4. Dalsze działania niezbędne do utworzenia europejskiego obszaru edukacji do 2025 r.

Komisja publikuje niniejsze sprawozdanie z postępu prac, aby wnieść wkład w proces refleksji w ramach przeglądu śródokresowego w 2023 r., w tym dzięki wydarzeniu z udziałem Parlamentu Europejskiego, z myślą o podsumowaniu, omówieniu i nadaniu nowego impulsu tworzeniu europejskiego obszaru edukacji, wraz z innymi instytucjami Unii, państwami członkowskimi, władzami regionalnymi i lokalnymi, partnerami społecznymi, społeczeństwem obywatelskim i innymi zainteresowanymi stronami. Do 2025 r. państwa członkowskie, przy wsparciu Komisji, będą musiały skupić się na wdrożeniu, szczególnie w drodze zapewnienia skutecznego wykorzystania zasobów unijnych i krajowych do celów reform i inwestycji, oraz na monitorowaniu postępów. W 2025 r. Komisja przedstawi pełne sprawozdanie na temat europejskiego obszaru edukacji.

Monitor Kształcenia i Szkolenia 2022 (SWD (2022) 751) stanowi część pakietu sprawozdawczego na temat postępów w tworzeniu europejskiego obszaru edukacji. Sprawozdanie i Monitor uzupełniają się wzajemnie, jako że to pierwsze dotyczy postępów we wdrożeniu, a ten drugi postępów w realizacji unijnych celów. W Monitorze zilustrowano również kluczowe ustalenia dotyczące nowych unijnych wskaźników o charakterze uzupełniającym dotyczących równości w edukacji.

Tworzenie europejskiego obszaru edukacji odbywa się przy wsparciu z funduszy UE. Program Erasmus+ , którego budżet wzrósł dwukrotnie w porównaniu z latami 2014–2020 (do ponad 26 mld EUR) oraz realizowane w jego ramach bardziej inkluzywne, cyfrowe i ekologiczne podejście, pomaga w stymulowaniu europejskiej współpracy i reform krajowych na rzecz utworzenia europejskiego obszaru edukacji. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), najważniejszy instrument programu NextGenerationEU, może zapewnić przełom w osiąganiu celów obszaru we wszystkich jego dziedzinach. Uzupełniają go fundusze polityki spójności. W związku z tym szacuje się, że łączne wydatki UE na kształcenie i umiejętności w latach 2021–2027 wzrosną trzykrotnie w porównaniu z okresem 2014–2020.

Nieoczekiwane wyzwania – pandemia COVID-19 i rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie – wystawiły na próbę systemy kształcenia i szkolenia, przy czym dotknęły one odczuwalnie nauczycieli, szkoleniowców i osoby uczące się w całej UE (chociaż w różnym stopniu). Do rozwoju europejskiego obszaru edukacji przyczyniły się jednak również nowe instrumenty i procesy, takie jak NextGenerationEU i Konferencja w sprawie przyszłości Europy.

Jak określono w komunikacie z 2020 r. w sprawie utworzenia europejskiego obszaru edukacji do 2025 r. (komunikat w sprawie europejskiego obszaru edukacji) oraz w dwóch rezolucjach Rady z 2021 r., ogólne podejście do utworzenia europejskiego obszaru edukacji opiera się na zestawie:

W ostatnich latach coraz większą uwagę w polityce na szczeblu UE poświęcano propagowaniu jakości i włączenia w edukacji. W deklaracji rzymskiej z 2017 r. przywódcy UE zobowiązali się do działań na rzecz „Unii, w której młodzi ludzie mają dostęp do kształcenia i szkolenia najwyższej jakości i mogą uczyć się i znajdować zatrudnienie na całym kontynencie.” W tym samym roku Komisja przedstawiła wizję europejskiego obszaru edukacji jako prawdziwej wspólnej przestrzeni wysokiej jakości edukacji i uczenia się przez całe życie dla wszystkich, ponad granicami. Parlament Europejski, Rada i Komisja uroczyście ogłosiły na Szczycie Społecznym na rzecz Sprawiedliwego Zatrudnienia i Wzrostu Gospodarczego Europejski filar praw socjalnych , w którym jako pierwszą zasadę określono, że „[K]ażdy ma prawo do edukacji włączającej, charakteryzującej się dobrą jakością, szkoleń i uczenia się przez całe życie...”. W 2019 r. Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen zobowiązała się do urzeczywistnienia do 2025 r. europejskiego obszaru edukacji: „Musimy likwidować trudności w uczeniu się i poprawiać dostęp do wysokiej jakości edukacji. Musimy umożliwić osobom uczącym się łatwiejsze przemieszczanie się między systemami kształcenia w różnych krajach. Musimy zmienić też kulturę edukacji w kierunku uczenia się przez całe życie, co przyniesie korzyści nam wszystkim.”

