SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I KOMITETU REGIONÓW

Ocena ex post „Europejskich Stolic Kultury” w 2010 r. (Essen wraz z Zagłębiem Ruhry, Pecz, Stambuł)

Wprowadzenie

Podstawą niniejszego sprawozdania jest art. 12 decyzji nr 1622/2006/WE[1] z dnia 24 października 2006 r. ustanawiającej działanie Wspólnoty na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” w latach 2007–2019, zgodnie z którym „Każdego roku Komisja zapewnia zewnętrzną i niezależną ocenę wyników obchodów »Europejskiej Stolicy Kultury«, które miały miejsce w roku ubiegłym, zgodnie z celami i kryteriami działania ustanowionymi na mocy niniejszej decyzji. Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu, Radzie i Komitetowi Regionów sprawozdanie z tej oceny do końca roku następującego po obchodach »Europejskiej Stolicy Kultury«”.

Niniejsze sprawozdanie przedstawia stanowisko Komisji w odniesieniu do głównych wniosków i zaleceń oceny zewnętrznej „Europejskiej Stolicy Kultury” w 2010 r., która jest dostępna na stronie internetowej:

http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/capitals/evaluation-commissioned-by-the-eu_en.htm.

W ramach oceny zewnętrznej oceniono najpierw indywidualnie trzy Europejskie Stolice Kultury (zwane dalej „ESK”): Essen wraz z Zagłębiem Ruhry, Pecz (Pécs) i Stambuł. Następnie porównano ustalenia i sformułowano wnioski dotyczące wszystkich trzech miast.

Kontekst działania

Działanie UE na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury”

Pierwotny program „Europejskiego Miasta Kultury” został zapoczątkowany na szczeblu międzyrządowym w 1985 r.[2]. W oparciu o to doświadczenie decyzją 1419/1999/WE ustanowiono działanie Wspólnoty na rzecz obchodów Europejskiej Stolicy Kultury w latach 2005–2019[3]. Państwom członkowskim nadano chronologiczną kolejność, według której są one uprawnione do przeprowadzenia obchodów w poszczególnych latach. Państwa europejskie, które nie były państwami członkowskimi, również mogły ubiegać się o organizację tego wydarzenia, bez z góry określonej kolejności chronologicznej: państwa wybrane do zorganizowania wydarzenia w danym roku miały proponować miasta i przedkładać wnioski wraz z programami kulturalnymi na ten rok Europejskiej Komisji Selekcyjnej, która rekomendowała Komisji wybrane miasta. ESK była formalnie wyznaczana przez Radę Ministrów.

Dnia 1 stycznia 2007 r. decyzja 1419/1999/WE została zastąpiona decyzją 1622/2006/WE[4], w której uściślono cele działania oraz wprowadzono dwuetapowy konkurs krajowy i proces monitorowania dla tytułu ESK począwszy od 2013 r. W nowej decyzji wprowadzono zasadę organizowania po wyznaczeniu miast posiedzeń w celu monitorowania, po których Komisja Selekcyjna przedstawia rekomendację dotyczącą przyznania wyznaczonym miastom nagrody pieniężnej im. Meliny Mercouri, jeżeli spełniają one kryteria ustanowione w decyzji 1622/2006/WE oraz wypełniły zalecenia komisji selekcyjnej i monitorującej. Wsparcie finansowe UE przyznawane jest w ramach programu Kultura. Na lata 2007–2013 każdej ESK przyznawane są środki w maksymalnej wysokości 1,5 mln EUR rocznie. Miasta będące ESK do 2009 r. otrzymywały te środki w charakterze dotacji współfinansującej część ich programu. Od 2010 r. miasta przechodzą etap monitorowania i otrzymują wsparcie finansowe UE w wysokości 1,5 mln EUR w ramach nagrody im. Meliny Mercouri.

Europejskie Stolice Kultury 2010

Wyboru ESK na 2010 r. dokonano w ramach procedur selekcji ustanowionych decyzją z 1999 r. Uprawnione do przeprowadzenia obchodów ESK były w tym roku Niemcy i Węgry. Niemcy zaproponowały Essen wraz z Zagłębiem Ruhry i Görlitz; Węgry zaproponowały Pecz. Dodatkowo Turcja zaproponowała Stambuł, a Ukraina Kijów. Zgodnie z art. 4 decyzji 1419/1999/WE dotyczącym udziału w wydarzeniu państw niebędących członkami Unii w danym roku tytuł ten można przyznać tylko jednemu miastu z takich państw.

