WPROWADZENIE I KONTEKST

NAJWAŻNIEJSZE DANE LICZBOWE: Na przestrzeni ostatnich 10 lat obszar przeznaczony na rolnictwo ekologiczne zwiększył się o niemal 66 % – z 8,3 mln hektarów w 2009 r. do 13,8 mln hektarów w 2019 r. Obecnie tereny te stanowią 8,5 % całej „wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych” w UE. Takiemu wzrostowi powierzchni towarzyszy znaczny wzrost sprzedaży detalicznej. Na przestrzeni ostatnich 10 lat wartość takiej sprzedaży podwoiła się z około 18 mld EUR w 2010 r. do ponad 41 mld EUR w 2019 r.

Europejski Zielony Ład stanowi główny punkt programu działań politycznych Komisji. Jego głównym celem jest osiągnięcie zrównoważonego rozwoju i neutralności klimatycznej w Europie do 2050 r., co ma posłużyć do przyciągnięcia inwestycji i stanowić czynnik wzrostu gospodarczego.

W Zielonym Ładzie podkreślono kluczową rolę zarządzania transformacją w kierunku osiągnięcia bardziej zrównoważonego systemu żywnościowego, w szczególności konieczność zintensyfikowania działań prowadzonych przez rolników w celu przeciwdziałania zmianie klimatu, zapewnienia ochrony środowiska i zachowania bioróżnorodności. W dążeniu do osiągnięcia tych celów kluczową rolę odgrywa społeczność rolnicza. To głównie rolnicy odczuwają skutki zmiany klimatu i utraty bioróżnorodności, podczas gdy niezrównoważone praktyki rolnicze pozostają jednym z głównych czynników utraty bioróżnorodności. Rolnicy ekologiczni są pionierami przyszłego rolnictwa zrównoważonego. Stwarzają oni możliwości ekologizacji rolnictwa i stosowania innowacyjnych technik produkcji, które są przyjazne dla środowiska, sprzyjają obiegowi zamkniętemu i mają korzystny wpływ na dobrostan zwierząt. Logo produkcji ekologicznej stanowi symbol zobowiązań rolników do zachowania wysokich standardów produkcji oraz potwierdzenie dla konsumentów, że dany produkt wyprodukowano zgodnie ze szczegółowymi i rygorystycznymi przepisami dotyczącymi zrównoważoności. Co ważniejsze, rolnictwo ekologiczne sprawia, że nasze uprawy stają się bardziej naturalne, a rolnicy uodparniają się na zmiany gospodarcze, a także na zmiany związane z coraz bardziej nieprzewidywalnymi warunkami przyrodniczymi i klimatycznymi.

Z tego względu w unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 i w strategii „od pola do stołu” – oraz w przyszłym Planie działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń wody, powietrza i gleby – określono konkretne działania obejmujące cały łańcuch od produkcji żywności do konsumpcji, przy czym działania te obejmują również współpracę międzynarodową w zakresie zrównoważonych systemów żywnościowych. Strategie te mają zapewnić, aby produkcja żywności nie kolidowała z ochroną środowiska, i jednocześnie mają pobudzić inwestycje i zrównoważoną produkcję, a Komisja będzie dążyć do promowania tego celu w kontekście celów zrównoważonego rozwoju. Ponadto w strategii „od pola do stołu” ogłoszono na ten rok unijną inicjatywę dotyczącą uprawy sprzyjającej pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę, której celem – w kontekście paktu na rzecz klimatu – jest nagradzanie rolników za potwierdzone świadczenie usług odtwarzania ekosystemów, redukcji emisji i sekwestracji dwutlenku węgla.

W międzyczasie UE stanęła w obliczu niespotykanego wcześniej wyzwania, jakim jest pandemia COVID-19, która wywiera daleko idący wpływ na gospodarkę, zdrowie ludzi i systemy żywnościowe. Reakcja UE obejmuje plan odbudowy wspierany w ramach instrumentu „Next Generation EU” i w drodze nowych wieloletnich ram finansowych. Środki finansowe w ramach instrumentu „Next Generation EU” można by przeznaczyć na wsparcie inwestycji w sektorze ekologicznym, pod warunkiem że spełniają odpowiednie warunki i przyczyniają się do osiągania określonych celów. Wychodzenie Europy z kryzysu związanego z COVID-19 stanowi okazję do wczesnego urzeczywistnienia założeń Zielonego Ładu dzięki stworzeniu szerokiej platformy na rzecz zrównoważonych wzorców produkcji i konsumpcji, w tym w obszarze rolnictwa i akwakultury.

