Omawiany instrument to mechanizm koordynacji, który umożliwia sprawne, skuteczne i wydajne świadczenie pomocy UE na rzecz uchodźców w Turcji. Zapewnia on optymalne wykorzystanie istniejących unijnych instrumentów finansowych w formie pomocy humanitarnej albo rozwojowej w celu zaspokojenia w kompleksowy i skoordynowany sposób potrzeb uchodźców i społeczności przyjmujących.

Nadal dokonuje się przesiedleń z Turcji do UE według zasady „jeden za jednego” przewidzianej w oświadczeniu. Całkowita liczba przesiedleń, jakie miały miejsce od dnia 4 kwietnia 2016 r., wyniosła 20 002 (1 362 przesiedlenia w 2019 r., 6 929 przesiedleń w 2018 r. i 8 975 przesiedleń w 2017 r.). Co się zaś tyczy programu dobrowolnego przyjmowania ze względów humanitarnych, wraz z zatwierdzeniem w grudniu 2017 r. standardowych procedur operacyjnych wprowadzono wszystkie określone w oświadczeniu elementy i warunki uruchomienia tego programu.

W 2018 r. łączna liczba osób, które przybyły z Turcji do UE, wyniosła 50 789, w porównaniu z 41 720 w 2017 r. (wzrost o 22 %). Liczba ta obejmowała 47 939 osób przybyłych do Grecji (z czego 32 141 osób drogą morską i 15 798 drogą lądową), 2 383 osoby przybyłe do Włoch, 349 osób przybyłych do Bułgarii i 118 osób, które przedostały się łodziami na obszary Cypru będące pod kontrolą rządu. Według stanu na dzień 5 marca 2019 r. całkowita liczba osób, które w 2019 r. napłynęły z Turcji do UE, wynosi 5 094 (podczas gdy w tym samym okresie w ubiegłym roku wyniosła ona 3 153 osoby). Liczba ta obejmuje 5 054 osoby przybyłe do Grecji (3 509 osób przybyłych drogą morską i 1 545 przybyłych drogą lądową), a także 40 osób przybyłych do Bułgarii. Według Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji (IOM) do tej pory w 2019 r. we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego poniosło śmierć troje migrantów (w 2018 r. zginęły 174 osoby, w 2017 r. – 62, a w 2016 r. – 434).

Na przestrzeni 2018 r. realizacja postanowień oświadczenia UE-Turcja nadal odgrywała zasadniczą rolę, stanowiąc gwarancję skutecznych działań podejmowanych wspólnie przez UE i Turcję w obliczu wyzwań związanych z migracją. Oświadczenie to nadal przynosi konkretne rezultaty, przyczyniając się do zmniejszenia liczby nielegalnych i niebezpiecznych przepraw oraz do ratowania życia na Morzu Egejskim.

Instrument uzupełnia i zwiększa kwotę zapewnionego już finansowania unijnego w ramach regionalnego funduszu powierniczego UE w odpowiedzi na kryzys w Syrii (fundusz powierniczy UE lub EUTF), Instrumentu na rzecz Przyczyniania się do Stabilności i Pokoju (IcSP) oraz programów krajowych realizowanych dzięki środkom finansowym z Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej, co pozwala wspierać prace nad kwestiami dotyczącymi uchodźców podejmowane z kluczowymi partnerami. Uzupełnia również Europejski Instrument na rzecz Wspierania Demokracji i Praw Człowieka.

Ze względu na swoje położenie geograficzne Turcja jest ważnym krajem przyjmującym i tranzytowym dla uchodźców i migrantów. W związku z bezprecedensowym napływem osób do Turcji, głównie w następstwie konfliktów w Syrii i w Iraku, kraj ten przyjął ponad 4 mln uchodźców i migrantów, co stanowi największą liczbę na świecie. Liczba ta obejmuje 3,6 mln zarejestrowanych uchodźców z Syrii, z czego ok. 155 tys. przebywa w 13 obozach założonych przez rząd turecki, oraz ponad 296 tys. zarejestrowanych uchodźców i osób ubiegających się o azyl pochodzących głównie z Afganistanu, Iraku, Iranu i Somalii. Pomimo godnych pochwały wysiłków, jakie podejmuje Turcja, przyjmując dużą liczbę uchodźców i migrantów i zapewniając im wsparcie, skala tego zjawiska ma duży wpływ na społeczności przyjmujące.

Komitet sterujący instrumentem przedstawia wytyczne strategiczne w sprawie priorytetów, rodzajów wspieranych działań, przydzielanych kwot i uruchamianych instrumentów finansowania, a także, w stosownych przypadkach, w sprawie warunków dotyczących wdrażania przez Turcję jej zobowiązań w ramach wspólnego planu działania UE–Turcja z dnia 29 listopada 2015 r. (zwanego dalej „wspólnym planem działania”). W trakcie 2018 r. – trzeciego roku wdrażania instrumentu – odbyły się trzy posiedzenia komitetu sterującego: w dniach 9 marca, 18 czerwca i 30 listopada 2018 r. Kolejne (12.) posiedzenie komitetu sterującego planowane jest na maj 2019 r.

