Wykaz skrótów

BiH : Bośnia i Hercegowina

CARDS : Pomoc Wspólnotowa na rzecz Odbudowy, Rozwoju i Stabilizacji

DG ELARG : Dyrekcja Generalna ds. Rozszerzenia

EAO : Europejska Agencja Odbudowy

EBI : Europejski Bank Inwestycyjny

EBOiR : Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju

EUPOL-Proxima : Misja Policyjna Unii Europejskiej w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii

IZW : Izba ds. Zbrodni Wojennych

KE : Komisja Europejska

KPC : Komisja Praw Człowieka

PAMECA : Wspólnotowa Misja Wsparcia Sił Policyjnych w Albanii

PG : przejście graniczne

Rezolucja RB ONZ : Rezolucja Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych

SZZG : Strategia Zintegrowanego Zarządzania Granicami

TKBiH : Trybunał Konstytucyjny Bośni i Hercegowiny

UE : Unia Europejska

WSiSW : wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne

Streszczenie

I. Strategicznym celem Unii Europejskiej na Bałkanach Zachodnich jest wprowadzenie demokracji, bezpieczeństwa i długoterminowej stabilizacji. W przeszłości Bałkany były regionem dotkniętym niepokojami i przemocą. Sytuacja polityczna i gospodarcza jest tam wciąż niestabilna. Sektor wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (WSiSW) ma zatem bardzo duże znaczenie dla UE. Dzięki motywacji, jaką stanowi dla krajów członkostwo w UE, Unia Europejska stała się największym i najbardziej wpływowym zewnętrznym podmiotem działającym w regionie. W latach 2001–2006 Komisja wydatkowała na projekty w obszarze WSiSW na Bałkanach Zachodnich prawie 500 mln euro. Celem pomocy udzielonej przez Komisję było dostosowanie krajów Bałkanów Zachodnich do standardów UE poprzez wprowadzenie odpowiednich struktur administracyjnych i sądowniczych oraz organów ścigania.

II. Kontrolerzy Trybunału ocenili, do jakiego stopnia:

a) potrzeby w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych zostały właściwie zidentyfikowane i czy projekty odpowiadały tym potrzebom;

b) udało się uzyskać oczekiwane produkty i osiągnąć zamierzone trwałe rezultaty.

III. Kontrola Trybunału objęła zarówno projekty inwestycyjne, jak i projekty w zakresie rozwoju instytucjonalnego w czterech podobszarach WSiSW: azylu i migracji, zintegrowanego zarządzania granicami, sądownictwa oraz policji. Trybunał ustalił, że [1]:

a) w przeciwieństwie do poprzednich programów akcesyjnych Komisja nadała priorytet sektorowi sprawiedliwości i spraw wewnętrznych oraz starała się, by ważne reformy strukturalne zostały przeprowadzone na wcześniejszym etapie procesu rozszerzenia;

b) biorąc pod uwagę trudne warunki polityczne i organizacyjne, trzeba stwierdzić, że Komisja zarządzała projektami w obszarze WSiSW w dużej mierze skutecznie, chociaż Trybunał wykrył pewne niedociągnięcia, zwłaszcza pod względem trwałości rezultatów;

c) analiza potrzeb była czasem niewłaściwa, brakowało także koordynacji pomocy;

d) chociaż nie wszystkie projekty inwestycyjne osiągnęły w pełni zadowalające rezultaty, a trwałość rezultatów jest zagrożona, to pomoc inwestycyjna finansowana przez Komisję stanowiła istotny i użyteczny wkład w rozwój krajowych instytucji i infrastruktury;

e) z drugiej strony wyniki projektów rozwoju instytucjonalnego były tylko częściowo zadowalające i jest mało prawdopodobne, aby okazały się trwałe. Wynikało to z utrzymującej się słabości politycznej oraz braku zaangażowania (poczucia odpowiedzialności) beneficjentów – większość inicjatyw reformatorskich nie wychodzi bowiem od przedstawicieli regionu, lecz od Komisji Europejskiej lub innych zewnętrznych podmiotów;

f) projekty, którymi zarządzały przedstawicielstwa, uzyskały podobne rezultaty w porównaniu do tych, którymi zarządzała Europejska Agencja Odbudowy.

Wykres 1

Podsumowanie ustaleń dotyczących kontrolowanych projektów

+++++ TIFF +++++

IV. Na podstawie powyższych uwag Trybunał sformułował zalecenia, których zastosowanie przez Komisję mogłoby jej pomóc w realizacji wydajniejszej i skuteczniejszej pomocy. Rezultaty projektów można poprawić w następujący sposób:

a) na etapie opracowywania projektów w obszarze WSiSW pomoc wspólnotową należy dostosować do celów programu (na przykład priorytetem powinny stać się przyszłe wspólne przejścia graniczne, co sprzyjałoby współpracy regionalnej);

b) projekty inwestycyjne powinny być lepiej dopasowane do projektów w zakresie rozwoju instytucjonalnego;

c) wszystkie podmioty udzielające pomocy w tym obszarze, w tym Komisja jako główny donator, powinny lepiej koordynować swe działania (na przykład jeden donator mógłby finansować lub współfinansować projekt opracowany przez innego donatora);

d) donatorzy powinni ponownie przeanalizować procedury przetargowe dotyczące zakupu sprzętu. W miarę możliwości należy rozważyć utworzenie wspólnych puli inwestycyjnych, którymi zarządzałyby kraje otrzymujące pomoc.

V. Trwałość projektów można zwiększyć w następujący sposób:

a) poprzez zwiększenie zaangażowania beneficjentów;

b) każdy rozpoczynany projekt powinien zawierać plan konserwacji;

c) Komisja powinna dokładniej monitorować sposób dystrybucji i oceniać wykorzystanie sprzętu oraz infrastruktury finansowanych przez UE;

d) uzupełnieniem pomocy technicznej powinny być odpowiednie aktywne zachęty do dokonania przemian instytucjonalnych.

Wprowadzenie

1. Rozszerzenie sprzyja strategicznym interesom UE w zakresie stabilizacji, bezpieczeństwa i zapobiegania konfliktom. Obecny program rozszerzenia obejmuje kraje Bałkanów Zachodnich, które mają szansę na wstąpienie do UE po spełnieniu niezbędnych warunków.

2. Kontrola sektora wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (WSiSW) na Bałkanach Zachodnich dotyczyła obszaru o istotnym znaczeniu politycznym. Sektor WSiSW jest jednym z najważniejszych obszarów współpracy między Unią Europejską a krajami Bałkanów Zachodnich i można go podzielić na cztery podobszary: azylu i migracji, zintegrowanego zarządzania granicami, sądownictwa oraz policji. Wartość umów związanych z obszarem sprawiedliwości i spraw wewnętrznych w ramach realizowanego przez Komisję programu na rzecz Bałkanów Zachodnich (CARDS [2]) wynosiła około 470 mln euro w latach 2001–2006 [3].

3. Przed rozpoczęciem kontroli zidentyfikowano następujące główne rodzaje ryzyka dla należytego zarządzania finansami:

a) projekty w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych są realizowane w warunkach niestabilnej sytuacji politycznej i gospodarczej, co oznacza, że pomoc Komisji może nie osiągnąć zamierzonych celów polityki i może nie być trwała;

b) rola krajów otrzymujących pomoc oraz beneficjentów końcowych ma zasadnicze znaczenie dla powodzenia projektów, ponieważ Komisja ma ograniczone możliwości wzmacniania kwalifikacji, profesjonalizmu i niezależności instytucji zajmujących się wymiarem sprawiedliwości i sprawami wewnętrznymi;

c) Wspólnota jest pod presją uzyskania wysokich wskaźników zawierania umów i dlatego ograniczenia budżetowe, proceduralne i polityczne po stronie odbiorców i beneficjentów pomocy mogą nie być brane pod uwagę. Może to hamować skuteczne oddziaływanie produktów projektów, zwłaszcza w zakresie zwiększania zdolności administracyjnych;

d) jak wynika z poprzednich doświadczeń, spełnienie kryteriów dotyczących sektora wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych jest jednym z trudniejszych problemów, jeśli nie najtrudniejszym, w procesie rozszerzenia [4].

4. Cele programów Komisji były następujące:

a) wzmocnienie państwa prawa, praw człowieka oraz relacji ze społeczeństwem obywatelskim;

b) wsparcie reformy sądownictwa oraz dostosowanie prawa krajowego do wymogów UE;

c) ogólna reforma sił policyjnych, w szczególności straży granicznej, oraz zapewnienie porządku publicznego;

d) zwalczanie korupcji, nielegalnej migracji, przestępczości zorganizowanej i terroryzmu;

e) ułatwianie rozwoju, wymiany handlowej i przepływu towarów i osób;

f) wzmocnienie zdolności instytucjonalnych i operacyjnych, np. w kwestiach azylu i migracji, wiz oraz zintegrowanego zarządzania granicami.

5. Wspólnotowe wsparcie w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych jest realizowane poprzez finansowanie inwestycji w infrastrukturę i sprzęt oraz projekty rozwoju instytucjonalnego. Inwestycje dotyczą zamówień na roboty budowlane bądź dostawy. Rozwój instytucjonalny realizowany poprzez pomoc techniczną [5] lub projekty twinningowe [6] polega na ustanawianiu standardów oraz zasad postępowania dla służb publicznych, np. przepisów i strategii, oraz na organizacji niezbędnych szkoleń.

Zakres kontroli I podejście kontrolne

6. Unia Europejska wspiera kraje Bałkanów Zachodnich głównie poprzez specjalne programy i pomoc w realizacji projektów. Celem kontroli Trybunału była ocena skuteczności projektów Komisji Europejskiej (KE) w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych na Bałkanach Zachodnich. Prace kontrolne obejmowały próbę 33 projektów w obszarze WSiSW, w tym 30 projektów krajowych i trzy regionalne, realizowane w ramach programów rocznych na lata 2001–2005 [7]. Obydwa rodzaje pomocy, tj. inwestycje i rozwój instytucjonalny, były równo reprezentowane w próbie projektów. Lista skontrolowanych projektów wraz z rezultatami i ustaleniami Trybunału znajduje się w załączniku I. Szczegóły dotyczące metodyki kontroli oraz badanej próby podano w załączniku II.

7. Do najważniejszych celów tej kontroli należało zbadanie, w jakim stopniu:

a) potrzeby w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych zostały właściwie zidentyfikowane i czy projekty odpowiadały tym potrzebom [8],

b) udało się uzyskać oczekiwane produkty i osiągnąć zamierzone trwałe rezultaty [9].

