SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY dotyczące realizacji europejskiego programu „Owoce w szkole” przedstawiane zgodnie z art. 184 ust. 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 /* COM/2012/0768 final */





SPIS TREŚCI SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY dotyczące realizacji europejskiego programu „Owoce w szkole” przedstawiane zgodnie z art. 184 ust. 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 3 1........... WPROWADZENIE...................................................................................................... 3 2........... OPIS PROGRAMU I JEGO GŁÓWNYCH ELEMENTÓW........................................ 3 3........... OCENA FUNKCJONOWANIA PROGRAMU I JEGO WPŁYWU NA NAWYKI ŻYWIENIOWE DZIECI...................................................................................................................................... 4 3.1........ Ustanowienie dobrze funkcjonujących programów w państwach członkowskich.............. 5 3.1.1..... Wdrażanie administracyjne i związane z nim wyzwania..................................................... 5 3.1.2..... Kwestie związane z finansowaniem programu w państwach członkowskich...................... 8 3.2........ Ocena wpływu programu na nawyki żywieniowe dzieci.................................................... 9 3.3........ Otrzymane zalecenia..................................................................................................... 10 4........... WNIOSKI OGÓLNE................................................................................................. 11 SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY dotyczące realizacji europejskiego programu „Owoce w szkole” przedstawiane zgodnie z art. 184 ust. 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 1. WPROWADZENIE Zgodnie z art. 184 ust. 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007[1] (zwanego dalej „rozporządzeniem o jednolitej wspólnej organizacji rynku”) niniejsze sprawozdanie dotyczy realizacji europejskiego programu „Owoce w szkole” (zwanego dalej „programem”) w ciągu pierwszych trzech lat jego funkcjonowania, tj. w okresie trwającym od dnia 1 sierpnia 2009 r. do dnia 31 lipca 2012 r. W rozporządzeniu o jednolitej wspólnej organizacji rynku wymaga się, aby sprawozdanie dotyczyło w szczególności dwóch głównych kwestii, mianowicie zakresu, w jakim program promował ustanowienie dobrze funkcjonujących programów „Owoce w szkole” w państwach członkowskich oraz wpływu programu na poprawę nawyków żywieniowych dzieci. Niniejsze sprawozdanie opiera się głównie na analizie informacji przedstawionych przez państwa członkowskie dotyczących stosowania programów „Owoce w szkole” w tych państwach, a w szczególności na informacjach z rocznych sprawozdań monitorujących i sprawozdań z oceny złożonych zgodnie z art. 12 rozporządzenia Komisji (WE) nr 288/2009[2] oraz na ustaleniach dokonanych w ramach oceny zewnętrznej. Wymienione źródła opierają się na danych wyłącznie z lat szkolnych 2009/2010 i 2010/2011, ponieważ nie przeprowadzono jeszcze oceny odnośnie do roku szkolnego 2011/2012. 2. OPIS PROGRAMU I JEGO GŁÓWNYCH ELEMENTÓW Podstawy programu określono w kontekście reformy wspólnej organizacji rynku owoców i warzyw z 2007 r. Rada zwróciła się do Komisji o przygotowanie wniosku dotyczącego programu „Owoce w szkole” w celu rozwiązania kwestii zmniejszającego się spożycia owoców i warzyw wśród dzieci. Parlament Europejski także w pełni poparł tę inicjatywę. Porozumienie polityczne dotyczące wniosku Komisji osiągnięto w listopadzie 2008 r., umożliwiając przeznaczenie kwoty 90 mln EUR z funduszy europejskich na współfinansowanie corocznego zakupu świeżych i przetworzonych owoców i warzyw oraz bananów i ich dystrybucji wśród uczniów, a także na realizację szeregu innych środków powiązanych. Ogólnym celem programu jest zapewnienie ram politycznych i finansowych na poziomie UE dla inicjatyw państw członkowskich mających na celu odwrócenie tendencji