Podmioty rynkowe przewidują , że ceny energii pozostaną wysokie przez resztę 2022 r. i do 2024–2025 r., chociaż w mniejszym stopniu. Obecnie oczekuje się, że do końca przyszłej zimy ceny gazu będą kształtować się na poziomie około 100 EUR/MWh i w przewidywalnej przyszłości pozostaną znacznie powyżej średniej długoterminowej, przy czym spodziewane jest, że ceny energii elektrycznej będą się odpowiednio zmieniać. W prognozie tej uwzględniono niepewność na rynku wynikającą z obecnych napięć geopolitycznych i wojny w Ukrainie. Dalsze zakłócenia w dostawach rosyjskiego gazu do UE w najbliższych tygodniach lub miesiącach mogą spowodować ponowny wzrost cen gazu.

·wyznaczenie kierunku działań w celu optymalizacji funkcjonowania europejskiego rynku energii elektrycznej, tak aby był on bardziej odporny na zmienność cen w przyszłości oraz dostosowany do przyszłego zdekarbonizowanego systemu energetycznego, przy coraz większym udziale odnawialnych źródeł energii w produkcji energii elektrycznej.

23 marca Komisja skierowała do Rady Europejskiej i pozostałych instytucji europejskich komunikat w sprawie krótkoterminowych wariantów środków nadzwyczajnych służących rozwiązaniu problemu wysokich cen energii. 24 i 25 marca 2022 r. Rada Europejska powierzyła Komisji zadanie pilnego nawiązania kontaktu z zainteresowanymi stronami w dziedzinie energii w celu przedyskutowania, czy i w jaki sposób krótkoterminowe warianty działania przedstawione przez Komisję przyczyniłyby się do obniżenia ceny gazu i zaradzenia efektowi domina na rynkach energii elektrycznej. Ponadto Rada Europejska wezwała Komisję, „by przedstawiła na tej podstawie wnioski, które skutecznie zaradzą problemowi zbyt wysokich cen energii elektrycznej, zachowując jednocześnie integralność jednolitego rynku [i jego równe warunki działania], podtrzymując zachęty do przejścia na zieloną gospodarkę, zapewniając bezpieczeństwo dostaw i unikając nieproporcjonalnych kosztów budżetowych”.

Inwazja Rosji na Ukrainę w brutalny sposób przypomniała o skutkach, jakie strategiczna zależność Europy od importu paliw kopalnych (gazu, ropy i węgla) z państw trzecich może mieć dla unijnych rynków energii i bezpieczeństwa dostaw. Na podstawie komunikatów Komisji przywódcy UE uzgodnili 10 i 11 marca w Wersalu, że należy jak najszybciej zredukować uzależnienie Europy od importu rosyjskiej energii, i wezwali Komisję, by do końca marca przedłożyła plan służący zapewnieniu bezpieczeństwa dostaw i przystępnych cen energii w następnym sezonie zimowym.

8 marca 2022 r. w komunikacie w sprawie REPowerEU przedstawiono szereg środków mających wzmocnić zestaw narzędzi w odpowiedzi na rosnące ceny energii. Komisja zobowiązała się do zbadania wszelkich możliwych środków nadzwyczajnych, by ograniczyć efekt domina w postaci wpływu cen gazu na ceny energii elektrycznej oraz do oceny możliwych środków optymalizacji struktury rynku energii elektrycznej.

W ostatnich miesiącach ceny energii elektrycznej w Europie gwałtownie wzrosły do poziomu znacznie wyższego niż w ostatnich dziesięcioleciach. Dynamika ta jest nierozerwalnie związana z wysokimi cenami gazu powodującymi wzrost cen energii elektrycznej produkowanej w elektrowniach gazowych, które często są niezbędne do zaspokojenia zapotrzebowania. Ceny zaczęły gwałtownie wzrastać latem ubiegłego roku, kiedy po złagodzeniu ograniczeń związanych z COVID-19 gospodarka światowa przyspieszyła. Następnie inwazja Rosji na Ukrainę pogorszyła tę sytuację.

Komisja zachęca państwa członkowskie do dalszego wdrażania środków zawartych w zestawie narzędzi, ponieważ stanowią one pierwszy i najbardziej podstawowy kierunek działania i wsparcia w zwalczaniu kryzysu na poziomie odbiorców, na których kryzys ten już ma największy wpływ. Zgodnie ze środkami przedstawionymi w zestawie narzędzi państwa członkowskie, o ile jeszcze tego nie uczyniły, mogą zapewnić ograniczone w czasie środki w postaci rekompensat oraz wsparcie bezpośrednie dla użytkowników końcowych dotkniętych ubóstwem energetycznym w tym grup defaworyzowanych. Zmniejszenie zapotrzebowania na energię elektryczną również miałoby wyraźny skutek w formie obniżenia cen. Państwa członkowskie powinny zachęcać do ograniczenia zapotrzebowania zgodnie z działaniami zaproponowanymi w planie „Oszczędność energii w UE” . Długoterminowe umowy zakupu energii elektrycznej także mogą mieć zasadnicze znaczenie dla zapewnienia stabilnych cen dla niektórych kategorii odbiorców.

