Komisja przewiduje spadek mocy wytwórczych elektrowni jądrowych w UE do 2025 r., biorąc pod uwagę decyzje niektórych państw członkowskich o zaprzestaniu korzystania z energii jądrowej lub ograniczeniu jej udziału w koszyku energetycznym. Zgodnie z prognozami tendencja ta zostanie odwrócona w 2030 r., gdy nowe reaktory zostaną podłączone do sieci oraz będą prowadzone działania w celu przedłużenia czasu eksploatacji istniejących reaktorów. Do 2050 r. moc wytwórcza elektrowni jądrowych wzrośnie nieznacznie i pozostanie na stałym poziomie między 95 i 105 GWe (rys. 1). Ponieważ w tym samym czasie wzrośnie zapotrzebowanie na energię elektryczną, udział energii elektrycznej pozyskanej z elektrowni jądrowych w UE spadnie z obecnego poziomu wynoszącego 27 % do ok 20 %.

Przemysł jądrowy UE stał się światowym liderem technologicznym we wszystkich segmentach przemysłu jądrowego i zatrudnia bezpośrednio 400 000 – 500 000 osób oraz przyczynia się do funkcjonowania około 400 000 dodatkowych miejsc pracy. Taka pozycja lidera może być ważnym atutem na świecie. Potrzeby inwestycyjne w dziedzinie energii jądrowej na światowym rynku szacuje się na około 3 bln EUR do 2050 r. , z czego większość wystąpi w Azji. Należy oczekiwać, że do 2040 r. wzrośnie liczba państw, w których wykorzystuje się reaktory jądrowe, jak również ogólna zainstalowana moc na świecie. Zainstalowana moc w samych Chinach ma wzrosnąć o 125 GWe, czyli o wartość większą niż obecna moc w UE (120 GWe), Stanach Zjednoczonych (104 GWe) i Rosji (25 GWe).

Rynek energii jądrowej UE należy rozważać w kontekście globalnym, biorąc pod uwagę potencjalny wpływ zmian w innych regionach na przemysł jądrowy UE oraz na globalne bezpieczeństwo, ochronę, zdrowie i opinię publiczną. Współpraca powinna zostać rozszerzona na państwa kandydujące do UE oraz państwa objęte europejską polityką sąsiedztwa, w szczególności na Ukrainę, Białoruś, Turcję i Armenię. Testy wytrzymałościowe przeprowadzono już na Ukrainie, w 2016 r. mają zostać ukończone w Armenii, a na Białorusi i w Turcji są one planowane.

Na początku 2015 r. Euratom odegrał kluczową rolę w doprowadzeniu do przyjęcia „deklaracji wiedeńskiej”. Zobowiązuje ona umawiające się strony Konwencji bezpieczeństwa jądrowego Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej do osiągnięcia norm bezpieczeństwa porównywalnych do tych, które określono w zmienionej dyrektywie w sprawie bezpieczeństwa jądrowego. Biorąc pod uwagę rozwój energetyki jądrowej na wszystkich kontynentach oraz udział wielu sprzedawców, ważne jest zapewnienie stosowania na całym świecie wysokich norm bezpieczeństwa, które nie będą osłabiane przez stosowanie tańszych lub przestarzałych technologii.

Zmieniona dyrektywa w sprawie bezpieczeństwa jądrowego5 wprowadza normy bezpieczeństwa jądrowego na wyższym poziomie. Określono w niej jasny ogólnounijny cel zmniejszenia ryzyka wypadków oraz unikania dużych uwolnień promieniotwórczych. Wprowadzono też wymóg ustanowienia europejskiego systemu wzajemnych przeglądów, przy czym szczególne kwestie bezpieczeństwa mają podlegać przeglądowi co sześć lat. Wymagania te muszą być uwzględniane zawsze przy inwestowaniu w nowe instalacje jądrowe oraz przy modernizacji istniejących instalacji,o ile jest to możliwe w praktyce.

W 14 państwach członkowskich eksploatowanych jest 129 reaktorów jądrowych o łącznej mocy 120 GW i średnim wieku około 30 lat. W 10 państwach członkowskich przewiduje się budowę nowych projektów, przy czym cztery reaktory są już budowane w Finlandii, we Francji i na Słowacji. W odniesieniu do innych projektów w Finlandii, na Węgrzech i w Zjednoczonym Królestwie trwa procedura wydawania zezwoleń, natomiast projekty w innych państwach członkowskich (w Bułgarii, Republice Czeskiej, na Litwie, w Polsce i Rumunii) znajdują się w fazie przygotowawczej. Rząd Zjednoczonego Królestwa ogłosił niedawno zamiar zamknięcia wszystkich elektrowni węglowych do 2025 r. oraz wypełnienia luki w zdolnościach produkcyjnych głównie za pomocą nowych elektrowni gazowych i jądrowych.