spadkowej w spożyciu owoców i warzyw szczególnie w przypadku dzieci, które są konsumentami o najsłabszej pozycji. W związku z tym chodzi o trwałe zwiększenie udziału tych produktów w diecie dzieci na wczesnym etapie, kiedy tworzą się ich nawyki żywieniowe. Ponadto pozytywny wpływ na spożycie spełniałby cele WPR, w tym w zakresie zwiększania przychodów w rolnictwie, stabilizacji rynków oraz dostępności dostaw obecnie i w przyszłości. Przy tym przewidziano bardziej edukacyjny wymiar w ramach obowiązkowych środków towarzyszących, służących jako narzędzie tworzenia powiązań z takimi dziedzinami jak rolnictwo, żywienie, zdrowie, środowisko i aktywność fizyczna, które wspólnie przyczyniają się do zwiększenia ogólnego wpływu programu. Ponadto program przyczynia się do realizacji celu UE w zakresie walki z rosnącymi poziomami otyłości i chorób przewlekłych związanymi z niewłaściwą dietą, określonego w białej księdze z 2007 r. w sprawie „zagadnień zdrowotnych związanych z odżywianiem, nadwagą i otyłością”[3]. Państwa członkowskie pragnące uczestniczyć w programie muszą opracować strategie na poziomie krajowym lub regionalnym w powiązaniu z organami odpowiedzialnymi za opiekę zdrowotną i kształcenie przed rozpoczęciem okresu wdrażania. Programy krajowe współfinansuje się z funduszy UE do poziomu 50 %, który zwiększa się do 75 % w przypadku regionów objętych celem konwergencji i regionów najbardziej oddalonych w UE, natomiast pozostałą część pokrywają krajowe wkłady publiczne lub prywatne. Główne elementy programu są następujące: a) dystrybucja produktów w placówkach oświatowych, od przedszkoli do szkół średnich; b) środki towarzyszące mające na celu podnoszenie świadomości na temat znaczenia spożywania owoców i warzyw oraz dobrych nawyków żywieniowych, a także wzmacnianie powiązania z rolnictwem na przykład poprzez odwiedzanie gospodarstw rolnych lub zajęcia z zakresu ogrodnictwa; c) tworzenie sieci kontaktów, monitorowanie i ocena wdrażania programów w poszczególnych państwach członkowskich. 3. OCENA FUNKCJONOWANIA PROGRAMU I JEGO WPŁYWU NA NAWYKI ŻYWIENIOWE DZIECI Poza wspomnianymi powyżej ocenami dokonywanymi przez państwa członkowskie i ocenami zewnętrznymi, Europejski Trybunał Obrachunkowy (zwany dalej „ETO”) opublikował w 2011 r. sprawozdanie specjalne nr 10[4] zawierające wyniki wspólnej kontroli programu w połączeniu z programem „Mleko dla szkół”, w którym zbadał skuteczność tych dwóch programów. ETO ocenił w szczególności, czy w zadowalającym stopniu zachęca się do udziału w programach, czy dotacje UE mają bezpośredni wpływ na spożycie przez beneficjentów oraz czy programy mają szansę spełnić swoją rolę edukacyjną i wpłynąć na nawyki żywieniowe w przyszłości. Ponadto w 2011 r. Centrum Studiów nad Polityką Europejską[5] przeprowadziło w ramach specjalnej umowy z Komisją badanie, które miało na celu w szczególności oszacowanie i ocenę obciążeń administracyjnych wynikających z programów „Mleko dla szkół” i „Owoce w szkole”. 3.1. Ustanowienie dobrze funkcjonujących programów w państwach członkowskich Zważywszy na znaczną liczbę parametrów, które można zastosować w celu przeprowadzenia oceny zakresu, w jakim ustanowiono dobrze funkcjonujący program w państwach członkowskich, w niniejszym sprawozdaniu skoncentrowano się na ocenie administracyjnego wdrażania programu w państwach członkowskich oraz wyzwań pod względem a) jego efektywności, b) napotkanych trudności, c) kosztów i obciążeń administracyjnych, d) środków towarzyszących, a ponadto kwestii dotyczących finansowania. 