1.Wprowadzenie

Działania hybrydowe podejmowane przez podmioty państwowe i niepaństwowe nadal stanowią poważne i realne zagrożenie dla UE i państw członkowskich. Coraz częściej podejmowane są działania, których celem jest destabilizacja państw przez osłabienie zaufania społecznego do instytucji publicznych i podważenie podstawowych wartości społeczeństw. Nasze społeczeństwa zmagają się z poważnym wyzwaniem ze strony podmiotów, których zamiarem jest przyniesienie szkód UE i państwom członkowskim za pomocą cyberataków, które zakłócają gospodarkę i usługi publiczne, ukierunkowane kampanie dezinformacyjne oraz wrogie działania wojskowe.

Kampanie hybrydowe mają charakter wielowymiarowy i łączą represyjne i wywrotowe działania oraz wykorzystują konwencjonalne i niekonwencjonalne narzędzia i taktyki (tj. dyplomatyczne, militarne, ekonomiczne i technologiczne) w celu destabilizacji przeciwnika. Są opracowane w taki sposób, by były trudne do wykrycia i by ich źródło było trudne do wskazania i mogą być wykorzystywane zarówno przez podmioty państwowe, jak i niepaństwowe. Atak dokonany w marcu w Salisbury przy użyciu środka paralityczno-drgawkowego jeszcze mocniej podkreślił wielostronność zagrożeń hybrydowych i mnogość dostępnych obecnie taktyk. W odpowiedzi Rada Europejska podkreśliła potrzebę zwiększenia zdolności UE i państw członkowskich w zakresie wykrywania zagrożeń hybrydowych, zapobiegania tym zagrożeniom i reagowania na nie w obszarach takich jak cyberkomunikacja strategiczna i kontrwywiad. Zwróciła również szczególną uwagę na potrzebę zapewnienia odporności w obliczu zagrożeń chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych.

Zagrożenia związane z bronią niekonwencjonalną stanowią oddzielną kategorię z powodu skali możliwych szkód. Nie tylko są one trudne do wykrycia, a ich źródło trudne do wskazania, lecz proces likwidacji szkód jest również złożony. Zagrożenia chemiczne, biologiczne, radiologiczne i jądrowe, włączając w to nie tylko zagrożenia hybrydowe, lecz również zagrożenia terrorystyczne, stanowią także przyczynę ogólnego zaniepokojenia społeczności międzynarodowej , w szczególności w kontekście rosnącego ryzyka związanego z ich rozprzestrzenianiem zarówno pod względem geograficznym, jak i wśród podmiotów niepaństwowych.

Wzmocnienie odporności na takie zagrożenia i zwiększanie zdolności do stawiania im czoła leży przede wszystkim w gestii państw członkowskich. Niemniej instytucje UE podjęły już szereg działań, których celem jest wsparcie wysiłków krajowych. Obejmowało to ścisłą współpracę z innymi podmiotami międzynarodowymi, w tym w szczególności z Organizacją Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO); może się to przyczynić do dalszego pogłębienia współpracy w zakresie wsparcia na rzecz państw członkowskich w obszarach takich jak szybkie reagowanie.

Wspólny komunikat stanowi odpowiedź na wezwanie Rady Europejskiej do dalszej współpracy. Jest on częścią szerszego pakietu, który obejmuje również niedawno przedstawione sprawozdanie z postępu prac nad stworzeniem unii bezpieczeństwa, w którym zbilansowano i przedstawiono kolejne działania w ramach wdrożenia planu działania na rzecz zwiększania gotowości na wypadek chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych zagrożeń dla bezpieczeństwa z października 2017 r. , oraz drugie sprawozdanie z realizacji 22 działań przewidzianych w komunikacie Wspólne ramy dotyczące przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym – odpowiedź Unii Europejskiej.

2.Reakcja UE

Komisja i Wysoka Przedstawiciel podjęły spójne działania, aby zwiększyć zdolności UE i skutecznie wesprzeć państwa członkowskie w przeciwdziałaniu zagrożeniom hybrydowym oraz zagrożeniom chemicznym, biologicznym, radiologicznym i jądrowym. Osiągnięto już wymierne rezultaty w obszarach takich jak komunikacja strategiczna, orientacja sytuacyjna, wzmocnienie stanu gotowości i odporności oraz zwiększenie zdolności reagowania kryzysowego.

