SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO Doświadczenia zdobyte podczas wdrażania dyrektywy 2003/122/EURATOM w sprawie kontroli wysoce radioaktywnych źródeł zamkniętych i odpadów radioaktywnych /* COM/2015/0158 final */





Spis treści 1..................... WPROWADZENIE.. 2 2..................... WYSOKOAKTYWNE ŹRÓDŁA ZAMKNIĘTE W EUROPIE.. 3 3..................... WDROŻENIE DYREKTYWY 2003/122/EURATOM W UE-27. 4 3.1.................. Wprowadzenie. 4 3.2.................. Przegląd stanu wdrożenia dyrektywy. 4 3.3.................. Obszary, w których dyrektywa wdrażana jest w sposób niespójny. 4 3.4.................. Obszary, w których wdrażanie dyrektywy nastręcza trudności 5 3.5.................. Wdrażanie dyrektywy przez Komisję. 6 3.6.................. Zalecenia dotyczące lepszego wdrażania dyrektywy. 6 3.7.................. Najlepsze rozwiązania w zakresie wdrażania dyrektywy. 7 4..................... WYMOGI DYREKTYWY 2003/122/EURATOM JAKO CZĘŚĆ SKŁADOWA NOWYCH UNIJNYCH PODSTAWOWYCH NORM BEZPIECZEŃSTWA 8 4.1.................. Wprowadzenie. 8 4.2.................. Harmonizacja przepisów z MAEA.. 9 4.3.................. Inne zmiany. 10 5..................... WNIOSKI. 10 1. WPROWADZENIE W następstwie ataków terrorystycznych w Stanach Zjednoczonych w 2001 r. wiele krajowych organów bezpieczeństwa wyrażało obawy, że grupy terrorystyczne mogą wykorzystywać źródła promieniotwórcze jako narzędzie do siania strachu i zakłócania porządku publicznego. Zarówno Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, jak i Unia Europejska podjęły działania w celu wdrożenia międzynarodowych ram prawnych dla zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony tych źródeł, zwłaszcza źródeł o wysokim stopniu aktywności. Dyrektywa 2003/122/Euratom („dyrektywa HASSˮ) [1] weszła w życie w dniu 31 grudnia 2003 r., a jej prawne przyjęcie zakończyło się dwa lata później. Dyrektywa ustanawia ramy prawne, których celem jest zapewnienie bezpieczeństwa i kontroli wysokoaktywnych źródeł zamkniętych (HASS) w Europie, oraz zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia systemów wykrywania źródeł niekontrolowanych oraz do odzysku źródeł promieniotwórczych pozostałych po dawnych działaniach. Każde państwo członkowskie wyznaczyło właściwy organ do wykonywania zadań zgodnie ze wspomnianą dyrektywą [2,3]. W art. 14 dyrektywy HASS zobowiązuje się Komisję do przedstawienia sprawozdania z doświadczeń zdobytych podczas wdrażania dyrektywy. Przegląd wdrażania przeprowadzono w celu uzyskania pełnego obrazu sytuacji w UE w zakresie (1) kontroli wykorzystywanych wysokoaktywnych źródeł zamkniętych, (2) zarządzania źródłami wycofanymi oraz (3) strategii postępowania ze źródłami niekontrolowanymi[1]. Przeglądu dokonano w oparciu o krajowe sprawozdania z wdrażania dyrektywy HASS, kwestionariusze, wywiady i misje informacyjne wśród zainteresowanych stron w Europie[2]. Wyniki przeglądu wskazują na różne podejście do praktycznego wdrażania wymogów dyrektywy. Niektóre państwa dysponują bardzo zaawansowanymi systemami kontroli i rozwiniętą administracją, natomiast inne państwa spełniają unijne wymogi za pośrednictwem dość skromnych zasobów administracyjnych. Nie jest to zaskakujące, ponieważ liczba wysokoaktywnych źródeł zamkniętych w państwach członkowskich UE waha się od zaledwie kilku w niektórych państwach do kilku tysięcy w innych. Ogólnie rzecz biorąc, wszystkie państwa członkowskie odpowiednio wdrożyły dyrektywę HASS. Cele dyrektywy zostały spełnione i nie ma powodów, by sądzić, że wysokoaktywne źródła zamknięte są niedostatecznie kontrolowane w jakimkolwiek z państw członkowskich UE. Obszarem sprawiającym najwięcej trudności jest organizacja kampanii poszukiwania ewentualnych źródeł niekontrolowanych pozostałych po dawnej działalności[3]. Ponadto istnieją pewne niespójności w zakresie wdrażania definicji wysokoaktywnych źródeł zamkniętych, zabezpieczenia finansowego źródeł, szkolenia potencjalnie narażonego personelu oraz praktyk w zakresie kontrolowania źródeł. Dyrektywa HASS została uchylona dyrektywą 2013/59/Euratom (nową dyrektywą w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa)[4], która uwzględnia najważniejsze przepisy dyrektywy i harmonizuje je z wytycznymi MAEA dotyczącymi źródeł promieniotwórczych. Państwa członkowskie UE powinny dokonać transpozycji nowej dyrektywy w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa do prawodawstwa krajowego do dnia 6 lutego 2018 r. W trakcie procesu transpozycji Komisja będzie zwracać uwagę państw członkowskich w szczególności na obszary, w których odnotowano trudności w zakresie wdrażania, tak aby skuteczniej przezwyciężyć je w nowych przepisach transponujących. Nowa dyrektywa w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa nie wymaga złożenia sprawozdania z wdrażania, zatem niniejsze sprawozdanie nie będzie miało kontynuacji. W czasie prowadzenia przeglądu wdrażania dyrektywy HASS Chorwacja nie była państwem członkowskim UE, a zatem nie została uwzględniona w niniejszym sprawozdaniu. Jednak w późniejszym czasie dokonano transpozycji dyrektywy HASS do prawodawstwa krajowego Chorwacji. Z tego powodu należałoby po pewnym czasie dokonać również przeglądu doświadczeń Chorwacji we wdrażaniu dyrektywy. W związku z tym Komisja jest gotowa dokonać przeglądu sytuacji w Chorwacji po trzech do czterech latach obowiązywania przepisów dyrektywy w tym państwie członkowskim. 