KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 22.3.2022 COM(2022) 121 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW oceniające realizację i osiągnięcia programu „Sprawiedliwość” na lata 2014–2020 {SWD(2022) 64 final} - {SWD(2022) 69 final}



Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej przewiduje utworzenie europejskiej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości opartej na wzajemnym uznawaniu orzeczeń sądowych i wzajemnym zaufaniu wśród państw członkowskich. W obrębie tej przestrzeni możliwe jest swobodne przemieszczanie się osób i zapewnia się poszanowanie praw podstawowych oraz wspólnych zasad, takich jak niedyskryminacja, równouprawnienie płci, skuteczny dostęp do wymiaru sprawiedliwości dla wszystkich, praworządność i sprawnie działające niezależne systemy sądowe. Te prawnie wiążące przepisy w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości, określone w Traktacie, zostały również potwierdzone przez Radę Europejską w programie sztokholmskim . Dążenie do Europy, w której panuje prawo i dobrze funkcjonujący wymiar sprawiedliwości, jest jednym z priorytetów politycznych UE, a program „Sprawiedliwość” na lata 2014–2020 jest jednym z instrumentów przyczyniających się do osiągnięcia tego celu. W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono wyniki uzyskane dotychczas w ramach programu „Sprawiedliwość” na lata 2014–2020 oraz jakościowe i ilościowe aspekty jego realizacji zgodnie z wymogami art. 14 ust. 2 lit. c) rozporządzenia ustanawiającego program „Sprawiedliwość” na lata 2014–2020 („rozporządzenie”) . Sprawozdanie nie zawiera oceny długoterminowego wpływu programu „Sprawiedliwość” i trwałości jego efektu. Ograniczenie to wynika z faktu, że około 30 % projektów finansowanych w ramach programu „Sprawiedliwość” jest nadal realizowanych. Sytuację tę pogorszyła pandemia COVID-19, która spowodowała wydłużenie czasu trwania szeregu projektów. Z tych powodów, a także w celu uzyskania miarodajnej oceny długoterminowych rezultatów i długoterminowego wpływu programu, ocena ex post zostanie przeprowadzona w dwóch częściach. Niniejsze sprawozdanie wraz z dokumentami mu towarzyszącymi stanowią pierwszą część oceny. Opiera się ono na aktualnie dostępnych danych i zawiera przegląd podziału środków finansowych oraz ocenę dotychczasowych osiągnięć programu „Sprawiedliwość”. Chociaż nowy program „Sprawiedliwość” na lata 2021–2027 został już przyjęty, m.in. w oparciu o wyniki oceny śródokresowej programu „Sprawiedliwość” na lata 2014–2020, niniejsza pierwsza część oceny ex post poprzedniego programu będzie miała wartość dodaną, ponieważ pozwoli lepiej zrozumieć potencjalne obszary wymagające poprawy na etapie realizacji nowego programu „Sprawiedliwość”. Druga część oceny zostanie przeprowadzona na późniejszym etapie, gdy dostępne będą wszystkie dane końcowe, w połączeniu z oceną śródokresową nowego programu „Sprawiedliwość” (2021–2027). W drugiej części dokonana zostanie ocena długoterminowego wpływu i trwałości efektów programu „Sprawiedliwość”, a w stosownych przypadkach przedstawione zostaną zalecenia dotyczące nowych wieloletnich ram finansowych po 2027 r. Niniejsze sprawozdanie opiera się na wynikach oceny przygotowanej przez Komisję Europejską, potwierdzonej przez badanie zewnętrzne. 