8. Na Bałkanach Zachodnich Komisja zastosowała dwie podstawowe metody zarządzania: zarządzanie zdecentralizowane i pośrednie zarządzanie scentralizowane. W przypadku zarządzania zdecentralizowanego oraz przedstawicielstwa Komisji w Albanii, Bośni i Hercegowinie oraz Chorwacji są odpowiedzialne za przygotowanie projektów, procedury przetargowe oraz realizację projektów pod względem finansowym i technicznym. W ramach pośredniego zarządzania scentralizowanego zarządzaniem programami w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii, Kosowie (na mocy rezolucji RB ONZ 1244/99), Czarnogórze i Serbii do końca 2008 r. zajmowała się Europejska Agencja Odbudowy. Trybunał zbadał, czy istnieją dowody na to, że w przypadku projektów w obszarze WSiSW jedna z tych metod zarządzania jest bardziej skuteczna od drugiej [10].

9. Komisja Europejska jest największym pod względem finansowym donatorem na Bałkanach Zachodnich. Ponad połowa dotacji udzielanych w tym regionie pochodzi z budżetu UE (załącznik III). W związku z tym podczas kontroli zbadano, jakie korzyści z koordynacji pomocy odniosły władze kraju otrzymującego pomoc.

10. Sprawozdanie jest uporządkowane według form pomocy i zawiera opis ich mocnych i słabych stron w podziale na projekty inwestycyjne i projekty rozwoju instytucjonalnego. Horyzontalne kwestie dotyczące metody zarządzania oraz koordynacji pomocy są poruszone w sekcji trzeciej.

Mapa Bałkanów Zachodnich

+++++ TIFF +++++

Uwagi

Pomoc inwestycyjna UE była w przeważającym stopniu skuteczna, ale jej trwałość jest zagrożona

11. W tej sekcji poruszono kwestię adekwatności projektów inwestycyjnych oraz ocen potrzeb, na podstawie których opracowano te projekty. Następnie przedstawione są ustalenia dotyczące osiągania rezultatów oraz konieczności dopasowania priorytetów UE i krajowych. Omówiony w dalszej kolejności temat trwałości został podzielony na dwie części: jedna dotyczy znaczenia konserwacji, a druga potrzeby uzyskania zdolności instytucjonalnych wystarczających do zapewnienia trwałości.

Rzeczywista potrzeba inwestycji w związku ze standardami UE oraz zniszczoną infrastrukturą

12. Ze względu na wieloletnie niedoinwestowanie i zmiany geopolityczne [11]potrzeby inwestycyjne na Bałkanach Zachodnich związane z koniecznością dostosowania infrastruktury do standardów UE są znaczne i w większości przypadków przekraczają możliwości krajowych budżetów. Wymogi inwestycyjne są spowodowane dwoma głównymi czynnikami:

a) muszą zostać spełnione standardy UE dotyczące całkowicie nowych instytucji [12]. Standardy UE wymagają na przykład utworzenia profesjonalnej straży granicznej. Jest to trudne do wykonania, ponieważ do niedawna granice były kontrolowane głównie przez poborowych [13]. Ponadto nowe granice powinny być otwarte dla legalnego przepływu osób i towarów, a jednocześnie bezpieczne i odpowiednio kontrolowane;

b) zniszczona infrastruktura związana z wymiarem sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Infrastruktura na Bałkanach Zachodnich jest nieodpowiednia i niskiej jakości. Na przykład, kiedy w latach 2004–2005 zewnętrzni kontrolerzy [14] odwiedzili 38 budynków sądów w Albanii, nie mogli oni zazwyczaj odróżnić sędziów od pozwanych, osób z publiczności lub prokuratorów, a rozprawy odbywały się na korytarzach.

Ramka 1

Przykłady strategicznych i niestrategicznych projektów inwestycyjnych

Przypadek 1: Projekt zgodny z celami strategicznymi

System więziennictwa w Albanii nie spełnia międzynarodowych standardów. Zakłady karne i izby zatrzymań są znacznie przepełnione. W momencie kontroli w albańskich więzieniach przebywało 3049 osadzonych, mimo że mogą one pomieścić 1510 osób. Oznacza to, że przeludnienie w zakładach karnych sięga 102 %. Dlatego budowa więzienia w Fuše Kruja, mogącego pomieścić 312 osadzonych, może zostać uznana za kluczowy i istotny priorytet.

Przypadek 2: Projekt niezgodny z programem rocznym

W Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii według dokumentacji zatwierdzonego projektu azylu budżet w wysokości 2 mln euro miał zostać przeznaczony na działania w zakresie rozwoju instytucjonalnego, takie jak opracowywanie aktów prawnych, strategii i krajowego planu działań. Działań tych nie przeprowadzono. Zamiast tego zbudowany został ośrodek przyjęć osób ubiegających się o azyl.

13. W wyniku kontroli ujawniono, że około 70 % projektów inwestycyjnych w obszarze WSiSW było zgodnych z szeroko nakreślonymi celami strategicznymi [15] jakimi są wprowadzenie stabilizacji i bezpieczeństwa oraz wzmocnienie stowarzyszenia z UE. Pozostałe projekty były niezgodne lub tylko częściowo zgodne z celami określonymi w programie rocznym (ramka 1).

14. Kontrola wykazała, że środki pomocowe zostały uruchomione bez przeprowadzenia odpowiednich badań wykonalności, określających zakres i specyfikacje projektów. Prowadzenie badań jest trudnym zadaniem, jeżeli instytucje korzystające z pomocy nie posiadają odpowiednio sformułowanych strategii krajowych lub planów działań, w których określone są priorytety. Z 17 skontrolowanych projektów inwestycyjnych tylko dwa zawierały wysoce zadowalające analizy, w których z wyprzedzeniem opisano znaczenie wybranych projektów (ramka 2).

Ramka 2

Przykład wysoce zadowalającej analizy potrzeb

Budowa dwóch sądów apelacyjnych w Korczy i we Wlorze w Albanii stanowiła najwyższy priorytet według analizy zatytułowanej "Plan generalny rozwoju infrastruktury sądów". Opracowanie przedstawia analizę sytuacji i perspektywy dla wszystkich sądów okręgowych i apelacyjnych w Albanii. Plan generalny jest dobrze przygotowany i szczegółowy.

15. Uchybienia na etapie planowania zarówno ze strony kraju otrzymującego pomoc, jak i w niektórych przypadkach ze strony Komisji, doprowadziły do niewydajnego i nieskutecznego podziału i wykorzystania sprzętu finansowanego ze środków UE (ramka 3).

Zróżnicowane rezultaty projektów inwestycyjnych w największej kategorii: zarządzanie granicami I ich bezpieczeństwo

16. Podczas szczytu UE–Bałkany Zachodnie, który odbył się w czerwcu 2003 r. w Salonikach, podkreślono, że brak bezpieczeństwa granic jest jedną z prawdziwych przeszkód dla państwa prawa i stanowi najwyższy priorytet dla UE. Komisja była bardzo zaangażowana w działania w sektorze zintegrowanego zarządzania granicami, na który przeznaczyła dużą część (37 %) środków na finansowanie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Sektor ten obejmuje dwa komponenty – zarządzanie granicami i bezpieczeństwo granic. Trybunał skontrolował osiem projektów inwestycyjnych w dziedzinie zintegrowanego zarządzania granicami, w tym budowę kilku przejść granicznych. Rezultaty tych inwestycji można ogólnie uznać za bardziej zadowalające, jeżeli rozpatruje się te projekty łącznie z działaniami w zakresie rozwoju instytucjonalnego, takimi jak opracowywanie strategii krajowych w dziedzinie zintegrowanego zarządzania granicami [16]. Skuteczny system zarządzania granicami wymaga zapewnienia równowagi między otwartością a bezpieczeństwem granic [17]. Równowagę tę uzyskano na przykład w Serbii (ramka 4).

Ramka 3

Przykłady niewydajnego i nieefektywnego podziału i wykorzystania sprzętu finansowanego ze środków UE

W Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii niektóre motocykle sfinansowane przez UE i przekazane straży granicznej w lecie 2005 r. były prawie niewykorzystywane przez pierwsze 18 miesięcy, ponieważ wbrew ustaleniom władze nie dostarczyły straży niezbędnego wyposażenia ochronnego. W 2007 r. nadal brakowało niektórych elementów wyposażenia. Władze rozpisały dodatkowy przetarg na sprzęt we wrześniu 2008 r. i umowa powinna zostać podpisana w pierwszym kwartale 2009 r.

Otwarcie ośrodka dla uchodźców w tym samym kraju także zostało opóźnione o rok, ponieważ władze nie zapewniły niezbędnego wyposażenia.

Osiem miesięcy po podpisaniu umowy komputery dostarczone albańskiej policji nadal były w kartonowych opakowaniach, ponieważ wciąż oczekiwano na decyzję władz o przydzieleniu ich beneficjentom końcowym.

Zdjęcie 1

Wsparcie finansowe UE dla przejścia granicznego w Batrovci na autostradzie Belgrad–Zagrzeb pozwoliło znacznie skrócić czas oczekiwania samochodów osobowych.

+++++ TIFF +++++

Zdjęcie 4

Przykład wykorzystania nowoczesnego sprzętu do kontroli granic, przy jednoczesnym skróceniu czasu oczekiwania na przekroczenie granicy

Po wprowadzeniu nowej infrastruktury i sprzętu na przejściu granicznym Batrovci w Serbii nastąpiła duża poprawa (zdjęcie 1). Dzięki projektowi przepustowość granicy wzrosła, a czas oczekiwania został skrócony. Ciężarówki, które wcześniej stały na granicy kilka godzin, teraz czekają zaledwie 30 minut. Dla samochodów osobowych czas oczekiwania skrócił się w szczytowym sezonie z 12 godzin do około 20 minut.

Przejście graniczne wyposażono również w nowoczesny sprzęt pozwalający strażnikom wykrywać nawet dobrze sfałszowane dokumenty. Urządzenie do badania dokumentów było używane przeciętnie 100 razy dziennie i od momentu gdy zaczęto z niego korzystać, straż graniczna wykrywa średnio prawie jeden sfałszowany dokument dziennie.

17. Nowoczesne bezpieczeństwo granic opiera się na czterech elementach: mobilności, łączności, informacji i sile ognia. Pomoc wspólnotowa objęła je wszystkie, z wyjątkiem broni. W okolicy miasta Szkodra w Albanii straż graniczna może bez wątpienia lepiej patrolować północne granice lądowe, korzystając z pojazdów terenowych niż wcześniej, gdy poruszała się pieszo. Także granica lądowa między Byłą Jugosłowiańską Republiką Macedonii i Grecją oraz granica morska między Albanią i Włochami są teraz lepiej nadzorowane niż w przeszłości (zob. zdjęcia 2 i 3). Liczba prób nielegalnego przekroczenia granicy z i na terytorium Byłej Jugosłowiańskiej Republiki Macedonii znacznie zmalała od 2005 r., gdy dostarczono pojazdy, do 2008 r.