3.1.1. Wdrażanie administracyjne i związane z nim wyzwania Istnieją różne podejścia i projekty koncepcyjne dotyczące wdrażania dobrze zarządzanego programu „Owoce w szkole”. Nawet w ramach jednego państwa członkowskiego lub regionu sposoby zarządzania programem mogą się różnić z powodu decyzji podejmowanych na poziomie szkół. Oceny krajowe dotyczyły wdrażania programu oraz zadowolenia szkół i pracowników zaangażowanych w jego praktyczne wdrażanie. W ramach tej tak zwanej oceny procesu ustalono, że program wprowadzono w państwach członkowskich z powodzeniem i że zarówno dzieci, nauczyciele, jak i rodzice przyjęli go bardzo dobrze. W roku szkolnym 2010/2011 w znacznym stopniu przezwyciężono wiele problemów napotkanych w pierwszym roku realizacji programu i w znacznej większości państw członkowskich program działa sprawnie. W dalszym ciągu istnieje jednak szereg państw członkowskich lub regionów, dla których wdrożenie programu jest trudne (zob. lit. b)). W ocenach stwierdzono ponadto, że z powodzeniem spełniono wymaganie dotyczące ustanowienia partnerstwa pomiędzy sektorami kształcenia, zdrowia i rolnictwa, zwłaszcza na etapie dostosowywania programu europejskiego do ram krajowych lub regionalnych oraz przy opracowywaniu projektu koncepcyjnego lub strategii programu. Partnerstwo to było nieco słabiej ustrukturyzowane na poziomie szkół, co może wynikać z braku kontaktów pomiędzy poszczególnymi zainteresowanymi stronami. a) Efektywność programu W ramach oceny zewnętrznej ustalono, że nie istnieje żaden prosty sposób obliczenia, które programy są najbardziej efektywne. Z uwagi na fakt, że o skuteczności programu świadczy kilka wyników, które można wykorzystać jako wskaźniki wpływu, efektywność należy mierzyć na wiele sposobów. Na przykład trudno jest stwierdzić, czy dotarcie do większej liczby dzieci przy mniejszym wzroście spożycia jest lepsze niż dotarcie do mniejszej liczby dzieci przy większym wzroście spożycia. Dokonano jednak przybliżonej oceny efektywności. W ramach ustaleń wskazano, że stosunek między ilością rozdawanych produktów owocowych i warzywnych a wydanymi środkami budżetowymi różni się znacząco w poszczególnych państwach członkowskich (od 0,90 EUR do 7 EUR za kilogram). Cenę tę można jednak częściowo przypisać kosztom dystrybucji, które są w znacznym stopniu zróżnicowane z szeregu powodów, takich jak cechy geograficzne (obszary oddalone, wyspy), gęstość zaludnienia i wybór oferowanych produktów. Niska cena za kilogram produktów sama w sobie nie gwarantuje efektywnej dystrybucji. Biorąc pod uwagę częstotliwość dystrybucji w stosunku do wydanych środków budżetowych, można stwierdzić, że najbardziej efektywne są te programy, w których na produkty wydaje się niewielką kwotę pieniędzy przy stosunkowo wysokiej częstotliwości dystrybucji, tak jak w Estonii (0,91 EUR za kilogram owoców rozdawanych 2,6 razy w tygodniu). Większą efektywność dystrybucji pod względem rozdawanych produktów można częściowo wyjaśnić niższą ceną za kilogram. Z obliczeń stosunku między liczbą dzieci w grupie docelowej, do której dotarł program, a środkami budżetowymi wydanymi na jedno dziecko jasno wynika, że w ośmiu państwach członkowskich lub regionach udział dzieci uczestniczących w programie jest znaczny. W państwach tych dociera się do ponad 60 % ich grupy docelowej, ponieważ ich wydatki na dziecko są znacznie niższe. Państwa członkowskie lub regiony, w których wydatki na dziecko są bardzo wysokie, zazwyczaj docierają jedynie do niewielkiego odsetka dzieci. Jest kilka wyjątków, takich jak Węgry, gdzie jednak przedmiotem dystrybucji jest tylko jeden rodzaj owoców (jabłka). Ponadto w ramach oceny zauważono, że poziom współfinansowania unijnego wpływa na zakres objęcia programem grupy docelowej. Wyższy odsetek pomocy UE umożliwia państwom członkowskim dotarcie do większej liczby dzieci w grupie docelowej. b) Wyzwania i trudności związane z wdrażaniem Ze zrozumiałych względów największe trudności związane z wdrażaniem napotkano w pierwszym roku następującym po rozpoczęciu programu w 2009 r. Wspomniane problemy w fazie rozruchu dotyczyły głównie wysokich obciążeń administracyjnych, wyzwań logistycznych lub organizacyjnych oraz zapewnienia wymaganego finansowania krajowego. Obciążenie administracyjne i problemy związane z krajowym publicznym lub prywatnym współfinansowaniem wyjaśniono bardziej szczegółowo odpowiednio w podrozdziale c) i w rozdziale 3.1.2. Problemy logistyczne dotyczyły głównie zdolności szkół, jeśli chodzi o