1.Wprowadzenie i kontekst Program „Sprawiedliwość” na lata 2014–2020 został ustanowiony na mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1382/2013. Przed 2014 r. trzy programy indywidualne – program „Wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych”, program „Wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych” oraz program „Profilaktyka narkotykowa i informacja o narkotykach” – obejmowały te same obszary tematyczne, które uwzględniono w programie „Sprawiedliwość”. W rozporządzeniu tym jako ogólny cel programu wskazano: ·przyczynienie się do dalszego rozwoju europejskiej przestrzeni sprawiedliwości w oparciu o wzajemne uznawanie i zaufanie, zwłaszcza przez propagowanie współpracy sądowej w sprawach cywilnych i współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych. Cele szczegółowe programu są następujące: ·ułatwianie i wspieranie współpracy sądowej w sprawach cywilnych i współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych; ·wspieranie i propagowanie szkoleń kadr wymiaru sprawiedliwości (m.in. sędziów, prokuratorów, notariuszy, pracowników więzień i adwokatów) w zakresie instrumentów prawa cywilnego i karnego UE, praw podstawowych, etyki sądownictwa i praworządności, w tym szkoleń językowych w zakresie terminologii prawniczej, w celu wspierania wspólnej kultury prawnej i sądowej; ·ułatwianie wszystkim faktycznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, w tym propagowanie i wspieranie praw ofiar przestępstw, a także praw procesowych osób podejrzanych i oskarżonych w procesie karnym; ·wspieranie inicjatyw w dziedzinie polityki antynarkotykowej w odniesieniu do aspektów współpracy wymiarów sprawiedliwości i zapobiegania przestępczości w zakresie, w jakim tego rodzaju inicjatywy nie są objęte instrumentem na rzecz wspierania współpracy policyjnej, zapobiegania i zwalczania przestępczości oraz zarządzania kryzysowego, będącym częścią Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, ani programem „Zdrowie na rzecz wzrostu gospodarczego” . Program realizuje Komisja Europejska w drodze zarządzania bezpośredniego. Jeśli chodzi o zasięg geograficzny, program „Sprawiedliwość” jest otwarty dla wszystkich państw członkowskich UE z wyjątkiem Danii i Zjednoczonego Królestwa. Oprócz państw członkowskich UE do udziału w programie kwalifikowały się również państwa Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu będące członkami Europejskiego Obszaru Gospodarczego, kraje kandydujące, potencjalne kraje kandydujące i państwa przystępujące do UE, pod warunkiem zawarcia umowy z Unią określającej szczegółowe zasady ich uczestnictwa w programie. Albania przystąpiła do programu „Sprawiedliwość” w 2017 r., a Czarnogóra w 2019 r. 2.Kluczowe elementy i realizacja programu

Zgodnie z art. 6 rozporządzenia w ramach programu „Sprawiedliwość” finansuje się szeroki zakres działań, między innymi działania analityczne, wzajemne uczenie się, współpracę, podnoszenie świadomości i rozpowszechnianie, działania szkoleniowe oraz służące wspieraniu głównych podmiotów, tj. sieci europejskie, organizacje publiczne i prywatne, które zazwyczaj nie są nastawione na zysk, władze krajowe, regionalne i lokalne w państwach członkowskich UE, organizacje społeczeństwa obywatelskiego, uczelnie wyższe, instytucje badawcze i organizacje międzynarodowe, których działania przyczyniają się do realizacji celów szczegółowych. Grupy docelowe (grupy, które mogą odnieść korzyści bezpośrednio poprzez udział w działaniach w ramach projektów programu „Sprawiedliwość” albo pośrednio z realizacji programu) potencjalnie obejmują wszystkich obywateli Unii, ponieważ program „Sprawiedliwość” ma na celu utworzenie europejskiej przestrzeni sprawiedliwości, w której wszyscy są świadomi swoich praw i mogą z nich korzystać. Zgodnie z rozporządzeniem program wykorzystuje dotacje na działania, dotacje na działalność i działania w zakresie zamówień publicznych jako główne mechanizmy finansowania wspierające projekty związane z jego celami. 