Zainteresowane strony podkreśliły, że interwencje na rynkach energii muszą zachować istotę rynku wewnętrznego, a mianowicie efektywną alokację zasobów i bezpieczeństwo dostaw poprzez handel i solidarność. W związku z tym, jeśli interwencje cenowe na rynku hurtowym byłyby rozważane mimo ich istotnych wad, a także niezależnie od obowiązujących ram legislacyjnych, zainteresowane strony wskazały na preferencje dla interwencji na rynkach gazu w przeciwieństwie do interwencji na rynkach energii elektrycznej. Zainteresowane strony podkreśliły, że w każdym przypadku przy rozważaniu takich interwencji istotne będzie dokładne ocenienie ich potencjalnych skutków dla dostaw gazu do Unii, ze względu na globalny charakter rynku, w szczególności rynków LNG, oraz wskazanie wyraźnych ograniczeń czasowych, tak aby interwencje te były opracowane jako środki tymczasowe. W sprawozdaniu końcowym, opublikowanym 29 kwietnia 2022 r., ACER analizuje również różne środki nadzwyczajne rozważane w kontekście obecnej wyjątkowej sytuacji oraz ewentualne środki strukturalne mające na celu zabezpieczenie odbiorców energii elektrycznej przed możliwymi przedłużającymi się okresami wysokich cen energii w przyszłości, a także ostrzega przed zakłócającym wpływem bezpośrednich interwencji na rynku hurtowym w kontekście obecnego kryzysu.

Zaletą takiego unijnego pułapu cen w scenariuszu zakładającym poważne zakłócenia byłoby ograniczenie szkodliwych skutków cenowych zakłóceń dla odbiorców, przedsiębiorstw i dostawców podstawowych usług do wcześniej ustalonych poziomów. Należałoby się jednak zapewnić, aby wprowadzenie takiego pułapu cen nie pogorszyło zdolności UE do pozyskiwania dostaw rurociągami i dostaw LNG od alternatywnych dostawców, co będzie miało kluczowe znaczenie w takim scenariuszu, ponieważ jakiekolwiek zmniejszenie lub ograniczenie alternatywnych kanałów dostaw w sytuacji kryzysowej doprowadziłoby do dalszego pogłębienia niedoborów. Taki pułap automatycznie ograniczyłby również możliwości zmniejszenia popytu na gaz w wyniku wzrostu cen, a tym samym negatywnie wpłynąłby na równowagę podażowo-popytową. W przypadku wypłaty rekompensat i jeżeli tego rodzaju interwencji nie towarzyszyłoby znaczne ograniczenie, mogłaby się ona wiązać z koniecznością pokrycia znacznych kwot.

Taka interwencja może spowodować konieczność równoległego ustanowienia administracyjnej ceny gazu, takiej jak maksymalna regulowana cena gazu ziemnego dostarczanego do europejskich odbiorców i przedsiębiorstw (unijny pułap cenowy) na okres ogłoszonego w Unii stanu nadzwyczajnego.. Ten rodzaj interwencji cenowej byłby ograniczony do czasu trwania sytuacji nadzwyczajnej w całej UE. Jedną z możliwości byłoby ograniczenie kształtowania cen w czasie trwania scenariusza zakłóceń poprzez ustalenie pułapu cenowego na europejskich giełdach gazu, ale co do zasady taki pułap cenowy może być wprowadzony na różne sposoby i może oddziaływać na różnych poziomach łańcucha wartości gazu.