Proces selekcji odbył się w 2006 r. Europejska Komisja Selekcyjna opublikowała sprawozdanie zalecające wyznaczenie Essen wraz z Zagłębiem Ruhry, Peczu i Stambułu do tytułu ESK w 2010 r., formułując jednocześnie zalecenia mające pomóc im osiągnąć proponowane cele. W 2006 r. na podstawie zalecenia Komisji Rada Ministrów formalnie przyznała tytuł rekomendowanym miastom.

Ocena zewnętrzna

Zasady oceny

Przeprowadzenie oceny zewnętrznej[5] ESK w 2010 r. Komisja powierzyła ECORYS UK Ltd. Ocena miała na celu zweryfikowanie adekwatności, skuteczności, efektywności oraz trwałości tych ESK w odniesieniu do celów działania i celów wyznaczonych przez same ESK w ich zgłoszeniach i podczas etapu realizacji. Ze względu na fakt, że każda ESK ma ten tytuł jedynie przez rok, wnioski i zalecenia dotyczące miast podano w formie analizy zdobytych doświadczeń, która ma pomóc przyszłym ESK w realizacji ich działań.

Metodyka

Wszystkie trzy ESK zostały ocenione indywidualnie, częściowo w oparciu o oceny zlecone przez same ESK. Zgromadzono dane na dwóch poziomach: niewielką ilość danych na poziomie UE oraz większą ilość danych od samych ESK. Głównymi źródłami były: literatura dotycząca odnośnej dziedziny polityki oraz literatura akademicka na szczeblu europejskim; oryginalne zgłoszenia ESK, badania i sprawozdania zlecone przez ESK, programy obchodów, materiały promocyjne i strony internetowe; dane ilościowe przekazane przez ESK w odniesieniu do działań, dorobku i wyników; rozmowy z członkami zespołów zarządzających każdą ESK; konsultacje z głównymi zainteresowanymi stronami w każdej ESK oraz wizyty w poszczególnych miastach. Wnioski dotyczące działania ESK na poziomie ogólnym sformułowano na podstawie dowodów oraz wniosków odnoszących się do wszystkich trzech ESK.

Wyniki oceny

Adekwatność działania

W ocenie uznano, że realizacja działania była adekwatna do art. 167 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Kryteria wyboru określone w decyzjach 1419/1999/WE i 1622/2006/WE zagwarantowały, że programy kulturalne miast noszących tytuł ESK szczegółowo odpowiadały przepisom art. 167, chociaż kryteria dają każdej ESK swobodę interpretowania celów Traktatu na swój własny sposób.

W preambule do decyzji z 1999 r. wprowadzono po raz pierwszy wyraźne odniesienie do rozwoju kultury i turystyki oraz do potrzeby zaangażowania dużych grup ludności. Odniesieniom tym nadano jeszcze większą wagę w decyzji z 2006 r. poprzez włączenie do niej wyraźnych kryteriów związanych ze „wspieraniem udziału mieszkańców” i „długofalowym rozwojem”. Wiele ESK poszło dalej, wyznaczając wyraźne cele społeczne, gospodarcze lub turystyczne. Włączenie takich celów do działania ESK zarówno kształtowało, jak i odzwierciedlało szersze tendencje w polityce kulturalnej.

Wzrostowi znaczenia tych celów towarzyszyła jednak również debata na temat równowagi między dwiema tendencjami polegającymi na wspieraniu kultury ze względu na jej własną wewnętrzną wartość lub jako środka do osiągnięcia namacalnego, wymiernego zwrotu z inwestycji.

Adekwatność ESK w 2010 r.

W ocenie uwzględniono motywację miast ubiegających się o tytuł ESK oraz adekwatność ich celów w związku z celami działania i celami zawartymi w art. 167. W jej ramach zbadano także, w jaki sposób motywacja ESK w 2010 r. przełożyła się na szereg realnych celów i jakim zmianom uległy one w fazie opracowywania. Wszystkie trzy ESK przyjęły cele działania i dostosowały je do własnego szczególnego kontekstu i priorytetów. Wszystkie trzy ESK w 2010 r. zaplanowały także zróżnicowane programy kulturalne i związane z nimi działania (np. akcje informacyjne, wolontariat itp.), które wspierałyby realizację celów „rozwoju działalności kulturalnej”, „promocji wymiaru europejskiego kultury i poprzez kulturę” oraz „rozwoju gospodarczego i społecznego poprzez kulturę”.

Efektywność zarządzania

Zwrócono uwagę na efektywność zarządzania ESK, w tym na ich modele organizacyjne, procesy selekcji i realizacji działań i wydarzeń kulturalnych, komunikację i promocję oraz procesy pozyskiwania funduszy.