2.1.Szczegółowe cele programu ·Cel szczegółowy nr 1: współpraca sądowa Program wspiera działania, które przyczyniają się do skutecznego i spójnego stosowania dorobku prawnego UE w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych i współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, również przez rozwijanie lub ulepszanie gromadzenia danych i statystyk dotyczących stosowania dorobku prawnego UE. Finansowane działania przyczyniają się także do wdrażania instrumentów UE i wykonywania orzeczeń sądowych, w szczególności tych wydanych w następstwie sporów transgranicznych. W ramach programu finansowane są również projekty mające na celu poprawę wymiany informacji między wysoko wykwalifikowanymi specjalistami w celu wzmocnienia współpracy operacyjnej i wzajemnego zaufania w UE. ·Cel szczegółowy nr 2: szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości Program wspiera projekty służące propagowaniu szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości w zakresie prawa Unii, w tym szkoleń językowych dotyczących terminologii prawniczej, w celu wzmacniania wspólnej kultury prawnej i sądowej w UE. Szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości może obejmować zarówno kompetencje „ogólne”, takie jak umiejętności językowe i terminologia, jak i bardziej specjalistyczne aspekty, takie jak znajomość prawa Unii czy współpraca sądowa w sprawach cywilnych i karnych. Szkolenia mogą mieć różne formy, takie jak seminaria, e-uczenie się, wymiana specjalistów, opracowywanie podręczników dobrych praktyk i dzielenie się doświadczeniami. W ramach finansowanych działań wspierane jest głównie szkolenie pracowników wymiaru sprawiedliwości, a także innych osób wykonujących zawody prawnicze związane z sądownictwem. Ponadto propagowane jest również opracowywanie narzędzi dla organizatorów szkoleń. Ostatecznym celem jest wspieranie właściwego stosowania prawa Unii poprzez wymianę najlepszych praktyk i tworzenie sieci kontaktów. ·Cel nr 3: dostęp do wymiaru sprawiedliwości Działania finansowane w tym obszarze mają na celu zapewnienie obywatelom UE skutecznych środków ochrony prawnej w sytuacji naruszenia prawa Unii, zwłaszcza w przypadkach, gdy procedury krajowe są zbyt trudne, by obywatele mogli z nich korzystać. Program propaguje w szczególności stosowanie alternatywnych środków ochrony prawnej i środków niestanowiących ochrony prawnej opracowywanych w UE, które mogą zapewnić szybkie, skuteczne i mniej kosztowne rozwiązywanie sporów, na przykład tych wspieranych przez europejski portal „e-Sprawiedliwość”. Działania finansowane w ramach programu mają również na celu zachęcanie do ścisłej współpracy między organami krajowymi i administracyjnymi, co ma szczególne znaczenie dla skuteczności niektórych praw UE. ·Cel nr 4: Polityka antynarkotykowa W dziedzinie polityki antynarkotykowej program wspiera inicjatywy, które koncentrują się na współpracy sądowej i zapobieganiu przestępczości. Głównymi priorytetami są: propagowanie praktycznego wykorzystania badań naukowych związanych z narkotykami, wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i głównych zainteresowanych stron, poszerzanie bazy wiedzy oraz opracowywanie innowacyjnych metod rozwiązywania problemów związanych ze zjawiskiem pojawiania się nowych substancji psychoaktywnych.

2.2.Budżet Wstępny łączny budżet programu na lata 2014–2020 wynosił 377 604 000 EUR. Zgodnie z rocznymi programami prac na lata 2014–2020 zaplanowano całkowitą kwotę w wysokości 333 971 000 EUR. W poniższych tabelach zestawiono podział planów budżetowych na poszczególne lata i cele szczegółowe. Rok budżetowy Zaplanowana kwota (RPP) w EUR Roczna zmiana (w %) 2014 45 812 000 EUR - 2015 48 051 000 EUR 4,9 % 2016 52 250 000 EUR 8,7 % 2017 52 631 000 EUR 0,7 % 2018 45 949 000 EUR -12,7 % 2019 43 675 000 EUR -4,9 % 2020 45 603 000 EUR 4,4 % Ogółem 333 971 000 EUR Źródło: roczne programy prac z lat 2014–2020.

