3.2.5 Podsumowanie dotyczące jakości systemów wymiaru sprawiedliwości

W tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości z 2017 r. przeanalizowano czynniki, które przyczyniają się do dobrej jakości systemu wymiaru sprawiedliwości: łatwy dostęp, odpowiednie zasoby, efektywne narzędzia oceny i odpowiednie normy.

Dostępność

W niniejszej edycji tablicy zbadano bardziej szczegółowo dostępność systemów wymiaru sprawiedliwości z punktu widzenia uczestników postępowań sądowych, tj. obywateli, konsumentów lub przedsiębiorstw.

Większość państw członkowskich zapewnia informacje w internecie na temat swojego systemu wymiaru sprawiedliwości (wykres 20). Istnieje jednak możliwość poprawy pod względem przyjazności tych informacji dla użytkowników, na przykład poprzez utworzenie stron internetowych dostępnych dla osób niedowidzących lub oferujących interaktywne narzędzia umożliwiające obywatelom sprawdzenie, czy kwalifikują się do uzyskania pomocy prawnej. Również dostępność orzeczeń sądowych w internecie w odniesieniu do spraw cywilnych/handlowych i administracyjnych mogłaby zostać zwiększona we wszystkich instancjach (wykres 27). Tylko 17 państw członkowskich publikuje wszystkie orzeczenia sądów najwyższej instancji w sprawach cywilnych/handlowych i administracyjnych.

Dostępność pomocy prawnej oraz wysokość opłat sądowych mają kluczowy wpływ na dostęp do wymiaru sprawiedliwości, w szczególności w przypadku obywateli żyjących w ubóstwie. W niniejszej edycji tablicy wyników zbadano, w jakim stopniu systemy pomocy prawnej wspierają konsumentów w sporze z przedsiębiorstwem o wysokiej (tj. 6 000 EUR) lub niskiej wartości przedmiotu sporu (tj. gdy wartość przedmiotu sporu odpowiada progowi ubóstwa Eurostatu). Wykres 21 pokazuje, że w niektórych państwach członkowskich konsumenci, których dochód nie przekracza progu ubóstwa Eurostatu, nie otrzymaliby pomocy prawnej. Trudność w korzystaniu z pomocy prawnej może być szczególnie odstraszająca, gdy opłaty sądowe stanowią znaczną część wartości przedmiotu sporu (wykres 22).

Właściwe korzystanie z ICT w sądach przyczynia się do przyspieszenia postępowania i zmniejszenia kosztów. Na przykład w jednym z państw członkowskich reforma umożliwiająca sądom dostarczanie stronom dokumentów drogą elektroniczną oraz dostarczanie pozostałej korespondencji papierowej za pośrednictwem scentralizowanego systemu pocztowego przyniosła oszczędności wynoszące ponad 4,5 mln EUR w 2016 r. (ponad 2 % budżetu sądów). Tabela wyników pokazuje, że nie we wszystkich państwach członkowskich wdrożono elektroniczne składanie pozwów (wykres 23) lub zapewniono możliwości śledzenia przebiegu postępowania sądowego przez internet. Badanie faktycznego korzystania z ICT w komunikacji między sądami a adwokatami pokazuje, że narzędzia ICT są powszechnie używane w 10 z 20 państw członkowskich objętych badaniem (wykres 24). Są one najczęściej używane do ogólnej komunikacji z sądami, natomiast podpisywanie dokumentów oraz składanie pozwów, wezwań do stawienia się przed sądem i dowodów nieco rzadziej odbywa się drogą elektroniczną. W 8 z 10 państw członkowskich, w których adwokaci zgłaszają znacznie bardziej ograniczone korzystanie z ICT, najczęstszą wskazywaną przyczyną jest to, że narzędzia nie są dostępne, a w mniejszym stopniu złe doświadczenia z korzystaniem z ICT.

Po dokładniejszym przyjrzeniu się kanałom wykorzystywanym przez konsumentów do składania skarg przeciwko przedsiębiorstwu (tj. bez względu na to, czy skarga wnoszona jest do sądu, organów publicznych, mechanizmów pozasądowych czy konsumenckich organizacji pozarządowych) okazuje się, że najczęściej wykorzystywanym kanałem są organy publiczne, a w dalszej kolejności sądy oraz mechanizmy pozasądowe (wykres 29).

W porównaniu z poprzednimi latami wszystkie państwa członkowskie w coraz większym stopniu promują dobrowolne korzystanie z alternatywnych metod rozwiązywania sporów i zachęcają do niego (wykres 30). Znaczna liczba skarg wniesionych za pośrednictwem nowo utworzonej platformy internetowego rozstrzygania sporów (ODR) wskazuje na chęć konsumentów do korzystania z alternatywnych metod rozwiązywania sporów. W większości państw członkowskich spory transgraniczne stanowią znaczny odsetek wszystkich sporów przedłożonych do rozstrzygnięcia do platformy ODR (wykres 31).