18. Chociaż ogólna sytuacja jest raczej pozytywna, w obszarze tym wykryto pewne uchybienia związane nie tylko z brakiem woli politycznej i środków prawnych w krajach otrzymujących pomoc (zob. pkt 36–39), lecz także z pewnymi uchybieniami w zarządzaniu Komisji (ramka 5).

Ramka 5

Przykład niezrealizowanego projektu budowy przejścia graniczneg

Przejście graniczne (PG) w Goricy w Bośni i Hercegowinie znajduje się na ruchliwej drodze międzynarodowej z Mostaru (BiH) do Splitu (Chorwacja). Władze Chorwacji zbudowały już swoje PG, natomiast po stronie bośniackiej brakuje odpowiedniej infrastruktury. Komisja zawarła umowę o roboty budowlane na kwotę 3 mln euro, nie upewniwszy się, czy proces wywłaszczenia gruntów został zakończony. Z powodu sporów o wartość gruntów realizacja projektu nie rozpoczęła się, a umowa wygasła w grudniu 2006 r [18].

Skutkiem tego "terminal celny" po stronie bośniackiej jest prowadzony przez podmiot prywatny, który zatrzymuje 70 % opłat za dostęp do terminalu celnego (wynoszących około 20 euro od ciężarówki). Władze nie opracowały planu przejęcia tej infrastruktury

19. W wyniku rozpadu byłej Jugosławii powstało w regionie ponad 5000 km nowych granic międzynarodowych. Najbardziej opłacalną metodą kontrolowania tych granic byłaby budowa wspólnych przejść granicznych. Jednakże Komisja nadal finansuje projekty PG, korzystając z przydziałów krajowych zamiast z przydziału regionalnego. Takie podejście nie sprzyja rozwojowi współpracy regionalnej.

Zdjęcie 2

Wszystkie projekty z wyjątkiem jednego zostały skontrolowane na miejscu. Na zdjęciu pracownicy Trybunału kontrolują samochód terenowy zakupiony ze środków UE w Gevgelija na granicy między Byłą Jugosłowiańską Republiką Macedonii i Grecją.

+++++ TIFF +++++

Zdjęcie 3

Wynik wzmocnionej kontroli granicy morskiej w Albanii. Skonfiskowana szybka łódź motorowa wykorzystywana przez zorganizowane grupy przestępcze do przemytu osób do UE.

+++++ TIFF +++++

Dopasowanie priorytetów unijnych I krajowych warunkiem koniecznym sukcesu

20. Przeprowadzenie reform w sektorze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, zarówno tych związanych z inwestycjami, jak i z rozwojem instytucjonalnym, jest ogromnym i złożonym przedsięwzięciem. Jednakże budżety krajowe nie są w stanie zapewnić wystarczającego finansowania priorytetów w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, zwłaszcza w mniej rozwiniętych gospodarczo krajach Bałkanów Zachodnich [19].

21. Mimo że Komisja jest głównym donatorem na Bałkanach Zachodnich, środki UE nie są wystarczające, aby pokryć wszystkie potrzeby inwestycyjne. Dlatego Komisja finansowała zazwyczaj projekty pilotażowe, które pozwalały beneficjentom dostrzec korzyści płynące z unowocześ- nionej infrastruktury. Przykładem tego rodzaju pomocy jest sfinansowany przez UE supernowoczesny budynek sądu we Wlorze, dzięki któremu wzrosła przejrzystość wymiaru sprawiedliwości (ramka 6).

22. Poziom finansowania krajowego różnił się znacznie w poszczególnych krajach. Kontrolerzy znaleźli przypadek, w którym całkowicie uniezależniono się od donatorów. W Serbii koszty finansowanych przez UE projektów remontu sądów wyniosły około 5 % całkowitego serbskiego budżetu na wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne w latach 2003–2007 (ramka 7).

Ramka 6

Przykład inwestycji wzmacniającej państwo prawa

Budowa sądu apelacyjnego we Wlorze w Albanii

Komisja zainwestowała 770000 euro w budowę siedziby sądu apelacyjnego we Wlorze w Albanii. Krótkoterminowe rezultaty tego projektu były pozytywne. W nowym budynku przeciętna liczba spraw rozstrzygniętych przez sąd w pierwszym roku funkcjonowania (2007) wzrosła ponad dwukrotnie w porównaniu z liczbą spraw rozstrzyganych w starym budynku. Po raz pierwszy także sąd apelacyjny mógł korzystać z odpowiednich sal sądowych. Pozwoliło to zwiększyć przejrzystość postępowania sądowego i poprawić ogólne postrzeganie "realności wymiaru sprawiedliwości".

Jednakże podczas kontroli krajowa sieć energetyczna nie dostarczała energii, a roczny budżet na olej ciężki do generatorów został wyczerpany na cztery miesiące przed końcem roku. Korzystanie z komputerów było zatem niemożliwe. W związku z tym spadła liczba rozpatrywanych spraw i zmniejszyła się ogólna skuteczność inwestycji.

Zdjęcie 4

Nowy, lepiej zabezpieczony budynek sądu apelacyjnego we Wlorze w Albanii został sfinansowany ze środków Unii Europejskiej. Prace zakończono w 2006 r.

+++++ TIFF +++++

Ramka 7

Przykład zaangażowania wystarczających środków z budżetu krajowego

Remont największego budynku sądu w Serbii

Po zabójstwie serbskiego premiera Zorana Djindjica w marcu 2003 r. władze zatrzymały dużą liczbę podejrzanych przestępców. Władze serbskie nie dysponowały jednak odpowiednią infrastrukturą umożliwiającą prowadzenie spraw o wysokiej randze w sposób bezpieczny i licujący z ich powagą. Dzięki pracom remontowym finansowanym z budżetu UE sąd okręgowy w Belgradzie zyskał m.in. nowoczesną salę sądową. Od otwarcia sali sądowej w czerwcu 2006 r. przeprowadzono w niej 35 rozpraw w 2006 r. i 40 rozpraw w 2007 r. – większość z nich dotyczyła poważnych przypadków przestępczości zorganizowanej oraz zbrodni wojennych. Od tego czasu rząd serbski przeznaczył znaczne środki na remonty budynków sądów w całym kraju.

23. Jeżeli priorytety UE i priorytety krajowe nie są zharmonizowane, pomoc staje się nieskuteczna. Na przykład na mocy układów o stabilizacji i stowarzyszeniu Komisja zobowiązuje kraje Bałkanów Zachodnich do realizacji postanowień o readmisji [20]. Postanowienia te nie były jednak skutecznie stosowane, ponieważ kraje otrzymujące pomoc nie zabezpieczyły wystarczających środków w swoich budżetach. Przykładowo w Albanii braki kadrowe w dyrekcji ds. granic i migracji policji państwowej sprawiły, że kraj ten miał trudności z wypełnieniem swoich obowiązków wynikających z umowy. Nawet wówczas, gdy Komisja sfinansowała krajową strategię migracji i readmisji dla Albanii oraz wyjaśniła warunki umowy podczas posiedzenia komitetów wysokiego szczebla, postępy były powolne.

Zagrożenie dla oddziaływania I trwałości projektów inwestycyjnych

24. W sześciu z 16 skontrolowanych projektów inwestycyjnych wykryto uchybienia wpływające na ich trwałość. Mimo że w odwiedzonych krajach przeprowadzono pewne prace w zakresie konserwacji dostarczonej infrastruktury i sprzętu, poziom konserwacji nie był wystarczający, aby zapewnić trwałość inwestycji. W momencie przeprowadzania kontroli beneficjent nie miał obowiązku przedstawienia dowodów posiadania odpowiedniego budżetu i planu konserwacji przed otrzymaniem środków UE.

Ramka 8

Przykład projektu infrastrukturalnego, w którym nie zapewniono oddziaływania

Komisja zainwestowała ponad 3 mln euro w modernizację przejścia granicznego (PG) Kamensko w Bośni i Hercegowinie, które miało uzyskać status PG "pierwszej kategorii", tj. takiego przejścia, na którym może odbywać się obustronny ruch wszystkich rodzajów towarów. Jednakże po ukończeniu realizacji tego unijnego projektu władze zmieniły decyzję i z powrotem obniżyły kategorię PG Kamensko. W wyniku tej decyzji nie można deklarować na tym przejściu kilku rodzajów towarów (np. paliwa). Ruch graniczny zmalał, pomimo że droga, na której znajduje się przejście, stanowi najlepsze połączenie między Splitem w Chorwacji a środkowo-zachodnią i północną częścią Bośni i Hercegowiny. Komisja nie wiedziała o tej zmianie.

25. Przedstawicielstwa nie zawsze znały sytuację w terenie, ponieważ wykorzystanie infrastruktury i sprzętu nie jest monitorowane. Dlatego też Komisja nie mogła zapewnić oddziaływania i trwałości projektów inwestycyjnych (ramka 8).

26. Chociaż zasady udzielania zamówień publicznych pozwalają na włączenie usług posprzedażnych do procedury przetargowej, przepis ten nie jest w wystarczającym stopniu stosowany. przedstawicielstwo w Albanii zamówiło samochody terenowe dla straży granicznej, chociaż wiedziało, że pojawią się problemy z konserwacją pojazdów [21]. Odpowiedzialne za konserwację instytucje korzystające z pomocy także nie są systematycznie zapraszane do udziału w komisjach przetargowych z prawem głosu. Nie uczestniczą również w wystarczającym stopniu w procedurze przetargowej na jej wcześniejszych etapach.

Inwestycjom nie towarzyszy niezbędny rozwój instytucjonalny

27. W wielu przypadkach sytuacja w terenie poprawiła się w wyniku unijnych inwestycji w sprzęt i infrastrukturę. Same inwestycje nie gwarantują jednak osiągnięcia ogólnych celów wyznaczonych dla danej instytucji. Na przykład nie wystarczy zbudować nowoczesnego przejścia granicznego: muszą się także odpowiednio zmienić metody pracy straży granicznej.