Budżet całkowity stale wzrastał aż do 2017 r., kiedy to osiągnął najwyższą wartość 52 631 000 EUR. Następnie zmniejszał się, aż osiągnął poziom zbliżony do tego z 2014 r. Budżet uległ zmniejszeniu, ponieważ środki z programu „Sprawiedliwość” zostały przesunięte do budżetu Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (COM(2017) 772) oraz w celu zapewnienia eu-LISA niezbędnych środków finansowych na rozwój europejskiego systemu przekazywania informacji z rejestrów karnych dla obywateli państw trzecich. Cel szczegółowy Dotacja na działania Dotacja na działalność Zamówienia publiczne Inne Kwota zaplanowana w EUR Udział w ogólnej kwocie współpraca sądowa 49 089 600 EUR 9 258 400 EUR 35 833 000 EUR 237000,00 EUR 94 418 000 EUR 28,45 % dostęp do wymiaru sprawiedliwości 48 454 400 EUR 14 473 170 EUR 36 436 430 EUR - 99 364 000 EUR 29,94 % szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości 44 493 000 EUR 69 380 000 EUR 6 035 000 EUR - 119 908 000 EUR 36,12 % polityka antynarkotykowa 16 781 000 EUR - 3 500 000 EUR - 20 281 000 EUR 6,11 % Ogółem 158 818 000 EUR 93 111 570 EUR 818 044 30 EUR 237 000 EUR 333 971 000 EUR 100 % Źródło: roczne programy prac z lat 2014–2020. Podział środków na poszczególne cele szczegółowe pokazuje, że w każdym roku na cel szczegółowy „szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości” przeznaczano znaczną część dostępnych środków finansowych. W związku z tym program jest zgodny z przydziałem określonym w załączniku do podstawy prawnej programu. Współpraca sądowa i dostęp do wymiaru sprawiedliwości są również ważnymi filarami programu „Sprawiedliwość”. Jeśli chodzi o politykę antynarkotykową, biorąc pod uwagę niski udział środków w budżecie, należy uwzględnić fakt, że działania w tej dziedzinie polegają głównie na uzupełnianiu inicjatyw związanych ze współpracą sądową i zapobieganiem przestępczości. Ponadto ten cel szczegółowy jest silnie skorelowany z innymi instrumentami UE, takimi jak Fundusz Bezpieczeństwa Wewnętrznego czy program „Zdrowie na rzecz wzrostu gospodarczego”. 2.3.Otrzymane wnioski i wybrane projekty W okresie objętym rocznymi programami prac na lata 2014–2020 ogłoszono 118 zaproszeń do składania wniosków. Dużą część projektów sfinansowano w ramach celu szczegółowego „dostęp do wymiaru sprawiedliwości dla wszystkich” (JACC). W poniższych tabelach podsumowano przydział środków finansowych i podział na rodzaje działań realizowanych w ramach projektów. Tabela 3: Liczba finansowanych projektów rocznie (dotacje na działania i dotacje na działalność) Cele szczegółowe 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Ogółem współpraca sądowa 28 16 29 29 25 16 19 162 szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości 40 33 28 32 22 12 14 181 dostęp do wymiaru sprawiedliwości 37 32 32 30 25 22 16 194 polityka antynarkotykowa 7 6 5 5 4 5 - 32 Ogółem 112 87 94 96 76 55 49 569 Źródło: dane za lata 2014–2015 pochodzą z oceny śródokresowej programu „Sprawiedliwość”. Dane dotyczące projektów finansowanych w latach 2016–2020 pochodzą z bazy danych dotyczących projektów. Ogólnie liczba finansowanych projektów zmniejszyła się w okresie programowania i osiągnęła najniższy poziom w 2020 r. (49 projektów). Spadek ten jest zasadniczo odzwierciedlony w ramach celów szczegółowych, w przypadku których również odnotowano ogólny spadek liczby projektów wybranych do finansowania. Jeśli chodzi o rodzaj działań realizowanych za pomocą dotacji na działania i dotacji na działalność, na rys. 1 poniżej przedstawiono rozkład działań w całym okresie programowania. Kluczowymi elementami finansowanych projektów były szkolenia oraz działania analityczne i działania w zakresie monitorowania. Zamówienia publiczne stanowiły również istotny mechanizm finansowania w całym okresie programowania. W rocznych programach prac na lata 2014–2020 na zamówienia publiczne przeznaczono łącznie 81,7 mln EUR. Największą część budżetu przeznaczonego na działania związane z zamówieniami publicznymi przydzielono na cel szczegółowy „szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości” (36 %) i kolejno na cel szczegółowy „dostęp do wymiaru sprawiedliwości” (30 %).

