIP)9 określono zintegrowany zestaw działań mających na celu sprawienie, aby produkty wytwarzane w Europie były bardziej ekologiczne, między innymi stworzenie forum detalistów – platformy z udziałem wielu zainteresowanych stron zaprojektowanej w celu wspierania bardziej zrównoważonej konsumpcji. Podjęte ostatnio działania, takie jak dyrektywa w sprawie ekoprojektu[22], zmienione rozporządzenie w sprawie oznakowania ekologicznego UE czy też inicjatywa dotycząca ekologicznych zamówień publicznych, zostały opracowane tak, by w pozytywny sposób wpłynąć na korzystanie z zasobów w przyszłości.

W znaczący sposób zmodernizowano i uproszczono również prawo dotyczące odpadów tak, aby przepisy te w pełniejszy sposób spełniały nadrzędne cele wyznaczone w szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego. Prawodawstwu dotyczącemu gospodarowania odpadami nadano bardziej kompleksowy charakter poprzez uwzględnienie w przepisach analizy cyklu życia produktów, ustanowienie celów w zakresie ponownego wykorzystania, recyklingu i odzysku oraz poprzez ograniczenie zagrożenia ze strony niektórych typów odpadów. Ilość potencjalnie niebezpiecznych substancji w urządzeniach elektronicznych sprzedawanych na rynku unijnym została znacząco ograniczona na skutek wprowadzenia dyrektywy w sprawie ograniczenia stosowania niektórych niebezpiecznych substancji[23].

Braki: Korzystanie z zasobów nadal rośnie w wartościach bezwzględnych, co jest sprzeczne z celem respektowania pojemności środowiska naturalnego w perspektywie długofalowej. Wciąż utrzymują się znaczące różnice w produktywności zasobów między państwami członkowskimi. W dalszym ciągu zwiększa się również zależność od zasobów importowanych, stanowiących obecnie 20 % wszystkich konsumowanych zasobów i których wpływ na środowisko jest w dużej mierze nieznany.

Wydaje się, że wytwarzanie odpadów w UE w najlepszym wypadku ustabilizowało się, a być może nadal rośnie, co stoi w sprzeczności z celem szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego zakładającym zredukowanie ogólnej ilości odpadów wytwarzanych w UE. Pomimo położenia w dyrektywie ramowej w sprawie odpadów większego niż poprzednio nacisku na zapobieganie powstawaniu odpadów, brak wystarczająco rozbudowanej bazy wiedzy oraz rozmaite uwarunkowania występujące w różnych krajach uniemożliwiły wprowadzenie konkretniejszych środków lub ustanowienie konkretniejszych celów.

Wyciągnięte wnioski: Uważa się, że produkcja żywności i napojów, prywatny transport oraz mieszkalnictwo odpowiadają za 70-80 % wpływu konsumpcji na środowisko w UE[24]. Ponadto szacuje się, że decyzje dotyczące ponad 80 % całkowitego wpływu produktów na środowisko zapadają na etapie projektowania produktu11. W związku z powyższym konieczny jest większy nacisk na te sektory oraz na ekoprojekty w celu rozwiązania problemu wpływu działań i zachowań ludzkich na środowisko. Wdrażanie ustawodawstwa dotyczącego odpadów nadal stanowi wyzwanie, zwłaszcza w obliczu rozwijającego się handlu odpadami.

Zmiana klimatu

Wkład: Choć szósty program działań w zakresie środowiska naturalnego przyczynił się do poprawy w obszarze zmiany klimatu, głównie przez ustanawianie priorytetów i mobilizowanie szerszego wsparcia instytucjonalnego, dominujące znaczenie miały inne zewnętrzne czynniki, między innymi działania międzynarodowe, wzrost świadomości wśród społeczeństwa, raport Sterna na temat aspektów ekonomicznych zmian klimatu i kosztów niepodejmowania działań, Czwarte sprawozdanie z oceny Międzynarodowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC), które stanowiło solidną podstawę naukową dla działań dotyczących klimatu, obawy natury geopolitycznej dotyczące zależności od paliw kopalnych, cen energii i bezpieczeństwa energetycznego, oraz rosnąca liczba dowodów na skutki zmiany klimatu na całym świecie oraz powiązane z nimi koszty, wynikające w szczególności z coraz częstszego występowania ekstremalnych zjawisk pogodowych w wielu częściach świata.