Podobnie jak w przypadku oceny ESK za 2007, 2008 i 2009 r., ocena ESK za 2010 r. pokazuje, że ustanowienie właściwej struktury organizacyjnej i stworzenie zespołu z kwalifikacjami odpowiednimi do realizacji programu kulturalnego jest kluczowe, ale może stanowić poważne wyzwanie. Zadanie to wymaga szerszego zestawu umiejętności, a więc również innej struktury zespołu w porównaniu z tym, który przygotowywał pierwotne zgłoszenie. Istnieje ponadto potrzeba znalezienia równowagi między aspektami artystycznymi a politycznymi oraz dopilnowania, by każdy nowy mechanizm realizacji był akceptowany przez zainteresowane strony jako partnerów we współpracy. Zwykle wskazane jest stworzenie nowej i niezależnej struktury, starannie dostosowanej do politycznego i kulturalnego kontekstu danego miasta.

Przypadek ESK w 2010 r. odzwierciedla te kwestie na różne sposoby. Essen wraz z Zagłębiem Ruhry opracowało efektywną i skuteczną strukturę zarządzania i pokazało w ten sposób, jak można sprostać głównym wyzwaniom nawet w tak skomplikowanej sytuacji, w której w obchody Europejskiej Stolicy Kultury zaangażowana jest duża aglomeracja.

W Peczu zarządzanie wydarzeniem o takiej skali okazało się poważnym wyzwaniem i przyniosło szereg trudności. Po pierwsze utworzono dwie różne organizacje zarządzające budżetem, co spowodowało niejasności w odniesieniu do odpowiedzialności za kierownictwo artystyczne; odpowiedzialność za przydzielanie funduszy leżała raczej po stronie organów publicznych, zaś agencja zarządzająca miała jedynie niewielki zakres autonomii. Po drugie, wyzwaniem okazało się wybranie dyrektora artystycznego oraz kierowanie opracowywaniem programu kulturalnego; zaszły również zmiany w odniesieniu do poszczególnych osób odpowiedzialnych za stworzenie programu i ramy instytucjonalne. Zmiany na poziomie politycznym w Peczu w trakcie etapu opracowywania dodatkowo pogłębiły te trudności. Wskutek tego proces decyzyjny był skomplikowany i długotrwały; dopiero pod koniec 2008 r. dokonano ostatecznych ustaleń w obszarze zarządzania i można było skoncentrować się na opracowaniu programu kulturalnego. Na tym etapie było już jednak za późno na zaangażowanie wielu podmiotów działających w dziedzinie kultury i realizację części pierwotnych pomysłów. Pomimo tych trudności ostateczny program kulturalny Peczu 2010 był znacznie bogatszy niż oferta kulturalna miasta we wcześniejszych latach.

W Stambule utworzono w 2007 r. na mocy ustawy organ wykonawczy „Agencja Europejskiej Stolicy Kultury Stambuł 2010”, którego zadaniem miało być wdrażanie programu ESK. Agencja cieszyła się znacznym wsparciem politycznym i finansowym ze strony rządu krajowego, jak również znacznym zakresem autonomii – przynajmniej na początku. Agencja skutecznie wdrożyła bardzo szeroki program kulturalny i kampanię marketingową, jednak niektóre aspekty ustaleń dotyczących zarządzania okazały się problematyczne, wskutek czego ogólny wpływ ESK był mniejszy, niż się spodziewano. Ponieważ rząd zapewniał 95 % finansowania, zakres kontroli sprawowanej przez organy rządowe nad ESK rósł, co wywołało niezadowolenie niezależnych podmiotów działających w dziedzinie kultury; kilka z nich zrezygnowało w 2009 r. z pełnienia funkcji w Agencji. Spowodowało to utratę jasnej wizji artystycznej oraz osłabienie koordynacji programu kulturalnego z kampanią marketingową – kampania nie odnosiła się bezpośrednio do promowania programu.

Niezależnie od wspomnianych problemów tytuł ESK cieszy się nadal dużą renomą, wiąże się z realizacją bogatych programów kulturalnych oraz wywiera znaczący wpływ. Miasta podejmują na etapie składania wniosków wyraźne zobowiązania dotyczące zasobów finansowych. Należy jednak dopilnowywać, aby ESK wypełniały swoje zobowiązania podjęte na etapie składania wniosków, w tym w odniesieniu do komunikacji: na etapie wyboru Essen wraz z Zagłębiem Ruhry przedstawiło siebie jako miasto kandydujące, włączając region Zagłębia Ruhry do swojego programu. Pomimo zaleceń komisji monitorująco-doradczej tytuł „Essen wraz z Zagłębiem Ruhry 2010” został jednak w strategii komunikacyjnej tego wydarzenia zmieniony na „Zagłębie Ruhry 2010” („Ruhr 2010”). Dodatkowo co najmniej jedno miasto tego regionu (Dortmund) przywłaszczyło sobie ten tytuł i w niektórych sytuacjach używało określenia „Dortmund – Europejska Stolica Kultury 2010”.