28. Innymi przykładami inwestycji, którym nie towarzyszył niezbędny rozwój instytucjonalny, były skontrolowane projekty informatyczne. Nawet wówczas gdy dostarczony sprzęt był przydatny w pracy straży granicznej lub w sądownictwie oraz odpowiadał obecnym lub przyszłym potrzebom, potencjalne efekty projektów nie mogły jeszcze zostać właściwie wykorzystane z następujących powodów:

a) niewiele posterunków straży granicznej i budynków sądów było podłączonych do sieci. Na przykład w Czarnogórze połączenia istniały między zaledwie 3 z 26 przejść granicznych;

b) projekty związane z systemami informatycznymi dla władz publicznych, jeżeli mają być trwałe, wymagają solidnych ram prawnych oraz odpowiedniej polityki bezpieczeństwa ze względu na wymianę poufnych danych. W czasie kontroli w żadnym z krajów nie obowiązywała ustawa o ochronie danych, która byłaby w pełni zharmonizowana z prawem wspólnotowym. W Bośni i Hercegowinie w 2006 r. przyjęto ustawę o ochronie danych, ale należy ją zaktualizować, aby spełniała wymogi wspólnotowe;

c) żaden z trzech skontrolowanych projektów w zakresie oprogramowania nie zawierał pisemnych wskazówek dotyczących kontroli dostępu. Kontrola dostępu jest kluczowym procesem, który pozwala nadzorować i ograniczać dostęp do zasobów systemu komputerowego; powinna ona zapewniać ochronę przed dostępem do systemu i użytkowaniem go przez osoby nieupoważnione.

Duże potrzeby w zakresie rozwoju instytucjonalnego, lecz tylko niewielkie zmiany w wyniku finansowania UE

29. W niniejszej sekcji omówiono najpierw przyczyny ograniczonych osiągnięć w przypadku projektów rozwoju instytucjonalnego oraz kwestię braku pomiaru osiągnięć. W kolejnych podsekcjach przedstawiono czynniki decydujące o trwałości rezultatów: stabilność kluczowego personelu oraz wolne od korupcji środowisko pracy, szczególne czynniki związane z projektami szkoleniowymi oraz poczucie odpowiedzialności na poziomie beneficjentów.

Zarządzanie zmianą I rozwój instytucjonalny – ograniczony zakres I słabość pomiarów

30. Projekt w obszarze sprawiedliwości i spraw wewnętrznych można określić jako potencjalnie skuteczny, jeżeli dotyczy on rozpoznanych potrzeb i uchybień, jeżeli przynosi oczekiwane korzyści, wchodzi w zakres skoordynowanej strategii rozwoju instytucjonalnego, a beneficjent angażuje się w zapewnienie trwałości jego rezultatów.

31. Rezultaty projektów Komisji poprawiły sytuację beneficjentów. Poprawa ta była najbardziej widoczna w przypadku zamówień na dostawy i roboty budowlane, jednak najwięcej problemów pojawiało się w związku z trwałością projektów rozwoju instytucjonalnego.

32. W odniesieniu do przypadków, kiedy projekty rozwoju instytucjonalnego nie osiągnęły wyznaczonych celów, Trybunał wskazał trzy zasadnicze powody tego niepowodzenia:

a) brak stabilności administracyjnej w regionie, np. duża rotacja pracowników po wyborach;

b) niespełniające wszystkich oczekiwań rezultaty szkoleń;

c) brak zaangażowania kraju w reformę.

33. Podczas kontroli odnotowano również sytuację odwrotną: jeżeli służba publiczna cechuje się stabilnością, jeżeli szkolenia są właściwie ukierunkowane, a kierownictwo wyższego szczebla instytucji otrzymującej pomoc jest zaangażowane w proces zmian, wówczas osiągane są postępy. Na przykład w Albanii władze zaangażowały się w finalizację działań w zakresie rozminowania kraju, w Bośni i Hercegowinie Trybunał Konstytucyjny nadrobił zaległości w rozpatrywaniu spraw dotyczących praw człowieka, a sąd w Sremskiej Mitrovicy w Serbii stał się sądem modelowym korzystającym z oprogramowania do zarządzania sprawami.

34. Komisja wprowadziła w tym obszarze niewiele specjalnych wskaźników zarządzania opartych na zadaniach. W różnych opisach zadań Komisja odnotowuje, że w obszarze sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa na Bałkanach Zachodnich poczyniono postępy, ponieważ sędziowie i prokuratorzy zostali przeszkoleni, a we współpracy między policją i prokuraturą nastąpiła poprawa. Nie jest jednak jasne, w jaki sposób Komisja mierzy oddziaływanie tych działań.

35. W przeszłości skuteczność swojej pomocy określała ona, skupiając się wyłącznie na wskaźnikach zawierania umów i wydatkowanych środków. W 2002 r. Komisja zaczęła dążyć do osiągnięcia trwałego rozwoju zdolności instytucji, co jest trudniejsze do zmierzenia. Kraje Bałkanów Zachodnich przygotowują się do przyjęcia zdecentralizowanego systemu realizacji programów pomocy. Jest to pozytywna zmiana, ponieważ nadanie instytucjom tych krajów uprawnień w zakresie zarządzania świadczy o odpowiednim poziomie ich zdolności zarządczych. Komisja nie włączyła jednak w pełni pomiaru rozwoju tych zdolności do procesu zatwierdzania instytucji korzystających z pomocy [22].

Osłabienie trwałości rozwoju instytucjonalnego ze względu na rotację kluczowego personelu oraz korupcję

36. Tylko dwa z 15 projektów rozwoju instytucjonalnego osiągnęły odpowiednią trwałość. Na wszystkie skontrolowane projekty tego rodzaju negatywnie wpływały zmiany personelu instytucji korzystających z pomocy. Niemal zawsze zmiany personalne na kluczowych stanowiskach osłabiały pozytywne rezultaty projektów szkoleniowych w zakresie rozwoju instytucjonalnego (ramka 9).

37. W czasie kontroli odnotowano także kilka pozytywnych przykładów wzrostu zdolności. Ich skutkiem były ulepszenia na poziomie operacyjnym (ramka 10). Pomimo wysokiej rotacji personelu cele strategiczne, tj. utrzymanie bezpieczeństwa i stabilności oraz porządku publicznego, zostały spełnione. Było to możliwe wyłącznie dzięki stałej pomocy UE.

Ramka 9

Niestabilna sytuacja kadrowa w administracji publicznej w Albanii i Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii

W Albanii trzy z ośmiu skontrolowanych projektów w obszarze WSiSP obejmowały szkolenia. Projekty przyniosły pewne pozytywne rezultaty, ale zmiany kadrowe, na przykład w obszarze migracji, wciąż utrudniały budowanie zdolności i opóźniały proces podejmowania decyzji. W Albanii natychmiast po wyborach parlamentarnych w 2005 r. wymieniony został cały 20osobowy personel zajmujący się kwestiami migracji w regionalnych biurach zatrudnienia.

W siłach policyjnych Byłej Jugosłowiańskiej Republiki Macedonii zidentyfikowano 30 kluczowych stanowisk kierowniczych. W ciągu kilku miesięcy od wyborów w 2006 r. zmieniła się obsada 28 spośród tych stanowisk, co oznacza, że rotacja personelu wyniosła 93 %.

38. Podczas kontroli odnotowano nieprawidłowości we współpracy między organami ścigania, wpływające negatywnie na trwałość rezultatów projektów. Na przykład, mimo że sprzęt do nadzoru policyjnego oraz system identyfikacji daktyloskopijnej były potrzebne bośniackiej policji i powinny umożliwić uzyskanie wyższych wskaźników wykrywania przestępstw, ich potencjał nie był w pełni wykorzystywany ze względu na brak współpracy policyjnej [23].

39. Rzetelność instytucji wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych można zwiększyć poprzez walkę z korupcją. Pewne oznaki świadczą o tym, że sytuacja w kontrolowanych krajach nieco się poprawiła, choć postęp jest niewielki. Jednym z ogólnych wskaźników skuteczności finansowania UE jest wskaźnik postrzegania korupcji opracowany przez organizację Transparency International. W załączniku IV przedstawiono nieznaczną poprawę tego wskaźnika (w rankingu i punktacji), która nastąpiła od 2004 r.

Ramka 10

Przykłady zwiększonych zdolności operacyjnych

W listopadzie 2007 r. wyspecjalizowane jednostki policji Byłej Jugosłowiańskiej Republiki Macedonii zaplanowały, przeprowadziły i sfinalizowały operację "Górska burza". Podczas tej operacji znaleziono duży tajny skład broni wystarczającej do uzbrojenia 650 żołnierzy, w tym broń przeciwlotniczą. Skład należał do grupy początkowo określanej jako "zorganizowana grupa przestępcza", później uznanej za komórkę terrorystyczną. Operację przeprowadzono bez ofiar wśród ludności cywilnej. Według obserwatorów międzynarodowych, z którymi kontrolerzy Trybunału prowadzili rozmowy, jeszcze kilka lat temu operacja na taką skalę nie byłaby możliwa.

W lipcu 2008 r. w procesie przeprowadzonym w następstwie "Górskiej burzy" 17 osób zostało skazanych łącznie na 192 lata pozbawienia wolności. Według wyroku sądu celem grupy było wywołanie niepokojów wśród obywateli i zagrożenie porządkowi konstytucyjnemu państwa.

W Albanii Unia Europejska od 1997 r. pomaga wzmacniać zdolności organów ścigania. Pomoc dla policji będzie kontynuowana co najmniej do 2011 r.

Szkolenia – więcej produktów niż rezultatów

40. Podstawowym elementem procesu wprowadzania reform i zmian jest organizacja szkoleń dla pracowników służb państwowych. Stanowi ona ważny priorytet dla Komisji. Przykładowo wszystkie trzy projekty regionalne [24], o łącznym budżecie wynoszącym 10 mln euro obejmowały szkolenia. Produkty szkoleniowe (seminaria, warsztaty i konferencje) były zadowalające, ale ich oddziaływanie okazało się ograniczone (ramka 11).

41. Biorąc pod uwagę najnowszą historię regionu, trzeba przyznać, że zgromadzenie urzędników służby cywilnej z różnych krajów Bałkanów Zachodnich w jednej sali szkoleniowej jest oczywiście samo w sobie celem wartym spełnienia. Projekty Komisji miały jednak bardziej ambitne cele szczegółowe, np. opracowanie regionalnych strategii w obszarze azylu, migracji i wiz na podstawie zestawu wspólnie przyjętych unijnych standardów technicznych.

Ramka 11

Przykłady sądowych centrów szkoleniowych

Trybunał skontrolował dwa ośrodki szkoleniowe dla pracowników sądownictwa. Oba centra szkoleniowe miały taki sam ogólny cel: stać się pełnoprawną instytucją szkoleniową przestrzegającą najlepszych praktyk europejskich i oferującą wysokiej jakości specjalistyczne szkolenia dla sędziów, prokuratorów, personelu sądowego i adwokatów.

W Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii podczas tworzenia tej instytucji nie wzięto pod uwagę zaleceń ekspertów UE. Ministerstwo nie zaprosiło żadnego z zagranicznych ekspertów do udziału w projektowaniu ustawy o sądowych centrach szkoleniowych – spotkało się to z silną krytyką donatorów jako postawa sprzeczna ze standardami europejskimi. Ponadto program 24-miesięcznego szkolenia początkowego skrócono do 15 miesięcy, co mogło ograniczyć jego oddziaływanie.

