Ponadto Komisja zaproponowała, by wystosować do Irlandii zalecenia dla poszczególnych krajów dotyczące poprawy jakości opieki nad dziećmi i infrastruktury społecznej, w tym mieszkań socjalnych, oraz do Hiszpanii dotyczące poprawy wspierania rodziny i jakości opieki nad dziećmi.

W 2017 r. polityka społeczna nadal stanowiła główny obszar zainteresowania w ramach europejskiego semestru. Wspieranie praw socjalnych jest kluczową częścią reform strukturalnych, które mają na celu wsparcie sprawiedliwości społecznej i równości. W 2017 r. Komisja ściśle monitorowała wysiłki państw członkowskich zmierzające do poprawy i zwiększenia uczestnictwa kobiet w rynku pracy oraz zwalczenia dyskryminacji grup defaworyzowanych takich jak Romowie, a także przeciwdziałania segregacji szkolnej i wspierania reformy edukacji sprzyjającej włączeniu społecznemu. Monitorowanie to wykazało, że niektóre państwa członkowskie nadal zmagają się z wyzwaniami dotyczącymi włączenia dzieci romskich do wysokiej jakości powszechnego systemu kształcenia sprzyjającego włączeniu społecznemu i integracji młodych Romów na rynku pracy. W szczególności Komisja zaproponowała, by Rada wystosowała do Bułgarii, Węgier, Rumunii i Słowacji zalecenia dla poszczególnych krajów w tym obszarze. Komisja ściśle monitorowała również pracę Republiki Czeskiej w tej dziedzinie.

Zmieniono również wytyczne dotyczące polityk zatrudnienia państw członkowskich w celu dostosowania ich do filaru. Wytyczne dotyczące polityki zatrudnienia to wspólne priorytety i cele w zakresie polityk zatrudnienia i społecznych przedstawione przez Komisję, zatwierdzone przez rządy krajowe i przyjęte przez Radę. Na ich podstawie przeprowadzane są oceny krajów i wydawane zalecenia dla poszczególnych krajów w ramach europejskiego semestru. Zmiana dotyczyła głównie zasad filaru związanych z minimalnym wynagrodzeniem, odpowiednimi zasiłkami dla bezrobotnych i aktywnym wsparciem zatrudnienia.

Do państw członkowskich UE należy realizacja filaru przez pracę z partnerami społecznymi i społeczeństwem obywatelskim. Instytucje unijne pomagają wyznaczyć ramy. Na przykład w 2017 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy w Unii Europejskiej. Dzięki niej uzupełnione zostaną istniejące zobowiązania oraz stworzone zostaną nowe normy minimalne dotyczące zapewnienia wszystkim pracownikom, w tym mającym niepewne formy zatrudnienia, większej przewidywalności i przejrzystości w odniesieniu do warunków ich pracy (art. 31 Karty praw podstawowych).

Dnia 12 grudnia 2017 r. Komisja przyjęła wnioski dotyczące ram interoperacyjności między systemami informacyjnymi UE, aby uzupełnić luki informacyjne i zapewnić lepszą ochronę obywateli Unii. Celem jest usprawnienie efektywności i skuteczności narzędzi wymiany informacji w całej UE przez umożliwienie ich wspólnej, sprawniejszej pracy. Upoważnieni użytkownicy (tacy jak funkcjonariusze policji, urzędnicy imigracyjni i funkcjonariusze straży granicznej) będą mieli szybszy, sprawny i bardziej systematyczny dostęp do informacji, których potrzebują do wykonywania swojej pracy, pod każdym względem zgodny z prawami podstawowymi. Ogólna ocena instrumentów przeprowadzona przez Komisję będzie obejmować badanie ich wpływu na prawa podstawowe.

Instytucje, organy i jednostki organizacyjne Unii muszą przestrzegać Karty praw podstawowych we wszystkich swoich działaniach. Każdy przypadek nieprzestrzegania tych zasad może zostać skierowany do TSUE. Komisja zobowiązała się do zapewniania całkowitego przestrzegania praw podstawowych we wszystkich swoich wnioskach ustawodawczych i dotyczących polityki.