Efektywność mechanizmów ESK na szczeblu UE

Głównym przedmiotem rozważań była efektywność procesów selekcji, monitorowania oraz procedur finansowych przeprowadzanych przez Komisję Europejską.

Przy dokonywaniu wyboru ESK 2010 Komisja Europejska wykorzystała mechanizmy przewidziane w decyzji 1419/1999/WE. Niemcy i Węgry mogły samodzielnie określić sposób nominowania miasta kandydującego (lub miast kandydujących) do tytułu ESK. Oba państwa członkowskie zorganizowały konkursy w celu wybrania propozycji przed ich przesłaniem do instytucji UE. Kryteria i warunki tych konkursów ustalane były niezależnie od Komisji Europejskiej. Co prawda konkursy przyciągnęły dużą liczbę uczestników – 16 w Niemczech i 7 na Węgrzech – nie zdołano jednak zapewnić przygotowania wszystkich wniosków w oparciu o kryteria europejskie. Ponadto Niemcy przedstawiły Europejskiej Komisji Selekcyjnej dwa miasta, umożliwiając jej dokonanie wyboru, natomiast Węgry wytypowały tylko jedno, tak więc komisja mogła tylko zaakceptować lub odrzucić Pecz.

Podczas gdy ostatecznie wszystkie trzy ESK okazały się adekwatne do kryteriów na poziomie UE, przyszłe ESK wybrane zgodnie z nowymi procedurami wprowadzonymi decyzją 1622/2006/WE (tj. mającymi zastosowanie od 2013 r.) mogą okazać się jeszcze bardziej adekwatne do tych kryteriów.

ESK 2010 były jednak pierwszymi, które współfinansowano i monitorowano zgodnie z nowymi procedurami określonymi w decyzji 1622/2006/WE. W tych trzech przypadkach wyniki badań sugerują, że nowe procedury wpłynęły na wzmocnienie ESK, w tym na ich większe ukierunkowanie na wymiar europejski. Zgodnie z informacjami ESK nieformalny kontakt z członkami komisji monitorująco-doradczej okazał się cennym uzupełnieniem formalnych spotkań monitorujących i sprawozdań. Wszystkie trzy ESK poinformowały również, że otrzymanie finansowania z UE w formie nagrody zmniejszyło obciążenie administracyjne w porównaniu z tradycyjną dotacją, którą stosowano w przypadku wcześniejszych edycji ESK. Działanie ESK prowadzi do powstania dużego popytu po stronie miast kandydujących i znacznych inwestycji w programy kulturalne i ogólnie w same miasta, a także jest bardzo widoczne w mediach i rozpoznawane przez opinię publiczną. Wątpliwe jest, by jakikolwiek inny mechanizm polityczny mógł osiągnąć taki sam wpływ przy takim samym nakładzie pracy i środków finansowych ze strony UE.

Efektywność w rozwijaniu działalności kulturalnej

Wszystkie trzy ESK w 2010 r. wdrożyły na swoim terenie znacznie bogatsze programy kulturalne, niż zdołałyby przygotować, gdyby nie uzyskały tytułu ESK: w Essen wraz z Zagłębiem Ruhry zrealizowano 5 500 wydarzeń kulturalnych, w Peczu 4 675, a w Stambule 10 000. Łącznie dało to ponad 20 000 wydarzeń, w których w przypadku dwóch większych ESK (Essen wraz z Zagłębiem Ruhry i Stambułu) wzięło udział co najmniej 20 mln osób[6]. Programy kulturalne wszystkich trzech ESK były realizowane przez pełne 12 miesięcy roku obchodów. Zasadniczo można powiedzieć, że całość działania ESK spełniła cel rozwoju działalności kulturalnej.

Pozyskane od trzech ESK dowody pokazują również, że wspomniane programy kulturalne były bardziej innowacyjne i zróżnicowane oraz bardziej widoczne, niż miałoby to miejsce w przypadku oferty kulturalnej każdego z miast, gdyby nie uzyskało ono tytułu ESK, oraz że zorganizowano znacznie większą niż zwykle liczbę wydarzeń i występów z udziałem artystów o międzynarodowej renomie. Essen wraz z Zagłębiem Ruhry i Stambuł położyły szczególny nacisk na zlecenie i realizację lub wystawienie nowych dzieł sztuki, w tym przygotowanych przez lokalnych artystów i lokalne instytucje kulturalne, podczas gdy Pecz skoncentrował się bardziej na istniejących działaniach.