PPEJ stanowi podstawę do dyskusji nad tym, jak energia jądrowa może przyczynić się do osiągnięcia celów UE w zakresie energii. Ponieważ bezpieczeństwo jądrowe jest bezwzględnym priorytetem Komisji, program wyraźnie uwzględnia inwestycje przeznaczone na zwiększenie bezpieczeństwa w następstwie awarii w Fukushimie oraz inwestycje dotyczące długoterminowego funkcjonowania istniejących elektrowni jądrowych. Ponadto, ponieważ sektor energetyki jądrowej w UE wchodzi w nowy etap charakteryzujący się wzrostem działalności w końcowej fazie cyklu życia, program przyczyni się do rzeczowej dyskusji na temat odnośnych potrzeb inwestycyjnych i zarządzania zobowiązaniami związanymi z energią jądrową.

Energia jądrowa stanowi część koszyka energetycznego w połowie państw członkowskich UE. W krajach, które postanowiły z niej korzystać, energia jądrowa ma do odegrania rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej. W tym kontekście w strategii na rzecz unii energetycznej oraz w europejskiej strategii bezpieczeństwa energetycznego podkreślono, że państwa członkowskie muszą stosować najwyższe normy w zakresie bezpieczeństwa, ochrony, gospodarki odpadami i nierozprzestrzeniania oraz dywersyfikacji dostaw paliw jądrowych. Pomoże to osiągnąć cele ram polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030.

W państwach członkowskich UE analizowane i wykorzystywane są różne modele finansowania, np. system Contract for Difference proponowany dla projektu Hinkley Point C w Zjednoczonym Królestwie lub model Mankala proponowany dla projektu Hanhikivi w Finlandii.

Utrzymanie mocy wytwórczych elektrowni jądrowych między 95 a 105 GWe w UE do 2050 r. i w późniejszym okresie wymagałoby dalszych inwestycji w ciągu najbliższych 35 lat. Na inwestycje w nowe elektrownie zastępujące większość istniejących mocy wytwórczych należałoby przeznaczyć między 350 a 450 mld EUR. Ponieważ nowe elektrownie jądrowe są zaprojektowane do pracy przez co najmniej 60 lat, mogłyby one wytwarzać energię elektryczną do końca wieku.

Jak wynika z rys. 1, bez długoterminowych programów operacyjnych około 90 % istniejących reaktorów zostałoby zamkniętych do 2030 r., co spowodowałoby konieczność zastąpienia znacznych mocy wytwórczych. Jeśli państwa członkowskie zdecydują się kontynuować długoterminową eksploatację reaktorów, w celu zapewnienia zgodności z dyrektywą w sprawie bezpieczeństwa jądrowego niezbędne jest uzyskanie krajowego zatwierdzenia regulacyjnego oraz zwiększenie bezpieczeństwa. Niezależnie od tego, który wariant zostanie wybrany przez państwa członkowskie, do 2050 r. konieczne będzie zastąpienie 90 % obecnych mocy wytwórczych energii elektrycznej z elektrowni jądrowych.

Państwa członkowskie posiadające elektrownie jądrowe korzystają obecnie z obiektów służących do przechowywania odpadów przez okres od 40 do 100 lat. Przechowywanie odpadów promieniotwórczych, w tym przechowywanie długoterminowe, stanowi jednak rozwiązanie tymczasowe, ale nie jest alternatywą dla trwałego składowania.

W większości państw członkowskich działają już obiekty trwałego składowania niskoaktywnych i średnioaktywnych odpadów promieniotwórczych. Budowa pierwszego na świecie geologicznego obiektu trwałego składowania odpadów wysokoaktywnych oraz wypalonego paliwa jądrowego przechodzi z etapu badań do etapu realizacji. Obiekty te mają stać się operacyjne w Finlandii, Szwecji i we Francji w latach 2020–2030. Inne przedsiębiorstwa europejskie powinny korzystać z tych doświadczeń w celu konsolidacji wymaganych umiejętności i wiedzy oraz rozwijania możliwości handlowych na szczeblu światowym.

We Francji i w Zjednoczonym Królestwie działają zakłady przerobu paliwa, ale Zjednoczone Królestwo zadecydowało o ich zamknięciu do 2018 r. W pewnej liczbie reaktorów w Niemczech, we Francji i w Niderlandach wykorzystywano w 2014 r. paliwo uranowo-plutonowe (MOX).