2. WYSOKOAKTYWNE ŹRÓDŁA ZAMKNIĘTE W EUROPIE Wysokoaktywne źródła zamknięte to pojemniki zawierające zaplombowany materiał promieniotwórczy, którego aktywność przekracza próg określony w dyrektywie 2003/122/Euratom. Są one przede wszystkim wykorzystywane w medycynie, próbach nieniszczących w badaniach materiału i do celów w zakresie sterylizacji. Typowymi wysokoaktywnymi źródłami zamkniętymi są długożyciowe nuklidy Co-60, Ir-192, Sr-90 i Cs-137. Typowymi posiadaczami wysokoaktywnych źródeł zamkniętych są szpitale, przedsiębiorstwa prowadzące testy przemysłowe bądź instytuty badawcze. Mimo że większość źródeł komercyjnych pochodzi z USA lub Kanady, produkcję wysokoaktywnych źródeł zamkniętych prowadzi również kilka przedsiębiorstw w Europie. Europejski wykaz wysokoaktywnych źródeł zamkniętych liczy około 30 700 źródeł, z których 50 % znajduje się w Niemczech i we Francji. Dziewięć państw członkowskich odnotowuje w swoim wykazie mniej niż 100 źródeł. Większość źródeł wykorzystywanych do nieniszczących prób ma charakter mobilny, stwarzając tym samym szczególne wyzwanie w kwestii bezpieczeństwa. W państwach członkowskich zarejestrowanych jest około 3 200 posiadaczy wysokoaktywnych źródeł zamkniętych, z czego 63 % w Niemczech, Francji, Polsce i Zjednoczonym Królestwie. Zazwyczaj na jednego posiadacza przypada od 1 do 40 indywidualnych źródeł (w niektórych przypadkach urządzenia obejmujące kilka źródeł liczy się jako pojedyncze źródła). Ze względu na ich wysoki stopień aktywności i często mobilny charakter, zapewnienie bezpieczeństwa wysokoaktywnych źródeł zamkniętych stanowi szczególne wyzwanie dla organów krajowych, zwłaszcza że umyślne działanie z wykorzystaniem materiałów promieniotwórczych mogłoby mieć bardzo poważne konsekwencje dla funkcjonowania społeczeństwa. Ponadto przypadkowa utrata kontroli nad wysokoaktywnymi źródłami zamkniętymi może prowadzić do przypadków nadmiernego narażenia na promieniowanie lub do powstania bardzo znacznych kosztów gospodarczych, gdyby takie źródła zostały stopione w procesie recyklingu złomu. W Unii Europejskiej odnotowano kilka incydentów, w których utracono kontrolę nad zarejestrowanym źródłem lub odkryto źródło niezarejestrowane. Bardzo nieznaczna liczba tych przypadków (poniżej dziesięciu) wiązała się ze szkodliwym narażeniem, a jeszcze mniejsza ich liczba dotyczyła umyślnego działania. Szacuje się, że znamiona przestępstwa nosił jedynie niewielki odsetek tych incydentów: mniej niż 8 procent wszystkich incydentów mających związek ze źródłami zgłoszonych w latach 2007-2009. Zdecydowanie najczęstszym rodzajem incydentów jest odkrycie źródeł promieniotwórczych lub skażonych przedmiotów w złomie. Odkryć takich dokonuje się w składach złomu lub na granicach państw podczas operacji eksportu złomu. Drugim rodzajem najczęściej spotykanych zdarzeń zgłaszanych przez państwa UE jest odkrycie źródeł niekontrolowanych w miejscach publicznych, na gminnych składowiskach odpadów lub na terenie przedsiębiorstw w stanie upadłości. 3. WDROŻENIE DYREKTYWY 2003/122/EURATOM W UE-27 3.1. Wprowadzenie W art. 14 dyrektywy HASS państwa członkowskie zobowiązano do przedstawienia do dnia 31 grudnia 2010 r. sprawozdania z doświadczeń zdobytych podczas wdrażania dyrektywy. Po otrzymaniu takiego sprawozdania od poszczególnych państw członkowskich Komisja przeprowadziła badanie mające na celu ocenę wdrażania dyrektywy. W ramach badania uzupełniono informacje przekazane przez państwa członkowskie, uzyskano pogląd stanu wdrożenia oraz określono niedociągnięcia i sprawdzone rozwiązania. 