Wspomniane mechanizmy solidarnościowe mają być jednak uruchamiane w przypadku wystąpienia sytuacji nadzwyczajnej związanej z bezpieczeństwem dostaw na poziomie krajowym. W przypadku dalszych zakłóceń w dostawach gazu, które miałyby wpływ na kilka państw członkowskich jednocześnie, konieczne mogą być dodatkowe środki. Istniejące narzędzia mogłyby zostać w użyteczny sposób uzupełnione o skoordynowane podejście do identyfikacji głównych odbiorców, którzy nie są jeszcze objęci ochroną wynikającą z obowiązujących ram prawnych i planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej. Komisja proponuje ustanowienie wspólnych zasad w tym względzie, aby przygotować się na ewentualne szersze zakłócenia, w przypadku których rynki gazu nie będą już optymalnie dostosowywać podaży i popytu, co może spowodować niezaspokojenie części istotnego zapotrzebowania. Może to wymagać zmniejszenia zapotrzebowania na gaz nawet w państwach członkowskich, w których zakłócenie jest odczuwalne w sposób mniej bezpośredni, tak aby zapewnić dostawy dla podstawowych rodzajów działalności lub sektorów w państwach członkowskich, w których odnotowano bardziej bezpośredni wpływ. Konieczne byłoby przeprowadzenie oceny dotyczącej zakresu zmian legislacyjnych, jakie byłyby niezbędne do zapewnienia zharmonizowanego podejścia w tym względzie. W tym kontekście Komisja zachęca państwa członkowskie do przyspieszenia przyjęcia środków w zakresie gotowości na ewentualne zakłócenia dostaw rosyjskiego gazu.

Nadzwyczajne środki wsparcia płynności pomagają odciążyć podmioty prowadzące handel towarami i przedsiębiorstwa energetyczne, które w wyniku znacznych wahań na rynku stoją obecnie w obliczu wezwań do dużego uzupełnienia depozytu zabezpieczającego w swoich portfelach instrumentów pochodnych. Jeżeli interwencje te zawierają element pomocy państwa, muszą się odbywać z pełnym poszanowaniem odpowiednich przepisów. Muszą być one ograniczone, proporcjonalne i przejrzyste, i tak ukierunkowane, aby uniknąć nadmiernych zakłóceń. Państwa członkowskie mogą wykorzystywać tymczasowe kryzysowe ramy pomocy państwa w odniesieniu do swoich środków ukierunkowanych. Ponadto środki te nie powinny osłabiać reżimu sankcji nałożonych na Rosję.

·po pierwsze, zgodnie z komunikatem „Bezpieczeństwo dostaw i przystępne ceny energii: warianty działań natychmiastowych i przygotowania na najbliższą zimę” Komisja uważa, że opodatkowanie lub środki regulacyjne, które mają na celu pozbawienie zysków inframarginalnych niektórych elektrowni podstawowych, wynikających z obecnej sytuacji kryzysowej, mogą być uzasadnione. Przychody mogłyby pomóc w finansowaniu ukierunkowanych i tymczasowych środków wsparcia wrażliwych gospodarstw domowych, w szczególności zagrożonych ubóstwem energetycznym, oraz przedsiębiorstw. Środki te powinny być niedyskryminujące i opracowane zgodnie z wytycznymi zawartymi w załączniku 2 do komunikatu w sprawie REPowerEU. W świetle prognoz dotyczących cen energii elektrycznej na najbliższe miesiące oraz potrzeby utrzymania środków pomocy dla odbiorców przez dłuższy czas Komisja uważa jednak, że obowiązywanie tych środków można przedłużyć na okres po 30 czerwca 2022 r., tak aby objęły one kolejny sezon grzewczy;

·po drugie, oprócz środków już określonych w załączniku 1 do komunikatu w sprawie REPowerEU, które nadal mają zastosowanie, dopuszczalne jest tymczasowe rozszerzenie regulowanych cen detalicznych w celu objęcia nimi również małych i średnich przedsiębiorstw. Rozszerzenie to musiałoby być ograniczone pod względem objętych nim ilości, aby nie spowodować wzrostu zużycia;

·po trzecie, niektóre państwa członkowskie rozważają wprowadzenie tymczasowych środków krajowych służących subsydiowaniu kosztów gazu wykorzystywanego do produkcji energii elektrycznej (takich jak wprowadzenie ceny referencyjnej gazu wykorzystywanego do produkcji energii elektrycznej) w celu obniżenia cen na rynku energii elektrycznej. Środki takie powinny być opracowane w sposób zgodny z traktatami UE, w szczególności w odniesieniu do braku ograniczeń dla wywozu transgranicznego, prawodawstwa sektorowego i zasad pomocy państwa, oraz powinny zostać zgłoszone Komisji do zatwierdzenia. Komisja zauważa, że środki takie, w zależności od ich kształtu, mogą pociągać za sobą znaczne koszty. Środki te powinny być ściśle ograniczone w czasie i dostosowane do potrzeb regionów o bardzo ograniczonej przepustowości połączeń wzajemnych i dużym wpływie gazu na ustalanie cen oraz w których odbiorcy są szczególnie narażeni na ryzyko związane z hurtowymi cenami energii elektrycznej. Powinny one również zapobiegać karaniu uczestników rynku, którzy zabezpieczają energię elektryczną za pomocą kontraktów terminowych typu forward. Państwa członkowskie decydujące się na wprowadzenie takich środków zachęca się między innymi do przeprowadzenia konsultacji z sąsiadami i zainteresowanymi stronami, na które środki te mają wpływ, oraz do określenia i monitorowania dodatkowego zużycia gazu i zwiększonych emisji CO2 wynikających z interwencji;