Jak wynika z informacji przekazanych przez państwa członkowskie, do 2050 r. konieczne będzie zainwestowanie ok. 45-50 mld EUR w długoterminową eksploatację istniejących reaktorów. Powiązane projekty inwestycyjne należy zgłosić Komisji zgodnie z art. 41 traktatu Euratom, a Komisja wyrazi swoją opinię w ich kwestii.

Jeśli chodzi o normalizację, kodeksy budowlane są używane jako wspólny punkt odniesienia przez wszystkie podmioty zaangażowane w projektowanie i budowę elektrowni jądrowych i innych instalacji jądrowych. Biorąc pod uwagę pojawienie się nowych potencjalnych sprzedawców oraz konieczność zapewnienia kontroli nad wszelkimi nowymi modelami lub technologiami, należałoby zachęcać sprzedawców i dostawców do zaangażowania się w inicjatywę mającą na celu większą normalizację części składowych i kodeksów, tak aby zapewnić: a) szybszą procedurę zamówień publicznych; b) większą porównywalność, przejrzystość i bezpieczeństwo norm; c) większą zdolność operatorów do kontroli technologii i zarządzania wiedzą. Uwzględniając nacisk na optymalne wykorzystanie istniejących zasobów, a także na wzajemne uznawanie pozwalające na stworzenie większych możliwości, Komisja uważnie śledzi prace Europejskiego Komitetu Normalizacyjnego, aby zadecydować, jakie potencjalne rozwiązania polityczne są konieczne na poziomie UE.

Celem współpracy w zakresie wymogów licencyjnych powinno być zapewnienie, by projekt uznawany za bezpieczny w jednym państwie nie musiał zostać znacząco zmodyfikowany, by spełnić wymogi licencyjne w innym państwie, co pozwoli ograniczyć czas i koszty. W tym zakresie Komisja zamierza konsultować się z Europejską Grupą Organów Regulacyjnych ds. Bezpieczeństwa Jądrowego i siecią organizacji ds. bezpieczeństwa technicznego europejskiej sieci.

3.4.2.Likwidacja

Na świecie brakuje doświadczeń w zakresie likwidacji reaktorów. W październiku 2015 r. w Europie 89 reaktorów było ostatecznie zamkniętych, ale jak dotąd tylko 3 reaktory zostały całkowicie zlikwidowane (wszystkie w Niemczech).

Europejskie przedsiębiorstwa mogą stać się światowym liderem dzięki rozwijaniu niezbędnych umiejętności na rynku krajowym, na którym wprowadzone są środki służące wspieraniu udziału MŚP. Stosowanie najlepszych praktyk na różnych etapach procesu likwidacji, takich jak stopniowe podejście pozwalające na zmiany regulacji z myślą o stosownym odzwierciedleniu poziomów zagrożenia radiologicznego w całym procesie, przyniosłyby poprawę efektywności i bezpieczeństwa. Najlepsze praktyki mogłyby być promowane poprzez stworzenie europejskiego centrum doskonałości, skupiającego podmioty publiczne i prywatne, lub też mogłyby one zostać opracowane w ramach grupy ds. finansowania likwidacji.

3.4.3.Potrzeby finansowe w zakresie gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi oraz likwidacji obiektów jądrowych

W dyrektywie w sprawie wypalonego paliwa jądrowe i odpadów promieniotwórczych uznano, że operatorzy są w pełni odpowiedzialni za gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi – od ich wytworzenia aż po ostateczne składowanie. Środki finansowe muszą być gromadzone przez operatorów od pierwszych lat eksploatacji i wydzielone w celu jak największego ograniczenia ryzyka powstania zobowiązań finansowych dla rządów. Państwa członkowskie gwarantują stosowanie tej zasady poprzez stworzenie i prowadzenie programów krajowych, które obejmują m.in. ocenę kosztów i stosownych planów finansowych.

W oparciu o najnowsze informacje przekazane przez państwa członkowskie w grudniu 2014 r. europejscy operatorzy elektrowni jądrowej oszacowali, że na likwidację elektrowni jądrowych i gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi do 2050 r. trzeba będzie przeznaczyć 253 mld EUR, z czego 123 mld EUR na działania związane z likwidacją i 130 mld EUR na gospodarowanie wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi i na składowanie w głębokich warstwach geologicznych.

Państwa członkowskie dostarczyły również dane dotyczące aktywów zabezpieczających spodziewane inwestycje, których wartość wyniosła ok. 133 mld EUR. Aktywa te są zazwyczaj gromadzone w specjalnych funduszach, które często łączą środki na likwidację i gospodarkę odpadami promieniotwórczymi. Najczęściej stosowaną metodą gromadzenia funduszy jest stała składka oparta na ilości energii elektrycznej wytwarzanej przez poszczególne elektrownie jądrowe.