Osiągnięcia: Choć ambitne założenia związane z działaniami prowadzonymi przez społeczność międzynarodową nie zostały zrealizowane, cele i aspiracje zawarte w szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego dotyczące celów i postępów na poziomie unijnym zostały spełnione w stopniu przewyższającym pierwotne założenia. W ramach opracowanego w 2007 r. pakietu dotyczącego energii i klimatu ustanowiono cele dotyczące zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych, udziału energii ze źródeł odnawialnych oraz efektywności energetycznej, które mają zostać zrealizowane do roku 2020. W ramach systemu handlu uprawnieniami do emisji UE z 2005 r.[25] ustanowiono cenę dwutlenku węgla, zaś poprzez przyjęcie dyrektywy azotanowej i dyrektywy w sprawie składowania odpadów[26] ograniczono emisje gazów cieplarnianych. Jako nowy obszar tworzenia polityki pojawiła się koncepcja adaptacji. Przyjęto dyrektywę w sprawie wychwytywania i składowania dwutlenku węgla[27], choć nie została ona uwzględniona w szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego. W ogólnym ujęciu, wiążące wymierne cele, takie jak cel ograniczenia emisji o 8 % do 2012 r. zawarty w Protokole z Kioto, zostaną przekroczone.

Braki: Wymierne cele, takie jak cel zakładający, że energia z odnawialnych źródeł będzie stanowić 12 % całkowitej wykorzystywanej energii do 2010 r.[28], były bardziej ambitne, w związku z czym trudniej było je zrealizować. Ponadto zwiększone emisje gazów cieplarnianych w sektorze transportu są nadal ściśle powiązane ze wzrostem gospodarczym11. Emisje fluorowęglowodorów również wzrosły pomiędzy rokiem 1990 a 200811, jednak kwestia ta pozostaje nieuregulowana w perspektywie międzynarodowej.

Wyciągnięte wnioski: Szósty program działań w zakresie środowiska naturalnego przyczynił się do zwiększenia zainteresowania tą kwestią ze strony społeczeństwa. Ważniejsza okazała się jednak możliwość przekazania jasnych argumentów za podjęciem działania, opartych na analizie kosztów i korzyści, jak również zaangażowanie polityczne na poziomie przywódców państwa członkowskich UE w zakresie kluczowych celów polityki.

Zagadnienia międzynarodowe

Wkład: W szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego potwierdzono zobowiązanie UE do: a) włączenia wymogów ochrony środowiska do wszystkich polityk zewnętrznych UE oraz b) uwzględnienia ich przy realizacji zewnętrznego wymiaru unijnej strategii zrównoważonego rozwoju.

Osiągnięcia: Zobowiązania międzynarodowe UE wynikające z Konwencji o różnorodności biologicznej oraz porozumienia z Nagoi z 2010 r. w sprawie celów dotyczących różnorodności biologicznej przyczyniły się niedawno do nadania działaniom w sprawie różnorodności biologicznej międzynarodowego zasięgu. Inne wielostronne porozumienia dotyczące środowiska takie jak konwencja rotterdamska w sprawie procedury zgody po uprzednim poinformowaniu[29] czy też konwencja sztokholmska w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych[30] przyniosły także znaczne postępy w tej dziedzinie. UE wspiera również aktywnie koordynację działań na szczeblu międzynarodowym dotyczących różnorodności biologicznej i tych związanych ze zmianą klimatu. Rozdziały dotyczące zrównoważonego rozwoju zostały włączone do umów o wolnym handlu. Starano się także o ograniczenie barier dla handlu towarami i usługami związanymi z ochroną środowiska. Wreszcie, UE wywarła znaczący globalny wpływ za pośrednictwem prawodawstwa dotyczącego środowiska, jako że państwa prowadzące wywóz do UE musiały przyjąć unijne normy dotyczące produktów.