Rolnictwo ekologiczne ma kluczowe znaczenie dla skutecznej odbudowy Europy, która powinna obejmować transformację ekologiczną i cyfrową, poprzez zwiększenie dochodów na obszarach wiejskich. Ten rodzaj rolnictwa zasadniczo oznacza krótszy łańcuch dostaw i zapewnienie możliwości dla małych gospodarstw rolnych, przy czym możliwości te wzrosły wraz z wprowadzeniem nowych przepisów w drodze rozporządzenia 2018/848 w sprawie produkcji ekologicznej. Rozporządzenie to służy modernizacji sektora i harmonizacji przepisów w celu zapewnienia stabilnych ram regulacyjnych.

Panuje powszechna zgoda co do kluczowej roli produkcji i konsumpcji produktów ekologicznych. W strategii „od pola do stołu” i w unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 Komisja określiła cel, jakim jest „przeznaczenie do 2030 r. co najmniej 25 % gruntów rolnych w UE na rolnictwo ekologiczne oraz znaczny wzrost akwakultury ekologicznej”. W rezolucji z dnia 15 stycznia 2020 r. w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu Parlament Europejski podkreślił, że rolnictwo może pomóc UE w ograniczeniu emisji dzięki zrównoważonym praktykom, takim jak rolnictwo ekologiczne. W konkluzjach z dnia 19 października 2020 r. w sprawie strategii „od pola do stołu” Rada położyła nacisk na rolę, jaką w kontekście zrównoważonego systemu żywnościowego odgrywa żywność ekologiczna. Jednocześnie obywatele w całej Unii opowiadają się za zrównoważonym rolnictwem i zrównoważoną produkcją żywności, a ponadto znacznie wzrosła świadomość społeczna w zakresie unijnego logo produkcji ekologicznej, co potwierdzają wnioski ze sprawozdania specjalnego z badania Eurobarometr nr 504.

Z tego właśnie względu Komisja przedstawia niniejszy plan działania na rzecz rolnictwa ekologicznego. Dokument ten bazuje na planie działania na lata 2014–2020, w którym uwzględniono już niektóre problemy zidentyfikowane w ramach przeglądu unijnej polityki ekologicznej; w następstwie wspomnianego przeglądu przyjęto rozporządzenie (UE) 2018/848 w sprawie rolnictwa ekologicznego. Wszystkie 18 działań określonych na lata 2014–2020 zostało w pełni zrealizowanych. Wśród istotnych osiągnięć nieregulacyjnych należy wymienić: wprowadzenie elektronicznych świadectw kontroli (E-CoI) w systemie TRACES, co zwiększyło identyfikowalność – a tym samym integralność – produktów ekologicznych oraz ilość dostępnych informacji na temat przywozu produktów ekologicznych do UE; przeznaczenie konkretnych środków finansowych na badania naukowe i innowacje w dziedzinie produkcji ekologicznej w ramach unijnych programów ramowych w zakresie badań naukowych i innowacji; oraz uwzględnienie produkcji ekologicznej w „zielonych zamówieniach publicznych”.

W nowym planie działania (na lata 2021–2027) uwzględniono również wyniki konsultacji publicznych przeprowadzonych w okresie wrzesień–listopad 2020 r., które stanowią potwierdzenie, że przedmiotowy plan działania i proponowane w nim działania cieszą się zdecydowanym poparciem ze strony zarówno zainteresowanych stron, jak i ogółu społeczeństwa.

W ramach aktualnych prognoz przewiduje się, że na przestrzeni tego dziesięciolecia nastąpi znaczny wzrost sektora ekologicznego. Nawet jeżeli jedynie utrzymamy dotychczasowy sposób postępowania, udział gruntów przeznaczonych na uprawy ekologiczne powinien – według niektórych źródeł – osiągnąć poziom 15–18 % gruntów rolnych do 2030 r. W związku z celem na poziomie 25 % nasze ambicje sięgają znacznie wyżej. Niniejszy plan działania ma spowodować znaczny wzrost udziału rolnictwa ekologicznego w UE poprzez zachęcanie rolników do zmiany profilu działalności na rolnictwo ekologiczne oraz ma spowodować zwiększenie dostępności żywności ekologicznej w celu zniwelowania różnicy między krzywą wzrostu odzwierciedlającą dotychczasowy scenariusz postępowania a krzywą wzrostu uwzględniającą podjęcie „dodatkowych działań” niezbędnych do osiągnięcia celu na poziomie 25 % do 2030 r.

PODSTAWOWE KORZYŚCI: Grunty przeznaczone pod uprawy ekologiczne charakteryzują się większą o około 30 % różnorodnością biologiczną w porównaniu z gruntami przeznaczonymi pod uprawy konwencjonalne. Przykładowo rolnictwo ekologiczne ma korzystny wpływ na owady zapylające. Rolnicy ekologiczni nie mogą stosować nawozów nieorganicznych i mają do dyspozycji jedynie ograniczoną liczbę różnych pestycydów chemicznych. Ponadto zakazane jest stosowanie GMO i promieniowania jonizującego, a używanie antybiotyków jest drastycznie ograniczone.