Grupa zadaniowa East Stratcom, utworzona w następstwie posiedzenia Rady Europejskiej, które odbyło się w marcu 2015 r., zainicjowała prace nad prognozowaniem, śledzeniem i zwalczaniem dezinformacji pochodzącej ze źródeł zagranicznych. Jej ekspertyzy i produkty publiczne znacznie zwiększyły świadomość na temat wpływu rosyjskiej dezinformacji. W ciągu ostatnich dwóch lat grupa ta odkryła ponad 4 000 indywidualnych przypadków dezinformacji, z których wiele było celowo skierowanych przeciwko Europie. Prace grupy zadaniowej East Stratcom skupiały się także na lepszym wykorzystaniu pozytywnych komunikatów, ze szczególnym uwzględnieniem państw wschodniego sąsiedztwa. Po tym sukcesie utworzono dwie kolejne grupy zadaniowe o innym zasięgu geograficznym – grupę zadaniową ds. Bałkanów Zachodnich i specjalną grupę zadaniową ds. arabskojęzycznych państw południowego sąsiedztwa.

Podjęto ważne działania służące budowaniu struktur koniecznych do poprawy orientacji sytuacyjnej i wsparcia procesów decyzyjnych. W 2016 r. w ramach struktury Centrum Analiz Wywiadowczych UE powołanego przy Europejskiej Służbie Działań Zewnętrznych utworzono Komórkę UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych. Zadaniem tej komórki jest gromadzenie i analiza informacji – zarówno niejawnych, jak i ze źródeł jawnych – dotyczących zagrożeń hybrydowych i pochodzących od różnych zainteresowanych stron. Prace zaowocowały dotychczas ponad 100 ocenami i briefingami, które są udostępniane w UE i wymieniane między państwami członkowskimi, zapewniając tym samym informacje na potrzeby procesów decyzyjnych w UE. Komórka UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych utrzymuje ścisłą współpracę z Europejskim Centrum ds. Zwalczania Zagrożeń Hybrydowych z siedzibą w Helsinkach. Centrum, które utworzono w kwietniu 2017 r. i którego misja polega na zachęcaniu do strategicznego dialogu oraz prowadzeniu badań i analiz w dziedzinie zagrożeń hybrydowych, zwiększyło niedawno liczbę swoich członków do 16 państw i otrzymuje nieprzerwane wsparcie ze strony UE.

Podjęto także ważne działania służące wzmocnieniu stanu gotowości i odporności, w szczególności wobec zagrożeń chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy podjęto istotne działania służące identyfikacji luk w stanie gotowości na wypadek incydentów związanych z bezpieczeństwem chemicznym, biologicznym, radiologicznym i jądrowym, zwłaszcza w odniesieniu do zdolności w zakresie wykrywania ataków chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych oraz zapobiegania takim atakom. Z inicjatywy Komisji konsorcjum ekspertów krajowych dokonało analizy luk w sprzęcie wykrywającym na wypadek poszczególnych scenariuszy związanych z zagrożeniami chemicznymi, biologicznymi, radiologicznymi i jądrowymi. Sprawozdanie z analizy tych luk udostępniono państwom członkowskim, umożliwiając im dokonywanie świadomych decyzji w sprawie strategii wykrywania i podejmowanie środków operacyjnych umożliwiających wyeliminowanie ujawnionych luk.

Działaniom tym towarzyszyły ćwiczenia sprawdzające stopień osiągniętych postępów. Równoległe i skoordynowane ćwiczenia przeprowadzone w 2017 r. (PACE17) z Organizacją Traktatu Północnoatlantyckiego pozwoliły dokładnie przetestować zdolności UE w zakresie reagowania na kryzys hybrydowy o dużej skali. Ćwiczenia te były bezprecedensowe pod względem zakresu i umożliwiły przetestowanie nie tylko unijnego podręcznika taktycznego, poszczególnych unijnych mechanizmów reagowania i możliwości ich efektywnego współdziałania, lecz również sposobu, w jaki unijne mechanizmy reagowania na zagrożenia hybrydowe współdziałają z działaniami Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego. Ćwiczenia w 2018 r. są na etapie planowania, a ich ambitnym założeniem jest nie tylko wprowadzenie ich jako corocznej praktyki, lecz również pomoc państwom członkowskim we wzmocnieniu zdolności reagowania na kryzys hybrydowy.