Braki: Mimo wysiłków UE w kierunku ożywienia współpracy wielostronnej i okazania swojego zaangażowania w realizację międzynarodowych konwencji i umów, odnotowano niewielkie postępy w zakresie poprawy międzynarodowego ładu środowiskowego. Mimo że unijna polityka w zakresie stosunków handlowych podkreślała kwestię ochrony środowiska, można by było lepiej ją uwzględnić w ramach głównych zagadnień umów handlowych takich jak dostęp do rynków. Uwzględnienie w pomocy rozwojowej wymiaru ochrony środowiska w zbyt dużym stopniu zależało od znaczenia, jakie nadały mu państwa będące beneficjentami tej pomocy.

Wyciągnięte wnioski: Wyzwania ochrony środowiska, które mają coraz bardziej globalny zasięg, wymagają spójniejszych i lepiej ukierunkowanych wysiłków w samej UE, tak by mogła ona skuteczniej pełnić swoją rolę w kształtowaniu polityki międzynarodowej i dążyć nadal do osiągnięcia lepszego międzynarodowego ładu środowiskowego. Punktem wyjścia dla przyszłych działań UE w zakresie globalnych i regionalnych problemów dotyczących ochrony środowiska powinna stać się uzgodniona koncepcja, w ramach której wyznaczone są główne cele. Pomogłoby to w możliwie najlepszy sposób wykorzystać ograniczone zasoby finansowe. Należy uwzględnić coraz wyraźniejszy „ślad zewnętrzny” UE[31], a także skuteczność wymiaru środowiskowego polityki pomocowej. Można i należy czynić więcej w celu zwiększenia świadomości kosztów i korzyści ekonomicznych związanych z zagadnieniami ochrony środowiska, w tym kosztów niepodejmowania działania. UE powinna także wspierać na skalę międzynarodową gospodarkę ekologiczną, uwzględniającą aspekty środowiskowe, społeczne i ekonomiczne takie jak zmniejszenie ubóstwa.

SKUTECZNOść METOD I NARZęDZI STRATEGICZNYCH

Poza wymienionymi wyżej obszarami priorytetowymi szósty program działań w zakresie środowiska naturalnego obejmuje różne ocenione poniżej metody i instrumenty, dotyczące między innymi spójności i integracji, finansowania, wdrażania i egzekwowania przepisów.

Wkład: W szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego, który stanowił uzupełnienie strategii lizbońskiej[32] oraz strategii zrównoważonego rozwoju[33], skoncentrowano się szczególnie na włączaniu zagadnień ochrony środowiska do wszystkich obszarów polityki, w szczególności za pośrednictwem strategii tematycznych. Podkreślono w nim potrzebę większego uwzględnienia wydatków środowiskowych w budżetach programów i finansowania sieci Natura 2000. Szesnaście procent budżetu wieloletniego Unii na lata 2007-2013[34], obejmującego drugą połowę szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego, zostało nominalnie przydzielonych na realizację celów środowiskowych, w tym specjalnego programu LIFE[35].

W szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego promowano zasady i instrumenty służące opracowywaniu lepszych strategii politycznych, zwłaszcza zintegrowaną ocenę skutków i zwiększone wykorzystanie instrumentów rynkowych, oraz zachęcano do ich stosowania. Podkreślono także znaczenie oparcia opracowywanych strategii politycznych na solidnych podstawach naukowych.

Osiągnięcia: W szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego za cel postawiono spójność w ramach całego cyklu określania polityki ochrony środowiska UE, obejmującą cele, narzędzia, wdrażanie oraz – jakkolwiek trudne do zmierzenia – rezultaty. Strategie tematyczne znacznie przyczyniają się zwłaszcza do osiągnięcia spójności między obszarami priorytetowymi Programu, albo przez uzupełnienie istotnych braków dotyczących środowiska morskiego i miejskiego, gleby i zasobów, albo przez zajęcie się mniejszymi bardziej konkretnymi lukami prawnymi w obowiązujących środkach np. w dziedzinie powietrza, pestycydów, zapobiegania powstawaniu odpadów i ich recyklingu.