przygotowywanie i dystrybucję produktów. Występowały także problemy ze znalezieniem dostawców, zwłaszcza na obszarach oddalonych. Państwom członkowskim udało się przezwyciężyć problemy w fazie rozruchu na różne sposoby. Na przykład, aby pokonać trudności logistyczne, w Niderlandach zmniejszono liczbę dostawców. W związku z tym wielkość zamówienia stała się atrakcyjniejsza z punktu widzenia dostawy produktu, przez co ograniczono działania administracyjne i zmniejszono koszty kontroli. W Polsce wprowadzono zryczałtowaną stawkę na jedną porcję, co miało pozytywny wpływ na uproszczenie i usprawnienie procesu przyznawania pomocy. c) Koszty i obciążenia administracyjne Jeśli chodzi o obowiązki w zakresie dokumentacji, sprawozdawczości i kontroli, w sprawozdaniach z oceny uznano zasadniczo, że można poradzić sobie z pracą administracyjną związaną z programem i że nakład pracy jest na średnim poziomie w porównaniu do innych środków z zakresu polityki w ramach WPR. W związku z tym wymagania te nie stanowią same w sobie przeszkody uniemożliwiającej państwom członkowskim lub szkołom uczestniczenie w programie. W ramach oceny zewnętrznej ustalono, że obciążenie administracyjne w ramach programów organizowanych na szczeblu regionalnym, jak na przykład w Katalonii lub Saksonii-Anhalt, wydaje się większe w odniesieniu do liczby uczestniczących szkół i dzieci niż w ramach programów organizowanych na szczeblu centralnym. Jest to zgodne z ustaleniami zawartymi w sprawozdaniu Centrum Studiów nad Polityką Europejską, w którym wskazano, że obciążenia takie mają charakter podobny do kosztów stałych i nie zwiększają się wraz ze wzrostem skali programu. Z drugiej strony w ocenach zidentyfikowano znaczne obciążenia w zakresie wdrażania i realizacji programu na poziomie szkół. Obciążenia takie wynikają z problemów organizacyjnych związanych z decyzjami państw członkowskich dotyczącymi sposobu wymaganego wdrażania programu. W niektórych przypadkach szkołom powierza się nawet zapewnienie zawarcia umów z dostawcami i zarządzanie tymi umowami. W większości uczestniczących państw członkowskich i regionów do szkół należy realizacja zadań związanych z logistyką i dostawą produktów oraz zarządzaniem ich przygotowywaniem i rozdawaniem dzieciom. Jest to czasochłonne i wymaga dodatkowej siły roboczej. W niektórych ocenach państw członkowskich ostrzega się przed nadmiernymi obciążeniami szkół, które mogę zniechęcać je do uczestniczenia w programie. W niektórych przypadkach obciążenia administracyjne wynikały z bardzo rygorystycznych wymogów krajowych narzuconych przez państwa członkowskie w pierwszym roku, które następnie zmieniano w świetle zdobywanego doświadczenia. Przykładowo w Polsce złagodzono wymagania w odniesieniu do sposobu pakowania i przygotowania produktów, ponieważ dostawcy nie byli w stanie ich spełnić. Ponadto Komisja uprościła rozporządzenie Komisji (WE) nr 288/2009. d) Środki towarzyszące Środki towarzyszące realizowane w ramach programu unijnego różnią się w poszczególnych państwach członkowskich. Na ogół organy publiczne odpowiedzialne za kształcenie, opiekę zdrowotną i rolnictwo opracowują projekt koncepcyjny środków. Najbardziej rozpowszechnionym podejściem jest udostępnienie szkołom różnorodnych materiałów szkoleniowych i przedstawienie sugestii dotyczących środków towarzyszących oraz umożliwienie im podjęcia decyzji o sposobie ich wdrażania. Z drugiej strony niektóre programy krajowe lub regionalne nie udzielają szkołom żadnego wsparcia w zakresie realizacji tych środków. W nielicznych państwach członkowskich i regionach środki towarzyszące są po prostu realizowane w ramach zwykłego programu nauczania. Istotne rozbieżności między podejściami, a w związku z tym w znaczeniu tych środków mogą częściowo wynikać z faktu, że nie są one współfinansowane z funduszy UE i wobec tego nie istnieją żadne dodatkowe minimalne wymogi w zakresie ich wdrażania. Na podstawie analizy można wyróżnić dwa rodzaje programów: te, w których środki stanowią centralny element