1.WPROWADZENIE

Dialog społeczny jest podstawą europejskiego modelu społecznego. Jednym z kluczowych celów UE jest poprawa warunków życia i pracy. Dialog społeczny i rokowania zbiorowe są podstawowymi sposobami osiągnięcia tego celu, ponieważ przyczyniają się do zwiększenia wydajności, zapewniając jednocześnie sprawiedliwość społeczną, wysokiej jakości środowisko pracy i demokrację w miejscu pracy. Silna Europa socjalna wymaga silnych partnerów społecznych. Dialog społeczny jest więc jedną z najważniejszych zasad Europejskiego filaru praw socjalnych.

Silni partnerzy społeczni są niezbędni dla skutecznego i zrównoważonego zarządzania zmianą. Zmiana klimatu, transformacja cyfrowa i tendencje demograficzne szybko zmieniają świat, w tym świat pracy. Pandemia COVID-19 przyspieszyła niektóre z tych zmian. Dialog społeczny ma zasadnicze znaczenie dla znalezienia zrównoważonych sposobów radzenia sobie ze zmianami w świecie pracy. W całej UE dialog społeczny odgrywał zasadniczą rolę w opracowywaniu i wdrażaniu polityki ograniczającej skutki pandemii. Na szczeblu sektorów i przedsiębiorstw partnerzy społeczni szybko wprowadzili nowe protokoły dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) lub przeprowadzili szkolenia. Na szczeblu krajowym wspierali oni władze w udzielaniu pomocy finansowej pracownikom i przedsiębiorstwom. Partnerzy społeczni odgrywają również kluczową rolę w zwalczaniu dalekosiężnych skutków wojny napastniczej Rosji przeciwko Ukrainie, ułatwiając integrację na rynku pracy osób przesiedlonych z Ukrainy, a także innych uchodźców i migrantów, oraz znajdując trwałe rozwiązania w zakresie dostosowania wynagrodzeń i układów zbiorowych w odpowiedzi na kryzys kosztów utrzymania i wysoki poziom inflacji.

Zaangażowanie partnerów społecznych przyczynia się do poprawy procesów kształtowania polityki i stanowienia prawa. Partnerzy społeczni dysponują niezrównaną wiedzą i bogatym doświadczeniem w zakresie sytuacji zatrudnienia i sytuacji społecznej „w terenie”. Ich wkład może zapewnić właściwą równowagę między interesami pracowników i pracodawców oraz podnieść stopień akceptacji i zwiększyć skuteczność polityki i prawodawstwa. Partnerzy społeczni odgrywają wyjątkową rolę w porównaniu z innymi zainteresowanymi stronami. W Traktacie (art. 154 TFUE) zobowiązano Komisję do konsultowania z partnerami społecznymi wniosków w dziedzinie polityki społecznej (tj. objętych art. 153 TFUE), aby umożliwić partnerom społecznym negocjowanie umów, jeśli wyrażają taką wolę. Umowy między partnerami społecznymi mogą być wykonywane za pomocą prawa Unii (art. 155 TFUE). W kontekście europejskiego semestru na rzecz koordynacji polityki gospodarczej i zatrudnienia we wszystkich kluczowych momentach cyklu prowadzone są zorganizowane dialogi na szczeblu UE z udziałem partnerów społecznych.

UE wspiera rolę partnerów społecznych i zachęca do lepszego dialogu społecznego. Wspieranie dialogu społecznego jest wspólnym celem UE i jej państw członkowskich, przy uwzględnieniu różnorodności systemów krajowych i poszanowaniu autonomii partnerów społecznych. Należy podjąć szerzej zakrojone działania zarówno na szczeblu krajowym, jak i na szczeblu UE, aby wspierać zasięg rokowań zbiorowych oraz budować zdolności partnerów społecznych, zachęcać ich do zaangażowania i chronić ich autonomię. W planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych z marca 2021 r. Komisja ogłosiła, że w następstwie konsultacji z partnerami społecznymi przedstawi inicjatywę na rzecz wsparcia dialogu społecznego na poziomie unijnym i krajowym. Do wzmocnienia dialogu społecznego na wszystkich szczeblach wezwano również na najwyższym szczeblu politycznym w ramach Zobowiązania społecznego z Porto podpisanego przez portugalską prezydencję w Radzie UE, Parlament Europejski, Komisję Europejską, partnerów społecznych i Platformę Społeczną. Inicjatywa na rzecz dialogu społecznego, wspomniana również w komunikacie Komisji „Konferencja w sprawie przyszłości Europy. Od wizji do konkretnych działań” z czerwca 2022 r., wnosi znaczący wkład w działania następcze w związku z konferencją.