Tendencje w zakresie realizacji unijnych celów są niejednolite. Z jednej strony można zaobserwować wyraźną i korzystną tendencję do pozytywnej konwergencji w odniesieniu do kilku długoletnich wskaźników: Wskaźnik wczesnego kończenia nauki nadal spada; rośnie odsetek młodych ludzi posiadających dyplomy ukończenia studiów wyższych, choć w połączeniu z rosnącym zróżnicowaniem sytuacji kobiet i mężczyzn; w ostatnim dziesięcioleciu udział we wczesnej edukacji stale rósł, utrzymując UE na dobrej drodze do osiągnięcia tych celów na 2030 r. Z drugiej strony, utrzymują się problemy strukturalne: 3,1 mln młodych ludzi, którzy wcześnie zakończyli naukę, jest odłączonych od systemu edukacji; ponadto obserwujemy niepokojącą stagnację, jeżeli chodzi o słabe wyniki w nauce w zakresie umiejętności podstawowych. Co więcej, pozytywne tendencje związane z unijnymi celami przesłaniają znaczne luki występujące w państwach członkowskich i między nimi i nie można uznać za pewnik, że są to tendencje solidne i będą się utrzymywać.

Kontakty z zainteresowanymi stronami są możliwe dzięki różnym unijnym narzędziom internetowym i wspólnotom praktyków. Zgodnie z przedstawioną na Konferencji w sprawie przyszłości Europy propozycją obejmującą wezwanie do dalszego doskonalenia platform informacyjnych z myślą o gromadzeniu i wymianie informacji związanych z edukacją, nowy portal europejskiego obszaru edukacji ułatwia osobom uczącym się, a także nauczycielom, szkoleniowcom i zainteresowanym stronom dostęp do finansowania unijnego, programów podnoszenia kwalifikacji, edukacji o wysokiej jakości, szkolenia i uczenia się przez całe życie. Portal umożliwia dostęp do wyników prac grup roboczych i służy jako przestrzeń rozwoju polityki oświatowej oraz skutecznych i innowacyjnych praktyk. Europejska platforma edukacji szkolnej to publiczna platforma, która gromadzi informacje i propaguje ogólnounijną wymianę wiedzy w dziedzinie edukacji szkolnej, w tym kształcenia zawodowego podstawowego, między wszystkimi zainteresowanymi stronami. Zrzeszona w ramach ePlatformy na rzecz uczenia się dorosłych w Europie społeczność praktyków w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego (ang. Community of European VET practitioners) również oferuje możliwości wymiany wiedzy, nawiązywania kontaktów i rozpowszechniania wiedzy w tym zakresie. Nowa platforma edukacji cyfrowej jest przestrzenią dzielenia się informacjami, wymiany i współpracy, umożliwiającą innowacje i skupiającą zainteresowane strony w dziedzinie edukacji cyfrowej. W ramach programu „Cyfrowa Europa” wspierana jest ściślejsza współpraca w sektorze edukacji cyfrowej w Europie między europejskimi przedsiębiorstwami typu start-up/MŚP prowadzącymi działalność w dziedzinie technologii edukacyjnych i innymi odpowiednimi zainteresowanymi stronami. Akcja 2 programu Erasmus+, „Partnerstwa na rzecz współpracy”, oferuje różnym zainteresowanym stronom, w tym przedsiębiorstwom prowadzącym działalność w dziedzinie technologii edukacyjnych, możliwość połączenia sił z zainteresowanymi stronami z sektora kształcenia i szkolenia oraz opracowywania planów transformacji cyfrowej.

Poczyniono również postępy we wzmacnianiu struktury zarządzania strategicznych ram europejskiego obszaru edukacji. Niedawne reformy przyniosły obiecujące oznaki sprawniejszego reagowania na wspólne wyzwania, przy jednoczesnym wykorzystaniu korzyści płynących z możliwości wzajemnego uczenia się. Nowe ramy strategiczne, określone w dwóch rezolucjach Rady z 2021 r., zapewniły podstawy dla silniejszego mechanizmu zarządzania opartego na zaufaniu, dobrowolnej współpracy, współtworzeniu, elastyczności i większej odpowiedzialności państw członkowskich. Rezolucja w sprawie struktury zarządzania wniosła jasność co do roli grupy wysokiego szczebla ds. kształcenia i szkolenia (grupa wysokiego szczebla) i wzmocniła tę rolę. Grupa wysokiego szczebla zapewniła forum pragmatycznej współpracy ad hoc w kontekście wpływu wojny w Ukrainie na dziedzinę edukacji. W swojej pracy korzystała ze wsparcia nowo ustanowionego organu, komitetu koordynacyjnego grupy wysokiego szczebla. Te usprawnienia w nowej strukturze zarządzania strategicznych ram okazały się bardzo wartościowe, wzmacniając zdolność reagowania w obliczu nieoczekiwanych wyzwań (zob. sekcja 3.2 poniżej).

Umiejętności cyfrowe i umiejętności w zakresie przedsiębiorczości dla dziewcząt i kobiet;✓ Projekt „Girls Go Circular” Europejskiego Instytutu Innowacji i Technologii oraz wspólnot wiedzy i innowacji: w 2021 r. program ukończyło 11 205 osób, w tym 7 682 dziewcząt; do końca 2022 r. ma on dotrzeć do 10 000 dziewcząt w 10 krajach; ✓Utworzono społeczności internetowe ESTEAM dla dziewcząt i kobiet, a w 2022 r. zorganizowano 5 festiwali ESTEAM w celu budowania kompetencji w zakresie przedsiębiorczości i nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii, sztuki i matematyki (STEAM)

Europejskie podejście do mikropoświadczeń na potrzeby uczenia się przez całe życie i zatrudnialności : to zalecenie Rady ma na celu wspieranie organizatorów oferujących mikropoświadczenia, a w ten sposób również osób uczących się, z zastosowaniem unijnego podejścia do opracowywania i wykorzystania mikropoświadczeń, co przekłada się na zwiększenie włączenia i równych szans.