3.2. Przegląd stanu wdrożenia dyrektywy Na wykresie 1 przedstawiono przegląd stanu wdrożenia dyrektywy HASS w 27 państwach członkowskich UE. Wyniki zostały przedstawione w podziale na kategorie zrealizowane (OK), wymagające uwagi (PoA) oraz trudności we wdrażaniu (NOK). Wykres pokazuje, ogólnie rzecz biorąc, osiągnięcie wysokiego poziomu zgodności z wymogami dyrektywy HASS. Cele dyrektywy zostały spełnione i nie ma powodów, by sądzić, że wysokoaktywne źródła zamknięte są niedostatecznie kontrolowane w jakimkolwiek z państw członkowskich UE. Wykres 1. Przegląd stanu wdrożenia dyrektywy HASS w 27 państwach członkowskich UE (OK – wymagające uwagi (PoA) – trudności we wdrażaniu (NOK)) 3.3. Obszary, w których dyrektywa wdrażana jest w sposób niespójny Chociaż zasadniczo wymogi określone w dyrektywie HASS są spełnione, stwierdza się częste rozbieżności we wdrażaniu w pięciu obszarach: 1) W 12 państwach członkowskich istnieją rozbieżności we wdrażaniu ram prawnych. Zazwyczaj definiowanie wysokoaktywnych źródeł zamkniętych odbywa się na podstawie innych wartości aktywności niż te ustalone w dyrektywie (na przykład wartości określonych przez MAEA[5]). Oznacza to, że wdrożenie definicji wysokoaktywnego źródła zamkniętego w przepisach krajowych nie jest w pełni zgodne z dyrektywą. Ponadto kilka państw członkowskich, które wykorzystuje definicję wysokoaktywnego źródła zamkniętego podaną w dyrektywie, przy wdrażaniu przepisów krajowych stosuje w praktyce rzeczywistą wartość aktywności źródła. Źródło, którego wartość aktywności spadła poniżej wartości dla wysokiej aktywności określonych w załączniku I do dyrektywy, nie podlega wymogom dyrektywy. 2) W kilku państwach członkowskich wymogi związane z kontrolą wysokoaktywnych źródeł zamkniętych przez posiadacza nie są w pełni zgodne z wymogami dyrektywy. Na przykład posiadacze źródeł nie prowadzą systematycznych badań szczelności źródła, zaś programy badań przez nich realizowane mają bardzo ograniczony zakres (badanie ogranicza się tylko do kontroli wzrokowej, bez dokonywania pomiarów wielkości dawki). 3) W dziesięciu państwach członkowskich dokumentacja towarzysząca wysokoaktywnym źródłom zamkniętym nie jest w pełni zgodna z wymogami art. 7 dyrektywy, zgodnie z którymi producent powinien dostarczać zdjęcie każdego typu konstrukcji produkowanego źródła oraz typowego pojemnika na źródło. Posiadacz powinien zadbać o to, by do każdego źródła dołączana była pisemna informacja, w tym – w stosownych przypadkach – zdjęcia źródła, pojemnika źródła, opakowania do transportu, narzędzi i sprzętu. Ponadto w niektórych państwach członkowskich występują również źródła historyczne nieopatrzone numerem ewidencyjnym. 4) Najważniejszy punkt wymagający uwagi w odniesieniu do długofalowego zarządzania wysokoaktywnymi źródłami zamkniętymi dotyczy dopuszczalnego okresu przechowywania źródeł wycofanych w obiektach posiadacza. Dyrektywa HASS wymaga przemieszczenia każdego źródła wycofanego niezwłocznie po zakończeniu jego eksploatacji. Kilka państw członkowskich nie określiło jednak w swoim systemie regulacyjnym maksymalnego okresu przechowywania źródeł wycofanych w obiektach posiadacza, po upływie którego przemieszczenie staje się obowiązkowe. W kilku państwach członkowskich gwarancja finansowa na długoterminowe, bezpieczne zarządzanie źródłami wycofanymi może w niektórych przypadkach być niepewna lub posiadacze wysokoaktywnych źródeł zamkniętych nie są zobowiązani do poczynienia odpowiednich ustaleń odnośnie do długoterminowego zarządzania źródłami wycofanymi podczas procesu wydawania licencji. 5) Ostatnia kwestia wymagającą uwagi dotyczy szkolenia i informowania pracowników potencjalnie stykających się ze źródłami niekontrolowanymi. W czterech państwach członkowskich takie szkolenia nie są organizowane, a w ośmiu innych państwach członkowskich szkolenia nie są wymagane na podstawie przepisów, nie są oferowane wszystkim rodzajom pracowników, lub nie są prowadzone we wszystkich zagrożonych obiektach, dokumentowane ani powtarzane. 3.4. Obszary, w których wdrażanie dyrektywy nastręcza trudności Tylko jeden wymóg jest niedostatecznie wdrażany w około połowie państw członkowskich: organizacja kampanii w celu odzysku źródeł niekontrolowanych. Zgodnie z wymogiem art. 9 ust. 4 dyrektywy HASS państwa członkowskie powinny zapewnić organizację kampanii, w stosownych przypadkach, w celu odzysku źródeł niekontrolowanych pozostałych po dawnych działaniach. Z różnych powodów organizacja tych kampanii okazała się trudna w 14 państwach członkowskich. W trzech państwach członkowskich wymogi dotyczące rejestrów (art. 5) były trudne do wprowadzenia, gdyż nie zawsze zapewniono bezpośrednie zgłaszanie zmiany statusu wysokoaktywnego źródła zamkniętego właściwemu organowi. 3.5. Wdrażanie dyrektywy przez Komisję Dyrektywa HASS zobowiązuje Komisję do podjęcia jedynie następujących czynności: Komisja udostępnia elektroniczny format standardowego blankietu dla rejestrów, może uaktualnić wymagane informacje określone w załączniku II (art. 5) oraz publikuje wykaz właściwych organów i punktów kontaktowych w państwach członkowskich (art. 13). Standardowy blankiet zawierający wymagane informacje dla każdego wysokoaktywnego źródła zamkniętego jest dostępny na stronie internetowej Komisji[6], zaś informacje na temat organów w państwach członkowskich zostały opublikowane [2,3]. Do tej pory Komisja nie uznała za konieczne dokonania aktualizacji załącznika II i nie ustanowiła zatem Komitetu Doradczego na mocy art. 17. 