KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 23.5.2022 SWD(2022) 622 final DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI Sprawozdanie krajowe 2022 – Polska Towarzyszący dokumentowi: Zalecenie dotyczące ZALECENIA RADY w sprawie krajowego programu reform Polski na 2022 r., zawierającego opinię Rady na temat przedstawionego przez Polskę programu konwergencji na 2022 r. {COM(2022) 622 final} - {SWD(2022) 640 final}



Ogólny opis sytuacji gospodarczej i zatrudnienia Gospodarka Polski osiąga dobre wyniki pomimo pojawiających się wyzwań Polska z powodzeniem zmniejsza dystans rozwojowy w stosunku do reszty UE. W latach 2010–2019 wzrost PKB wyniósł średnio 3,6 % (w porównaniu z 1,6 % w UE), co oznacza, że poziom PKB na mieszkańca wzrósł z 63 % średniej unijnej w 2010 r. do 73 % w 2019 r. U podstaw solidnego wzrostu gospodarczego leżała głębsza integracja z globalnymi łańcuchami dostaw, znaczący napływ funduszy UE oraz wysoki wzrost wydajności. Wszystkie te czynniki sprzyjały wzrostowi dochodów. Pomimo silnego wzrostu gospodarczego obserwowanego w ostatnich latach istnieje kilka wyzwań, które w przyszłości mogą zahamować wyniki gospodarcze Polski. Rosnące jednostkowe koszty pracy są niekorzystne dla polskiego modelu wzrostu, który opiera się na konkurencyjności kosztowej. W połączeniu z niskim poziomem innowacji te rosnące koszty mogą utrudnić polskim firmom konkurowanie na rynku międzynarodowym i przemieszczanie się w górę globalnych łańcuchów wartości. Współczynnik płodności był niski w ciągu ostatnich 30 lat, co doprowadziło do spadku liczby ludności w wieku produkcyjnym. Te zmiany demograficzne oraz dysproporcje w uczestnictwie w rynku pracy i niedopasowanie umiejętności mogą dodatkowo hamować aktywność gospodarczą i wywierać presję na finanse publiczne. Poważną przeszkodą dla zdolności rozwijania się w bardziej zrównoważony sposób jest też duże uzależnienie Polski od paliw kopalnych. Zapewnienie długoterminowego wzrostu gospodarczego i odporności Polski będzie zatem wymagać dobrze ukierunkowanych i kompleksowych działań w ramach polityki. Pandemia mocno uderzyła w gospodarkę, ale recesja w Polsce była łagodniejsza niż w UE. Przed kryzysem polska gospodarka osiągała dobre wyniki: realny PKB wzrósł o 4,7 % w 2019 r., a stopa bezrobocia spadła do rekordowo niskiego poziomu. W 2020 r. pandemia doprowadziła do spadku PKB o 2,2 %, ponieważ środki powstrzymujące rozprzestrzenianie się koronawirusa zakłóciły aktywność gospodarczą, a światowy popyt załamał się. Dzięki udzieleniu znacznego wsparcia gospodarce w ramach prowadzonych polityk i mniejszej roli sektorów, które najbardziej ucierpiały w wyniku kryzysu, jego skutki były znacznie łagodniejsze w porównaniu ze spadkiem PKB o 6 % w całej UE. Pomimo kolejnych fal wzrostu zachorowań na COVID-19 i zakłóceń w łańcuchach dostaw w 2021 r. nastąpiło silne odbicie realnego PKB, dzięki czemu Polska szybko powróciła na ścieżkę PKB sprzed pandemii. Inflacja znacznie przyspieszyła w latach 2021 i 2022. Inflacja HICP skoczyła z 3,4 % na koniec 2020 r. do 10,2 % w marcu 2022 r. Jest to jedna z najwyższych stóp inflacji w UE. Za to przyspieszenie inflacji odpowiadają częściowo czynniki globalne, zwłaszcza rosnące światowe ceny towarów i zakłócenia w łańcuchach dostaw, ale pewną rolę odegrały również czynniki krajowe. Obejmują