Obywatele Unii mają dostęp do bezpiecznej żywności najwyższej jakości. Od dziesięcioleci spada jednak udział wydatków gospodarstw domowych na żywność, a spadające ceny żywności prowadzą do stagnacji dochodów rolników. Rolnictwo ekologiczne jest bardziej kosztowne, gdyż rolnicy ekologiczni pracują w trybie bardziej ekstensywnym, wykorzystują naturalne procesy i substancje bez stosowania produktów syntetycznych i osiągają mniejsze plony. Rolnicy ekologiczni często osiągają za to wyższe dochody, co wynika z faktu, że produkty ekologiczne są zwykle sprzedawane po wyższych cenach niż produkty konwencjonalne, a konsumenci doceniają wkład rolnictwa ekologicznego w ochronę środowiska.

Obywatele Unii mogą uzyskać większy dostęp do żywności ekologicznej dzięki włączeniu produktów ekologicznych – w drodze zamówień publicznych – do posiłków oferowanych w stołówkach w szkołach i w miejscach pracy, poprzez zachęty i zwiększanie widoczności – do oferty sektora hotelarsko-gastronomicznego, w drodze kampanii promocyjnych – do oferty supermarketów oraz do codziennych domowych posiłków. Należy również rozwiązać kwestię dostępności i przystępności cenowej żywności ekologicznej w celu zwiększenia dostępu do takiej żywności dla rodzin o niskich dochodach. Celem niniejszego planu działania jest również wsparcie rolników w zmianie profilu działalności na produkcję ekologiczną poprzez zwiększenie możliwości kształcenia i szkolenia, wspieranie rynku produktów ekologicznych i jednoczesne określenie stosownych zachęt.

Rolnictwo ekologiczne powinno stanowić wzór do naśladowania. Nie jest to jedyny zrównoważony system rolniczy, ale do czasu pełnego wdrożenia uprawy sprzyjającej pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę jest to jak dotąd jedyny system, który uznano w drodze solidnej metody certyfikacji. Jako takie rolnictwo ekologiczne powinno służyć za przykład na drodze ku osiągnięciu bardziej zrównoważonych praktyk rolniczych, lepszego wykorzystania zasobów odnawialnych, wyższych standardów dobrostanu zwierząt i wyższych dochodów rolników. Rolnictwo ekologiczne może również na różne sposoby przyczyniać się do zrównoważonego rozwoju społecznego oraz wspierać rozwój na obszarach wiejskich, zgodnie z przyszłą długoterminową wizją dla obszarów wiejskich, a także rozwój na obszarach przybrzeżnych. Rolnictwo ekologiczne może również stwarzać możliwości dla młodych rolników i wnieść wkład w dążenie do tego, aby kobiety i mężczyźni mieli równy dostęp do tego sektora i osiągali w nim równe dochody. Z badań wynika, że w sektorze rolnictwa ekologicznego kobiety będące przedsiębiorcami rolnymi mają łatwiejszy start niż w sektorze rolnictwa konwencjonalnego. W rolnictwie konwencjonalnym należy inspirować się rolnictwem ekologicznym, które powinno służyć za przykład.

W grudniu 2020 r. Komisja opublikowała zalecenia dla państw członkowskich w sprawie ich przyszłych planów strategicznych WPR. Zalecenia te dotyczą gospodarczych, środowiskowych i społecznych wyzwań stojących przed europejskim rolnictwem i europejskimi obszarami wiejskimi i w szczególności koncentrują się na celach Europejskiego Zielonego Ładu, w tym na celu polegającym na przeznaczeniu do 2030 r. 25 % gruntów rolnych na rolnictwo ekologiczne. Państwa członkowskie zachęca się zatem do określenia w swoich planach strategicznych WPR wartości krajowych w odniesieniu do tych celów Zielonego Ładu. Na podstawie europejskich średnich i tendencji państwa członkowskie powinny skoncentrować się na zwiększeniu obszaru objętego rolnictwem ekologicznym poprzez określenie procentowych wartości docelowych lub sprzyjanie pozytywnym tendencjom. Oczekuje się, że państwa członkowskie odniosą się do wyżej wspomnianych zaleceń przy sporządzaniu krajowych planów strategicznych WPR.