We wszystkich trzech ESK zajęto się zróżnicowanymi tematami i zagadnieniami artystycznymi; niektóre z nich miały charakter innowacyjny lub awangardowy. W przypadku Peczu i Stambułu trudności w zarządzaniu ESK oznaczały jednak, że programowi kulturalnemu jako całości brakowało wyrazistego kierunku artystycznego. Stambuł zajął się tematyką współczesną i przedstawił różnorodną ofertę kultury współczesnej i nowoczesnej w różnych dziedzinach sztuki, choć miał trudności z zapewnieniem spójnego tematu artystycznego dla wszystkich dyscyplin. Pecz natomiast postawił sobie za ogólny cel wzmocnienie współpracy z południowo-wschodnią częścią Europy i odegranie roli „bramy” do krajów tego regionu. W praktyce jego działania skoncentrowały się jednak w większym stopniu na rozwoju nowej infrastruktury (której sfinansowanie po zakończeniu roku obchodów może być trudne), a w mniejszym na zgłębieniu wątków artystycznych związanych z ogólnym celem ESK.

Efektywność promocji wymiaru europejskiego kultury i poprzez kulturę

W decyzji z 1999 r. nie zdefiniowano wyraźnie „wymiaru europejskiego”, jednak przedstawiono go przede wszystkim w kontekście współpracy kulturalnej, w tym: podkreślania wspólnych dla Europejczyków ruchów i stylów artystycznych, które dane miasto zainspirowało lub do których przyczyniło się w znaczący sposób, oraz wspierania wydarzeń angażujących działaczy kultury z innych miast w państwach członkowskich i prowadzących do trwałej współpracy kulturalnej i wspierania ich mobilności w Unii Europejskiej.

Kryterium „wymiaru europejskiego” określone w decyzji z 2006 r. daje miastom możliwość elastycznego ich interpretowania. Przykłady podano w Poradniku dla miast kandydujących, dostępnym on-line od 2007 r.

W postscriptum do oceny ESK 2009 r. zasugerowano, by „wymiar europejski” programów kulturalnych ESK został zapewniony poprzez włączenie działań, których treść, mechanizm realizacji, odbiorcy lub uczestnicy będą mieć zasadniczo europejski charakter. Analizując ESK 2010, można zauważyć, że wszystkie trzy miasta miały pod tym względem charakter europejski, choć stosowały różne podejścia:

- Treść: trzy ESK skoncentrowały się na bardzo różnych tematach europejskich, stosując odmienne podejścia. Essen wraz z Zagłębiem Ruhry zajęło się głównie zagadnieniami regionalnymi, ale umieściło je w kontekście europejskim, szczególnie w kontekście migracji, tożsamości i podejścia do edukacji kulturalnej. Spośród wszystkich trzech ESK Essen wraz z Zagłębiem Ruhry najskuteczniej chyba zapewniło obecność tematów europejskich w całym programie kulturalnym – dzięki zastosowaniu „Wzoru dla Europy” jako jednego z trzech kryteriów wyboru w odniesieniu do wszystkich projektów. Temat europejski promowany przez Pecz skupiał się na możliwości pełnienia przez to miasto roli „bramy Bałkanów” – wiele działań kulturalnych koncentrowało się na promocji kultury ogólnobałkańskiej. W przypadku Stambułu pierwotne plany zakładały przedstawienie miasta jako europejskiego centrum kultury współczesnej i nowoczesnej, które pełniłoby „funkcję mostu łączącego Europę ze Wschodem” przy jednoczesnym ukazaniu roli kultury i społeczeństwa obywatelskiego w kontekście wniosku Turcji o członkostwo w UE. W praktyce znaczna część tej pierwotnej wizji artystycznej ESK została jednak utracona i ostatecznie nacisk kładziono głównie na historyczne, a nie współczesne dziedzictwo europejskie miasta.