3.6. Zalecenia dotyczące lepszego wdrażania dyrektywy Na podstawie analizy wdrożenia dyrektywy HASS do państw członkowskich można skierować szereg zaleceń w celu poprawy jej stosowania: · W państwach członkowskich, które nie zorganizowały jeszcze systematycznych lub specjalnych kampanii w celu odzysku źródeł niekontrolowanych należy ocenić potrzebę zorganizowania tego typu kampanii. Pierwszym krokiem do oceny potrzeby kampanii byłaby analiza historycznych zapisów danych będących w posiadaniu organu i producentów/dostawców. Podczas inspekcji w obiektach, w których istnieje większe prawdopodobieństwo odkrycia źródeł wycofanych (szpitale, uczelnie wyższe, ośrodki badawcze, bazy wojskowe itp.), można by przeprowadzić bardziej gruntowne badania w poszukiwaniu istniejących źródeł ewentualnie występujących na danym terenie. · By zapewnić niezwłoczne powiadamianie o wszelkich zmianach statusu wysokoaktywnego źródła zamkniętego, w krajowych ramach prawnych należałoby określić maksymalne tolerowane opóźnienie (kilka dni), z jakim można powiadomić właściwy organ. · W oczekiwaniu na transpozycję nowej unijnej dyrektywy w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa, w której dokonano zmiany definicji wysokoaktywnego źródła zamkniętego, państwa członkowskie stosujące definicję źródła podaną w dyrektywie HASS powinny stosować swoje krajowe przepisy w zakresie HASS do czasu gdy źródło uległo rozpadowi poniżej poziomów wyłączenia/zwolnienia, a nie do czasu gdy aktywność źródła spadła poniżej poziomu wysokiej aktywności. · Rodzaj i częstotliwość badań wykonywanych przez posiadaczy wysokoaktywnych źródeł zamkniętych należy określić w przepisach lub zgodnie z wytycznymi opracowanymi przez organ regulacyjny. Badania te powinny być wykonywane przez wykwalifikowaną osobę posiadającą odpowiednie kompetencje w zakresie ochrony radiologicznej. Jeżeli wśród personelu posiadacza wysokoaktywnego źródła zamkniętego nie ma uznanego inspektora ochrony radiologicznej, badania te powinny być przeprowadzone przez uznaną organizację wsparcia technicznego. W każdym przypadku podczas inspekcji właściwy organ powinien sprawdzić dokumentację zapisu wyników badań dotyczących wysokoaktywnego źródła zamkniętego, aby zapewnić, że badania te zostały skutecznie przeprowadzone, zaś ich wyniki zostały wzięte pod uwagę przez posiadacza. · Dokumentację towarzyszącą wysokoaktywnemu źródłu zamkniętemu należy również sprawdzić podczas inspekcji w celu weryfikacji jej kompletności w odniesieniu do wymogów dyrektywy HASS. · W celu zapobieżenia ryzyku utraty kontroli nad źródłami wycofanymi przechowywanymi w obiektach posiadacza w przepisach krajowych można określić maksymalny dopuszczalny czas przechowywania przed obowiązkowym przemieszczeniem. Spełnienie tego wymogu należy sprawdzać podczas inspekcji i jeśli zauważy się niezgodność w tym zakresie, należy podjąć niezbędne działania w zakresie egzekwowania przepisów. Aby uniknąć niepożądanych sytuacji, niezbędnym warunkiem wstępnym dla zezwolenia na wszelkie działania powinno być poczynienie odpowiednich ustaleń w zakresie długoterminowego zarządzania wycofanymi wysokoaktywnymi źródłami zamkniętymi. · Mając na względzie zapewnienie właściwego szkolenia i informowania osób zatrudnionych w obiektach, w których istnieje większe prawdopodobieństwo występowania lub przetwarzania źródeł niekontrolowanych, a także w znaczących węzłowych punktach tranzytowych, przepisy krajowe powinny kłaść nacisk na organizację sesji szkoleniowych. Należy wprowadzić wymóg szkolenia dotyczącego wszystkich rodzajów zagrożonych obiektów dla obydwu kategorii personelu (kierownictwo i pracownicy). Zarówno zawartość, jak i częstotliwość szkoleń powinny być określone lub zatwierdzone przez właściwy organ. Program szkoleniowo-informacyjny powinien obejmować ćwiczenia praktyczne, takie jak wykrywanie źródeł i pojemników metodą wzrokową, oraz działania, które należy podjąć na miejscu zdarzenia w przypadku wykrycia lub podejrzenia wykrycia źródła. 