Cele szczegółowe 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 współpraca sądowa 32 36 22 26 40 24 21 szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości 1 2 1 1 2 - - dostęp do wymiaru sprawiedliwości dla wszystkich 28 23 19 31 32 45 28 polityka antynarkotykowa 2 1 - - - - - Ogółem 63 62 42 58 74 69 49 Zamówienia publiczne udzielone w latach 2014–2020 najczęściej dotyczyły narzędzi technologii informacyjnych i komunikacyjnych oraz innych działań związanych z IT (zob. rys. 2), a w następnej kolejności działań związanych z wzajemnym uczeniem się. Źródło: analiza danych dotyczących zamówień publicznych dostarczonych przez DG JUST. 2.4.Główne osiągnięcia programu System wskaźników wprowadzony na potrzeby programu „Sprawiedliwość” na lata 2014–2020 okazał się odpowiedni do pomiaru jego osiągnięć. Jeden ze wskaźników międzyprogramowych służy do pomiaru postępów w realizacji ogólnego celu, jakim jest stworzenie europejskiej przestrzeni sprawiedliwości w oparciu o wzajemne uznawanie i zaufanie. Wskaźnik ten określa się jako łączną liczbę przedstawicieli zawodów prawniczych uczestniczących w szkoleniach. Uwzględniono w nim wszystkie działania UE w zakresie szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości, nie tylko te prowadzone w ramach programu „Sprawiedliwość”. Cel, który ma zostać osiągnięty do 2020 r., określono na 700 000 przedstawicieli zawodów prawniczych uczestniczących w szkoleniach. Cel ten osiągnięto znacznie wcześniej, bo w 2017 r. – w szkoleniach udział wzięło 820 199 przedstawicieli zawodów prawniczych. Ogólnie wskaźniki dobrze odzwierciedlają priorytety każdego celu szczegółowego programu i można je mierzyć w odniesieniu do odpowiedniego poziomu bazowego. W wyniku przeprowadzonej oceny wykazano, że miał miejsce znaczny postęp na wielu frontach. Przykładowo w obszarze „współpraca sądowa w sprawach cywilnych i współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych” liczba przypadków wymiany informacji w europejskim systemie przekazywania informacji z rejestrów karnych przekroczyła w 2019 r. cel na 2020 r. wynoszący 3 500 000 przypadków. W odniesieniu do celu szczegółowego „dostęp do wymiaru sprawiedliwości” udało się już osiągnąć lub przekroczyć obie wartości wyznaczone na 2020 r., tj. liczbę trafień na europejskim portalu „e-Sprawiedliwość” oraz liczbę organizacji o zasięgu krajowym wspierających ofiary przestępstw. Podobny sukces odnotowano w obszarze szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości, w przypadku którego sztandarowy cel europejskiej strategii szkoleniowej dla pracowników wymiaru sprawiedliwości na lata 2011–2020 polegający na przeszkoleniu połowy wszystkich przedstawicieli zawodów prawniczych (800 000) w zakresie prawa UE w latach 2011–2020 osiągnięto już w 2017 r. Dodatkowo program przyczynił się do osiągnięcia ogólnego celu strategii szkoleniowej dla pracowników wymiaru sprawiedliwości, jakim jest wspieranie ze środków finansowych UE szkolenia co najmniej 20 000 przedstawicieli zawodów prawniczych rocznie. W ramach strategii szkoleniowej dla pracowników wymiaru sprawiedliwości początkowy roczny cel programu „Sprawiedliwość” polegający na przeszkoleniu 16 000 pracowników wymiaru sprawiedliwości osiągnięto w 2015 i 2017 r., ponieważ późniejsze zmniejszenie środków na zaproszenia do składania wniosków w zakresie szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości doprowadziło do zmniejszenia liczby osób objętych szkoleniem. Niektóre wybrane wskaźniki są jednak trudne do zmierzenia. Przykładem jest drugi wskaźnik dotyczący współpracy sądowej, który określono jako „średni czas trwania procedury wydawania osób na podstawie europejskiego nakazu aresztowania”. W przypadku tego wskaźnika nie osiągnięto wartości