one dynamiczny popyt krajowy, powszechne niedobory pracowników oraz rosnące oczekiwania inflacyjne. Sytuacja ta skłoniła Narodowy Bank Polski do podniesienia stopy referencyjnej z 0,1 % w październiku 2021 r. do 5,25 % w maju 2022 r. Inwazja Rosji na Ukrainę szkodzi perspektywom gospodarczym Agresja wojskowa Rosji wobec Ukrainy prawdopodobnie nie pozostanie bez wpływu na dynamiczny wzrost gospodarczy w Polsce. Spodziewane jest, że większa niepewność, zakłócenia w handlu i wysoka inflacja wywołane wojną będą miały znaczny wpływ na polską gospodarkę. Po pierwsze, chociaż skala powiązań handlowych z Rosją i Ukrainą nie jest duża, to załamanie się wymiany handlowej z tymi krajami może zaostrzyć dotychczasowe zakłócenia w łańcuchu dostaw i pobudzić inflację, zwłaszcza w świetle faktu, że importowane są z nich m.in. surowce naturalne o kluczowym znaczeniu i dobra zaopatrzeniowe. W połączeniu z jednoczesnym wzrostem cen towarów sytuacja ta może być źródłem dodatkowej presji na przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe, hamując działalność gospodarczą. Większa niepewność co do perspektyw gospodarczych może również sprawić, że przedsiębiorstwa będą wstrzymywać się z decyzjami inwestycyjnymi, a wzrost gospodarczy spowolni w średnim okresie. Według najnowszej prognozy Komisji Europejskiej wzrost realnego PKB spowolni do 3,7 % w 2022 r. i do 3 % w 2023 r. (więcej szczegółowych informacji na temat perspektyw gospodarczych można znaleźć w załączniku 19). Inflacja ma przyspieszyć jeszcze bardziej w związku ze wzrostem światowych cen towarów, osłabieniem złotego i presjami po stronie podaży. Odpływ kapitału z Polski po rosyjskiej inwazji na Ukrainę doprowadził do znacznej deprecjacji waluty. To osłabienie waluty przełoży się prawdopodobnie na wzrost cen importowych, który – w połączeniu z zakłóceniami w łańcuchu dostaw – będzie źródłem presji na wzrost inflacji. Spodziewane jest, że wzrost światowych cen towarów w dużej mierze zniweluje wpływ obniżek stawek podatku płaconego od wyrobów energetycznych i produktów spożywczych, których wprowadzenie na cały 2022 r. zaproponował rząd, ponieważ rosyjska inwazja na Ukrainę zaostrzyła ograniczenia podaży. Kurczące się zasoby pracy w Polsce będą prawdopodobnie dalej pobudzać wzrost płac, a przez to również inflacji. Według najnowszej prognozy gospodarczej Komisji Europejskiej inflacja HICP osiągnie w 2022 r. poziom 11,6 % %, a w 2023 r. będzie również wysoka i wyniesie 7,3 %. Duże uzależnienie od importowanych paliw kopalnych przyczynia się do niestabilności cen energii. Źródłem zaopatrzenia Polski w energię są w większości zagraniczni dostawcy, w szczególności Rosja. Zaledwie 20 % gazu zużywanego przez Polskę jest produkowane w kraju, a ponad połowa łącznego importu pochodzi z Rosji. Zapotrzebowanie na ropę naftową jest pokrywane niemal w całości przez dostawców zewnętrznych, przy czym 72 % łącznego importu pochodzi z Rosji. Ta zależność od zewnętrznych dostawców ma szczególne znaczenie w świetle wzrastającej roli surowej ropy naftowej w polskim koszyku energetycznym ze względu na rosnący popyt ze strony sektora transportowego. W przypadku węgla import pokrywa zaledwie 20 % łącznego zaopatrzenia. Obserwowany jest jednak wzrost zależności zewnętrznej, głównie z powodu spadku produkcji krajowej (). Decyzja Rosji o odcięciu