Jeśli chodzi o uwzględnianie aspektu ochrony środowiska, szósty program działań w zakresie środowiska naturalnego pomógł pokierować trwającym procesem uwzględniania tego aspektu w reformach WPR, WPRyb i polityki spójności. Prowadzono także działania dotyczące lasów, które zaowocowały przyjęciem w 2010 r. zielonej księgi w sprawie ochrony lasów i informacji o lasach.

Aby poprawić wdrażanie prawodawstwa dotyczącego środowiska, Komisja prowadzi działania od zwiększenia nacisku na zapobieganie naruszeniom po bardziej strategiczne egzekwowanie przepisów, takie jak koncentrowanie się na zasadniczych lub systemowych przypadkach naruszania prawa. Dyrektywa w sprawie odpowiedzialności za środowisko zachęca do ustanawiania zabezpieczenia finansowego służącego zaradzeniu szkodom dla środowiska.

Większe dofinansowanie na różne inwestycje służące środowisku naturalnemu, między innymi na zrównoważoną energię, różnorodność biologiczną, ochronę przyrody, infrastrukturę wodną lub odpadową udostępniono w ramach środków polityki spójności[36], a w ramach funduszy rolnych przeznaczono środki na poprawę efektywności środowiskowej. Szósty i siódmy ramowy program w zakresie badań, rozwoju technologicznego i demonstracji[37] są także w coraz większym stopniu ukierunkowane na zrównoważony rozwój i środowisko. Program LIFE – mimo swojego ograniczonego zakresu – miał także widoczny pozytywny wpływ na realizację szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego i umożliwił ukierunkowane wysiłki na rzecz wspierania polityki ochrony środowiska. Program wspierania MŚP w przestrzeganiu przepisów w zakresie ochrony środowiska (ECAP) oferuje konkretną pomoc dla małych i średnich przedsiębiorstw. W kontekście międzynarodowym Komisja przeznaczyła na okres 2007-2013 środki z instrumentu pomocy rozwojowej[38] oraz z innych programów współpracy geograficznej. Pewien postęp, choć niewielki, osiągnięto również w kwestii eliminowania dotacji prowadzących do szkodliwych skutków dla środowiska podczas przeglądów WPRyb oraz w sektorze transportu oraz ostatnio w sektorze węgla.

Opracowano różne zestawy wskaźników w celu wsparcia bazy wiedzy. Niezbędny proces inwentaryzacji towarzyszył przygotowywaniu przez EAŚ co pięć lat sprawozdań SOER, zaś podstawowe informacje uzyskiwano regularnie z corocznych przeglądów polityki ochrony środowiska[39] przygotowywanych przez Komisję. Ponadto do poprawy systemów informacji o środowisku przyczynią się w nadchodzących latach wdrożenie infrastruktury informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE)[40] oraz dalszy rozwój SEIS.

Braki: Dalszych działań wymaga kwestia poprawy spójności między różnymi elementami polityki unijnej. Mimo że problem ten był już sygnalizowany pod koniec piątego programu działań w zakresie środowiska naturalnego, odnotowano niewielki postęp w tym zakresie. Kolejnym problemem pozostaje nadmierne wykorzystywanie środowiska morskiego, a w szczególności rybołówstwo. Transport nadal stanowi znaczne obciążenie dla środowiska, a w dalszym ciągu zwiększa się także obciążenie środowiska związane z niezrównoważoną konsumpcją i produkcją.