docelowej i jest on trudny do zmierzenia, ponieważ mają na niego wpływ czynniki zewnętrzne. Są to na przykład różny stopień wdrożenia dyrektyw UE na szczeblu krajowym, a także różne poziomy reform systemu sądowego w państwach członkowskich UE, które mają znaczący wpływ na poziom egzekwowania dorobku prawnego UE . .Innym przykładem są wskaźniki związane z polityką antynarkotykową. W przypadku obu wskaźników – liczby nowych badanych substancji psychoaktywnych oraz liczby osób używających opioidów w leczeniu uzależnienia od narkotyków – nie osiągnięto wartości docelowych. W przeciwieństwie do czynników zewnętrznych, które miały wpływ na procedurę wydawania osób na podstawie europejskiego nakazu aresztowania, na wskaźniki związane z polityką antynarkotykową większy wpływ miały warunki makroekonomiczne. W związku z tym ze względu na wpływ czynników zewnętrznych trudno jest ocenić, w jakim stopniu program przyczynił się do osiągnięcia wartości docelowych wyznaczonych w odniesieniu do wybranych wskaźników. Nadal potrzebne są dalsze udoskonalenia, ponieważ obecnie nie prowadzi się jednolitych badań poziomu zadowolenia umożliwiających określenie, jak uczestnicy biorący udział w działaniach szkoleniowych postrzegają te działania. W każdym projekcie wdrożono odrębny system oceny. Od 2021 r. w ramach programu dane beneficjentów dotyczące postrzeganej jakości finansowanych działań gromadzone są jednak w bardziej spójny sposób. 2.5. Uczestnicy i partnerstwa Wyniki analizy zdecydowanie wskazują, że w ramach programu „Sprawiedliwość” z powodzeniem tworzone są partnerstwa ponadnarodowe. Jak wynika z odpowiedzi członków komitetu programu „Sprawiedliwość” z państw członkowskich UE, transnarodowy charakter programu stanowi kluczowy element jego wyjątkowej wartości dodanej. Zdaniem beneficjentów partnerstwa utworzone dzięki dotacjom na działalność i dotacjom na działania w ramach programu „Sprawiedliwość” miały korzystny wpływ na możliwości organizacji, do których ci beneficjenci należą. Beneficjenci wskazali, że zdolności organizacji, do których należą, znacznie wzrosły poprzez korzystanie z sieci i doświadczeń związanych z wzajemnym uczeniem się, finansowanych w ramach programu. Dotacje na działalność propagujące tworzenie i utrzymywanie sieci są podstawowymi filarami wspierającymi podmioty w rozwijaniu współpracy sądowej oraz zapewnianiu dostępu do wymiaru sprawiedliwości i szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości. Dotacje na działalność mają kluczowe znaczenie, ponieważ dają partnerom ramowym możliwość zaplanowania działań na cztery lata przy wsparciu Komisji Europejskiej. Chociaż sieci przyczyniają się do transferu wiedzy i zdolności między państwami członkowskimi UE, oczywiste jest, że państwa członkowskie nie uczestniczyły w równym stopniu w programie „Sprawiedliwość”. Pod względem geograficznego rozmieszczenia zasobów udział w programie był bardziej skoncentrowany w kilku państwach członkowskich (np. we Włoszech, w Belgii, Hiszpanii, Niemczech, Niderlandach i we Francji), podczas gdy na przykład zapotrzebowanie ze strony państw członkowskich, które przystąpiły do UE po 2004 r., było mniejsze, z wyjątkiem Bułgarii i Rumunii. Około 22 % wszystkich beneficjentów to sieci z siedzibą we Włoszech albo w Belgii, które prowadzą działalność obejmującą większość państw członkowskich UE. 3.Wyniki oceny Jak wykazano w badaniu, w ramach programu „Sprawiedliwość” udało się osiągnąć dobre wyniki pod względem celów szczegółowych, skuteczności, efektywności, adekwatności, spójności, komplementarności, synergii i unijnej wartości dodanej, sprawiedliwości oraz możliwości uproszczenia. Istnieje możliwość poprawy, w szczególności w odniesieniu do geograficznego rozmieszczenia zasobów programu.