Państwa członkowskie stosują różne metody szacowania kosztów działalności w końcowej fazie cyklu paliwowego. Komisja będzie nadal gromadzić dodatkowe dane z pomocą grupy ds. finansowania likwidacji, a w 2016 r. zamierza sporządzić sprawozdanie dotyczące wdrożenia dyrektywy w sprawie odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego.

4.Zastosowania niezwiązane z energią

Technologie jądrowe i technologie promieniowania mają wiele zastosowań w medycynie, przemyśle, rolnictwie i badaniach oraz przynoszą istotne korzyści dla społeczeństwa we wszystkich państwach członkowskich.

Co roku w Europie przeprowadza się ponad 500 milionów procedur diagnostycznych wykorzystujących promieniowanie rentgenowskie lub radioizotopy, a ponad 700 000 europejskich pracowników opieki zdrowotnej codziennie korzysta z materiałów jądrowych i technologii promieniowania. Europejski rynek sprzętu do obrazowania medycznego jest znaczący, jego wartość wynosi ponad 20 mld EUR, a roczny wzrost – ok. 5 %.

W UE działają różne rodzaje reaktorów badawczych. Są one wykorzystywane do testowania materiałów i paliw jądrowych, jak również do podstawowych badań naukowych i rozwoju. W niektórych reaktorach produkuje się również medyczne radioizotopy służące do diagnostyki i leczenia różnych chorób, w tym nowotworów, chorób układu krążenia i chorób mózgu. Radioizotopy stosuje się w diagnostyce lub leczeniu in vivo ok. 35 mln pacjentów rocznie w ponad 10 000 szpitali na całym świecie, z tego 9 mln pacjentów w Europie.

Europa jest drugim co do wielkości konsumentem technetu-99 m (Tc-99 m), radioizotopu najczęściej stosowanego w diagnostyce. Okres eksploatacji kilka europejskich reaktorów badawczych, w których produkuje się radioizotopy do celów medycznych, dobiega końca, w związku z czym dostawy tych izotopów stają się bardziej niepewne, prowadząc do poważnych niedoborów.

Niedawno podjęto działania mające na celu koordynację eksploatacji reaktorów badawczych, w Unii Europejskiej i poza jej granicami, a także zminimalizowanie przerw w produkcji radioizotopów. Objęły one na przykład utworzenie w 2012 r. europejskiego obserwatorium dostaw izotopów promieniotwórczych do celów medycznych. Pomimo tych wysiłków kwestia zdolności produkcji radioizotopów medycznych, zwłaszcza w Europie, wciąż wymaga uważnego rozpatrzenia przez wszystkie zainteresowane strony, ponieważ są one niezbędne, by zagwarantować kluczową diagnostykę i leczenie w Unii Europejskiej.

Komisja uważa, że istnieje potrzeba bardziej skoordynowanego europejskiego podejścia do zastosowań technologii jądrowych i promieniowania niezwiązanych z energią.

5.Utrzymanie wiodącej pozycji UE w zakresie technologii w dziedzinie jądrowej poprzez dalsze działania badawczo-rozwojowe

UE musi utrzymać przywództwo technologiczne w dziedzinie jądrowej, w tym przy wykorzystaniu międzynarodowego eksperymentalnego reaktora termojądrowego (ITER), tak aby nie doprowadzić do zwiększenia zależności energetycznej i technologicznej oraz aby zapewnić możliwości biznesowe dla europejskich przedsiębiorstw. Działania te z kolei będzie wspierać wzrost gospodarczy, zatrudnienie i konkurencyjność.

W niedawnym komunikacie dotyczącym nowego strategicznego planu w dziedzinie technologii energetycznych (planu EPSTE) nadmieniono, że priorytetem w dziedzinie energii jądrowej jest wsparcie rozwoju najbardziej zaawansowanych technologii w celu utrzymania najwyższego poziomu bezpieczeństwa reaktorów jądrowych oraz poprawy skuteczności działania, końcowej fazy cyklu paliwowego i likwidacji.

Prowadzone obecnie inicjatywy badawcze Euratomu obejmują:

realizację europejskiej inicjatywy przemysłowej na rzecz zrównoważonej energii jądrowej, której celem jest przygotowanie do przyszłego wprowadzenia systemu jądrowego IV generacji, który opierałby się na technologii prędkich neutronów z zamkniętym cyklem paliwowym. Niektóre reaktory znajdują się w fazie badań (np. ALLEGRO, ALFRED, MYRRHA i ASTRID) i można spodziewać się znacznych postępów do 2050 r.;