Mobilność młodych wolontariuszy w Unii Europejskiej : to zalecenie Rady ma umożliwić młodym osobom wolontariat w innych państwach UE, co przełoży się na zwiększenie włączenia, jakości, uznawania i zrównoważonego rozwoju.

Działania podjęte przez grupę solidarności UE z Ukrainą w dziedzinie edukacji, mobilizujące wszystkie poziomy strategicznych ram europejskiego obszaru edukacji, pomogły włączyć osoby uczące się i nauczycieli wysiedlonych z Ukrainy do unijnych systemów kształcenia. Grupa wysokiego szczebla odegrała zasadniczą rolę w określaniu potrzeb państw członkowskich w zakresie wspierania ukraińskich dzieci będących uchodźcami oraz w zapewnianiu szybkiej i skoordynowanej reakcji UE, kiedy wraz ze swoim komitetem koordynacyjnym działała jako odpowiednie forum do określania wspólnych europejskich problemów i koordynowania działań państw członkowskich. Grupy robocze ds. ram strategicznych europejskiego obszaru edukacji zgromadziły wiedzę fachową z całej UE w drodze wymiany i wzajemnego uczenia się. Państwa członkowskie skorzystały z tej wymiany informacji podczas wdrażania dyrektywy w sprawie tymczasowej ochrony , robiąc użytek ze zdobytej wiedzy w odniesieniu do zasadniczych kwestii, takich jak: (i) rekrutacja ukraińskiego personelu, (ii) działania informacyjne skierowane do dzieci będących uchodźcami, które nie zostały jeszcze objęte systemami edukacji państw przyjmujących, (iii) dostęp do wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, (iv) uznawanie kwalifikacji, (v) przyjmowanie studentów do szkół wyższych, (vi) zwalczanie dezinformacji w czasie wojny, (vii) wsparcie psychospołeczne oraz (viii) organizowanie egzaminów wstępnych w ramach ukraińskiego szkolnictwa wyższego lub nauka języków.

W wyniku rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie do UE przybyły miliony osób przesiedlonych, w większości kobiet i dzieci. Włączenie dzieci i osób młodych (wielu dotkniętych urazami związanymi z wojną i nieznających dobrze języków UE) do systemu kształcenia i szkolenia państw członkowskich stanowi poważne wyzwanie, któremu należy stawić czoła w warunkach wysokiej niepewności. Najpilniejszym priorytetem jest zapewnienie objęcia dzieci włączającą edukacją powszechną o wysokiej jakości w roku szkolnym 2022–2023, przy jednoczesnym utrzymaniu ich więzi z Ukrainą.

Fundusze UE w znaczącym stopniu przyczyniają się do wzmocnienia pozycji szkół wyższych i uczynienia z nich siły napędowej zmian zgodnych z celami europejskiego obszaru edukacji. Wskutek pandemii wzrosła liczba innowacji, szczególnie w formatach cyfrowych. Oczekuje się, że fundusze UE jeszcze bardziej przyspieszą i skonsolidują cyfryzację i transformację sektora szkolnictwa wyższego zgodnie z Europejską strategią na rzecz szkół wyższych i nowym europejskim planem na rzecz innowacji , dzięki wykorzystaniu synergii między europejskim obszarem edukacji a europejską przestrzenią badawczą. Oprócz inwestycji w infrastrukturę cyfrową państwa członkowskie planują również inwestować w rozwój treści cyfrowych, zaawansowane umiejętności cyfrowe, dostosowywanie kursów akademickich, szkolenie kadr akademickich, opracowywanie kursów internetowych/hybrydowych oraz cyfryzację zarządzania. Inwestycje i reformy mają na celu poprawę dopasowania szkolnictwa wyższego do potrzeb rynku pracy dzięki modernizacji programów studiów, uruchomienie nowych kursów akademickich, w tym mikropoświadczeń, stymulowanie specjalizacji STEM/STEAM, poprawę zarządzania i finansowania, poprawę dostępu do szkolnictwa wyższego dla studentów znajdujących się w niekorzystnej sytuacji oraz wspieranie włączenia, np. poprzez ukierunkowane stypendia, uznawanie kwalifikacji lub dostęp do przystępnych cenowo mieszkań studenckich.

Reformy i inwestycje w ramach RRF pobudzają cyfrową i ekologiczną transformację kształcenia i szkolenia zgodnie z celami europejskiego obszaru edukacji. Z 71 mld EUR około 28 mld EUR przyczynia się do wspierania edukacji cyfrowej i umiejętności cyfrowych w całej UE. Państwa planują udoskonalenie infrastruktury cyfrowej i łączności, często koncentrując się na szkołach znajdujących się w niekorzystnej sytuacji. Inwestują w środki mające na celu rozwój kompetencji cyfrowych uczniów i nauczycieli oraz zasobów i treści cyfrowych, a także dostosowanie szkolnych programów nauczania. Zasoby z RRF są również przeznaczane na rozwój umiejętności cyfrowych siły roboczej, w szczególności pracowników o niskich umiejętnościach, oraz dostosowanie kursów kształcenia i szkolenia zawodowego do wymogów cyfrowych. Instrument przyczynia się również do zazieleniania kształcenia i szkolenia, w szczególności za sprawą inwestowania w energooszczędną infrastrukturę kształcenia i szkolenia, ale także dzięki poprawie polityki w tym obszarze z uwzględnieniem zrównoważenia środowiskowego.