Państwa członkowskie są w stanie w znaczny sposób poprawić wdrażanie rozwiązań. W szóstym programie działań w zakresie środowiska naturalnego zawarto przewidywania dotyczące przyszłych inicjatyw, aby umożliwić lepsze przygotowanie się na te działania państwom członkowskim oraz innym podmiotom zaangażowanym we wdrażanie prawodawstwa. Informacje te nie zostały jednak wykorzystane: postępowania w sprawie naruszania przepisów związanych z ochroną środowiska w dalszym ciągu stanowią około jedną piątą wszystkich rozpatrywanych obecnie spraw dotyczących niedopełnienia obowiązku zgłoszenia, niezgodności z przepisami lub niewłaściwego stosowania prawa unijnego. Szczególne problemy z procesem wdrażania wystąpiły w obszarze ochrony przyrody, gospodarki odpadami i wodą – w 2010 r. około dwie trzecie wszystkich przypadków naruszania przepisów unijnych związanych z ochroną środowiska dotyczyło tych właśnie obszarów.

Debata polityczna dotycząca szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego w ramach procedury współdecyzji miała miejsce po debacie na temat ram finansowych. Debata dotycząca ram finansowych określiła najważniejsze pozycje budżetu dla pierwszej połowy programu, czyli do 2006 r., które jednak nie były optymalne. Nie dokonano jeszcze oceny rzeczywistego przełożenia pomocy rozwojowej oraz funduszy programów współpracy geograficznej na programy związane z ochroną środowiska/projekty realizowane w krajach będących beneficjentami.

Pomimo ostatnich pozytywnych działań w tym zakresie, informacje o środowisku, a zwłaszcza oficjalne dane oraz dane statystyczne, są nadal niekompletne i nie zawsze dostępne w odpowiednim czasie. Działania na rzecz wyeliminowania dotacji prowadzących do szkodliwych skutków dla środowiska nie zostały zrealizowane w takim stopniu, w jakim tego oczekiwano, a także nie wykorzystano możliwości ukierunkowania przepisów podatkowych tak, aby lepiej wspierały zrównoważony rozwój. Choć w niektórych sektorach zastosowano instrumenty rynkowe, zwłaszcza w postaci system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych, ich potencjał nie został w pełni wykorzystany.

Wyciągnięte wnioski: Zmieniający się charakter wyzwań związanych z ochroną środowiska naturalnego wymaga lepszej spójności między etapem formułowania polityki a etapem jej wdrażania, również na poziomie państw członkowskich - zarówno w odniesieniu do obszarów priorytetowych, takich jak na przykład zmiany klimatu czy polityka dotycząca powietrza, jak również w innych sektorach ważnych dla środowiska. Ukryte kompromisy poczynione na etapie opracowywania polityki powinny zostać lepiej uwypuklone, między innymi skutki wytwarzania bioenergii lub negatywny wpływ odnawialnych źródeł energii wodnej na wiele zbiorników wodnych.

Niewystarczająco sprawny proces wdrażania ustawodawstwa dotyczącego ochrony środowiska szkodzi realizacji celów oraz podważa wiarygodność polityki ochrony środowiska, nie pomaga także w zobowiązaniu innych sektorów do osiągania lepszych wyników. Doświadczenie Komisji wskazuje na słabe strony w ogólnounijnej strukturze ładu środowiskowego oraz niedociągnięcia w przepisach dotyczących informacji, zawartych w prawodawstwie z zakresu ochrony środowiska oraz innych obszarów, jak również niedociągnięcia dotyczące monitorowania i kontroli.

Maksymalizowanie skuteczności finansowania z programów, których podstawowym celem nie jest ochrona środowiska, wymaga stałej kontroli. Z uwagi na obciążenie publicznych budżetów należy zająć się odpowiednio i wystarczająco wcześnie możliwością uruchomienia kapitału z sektora prywatnego w ramach wprowadzania zmian w unijnych przepisach polityki ochrony środowiska. Co więcej, działania niosące ze sobą wyraźną wartość dodaną w odniesieniu do tworzenia gospodarki ekologicznej oraz takie, których realizacja jest możliwa w krótkiej lub średniej perspektywie, powinny być traktowane jako priorytetowe, jak na przykład zielone zamówienia publiczne. Konieczne są ponadto dalsze działania zmierzające w kierunku reformy dotacji prowadzących do szkodliwych skutków dla środowiska.