- Mechanizm realizacji: wszystkie trzy ESK włączyły do swoich ofert wydarzenia, w których uczestniczyli artyści o europejskiej renomie, jednak dominującym mechanizmem realizacji wymiaru europejskiego były partnerstwa z miastami w innych państwach. W przypadku Essen wraz z Zagłębiem Ruhry były one zakrojone na bardzo szeroką skalę i obejmowały współpracę, wymianę i tworzenie sieci w obszarze kultury; przeprowadzono w sumie ponad 100 wielostronnych projektów współpracy, w których udział wzięło 83 000 uczestników. Pecz przeprowadził 270 projektów z udziałem artystów z innych państw i 52 projekty we współpracy z innymi ESK; najważniejsza była tu współpraca z miastami państw sąsiadujących. Współpraca pomiędzy ESK a innymi miastami była w przypadku Peczu i Stambułu słabiej ustrukturyzowana i mniej rozległa niż w przypadku Essen wraz z Zagłębiem Ruhry, choć zrealizowano szereg przedsięwzięć we współpracy z artystami i podmiotami w innych krajach. Stambuł umożliwił wielu ze swoich 39 gmin podjęcie po raz pierwszy transnarodowej współpracy kulturalnej; istniała również zróżnicowana współpraca artystyczna pomiędzy samymi trzema ESK.

Skuteczność w osiągnięciu wpływu na rozwój społeczny, gospodarkę, rozwój obszarów miejskich oraz turystykę

Essen wraz z Zagłębiem Ruhry i Pecz dążyły do rozwoju sztuki i kultury jako sposobu rewitalizacji społecznej i gospodarczej dawnych obszarów przemysłowych, choć każde z nich zastosowało inne podejście. Stambuł nie przykładał szczególnej wagi do wykorzystania kultury do celów gospodarczych, zwłaszcza że najprawdopodobniej i tak wywarłaby ona wpływ na gospodarkę. Miasto promowało dostęp do kultury i uczestniczenie w niej, w szczególności wśród osób, które zwykle nie mają takiej możliwości.

Wszystkie trzy ESK wspierały inwestycje w infrastrukturę kulturalną i inne rodzaje infrastruktury, które to inwestycje (140 mln EUR w Peczu i 64 mln EUR w Stambule w 2010 r.) bez tytułu ESK nie zostałyby zrealizowane. W Peczu nowe lub odnowione obiekty kulturalne były najważniejszym elementem ESK i traktowano je jako klucz do długofalowego rozwoju kultury i miasta. W tym przypadku ESK zapewniła również impuls do inwestowania w inną infrastrukturę, taką jak nowa autostrada do Budapesztu. W Stambule tytuł ESK stanowił bodziec do rozległych inwestycji w odbudowę licznych zabytków dziedzictwa kulturowego. Również w Essen wraz z Zagłębiem Ruhry odnowiono kilka obiektów.

Doświadczenia z 2010 r. pokazują również, że ESK może pomóc zmienić obraz miasta lub nadać miastu większe znaczenie międzynarodowe, choć zakres, w jakim jest to konieczne lub możliwe, może być różny.

Jeśli chodzi o bezpośredni wpływ na gospodarkę poprzez turystykę, udowodniono zwiększenie liczby wizyt turystów w Peczu, Essen wraz z Zagłębiem Ruhry i Stambule (odpowiednio o 71 %, 18,5 % i 11 %). We wszystkich trzech miastach branża kultury i branża twórcza zostały wzmocnione, choć co najmniej w dwóch w mniejszym zakresie, niż pierwotnie planowano: w Peczu rozwój nowych obiektów stał się głównym zagadnieniem, ważniejszym niż wsparcie dla kultury i branży twórczej. Podobnie w Stambule punkt ciężkości przesunął się w trakcie etapu opracowywania z powstania sektora kultury współczesnej i nowoczesnej na odbudowę zabytków.

Doświadczenia z 2010 r. wskazują również na to, że ESK ma potencjał zwiększania uczestnictwa obywateli w kulturze w bardzo zróżnicowanych kontekstach. Wszystkie trzy ESK obejmowały szeroki zakres projektów mających na celu zaangażowanie w wydarzenia kulturalne obywateli, którzy zazwyczaj nie uczestniczą w nich lub nie mają do nich dostępu. Wspólne podejście wszystkich trzech ESK (i wielu innych ESK w ostatnich latach) do tych celów objęło decentralizację działań w różnych częściach miast i w różnych oraz nietypowych obiektach, jak również ogólne podkreślanie wartości tolerancji i różnorodności kultur i grup etnicznych danego miasta. Ważną role odegrali również wolontariusze – 1 165 osób w Essen wraz z Zagłębiem Ruhry, 901 w Stambule i 780 w Peczu.

Wniosek:

Zasoby ludzkie i finansowe niezbędne do osiągnięcia masy krytycznej wpływu różnią się w zależności od wielkości i charakteru obszaru ESK. Bardzo duży teren (lub ludność) będą naturalnie wymagać dużych zasobów, jednak w przyszłości ESK powinny dokładnie rozważyć, jaki rodzaj wpływu chcą osiągnąć. Prawdopodobnie albo będzie on skoncentrowany na jednym konkretnym obszarze, albo będzie obejmował takie skutki, jak wzmocnienie komunikacji i widoczności oferty kulturalnej na danym terytorium, a w mniejszym stopniu obejmie poważną zmianę pod względem ożywienia kulturalnego.