interwencji, na przykład w Irlandii, oraz te, w których są one włączone jako „dodatki specjalne”, jak w Niderlandach. W związku z tym występują różnice w wydatkach na środki towarzyszące – w Niderlandach i we Francji w pierwszym roku wydano mniej niż 1 EUR na dziecko, podczas gdy w Irlandii wydaje się ponad 25 EUR na dziecko, ponieważ tamtejszy system opiera się na nagrodach (małych upominkach). Jeżeli chodzi o wpływ środków towarzyszących, badania przeprowadzone w Irlandii wykazują, że tamtejszy program Food Dudes, który opiera się na silnych środkach towarzyszących, ma zasadnicze znaczenie dla zrównoważonego wzrostu spożycia owoców i warzyw wśród dzieci. W przypadku innych państw członkowskich, które przyjmują inne podejścia, trudno jest obecnie ocenić ogólny krótkoterminowy wpływ środków towarzyszących. 3.1.2. Kwestie związane z finansowaniem programu w państwach członkowskich Jak wyjaśniono w poprzednich rozdziałach, program opiera się na zasadzie współfinansowania. Część funduszy, które mają zapewnić państwa członkowskie, może pochodzić ze źródeł publicznych lub prywatnych. Z ocen krajowych i zewnętrznych wynika wyraźnie, że zapewnienie współfinansowania jest coraz trudniejsze, zwłaszcza jeżeli muszą je zapewnić wyłącznie szkoły, gminy lub rodzice. W związku z tym szereg razy stwierdzono, że współfinansowanie stanowi jedno z największych wyzwań związanych z wdrażaniem programu i przyczynę podjęcia przez niektóre regiony w państwach członkowskich decyzji o nieuczestniczeniu w programie. a) Źródła współfinansowania krajowego W większości uczestniczących państw członkowskich i ich regionów współfinansowanie krajowe opiera się wyłącznie na funduszach publicznych. Jedynie Słowacja, Dania, Austria i Flandria (Belgia) wymagają wkładu ze strony rodziców, a trzy państwa członkowskie lub regiony włączyły finansowanie prywatne do swojej koncepcji współfinansowania (Badenia-Wirtembergia, Niderlandy i Flandria). Wkład prywatny w finansowanie może być dobrą okazją do rozszerzenia skali programu, o ile możliwe jest zapewnienie właściwego postępowania w odniesieniu do długoterminowego uczestnictwa i interesów prywatnych. Zidentyfikowanie prywatnych sponsorów i zawarcie z nimi umów wydaje się bardziej efektywne, jeżeli włączone jest w zakres odpowiedzialności krajowego lub regionalnego organu kontrolnego, a nie gdy odbywa się na poziomie szkół. W ramach oceny ustalono również, że program nie rozwija się w regionach, w których wkład publiczny jest bardzo ograniczony, a uczestniczące szkoły muszą starać się o wkład prywatny. Taka sytuacja występuje we Francji i w Niemczech. Badenia-Wirtembergia, w której wkład publiczny wynosi tylko 4 %, ma szczególne problemy w odniesieniu do rozszerzania tamtejszego programu, podczas gdy problemy te nie występują na sąsiednich obszarach Bawarii i Nadrenii-Palatynatu, które otrzymują wkład publiczny w wysokości 50 %. We Francji, gdzie nie funkcjonuje współfinansowanie na szczeblu krajowym, budżet zapewniają gminy lub same szkoły ze swojego budżetu stołówkowego. b) Wkład rodziców Różnie postrzega się wprowadzenie wkładu rodziców do finansowania, chociaż może on zagwarantować pewne zaangażowanie rodziców w program i zapewnić dodatkowe środki budżetowe. Zasadniczo zakłada się, że obowiązkowy wkład finansowy ze strony rodziców ma negatywny wpływ na poziom uczestnictwa, zwłaszcza jeżeli w szkołach jest wiele dzieci z mniej uprzywilejowanych środowisk społecznych. Ponadto z informacji przedstawionych przez dyrektorów szkół wynika, że zbiórka pieniędzy na poziomie szkół wymaga znacznych nakładów organizacyjnych. Założenia te znajdują potwierdzenie, na przykład w doświadczeniach Łotwy. Zaobserwowano tam, że wdrażanie programu „Mleko dla szkół” zatrzymało się, gdy zmniejszono finansowanie publiczne. c) Wpływ współfinansowania unijnego W ocenie stwierdzono zatem, że pomoc UE, zarówno pod względem udziału procentowego w finansowaniu, jak i bezwzględnej wielkości dostępnych funduszy UE, ma pozytywny lub nawet zasadniczy wpływ na skuteczność programu. Fundusze UE są mają zasadniczy charakter dla powodzenia programów krajowych (lub regionalnych) w prawie wszystkich uczestniczących państwach członkowskich, niezależnie od leżącej u podstaw koncepcji współfinansowania. Ponadto z punktu widzenia opinii publicznej zaangażowanie UE nadaje dodatkowej wiarygodności i wagi programom krajowym i regionalnym. 