Potrzebna jest również rozległa baza wiedzy na temat środowiska oraz lepsze rozumienie czynników stymulujących i blokujących usprawnienia oraz wdrażanie ustawodawstwa.

Działania mające na celu wprowadzenie w Europie ekoinnowacji wymagają wzmocnienia w celu wyeliminowania barier dla absorpcji obiecujących wyników badań przez rynek.

NADCHODZąCE WYZWANIA

Z wyjątkiem zagadnień związanych z glebą, główne podstawy polityki ochrony środowiska i ustawodawstwa w tym zakresie zostały już przyjęte, choć związany z nimi pełny potencjał do wprowadzania usprawnień nie został jeszcze wykorzystany z powodu braków w procesie wdrażania .

W okresie funkcjonowania szóstego programu działań w zakresie środowiska naturalnego globalny porządek gospodarczy uległ przekształceniu. Pojawili się nowi uczestnicy rynku, a wraz ze wzrostem ludności rosnące zapotrzebowanie na zasoby wywiera coraz większy szkodliwy wpływ na środowisko naturalne. Unia Europejska powiększyła się w międzyczasie w drodze rozszerzeń i w związku z tym w coraz większym stopniu polega na zasobach importowanych[41].

Tradycyjna polityka dotycząca środowiska nadal odgrywa ważną rolę w jego ochronie, jednak zmieniające się okoliczności i coraz bardziej powiązany charakter wyzwań związanych z ochroną środowiska wiążą się z koniecznością elastyczności i adaptacji.

Podstawowym wyzwaniem dla przyszłej polityki ochrony środowiska jest odejście od środków naprawczych na rzecz środków zapobiegających degradacji, a także wspieranie dalszego włączania kwestii środowiskowych do wszystkich polityk mających znaczenie w tym zakresie. W tym kontekście koncepcja długoterminowa zapewniłaby poczucie pewności co do kierunku polityki, jednocześnie bez konieczności rezygnowania z potrzeby odzwierciedlania zmieniających się w międzyczasie okoliczności.

Strategia „Europa 2020” przewiduje przejście na ekologiczną, zasobooszczędną, konkurencyjną i niskoemisyjną gospodarkę , która ma stanowić nowy potencjalny paradygmat dla zrównoważonego wzrostu gospodarczego. Jeśli w przyszłych dziesięcioleciach w odniesieniu do produktywności zasobów zostaną osiągnięte korzyści podobne do tych uzyskanych w minionych dekadach w odniesieniu do wydajności pracy, zależność UE od surowców i zasobów naturalnych zmniejszy się. Bardziej zrównoważone wykorzystanie gruntów zredukuje obciążenie ekosystemów i ich funkcji. Rozwój technologiczny i innowacje, a w szczególności ekoprojekty, w podobny sposób przyczynią się do rozwiązywania tych problemów, jak również do osiągnięcia bardziej zrównoważonego wzrostu w porównaniu z sytuacją z przeszłości.

W ujęciu międzynarodowym UE powinna również wykorzystać swój potencjał związany z tym, że stanowi rynek liczący około 500 milionów ludzi, który posiada rygorystyczne normy środowiskowe oraz powiązane umiejętności i produkty. UE może więc wspierać zrównoważony rozwój ekologiczny poza swoimi granicami, w tym również wśród beneficjentów pomocy unijnej, jednocześnie nadal dążąc do uzyskania lepszego globalnego ładu środowiskowego. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że będzie to wymagać zmian paradygmatu w międzynarodowym ładzie środowiskowym, w oparciu o proces decyzyjny korzystający z solidnych podstaw naukowych. Kluczowe znaczenie ma tu włączanie kwestii dotyczących środowiska naturalnego i gospodarki niskoemisyjnej do opracowywanych modeli biznesowych w innych sektorach oraz zapewnianie spójności na wszystkich etapach związanych z polityką – od jej formułowania po proces wdrażania. Należy usunąć przeszkody dla odpowiedniego wdrażania istniejącego prawodawstwa, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii dotyczących zarządzania na wszystkich szczeblach w państwach członkowskich, celem ochrony środowiska naturalnego i zmniejszania niekorzystnych konsekwencji dla zdrowia publicznego.