Tytuł ESK nadal przynosi korzyści społeczne i gospodarcze w postaci zwiększenia ruchu turystycznego, poprawy infrastruktury, zwiększenia rozpoznawalności w kontekście międzynarodowym oraz wzmocnienia branży kultury i branży twórczej. W ten sposób jest on wzmacniany poprzez inwestycje europejskich funduszy strukturalnych w dziedzictwo kulturowe i infrastrukturę kultury i stanowi wartość dodaną w stosunku do tych inwestycji.

Korzyści takie nie przypadają jednak automatycznie miastom posługującym się tytułem ESK. Zakres stymulacji rozwoju społecznego i gospodarczego oraz charakter tego rozwoju w dalszym ciągu zależą od sformułowania przez zainteresowane podmioty jasnej wizji rozwoju, jak również prowadzenia odpowiednich i skoordynowanych działań, wdrażanych w zgodzie z programem kulturalnym.

ESK ma nadal duży potencjał zwiększenia uczestnictwa obywateli w kulturze w bardzo zróżnicowanych kontekstach, w szczególności tam, gdzie takie działania podkreślają tolerancję i różnorodność kultur i grup etnicznych obecnych w danym mieście.

Trwałość

Celem ESK jest „trwałość i stanowienie integralnej części długofalowego rozwoju kulturalnego i społecznego miasta”[7]. We wszystkich trzech ESK można znaleźć przykłady nowych działań kulturalnych, które będą kontynuowane po zakończeniu roku obchodów, oraz nowych, odnowionych obiektów kulturalnych. Pod względem wzmocnienia trwałego potencjału kulturalnego dzięki tytułowi ESK we wszystkich trzech miastach zdobyto większe doświadczenie i wiedzę fachową oraz osiągnięto lepszą komunikację i współpracę w ramach sektorów kultury. Wyniki pod względem trwałej poprawy zarządzania kulturą są jednak zróżnicowane. W Stambule przetrwają niektóre przykłady lepszego zarządzania, jednak model wprowadzony przez ESK zniknie w momencie, kiedy Agencja zakończy pracę w 2011 r., i nie jest pewne, czy zainteresowane podmioty będą nadal współpracowały w ramach wspólnych strategii. W Peczu utworzono dwa organy ds. dorobku kulturowego, które zajmują się długofalowym zarządzaniem nowymi obiektami kultury, chociaż władze miejskie muszą jeszcze stworzyć dla nich strukturę nadrzędną, zapewniającą wsparcie podmiotom działającym w dziedzinie kultury w całym mieście. W Essen wraz z Zagłębiem Ruhry sformułowano szereg ambitnych, długoterminowych celów i przeniesiono obowiązki na partnerów regionalnych, takich jak Kultur Ruhr GmbH (podmiot zarządzający festiwalem Ruhrtriennale) oraz Ruhr Tourism GmbH.

Wniosek:

Działanie ESK przyczynia się do powstania dorobku kulturalnego w posiadających ten tytuł miastach dzięki nowym działaniom kulturalnym, które trwają dłużej niż tylko przez rok obchodów, dzięki ulepszeniu komunikacji i współpracy pomiędzy podmiotami zajmującymi się kulturą oraz dzięki nowym i odnowionym obiektom kulturalnym.

Powstanie trwałego dorobku wychodzącego poza te korzyści jest mniej pewne. Wymaga to zazwyczaj od zainteresowanych podmiotów współdziałania wokół długoterminowej wizji i strategii oraz utworzenia struktury stałego zarządzania kulturą i jej koordynowania w mieście, co mogłoby łączyć się z koniecznością utworzenia odrębnego organu ds. dorobku kulturowego.

Główne zalecenia zawarte w ocenie zewnętrznej oraz komentarze Komisji

Komisja zgadza się z ogólną treścią zaleceń zawartych w ocenie, które są bardzo zbliżone do zaleceń wydanych w następstwie oceny ESK z 2007, 2008 i 2009 r.