3.1.Skuteczność Pod względem skuteczności obecna analiza potwierdziła główne wyniki oceny śródokresowej. Działania finansowane za pomocą dotacji na działania, dotacji na działalność i zamówień publicznych przynoszą oczekiwane rezultaty. Innymi słowy, dostępny budżet został wykorzystany do osiągnięcia rezultatów, które są dobrze dostosowane do ogólnych i szczegółowych celów programu. Chociaż wskaźniki specyficzne dla programu są odpowiednie do monitorowania postępów w osiąganiu jego celów, obecny system monitorowania programu mógłby odnieść korzyści z przyjęcia bardziej systematycznego i solidnego podejścia do gromadzenia danych. Komisja zajęła się tą kwestią w swoim wniosku dotyczącym rozporządzenia 2021/693 stanowiącym podstawę prawną programu „Sprawiedliwość” na lata 2021–2027. W rezultacie od 2021 r. program „Sprawiedliwość” uwzględnia potrzebę pozyskiwania bardziej szczegółowych informacji o grupach docelowych, co wskazano jako potencjalny obszar wymagający poprawy w programie na lata 2014–2020. Ponadto ponieważ zakres programu jest szeroki, na jego skuteczność mają wpływ czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Głównym czynnikiem zewnętrznym wymienianym przez beneficjentów w wywiadach jest pandemia COVID-19, która zmusiła wielu beneficjentów do zmiany koncepcji realizacji projektu lub jego anulowania. Jednak warunki makroekonomiczne, kryzys uchodźczy i transpozycja prawa Unii przez państwa członkowskie to także czynniki zewnętrzne, które miały wpływ na skuteczność programu „Sprawiedliwość”. Jeśli chodzi o czynniki wewnętrzne, najbardziej widocznym obszarem wymagającym poprawy jest procedura składania wniosków. Z badania wynika, że istnieje potrzeba zapewnienia wnioskodawcom dodatkowych wytycznych i pomocy w uzupełnieniu do istniejących materiałów. Pozwoliłoby to zapewnić wnioskodawcom równe szanse, a co za tym idzie poszerzyć pulę wniosków wysokiej jakości. To z kolei zwiększyłoby skuteczność programu. 3.2.Efektywność W programie poczyniono również znaczny postęp pod względem efektywności w porównaniu z poprzednimi programami. Zainteresowane strony, z którymi wielokrotnie przeprowadzono konsultacje, potwierdziły opłacalność programu. Zarówno wnioskodawcy, jak i beneficjenci podkreślili, że stosunkowo wysokie koszty przygotowania wniosku przewyższają jeszcze większe korzyści płynące z uczestnictwa w programie. Ustalenie to jest zgodne z pozytywnymi informacjami zwrotnymi dotyczącymi usprawnienia procesu składania wniosków. Są też jednak pewne aspekty, co do których wyrażono bardziej krytyczne opinie. Na przykład wnioskodawcy wielokrotnie stwierdzali, że pomimo widocznej poprawy w cyklu zarządzania, mieli trudności ze spełnieniem wymogów dotyczących wniosków w czasie wyznaczonym przez Komisję Europejską. Jeśli chodzi o wykorzystanie dostępnego budżetu przez beneficjentów projektów, niepełne wykorzystanie środków na poziomie projektu nadal negatywnie wpływa na efektywność programu. 3.3.Adekwatność Analiza wykazała bardzo wysoki poziom adekwatności programu i jego działań. W wyniku analizy stwierdzono, że cele projektu i działania są adekwatne do potrzeb zainteresowanych stron, do których skierowany jest program. I odwrotnie – grupy docelowe w ramach programu mają znaczenie dla osiągnięcia celów szczegółowych programu. Jest to wynikiem struktury programu, która jest wystarczająco elastyczna, aby dostosowywać i modyfikować priorytety do potrzeb pojawiających się w praktyce. Zidentyfikowano jednak kilka obszarów wymagających usprawnień.

Obejmują one bardziej systematyczne i otwarte kontakty z zainteresowanymi stronami w celu lepszego dostosowania działań i celów szczegółowych określonych w rocznych programach prac do potrzeb grup docelowych programu.