3.7. Najlepsze rozwiązania w zakresie wdrażania dyrektywy W oparciu o analizę stopnia wdrożenia wymogów dotyczących wysokoaktywnych źródeł zamkniętych w 27 państwach członkowskich, można określić kilka sprawdzonych rozwiązań. Poniżej przedstawiono ich przykłady. · Kluczowym elementem zarządzania wysokoaktywnymi źródłami zamkniętymi jest proces wydawania licencji. Uprzednie zezwolenie na wszelkie działania z wykorzystaniem wysokoaktywnego źródła zamkniętego zakłada na przykład, że zostały poczynione odpowiednie ustalenia, w tym gwarancje finansowe, w odniesieniu do długoterminowego zarządzania źródłem, w tym w przypadkach, w których posiadacz lub dostawca staje się niewypłacalny lub wycofuje się z branży. Długoterminowe ustalenie wyklucza długoterminowe przechowywanie źródeł wycofanych w obiektach posiadacza. W zezwoleniu określa się również badania, które powinni przeprowadzić posiadacze wysokoaktywnych źródeł zamkniętych, wraz z ich częstotliwością, jak również sesje szkoleniowe, które zostaną zorganizowane dla pracowników narażonych na działanie promieniowania jonizującego, oraz częstotliwość, z jaką będą one powtarzane. · W celu zapewnienia szybkiego powiadamiania organu o wszelkich zmianach statusu wysokoaktywnego źródła zamkniętego w przepisach krajowych wprowadzających dyrektywę HASS określono maksymalne tolerowane opóźnienie wynoszące kilka dni. · Właściwe organy krajowe prowadzą regularnie zapowiedziane i niezapowiedziane inspekcje celem sprawdzenia zarówno kwestii bezpieczeństwa, jak i ochrony. Celem tych inspekcji jest sprawdzenie całej dokumentacji dotyczącej wysokoaktywnych źródeł zamkniętych przechowywanej przez posiadacza w celu zweryfikowania prawidłowości informacji przekazanych organowi. Sprawdza się również dokumentację towarzyszącą źródłom. W czasie inspekcji sprawdza się dokumenty dotyczące badań związanych z wysokoaktywnymi źródłami zamkniętymi oraz szkoleń personelu zatrudnionego przez posiadaczy źródeł. Oprócz tych kontroli dokumentów, inspektorzy dokonują kontroli wzrokowej źródeł oraz pomiarów, umożliwiającej im ocenę integralności źródła i jego właściwego stosowania. · Program szkoleń adresowany do personelu posiadacza wysokoaktywnych źródeł zamkniętych jest określany lub zatwierdzany przez organ, a częstotliwość, z jaką będzie się powtarzać, zostaje określona w rozsądnym przedziale czasu (np. corocznie). Szkolenia są rejestrowane i przeprowadzane są testy sprawdzające rozumienie. Dokumentacja szkoleniowa sprawdzana jest w ramach inspekcji. · Zgodnie z wymogami dyrektywy HASS posiadacze źródeł niezwłocznie po zakończeniu ich wykorzystania zwracają wszelkie źródła wycofane do dostawcy, umieszczają je w uznanym obiekcie lub przekazują je do innej osoby upoważnionej, chyba że właściwy organ postanowi inaczej. Ponieważ określenie „niezwłocznie” nie zostało dokładnie zdefiniowane w dyrektywie, długość okresu przed obowiązkowym przemieszczeniem różni się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich, wynosząc od mniej niż jednego roku do kilku lat, albo bez określania ram czasowych. Najlepsza praktyka polega na zdefiniowaniu w przepisach rozsądnego maksymalnego okresu na usunięcie źródeł wycofanych z obiektów użytkowników, np. maksymalnie w ciągu 2 lat. Same przepisy dotyczące odbioru nie gwarantują skutecznego usuwania źródeł wycofanych z obiektów posiadaczy. Konieczne są również ustalenia finansowe, takie jak depozyty pieniężne składane przez posiadaczy lub dostawców. Takie ustalenia, finansowane przez społeczność użytkowników źródła, dostępne są także w odniesieniu do długoterminowego zarządzania wycofanymi wysokoaktywnymi źródłami zamkniętymi przemieszczonymi do uznanego przechowalnika. W przypadku gdy przemieszczenie źródła wycofanego do uznanego przechowalnika jest jedną z długoterminowych opcji zarządzania, państwo członkowskie zapewnia dostęp do przechowalnika o wystarczającej pojemności. · Ustanowienie i wprowadzenie szczegółowych przepisów regulujących kwestię bezpieczeństwa i ochrony fizycznej wysokoaktywnych źródeł zamkniętych jest kolejnym sprawdzonym rozwiązaniem zaobserwowanym w kilku państwach członkowskich. Wymogi bezpieczeństwa opierają się na podejściu stopniowym, przy uwzględnieniu ryzyka stwarzanego przez źródła. · Aby uniknąć incydentów związanych ze źródłami niekontrolowanymi, państwo członkowskie określa strategiczne miejsca, w jakich z dużym prawdopodobieństwem można znaleźć takie źródła, lub w których mogą one zostać wprowadzone na terytorium kraju. Ponadto organ regulacyjny nakłada wymóg zainstalowania w tych miejscach urządzeń służących do wykrywania i monitorowania. Organizowane są kampanie w celu odzysku źródeł niekontrolowanych, zwłaszcza w starych lub byłych obiektach, w których substancje promieniotwórcze były lub są nadal stosowane. Obciążenia finansowe związane z odzyskiem źródeł niekontrolowanych i zarządzaniem nimi nie są ponoszone przez społeczeństwo za pośrednictwem budżetu państwa, lecz przez dane społeczności użytkowników źródeł. Procedury reagowania i ostrzegania w przypadku obiektów, w których istnieje większe prawdopodobieństwo znalezienia źródeł