3.2. Ocena wpływu programu na nawyki żywieniowe dzieci Uwzględniając fakt, że oceny krajowe dotyczyły jedynie dwóch lat wdrażania programu oraz że stosowano różne metody oceny, wyniki dotyczące jego skuteczności nie mogą być rozstrzygające, szczególnie jeżeli chodzi o wpływ długoterminowy. a) Wpływ na nawyki żywieniowe dzieci Biorąc pod uwagę wspomniane ograniczenia, wyniki większości krajowych i regionalnych ocen wskazują, że program doprowadził do wzrostu ilości owoców i warzyw spożywanych przez dzieci. Przykładowo Polska odnotowała wzrost spożycia o 21 %. Podobne pozytywne wyniki ustalono na podstawie wywiadów przeprowadzonych w ramach oceny zewnętrznej. Jedynie w ramach czterech ocen nie udało się określić wpływu na spożycie, ponieważ nie ma jeszcze wystarczających podstaw, aby ocenić wpływ programu na spożycie po upływie tylko jednego roku wdrażania, jak w Niderlandach, albo dlatego, że nie ustalono znaczących różnic statystycznych we wzorcach spożycia. W niektórych przypadkach zachęcanie dzieci do spożywania większej ilości owoców i warzyw wywołało także pozytywny efekt rozlania polegający na spożywaniu ich także poza oficjalnymi terminami dystrybucji w szkołach, czego przykładem jest spożywanie po szkole (w Rumunii) lub w dniach, na które nie planowano rozdawania owoców (w Niderlandach). Wnioski były jednak inne w odniesieniu do wpływu programu na tryb życia dzieci ogólnie, w tym na spożycie popularnych przekąsek lub słodyczy. W niektórych przypadkach ustalono, że nie ma żadnego widocznego wpływu, natomiast okazjonalnie identyfikowano pozytywną zmianę. Co ciekawe, w wielu ocenach stwierdzono, że program nie wpływa na spożycie owoców i warzyw wśród wszystkich objętych nim dzieci w ten sam sposób. Zaobserwowano różnice pod względem płci, polegające na tym, że dziewczęta spożywają więcej owoców i warzyw niż chłopcy, oraz różnice w rodzajach produktów, polegające na tym, że owoce są preferowane w stosunku do warzyw. W ramach niektórych ocen zaobserwowano ponadto pozytywny wpływ programu, zwłaszcza w odniesieniu do grup w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej, które przyjęły program z dużym zadowoleniem. b) Wpływ na rodziców W większości ocen skutki programu w odniesieniu do rodziców i ich spożycia pominięto lub uwzględniono pośrednio, badając jedynie ich nastawienie w stosunku do programu w ujęciu ogólnym oraz do diety ich dzieci. Chociaż w wielu ocenach stwierdzono, że reakcja rodziców na program i jego cele była bardzo pozytywna, w przypadku Francji i Polski program nie miał widocznego wpływu na spożycie owoców i warzyw wśród rodziców. W innych ocenach wskazano, że wpływ programu był pozytywny pod względem nastawienia rodziców do diety ich dzieci. Przykładowo w Irlandii, w Polsce i na Malcie rodzice dawali dzieciom więcej produktów owocowych i warzywnych w pojemnikach z drugim śniadaniem. Zwiększyła się także różnorodność i dostępność tych produktów w domu (we Włoszech) oraz, w mniejszym stopniu, wystąpił pozytywny wpływ nawet na spożycie owoców i warzyw wśród samych rodziców. 