W niniejszym komunikacie Komisji określono szereg konkretnych środków służących dalszemu wzmacnianiu dialogu społecznego UE; towarzyszy mu wniosek dotyczący zalecenia Rady w sprawie sposobów wzmocnienia krajowego dialogu społecznego i rokowań zbiorowych. Komisja przygotowała niniejszą inicjatywę przy ścisłym udziale partnerów społecznych, a także przeprowadziła wymianę poglądów z Parlamentem Europejskim, Europejskim Komitetem Ekonomiczno-Społecznym i Komitetem Regionów.

2.KRAJOWY DIALOG SPOŁECZNY

Ustalenia i procesy dotyczące dialogu społecznego różnią się w poszczególnych państwach członkowskich: w zakresie zbiorowych stosunków pracy, roli rokowań zbiorowych w ustalaniu warunków pracy, zdolności i liczby członków organizacji, formalnych struktur zaangażowania partnerów społecznych w kształtowanie i wdrażanie polityki, a także ich znaczenia politycznego. Systemy rokowań zbiorowych w państwach członkowskich różnią się również stopniem centralizacji lub decentralizacji.

W większości państw członkowskich istnieje co najmniej jedna formalna struktura krajowego dialogu społecznego, w ramach której przedstawiciele pracodawców, związków zawodowych i rządu mogą omawiać ogólne kwestie gospodarcze i społeczne. Rola i uprawnienia tych organów są bardzo zróżnicowane, ale zazwyczaj odgrywają one rolę doradczą i konsultacyjną w zakresie projektów aktów prawnych i polityki, w szczególności w dziedzinach związanych z zatrudnieniem, a czasami mogą stanowić forum służące negocjacji umów. W wielu państwach członkowskich działają również organy trójstronne, które zajmują się konkretnymi kwestiami, takimi jak zabezpieczenie społeczne, zatrudnienie, szkolenia oraz bezpieczeństwo i higiena pracy. Wydajny trójstronny dialog społeczny z udziałem organów publicznych jest uwarunkowany silnym dwustronnym dialogiem społecznym.

Od dialogu społecznego oczekuje się, by przynosił efekty w zmieniającym się świecie. Podczas gdy stopień zrzeszenia pracodawców (odsetek pracodawców będących członkami organizacji pracodawców) pozostał stosunkowo stabilny, stopień uzwiązkowienia zmniejszył się (średnio) we wszystkich państwach członkowskich. Przesunięcie działalności gospodarczej z produkcji do usług sektora prywatnego oraz zmieniający się świat pracy utrudniają związkom zawodowym i organizacjom pracodawców rekrutację nowych członków. Wielu pracowników zatrudnionych w ramach większości nowszych form zatrudnienia, uwzględniając rosnącą liczbę osób samozatrudnionych, nie jest reprezentowanych. Analogicznie jest w przypadku pracowników zatrudnionych na podstawie umów o pracę na czas określony, których liczba rośnie, ale którzy są mniej skłonni do zrzeszania się w związki zawodowe. Elastyczność w zakresie czasu wykonywania pracy i miejsca jej wykonywania utrudnia przedstawicielom pracowników organizowanie tak rozproszonej siły roboczej. W ostatnich latach organizacje partnerów społecznych podjęły inicjatywy w celu przyciągnięcia nowych członków lub wzmocnienia głosu niektórych niedostatecznie reprezentowanych grup (w szczególności osób młodych i osób pracujących za pośrednictwem platform internetowych) poprzez ukierunkowane strategie i starania rekrutacyjne oraz tworzenie specjalnych struktur w ramach organizacji. Jeżeli chodzi o równouprawnienie płci, odsetek kobiet w związkach zawodowych jest bardzo zróżnicowany w całej UE, przy czym ogólna tendencja wskazuje na rosnącą liczbę kobiet pomimo spadku ogólnej liczby członków związków zawodowych. Kobiety są nadal niedostatecznie reprezentowane na stanowiskach kierowniczych.

W ciągu ostatnich 30 lat znacznie zmniejszył się odsetek pracowników objętych układami zbiorowymi. Spadł on z poziomu szacowanej średniej unijnej wynoszącej około 66 % w 2000 r. do ok. 56 % w 2019 r., przy szczególnie dużych spadkach w Europie Środkowo-Wschodniej [wykres 1]. We wszystkich państwach członkowskich zaobserwowano szeroko zakrojone dążenie do decentralizacji rokowań i przeniesienia ich na poziom przedsiębiorstwa. Według Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) zasięg rokowań zbiorowych jest wysoki (powyżej 50 %) wyłącznie w państwach, w których istnieje przynajmniej jakakolwiek forma rokowań sektorowych. W państwach, w których rokowania odbywają się głównie na poziomie przedsiębiorstwa, zasięg rokowań zbiorowych jest zazwyczaj niski. Koordynacja między sektorami i jednostkami rokowań zbiorowych, jak również poziom koordynacji stanowią szczególnie ważne aspekty rokowań zbiorowych.