Jeżeli chodzi o kwestie związane z ochroną środowiska, dnia 28 kwietnia 2017 r. Komisja przyjęła obwieszczenie w sprawie dostępu do wymiaru sprawiedliwości, w którym wyjaśniono sposób, w jaki osoby fizyczne i stowarzyszenia mogą kwestionować przed sądami krajowymi decyzje, czyny i zaniechania władzy publicznej związane z unijnym prawem ochrony środowiska. Obwieszczenie pomaga obywatelom podjąć decyzję o wniesieniu sprawy do sądu krajowego. Zawiera ono informacje dla sądów krajowych dotyczące spraw Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), które sądy powinny wziąć pod uwagę, stojąc w obliczu pytań związanych z dostępem do wymiaru sprawiedliwości.

Wspieranie dostępu do wymiaru sprawiedliwości i prawa do skutecznego dochodzenia roszczeń zgodnie z art. 47 Karty praw podstawowych stanowi warunek wstępny skutecznego korzystania ze wszystkich praw przysługujących na mocy prawa Unii, w tym Karty praw podstawowych. Komisja wspiera państwa członkowskie w wypełnianiu ich obowiązku zapewniania skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych prawem Unii.

Zacieśniono współpracę z przedsiębiorstwami informatycznymi, organami krajowymi i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w celu zapewnienia szybkiego identyfikowania i usuwania nielegalnego nawoływania do nienawiści w internecie. Podczas monitorowania wdrażania kodeksu postępowania dotyczącego nielegalnego nawoływania do nienawiści w internecie okazało się, że przedsiębiorstwa informatyczne poczyniły w tym obszarze znaczne postępy. Dnia 28 września 2017 r. Komisja przyjęła komunikat „Zwalczanie nielegalnych treści w internecie” w celu wdrożenia większej liczby dobrych praktyk, które pozwalają zapobiegać umieszczaniu nielegalnych treści, wykrywać je i usuwać oraz uniemożliwiać dostęp do takich treści. Jednocześnie w komunikacie określono zabezpieczenia mające na celu unikanie „nadmiernego usuwania”, zapewnienie przejrzystości i ochronę wolności wypowiedzi.

W marcu 2017 r. w sprawozdaniu z oceny stosowania przepisów UE dotyczących zwalczania przemytu migrantów Komisja zajęła się obawami dotyczącymi kryminalizacji działań prowadzonych przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego lub osoby prywatne świadczące pomoc humanitarną na rzecz migrantów o nieuregulowanym statusie. W sprawozdaniu tym odzwierciedlono opinię szeregu zainteresowanych stron i uznano, że fakultatywny charakter przepisów UE pozwalających państwom członkowskim nie penalizować ułatwiania nielegalnego wjazdu przeprowadzanego ze względów humanitarnych może prowadzić do braku jasności i pewności prawa. Obecnie Komisja i właściwe zainteresowane strony angażują się we wdrażanie tego szczególnego aspektu ram prawnych.

W następstwie przyjęcia dyrektywy w sprawie zwalczania terroryzmu w marcu 2017 r. Komisja zaangażowała się w dialog ze społeczeństwem obywatelskim w celu lepszego zrozumienia obaw dotyczących wpływu środków zwalczania terroryzmu na prawa podstawowe. Komisja pomaga państwom członkowskim poprawnie transponować i wdrażać nową dyrektywę, w tym w zakresie praw podstawowych. Te wymiany opinii zostaną wykorzystane w ocenie dyrektywy, którą przeprowadzi Komisja, także w ocenie jej wpływu na podstawowe prawa i wolności (w szczególności niedyskryminację, praworządność i poziom ochrony oraz pomoc udzielaną ofiarom terroryzmu).