W przypadku ośrodka szkoleniowego dla sędziów w Serbii brakowało określonego kierunku działania oraz jasnej podstawy prawnej. Ponadto w programie "szkoleń dla instruktorów" proponowano zastosowanie nowoczesnych technik nauczania, tj. zajęć w małych grupach, z naciskiem na interakcję. W rzeczywistości szkolenia prowadzono wyłącznie w formie wykładów.

42. Opracowanie wspólnych celów dla regionalnych projektów szkoleniowych jest z natury rzeczy trudnym zadaniem, z powodu różnego stopnia zaawansowania w poszczególnych krajach. Chorwacja była zazwyczaj bardziej zaawansowana w tej dziedzinie niż inne kraje. Komisja słusznie uznała, że wymiar regionalny należy wykorzystać w taki sposób, aby państwa o najlepiej rozwiniętym systemie krajowym podzieliły się swą wiedzą z pozostałymi krajami otrzymującymi pomoc. Jednakże Komisja rzadko sprawdzała, jakie zmiany szkolenia wniosły do polityk i metod pracy, mimo że byłaby to dobra praktyczna metoda osiągania harmonizacji ze standardami UE.

43. Komisja nie wprowadziła systemu pomiaru wyników osiągniętych w ramach regionalnych projektów w zakresie współpracy sądowej. Nie uczyniła tego nawet po otrzymaniu krytycznych uwag od własnych kontrolerów [25]. Wskaźniki nie umożliwiały pomiaru oddziaływania, ponieważ były oparte na wykonaniu zadań i miały charakter bardziej formalny niż wartościujący – uwzględniały np. liczbę zorganizowanych spotkań lub konferencji. Ogólnikowe i niejasne były również cele, np. rozszerzenie dialogu regionalnego czy ułatwienie współpracy operacyjnej. Nie można było zatem zmierzyć stopnia realizacji celów, ponieważ nie były one bezpośrednio powiązane z zadaniami.

44. Także na poziomie krajowym projekty szkoleniowe Komisji nie w pełni spełniły swoje cele, gdyż kierownictwo wyższego szczebla nie zaangażowało się w ich realizację. Można wymienić dwa specjalne kursy szkoleniowe, które odbyły się w ramach projektu wsparcia sił policyjnych w Albanii (PAMECA II). W kursach dowodzenia strategicznego wzięło udział 60 funkcjonariuszy średniego i wyższego szczebla. Przeszkoleni policjanci szczebla kierowniczego zamierzali zastosować zdobytą wiedzę w praktyce, ale napotkali opór ze strony swoich przełożonych. Aby zapewnić oddziaływanie projektu, rozpoczęto zatem realizację "Programu dla ścisłego kierownictwa", w którym wzięło udział 34 oficerów policji najwyższego szczebla. Chociaż Komisji należy się uznanie za podjęcie tego działania naprawczego, bardziej wskazane byłoby zapewnienie zaangażowania ścisłego kierownictwa policji przed przeprowadzeniem kursu dla kierownictwa średniego szczebla.

45. Nauka poprzez praktykę oraz szkolenia na miejscu stanowią skuteczne metody rozwoju nowoczesnego i efektywnego systemu administracji. Przekazywanie obowiązków administracyjnych jest możliwe, pod warunkiem że rotacja pracowników utrzymuje się na rozsądnym poziomie (ramka 12). Projekty twinningowe realizowane wspólnie z państwami członkowskimi i umowy o dotacje zawierane z organizacjami międzynarodowymi są częściej wykorzystywane od czasu, gdy program CARDS stał się programem ukierunkowanym na reformę, a nie na odbudowę.

Ramka 12

Przykłady projektów nauki poprzez praktykę w Bośni I Hercegowinie

Przypadek 1: Całkowite przekazanie obowiązków beneficjentowi – Komisja Praw Człowieka

W 2004 r. Komisja podpisała umowę o dotację z Trybunałem Konstytucyjnym Bośni i Hercegowiny (TKBiH) w celu utworzenia wewnątrz TKBiH specjalnego organu sądowego – Komisji Praw Człowieka – który miał rozpatrzyć blisko 9000 zaległych spraw związanych z prawami człowieka [26]. W pierwszym roku działania Komisja Praw Człowieka (KPC) rozpatrzyła ponad 3000 spraw. KPC rozpoczęła działalność z udziałem personelu międzynarodowego, ale od 2005 r. w jej skład wchodzą wyłącznie pracownicy krajowi. W czasie realizacji projektu personel krajowy na co dzień stosował postanowienia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i innych instrumentów międzynarodowych. Projekt zakończył się powodzeniem, ponieważ dziewięciu z dziesięciu kluczowych pracowników zostało w Trybunale Konstytucyjnym. Do czerwca 2007 r. wszystkie zaległe sprawy zostały rozpatrzone. Według beneficjenta projekt znacząco przyczynił się do podniesienia w Bośni i Hercegowinie wiedzy o standardach praw człowieka.

Przypadek 2: Niepełne przekazanie obowiązków beneficjentowi – Izba ds. Zbrodni Wojennych

Izba ds. Zbrodni Wojennych w Bośni i Hercegowinie jest pierwszym stałym i wyspecjalizowanym organem państwowym zajmującym się przypadkami poważnego naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego. Stanowi ona element strategii ukończenia prac Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Byłej Jugosławii [27]. Liczbę podejrzanych o zbrodnie wojenne w Bośni i Hercegowinie szacuje się na kilka tysięcy. W czasie przeprowadzania kontroli proces przekazywania obowiązków ekspertów międzynarodowych ekspertom krajowym był opóźniony. Rzeczywista liczba prowadzonych procesów przewyższała przewidywaną, co jest zjawiskiem pozytywnym, ale obciążenie pracą znacznie przekraczało możliwości trybunału. Sytuację tę pogarszała rotacja sędziów międzynarodowych.

Lokalne zaangażowanie głównym czynnikiem sukcesu w umacnianiu państwa prawa

46. Jednym z najczęstszych celów strategicznych skontrolowanych projektów było wzmocnienie państwa prawa na Bałkanach Zachodnich. Istotą zachodnioeuropejskiej koncepcji państwa prawa jest zasada mówiąca, że nikt nie jest ponad prawem. Utrwalenie państwa prawa na Bałkanach Zachodnich jest niezbędne do utrzymania stabilności i bezpieczeństwa w Europie. Pomimo pewnych postępów państwo prawa na Bałkanach Zachodnich jest nadal słabe (ramka 13).

47. W wielu swoich sprawozdaniach okresowych Komisja wyrażała niezadowolenie z powolnego tempa reform. Przyjęte przez Komisję podejście do projektów ma pewne ograniczenia. Nie może ono stanowić rozwiązania wszystkich problemów. Warunkiem powodzenia projektów Komisji w obszarze WSiSW jest zmiana postaw władz krajowych oraz ciągłość struktur rządowych. Komisja nie ma bezpośredniego wpływu na te czynniki i nie należy lekceważyć ich negatywnego oddziaływania, w szczególności na rozwój instytucjonalny.

Ramka 13

Nieutrwalona koncepcja państwa prawa na Bałkanach Zachodnichk

"Państwo prawa" w regionie jest słabe, a poziom zaufania do rządu i instytucji pozostaje niski. Obywatele nie ufają systemowi prawnemu i mają odczucie, że służy on tylko grupom o określonym statusie społecznym. W kilku krajach regionu zadano obywatelom pytanie, czy "niektóre osoby są w tym kraju ponad prawem". Odsetek odpowiedzi twierdzących kształtował się następująco [28]:

Czarnogóra: 69 %;

Serbia: 81 %;

Była Jugosłowiańska Republika Macedonii: 85 %.

Należy podkreślić, że niesprawiedliwość społeczną i brak równości wobec prawa najsilniej odczuwały osoby najlepiej wykształcone i najbardziej uświadomione politycznie.

48. Komisja wyciągnęła wnioski z wcześniejszych doświadczeń. W porównaniu z jej poprzednim programem przedakcesyjnym (Phare) istotne reformy strukturalne w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych są obecnie przeprowadzane na wcześniejszym etapie procesu rozszerzenia.

49. Do tej pory większość inicjatyw reformatorskich nie pochodziła od przedstawicieli regionu, lecz od Komisji Europejskiej i innych podmiotów zewnętrznych [29]. Wynikający z tego brak zaangażowania osłabia długoterminowe rezultaty projektów. Pierwszą poważną inicjatywą w regionie jest powołanie Rady Współpracy Regionalnej, która rozpoczęła działalność w lutym 2008 r., zajmując miejsce Paktu Stabilizacji dla Europy Południowo-Wschodniej. Prace Rady Współpracy Regionalnej będą dotyczyć sześciu priorytetowych obszarów. Jednym z nich jest wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne. Prawie dwie dekady po upadku poprzedniej struktury bezpieczeństwa i stabilizacji w Europie Południowo-Wschodniej ta nowa instytucja, z siedzibą w Sarajewie, ma ambicję stać się pierwszym tego rodzaju regionalnym forum dzięki swoim strukturom opartym na regionalnym zaangażowaniu i zarządzaniu, a jednocześnie wspierającym integrację europejską.

Metody zarządzania I koordynacja pomocy

50. W niniejszej sekcji przedstawiono wyniki kontroli dotyczącej dwóch horyzontalnych kwestii obejmujących oba rodzaje projektów: różnic między dwoma metodami zarządzania stosowanymi przez Komisję oraz koordynacji pomocy.

Brak istotnych różnic między metodami zarządzania

51. Na Bałkanach Zachodnich Komisja stosowała dwie podstawowe metody zarządzania (zob. załącznik V) – za pośrednictwem Europejskiej Agencji Odbudowy (EAO) lub przedstawicielstw Komisji. Trybunał przeanalizował wyniki kontroli dotyczące projektów w celu stwierdzenia, czy istnieją dowody świadczące o tym, że jedna metoda zarządzania jest skuteczniejsza od drugiej.

52. Spośród 30 projektów w obszarze WSiSW skontrolowanych w krajach otrzymujących pomoc 18 było pod zarządem przedstawicielstwa, a 12 – pod zarządem EAO (zob. załącznik I). Chociaż w ujęciu ogólnym wyniki skontrolowanych projektów były zróżnicowane, projekty, którymi zarządzały przedstawicielstwa Komisji, uzyskały podobne rezultaty w porównaniu do tych, którymi zarządzała EAO. Jedną z zalet przekazania zarządzania przedstawicielstwu jest możliwość ścisłego powiązania dialogu politycznego z procesem planowania rocznego. Z drugiej strony Europejska Agencja Odbudowy wniosła do tego dialogu dodatkową wiedzę specjalistyczną o całym regionie.