Istnieje również potrzeba kontynuowania dotychczasowych i udanych starań na rzecz rozszerzenia grupy docelowej programu i włączenia do niej większej liczby zainteresowanych stron mających znaczenie dla celów programu. W szczególności można by jeszcze aktywniej wspierać organizacje społeczeństwa obywatelskiego działające w obszarze praw ofiar. 3.4.Spójność, komplementarność, synergia Z obecnej analizy wynika, że program zapewnia odpowiedni poziom spójności i komplementarności z innymi instrumentami, programami i działaniami UE. Podkreślono, że – zwłaszcza w przypadku szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości – połączenie poprzednich programów i stworzenie dzięki temu programu „Sprawiedliwość” przyczyniło się do zwiększenia spójności z innymi inicjatywami UE. To samo dotyczy innych celów szkoleniowych, ponieważ zmniejszyło prawdopodobieństwo powielania działań. Wynik ten potwierdza ustalenia przedstawione w ocenie śródokresowej. Komplementarność z projektami krajowymi jest również na wysokim poziomie. Udało się to osiągnąć dzięki transnarodowemu planowaniu działań finansowanych w ramach programu „Sprawiedliwość”, co zapewnia, aby działania krajowe nie zastępowały ani nie powielały działań finansowanych w ramach programu „Sprawiedliwość”. Program jest również spójny ze zobowiązaniami międzynarodowymi, takimi jak program działań ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju do roku 2030. Przykładowo cel ONZ dotyczący zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa jest związany z tworzeniem sprawiedliwych i integracyjnych społeczeństw zapewniających równy dostęp do wymiaru sprawiedliwości, skuteczne rządy prawa oraz przejrzyste i skuteczne instytucje sądownicze. Program przyczynia się również do harmonizacji międzynarodowego prawa prywatnego poprzez finansowanie członkostwa UE w Haskiej Konferencji Prawa Prywatnego Międzynarodowego. Niemniej jednak, ponieważ istnieje możliwość nakładania się działań, należy je ściśle monitorować, aby utrzymać wysoki poziom komplementarności. Ponadto beneficjenci programu zidentyfikowali i zmaksymalizowali synergie z projektami finansowanymi w ramach innych inicjatyw UE, takich jak program „Obywatele, równość, prawa i wartości”, a także z innymi projektami w ramach programu „Sprawiedliwość”. Wymiana wiedzy specjalistycznej i najlepszych praktyk między różnymi beneficjentami stanowi jednak obszar wymagający poprawy. Istnieje zatem niewykorzystany potencjał, dzięki któremu beneficjenci mogą korzystać z możliwości tworzenia sieci kontaktów oferowanych przez program „Sprawiedliwość” i aktywnie angażować się w dialog między sobą. 3.5.Unijna wartość dodana Badanie w pełni potwierdza wysoką wartość dodaną programu. W szczególności o unijnej wartości dodanej świadczy promowanie projektów ponadnarodowych mających na celu rozwiązywanie problemów transgranicznych, zwłaszcza w zakresie szkoleń i wymiany informacji. Wysoka unijna wartość dodana powstaje również dzięki zapewnieniu niezbędnych środków finansowych na finansowanie działań w kluczowych obszarach, które niekoniecznie zajmują ważne miejsce w programach poszczególnych państw członkowskich. Ponadto niektóre projekty (np. wymiana specjalistów) ze względu na swój charakter wymagają wspólnych działań wszystkich państw członkowskich. Dlatego też indywidualne działania państw członkowskich nie pozwoliłyby osiągnąć takich samych rezultatów pod względem wielkości i zakresu jak program „Sprawiedliwość”. Ustalenie to potwierdzają wyniki badania przeprowadzonego wśród członków komitetu programu „Sprawiedliwość”, z którego wynika, że większość członków uważa, iż bez finansowania unijnego działania realizowane w ramach programu „Sprawiedliwość” nie byłyby możliwe. W tym kontekście nadal aktualny jest wniosek sformułowany w ocenie śródokresowej programu: ograniczenie interwencji UE miałoby negatywny wpływ na ogólną zdolność podmiotów krajowych i europejskich do rozwiązywania problemów w obszarach objętych programem lub do realizacji rodzajów działań finansowanych w ramach programu . Najbardziej prawdopodobne konsekwencje zmniejszenia lub wycofania zaangażowania UE w ramach programu „Sprawiedliwość” wiązałyby się ze znacznymi trudnościami w opracowywaniu projektów ponadnarodowych. Wiązałyby się one również z mniejszą spójnością między państwami członkowskimi w zakresie rozumienia i wdrażania prawa Unii.