1.Wprowadzenie

Niesprowokowana rosyjska inwazja na Ukrainę jeszcze bardziej zdestabilizowała i tak już niestabilne rynki rolne. Pandemia COVID-19 i zmiana klimatu wywierają presję na rolnictwo na całym świecie. W najnowszym sprawozdaniu Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) przedstawiono, w jaki sposób zagrożenia dla bezpieczeństwa żywnościowego i żywienia związane z suszami, powodziami i falami upałów, a także podnoszeniem się poziomu mórz i oceanów już się urzeczywistniają i mają wzrastać ze względu na globalne ocieplenie i dotykać zwłaszcza regionów będących w najtrudniejszej sytuacji.

Już przed inwazją na rynkach towarowych odnotowano znaczny wzrost cen, który rynki rolne odczuły w postaci wzrostu kosztów energii i nawozów, a w konsekwencji – wzrostu cen produktów rolnych. Ceny żywności w UE wzrosły o 5,6 % w porównaniu z lutym ubiegłego roku.

Zaopatrzenie w żywność w UE nie jest obecnie zagrożone. UE jest w dużej mierze samowystarczalna, jeżeli chodzi o kluczowe produkty rolne, ponieważ jest głównym eksporterem pszenicy i jęczmienia i jest w stanie w znacznym stopniu zaspokoić swoje zapotrzebowanie na inne podstawowe produkty, takie jak kukurydza czy cukier. Unia jest również w dużym stopniu samowystarczalna pod względem produktów pochodzenia zwierzęcego, w tym przetworów mlecznych i mięsa, z istotnym wyjątkiem żywności pochodzenia morskiego.

Inwazja na Ukrainę i światowy skok cen towarów powodują jednak wzrost cen na rynkach produktów rolnych i żywności pochodzenia morskiego, a także eksponują słabości naszego systemu żywnościowego: nasze uzależnienie od importu m.in. energii, nawozów i pasz. Sytuacja ta powoduje zwiększenie kosztów ponoszonych przez producentów i wpływa na cenę żywności, co budzi obawy co do siły nabywczej konsumentów oraz dochodów producentów.

Poważne zaniepokojenie dotyczące światowego bezpieczeństwa żywnościowego budzą również zakłócenia w handlu wynikające z krótkoterminowych skutków wojny i niepewności co do jej przebiegu w dłuższej perspektywie. W oblężonych ukraińskich miastach mieszkańcy doświadczają dramatycznych niedoborów żywności. Praktycznie zatrzymane zostały istotne przepływy handlowe zbóż i nasion oleistych z Morza Czarnego.

Wojna w Ukrainie radykalnie zmieniła oczekiwania rynkowe, wpływając na ceny wszystkich towarów, w tym podstawowych produktów rolno-spożywczych. Obawy związane z bezpieczeństwem żywnościowym skupiają się przede wszystkim na światowym rynku pszenicy. Od rozpoczęcia inwazji ceny na rynkach terminowych pszenicy wzrosły o 70 %. Globalna produkcja pszenicy jest zagrożona zarówno szokiem podażowym wynikającym z wielkości udziału Ukrainy i Rosji w rynkach pszenicy, jak i szokiem spowodowanym kosztami nakładów – zwłaszcza gazu ziemnego, nawozów azotowych i tlenu. Aby zaspokoić światowe zapotrzebowanie na żywność w bieżącym i kolejnym sezonie, potrzeba do 25 mln dodatkowych ton pszenicy.

Teraz, bardziej niż kiedykolwiek, jest czas, by okazać solidarność. W niniejszym komunikacie przedstawiono odpowiedź Komisji na zawarte w deklaracji wersalskiej z 10 i 11 marca 2022 r. wezwanie Rady Europejskiej, aby przedstawić możliwości rozwiązania problemu rosnących cen żywności i światowego bezpieczeństwa żywnościowego. Opiera się on na ocenie sytuacji (załącznik 1) i czerpie z wizji sprawiedliwego, zdrowego i przyjaznego dla środowiska systemu żywnościowego określonego w Europejskim Zielonym Ładzie i strategii „Od pola do stołu”. Określono w nim krótkoterminowe środki wsparcia na rzecz bezpieczeństwa żywnościowego i rolnictwa w Ukrainie, światowego bezpieczeństwa żywnościowego, a także producentów i konsumentów w UE. Wezwano również do wyeliminowania niedociągnięć, które uwidoczniły się w miarę rozwoju kryzysu, tak aby ułatwić przejście na zrównoważone, odporne i sprawiedliwe systemy żywnościowe w UE i na świecie.

2.Światowe bezpieczeństwo żywnościowe

Rosyjska inwazja na Ukrainę może mieć poważne konsekwencje dla światowego bezpieczeństwa żywnościowego, w Ukrainie, ale również w wielu krajach dotkniętych niedoborem żywności w Afryce (w tym w Afryce Subsaharyjskiej), na Bliskim Wschodzie i Bałkanach Zachodnich. Wraz z rosnącymi cenami żywności prawdopodobnie zwiększy się ubóstwo i niestabilność w tych krajach.