Uruchomiono fundusze UE, aby zaradzić nierównościom i zwiększyć odporność systemów edukacji po pandemii. Państwa członkowskie wprowadziły szereg natychmiastowych środków reagowania kryzysowego, które są zasadniczo osadzone w bardziej długoterminowych strategiach obejmujących okres dziesięciu lat do 2030 r. Strategie te są często wspierane z funduszy UE i uwzględniają cele europejskiego obszaru edukacji. W szczególności w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności wraz z funduszami polityki spójności zapewniane jest znaczne wsparcie finansowe na rzecz programów kształcenia wyrównawczego, a także bardziej kompleksowe środki mające na celu propagowanie dostępu do edukacji o wysokiej jakości, w tym reformy programów nauczania, rozwiązanie problemu niedopasowania umiejętności w drodze zmiany i podnoszenia kwalifikacji. Ponadto fundusze UE, w tym EFRR, pomagają w modernizacji infrastruktury, aby zapewnić bardziej równy do wysokiej jakości usług edukacyjnych sprzyjających włączeniu społecznemu, zapewnić innowacyjne środowiska edukacyjne i warunki włączającej edukacji cyfrowej za pośrednictwem sprzętu i platform.

Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności stał się głównym źródłem unijnego finansowania na rzecz kształcenia i szkolenia, w tym edukacji cyfrowej i umiejętności cyfrowych, dzięki reformom i inwestycjom, na które przeznaczono w przybliżeniu 71 mld EUR, co stanowi około 14 % całkowitego budżetu Instrumentu. Programowanie inwestycji w kształcenie i szkolenie w ramach funduszy polityki spójności jest nadal w toku, a wstępny przydział środków przeznaczonych do tej pory kształcenie, szkolenia i umiejętności wynosi 21,13 mld EUR w przypadku EFS+ i 2,3 mld EUR w przypadku EFRR. Ponadto za pośrednictwem Instrumentu Wsparcia Technicznego Komisja zapewnia dalsze wsparcie w dziedzinie kształcenia i szkolenia, na wniosek państw członkowskich, na zasadzie dwustronnej lub w ramach modelu obejmującego wiele państw.

W niniejszym rozdziale przeanalizowano, w jaki sposób Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) i inne fundusze UE na lata 2021–2027 przyczyniają się do odbudowy zgodnie z celami europejskiego obszaru edukacji oraz w jaki sposób zmobilizowano fundusze UE i współpracę w ramach tego obszaru, by przeciwdziałać wpływowi na edukację wojny napastniczej Rosji przeciwko Ukrainie (zgodnie z celami europejskiego obszaru edukacji w zakresie propagowania jakości, równości i włączenia). Chociaż programowanie funduszy UE służące osiągnięciu celów europejskiego obszaru edukacji stanowi znaczące osiągnięcie okresu ostatnich dwóch lat, zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania tego obszaru będzie mieć skuteczne wdrażanie reform i inwestycji oraz ich solidne monitorowanie na kolejnym etapie.

Zarówno pandemia COVID-19, jak i rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie poważnie wpłynęły na europejski obszar edukacji i stanowiły przyczynek do podjęcia w jego ramach wzmożonych działań. Fundusze UE, a w szczególności niemal podwojony budżet programu Erasmus+ oraz ściślejsza współpraca w zakresie struktury zarządzania strategicznych ram europejskiego obszaru edukacji, wspierały krajowe systemy edukacji w czasach kryzysu i służyły wzmocnieniu ich zdolności do stymulowania odbudowy w drodze inwestycji i reform zgodnych z celami przewidzianymi dla tego obszaru. Utrzymujące się skutki pandemii COVID-19 i trwająca rosyjska inwazja na Ukrainę mogą nadal spowalniać postępy lub odwracać uwagę od długoterminowych wyzwań strukturalnych (pogłębionych wskutek pandemii i wojny).

Ponadto niedobory kadr nauczycielskich, spowodowane przede wszystkim starzeniem się tych kadr oraz niską atrakcyjnością zawodu, pogłębiają się w całej UE, co stanowi poważne zagrożenie dla jakości i równości w edukacji nawet w niektórych krajach osiągających najlepsze wyniki. Chociaż porównywalne dane dotyczące państw członkowskich nie są dostępne, szacunki przekazane przez państwa członkowskie i przedstawione w odpowiednich sprawozdaniach krajowych (SWD (2022) 751 – Sprawozdania krajowe) sygnalizują rozmiar problemu. Wyzwania są zasadniczo poważniejsze w takich dziedzinach jak nauki przyrodnicze, technologia, inżynieria i matematyka oraz technologie informacyjno-komunikacyjne, a także na obszarach oddalonych lub defaworyzowanych. Aby zwiększyć skalę nauczania i uczenia się opartego na kompetencjach, w kilku krajach wprowadzane są kompleksowe reformy programów nauczania, które wymagają dobrze wyszkolonych i doświadczonych nauczycieli. W celu zwiększenia atrakcyjności zawodu w ostatnich latach w kilku krajach znacznie podniesiono płace. Państwa członkowskie dążą do przyciągnięcia większej liczby kandydatów do kształcenia wstępnego nauczycieli, wspierania nauczycieli początkujących, poprawy warunków pracy i oferowania alternatywnych dróg kształcenia zawodowego.