Te konkretne działania pokazują, w jaki sposób ramy polityki obowiązujące w UE przynoszą efekty: w ciągu ostatnich dwóch lat wprowadzono szereg ram w celu ukierunkowania i skoncentrowania działań UE.

W komunikacie Wspólne ramy dotyczące przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym – odpowiedź Unii Europejskiej z kwietnia 2016 r. zaproponowano podejście zakładające zaangażowanie wszystkich władz, uwzględniające 22 obszary działań, w celu przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym oraz wzmocnienia odporności UE, państw członkowskich i partnerów międzynarodowych. Większość działań określonych we wspólnych ramach koncentruje się na poprawie orientacji sytuacyjnej, budowaniu odporności oraz zwiększeniu zdolności reagowania. Działania te obejmują zwiększenie zdolności UE w zakresie analiz wywiadowczych, wzmocnienie ochrony infrastruktury krytycznej i cyberbezpieczeństwa oraz zwalczanie radykalizacji postaw i brutalnego ekstremizmu. Główne kwestie uwzględnione we wspólnych ramach obejmują również zagrożenia dla cyberbezpieczeństwa i cyberataki. W drugim sprawozdaniu z realizacji wspólnych ram, przyjętym równolegle z niniejszym wspólnym komunikatem, wykazano konkretne postępy w zakresie tych działań i potwierdzono wzmocnienie i pogłębienie działań UE na rzecz przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym .

Jeżeli chodzi o cyberbezpieczeństwo, dzień 9 maja 2018 r. był ważnym punktem zwrotnym stanowiącym dla wszystkich państw członkowskich termin transpozycji pierwszego ogólnounijnego prawnie wiążącego zestawu przepisów dotyczących cyberbezpieczeństwa, tj. dyrektywy w sprawie środków na rzecz wysokiego wspólnego poziomu bezpieczeństwa sieci i systemów informatycznych na terytorium Unii. Stanowi to istotną część szerszego podejścia określonego we wspólnym komunikacie z września 2017 r.: Odporność, prewencja i obrona: budowa solidnego bezpieczeństwa cybernetycznego Unii Europejskiej, który przewiduje szeroko zakrojone konkretne działania umożliwiające znaczne wzmocnienie struktur i zdolności UE w zakresie cyberbezpieczeństwa. Podejście to opierało się na budowaniu odporności UE na cyberataki i zwiększeniu jej zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa, stworzeniu skutecznych instrumentów prawa karnego oraz wzmocnieniu stabilności na świecie dzięki współpracy międzynarodowej. Towarzyszył mu wniosek dotyczący aktu w sprawie cyberbezpieczeństwa mający na celu wzmocnienie wsparcia na szczeblu UE; uzupełnieniem był również szereg wniosków, które należy doprowadzić do etapu wdrożenia (zob. poniżej).