Główne zasady leżące u podstaw wdrażania instrumentu to szybkość, wydajność i skuteczność przy jednoczesnym zapewnieniu należytego zarządzania finansami. Istotne znaczenie mają również stabilność interwencji podejmowanych w ramach instrumentu i współodpowiedzialność władz tureckich. Priorytetowe obszary wsparcia określa się w oparciu o kompleksową i niezależną ocenę potrzeb, ze szczególnym uwzględnieniem grup szczególnie wrażliwych. Ocenę tę zaktualizowano w 2018 r..

W ramach instrumentu koordynuje się środki finansowe pochodzące z następujących instrumentów finansowania zewnętrznego: pomoc humanitarna, Europejski Instrument Sąsiedztwa, Instrument Finansowania Współpracy na rzecz Rozwoju, Instrument Pomocy Przedakcesyjnej oraz Instrument na rzecz Przyczyniania się do Stabilności i Pokoju. Środki finansowane z budżetu Unii wdrażane są zgodnie z mającymi do niego zastosowanie zasadami finansowymi oraz uregulowaniami dotyczącymi zarówno zarządzania bezpośredniego, jak i pośredniego.

W ramach pierwszej transzy podział środków finansowych na poszczególne instrumenty UE przedstawia się następująco:

Wrażanie środków pomocy jest uzależnione od ścisłego przestrzegania przez Turcję zobowiązań określonych we wspólnym planie działania i w oświadczeniu.

3.Zdolności finansowe, czas realizacji i charakter finansowania

Instrument obejmuje łączny budżet w kwocie 6 mld EUR (3 mld EUR w latach 2016–2017 i 3 mld EUR w latach 2018–2019). W ramach pierwszej transzy wyasygnowano 1 mld EUR z budżetu UE i 2 mld EUR środków pochodzących od państw członkowskich. W przypadku drugiej transzy budżet UE zapewnia 2 mld EUR, a państwa członkowskie – 1 mld EUR.

Z przeznaczonej na lata 2016–2017 i pochodzącej z budżetu UE kwoty 1 mld EUR w 2016 r. uruchomiono środki w wysokości 250 mln EUR, a w 2017 r. – środki w wysokości 750 mln EUR. Z przeznaczonej na 2018 r. i pochodzącej z budżetu UE kwoty 2 mld EUR w 2018 r. uruchomiono środki w wysokości 550 mln EUR. Pozostała kwota zostanie uruchomiona w 2019 r.

W ramach pierwszej transzy państwa członkowskie przekazały na potrzeby instrumentu: 677 mln EUR w 2016 r., 847 mln EUR w 2017 r. i 396 mln EUR w 2018 r. Pozostała kwota 80 mln EUR zostanie wpłacona w 2019 r. W ramach drugiej transzy państwa członkowskie przekazały 68 mln EUR w 2018 r. Pozostałe kwoty przekażą w latach 2019–2023. Wkłady państw członkowskich przekazywane są bezpośrednio do budżetu ogólnego UE w formie zewnętrznych dochodów przeznaczonych na określony cel na podstawie art. 21 ust. 2 lit. a) ppkt (ii) rozporządzenia finansowego i następnie przypisywane odpowiednio do linii budżetowych przeznaczonych na Instrument Pomocy Przedakcesyjnej i pomoc humanitarną.

Nadal utrzymuje się odpowiednia równowaga pomiędzy tempem wpłat dokonywanych przez państwa członkowskie na rzecz instrumentu a tempem pokrywanych z nich wypłat.

4.Druga transza instrumentu

Uruchomienie pierwszej transzy instrumentu zakończyło się sukcesem – w ramach budżetu na 2016 r. i 2017 r. zakontraktowano działania o wartości 3 mld EUR i uruchomiono je w pełni do końca 2017 r. W oświadczeniu UE–Turcja z marca 2016 r. wskazano, że z chwilą gdy zasoby te będą na wyczerpaniu, UE uruchomi na potrzeby instrumentu dodatkowe środki finansowe w kwocie 3 mld EUR do końca 2018 r., pod warunkiem, że spełnione zostaną wszystkie zobowiązania.

W związku z tym, że na koniec 2017 r. kwota pierwszych 3 mld EUR była w pełni zakontraktowana, w marcu 2018 r. Komisja przyjęła decyzję w sprawie kolejnego przydziału zasobów na Instrument Pomocy dla Uchodźców w Turcji – w wysokości 3 mld EUR – w celu zapewnienia ciągłości projektów realizowanych w ramach instrumentu i ciągłości wsparcia dla uchodźców. Podział wkładów w ramach tej transzy był taki sam jak w przypadku pierwszej transzy. W dniu 18 lipca 2018 r. Komisja uzgodniła z państwami członkowskimi nowe wspólne porozumienie, w następstwie którego w dniu 24 lipca 2018 r. przyjęła zmienioną decyzję w sprawie uruchomienia w latach 2018–2019 kwoty 2 mld EUR z budżetu Unii; państwa członkowskie zobowiązały się przekazać pozostałą kwotę 1 mld EUR jako zewnętrzne dochody przeznaczone na określony cel.