2.3. Podnoszenie świadomości w kwestii Karty praw podstawowych

Aby w pełni korzystać ze swoich praw podstawowych, ludzie muszą wiedzieć, czym one są oraz do kogo się zwrócić w przypadku ich naruszenia. W ramach działania następczego podjętego w związku ze sprawozdaniem Komisji dotyczącym Karty praw podstawowych z 2016 r. dnia 12 października 2017 r. Rada przyjęła konkluzje, w których podkreśliła potrzebę zwiększania wiedzy na temat Karty praw podstawowych i narzędzi cyfrowych takich jak e-sprawiedliwość. Komisja ulepszyła europejski portal „e-Sprawiedliwość” w 2017 r. Portal ten będzie zawierał sekcję dotyczącą praw podstawowych z przyjaznymi dla użytkownika listami kontrolnymi oraz wytyczne w sprawie Karty praw podstawowych i jej zakresu stosowania.

Ponadto Komisja dalej wspierała szkolenia dla prawników praktyków poświęcone stosowaniu Karty praw podstawowych w ramach programu „Sprawiedliwość”.

2.4 Kontrola instytucji Unii przeprowadzana przez Trybunał Sprawiedliwości

W swojej opinii 1/15 w sprawie projektu umowy między Kanadą a Unią Europejską o przekazywaniu danych dotyczących przelotu pasażera z Unii Europejskiej do Kanady przyjętej dnia 26 lipca 2017 r. TSUE stwierdził, że kilka postanowień proponowanej umowy było niezgodnych z prawem do poszanowania życia prywatnego (art. 7) i ochrony danych osobowych (art. 8). Trybunał wyraził obawy co do proporcjonalności, jasności i dokładności zasad określonych w umowie i braku uzasadnienia przekazywania, przetwarzania i zatrzymywania danych szczególnie chronionych. Komisja jest w trakcie przeprowadzania starannej oceny najodpowiedniejszego sposobu odpowiedzi na obawy przedstawione przez Trybunał w celu zapewnienia bezpieczeństwa obywateli Unii w pełnej zgodności z prawami podstawowymi, w szczególności z prawem do ochrony danych.

W sprawie Aisha Muammer Mohamed El-Qaddafi przeciwko Radzie Sąd stwierdził nieważność decyzji Rady i rozporządzenia Rady w zakresie, w jakim utrzymywały one nazwisko Muammer Mohamed El-Qaddafi w wykazie osób, do których stosują się środki ograniczające w związku z sytuacją w Libii. Środki te dotyczyły zakazu wjazdu i tranzytu na terytorium Libii i przewidywały zamrożenie funduszy i aktywów finansowych znajdujących się w posiadaniu lub pod kontrolą osób umieszczonych w wykazie. Sąd orzekł, że na podstawie uzasadnienia środków nie było możliwe stwierdzenie, dlaczego podstawy umieszczenia nazwiska skarżącej w wykazie pozostawały aktualne pomimo zmiany sytuacji w Libii. Sąd uznał zatem, że Rada naruszyła spoczywający na niej obowiązek podania rzeczywistych i konkretnych powodów utrzymania takich środków ograniczających – co stanowi następstwo przestrzegania prawa do obrony skarżącego, które wynika również z art. 41 i 47 oraz art. 48 ust. 2 Karty praw podstawowych.

3. Stosowanie Karty praw podstawowych w państwach członkowskich i przez państwa członkowskie

3.1 Aktualna sytuacja w zakresie praw podstawowych i praworządności

W 2017 r. Komisja wydała uzasadnioną opinię na temat stosowania przez Węgry prawa Unii w zakresie azylu i migracji w rozumieniu kilku postanowień Karty praw podstawowych, w tym prawa do azylu, prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego i prawa do skutecznego środka prawnego.