niekontrolowanych, są zatwierdzane przez organ. Organizowane są także ćwiczenia umożliwiające testowanie tych procedur. · Kierownictwo i pracownicy, którzy mogą potencjalnie zetknąć się ze źródłem niekontrolowanym we wszystkich rodzajach obiektów zagrożonych, odbywają regularne szkolenia zgodnie z wymogami zawartymi w przepisach krajowych. Zawartość kursów szkoleniowych jest określana lub zatwierdzana przez organ, który gwarantuje, że sesje są udokumentowane i skutecznie prowadzone. Osoby biorące udział w szkoleniu są poddawane ocenie ze zrozumienia. Aby zwiększyć świadomość osób potencjalnie stykających się ze źródłami niekontrolowanymi, organ organizuje sesje informacyjne i opracowuje wytyczne, dokumenty, filmy edukacyjne, plakaty itp. 4. WYMOGI DYREKTYWY 2003/122/EURATOM JAKO CZĘŚĆ SKŁADOWA NOWYCH UNIJNYCH PODSTAWOWYCH NORM BEZPIECZEŃSTWA 4.1. Wprowadzenie W dniu 5 grudnia 2013 r. przyjęto nową unijną dyrektywę w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa (dyrektywa 2013/59/Euratom) [4]. W dyrektywie zaktualizowano obowiązującą dyrektywę w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa [5], a ponadto uwzględniono w niej i zaktualizowano wymogi pięciu innych obowiązujących dyrektyw, w tym dyrektywy HASS. Nowa dyrektywa w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa uwzględnia najnowsze wytyczne ICRP[7] i nowe Międzynarodowe podstawowe normy bezpieczeństwa opracowane przez MAEA. Państwa członkowskie UE powinny dokonać transpozycji nowej dyrektywy do prawodawstwa krajowego w ciągu czterech lat (do dnia 6 lutego 2018 r.). W nowej dyrektywie w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa zawarto odrębne rozdziały na temat kontroli źródeł zamkniętych i źródeł niekontrolowanych. Rozdziały te obejmują obowiązujące przepisy dyrektywy HASS, z kilkoma istotnymi zmianami, które przedstawiono poniżej. 4.2. Harmonizacja przepisów z MAEA W celu stworzenia systemu kontroli regulacyjnej dotyczącej wysokoaktywnych źródeł zamkniętych potrzebne jest określenie poziomu aktywności poszczególnych nuklidów, powyżej którego dane źródło powinno podlegać kontroli jako wysokoaktywne źródło zamknięte. Podczas opracowywania dyrektywy HASS za podstawę definicji wysokoaktywnego źródła zamkniętego wybrano wartości aktywności określone w ramach przepisów transportowych MAEA[8] (wartości A1 podzielone przez 100). Następnie, na potrzeby zdefiniowania źródła „niebezpiecznego”, MAEA opracowała wartości D[9], wykorzystując je jako podstawę swojego systemu klasyfikacji źródeł, co doprowadziło do różnych definicji w dyrektywie HASS i opracowanym przez MAEA Kodeksie postępowania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony źródeł promieniotwórczych (CoC)[10]. W nowej dyrektywie w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa rozbieżność ta została zlikwidowana poprzez przyjęcie za podstawę definicji źródła tzw. wartości D, określonych przez MAEA. Oznacza to, że źródła kategorii MAEA 1, 2 i 3 są objęte obowiązkiem kontroli w UE jako wysokoaktywne źródła zamknięte. Zmianę wprowadzono ponieważ kilka państw członkowskich zgłosiło, że sytuacja, w której na poziomie międzynarodowym istnieją dwie różniące się definicje wysokoaktywnych źródeł zamkniętych, stwarzała problemy. Dyrektywa HASS i kodeks postępowania MAEA mają podobne cele, a zatem powinny mieć zastosowane do tej samej grupy źródeł. Ponadto co do zasady zarówno MAEA, jak i UE powinny dążyć do harmonizacji norm międzynarodowych. Panowało również przeświadczenie, że określone w dyrektywie HASS poziomy aktywności szeregu nuklidów były dość niskie, więc nie wszystkie wysokoaktywne źródła zamknięte rzeczywiście „stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia ludzkiego i środowiska naturalnego”, jak stwierdza się w motywach dyrektywy, natomiast podstawy naukowe dla określonych przez MAEA wartości D były solidne i w pewnym stopniu poparte rzeczywistymi dawkami w prawdziwych wypadkach związanych ze źródłami. Harmonizacja ta oznacza, że organy państw członkowskich będą musiały odpowiednio dostosować swoje krajowe limity. Ponadto z uwagi na fakt, że wartości D są zazwyczaj wyższe niż określone w dyrektywie HASS wartości (A1/100), zmiana oznacza złagodzenie wymogów w przypadku większości nuklidów (dobrowolne usunięcie niektórych źródeł z rejestrów HASS). W praktyce liczba źródeł, które znalazły się w przedziale między starą i nową definicją, jest bardzo mała, ponieważ większość zarejestrowanych wysokoaktywnych źródeł zamkniętych charakteryzuje się znacznie wyższym poziomem aktywności niż wartości aktywności określone w nowej dyrektywie w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa. W przypadku 4 nuklidów[11] nowa wartość aktywności jest niższa