Bezpieczeństwo żywnościowe w ogarniętej wojną Ukrainie budzi ogromne obawy, zwłaszcza że wydaje się, że Rosja celowo namierza i niszczy miejsca magazynowania i zapasy żywności. Według szacunków podanych w apelu ONZ w Ukrainie problem ten dotknie nawet 18 mln osób, w tym do 6,7 mln osób, które zostaną wewnętrznie przesiedlone. Niedobory żywności w miastach oraz miliony uchodźców i wysiedleńców powodują konieczność pilnej pomocy żywnościowej dla Ukrainy. Podmioty udzielające pomocy humanitarnej, takie jak Światowy Program Żywnościowy, zapewniają wsparcie żywnościowe i zwiększają skalę swoich działań. UE mobilizuje pomoc za pośrednictwem zarówno mechanizmów ochrony ludności, jak i pomocy humanitarnej. Pomoc humanitarna UE, którą już uruchomiono, wynosi 93 mln EUR dla Ukrainy i Mołdawii i obejmuje wsparcie żywnościowe oraz środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb.

Na tegoroczne zbiory w Ukrainie, nazywanej spichlerzem Europy, w znacznym stopniu wpłyną działania wojenne i ogólna dezorganizacja. Aby prowadzić produkcję, ukraińscy rolnicy potrzebują nasion, oleju napędowego, nawozów i środków ochrony roślin. Komisja wspiera Ukrainę w opracowaniu i wdrożeniu krótko- i średnioterminowej strategii bezpieczeństwa żywnościowego, aby w miarę możliwości czynniki produkcji docierały do gospodarstw oraz aby utrzymana została infrastruktura transportowa i magazynowa, dzięki której Ukraina może wyżywić swoich obywateli i następnie odzyskać swoje rynki eksportowe. Komisja współpracuje z Organizacją Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) na terenie zachodniej Ukrainy, w celu wspierania małych gospodarstw rolnych i zabezpieczenia produkcji rolnej. Ponadto na wniosek ukraińskich organów ds. rolnictwa Komisja zapewni utrzymanie i ułatwienie dostępu do unijnych rynków w sposób elastyczny, zarówno jeśli chodzi o przywóz na rynki ukraińskie, jak i wywóz z tych rynków. Ukraiński rząd planuje finansować odsetki od pożyczek dla rolników w ramach programu o wartości 25 mld hrywien (760 mln EUR) w ramach pakietu nowych środków mających na celu złagodzenie wstrząsu gospodarczego związanego z wojną. Ponadto unijne organizacje rolnicze udzielają pomocy i wsparcia ukraińskim rolnikom.

Wojna ma bezpośredni wpływ na światowe dostawy żywności (zwłaszcza pszenicy, kukurydzy, jęczmienia i oleju słonecznikowego) oraz na ceny nawozów, a także na ceny energii. Obecne podwyżki cen pogarszają i tak już trudną sytuację społeczno-gospodarczą spowodowaną pandemią COVID-19, suszami i innymi konfliktami. We wrześniu 2021 r. ponad 161 mln osób w 42 krajach było poważnie dotkniętych brakiem bezpieczeństwa żywnościowego. Prawie jedna trzecia ludzkości nie ma dostępu do odpowiedniej żywności, a koszty zdrowej diety są poza zasięgiem około 3 mld osób. Istnieje ryzyko, że liczby te będą dalej rosły i dlatego coraz trudniej będzie osiągnąć cele zrównoważonego rozwoju do 2030 r. Według wstępnej analizy FAO liczba osób niedożywionych na całym świecie ma wzrosnąć o co najmniej 7,6 mln osób (scenariusz umiarkowanego wstrząsu), a maksymalnie o 13,1 mln osób (scenariusz poważnego wstrząsu).

W przypadku wielu krajów o niskim dochodzie, a nawet krajów o średnio-niskim dochodzie, sytuacja ta pociąga za sobą wzrost rachunku za import (żywności) w momencie, gdy dług wzrósł, a kursy walutowe znajdują się pod presją. Kraje importujące znaczną część swojej żywności, a zwłaszcza pszenicę – ważny towar pierwszej potrzeby – z Rosji i Ukrainy (np. w Afryce, na Bliskim Wschodzie i Bałkanach Zachodnich) odczuwają poważne skutki i mogą doświadczać rosnących napięć prowadzących do niepokojów społecznych, radykalizacji i niestabilności. Kraje zależne od importu nawozów na potrzeby znacznej części ich produkcji rolnej, w niektórych przypadkach również zależne od importu pszenicy, będą musiały ponosić rosnące koszty, które mogą stać się niemożliwe do udźwignięcia, przez co powstanie błędne koło poważnie zagrażające produkcji żywności w kilku kolejnych zbiorach.

Zarówno potrzeby humanitarne, jak i koszty prawdopodobnie wzrosną, co stworzy dodatkową presję dla pomocy humanitarnej. Na przykład Światowy Program Żywnościowy szacuje, że jego koszty operacyjne wzrosną o 26,1 mln EUR miesięcznie w porównaniu z obecnymi poziomami ze względu na połączony wpływ podwyżek cen żywności i paliw. W porównaniu z poziomami sprzed pandemii takie dodatkowe koszty wynoszą 63,8 mln EUR miesięcznie.

UE, jako jeden z głównych podmiotów humanitarnych i rozwojowych w dziedzinie bezpieczeństwa żywnościowego i żywieniowego, udziela znacznego wsparcia finansowego i politycznego. Od 2015 r. UE wydaje co najmniej 350 mln EUR rocznie na humanitarne wsparcie żywnościowe. Ponadto w latach 2014–2020 UE przeznaczyła ponad 10 mld EUR na współpracę na rzecz rozwoju w celu poprawy bezpieczeństwa żywnościowego dla najuboższych i najwrażliwszych grup społecznych, na pomoc w wyeliminowaniu głodu i na skuteczniejsze przeciwdziałanie wszelkim formom niedożywienia. W latach 2021–2024 UE zobowiązała się przeznaczyć co najmniej 2,5 mld EUR (1,4 mld EUR na rozwój i 1,1 mld EUR na pomoc humanitarną) na potrzeby współpracy międzynarodowej ukierunkowanej na kwestię żywnościową. W ramach programu współpracy międzynarodowej na lata 2021–2027 UE będzie wspierać systemy żywnościowe w około 70 krajach partnerskich.

Asymetryczny skok cen kontraktów terminowych futures od czasu rosyjskiej inwazji na Ukrainę pokazuje, że to głównie na rynku pszenicy skupiają się problemy związane z bezpieczeństwem żywnościowym na świecie. Z geostrategicznego punktu widzenia zasadnicze znaczenie ma to, by UE przyczyniła się do wypełnienia luki produkcyjnej w celu rozwiązania problemu spodziewanego światowego niedoboru pszenicy. UE jest nie tylko dużym eksporterem netto pszenicy, ale także uzyskuje jedne z najwyższych plonów tego zboża na świecie. Od lata ubiegłego roku UE wyeksportowała 19 mln ton pszenicy, a do końca czerwca oczekuje się dodatkowych 13 mln ton. Ilość ta może nieznacznie wzrosnąć w odpowiedzi na wysokie ceny zachęcające do sprzedaży eksportowej. Perspektywy zbiorów pszenicy ozimej w UE w 2022 r. są dobre, ponieważ powierzchnia upraw wzrosła o 1 % w porównaniu z ubiegłym rokiem, a uprawy nie ucierpiały z powodu niekorzystnych warunków pogodowych w okresie zimowym w państwach członkowskich będących głównymi producentami.

W perspektywie krótkoterminowej Komisja regularnie śledzi i analizuje ceny żywności i brak bezpieczeństwa żywnościowego, aby w miarę możliwości koordynować swoje działania z innymi podmiotami globalnymi, m.in. pod względem poziomów zapasów na szczeblu krajowym i regionalnym w oparciu o system informacji o rynkach rolnych (AMIS). Monitoruje zapotrzebowanie na towary, w przypadku których poziom zapasów na świecie jest niski, aby zapewnić odpowiednie sygnały rynkowe dla pobudzenia produkcji z wykorzystaniem zrównoważonych praktyk. Należy zwiększyć pomoc humanitarną dla krajów borykających się z niedoborami żywności, a także krajów dotkniętych konfliktami w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie, w Azji i Afryce Subsaharyjskiej. W stosownych przypadkach podejście do pomocy powinno opierać się na powiązaniu pomocy humanitarnej, rozwojowej i pokojowej, a działalność Globalnej Sieci na rzecz Przeciwdziałania Kryzysom Żywnościowym powinna zostać rozszerzona na szczebel krajowy i lokalny. Ponadto na pierwszym Europejskim Forum Humanitarnym (21–23 marca 2022 r.) wystosowano wezwanie do działania na rzecz współpracy jako Drużyna Europy w celu przezwyciężenia światowego kryzysu humanitarnego w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego. Wykorzystując swoje wspólne działania, UE i jej państwa członkowskie mogą razem zwiększyć pomoc humanitarną na rzecz pomocy doraźnej i odbudowy.

Proponowany unijny program wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych na rzecz Ukrainy (330 mln EUR) ma przyczynić się do złagodzenia cierpień ludności ukraińskiej spowodowanych rosyjską inwazją poprzez zapewnienie dostępu do podstawowych towarów i usług oraz ochrony. Działanie to przyczyni się również do zwiększenia odporności kraju i niepodatności na zagrożenia hybrydowe dzięki zwiększeniu zdolności rządu, podmiotów gospodarczych, mediów i społeczeństwa obywatelskiego do przetrwania kryzysu oraz do odbudowy kraju. Nacisk będzie położony również na odbudowę małej infrastruktury cywilnej i jej planowanie strategiczne, a także na bezpieczeństwo energetyczne.