Negatywny wpływ wywierany na środowisko ma coraz bardziej globalny i systemowy charakter. Z uwagi na skomplikowane powiązania konieczna jest rozległa baza wiedzy , by lepiej zrozumieć czynniki stymulujące i blokujące różne procesy, by wskazać koszty podejmowania i zaniechania działań, oraz aby opracować rzetelne wskaźniki mierzące postęp w kierunku zapewnienia zrównoważonej przyszłości dla UE.

Konieczna jest również pełna analiza[42] możliwości zmiany zachowań konsumentów , zarówno w odniesieniu do poszczególnych osób, jak i grup, w celu zmniejszenia obciążenia środowiska naturalnego. Należy także rozszerzyć wykorzystanie instrumentów rynkowych, aby wprowadzić bardziej zrównoważone wzorce zachowań konsumentów. Należy również kontynuować działania mające na celu wyeliminowanie dotacji prowadzących do szkodliwych skutków dla środowiska naturalnego.

W przyszłości, z uwagi na obciążenie dla budżetów państw, usprawnienia w zakresie środowiska będą w coraz większym stopniu zależeć od łączonego finansowania z sektora publicznego i prywatnego. Określenie celów środowiskowych oraz jednoczesne podjęcie decyzji co do zakresu, w jakim ich realizacja może być finansowana ze środków publicznych, a w jakim z prywatnych, w dużej mierze zagwarantowałoby realizację takich celów. W związku z powyższym planowanie polityki ochrony środowiska powinno być lepiej sprzężone z wieloletnimi ramami finansowania, ponieważ ramy te określają pule finansowych środków publicznych na poziomie UE oraz definiują potrzeby w zakresie współfinansowania na innych obszarach polityki, od których efekty działań na rzecz środowiska zależą w coraz większym stopniu.

Podsumowanie

Wyniki tej oceny pokazują, że szósty program działań w zakresie środowiska naturalnego w ogólnym ujęciu stanowił nadrzędne ramy dla polityki ochrony środowiska przez całą dekadę, podczas której skonsolidowano i uzupełniono prawodawstwo w tym zakresie w celu objęcia nim praktycznie wszystkich obszarów środowiska, z wyłączeniem zagadnień związanych z glebą. Przyjmowanie rozwiązań prawnych w ramach procedury współdecyzji było postrzegane przez zainteresowany podmioty jako wzmacniające zasadność takich rozwiązań oraz pomogło uzyskać powszechniejsze poczucie odpowiedzialności za kolejne wnioski dotyczące polityki. Ocena ta przedstawia jednak również braki i ograniczenia – w szczególności uwzględnienie celów w programie działań w zakresie środowiska naturalnego nie stanowi żadnej gwarancji, że państwa członkowskie w rzeczywistości zobowiążą się realizować takie cele.

Chociaż obecnie trwa ostatni rok szóstego programu działań w zakresie ochrony środowiska naturalnego, Komisja nadal dąży do realizacji ambitnej polityki ochrony środowiska, która stanowi teraz integralną częścią strategii „Europa 2020” na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. Przyjęto kierunki polityki dotyczące klimatu, transportu i różnorodności biologicznej. Przewiduje się, że inne kierunki polityki zostaną przyjęte w tym roku, zaś wdrożenie inicjatyw dotyczących wody, zanieczyszczenia powietrza, prawodawstwa dotyczącego odpadów i zrównoważonej konsumpcji oraz produkcji jest zaplanowane za rok lub za dwa lata. Na podstawie tych informacji Komisja rozważy, w jaki sposób nowy program działań w zakresie środowiska naturalnego w najlepszy sposób mógłby przynieść wartość dodaną w szybko zmieniającym się kontekście polityki ochrony środowiska.