Komisja przyznaje, że tworząc nową podstawę prawną powinna w odniesieniu do wszelkiej ewentualnej kontynuacji działań po 2019 r.:

- zagwarantować, że procedura wyboru zawiera wymaganie, by wszystkie wnioski były oceniane pod kątem kryteriów określonych na poziomie UE, zgodnie z obowiązującą obecnie decyzją (zob. pkt. 3.3.4);

- rozważyć – w kontekście doświadczeń Stambułu 2010 i faktu, że obwiązująca obecnie decyzja nie pozwala już miastom spoza państw członkowskich na ubieganie się o tytuł – czy nowa podstawa prawna powinna ponownie wprowadzić tę możliwość (zob. pkt 2.2);

- rozważyć, w jakim zakresie przyznawanie nagrody pieniężnej po 2019 r. – jak przewidziano to w obowiązującej obecnie decyzji – jest bardziej skutecznym rozwiązaniem niż tradycyjna dotacja na część programu miasta, którą przyznawano wcześniej (zob. pkt 2.1 i 3.3.4);

- zapewnić skoncentrowanie działania ESK na miastach, ale dopuścić możliwość włączenia przez miasta do ESK większych obszarów, tak jak obecnie (zob. pkt. 3.3.3);

- podkreślić znaczenie spełniania kryteriów związanych z długoterminowym rozwojem miasta i rozważyć formułowanie wyraźnych zachęt w kryteriach w celu nagradzania miast, które opracowały już długoterminowe strategie polityki kulturalnej (zob. pkt. 3.3.8).

Wnioski Komisji

Komisja stwierdza, że tytuł ESK ma nadal duże znaczenie, wiąże się z realizacją bogatych programów kulturalnych oraz wywiera znaczący wpływ. Tytuł nadawany przez UE i jej wkład finansowy wywierają bardzo skuteczny efekt dźwigni, czyniąc z obchodów inicjatywę bardzo efektywną z punktu widzenia kosztów i skuteczną. Komisja podziela ogólną ocenę oceniającego i przyjmuje jego zalecenia w formie przedstawionej w powyższej sekcji.

Komisja odnotowuje fakt, że większość ESK posiada obecnie własne systemy oceny obejmujące całość lub część ich programów kulturalnych, oraz będzie nadal zalecać przeprowadzanie ogólnych ocen na szczeblu lokalnym. Aby wspierać rozpowszechnianie dobrych praktyk w zakresie oceny, Komisja za pośrednictwem unijnego programu Kultura wspomaga pracę grupy w ramach tej polityki nad dalszym dostosowaniem kompleksowego modelu oceny opracowanego przez Liverpool 2008 do potrzeb przyszłych ESK[8]. Poradnik Komisji dla miast kandydujących zaktualizowano o rozdział dotyczący oceny.

Komisja przygotowuje wniosek dotyczący inicjatywy na okres po roku 2019, w którym podejmie próbę zagwarantowania, że inicjatywa ta pozostanie tak atrakcyjna, adekwatna i skuteczna, jak to możliwe. Uwzględni wnioski i zalecenia wynikające z niniejszej oceny oraz z ocen za ESK 2007, 2008 i 2009, jak również z oceny realizacji warunków zdefiniowanych w decyzji 1622/2006/WE oraz w ramach konsultacji społecznych w latach 2010 i 2011. Jeśli chodzi o trwałość, zapewnienie długoterminowych skutków wydarzenia stanowi już jedno z kryteriów zawartych w decyzji z 2006 r. i będzie kluczowym aspektem w rozważaniach dotyczących przedłużenia inicjatywy. Ponadto Komisja już teraz podkreśla i będzie nadal podkreślać w swoich dokumentach, na sesjach informacyjnych i innych konferencjach, wagę uwzględnienia tego wydarzenia jako elementu długoterminowej strategii w zakresie kultury.

[1] Dz.U. L 304 z dnia 3 listopada 2006 r.

[2] Rezolucja ministrów odpowiedzialnych za kulturę dotycząca corocznej organizacji obchodów „Europejskiego Miasta Kultury” z 13.6.1985 r. http://eur-lex.europa.eu/Notice.do?val=117538:cs&lang=fr&list=117540:cs,117539:cs,117538:cs,118564:cs,&pos=3&page=1&nbl=4&pgs=10&hwords=&checktexte=checkbox&visu=

[3] Decyzja 1419/1999/WE (Dz.U. L 166 z 1.7.1999 r.). Zmieniona decyzją 649/2005/WE (Dz.U. L 117 z 4.5.2005 r.). http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:1999:166:0001:0005:EN:PDF http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2005:117:0020:0021:PL:PDF

[4] Decyzja 1622/2006/WE (Dz.U. L 304 z 3.11.2006 r.). http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ%3AL%3A2006%3A304%3ASOM%3APL%3AHTML.

[5] Umowa ramowa o świadczenie usług nr EAC/03/06.

[6] Niedostępne są dane dotyczące liczby uczestników w Peczu.

[7] Decyzja 1622/2006/WE.

[8] http://www.liv.ac.uk/impacts08/.