niż poprzednia wartość. W odniesieniu do tych nuklidów nowa dyrektywa w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa nakłada wymóg bardziej rygorystycznej kontroli regulacyjnej. Inną ważną zmianą w definicji wysokoaktywnego źródła zamkniętego jest fakt, że definicja ta odnosi się aktualnie do aktywności w danej chwili obecnej, a nie do aktywności w momencie wytworzenia lub wprowadzania do obrotu. Oznacza to, że w przypadku, gdy aktywność źródła uległa rozpadowi poniżej wartości D, źródło to może zostać usunięte z rejestru wysokoaktywnych źródeł zamkniętych i nie musi być kontrolowane jako tego rodzaju źródło. Należy zauważyć, że w dyrektywie określa się normy minimalne. Państwa członkowskie mogą również stosować bardziej restrykcyjne wymogi w przepisach krajowych. 4.3. Inne zmiany Inne zmiany dotyczące źródeł wprowadzone w nowych unijnych przepisach w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa odzwierciedlają doświadczenia zdobyte podczas stosowania dyrektywy HASS oraz informacje zwrotne uzyskane w wyniku niedawnych zdarzeń związanych ze źródłami i zanieczyszczeniami promieniotwórczymi. Najważniejsze zmiany przedstawiono poniżej. · Nieznaczne zmiany wprowadzono do definicji źródła zamkniętego i pojemnika na źródło. · Wprowadzono nowe wymogi dotyczące sytuacji, w której doszło do skażenia metalu. Kierownictwo zakładu recyklingu złomu jest zobowiązane powiadomić właściwy organ, jeżeli podejrzewa, lub posiada wiedzę na temat stopienia lub innej operacji metalurgicznej przeprowadzonej na źródle niekontrolowanym. Powinno również wymagać, aby skażone materiały nie były wykorzystywane, wprowadzane do obrotu lub unieszkodliwiane bez udziału właściwego organu. Państwa członkowskie powinny zachęcać do tworzenia systemów wykrywania obecności skażenia promieniotwórczego w produktach metalowych importowanych z państw trzecich, w miejscach takich jak główne zakłady importu metalu i znaczące węzłowe punkty tranzytowe. · Państwa członkowskie są zobowiązane zadbać o to, by kierownictwo obiektów, w których z dużym prawdopodobieństwem mogą znajdować się lub być przetwarzane źródła niekontrolowane, w tym dużych składów złomu oraz najważniejszych zakładów recyklingu złomu, oraz znaczących węzłowych punktów tranzytowych, zostało poinformowane o możliwości zetknięcia się ze źródłem. Jeśli pracownicy mogą zetknąć się ze źródłem, muszą zostać pouczeni i przeszkoleni we wzrokowym wykrywaniu źródeł i ich pojemników, poinformowani na temat podstawowych danych dotyczących promieniowania jonizującego i jego skutków oraz poinformowani i przeszkoleni w zakresie działań, które należy podjąć na miejscu zdarzenia w przypadku wykrycia lub podejrzenia wykrycia źródła. · Blankiet dla rejestrów określony w dyrektywie HASS (załącznik XIV do dyrektywy w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa) został udoskonalony dzięki aktualizacji terminologii i usunięciu występujących w nim niespójności. · Wprowadzono nowe ogólne wymogi dotyczące źródeł otwartych. Państwa członkowskie powinny zapewnić dokonanie ustaleń dotyczących sprawowania kontroli nad źródłami otwartymi w odniesieniu do ich lokalizacji, wykorzystania oraz ich recyklingu lub trwałego składowania. Ponadto państwa członkowskie powinny nałożyć na jednostki organizacyjne – w odpowiednich przypadkach i w możliwym zakresie – wymóg prowadzenia rejestru podlegających im źródeł otwartych. Państwa członkowskie powinny wymagać od każdej jednostki organizacyjnej posiadającej otwarte źródła promieniotwórcze niezwłocznego powiadamiania właściwego organu o wszelkiej utracie, kradzieży, znaczącym wycieku, nieupoważnionym użyciu lub uwolnieniu. 5. WNIOSKI Dyrektywa HASS została prawidłowo wdrożona w UE, choć nadal występują znaczące różnice w praktykach wdrażania wśród państw członkowskich UE. Liczba prowadzonych przez Komisję dochodzeń dotyczących wysokoaktywnych źródeł zamkniętych w ciągu ostatnich lat była niska, co wskazuje, że wymogi dyrektywy zostały dobrze zrozumiane i przyjęte. Dyrektywa 2003/122/Euratom straci moc ze skutkiem od dnia 6 lutego 2018 r. Zastąpi ją dyrektywa 2013/59/Euratom, która uwzględnia najważniejsze przepisy dyrektywy i ujednolica je z wytycznymi MAEA dotyczącymi źródeł promieniotwórczych. Państwa członkowskie UE powinny dokonać transpozycji nowej dyrektywy w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa do prawodawstwa krajowego do dnia 6 lutego 2018 r. Dzięki nowej dyrektywie w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa dokonano gruntownej zmiany całych unijnych ram prawnych w zakresie ochrony radiologicznej. Rozdziały dotyczące wysokoaktywnych źródeł zamkniętych wpasowują się doskonale w te ramy, ponieważ dyrektywa HASS została dobrze przyjęta