[1] Dz.U. L 242 z 10.9.2002, s. 1

[2] COM(2010)2020 z 3.3.2010

[3] COM(2011)244 z 3.5.2011

[4] COM(2011) 363 z 20.6.2011

[5] COM(2011) 112 z 8.3.2011

[6] COM(2011) 144 z 28.3.2011

[7] COM(2010) 639

[8] COM(2011) 109 z 8.3.2011

[9] COM(2008)397 z 16.7.2008

[10] http://ec.europa.eu/environment/newprg/final.htm

[11] http://www.eea.europa.eu/soer/

[12] COM(2005)446 (zanieczyszczenie powietrza); COM(2006)372 (zrównoważone stosowanie pestycydów); COM(2005)666 (zapobieganie powstawaniu odpadów i ich recyklingu); COM(2005)670 (zrównoważone wykorzystywanie zasobów naturalnych); COM(2006)231 (ochrona gleby); COM(2005)504 (ochrona i zachowanie środowiska morskiego) oraz COM(2005)718 (środowisko miejskie).

[13] COM(2004)487

[14] COM(97) 2000

[15] http://www.teebweb.org/

[16] http://biodiversity.europa.eu/topics/sebi-indicators

[17] Dyrektywa Rady 92/43/EWG, Dz.U. L 206 z 22.7.1992

[18] http://www.eea.europa.eu/publications/eu-2010-biodiversity-baseline/

[19] COM(2006)232

[20] COM(2004)416

[21] Centrum Danych dotyczących Zasobów Naturalnych ESTAT (ESTAT Data Centre on Natural Resources) i Międzynarodowy Panel ds. Zasobów UNEP (UNEP International Resource Panel)

[22] Dyrektywa 2009/125/WE, Dz.U. L 285 z 31.10.2009, s. 10

[23] Dyrektywa 2002/95/WE, Dz.U. L 37 z 13.2.2003, s. 19.

[24] http://ec.europa.eu/environment/ipp/pdf/eipro_report.pdf

[25] Dyrektywa 2004/101/WE zmieniająca dyrektywę 2003/87/WE, Dz.U. L 338 z 13.11.2004, s. 18-23

[26] Dyrektywa Rady 91/676/EWG, Dz.U. L 375 z 31/12/1991 i dyrektywa Rady 1999/31/EWG, Dz.U. L 182 z 16/7/1999

[27] Dyrektywa 2009/31/WE, Dz.U. L 140 z 5.6.2009, s .114

[28] Dyrektywa 2001/77/WE Dz.U. L 283 z 27.10.2001

[29] Konwencja rotterdamska w sprawie procedury zgody po uprzednim poinformowaniu w międzynarodowym handlu niektórymi niebezpiecznymi substancjami chemicznymi i pestycydami, Decyzja Rady dotycząca zawarcia, Dz.U. L 63 z 6.3.2003

[30] Konwencja w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych, Decyzja Rady z dnia 14 października 2004 r. dotycząca zawarcia

[31] Wynika z porównania zapotrzebowania ze strony ludzi i zdolności ekologicznej Ziemi do regeneracji, przykładowo „ślad wodny” mierzy całkowitą ilość wody wykorzystywaną do wytwarzania konsumowanych towarów i usług.

[32] COM (2005) 24

[33] COM (2005) 97

[34] COM (2004) 487

[35] Dz.U. L 149 z 9.6.2007

[36] W okresie programowania 2007-13 około jedna trzecia (105 mld €) całkowitych środków polityki spójności będzie bezpośrednio lub pośrednio przeznaczonych na inwestycje w środowisko naturalne

[37] Decyzje 1513/2002/WE i 1982/2006/WE

[38] CEC (2007) Tematyczny program na rzecz środowiska i zrównoważonego zarządzania zasobami naturalnymi (ENRTP)

[39] COM(2009) 304

[40] Dz.U. L 108 z 25.4.2007

[41] (o ponad 30 % więcej w okresie od 1999 do 2008 r., zgodnie z EAŚ SOER 2010)

[42] http://ec.europa.eu/consumers/behavioural_economics