Zasoby

Wymiar sprawiedliwości wysokiej jakości wymaga odpowiedniego poziomu zasobów, zarówno finansowych, jak i ludzkich, odpowiedniego szkolenia oraz różnorodności wśród sędziów, w tym równowagi płci. Tablica wyników pokazuje następujące wyniki:

w odniesieniu do zasobów finansowych dane pokazują, że zasadniczo ponad połowa państw członkowskich zwiększyła wydatki na system sądowy na mieszkańca w 2015 r. (wykres 32). Kilka państw członkowskich stojących w obliczu szczególnych wyzwań zmniejszyło jednak swój budżet. W celu ustalenia wysokości zasobów finansowych na potrzeby sądownictwa państwa członkowskie wykorzystują głównie koszty historyczne lub rzeczywiste zamiast polegać na rzeczywistym obciążeniu pracą lub wnioskach, z którymi występują sądy (wykres 34);

poziom równowagi płci wśród sędziów w sądach pierwszej i drugiej instancji nadal jest zasadniczo dobry lub wydaje się, że zmierza ku równowadze (wykres 36). W przypadku sądów najwyższych, mimo iż większość państw członkowskich zmierza do równowagi płci, niektóre państwa idą jednak w przeciwnym kierunku (wykres 37);

jeżeli chodzi o szkolenie sędziów, choć wydaje się, że większość państw członkowskich dostrzega znaczenie szkolenia ustawicznego (wykresy 39 i 40), wciąż potrzebne są wysiłki mające na celu zróżnicowanie zakresu oferowanego szkolenia. Nie we wszystkich państwach członkowskich zapewniane jest ustawiczne szkolenie w zakresie umiejętności sędziowskich (warsztat sędziego), umiejętności informatycznych, zarządzania sądem i etyki zawodowej pracowników wymiaru sprawiedliwości (wykres 41). Ponadto w niektórych państwach członkowskich nie oferuje się żadnych szkoleń w zakresie porozumiewania się ze stronami i z prasą (wykres 42). W 2016 r. Europejska Sieć Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości ustanowiła program krótkoterminowej wymiany dla prezesów sądów i szefów służb prokuratorskich, w ramach którego kładzie się nacisk na przykład na zarządzanie zmianami i ICT.

Narzędzia oceny

Narzędzia monitorowania i oceny działań sądów istnieją we wszystkich państwach członkowskich (wykres 43), jednak nie wszystkie państwa członkowskie dysponują pełnym zakresem takich narzędzi. Pełny potencjał systemów zarządzania sprawami opartych na ICT wymaga dalszego udoskonalania w wielu państwach członkowskich (wykres 44), aby zapewnić możliwość wykorzystywania ich do realizacji różnych celów, w tym generowania statystyk, oraz ich konsekwentne wdrażanie w całym systemie wymiaru sprawiedliwości. Na przykład w niektórych państwach członkowskich narzędzia ICT nie pozwalają na zarządzanie zaległościami, w tym na identyfikację szczególnie starych spraw. Z drugiej strony niektóre państwa członkowskie posiadają systemy wczesnego ostrzegania wykrywające nieprawidłowe działania lub niezgodność z normami rozpatrywania spraw, co ułatwia znajdowanie terminowych rozwiązań. W niektórych państwach członkowskich zapewnienie ogólnokrajowego gromadzenia danych we wszystkich obszarach wymiaru sprawiedliwości nadal nie jest możliwe.

Regularne wykorzystywanie badań pozostaje głównym źródłem wiedzy, jeżeli chodzi o zrozumienie uwag użytkowników i specjalistów dotyczących systemu wymiaru sprawiedliwości. Około połowy państw członkowskich przeprowadziło badania w 2015 r. (wykres 45). Chociaż wszystkie państwa członkowskie przeprowadzające badania zapewniły również działania następcze, zakres tych działań w poszczególnych państwach znacznie się różni. Najczęstszą praktyką jest ujmowanie wyników badania w sprawozdaniu rocznym na poziomie lokalnym lub krajowym (wykres 46). W kilku państwach członkowskich sądy publikują wyniki badań satysfakcji klientów.

Normy

Normy mogą poprawiać jakość systemów wymiaru sprawiedliwości. W bieżącej edycji tablicy wyników bardziej szczegółowo zbadano pewne normy mające na celu poprawę pod względem terminów rozpraw i informacji udzielanych stronom.

Większość państw członkowskich stosuje normy dotyczące terminów. Jednak niektóre państwa członkowskie stojące w obliczu szczególnych wyzwań w zakresie efektywności obecnie nie stosują takich norm. Najbardziej rozpowszechnione są normy ustalające terminy (np. w odniesieniu do czasu od zarejestrowania sprawy do pierwszej rozprawy), podczas gdy normy dotyczące ram czasowych (np. określające wcześniej ustalony odsetek spraw, które należy rozstrzygnąć w wyznaczonym czasie) i zaległości są stosowane rzadziej (wykres 47). Monitorowanie poszanowania norm należy przede wszystkim do obowiązków sądownictwa (wykres 48). Nieprzestrzeganie norm może prowadzić do różnego rodzaju działań następczych. Najczęściej dany sędzia zostaje wezwany do zgłoszenia lub omówienia danego problemu, ale inne konsekwencje mogą polegać na zwiększeniu zasobów ludzkich lub finansowych danego sądu, zapewnieniu tymczasowej pomocy ze strony sędziów specjalnych lub reorganizacji procesu zarządzania w danym sądzie (wykres 49).

Większość państw członkowskich posiada normy dotyczące informowania stron o przebiegu ich sprawy, harmonogramie sądowym lub potencjalnych opóźnieniach (wykres 50). Różnice między państwami członkowskimi dotyczą głównie stosowanych metod. Niektóre państwa członkowskie posiadają system automatycznego powiadamiania wiadomością e-mail lub SMS, który umożliwia udzielanie informacji o opóźnieniach, ramach czasowych lub ogólnym przebiegu sprawy. Inne państwa po prostu udzielają dostępu internetowego do informacji w trakcie trwania sprawy, podczas gdy niektóre pozostawiają tę kwestię również w gestii sądów. Z punktu widzenia przyjazności dla obywateli bardziej pożądane jest automatyczne udzielanie informacji przez sąd niż rozwiązanie wymagające działania od stron.