przez państwa członkowskie UE i nie ma potrzeby większych zmian w odniesieniu do kontroli takich źródeł. Tym niemniej nowa dyrektywa w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa koryguje kilka niedociągnięć dyrektywy HASS. W szczególności osiągnięcie harmonizacji z przepisami MAEA sprawia, że państwa członkowskie UE są w stanie spełniać wymogi w zakresie kontroli wysokoaktywnych źródeł zamkniętych i źródeł niekontrolowanych określone zarówno przez UE, jak i MAEA. Komisja zachęca wszystkie państwa członkowskie do uwzględnienia wyników niniejszego sprawozdania, a zwłaszcza zidentyfikowanych najlepszych rozwiązań, w procesie przeredagowywania krajowych przepisów i wytycznych w zakresie bezpieczeństwa i ochrony źródeł promieniotwórczych w związku z wypełnianiem obowiązku transpozycji nowej dyrektywy 2013/59/Euratom. Bardziej szczegółowy obraz sytuacji w zakresie wysokoaktywnych źródeł zamkniętych w Europie, a także przegląd analogicznych ustaleń obowiązujących w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych zawiera seryjna publikacja Komisji Europejskiej dotycząca ochrony przed promieniowaniem (publikacja RP 179). Dokumenty odniesienia [1] Dyrektywa Rady 2003/122/Euratom z dnia 22 grudnia 2003 r. w sprawie kontroli wysoce radioaktywnych źródeł zamkniętych i odpadów radioaktywnych, Dz.U. L 346 z 31.12.2003. [2] Komunikat Komisji dotyczący dyrektywy Rady 2003/122/Euratom w sprawie kontroli wysoce radioaktywnych źródeł zamkniętych i odpadów radioaktywnych, Dz.U. C 122 z 27.4.2013, s. 2. [3] Komunikat Komisji dotyczący dyrektywy Rady 2003/122/Euratom w sprawie kontroli wysoce radioaktywnych źródeł zamkniętych i odpadów radioaktywnych oraz rozporządzenia Rady (Euratom) nr 1493/93 w sprawie przesyłania substancji radioaktywnych między państwami członkowskimi, Dz.U. C 347 z 28.11.2013, s. 2. [4] Dyrektywa Rady 2013/59/Euratom z dnia 5 grudnia 2013 r. ustanawiająca podstawowe normy bezpieczeństwa w celu ochrony przed zagrożeniami wynikającymi z narażenia na działanie promieniowania jonizującego oraz uchylająca dyrektywy 89/618/Euratom, 90/641/Euratom, 96/29/Euratom, 97/43/Euratom i 2003/122/Euratom, Dz.U. L 13 z 17.1.2014, s. 1. [5] Dyrektywa Rady 96/29/Euratom z dnia 13 maja 1996 r. ustanawiająca podstawowe normy bezpieczeństwa w zakresie ochrony zdrowia pracowników i ogółu społeczeństwa przed zagrożeniami wynikającymi z promieniowania jonizującego, Dz.U. L 159 z 29.6.1996. [1] „Źródło niekontrolowane” stanowi źródło promieniotwórcze, które nie podlega kontroli regulacyjnej. [2] Bardziej szczegółowe informacje na temat sytuacji dotyczącej wysokoaktywnych źródeł zamkniętych w państwach UE, USA i Kanadzie, są dostępne w publikacji Komisji „Radiation protectionˮ, nr 179: „Study on the current status of radioactive sources in the EU, on the origin and consequences of loss of control over radioactive sources and on successful strategies concerning the detection and recovery of orphan sourcesˮ, 2014 r. [3] Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie „tam, gdzie ma to zastosowanie” do zorganizowania kampanii poszukiwania źródeł niekontrolowanych. Istnieje zatem możliwość podejmowania decyzji na szczeblu krajowym dotyczących konieczności zorganizowania takich kampanii. [4] Art. 107 nowej dyrektywy w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa, ze skutkiem od dnia 6 lutego 2018 r. [5] IAEA Safety Standards, Categorization of radioactive sources for protecting people and the environment, No RS-G-1.9 (Normy bezpieczeństwa MAEA, Podział źródeł promieniotwórczych służących ochronie ludzi i środowiska, nr RS-G-1.9), Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, 2005 r. [6] http://ec.europa.eu/energy/en/topics/nuclear-energy/radiation-protection/control-other-radioactive-sources [7] Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej (ang. International Commission on Radiological Protection). [8] Regulations for the Safe Transport of Radioactive Material, Safety Standards Series, Safety Requirements No.TS-R-1 („Przepisy dotyczące bezpiecznego transportu materiałów promieniotwórczych, seria norm bezpieczeństwaˮ, wymogi bezpieczeństwa nr TS-R-1), Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, Wiedeń, 2009 r. [9] Dangerous quantities of radioactive material (D values) (EPR-D-VALUES 2006) („Niebezpieczne ilości materiału promieniotwórczego (wartości D)”), Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, 2006 r. [10] Code of Conduct on the Safety and Security of Radioactive Sources („Kodeks postępowania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony źródeł promieniotwórczychˮ), Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, Wiedeń, 2004 r. [11] Po-210, Pu-238, Cm-244 i Am-241.