Źródło: w odniesieniu do celu 1 – proces wspólnego gromadzenia danych UOE (UNESCO-OECD-Eurostat); w odniesieniu do celów 2, 3, 4, 5 – badanie aktywności ekonomicznej ludności w UE (BAEL); w odniesieniu do celu 6 – Program międzynarodowej oceny umiejętności uczniów (PISA) oraz w odniesieniu do celu 7 – Międzynarodowe Towarzystwo Oceniania Osiągnięć Szkolnych (IEA) (Międzynarodowe Badanie Kompetencji Komputerowych i Informacyjnych [ICILS]). Uwaga: [*] Dane podstawowe z badania BAEL będą od 2023 r. dostępne co dwa lata; [**] Dane z badania ICILS za 2023 r. będą dostępne w 2024 r.

Do 2025 r. co najmniej 47 % osób dorosłych w wieku 25–64 lat powinno wziąć udział w uczeniu się w okresie ostatnich 12 miesięcy

Do 2030 r. odsetek osób w wieku 25–34 lat z wykształceniem wyższym powinien wynosić co najmniej 45 %.

Do 2025 r. odsetek niedawnych absolwentów kształcenia i szkolenia zawodowego, którzy skorzystali z uczenia się w rzeczywistych warunkach pracy w trakcie kształcenia i szkolenia zawodowego, powinien wynosić co najmniej 60 %.

Do 2030 r. co najmniej 96 % dzieci w przedziale wiekowym od trzech lat do wieku obowiązku szkolnego powinno uczestniczyć we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem

Ta wymiana wiedzy przyczyniła się do opracowania zaktualizowanych wytycznych i informacji na temat dobrych praktyk oraz do sformułowania praktycznych spostrzeżeń wspierających państwa członkowskie we włączaniu wysiedlonych dzieci do systemów edukacji . W czerwcu 2022 r. Komisja Europejska opublikowała również wytyczne polityczne dla państw członkowskich na temat wdrażania przepisów dyrektywy w sprawie tymczasowej ochrony dotyczących dostępu do zatrudnienia, kształcenia i szkolenia zawodowego oraz podnoszenia/zmiany kwalifikacji. Europejska Fundacja Kształcenia (ETF) przygotowała i dostarczyła pakiet środków nadzwyczajnych, aby wspierać ciągłość uczenia się młodych Ukraińców za pośrednictwem kursów internetowych oraz zdolność do zatrudnienia ukraińskich uchodźców poza ich krajem.

Zasadniczą rolę w rozpowszechnianiu informacji na temat szybkiej i skoordynowanej reakcji UE w dziedzinie edukacji na wojnę napastniczą Rosji przeciwko Ukrainie odegrał portal europejskiego obszaru edukacji. Europejska platforma internetowa dla szkół School Education Gateway działa jako publiczna platforma wspierająca nauczycieli i szerszą społeczność edukacyjną, łącząca zasoby i oferująca bezpłatne internetowe kursy rozwoju zawodowego związane z edukacją uchodźców .

Komisja uruchomiła fundusze UE, aby wspierać włączenie do systemów edukacji osób uciekających z Ukrainy. Przyjęta w kwietniu 2022 r. inicjatywa „działania polityki spójności na rzecz uchodźców w Europie” (CARE), zapewnia maksymalną elastyczność w zakresie przekierowania niewykorzystanych funduszy strukturalnych na lata 2014–2020 (około 7 mld EUR). Zmiany legislacyjne umożliwiają stosowanie stopy dofinansowania w wysokości 100 %, a państwa członkowskie mogą korzystać z EFRR i EFS zamiennie. 29 czerwca przyjęto elastyczną pomoc dla terytoriów (FAST-CARE) i wprowadzono w jej ramach nowy zestaw środków, w tym dodatkową elastyczność w stosunku do rozporządzeń w sprawie wspólnych przepisów na lata 2014–2020 i 2021–2027. Inicjatywa zwiększyła elastyczność przewidzianą w rozporządzeniu w sprawie CARE i objęła dodatkowe środki, w szczególności mające pomóc państwom członkowskim lepiej reagować na pojawiające się potrzeby i długoterminowe skutki kryzysu. Wsparcie na rzecz odbudowy służącej spójności oraz terytoriom Europy (REACT-EU) zapewniło nowe zasoby uzupełniające o wartości 50 mld EUR w odniesieniu do bieżących programów polityki spójności (EFS, EFRR i Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym (FEAD)) na lata 2021 i 2022, które to środki mają zostać wydane do końca 2023 r. Całkowity przydział środków na edukację w ramach REACT-EU wynosi około 4,9 mld EUR.

W ramach programu Erasmus+ dostępne są nowe możliwości dla przybywających do UE uczestników z Ukrainy. Organizacje realizujące bieżące projekty Erasmus+ mogą przyjmować ukraińskich nauczycieli i uczniów do wykonywania zadań dydaktycznych, na studia lub staże. Personel posiadający odpowiednią wiedzę fachową może być wysłany do regionów, w których przebywają uchodźcy. Organizacje działające w ramach programu Erasmus+ mogą zapraszać nauczycieli, szkoleniowców i innych ekspertów do tymczasowego wspierania działań tych organizacji w dziedzinach takich jak nauka języków lub integracja. Instytucje szkolnictwa wyższego w państwach członkowskich i państwach trzecich stowarzyszonych z programem mogą przyjmować i finansować studentów i pracowników ukraińskich instytucji szkolnictwa wyższego bez formalnego udziału instytucji wysyłającej. Studenci mogą brać udział w kursach w instytucjach przyjmujących i korzystać z dodatkowego wsparcia, takiego jak pomoc w zakresie zakwaterowania, integracji z lokalną społecznością akademicką lub przygotowania językowego. Studenci i niedawni absolwenci (którzy ukończyli ukraińską instytucję szkolnictwa wyższego w ciągu maksymalnie 12 miesięcy przed ucieczką z Ukrainy) kwalifikują się również do odbycia stażu. Pracownicy kwalifikują się do działań w dziedzinie mobilności w zakresie nauczania i szkoleń dydaktycznych. Dla osób młodych i osób pracujących z młodzieżą pochodzących z Ukrainy dostępne są działania w dziedzinie mobilności młodzieży. W programie Erasmus+ zachęca się potencjalnych wnioskodawców do uwzględnienia działań związanych z integracją osób wysiedlonych z Ukrainy we wnioskach dotyczących projektów w ramach bieżących i przyszłych zaproszeń. Tematy te są solidnie ugruntowane w programie Erasmus+, a włączenie i różnorodność, a także uczestnictwo i zaangażowanie obywatelskie, stanowią kluczowe priorytety przekrojowe.



4. Dalsze działania niezbędne do utworzenia europejskiego obszaru edukacji do 2025 r.

4.1. Sześć strategicznych inicjatyw na szczeblu UE dotyczących europejskiego obszaru edukacji, które są obecnie w przygotowaniu

Komisja przygotowuje sześć pozostałych strategicznych inicjatyw europejskiego obszaru edukacji, które mają zostać przyjęte do 2025 r., oraz wspiera państwa członkowskie we wdrażaniu wszystkich strategicznych inicjatyw w ramach tego obszaru. Zarówno współtworzenie nowych strategicznych inicjatyw, jak i doświadczenia z działań następczych podejmowanych na szczeblu krajowym w związku ze wszystkimi inicjatywami europejskiego obszaru edukacji mogą być przedmiotem omówienia podczas przeglądu śródokresowego w 2023 r. (zob. sekcja 5.2).

Strategiczne inicjatywy europejskiego obszaru edukacji, które mają zostać przyjęte do 2025 r.

Działanie Obszar szczegółowy Czynniki sprzyjające edukacji cyfrowej: celem będzie wspieranie państw członkowskich w transformacji cyfrowej ich systemów kształcenia i szkolenia w drodze określenia najważniejszych czynników sprzyjających skutecznej i włączającej edukacji cyfrowej. Transformacja cyfrowa Poprawa oferty edukacyjnej i szkoleniowej w zakresie umiejętności cyfrowych: celem będzie wspieranie państw członkowskich w stawieniu czoła wspólnym wyzwaniom związanym z poziomem umiejętności cyfrowych różnych grup ludności oraz zwiększenie zdolności systemów kształcenia i szkolenia państw członkowskich do świadczenia takich usług. Transformacja cyfrowa Europejskie ramy mobilności edukacyjnej: celem będzie propagowanie na wszystkich szczeblach transnarodowej mobilności edukacyjnej, określenie pozostałych barier i zapewnienie wskazówek dotyczących sposobów ich usunięcia. Uczenie się przez całe życie i mobilność Europejski system zapewniania i uznawania jakości: celem będzie dokonanie przeglądu obecnych ustaleń dotyczących zapewniania i uznawania jakości oraz zagwarantowanie, aby były one adekwatne do zakładanych celów w kontekście zmieniającego się krajobrazu szkolnictwa wyższego. Szkolnictwo wyższe Znak jakości „Wspólny Europejski Dyplom”: celem jest przeprowadzenie działań pilotażowych dotyczących opatrzonego takim znakiem jakości dyplomu, który byłby wydawany na zasadzie dobrowolności, w celu potwierdzenia osiągniętych efektów uczenia się i umiejętności rozwiniętych w ramach wspólnych programów europejskich obejmujących pogłębioną współpracę transnarodową. Szkolnictwo wyższe Ewentualne nadanie statusu prawnego sojuszom instytucji szkolnictwa wyższego: celem jest przeprowadzenie programu pilotażowego obejmującego pogłębioną współpracę instytucji szkolnictwa wyższego z wykorzystaniem zinstytucjonalizowanych instrumentów, umożliwiającą dzielenie się, w stosownych przypadkach, zasobami ludzkimi, technicznymi i edukacyjnymi oraz zdolnościami w zakresie danych, badań naukowych i innowacji. Szkolnictwo wyższe

Przyjęcie przez Radę zalecenia w sprawie dróg do sukcesów w szkole (na wniosek Komisji; zob. sekcja 2.1 powyżej) będzie ważnym krokiem w kierunku ustanowienia ram politycznych wspierających lepsze wyniki edukacyjne dla wszystkich młodych Europejczyków, niezależnie od ich statusu społeczno-ekonomicznego i cech osobistych. W zaleceniu zaproponowano kompleksowe podejście przewidujące (i) skupienie się zarówno na osiągnięciach szkolnych, jak i dobrostanie w szkole, (ii) położenie nacisku działania zapobiegawcze i działania o charakterze wczesnej interwencji oprócz kompensacji, (iii) połączenie uniwersalnych, ukierunkowanych i zindywidualizowanych środków w celu skutecznego dotarcia do wszystkich. Aby wesprzeć wdrażanie zalecenia, Komisja powoła na początku 2023 r. grupę ekspertów ds. dobrostanu w szkole i wspierania warunków nauki sprzyjających grupom zagrożonym słabymi wynikami w nauce. Grupa przygotuje wytyczne UE dotyczące propagowania dobrostanu w szkołach – szeroko udokumentowane w celu powiązania ich z wynikami w nauce osób uczących się znajdujących się w niekorzystnej sytuacji.

W ramach wdrażania Planu działania w dziedzinie edukacji cyfrowej na początku 2023 r. Komisja przedstawi dwa sztandarowe wnioski oparte na wynikach zorganizowanego dialogu na temat edukacji cyfrowej i umiejętności cyfrowych . Przyszły wniosek dotyczący zalecenia Rady w sprawie czynników sprzyjających edukacji cyfrowej będzie dotyczył formalnego kształcenia i szkolenia oraz obejmie przede wszystkim inwestycje, budowanie zdolności i skuteczne wykorzystywanie technologii cyfrowych do doskonalenia nauczania i uczenia się, z myślą o poprawie efektów uczenia się wszystkich uczących się osób. Wniosek dotyczący zalecenia Rady w sprawie poprawy oferty edukacyjnej i szkoleniowej w zakresie umiejętności cyfrowych będzie zawierał bardziej strategiczne perspektywy rozwoju umiejętności cyfrowych i będzie propagować wysokiej jakości, włączające, spójne i skoordynowane podejście do zapewniania umiejętności cyfrowych na wszystkich poziomach kształcenia i szkolenia. Oba wnioski będą wspierać potrzeby nauczycieli w zakresie uczenia się. Zalecenie Rady w sprawie czynników sprzyjających edukacji cyfrowej skoncentruje się na pedagogice cyfrowej nauczycieli i ich zdolności do wykorzystywania technologii cyfrowych w procesie nauczania i uczenia się. Zalecenie Rady w sprawie poprawy oferty edukacyjnej i szkoleniowej w zakresie umiejętności cyfrowych skupi się na kompetencjach cyfrowych nauczycieli i ich zdolności do nauczania informatyki lub innych przedmiotów cyfrowych w celu rozwijania umiejętności cyfrowych osób uczących się.

Do końca 2023 r. Komisja zaproponuje europejskie ramy mobilności edukacyjnej, aby okresy nauki za granicą były normą, a nie wyjątkiem. Nowe ramy zachęcą państwa członkowskie do uznania doświadczeń związanych z mobilnością za cenny element wszystkich dróg kształcenia i szkolenia oraz do uwzględnienia możliwości mobilności w programach kształcenia i szkolenia. Większy nacisk zostanie w niż położony na mobilność sprzyjającą włączeniu społecznemu i rozszerzą one zakres zalecenia z 2011 r. „Mobilna młodzież” , aby objąć nim wszystkie osoby uczące się i pracowników (w tym nauczycieli i osoby pracujące z młodzieżą) we wszystkich sektorach kształcenia i szkolenia, sportu i sektorach związanych z młodzieżą, zarówno w wymiarze formalnym, pozaformalnym, jak i nieformalnym. Ramy te będą przyczyniać się do usunięcia utrzymujących się przeszkód w mobilności, takich jak obciążenia administracyjne, bariery językowe, brak środków finansowych i brak systemów automatycznego uznawania kwalifikacji. Ponadto umożliwią uwzględnienie nowych zmian w modelach uczenia się, dzięki czemu mobilność edukacyjna stanie się bardziej przyjazną dla środowiska i w większym stopniu powiązana z możliwościami cyfrowego uczenia się.

W dziedzinie szkolnictwa wyższego przyszłe strategiczne inicjatywy europejskiego obszaru edukacji obejmują działania w ramach Europejskiej strategii na rzecz szkół wyższych. W następstwie sprawozdania dla Rady w sprawie wdrożenia automatycznego uznawania, które zaplanowano na koniec 2022 r., Komisja przeprowadzi w 2023 r. konsultacje na temat dalszych działań dotyczących europejskiego systemu zapewniania i uznawania jakości. W latach 2022–2023 projekty finansowane w ramach programu Erasmus+ obejmą działania pilotażowe dotyczące znaku jakości „Wspólny Europejski Dyplom” prowadzone w oparciu o kryteria europejskie, a także zinstytucjonalizowane instrumenty współpracy, aby umożliwić pogłębioną kooperację między instytucjami szkolnictwa wyższego w ramach testowania koncepcji ewentualnego nadania statusu prawnego sojuszom instytucji szkolnictwa wyższego. Na podstawie wyników tych działań pilotażowych wraz z państwami członkowskimi i zainteresowanymi stronami określone zostaną kolejne kroki.