Komisja odniosła się również do orzeczeń TSUE w trzech sprawach, w których poruszano kwestie poszanowania praw podstawowych zapisanych w Karcie praw podstawowych. Pierwsza sprawa dotyczyła zgodności obowiązków w zakresie sprawozdawczości i przejrzystości spoczywających na organizacjach społeczeństwa obywatelskiego finansowanych z środków zagranicznych z prawem do wolności zrzeszania się, prawem do poszanowania życia prywatnego i prawem do ochrony danych osobowych w związku z obowiązkami wynikającymi z Traktatu dotyczącymi swobodnego przepływu kapitału. W drugiej sprawie poruszono kwestię prawa do wolności akademickiej, prawa do nauki i wolności prowadzenia działalności gospodarczej w związku z przepisami mającymi wpływ na wolność instytucji szkolnictwa wyższego w zakresie świadczenia usług i prowadzenia działalności gospodarczej w całej UE i z zobowiązaniami prawnymi UE wynikającymi z międzynarodowego prawa handlowego. Trzecia sprawa odnosiła się do zgodności przepisów krajowych dotyczących przedłużenia kadencji sędziów sądów powszechnych z zasadą niezależności sądów, w szczególności z obowiązkiem spoczywającym na państwach członkowskich dotyczącym ustanowienia środków zaskarżenia niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych prawem Unii, jak określono w art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej, w związku z prawem do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu, jak zapisano w art. 47 Karty praw podstawowych.

Karta ma zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie przy wdrażaniu przez nie prawa Unii. Postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie Karty można zatem uruchomić wyłącznie w przypadku ustalenia wystarczającego powiązania z prawem Unii. Nawet jednak w przypadku działania poza zakresem wdrożenia prawa Unii państwa członkowskie mają obowiązek przestrzegania wartości, na których opiera się UE. W szczególności warunkiem koniecznym ochrony praw podstawowych jest zgodność z zasadą praworządności. Jeżeli chodzi o sytuację w Polsce, w latach 2016–2017 Komisja wydała cztery zalecenia na podstawie ram na rzecz praworządności dotyczące kilku ustaw ograniczających niezależność sądów i rozdział władz w Polsce oraz wpływających na całą strukturę polskiego systemu wymiaru sprawiedliwości, w szczególności na Trybunał Konstytucyjny, Sąd Najwyższy, sądy powszechne i Krajową Radę Sądownictwa. W grudniu 2017 r. Komisja stwierdziła, że istnieje wyraźnie ryzyko poważnego naruszenia praworządności w Polsce i zaproponowała Radzie przyjęcie decyzji na podstawie art. 7 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej . Jednocześnie Komisja przyjęła czwarte zalecenie na podstawie ram na rzecz praworządności, w którym wezwała władze polskie do rozwiązania stwierdzonych problemów w terminie trzech miesięcy. Komisja podjęła również decyzję o skierowaniu do TSUE pozwu przeciwko Polsce za naruszenia prawa Unii w związku z ustawą o ustroju sądów powszechnych.

3.2 Wskazówki Trybunału Sprawiedliwości dla państw członkowskich

W sprawach Achbita i Bougnaoui TSUE wyjaśnił wykładnię przepisów zgodnie z dyrektywą w sprawie równego traktowania w obszarze zatrudnienia i pracy (2000/78/WE) w świetle równowagi, którą należy zachować między wolnością religii lub przekonań (art. 10), wolnością prowadzenia działalności gospodarczej (art. 16) i zasadą niedyskryminacji (art. 21). Obie sprawy dotyczyły zakazu noszenia chust muzułmańskich w prywatnych miejscach pracy. W sprawie Achbita Trybunał przyjął stanowisko, że politykę wewnętrzną dotyczącą noszenia widocznych symboli politycznych, światopoglądowych lub religijnych należy oceniać z uwzględnieniem wolności prowadzenia działalności gospodarczej pracodawcy. W związku z tym polityka neutralności politycznej, światopoglądowej i religijnej może stanowić zgodny z prawem cel, który uzasadnia odmienne traktowanie, jeżeli środki mające służyć osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne, zgodnie z odpowiednim orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W sprawie Bougnaoui Trybunał wyjaśnił dodatkowo, że wobec braku takiej polityki nie można uznać chęci uwzględnienia przez pracodawcę życzenia klienta dotyczącego niekorzystania już z usług pracodawcy świadczonych przez pracownicę noszącą chustę islamską za istotny i determinujący wymóg zawodowy, który wyklucza dyskryminację w rozumieniu dyrektywy w sprawie równego traktowania w obszarze zatrudnienia i pracy.