Programowanie

Na posiedzeniu komitetu sterującego w czerwcu 2018 r. państwa członkowskie zatwierdziły strategiczny dokument koncepcyjny, mający pozwolić wykorzystać wymierne rezultaty, jakie osiągnięto w ramach pierwszej transzy instrumentu, oraz zapewnić skuteczną kontynuację programowania drugiej transzy. W dokumencie tym uwzględniono ustalenia uaktualnionej oceny potrzeb, którą przeprowadzono w ramach szeroko zakrojonych konsultacji z zainteresowanymi stronami w pierwszej połowie roku, oraz inne istotne dokumenty.

W sprawozdaniu z aktualnej oceny potrzeb wskazano najważniejsze potrzeby i braki w działaniach na rzecz uchodźców oraz sformułowano cenne wskazówki dotyczące programowania drugiej transzy instrumentu. Przedstawiono też aktualizację oceny zleconej przez Komisję w czerwcu 2016 r. i podsumowano potrzeby uchodźców i społeczności przyjmujących z uwzględnieniem zmian, jakie zaszły od 2016 r. Wskazano ponadto obszary wymagające dalszego wsparcia. Ze sprawozdania wynika, że kluczowymi obszarami pozostają ochrona, podstawowe potrzeby i źródła utrzymania, zdrowie, edukacja oraz infrastruktura miejska.

W strategicznym dokumencie koncepcyjnym określono strategiczne ramy programowania i wdrażania drugiej transzy instrumentu, ze szczególnym naciskiem na włączenie społeczne i samowystarczalność, które wskazano jako główne cele. W dokumencie tym potwierdzono potrzebę ścisłej współpracy między rządem a instrumentami pomocy rozwojowej i humanitarnej w kontekście przedłużającego się kryzysu w celu wypracowania bardziej zrównoważonych i trwałych rozwiązań, które można by stosować również po zakończeniu funkcjonowania instrumentu i wyczerpaniu pierwotnej kwoty 6 mld EUR. Wymaga to strategicznego przesunięcia środka ciężkości instrumentu z pomocy humanitarnej na pomoc rozwojową. Szczególną uwagę zwraca się na zapewnienie stałego wsparcia społeczno-ekonomicznego i źródeł utrzymania, a także na wzmocnienie zdolności społeczności lokalnych do przyjmowania uchodźców przy jednoczesnym wspieraniu spójności społecznej. Scenariusz ten zakłada, że władze tureckie i Komisja będą dokładać starań, by zapewnić trwałość projektów realizowanych w ramach instrumentu, również po tym, jak okres jego wdrażania dobiegnie końca. W związku z tym system krajowy Turcji musi być przygotowany do przejęcia wdrażania pomocy w ramach instrumentu i zapewnienia trwałych rozwiązań i sprawiedliwego dostępu do praw i usług.

Programowanie drugiej transzy ma odzwierciedlać zalecenia zawarte w sprawozdaniu specjalnym dotyczącym instrumentu, które Europejski Trybunał Obrachunkowy przedstawił w listopadzie 2018 r. (zob. również poniżej sekcję „Audyt”). Trybunał położył szczególny nacisk na potrzebę opracowania wspólnej strategii w celu uruchomienia komponentu humanitarnego i rozwojowego w ramach instrumentu, przygotowania się na przejście z finansowania w ramach instrumentu na system zapewniany przez organy krajowe oraz zapewnienia trwałości osiągnięć instrumentu również po tym, jak wygaśnie jego okres obowiązywania.

Pierwszym działaniem zmierzającym do uruchomienia dodatkowego wsparcia w ramach drugiej transzy instrumentu było przyjęcie przez Komisję w lipcu 2018 r., po konsultacji z komitetem zarządzającym Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA), środka specjalnego na rzecz edukacji. W ramach tego środka przeznaczono 400 mln EUR na stały dostęp uchodźców do wysokiej jakości edukacji. Ma on na celu dalszą poprawę dostępu uchodźców mieszkających w Turcji, w tym również osób dorosłych, do integracyjnych usług edukacyjnych dobrej jakości oraz wspieranie integracji uchodźców w ramach tureckiego systemu edukacyjnego, a tym samym promowanie spójności społecznej. U jego podstaw leżą wcześniejsze inicjatywy pomocowe w dziedzinie edukacji, w szczególności pierwsza bezpośrednia dotacja w wysokości 300 mln EUR dla Ministerstwa Edukacji Narodowej – „Promowanie integracji dzieci syryjskich w tureckim systemie szkolnictwa” (PICTES).