Stopień i jakość zaangażowania partnerów społecznych w kształtowanie polityki różnią się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich. Chociaż jakość zaangażowania partnerów społecznych utrzymywała się na stabilnym poziomie w ciągu ostatnich kilku lat w większości państw członkowskich, stopień ich terminowego i znaczącego zaangażowania jest bardzo zróżnicowany w poszczególnych państwach. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy są różnice w uwarunkowaniach instytucjonalnych, procedurach i praktykach . W szczególności jakość i skuteczność dialogu społecznego w państwach członkowskich jest oceniana przez Komitet ds. Zatrudnienia w jego corocznym „przeglądzie dialogu społecznego”. W najnowszych konkluzjach zatwierdzonych przez Radę w czerwcu 2022 r. podkreślono między innymi, jak ważne jest przeznaczenie wystarczającej ilości czasu na konsultacje w całym procesie kształtowania polityki, zapewnienie odpowiednich ram instytucjonalnych oraz zajęcie się kwestiami związanymi z budowaniem zdolności i malejącym zasięgiem rokowań zbiorowych . Parlament Europejski podkreślił również, że silne systemy rokowań zbiorowych zwiększają odporność państw członkowskich w czasach kryzysu gospodarczego oraz że państwa członkowskie powinny podejmować działania służące promowaniu wysokiego zagęszczenia związków zawodowych oraz odwróceniu spadku zakresu rokowań zbiorowych.

Wykres 1: Zasięg rokowań zbiorowych w UE, lata 2000–2019

Liczba pracowników objętych zakresem układu zbiorowego podzielona przez całkowitą liczbę pracowników najemnych i pracowników otrzymujących wynagrodzenie (w %, 2000 r. i 2019 r.).

Uwaga: 1) Najnowsze dostępne dane pochodzą z: 2019 r. (AT, BE, CZ, HU, IT, LT, NL, PL, PT), 2018 r. (BG, DE, DK, ES, FR, LU, LV, SE), 2017 r. (EL, FI, IE, SI, RO), 2016 r. (CY, MT), 2015 r. (SK) i 2014 r. (HR). 2) W przypadku Włoch (IT) zasięg zmieniono i wynosi on 100 %, odzwierciedlając fakt, że płace podstawowe ustalone w ramach układów zbiorowych są wykorzystywane przez sądy pracy jako punkt odniesienia dla stosowania konstytucyjnej zasady proporcjonalnego i wystarczającego wynagrodzenia. 100 % zasięg rokowań zbiorowych w Rumunii (RO) i Grecji (EL) w 2000 r. wynika z istnienia mechanizmów rozszerzających układy zbiorowe na wszystkie przedsiębiorstwa, natomiast spadek wynika głównie ze zniesienia tych mechanizmów i z innych zmian prowadzących do decentralizacji rokowań zbiorowych.

Źródło: 2000 r. lub najbliższy 2000 r. – baza danych ICTWSS, wersja 6.1, Uniwersytet w Amsterdamie. Zmienna: dostosowany zasięg (# 111). Ostatnie dostępne dane – baza danych OECD/AIAS (2021 r.)

UE dysponuje szeregiem instrumentów mających na celu wzmocnienie krajowego dialogu społecznego. W dyrektywie o płacach minimalnych zobowiązuje się państwa członkowskie do podejmowania działań wspierających partnerów społecznych w rozwijaniu zdolności do angażowania się w rokowania zbiorowe mające na celu ustalanie wynagrodzeń oraz do zachęcania do konstruktywnych, merytorycznych i świadomych negocjacji w sprawie wynagrodzeń. W dyrektywie zwrócono się także do państw członkowskich, w których zasięg rokowań zbiorowych nie osiąga progu co najmniej 80 % pracowników, o stworzenie ram sprzyjających rokowaniom zbiorowym oraz ustanowienie planu działania na rzecz promowania rokowań zbiorowych. Trwające zmiany technologiczne i postępująca automatyzacja szybko przejawiają się w postaci restrukturyzacji w całej gospodarce. W tym kontekście unijne ramy jakości na rzecz restrukturyzacji z 2013 r. pomagają przedsiębiorstwom w przewidywaniu zmian oraz łagodzeniu skutków restrukturyzacji w wymiarze zatrudnienia i w wymiarze społecznym. W kompleksowych ramach, jakimi są dyrektywy w sprawie informowania pracowników i przeprowadzania z nimi konsultacji, zarówno na szczeblu krajowym, jak i ponadnarodowym, również ustanowione są zasady mające na celu ochronę praw pracowników na poziomie przedsiębiorstwa, w szczególności w czasie restrukturyzacji. Parlament Europejski rozważa rezolucję zawierającą zalecenia dla Komisji w sprawie zmiany dyrektywy o europejskich radach zakładowych. W dyrektywach UE dotyczących zamówień publicznych wymaga się od państw członkowskich przestrzegania prawa organizowania się i prawa do rokowań zbiorowych zgodnie z Konwencją nr 87 MOP dotyczącą wolności związkowej i ochrony praw związkowych oraz Konwencją nr 98 MOP dotyczącą zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych.