1.Wprowadzenie

Celem Komisji działającej w sposób geopolityczny pod przewodnictwem Ursuli von der Leyen jest zwiększenie roli Unii Europejskiej (UE) na scenie międzynarodowej. Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci zmienił się kontekst geopolityczny, a także miały miejsce istotne zmiany technologiczne i społeczne. Gospodarka światowa staje się w coraz większym stopniu wielobiegunowa, a krótkoterminowe dążenie do osiągnięcia jednostronnych interesów przez określone podmioty może utrudnić skuteczną wielostronną współpracę.

W opublikowanym w maju 2020 r. komunikacie Komisji pt. „Decydujący moment dla Europy: naprawa i przygotowanie na następną generację” w tym kontekście zwrócono uwagę, że UE musi zbudować i utrzymać swoją „otwartą strategiczną autonomię”. UE odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu systemu globalnego zarządzania i rozwijaniu obopólnie korzystnych stosunków dwustronnych, jednocześnie chroniąc się przed nieuczciwymi praktykami prowadzącymi do nadużyć. Idzie to w parze z zaangażowaniem UE na rzecz bardziej odpornej i otwartej gospodarki światowej, dobrze funkcjonujących międzynarodowych rynków finansowych i wielostronnego systemu opartego na zasadach.

W niniejszym komunikacie określono sposoby zwiększenia przez UE swojej otwartej strategicznej autonomii w obszarach makroekonomii i finansów poprzez promowanie międzynarodowej roli euro, umacnianie infrastruktur rynku finansowego UE, usprawnienie wdrażania i egzekwowania unijnych systemów sankcji oraz zwiększenie odporności UE na skutki niezgodnego z prawem ekstraterytorialnego stosowania jednostronnych sankcji i innych środków przez państwa trzecie. Niniejszy komunikat jest jednym z elementów szerszego zestawu działań na rzecz wzmocnienia otwartej strategicznej autonomii i odporności UE.

Po pierwsze wzmocniona międzynarodowa rola euro chroniłaby gospodarkę przed kryzysami walutowymi oraz zmniejszyłaby zależność od innych walut, a także zapewniłaby niższe koszty transakcji, finansowania i zarządzania ryzykiem. Pomogłaby ona również w osiąganiu wspólnych światowych celów, takich jak odporność międzynarodowego systemu walutowego, stabilniejszy i bardziej zdywersyfikowany globalny system walutowy oraz szerszy wybór operatorów rynkowych – wszystkie te elementy pozwolą ograniczyć podatność gospodarki światowej na zagrożenia.

Sukces euro jako stabilnej i wiarygodnej waluty oznacza, że odgrywa ona już istotną rolę poza granicami UE i strefy euro. Euro jest drugą najpowszechniej stosowaną walutą pod względem udziału w płatnościach na świecie. W listopadzie 2020 r. przy użyciu euro dokonano ok. 38 % płatności na świecie. Udział euro w światowych zasobach rezerw walutowych wynosi obecnie ok. 20 %.

Po drugie sprawnie funkcjonujący sektor finansowy ma kluczowe znaczenie nie tylko dla zapewniania finansowania i inwestycji dla europejskiej gospodarki – jest on ważnym elementem, który przedsiębiorstwa i obywatele z UE mogą wykorzystać, aby odnosić sukcesy na świecie. Co ważne, ma on również kluczowe znaczenie dla zapewniania silnych zachęt do wprowadzania innowacji w gospodarce cyfrowej oraz do napędzania zielonej transformacji, jak przedstawiono w Europejskim Zielonym Ładzie. Ponadto wystąpienie z UE Zjednoczonego Królestwa, które pełniło rolę głównego centrum finansowego, zwiększa potrzebę dalszego pogłębienia unijnych rynków kapitałowych. Po trzecie szybsze, solidniejsze i skuteczniejsze wdrażanie i egzekwowanie unijnych sankcji oraz silniejsza polityka walki z niezgodnym z prawem ekstraterytorialnym stosowaniem jednostronnych sankcji i innych środków przez państwa trzecie przyczynią się od osiągania celu UE, jakim jest otwarta strategiczna autonomia i odporność. Wzmocnienie unijnego zestawu narzędzi polityki zagranicznej idzie w parze z międzynarodową rolą euro i odpornym sektorem finansowym, ponieważ umożliwia UE ochronę jej interesów w wymiarze międzynarodowym i obronę jej wartości, korzystając ze wszystkich narzędzi, którymi dysponuje.

Kryzys związany z COVID-19 wiąże się z szeregiem konsekwencji. Po pierwsze kryzys uwidocznił potencjalne korzyści płynące z wielowalutowego międzynarodowego systemu finansowego, który stanowiłby lepsze zabezpieczenie przed napięciami na rynkach finansowych oraz ryzykiem związanym z utratą stabilności. Po drugie spadające wyceny przedsiębiorstw w UE w czasie kryzysu spowodowały wzrost ryzyka agresywnego przejęcia pewnych unijnych przedsiębiorstw o znaczeniu strategicznym, co wiąże się z ryzykiem utraty technologicznej wiedzy specjalistycznej i zakłóceniem szeregu łańcuchów wartości.

W wyniku pandemii można było jednak dostrzec również mocne strony UE. UE wdrożyła skoordynowaną odpowiedź na kryzys i jego skutki gospodarcze. Dzięki budżetowi długoterminowemu i inicjatywie Next Generation EU UE zapewniła największy dotychczas pakiet stymulacyjny, który ma zdynamizować proces odbudowy i posłużyć jako fundament dla nowoczesnej i bardziej zrównoważonej UE. Reagowanie kryzysowe wzmacnia odporność UE, daje solidną gwarancję dla rynków i podmiotów gospodarczych, a także zwiększa zaufanie inwestorów do UE i euro.

Dzięki takiej, a nie innej odpowiedzi na kryzys UE stała się również ważnym podmiotem na rynkach finansowych. W ramach unijnego instrumentu SURE, który ma przyczynić się do ochrony miejsc pracy i utrzymania zatrudnienia, przewidziano łączną kwotę w wysokości 100 mld EUR – do listopada 2020 r. Komisja w trzech rundach wydała już obligacje społeczne o wartości 39,5 mld EUR. Zainteresowanie tym instrumentem wśród inwestorów było bardzo wysokie – odzwierciedlał je również silny rating kredytowy unijnych obligacji. Aby sfinansować Next Generation EU, w latach 2021–2026 Komisja w imieniu Unii zaciągnie na rynkach kapitałowych pożyczkę w wysokości do 750 mld EUR. Emisja obligacji będzie szansą dla ustanowienia światowego punktu odniesienia (krzywej rentowności) dla międzynarodowych inwestorów chcących zainwestować w aktywa denominowane w euro.

2.Fundamenty silniejszej UE

Jako fundamenty odpornej UE można wskazać: duży zintegrowany rynek wewnętrzny oparty na solidnych zasadach gospodarczych, wiarygodny i przewidywalny system prawny oraz praworządność. Jednocześnie UE musi skuteczniej wykorzystywać swoje przewagi komparatywne w tych obszarach i przenosić je na świat zewnętrzny.

Kluczowym celem otwartej strategicznej autonomii UE jest zabezpieczenie i pogłębienie jednolitego rynku, który stanowi podstawę euro i otwartości UE w wymianie handlowej i inwestycjach prowadzonych z resztą świata. Każda polityka, które usprawnia funkcjonowanie jednolitego rynku, pogłębia rynki finansowej i zwiększa ich płynność, promuje wzrost gospodarczy i zapewnia stabilność finansową i fiskalną, przyczynia się również do wzmocnienia wpływu geostrategicznego i gospodarczego UE. Dotyczy to również polityk mających przygotować UE na przyszłe wyzwania, a w szczególności mających wspierać gospodarkę cyfrową i zieloną transformację, zapewniać przedsiębiorstwom i osobom fizycznym możliwości zrównoważonego wzrostu oraz przyrost wydajności w UE i poza jej granicami.

Aby wzmocnić jednolity rynek, europejska gospodarka potrzebuje łączności internetowej o większej wydajności, a także większej obecności w sektorze przemysłu i technologii w obszarach strategicznych, takich jak sztuczna inteligencja, obliczenia superkomputerowe i chmura. Unia Europejska musi również wykorzystywać możliwości dla gospodarki, budując wspólne europejskie przestrzenie danych oraz infrastrukturę chmury i rozwijając usługi w chmurze. Transformacja cyfrowa sektora finansowego jest kluczowym elementem odporności UE i jest zależna od jej ram regulacyjnych, które ułatwiają wprowadzanie innowacji, propagują finanse oparte na danych i zwiększają cyberodporność. Jednocześnie realizowane przez UE prace w zakresie zazieleniania rynków finansowych i zapewnienia bardziej zrównoważonego finansowania, w tym zwiększonej przejrzystości dzięki unijnej systematyce dotyczącej zrównoważonego rozwoju, będą miały kluczowe znaczenie w zapewnianiu silnych zachęt dla sektora finansowego.

Od czasu kryzysu finansowego z 2008 r. oraz późniejszego kryzysu zadłużeniowego UE poczyniła znaczne postępy w udoskonalaniu swoich struktur instytucjonalnych, zwiększając atrakcyjność strefy euro dla inwestorów międzynarodowych. UE kontynuuje działania na rzecz umacniania i pogłębiania unii gospodarczej i walutowej (UGW) w oparciu o sprawnie funkcjonujące ramy koordynacji polityki gospodarczej oraz wydajny i stabilny system finansowy. System finansowy obejmuje: unię bankową, która wzmacnia i ujednolica nadzór bankowy i zarządzanie kryzysowe w strefie euro; unię rynków kapitałowych, która przyczynia się do zwiększenia dostępu do kapitału w UE oraz jego mobilności; a także ustanowienie, a następnie wzmocnienie Europejskiego Mechanizmu Stabilności, zapewniającego pomoc finansową państwom członkowskim należącym do strefy euro z myślą o zapobieganiu kryzysom w strefie euro. Poczyniono znaczne postępy we wszystkich tych obszarach. Nie wykorzystano jednak jeszcze pełnego potencjału dalszej integracji w tych kluczowych obszarach. Istotnymi brakującymi elementami są na przykład utworzenie europejskiego systemu gwarantowania depozytów, uproszczenie dostępu do rynków akcji dla małych i średnich przedsiębiorstw, ułatwienie długoterminowych inwestycji oraz ujednolicenie ram prawnych dotyczących upadłości w całej Unii. Ponadto szybkie wdrożenie wspólnego mechanizmu ochronnego dla jednolitego funduszu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji oraz opracowanie instrumentów do celów zapewnienia płynności podczas restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji zwiększyłyby wiarygodność ram restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji.

Kluczowe działanie nr 1: Dokończenie budowy unii bankowej i poczynienie dalszych znacznych postępów w zakresie unii rynków kapitałowych jako środek wsparcia odporności UE i pogłębienia unii gospodarczej i walutowej.

Pojawiły się nowe wyzwania. Pandemia COVID-19 jest przede wszystkim tragedią ludzką, która wywiera utrzymujący się wpływ na ludzi i społeczeństwo. Może ona również odcisnąć trwałe piętno na europejskiej i światowej gospodarce. W związku z tym UE wspiera nowy, mocniejszy i bardziej zrównoważony model gospodarczy. Wraz z wystąpieniem Zjednoczonego Królestwa z UE zaistniała duża potrzeba rozwinięcia unijnych infrastruktur rynku, a także pojawiły się związane z tym szanse. Narzędzia, dzięki którym możliwe będzie odniesienie się do tych kwestii, muszą opierać się na politykach na rzecz zwiększenia wzrostu i wydajności oraz na ramach, które je wspierają.

W odpowiedzi na pandemię COVID-19 UE rozpoczęła realizację bezprecedensowego planu odbudowy „Next Generation EU”. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności jest największym programem uwzględnionym w planie odbudowy, w ramach którego dla państw członkowskich przeznaczono kwotę w wysokości maksymalnie 672,5 mld EUR w formie pożyczek i dotacji, które mają posłużyć do sfinansowania reform i inwestycji. Inwestycje i reformy uwzględnione w krajowych planach odbudowy i zwiększania odporności pomogą państwom członkowskim wykorzystać możliwości płynące z zielonej transformacji i transformacji cyfrowej oraz stawić czoła wyzwaniom gospodarczym i społecznym zidentyfikowanym w unijnych ramach zarządzania polityką gospodarczą i jej koordynacji. Emisja wysokiej jakości obligacji denominowanych w euro w ramach Next Generation EU znacznie pogłębi unijne rynki kapitałowe i zwiększy ich płynność, a także sprawi, że zarówno wspomniane rynki, jak i euro staną się bardziej atrakcyjne dla inwestorów. Emisja obligacji przez UE mogłaby przyczynić się również do wsparcia większej ekspozycji większych inwestorów międzynarodowych na UE dzięki zapewnieniu obarczonego niskim ryzykiem składnika zbilansowanych portfeli i jako waluta rezerwowa.