4.2. Nowy wskaźnik równości i inne działania mające na celu wzbogacenie bazy dowodowej

Równość od samego początku odgrywała kluczową rolę we współpracy UE w dziedzinie kształcenia i szkolenia, co znajduje odzwierciedlenie w wieloletnim unijnym celu, jakim jest zmniejszenie odsetka słabych wyników w nauce w zakresie umiejętności podstawowych, mierzonych w ramach Programu międzynarodowej oceny umiejętności uczniów OECD (PISA). Osoby młode uzyskujące bardzo słabe wyniki w czytaniu, matematyce lub naukach przyrodniczych są bardziej narażone na problemy w późniejszym okresie życia, na przykład w odniesieniu do perspektyw zatrudnienia lub włączenia społecznego.

Aby uzupełnić ten wskaźnik wczesnego ostrzegania, Komisja uczyniła kolejny krok i po raz pierwszy w Monitorze Kształcenia i Szkolenia 2022 przedstawia wskaźnik, który dostarcza dowodów dotyczących podstawowych przyczyn słabych wyników w nauce (zob. SWD (2022) 750, sekcja II.2.2.1 i SWD (2022) 751). W ramach nowego wskaźnika analizuje się odsetek słabych wyników we wszystkich trzech dziedzinach PISA jednocześnie , porównując górne i dolne ćwiartki statusu społeczno-ekonomicznego dla każdego państwa.

Dane potwierdzają, że jednym z głównych czynników powodujących słabe wyniki w nauce jest status społeczno-ekonomiczny danej osoby. Na poziomie średniej dla UE ryzyko osiągnięcia niezadowalających wyników przez młodych ludzi ze środowisk w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej jest prawie sześciokrotnie wyższe niż u osób o korzystnym statusie społeczno-ekonomicznym, co wskazuje na poważny problem dotyczący równych szans edukacyjnych. Jak wspomniano powyżej, w systemach kształcenia w większości państw członkowskich nie oddzielono wyników kształcenia od czynników wynikających ze statusu społeczno-ekonomicznego. Dowody wskazują bowiem na nieustanne przenoszenie tego problemu z pokolenia na pokolenie, co prowadzi do błędnego koła bezrobocia i wykluczenia.

Nowy unijny wskaźnik równości w edukacji

Podstawą nowego unijnego wskaźnika równości w edukacji jest Program międzynarodowej oceny umiejętności uczniów OECD (PISA). Wskaźnik prezentuje odsetek słabych wyników w czytaniu, matematyce i naukach przyrodniczych (łącznie) wśród 15-latków z dolnej ćwiartki statusu społeczno-ekonomicznego [C]. Dwoma wskaźnikami porównawczymi są: [A] średni krajowy udział słabych wyników w nauce oraz [B] odsetek słabych wyników w nauce w najwyższej ćwiartce wskaźnika statusu gospodarczego, społecznego i kulturalnego (ESCS). Źródło: Monitor Kształcenia i Szkolenia 2022 (obliczenia Komisji Europejskiej na podstawie danych z badania OECD PISA z 2018 r.). Udostępnienie nowych danych PISA w grudniu 2023 r. zapewni świeże spojrzenie na sytuację i umożliwi uchwycenie pierwszych skutków pandemii. Pomoże również w określeniu celów na 2030 r., jeżeli państwa członkowskie zechcą to uczynić w ramach cyklu strategicznych ram europejskiej współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia na lata 2026–2030.

Ten nowy wskaźnik zapewnia liczne dowody i nowe obserwacje. Po pierwsze, chociaż sama wartość średnia na poziomie UE już jest alarmująca, w niektórych państwach członkowskich sytuacja jest znacznie gorsza, a luka wynosi prawie 40 punktów procentowych. Po drugie, zróżnicowanie w poszczególnych państwach jest tak duże, że skala niedostatecznych wyników osiąganych przez osoby w dobrej sytuacji społeczno-ekonomicznej w jednym państwie członkowskim może być wyższa w zestawieniu z niedostatecznymi wynikami wśród osób o niekorzystnym statusie społeczno-ekonomicznym w innym państwie członkowskim. Po trzecie, z danych można również wyczytać dobre wieści: kilku krajom udało się ograniczyć luki w wynikach w nauce w zależności od statusu społeczno-ekonomicznego oraz – co ważne – są to te same państwa, które ogólnie uzyskują dobre wyniki w badaniu PISA. Sugeruje to, że można łączyć edukację o wysokiej jakości z edukacją zgodną z zasadami równości. Stąd wniosek, że w ramach polityki edukacyjnej można jednocześnie zapewnić jakość i włączenie, w związku z czym kompromis między doskonałością a sprawiedliwością społeczną nie jest niezbędny.