3.3. Otrzymane zalecenia W ocenach zidentyfikowano znaczne ulepszenia w funkcjonowaniu programu w porównaniu z jego trudnymi początkami. Przedstawiono jednak kilka zaleceń mających na celu wzmocnienie programu. Po pierwsze, aby zrównoważyć ograniczenia finansowe, których doświadcza wiele państw członkowskich i regionów, oraz wzmocnić wpływ programu poprzez rozszerzenie jego zakresu, zaleca się: · zwiększenie poziomu współfinansowania unijnego, ponieważ obecne poziomy 50 % i 75 % postrzegane są jako przeszkody na drodze do większego wykorzystania funduszy. Ogólną pomoc UE również należy zwiększyć do wysokości przekraczającej 90 mln EUR. Po drugie, w odniesieniu do wdrażania programu i parametrów dystrybucji, przedstawia się następujące zalecenia: · należy dążyć do trwałej dystrybucji (≥ 35 tygodni szkolnych), ponieważ jedynie wystarczająco długie uczestnictwo może zapewnić trwały wpływ w zakresie poprawy nawyków żywieniowych dzieci przewidzianej w programie; · różnorodność oferty postrzega się jako ważny czynnik decydujący o powodzeniu w zakresie skuteczności programu. Zaleca się oferowanie co najmniej od 5 do 10 różnych produktów, aby utrzymać zainteresowanie dzieci. Niniejsze zalecenie może być jednak trudne do zrealizowania w przypadku, gdy państwa członkowskie postanawiają przyznawać pierwszeństwo owocom lub warzywom z lokalnym lub sezonowym; · nadal należy rozdawać produkty bezpłatnie. W wielu ocenach krajowych (na przykład w przypadku Niderlandów i Niemiec), a także w sprawozdaniu ETO, czynnik ten postrzega się jako decydujący o powodzeniu programu, ponieważ wpływa on na uczestnictwo i skuteczność; · ponadto zaleca się wysoką częstotliwość rozdawania produktów, najlepiej trzy razy w tygodniu. Niniejsze zalecenie, podobnie jak trzy poprzednie, jest nierozerwalnie związane z kwestią finansowania programu oraz dostępnego budżetu. W odniesieniu do grupy docelowej programu: · kilka państw członkowskich dostrzega potrzebę rozszerzenia grupy docelowej programu, aby umożliwić korzystanie z niego większej liczbie dzieci. Kwestia ta wiąże się nierozerwalnie z dostępnym finansowaniem; · ustalono także, że istnieje potrzeba ukierunkowanego podejścia do grup „w trudnej sytuacji”, takich jak grupy w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej, które wykazują duże zainteresowanie programem. Jednakże, chociaż zaleca się ukierunkowanie programu na tę grupę, nie powinien się on do niej ograniczać, aby uniknąć stygmatyzowania szkół, do których uczęszczają dzieci z tej grupy, oraz z uwagi na trudności w ustaleniu kryteriów precyzyjnej identyfikacji tych grup i szkół; · w kilku ocenach dostrzeżono także potrzebę znalezienia lepszych sposobów dotarcia do chłopców, którzy zazwyczaj spożywają mniej owoców i warzyw niż dziewczęta. W odniesieniu do obciążenia administracyjnego i organizacyjnego zaleca się · zbadanie sposobów harmonizowania obowiązków sprawozdawczych i procedur administracyjnych w ramach programów „Owoce w szkole” i „Mleko dla szkół” w celu zmniejszenia obciążenia administracyjnego. Dodatkowo należy znaleźć rozwiązania w strategiach krajowych, aby pomóc szkołom w radzeniu sobie z zadaniami organizacyjnymi i logistycznymi. Ponadto, uwzględniając znaczenie środków towarzyszących oraz w celu zaradzenia niedociągnięciom zidentyfikowanym w trakcie wdrażania tych środków, zaleca się, co następuje: · należy zachęcać państwa członkowskie do zwracania większej uwagi na stosowane przez nie podejście, ponieważ wpływ tych środków zależy od podejścia metodologicznego; · przedmiotowe środki powinny stać się kwalifikowalne do pomocy UE poprzez zapewnienie minimalnego poziomu finansowania w celu wzmocnienia ich roli i zagwarantowania spójnego wdrażania. W odniesieniu do programu w ujęciu ogólnym w wielu ocenach krajowych przedstawia się następujące zalecenie: · istnieje silna potrzeba większego wyeksponowania znaczenia programu oraz zapewnienia większej ilości lepiej ukierunkowanych informacji, a także bardziej systematycznego włączania różnych podmiotów i zainteresowanych stron. 4. WNIOSKI OGÓLNE Po dopiero trzech latach realizacji europejskiego programu „Owoce w szkole” nadal jest zbyt wcześnie, aby wyciągać ostateczne wnioski, szczególnie w odniesieniu do trwałego wpływu na nawyki żywieniowe dzieci. Sądząc po wynikach wstępnych ocen i na podstawie danych liczbowych Komisji uzyskanych w toku działań monitorujących, można jednak stwierdzić, że program wprowadzono w państwach członkowskich z dużym powodzeniem oraz że jego efektywność pod względem wykorzystanego budżetu i pozytywnych skutków dla dzieci (ponad 8 mln) wzrasta w porównaniu z fazą rozruchu. W odniesieniu do skuteczności programu w ocenach krajowych wskazano, że program ma duży potencjał i stanowi odpowiednie narzędzie do wywierania pozytywnego wpływu na nawyki żywieniowe zarówno dzieci, jak i rodziców, zachęcając ich do spożywania większej ilości owoców i warzyw w przyszłości, pod warunkiem zapewnienia długoterminowej kontynuacji programu. W ramach ocen przeprowadzonych przez państwa członkowskie i zewnętrznego wykonawcę oraz w sprawozdaniu specjalnym ETO przedstawiono szereg zaleceń i propozycji zmian. Niektóre najważniejsze zalecenia uwzględniono już w proponowanych zmianach programu w kontekście propozycji reform WPR do 2020 r. W związku z tym, aby umożliwić korzystanie z programu jeszcze większej liczbie dzieci niż obecne 8,1 mln, Komisja zaproponowała dalsze wzmocnienie programu poprzez zwiększenie ogólnego budżetu UE przeznaczonego na program do kwoty 150 mln EUR. Zaproponowała ona także zwiększenie poziomu współfinansowania unijnego, które uważane jest za jeden z głównych parametrów decydujących o powodzeniu programu. W ocenie zewnętrznej stwierdzono, że obecne poziomy współfinansowania stanowią jedne z głównych przeszkód w większym wykorzystaniu funduszy. Dodatkowo, uwzględniając znaczenie środków towarzyszących, Komisja zaproponowała, aby stały się one kwalifikowalne do współfinansowania z budżetu UE pod pewnymi warunkami i w ramach progu, który zostanie ustalony na późniejszym etapie. Takie rozwiązanie wzmocni wpływ i spójność tych środków, z korzyścią dla programu w ujęciu ogólnym. Uwzględniając te pozytywne informacje zwrotne dotyczące skuteczności i efektywności po upływie pierwszych trzech lat wdrażania, na tym etapie ważne jest, aby zacząć myśleć o przyszłości. Ponadto, w sprawozdaniu ETO wezwano do wzmocnienia koordynacji i synergii między programami „Owoce w szkole” i „Mleko dla szkół”, aby zapewnić spójność zawartego w nich podejścia żywieniowego oraz optymalne zarządzanie tymi programami. Komisja rozpocznie zatem proces oceny skutków w oparciu o ustalenia zawarte w przeprowadzonych ocenach i już wprowadzone ulepszenia oraz uwzględniając sprawozdanie ETO. Ocenione zostaną skutki istniejących programów i przeprowadzona zostanie analiza tego czy, i w jaki sposób, powinny one ewoluować w przyszłości, przy uwzględnieniu różnych opcji, także możliwości opracowania nowego programu o szerszym zasięgu. Ponadto Komisja przeanalizuje rolę i charakter środków towarzyszących, które powinny stanowić istotne narzędzie informowania i kształcenia dzieci w zakresie znaczenia produktów rolnych, rolnictwa i działalności gospodarstw rolnych, a także w zakresie dobrych nawyków żywieniowych i zdrowego trybu życia. [1] Rozporządzenie (WE) nr 1234/2007 z dnia 22 października 2007 r. ustanawiające wspólną organizację rynków rolnych oraz przepisy szczegółowe dotyczące niektórych produktów rolnych, Dz.U. L 299 z 16.11.2007, s. 1. [2] Rozporządzenie Komisji (WE) nr 288/2009 z dnia 7 kwietnia 2009 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do pomocy wspólnotowej przeznaczonej na dostarczanie dzieciom w placówkach oświatowych owoców i warzyw świeżych i przetworzonych oraz produktów z bananów w ramach programu „Owoce w szkole”, Dz.U. L 94 z 8.4.2009, s. 38. [3] Biała Księga „Strategia dla Europy w sprawie zagadnień zdrowotnych związanych z odżywianiem, nadwagą i otyłością”, COM(2007) 279 final z 30.5.2007. [4] Sprawozdanie specjalne Europejskiego Trybunału Obrachunkowego nr 10/2011 „Czy programy »Mleko dla szkół« oraz »Owoce w szkole« są skuteczne?”. [5] Centrum Studiów nad Polityką Europejską, sprawozdanie specjalne „Pomiar obciążeń administracyjnych wynikających z prawodawstwa europejskiego, kwantyfikacja obciążeń administracyjnych związanych z programami »Owoce w szkole« oraz »Mleko dla szkół«” (Measurement of administrative burdens generated by European legislation, Administrative burden quantifications of School Fruit Scheme and School Milk Scheme), z dnia 7 grudnia 2011 r.