Dezinformacja szkodzi demokracjom przez utrudnianie obywatelom podejmowania świadomych decyzji i uczestnictwa w procesach demokratycznych. Internet znacznie zwiększył ilość i różnorodność wiadomości dostępnych dla obywateli. Nowe technologie mogą być jednak wykorzystywane do rozpowszechniania dezinformacji na niespotykaną dotychczas skalę, z bezprecedensową szybkością i precyzją, prowadząc do siania nieufności i tworzenia napięć społecznych. W komunikacie Komisji Zwalczanie dezinformacji w internecie: podejście europejskie określono europejskie podejście do kwestii dezinformacji poprzez wezwanie poszczególnych zainteresowanych stron, w szczególności platform internetowych, lecz również przedsiębiorstw medialnych, do podjęcia działań. Działania te obejmują szeroki zakres odpowiednich obszarów, w tym zwiększoną przejrzystość, wiarygodność i odpowiedzialność platform internetowych, bezpieczniejsze i odporniejsze procesy wyborcze, wspieranie edukacji i umiejętności korzystania z mediów, wspieranie wysokiej jakości dziennikarstwa oraz zwalczanie dezinformacji dzięki komunikacji strategicznej. Pierwsze konkretne działania obejmują opublikowanie kodeksu postępowania w zakresie zwalczania dezinformacji, który ma zostać opracowany przez forum wielu zainteresowanych stron poświęcone dezinformacji oraz sieć weryfikatorów faktów, tak aby obowiązywał przed okresem letnim. Pierwsze posiedzenie forum odbyło się w dniu 29 maja 2018 r.; uzgodniono na nim działania konieczne do przyjęcia kodeksu w lipcu 2018 r. Do końca 2018 r. Komisja oceni postępy w rozwiązywaniu tego problemu i zdecyduje, czy konieczna jest dodatkowa interwencja w tym zakresie. Przewidziane działania będą spójne i komplementarne z działaniami grupy zadaniowej East Stratcom.

W odniesieniu do zagrożeń chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych w planie działania Komisji z października 2017 r. zaproponowano 23 praktyczne działania i środki mające na celu lepszą ochronę obywateli i infrastruktury przed tymi zagrożeniami, w tym w drodze ściślejszej współpracy pomiędzy UE a państwami członkowskimi oraz z Organizacją Traktatu Północnoatlantyckiego. W ramach działań podejmowanych na rzecz unii bezpieczeństwa mających na celu poprawę ochrony i odporności wobec terroryzmu w planie przyjęto podejście zapobiegawcze uzasadnione faktem, że zagrożenia chemiczne, biologiczne, radiologiczne i jądrowe charakteryzują się niskim prawdopodobieństwem wystąpienia, ale w razie ataku ich wpływ byłby znaczny i długotrwały. Jednocześnie atak w Salisbury, a także rosnące obawy dotyczące zainteresowania terrorystów materiałami chemicznymi, biologicznymi, radiologicznymi i jądrowymi oraz zdolności użycia przez nich takich materiałów zarówno w UE, jak i poza nią, pokazują, że zagrożenie, jakie stanowią substancje chemiczne, biologiczne, radiologiczne i jądrowe, jest rzeczywiste. To jeszcze bardziej podkreśla pilną potrzebę pełnego wdrożenia planu działania. Opiera się on na podejściu uwzględniającym wszystkie kategorie zagrożeń i ma następujące cztery cele: zmniejszenie dostępności materiałów chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych; zapewnienie lepszego stanu gotowości i bardziej solidnego reagowania na incydenty związane z bezpieczeństwem chemicznym, biologicznym, radiologicznym i jądrowym; tworzenie ściślejszych wewnętrznych i zewnętrznych powiązań z kluczowymi regionalnymi i międzynarodowymi partnerami UE i zapewnienie ich zaangażowania na rzecz bezpieczeństwa chemicznego, biologicznego, radiologicznego i jądrowego oraz poszerzenie naszej wiedzy na temat zagrożeń chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych. Szczegółowe informacje na temat konkretnych postępów w zakresie wdrożenia planu działania zaprezentowano w niedawno przedstawionym sprawozdaniu z postępu prac nad stworzeniem unii bezpieczeństwa, przyjętym równolegle z niniejszym wspólnym komunikatem.

Wreszcie, aby zwiększyć skuteczność działań mających na celu przeciwdziałanie zagrożeniom hybrydowym i wzmocnić przekaz jedności wśród państw członkowskich UE i państw sprzymierzonych w Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO), we wspólnej deklaracji UE–NATO, podpisanej w lipcu 2016 r. w Warszawie, współpracę przeciwko zagrożeniom hybrydowym określono jako kluczowy obszar współpracy UE–NATO. Blisko jedna trzecia wszystkich bieżących wspólnych wniosków dotyczących współpracy koncentruje się na zagrożeniach hybrydowych. Opisane powyżej ćwiczenia i unijny podręcznik taktyczny są rozwijane w ramach tegorocznej ścisłej współpracy.

3.Zwiększenie zdolności reagowania na zmieniające się zagrożenia