Brak poprawy w zakresie koordynacji pomocy przez beneficjentów

53. Komisja zobowiązała się aktywnie uczestniczyć we wspieraniu koordynacji pomocy na Bałkanach Zachodnich. Koordynacja pomocy jest jedną z zasad deklaracji paryskiej z 2005 r. w sprawie skuteczności pomocy oraz wspólnotowego kodeksu postępowania w sprawie podziału pracy w polityce rozwoju. Komisja uznaje te zasady. Trybunał ustalił, że Komisja miała trudności z praktycznymi aspektami koordynacji pomocy w terenie.

54. Wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne to sektor będący przedmiotem wspólnego zainteresowania donatorów. Na Bałkanach Zachodnich działa Komisja, międzynarodowe instytucje finansowe, państwa członkowskie i donatorzy spoza UE (załącznik VI). Zasada mówiąca, że procesem koordynacji pomocy powinny kierować kraje otrzymujące pomoc, nie mogła zostać zastosowana, ponieważ kraje te miały wciąż niewystarczające zdolności operacyjne. Ponadto beneficjenci nie otrzymali dostatecznego wsparcia pozwalającego zwiększyć ich zdolność do kierowania koordynacją pomocy. Nawet wówczas gdy beneficjent miał jasną koncepcję sposobu wdrożenia preferowanego rozwiązania, spotykał się z nieskoordynowanymi działaniami donatorów (ramka 14).

55. Brak koordynacji pomocy nie występuje wyłącznie w projektach inwestycyjnych. W przypadku projektów rozwoju instytucjonalnego beneficjenci byli zdezorientowani zaleceniami wydawanymi przez różne podmioty UE. Nadmiar wskazówek zawierających sprzeczne informacje był problemem najbardziej odczuwalnym w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii. W latach 2004–2005 w obszarze rozwoju sił policyjnych działało pięć odrębnych podmiotów UE (przedstawicielstwo KE, EAO, specjalny przedstawiciel UE, EUPOL-Proxima, misja obserwacyjna UE). Jednocześnie działalność prowadziła także Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, realizowano Międzynarodowy Program Pomocy Szkoleniowej dla Organów Śledczych (International Criminal Investigative Training Assistance Programme – projekt policyjny finansowany przez USA) oraz różne programy dwustronne państw członkowskich UE. Problem ten miał negatywne skutki szczególnie wówczas, gdy zalecenia były ze sobą sprzeczne.

Ramka 14

Przykład nieskoordynowanych działań inwestycyjnych donatorów

Jedna z zasad harmonizacji pomocy dotyczy harmonizacji pomocy i pomocy niewiązanej. Jednakże z powodu braku koordynacji działań wielu donatorów, kiedy to każdy z nich dostarczył samochody osobowe, ciężarówki i furgonetki pochodzące z własnego kraju, policja w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii używa obecnie ponad 40 rodzajów pojazdów. Oszczędne utrzymanie tej floty jest niemożliwe. W przyszłości policja zamierza używać tylko 12 rodzajów pojazdów.

Wnioski I zalecenia

56. Dzięki motywacji, jaką stanowi dla krajów członkostwo w UE, Unia Europejska stała się największym i najbardziej wpływowym podmiotem działającym na Bałkanach Zachodnich. W przeciwieństwie do poprzednich programów akcesyjnych Komisja nadała priorytet sektorowi sprawiedliwości i spraw wewnętrznych oraz starała się przeprowadzić ważne reformy strukturalne na wcześniejszym etapie procesu rozszerzenia. Realizacja projektów w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, pod zarządem Komisji, odbywa się w trudnych warunkach politycznych i organizacyjnych. Biorąc to pod uwagę, należy stwierdzić, że zarządzanie Komisji jest w dużej mierze skuteczne. Jednakże podczas kontroli Trybunał wykrył pewne niedociągnięcia w zarządzaniu Komisji. Gdyby zaradzono tym niedociągnięciom, wyniki projektów mogłyby być jeszcze lepsze, zwłaszcza pod względem trwałości rezultatów.

57. Trybunał uznał, że analiza potrzeb była czasem niewłaściwa, a także brakowało koordynacji pomocy. Chociaż nie wszystkie projekty inwestycyjne osiągnęły w pełni zadowalające rezultaty, a trwałość rezultatów jest zagrożona, to pomoc inwestycyjna finansowana przez Komisję stanowiła istotny i użyteczny wkład w rozwój krajowej infrastruktury i instytucji. Z drugiej strony Trybunał ustalił, że rezultaty projektów rozwoju instytucjonalnego były tylko częściowo zadowalające i jest mało prawdopodobne, aby okazały się trwałe. Wynikało to z utrzymującej się słabości politycznej oraz braku zaangażowania (poczucia odpowiedzialności) beneficjentów – większość inicjatyw reformatorskich nie wychodzi bowiem od przedstawicieli regionu, lecz od Komisji Europejskiej lub innych podmiotów zewnętrznych.

Tabela 1

Główne wnioski dotyczące projektów inwestycyjnych i projektów rozwoju instytucjonalnego

Ocena: Z = poziom zadowalający, CZ = poziom częściowo zadowalający i NZ = poziom niezadowalający;

Z / CZ oznacza ocenę pomiędzy poziomem zadowalającym a częściowo zadowalającym.

Pytanie kontrolne | Potrzeby | Produkty projektów | Rezultaty |

Rodzaj pomocy | adekwatność | ocena | | osiągnięcie | trwałość |

Inwestycje | Z | CZ | Z | Z / CZ | Z / CZ |

Rozwój instytucjonalny | Z | Z | Z | CZ | NZ |

58. Chociaż w ujęciu ogólnym wyniki skontrolowanych projektów były zróżnicowane, to jeśli chodzi o metody zarządzania, projekty, którymi zarządzały przedstawicielstwa Komisji, uzyskały podobne rezultaty w porównaniu do tych, którymi zarządzała Europejska Agencja Odbudowy.

Zalecenie 1

Powody, dla których Komisja podjęła pracę w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych na Bałkanach Zachodnich są jasne, ale rezultaty projektów byłyby jeszcze lepsze, gdyby:

a) podczas opracowywania projektów w obszarze WSiSW Komisja przykładała odpowiednią wagę do celów projektów i gdyby gwarantowała, że ustalane będą wskaźniki oddziaływania oparte na wykonaniu zadań;

b) projekty inwestycyjne były lepiej dopasowane do projektów w zakresie rozwoju instytucjonalnego;

c) wszystkie podmioty udzielające pomocy w tym obszarze, w tym Komisja jako główny donator, lepiej koordynowały swe działania – na przykład jeden donator mógłby finansować lub współfinansować projekt opracowany przez innego donatora;

d) donatorzy ponownie przeanalizowali procedury przetargowe dotyczące zakupu sprzętu. W miarę możliwości należy rozważyć utworzenie wspólnych puli inwestycyjnych, którymi zarządzałyby kraje otrzymujące pomoc, przy czym nadal niezbędne byłoby ścisłe monitorowanie procedur przetargowych prowadzonych przez organizacje będące beneficjentami.

Zalecenie 2

Aby poprawić trwałość projektów:

a) należy zwiększyć zaangażowanie beneficjentów, np. w procedury zamówień publicznych;

b) każdy rozpoczynany projekt powinien zawierać plan konserwacji;

c) Komisja powinna uważniej monitorować dystrybucję i oceniać wykorzystanie sprzętu oraz infrastruktury finansowanych ze środków UE, a także, w razie konieczności, podjąć działanie naprawcze;

d) Komisja powinna stosować wskaźniki oddziaływania w celu pomiaru rezultatów;

e) udzielanie pomocy technicznej powinna uzupełniać czynna zachęta do przeprowadzenia przemian instytucjonalnych.

Zalecenie 3

Aspekt regionalny można wzmocnić, opracowując i realizując projekty infrastrukturalne w obszarze zintegrowanego zarządzania granicami w sposób sprzyjający współpracy regionalnej. Na przykład pierwszeństwo powinny mieć projekty tworzenia wspólnych przejść granicznych finansowane z przydziałów regionalnych.

Niniejsze sprawozdanie zostało przyjęte przez Trybunał Obrachunkowy w Luksemburgu na posiedzeniu w dniach 15 i 16 lipca 2009 r.

W imieniu Trybunału Obrachunkowego

+++++ TIFF +++++

Vítor Manuel da Silva Caldeira

Prezes

[1] Podsumowanie ustaleń dotyczących projektów przedstawiono na wykresie 1.

[2] CARDS to akronim z ang.: Community Assistance for Reconstruction, Development and Stabilisation, Pomoc Wspólnotowa na rzecz Odbudowy, Rozwoju i Stabilizacji. Program obejmował lata 2000–2006.

[3] Stanowiło to około 10 % całkowitego budżetu CARDS. Większość finansowania w ramach CARDS przypadła na pierwsze pięć lat trwania programu; środki te przeznaczono na pokrycie pilnych potrzeb ludności Bałkanów Zachodnich po zakończeniu konfliktu.

[4] Jeśli chodzi o ostatnie rozszerzenie w 2007 r., Bułgaria i Rumunia nadal mają zaległości do nadrobienia w sektorze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. UE postanowiła utworzyć specjalny mechanizm współpracy i weryfikacji mający pomóc najnowszym państwom członkowskim w zaradzeniu wciąż istniejącym niedociągnięciom.

[5] Pomoc techniczna jest środkiem stosowanym w wielu rozmaitych programach i projektach na rzecz rozwoju. Można ją zdefiniować jako "zatrudnianie ekspertów w celu przekazywania specjalistycznej wiedzy i umiejętności oraz tworzenia i wzmacniania instytucji". Cytat pochodzi ze sprawozdania specjalnego Trybunału nr 6/2007 dotyczącego skuteczności pomocy technicznej w kontekście rozwoju zdolności (Dz.U. C 312 z 21.12.2007, s. 3).

[6] Twinning, wprowadzony w 1998 r. do celów pomocy akcesyjnej, stanowi dla administracji i organizacji półpublicznych w krajach otrzymujących pomoc ramy w zakresie współpracy z ich odpowiednikami w państwach członkowskich.

[7] Zgodnie z rozporządzeniem CARDS program roczny, opracowywany dla każdego kraju otrzymującego pomoc wspólnotową, zawiera listę projektów, które mają być finansowane, oraz wyszczególnienie odpowiednich kwot. Komitet zarządzający, złożony z przedstawicieli państw członkowskich pod przewodnictwem Komisji wydaje opinie dotyczące rocznych przydziałów środków.

[8] W ramach kontroli oceniono, w jakim stopniu projekty w obszarze WSiSW były uzasadnione, biorąc pod uwagę zakres i rodzaj potrzeb, oraz czy wzięto pod uwagę i odpowiednio przeanalizowano alternatywne rozwiązania. Ponadto zbadano, czy cele były zgodne z priorytetami określonymi w dokumentach Komisji, Rady i w krajowych dokumentach strategicznych.

[9] W ramach kontroli oceniono, w jakim stopniu beneficjent skutecznie wykorzystał finansowanie wspólnotowe (przeznaczone np. na sprzęt, infrastrukturę i szkolenia) i czy rezultaty projektów były trwałe pod względem finansowym i operacyjnym.

[10] Ten dodatkowy komponent włączono do kontroli na wniosek Parlamentu Europejskiego. Odniesienie do rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 22 kwietnia 2008 r. zawierającej uwagi, które stanowią integralną część decyzji o udzieleniu absolutorium z wykonania budżetu ogólnego Unii Europejskiej na rok budżetowy 2006, sekcja III – Komisja.

[11] Powstanie sześciu nowych państw po rozpadzie byłej Jugosławii doprowadziło do wytyczenia w regionie 5000 km nowych granic międzynarodowych, które muszą być właściwie kontrolowane.

[12] Na przykład w Bośni i Hercegowinie straż graniczna jest najstarszą instytucją państwową, chociaż w 2009 r. nie upłynęło nawet 10 lat od jej utworzenia.

[13] Na przykład w Serbii wojsko kontrolowało granice do 2007 r.

[14] "Plan generalny rozwoju infrastruktury sądów" – badanie przeprowadzone przez konsultantów zewnętrznych w okresie od stycznia 2004 r. do kwietnia 2005 r.

[15] W sprawozdaniu specjalnym Trybunału nr 5/2007 w sprawie zarządzania programem CARDS przez Komisję (Dz.U. C 285 z 27.11.2007, s. 1) stwierdzono, że wytyczne strategiczne były bardzo ogólne. Były one przydatne w fazie odbudowy, lecz w kontekście bardziej ambitnych celów rozwoju instytucjonalnego okazały się niewystarczające.

[16] Krajowa strategia zintegrowanego zarządzania granicami została przyjęta w Albanii w listopadzie 2006 r., w Bośni i Hercegowinie – w lipcu 2005 r., w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii – w październiku 2005 r., w Serbii i Czarnogórze – w lutym 2006 r. i w Serbii – w styczniu 2006 r.

[17] Należy zauważyć, że ani acquis communautaire Unii Europejskiej, ani standardy Schengen, ani też wspólnotowy kodeks celny nie przewidują uniwersalnego, jednolitego modelu zarządzania granicami. Niemniej jednak we wszystkich tych standardach pojawia się wymóg, aby system był skuteczny i dostosowany do ryzyka.

[18] Ponieważ Komisja nie mogła honorować umowy, wykonawca złożył wniosek o wypłacenie ponad 550000 euro z tytułu odszkodowania. W czasie przeprowadzania kontroli toczyło się postępowanie o polubowne rozstrzygnięcie sprawy.

[19] W Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii szkoła sądownictwa i prokuratury jest częściowo finansowana z budżetu państwa na mocy specjalnej ustawy. Gwarantuje to jej niezależność edukacyjną. Jednakże 63 % środków przeznaczonych na finansowanie szkoły pochodziło w 2008 r. od donatorów międzynarodowych. Aby zapewnić niezależność operacyjną tej instytucji, konieczne są bardziej zrównoważone ramy finansowania.

[20] Kraje Bałkanów Zachodnich i Unia Europejska zawarły umowę o readmisji stanowiącą część układu o stabilizacji i stowarzyszeniu. Zgodnie z umową Bałkany Zachodnie i państwa członkowskie UE muszą przyjmować powracających obywateli, którzy nielegalnie przekroczyli granicę jakiegokolwiek innego państwa lub nielegalnie przebywali na jego terytorium, a także muszą przyjmować nielegalnych migrantów będących obywatelami krajów trzecich lub bezpaństwowcami, którzy przybyli na terytorium jednego kraju przez terytorium drugiego. Umowa zasadniczo zobowiązuje kraje Bałkanów Zachodnich do dzielenia z Unią Europejską odpowiedzialności za bezpieczeństwo UE.

[21] Samochód terenowy należący do przedstawicielstwa nie jest serwisowany w Tiranie, ale w sąsiednim kraju.

[22] Pierwszym etapem procesu zdecentralizowanej realizacji programów jest zatwierdzenie na poziomie krajowym instytucji korzystających z pomocy na podstawie oceny ich zdolności. Następny etap to nadanie przez Komisję krajowi otrzymującemu pomoc uprawnień w zakresie zarządzania.

[23] Należy odnotować, że w Bośni i Hercegowinie istnieje 13 różnych sił policyjnych: dwie na poziomie części składowych i 10 na poziomie kantonów, oraz autonomiczna policja dystryktu Brczko.

[24] Ze względu na konflikty w przeszłości współpraca regionalna na Bałkanach Zachodnich napotyka problemy. Dlatego jednym z głównych celów programu regionalnego Komisji było sprzyjanie rozwijaniu relacji między państwami Bałkanów Zachodnich. Unia Europejska dała wyraźnie do zrozumienia, że współpraca regionalna jest niezbędna, aby państwa te poczyniły postępy w drodze do przystąpienia do UE. Około 10 % środków przeznaczonych na program CARDS przekazano na finansowanie tego celu, a program regionalny zawsze koncentrował się na kwestiach państwa prawa oraz wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.

[25] Komisja zatrudniła kontrolerów zewnętrznych, których zadaniem była ocena realizacji projektów.

[26] W Bośni i Hercegowinie istnieją cztery główne rodzaje spraw o łamanie praw człowieka. Dotyczą one: równości wobec prawa, praw własności, prawa do pracy i kształcenia oraz osób zaginionych (sprawy związane z masakrą w Srebrenicy).

[27] Odniesienie do rezolucji 1503 Rady Bezpieczeństwa ONZ.

[28] Zob. opracowanie: Alina Mungiu-Pippidi. Deconstructing Balkan Particularism. The Ambiguous Social Capital of South Eastern Europe, 2005.

[29] Odniesienie do: Milica Delevic. Regional cooperation in the western Balkans. EU-ISS Chaillot Paper nr 104, lipiec 2007 r.

--------------------------------------------------

ZAŁĄCZNIK I

SKONTROLOWANE PROJEKTY CARDS W OBSZARZE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI I SPRAW WEWNĘTRZNYCH ORAZ OCENA ICH SKUTECZNOŚCI

Kryteria kontroli dotyczące adekwatności: Cele projektu były zgodne z priorytetami WSiSW dla danego kraju.

Kryteria kontroli dotyczące oceny potrzeb: Projekty były uzasadnione, rozważono rozwiązania alternatywne.

Kryteria kontroli dotyczące produktów: W wyniku ukończonych działań uzyskano oczekiwane produkty.

Kryteria kontroli dotyczące osiągniętych rezultatów: Pomoc finansowana ze środków UE została skutecznie wykorzystana.

Kryteria kontroli dotyczące trwałości: Rezultaty projektów były trwałe pod względem finansowym i operacyjnym.

nd.: nie dotyczy

| POTRZEBY | REALIZACJA PRODUKTÓW | REZULTATY |

| ADEKWATNOŚĆ | OCENA | OSIĄGNIĘCIE | TRWAŁOŚĆ |

| OPIS PROJEKTU | CARDS Program roczny | KWOTA W EURO (zamówienia) | | DATA UKOŃCZENIA PROJEKTU | PODMIOT ZARZĄDZAJĄCY | poziom zadowalający (Z), częściowo zadowalający (CZ), niezadowalający (NZ) | tak / częściowa nie / nd. | Z, CZ, NZ / nd. | zadowalająca / niezadowalająca / nd. |

Inwestycje

Albania | sprzęt biurowy dla posterunków policji | 2001 | 419093 | | wrzesień 2005 | przedstawicielstwo | NZ | NZ | tak | NZ | niezadowalająca |

Albania | budowa więzienia w Fuše Kruja | 2001 | 2874708 | | marzec 2007 | przedstawicielstwo | Z | NZ | częściowa | CZ | niezadowalająca |

Albania | sądy apelacyjne w Korczy i we Wlorze | 2003 | 1636375 | | maj 2006 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | Z | niezadowalająca |

Albania | kontrola graniczna i zarządzanie zieloną granicą | 2003 | 2127106 | | luty 2006 | przedstawicielstwo | Z | NZ | tak | CZ | niezadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | nadzór i budowa PG Kamensko | 2001 | 3349597 | | październik 2005 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | CZ | niezadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | budowa PG w Goricy | 2002 | 2971834 | | nie rozpoczęto | przedstawicielstwo | Z | Z | nie | nd. | nd. |

Bośnia i Hercegowina | nadzór i remont budynków sądów w BiH | 2002 | 2310367 | | grudzień 2004 | przedstawicielstwo | Z | CZ | tak | Z | zadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | sprzęt dla sił policyjnych | 2003 | 1576604 | | lipiec 2005 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | Z | zadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | nadzór i budowa komendy głównej straży granicznej BiH | 2003 | 2589621 | | lipiec 2008 | przedstawicielstwo | CZ | CZ | tak | CZ | zadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | dostawa informatycznego systemu telekomunikacyjnego | 2003 | 2597772 | | grudzień 2006 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | Z | zadowalająca |

Była Jugosłowiańska Republika Macedonii | dostawa pojazdów dla straży granicznej | 2003 | 2799813 | | czerwiec 2005 r. | EAO | Z | CZ | tak | CZ | niezadowalająca |

Była Jugosłowiańska Republika Macedonii | budowa ośrodka przyjęć dla osób ubiegających się o azyl | 2002 | 1419580 | | listopad 2006 | EAO | CZ | Z | tak | Z | zadowalająca |

Czarnogóra | budowa przejść granicznych w Debeli Brijeg i Šćepan Polje | 2001 | 3685662 | | lipiec 2005 | EAO | CZ | Z | częściowa | CZ | zadowalająca |

Czarnogóra | sprzęt komputerowy i wyposażenie specjalne dla straży granicznej | 2003 | 1683038 | | marzec 2005 | EAO | Z | Z | tak | Z | zadowalająca |

Serbia | budowa i nadzór przejścia granicznego Batrovci | 2002–2003 | 5134209 | | sierpień 2006 | EAO | Z | Z | częściowa | CZ | zadowalająca |

Serbia | remont i konserwacja głównej sali sądowej w Belgradzie | 2003 | 1196963 | | maj 2005 | EAO | CZ | Z | tak | Z | zadowalająca |

Serbia | dostawy dla straży granicznej | 2003 | 2782209 | | maj 2005 | EAO | Z | NZ | tak | Z | zadowalająca |

| | Razem | 41154551 | | | | | | | | |

Rozwój instytucjonalny

Albania | krajowa strategia w zakresie migracji | 2001 | 1000000 | | styczeń 2005 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | NZ | niezadowalająca |

Albania | albański program rozminowywania | 2002 | 2000000 | | maj 2006 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | Z | zadowalająca |

Albania | selekcja wstępna osób ubiegających się o azyl i migrantów | 2003 | 2000000 | | luty 2006 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | CZ | niezadowalająca |

Albania | Pameca II – misja policyjna | 2004-2005 | 6314404 | | grudzień 2007 | przedstawicielstwo | Z | CZ | tak | CZ | niezadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | pomoc dla prokuratury w BiH | 2002 | 916668 | | maj 2005 | przedstawicielstwo | Z | CZ | tak | CZ | niezadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | pomoc dla Komisji Praw Człowieka | 2003 | 645705 | | marzec 2005 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | Z | zadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | pomoc dla Wysokiej Rady Sędziów i Prokuratorów | 2004 | 3120986 | | styczeń 2006 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | Z | niezadowalająca |

Bośnia i Hercegowina | pomoc dla rejestru zbrodni wojennych w BiH | 2004 | 3500000 | | styczeń 2008 | przedstawicielstwo | Z | Z | tak | Z | niezadowalająca |

Była Jugosłowiańska Republika Macedonii | ośrodek szkoleniowy dla pracowników sądownictwa | 2001 | 1188405 | | październik 2005 | EAO | Z | Z | tak | Z | niezadowalająca |

Była Jugosłowiańska Republika Macedonii | wsparcie krajowej strategii reformy policji | 2001 | 1457533 | | wrzesień 2005 | EAO | Z | CZ | tak | CZ | niezadowalająca |

Serbia | sądowe centrum szkoleniowe | 2004 | 2499175 | | październik 2007 | EAO | Z | CZ | częściowa | NZ | niezadowalająca |

Serbia | budowanie zdolności Ministerstwa Sprawiedliwości | 2004 | 1491029 | | wrzesień 2007 | EAO | Z | Z | częściowa | CZ | niezadowalająca |

Cały region | tworzenie struktur zgodnych ze standardami UE w obszarze azylu, migracji i wiz | 2002 | 2922700 | | grudzień 2005 | DG ds. Rozszerzenia | Z | Z | tak | CZ | niezadowalająca |

Cały region | wsparcie i koordynacja strategii SZZG w Bałkanach Zachodnich | 2002-2003 | 1999984 | | marzec 2007 | DG ds. Rozszerzenia | Z | Z | tak | CZ | niezadowalająca |

Cały region | "utworzenie niezależnego, solidnego i sprawnie działającego systemu sądownictwa oraz wzmocnienie współpracy sądowej" | 2003 | 5499579 | | kwiecień 2007 | DG ds. Rozszerzenia | Z | NZ | tak | CZ | niezadowalająca |

| | Razem | 36556168 | | | | | | | | |

Inwestycje i rozwój instytucjonalny

Serbia | pomoc informatyczna dla administracji sądowej, zarządzanie sprawami | 2004 | 3.232.093 | | listopad 2005 | EAO | Z | tak | CZ | zadowalająca | zadowalająca |

| | OGÓŁEM | 80942812 | | | | | | | | |

--------------------------------------------------

ZAŁĄCZNIK II

METODYKA KONTROLI I BADANA PRÓBA

1. W zakres prac kontrolnych wchodził przegląd dokumentów dotyczących strategii i planowania, np. krajowych dokumentów strategicznych, wieloletnich programów indykatywnych oraz dokumentów dotyczących partnerstwa europejskiego, jak również sprawozdań z monitoringu i oceny. Próba 30 projektów realizowanych w ramach programów rocznych z lat 2001–2005 została skontrolowana w następujących krajach Bałkanów Zachodnich: Albania, Bośnia i Hercegowina, Była Jugosłowiańska Republika Macedonii, Czarnogóra i Serbia. Projektami zarządzała Europejska Agencja Odbudowy albo przedstawicielstwa Komisji Europejskiej [30]. Dodatkowo skontrolowano trzy projekty na poziomie regionalnym, którymi zarządzała Dyrekcja Generalna ds. Rozszerzenia w Brukseli.

2. Skontrolowano zamówienia na całkowitą kwotę około 81 mln euro, obejmującą 17 % środków programu CARDS 2001–2006 przeznaczonych na WSiSW. Projekty wybrano na podstawie następujących kryteriów: i) znaczenie finansowe, ii) uwzględnienie wszystkich podsektorów WSiSW oraz iii) uwzględnienie wszystkich rodzajów umów: zamówień na usługi, dostawy i roboty budowlane oraz umów o dotacje. Aby umożliwić sformułowanie rzeczowych uwag na temat produktów, rezultatów i trwałości projektów, 29 z 30 projektów krajowych skontrolowano na miejscu.

TABELA 1: LICZBA KWALIFIKOWANYCH PROJEKTÓW W POSZCZEGÓLNYCH KRAJACH W KWIETNIU 2007 R.

Kraj | Liczba projektów | Kwota (w mln euro) |

Albania | 21 | 38 |

Bośnia i Hercegowina | 30 | 48 |

Była Jugosłowiańska Republika Macedonii | 12 | 15 |

Program regionalny | 6 | 15 |

Serbia i Czarnogóra | 14 | 21 |

Razem | 83 | 137 |

Skontrolowano | 33 | 81 |

Zakres | 40 % | 59 % |

3. Kontrola dotyczyła projektów w fazie dojrzałej, lecz nie zbyt zaawansowanej, co ograniczyło jej zakres do tych projektów, które rozpoczęły się nie wcześniej niż 48 miesięcy i nie później niż 18 miesięcy przed rozpoczęciem kontroli. Po zastosowaniu tych kryteriów kwota zamówień w kontrolowanych krajach wynosiła 137 mln euro, a kontrola objęła swym zakresem 59 % tej kwoty. Z wyjątkiem jednego projektu (dotyczącego przejścia granicznego w Goricy w Bośni i Hercegowinie), którego realizacja się nie rozpoczęła, wszystkie projekty zostały ukończone. Kontrolerzy dysponowali więc wystarczająca ilością materiałów, aby zidentyfikować i przeanalizować główne problemy dotyczące skuteczności.

[30] EAO zakończyła działalność z końcem 2008 r. Centra operacyjne Agencji znajdowały się w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii, Czarnogórze i Serbii. Przedstawicielstwa KE realizują programy w Albanii oraz Bośni i Hercegowinie. EAO miała również centrum operacyjne w Kosowie, a przedstawicielstwo KE działa także w Chorwacji, jednak organy te nie były objęte kontrolą.

--------------------------------------------------

ZAŁĄCZNIK III

ŁĄCZNA WYSOKOŚĆ ŚRODKÓW POMOCOWYCH PRZYZNANYCH W LATACH 2006–2008 – 4240 MLN EURO – WEDŁUG ŹRÓDEŁ FINANSOWANIA

+++++ TIFF +++++

--------------------------------------------------

ZAŁĄCZNIK IV

POZIOM POSTRZEGANIA KORUPCJI – BAŁKANY ZACHODNIE

Wskaźnik postrzegania korupcji (ang. Corruption Perception Index – CPI) jest obliczany dla 180 krajów; 1. miejsce w rankingu zajmuje kraj, który jest postrzegany jako najmniej skorumpowany, 180. – kraj, który postrzegany jest jako najbardziej skorumpowany.

Wartość CPI określa się w skali od 0 do 10 i oznacza ona poziom postrzegania korupcji, tj. im niższa wartość, tym wyższy poziom postrzegania korupcji.

Żródło: Transparency International (http://www.transparency.org).

| 2008 | 2007 | 2006 | 2005 | 2004 |

Miejsce w rankingu | Wartość CPI | Miejsce w rankingu | Wartość CPI | Miejsce w rankingu | Wartość CPI | Miejsce w rankingu | Wartość CPI | Miejsce w rankingu | Wartość CPI |

Albania | 85 | 3,4 | 105 | 2,9 | 111 | 2,6 | 126 | 2,4 | 108 | 2,5 |

Bośnia i Hercegowina | 92 | 3,2 | 84 | 3,3 | 93 | 2,9 | 88 | 2,9 | 82 | 3,1 |

Była Jugosłowiańska Republika Macedonii | 72 | 3,6 | 84 | 3,3 | 105 | 2,7 | 103 | 2,7 | 97 | 2,7 |

Czarnogóra | 85 | 3,4 | 84 | 3,3 | N/A | 97 | 2,8 | 97 | 2,7 |

Serbia | 85 | 3,4 | 79 | 3,4 | 90 | 3,0 | | | | |

--------------------------------------------------

ZAŁĄCZNIK V

STRUKTURA ZARZĄDZANIA KOMISJI NA BAŁKANACH ZACHODNICH

Program CARDS jest realizowany głównie za pomocą dwóch spośród czterech różnych struktur zarządzania (zob. wykres 1):

a) Przedstawicielstwa KE w Albanii, Bośni i Hercegowinie oraz Chorwacji zarządzają projektami od etapu identyfikacji i opracowania do etapu przetargu, udzielania zamówienia, realizacji i oceny [31].

b) Europejska Agencja Odbudowy (EAO) [32], niezależna agencja UE, zarządza programem w Serbii i Czarnogórze, łącznie z Kosowem, oraz w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii. EAO została utworzona w odpowiedzi na potrzebę szybkich i skutecznych działań wobec pilnych, powstałych w wyniku konfliktu potrzeb ludności Kosowa bezpośrednio po kryzysie w 1999 r.

c) Dyrekcja Generalna ds. Rozszerzenia (a wcześniej EuropeAid) zarządza programami regionalnymi bezpośrednio ze swojej centrali.

d) Agencje wdrażające w krajach otrzymujących pomoc zarządzają w sposób zdecentralizowany programami rozwoju społeczności lokalnych w Albanii oraz częścią programu CARDS 2002 w Chorwacji.

Wykres 1 – Struktury zarządzania programem CARDS

+++++ TIFF +++++

[31] Proces decentralizacji rozpoczął się w Bośni i Hercegowinie w 1998 r. Jego celem było przyspieszenie procesu udzielania pomocy zewnętrznej KE, a jednocześnie zagwarantowanie solidnych procedur finansowych.

[32] EAO została utworzona w lutym 2000 r.; jej poprzedniczka – grupa zadaniowa ds. Kosowa – rozpoczęła działalność w 1999 r. W 2001r. mandat agencji został rozszerzony na Serbię i Czarnogórę, a w 2002 r. – na Byłą Jugosłowiańską Republikę Macedonii.

--------------------------------------------------

ZAŁĄCZNIK VI

ŁĄCZNA KWOTA DOTACJI I POŻYCZEK UDZIELONYCH W LATACH 2006–2008 – 10488 MLN EURO – WEDŁUG ŹRÓDEŁ FINANSOWANIA

+++++ TIFF +++++

--------------------------------------------------