·ponadto zwiększone przepływy handlowe między obszarami rynkowymi ze względu na związane z kryzysem różnice cenowe między tymi obszarami mogą prowadzić do znacznego wzrostu opłat z tytułu alokacji zdolności przesyłowych. Tego rodzaju tzw. dochód z ograniczeń musi być wykorzystywany w pierwszej kolejności w celu zapewnienia przepustowości sieci. W należycie uzasadnionych przypadkach opłaty te mogą być wyjątkowo wykorzystywane do finansowania środków nadzwyczajnych skierowanych do odbiorców, zwłaszcza wrażliwych gospodarstw domowych i osób zagrożonych ubóstwem energetycznym oraz przedsiębiorstw, pod kontrolą organów regulacyjnych.

Ponadto aby w jak największym stopniu przyspieszyć wykorzystanie odpowiedzi odbioru, Komisja wzywa do skutecznego i szybkiego wdrożenia dyrektywy w sprawie energii elektrycznej, w szczególności przepisów wspierających aktywnych odbiorców i odpowiedź odbioru. Komisja rozpoczęła już rozmowy z państwami członkowskimi, aby wspólnie stawić czoła wyzwaniom związanym z tym procesem wdrażania.

4.Struktura rynku energii elektrycznej dostosowana do przyszłych wyzwań

a.Konkluzje Rady Europejskiej i sprawozdanie ACER

Rada Europejska wezwała Komisję do przedstawienia wszelkich niezbędnych inicjatyw dotyczących struktury rynku energii elektrycznej, z uwzględnieniem ostatecznego sprawozdania ACER opublikowanego 29 kwietnia 2022 r.

W sprawozdaniu ACER stwierdzono, że fundamenty struktury europejskiego rynku energii elektrycznej przynoszą znaczące korzyści europejskim odbiorcom, i wezwano państwa członkowskie do szybkiego wdrożenia wszelkich oczekujących regulacji i zasad rynkowych. Jednocześnie w sprawozdaniu wskazano szereg sposobów uzupełnienia i ulepszenia obecnej struktury rynku, tak aby została ona dostosowana do przyszłych wyzwań i do w pełni zdekarbonizowanego koszyka energii elektrycznej.

ACER wskazuje na szereg przyszłych wyzwań, w szczególności na konieczność przyspieszenia inwestycji w produkcję energii ze źródeł odnawialnych, zapewnienia niskoemisyjnych dostaw i odpowiedzi odbioru w sytuacji, gdy możliwość produkcji energii z odnawialnych źródeł o zmiennej wydajności nie jest dostępna, przeciwdziałania coraz większej zmienności cen oraz zwiększenia elastyczności systemu energetycznego.

W odpowiedzi na te wyzwania ACER wskazuje kilka rozwiązań. Po pierwsze, konkurencyjne rynki długoterminowe pomogłyby „ubezpieczyć się” od ryzyka. Ich obecna płynność na większości rynków jest jednak niska (niewiele jest ofert kupna lub sprzedaży), a oferowane produkty są ograniczone (na niektórych rynkach do dwóch lub trzech lat naprzód, z wyjątkiem umów zakupu energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych). Po drugie, do zabezpieczenia potrzebnych inwestycji mogą przyczynić się inne narzędzia, takie jak systemy wsparcia odnawialnych źródeł energii lub innych elastycznych zasobów, w tym odpowiedzi odbioru i magazynowania. Można propagować komercyjne umowy zakupu energii elektrycznej i ułatwiać ich zawieranie, umożliwiając dostęp do nich mniejszym podmiotom poza przedsiębiorstwami zintegrowanymi pionowo, umożliwiając zawieranie umów transgranicznych i opracowując systemy wsparcia państwowego, w stosownych przypadkach zgodnie z zasadami pomocy państwa, w zakresie gwarancji finansowych , aby zmniejszyć ryzyko kontrahenta. Można połączyć wsparcie publiczne z instrumentami komercyjnymi. Po trzecie, lepsza koordynacja, w tym transgraniczna między państwami członkowskimi przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych pomogłaby Unii w osiągnięciu jej celów. Pogłębianie integracji rynkowej (na wszystkich rynkach energii elektrycznej) jest środkiem typu „no regret” umożliwiającym dalsze wzmocnienie koordynacji na szczeblu UE i uzyskanie większych korzyści.

b.Możliwe reformy rynku