Mając na uwadze, że zakres produkcji i konsumpcji produktów ekologicznych różni się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich – udział gruntów rolnych przeznaczonych na rolnictwo ekologiczne wynosi od 0,5 % aż do ponad 25 % – ważne jest, aby każde państwo członkowskie możliwie jak najszybciej opracowało własną strategię krajową dotyczącą rolnictwa ekologicznego na podstawie kompleksowej analizy sektora i z uwzględnieniem powiązanych działań, zachęt, jasno określonego harmonogramu i krajowych celów. Wszystkie państwa członkowskie powinny wyjaśnić, jak planują przyczynić się do osiągnięcia ogólnounijnego celu, poprzez określenie wartości krajowej dotyczącej udziału obszaru objętego rolnictwem ekologicznym do 2030 r., mając na uwadze swoje zróżnicowane poziomy wyjściowe. Aby zapewnić skuteczną realizację krajowych planów działania na rzecz rolnictwa ekologicznego, państwa członkowskie powinny budować odpowiednie zdolności pozwalające na wdrożenie tych planów. Komisja będzie monitorować postępy poczynione przez państwa członkowskie w kierunku osiągnięcia ich celów krajowych, co będzie stanowić okazję dla Komisji i państw członkowskich do omówienia procesu wdrażania proponowanych działań oraz będzie stanowić podstawę do przedstawienia wytycznych dotyczących koniecznych i istotnych dostosowań.

Jeżeli chodzi o akwakulturę, akwakultura ekologiczna będzie promowana w nowych strategicznych wytycznych dotyczących zrównoważonego rozwoju akwakultury w UE, które Komisja przyjmie na wiosnę 2021 r. Ponadto Komisja zachęca państwa członkowskie UE do uwzględnienia wzrostu akwakultury ekologicznej w celach określonych w ich wieloletnich krajowych planach strategicznych dotyczących akwakultury. Ponadto dokument roboczy służb Komisji w sprawie nadawania kierunku programowaniu Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego (EFMR) z perspektywy basenów morskich stanowi, że EMFF (przyszły Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury (EFMRA)) należy wykorzystywać do promowania zrównoważonych praktyk w akwakulturze, w tym produkcji ekologicznej.

Struktura niniejszego planu działania opiera się na trzech osiach, które odnoszą się do struktury łańcucha dostaw żywności (produkcja, przetwórstwo oraz sprzedawcy detaliczni i konsumenci). Aby wspierać pozytywne zmiany w sektorze ekologicznym i utrzymać zrównoważony i rentowny rynek ekologicznych podmiotów gospodarczych, konieczne jest zwiększenie ogólnego popytu na produkty ekologiczne. Rosnąca konsumpcja produktów ekologicznych stanowi podstawowy czynnik zachęcający rolników do zmiany profilu działalności na rolnictwo ekologiczne (oś 1). Konieczne jest zapewnienie również dalszych zachęt, aby osiągnąć cel, jakim jest stosowanie praktyk ekologicznych na 25 % wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych oraz znaczny wzrost akwakultury ekologicznej do 2030 r. (oś 2). Ponadto konieczne jest dalsze zwiększenie wkładu sektora ekologicznego w rozwiązywanie wyzwań związanych ze zrównoważonym rozwojem i ochroną środowiska (oś 3). Oprócz kontynuowania niektórych już prowadzonych skutecznych działań w niniejszym planie działania określa się również szereg nowych działań i mobilizuje się różne źródła finansowania.

Komisja zamierza zwiększyć udział badań naukowych i innowacji i przeznaczyć co najmniej 30 % budżetu na działalność badawczą i innowacyjną w zakresie rolnictwa, leśnictwa i obszarów wiejskich, w ramach której to działalności będą podejmowane tematy specyficzne dla sektora ekologicznego lub z nim związane. Badania naukowe powinny dotyczyć między innymi zmiany zachowań wśród rolników i konsumentów, zwiększenia plonów, genetycznej różnorodności biologicznej i alternatyw dla produktów kontrowersyjnych. W tym kontekście Komisja usprawni koordynację krajowych programów badań naukowych i innowacji w dziedzinie żywności ekologicznej i zapewni nowe możliwości w drodze proponowanej misji w ramach programu „Horyzont Europa” w dziedzinie zdrowia gleby i żywności, a także w drodze partnerstw, w szczególności partnerstw w zakresie agroekologii i systemów żywnościowych. Rozpowszechnienie wyników badań naukowych i innowacji będzie promowane w ramach europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa (EPI-AGRI) i systemu wiedzy i innowacji w dziedzinie rolnictwa (AKIS) w celu propagowania ogólnego wzrostu produkcji ekologicznej we wszystkich państwach członkowskich.

Wszystkie instytucje Unii, państwa członkowskie i zainteresowane strony muszą w pełni zaangażować się w rozwój środków koniecznych do osiągnięcia nadrzędnego celu niniejszego planu działania, czyli do: zapewnienia solidnych fundamentów na potrzeby sektora w przyszłości.