eksportu gazu do Polski prawdopodobnie pobudzi jeszcze bardziej inflację cen energii. Przewiduje się jednak, że wpływ tej decyzji na dostawy gazu do Polski zostanie złagodzony dzięki jej dużym zapasom gazu w magazynach i możliwościom zakupu gazu z innych źródeł. Wykres 1.1: Inflacja i jej komponenty (r/r) Źródło: Eurostat Znaczne wsparcie w ramach polityk złagodziło wpływ kryzysu związanego z COVID-19 na rynek pracy. Podczas pandemii polski rząd wprowadził (przy wsparciu z instrumentu SURE ()) szereg pakietów środków z zakresu polityki, które miały na celu utrzymanie zatrudnienia i zapobieganie wzrostowi liczby bankructw. Wartość tych pakietów wyniosła 4,3 % PKB i przyczyniły się one do utrzymania dobrego funkcjonowania rynku pracy w latach 2020 i 2021. Po niewielkim spadku w II kw. 2020 r. wskaźnik zatrudnienia stale rósł, przewyższając szczytowy poziom sprzed kryzysu już w IV kwartale 2020 r. W tym samym okresie stopa bezrobocia nie ulegała znaczącym zmianom, pozostając na niskim poziomie, co przyczyniało się do coraz większego niedoboru pracowników i wzrostu płac. Zasadniczo spodziewane jest, że całkowite zatrudnienie będzie dalej rosło razem z gospodarką, a napływ osób wysiedlonych z Ukrainy zwiększy podaż pracy.

Kryzys humanitarny w Ukrainie postawił przed Polską nowe wyzwania związane z opieką społeczną i zdrowotną oraz z rynkiem pracy. Na dzień 9 maja około 1,1 mln osób wysiedlonych z Ukrainy złożyło wniosek o tymczasowe schronienie w Polsce. Ich integracja będzie wymagała znacznych dostosowań systemu opieki zdrowotnej i społecznej, a także systemu edukacji. Polska wdrożyła środki przewidziane w unijnej dyrektywie w sprawie tymczasowej ochrony. Aby ułatwić uczestnictwo w systemie szkolnictwa powszechnego, najpilniejszym priorytetem stało się zapewnienie kursów językowych i pomocy psychologicznej dla osób uciekających z Ukrainy, a także wsparcia dla nauczycieli. Konieczne będzie zaradzenie wyzwaniom dotyczącym liczby miejsc w przedszkolach i szkołach, a także wystarczającej liczby pracowników dydaktycznych. Potrzebne będzie również wsparcie w celu ułatwienia integracji osób uciekających z Ukrainy na rynku pracy, dzięki czemu wzrosłaby podaż pracy, łagodząc problem niedoboru pracowników i rosnących płac. Polska będzie korzystać z wyjątkowej elastyczności przewidzianej w rozporządzeniu CARE i dodatkowych płatności zaliczkowych w ramach REACT-EU w celu szybkiego zaspokojenia potrzeb związanych z przyjmowaniem i integracją osób uciekających z Ukrainy w wyniku rosyjskiej inwazji. W gospodarce nie występują znaczące zakłócenia równowagi makroekonomicznej. Kiedy nadszedł kryzys związany z COVID-19, w Polsce nie było stwierdzonych zakłóceń równowagi makroekonomicznej, chociaż ujemna międzynarodowa pozycja inwestycyjna netto była źródłem pewnego ograniczonego ryzyka. Dług publiczny wzrósł wskutek kryzysu związanego z COVID-19, ale spodziewane jest jego znaczne obniżenie w 2023 r. – do poziomu poniżej 50 % PKB – w świetle prognozowanego silnego wzrostu PKB. Dynamika wzrostu cen nieruchomości mieszkalnych przyspieszyła do 10,5 % w 2020 r., ponieważ niskie stopy procentowe i zwiększone oszczędności wynikające z pandemii doprowadziły do gwałtownego wzrostu popytu na te nieruchomości. Wzrost liczby udzielanych kredytów hipotecznych pozostaje jednak ograniczony. Sektor bankowy pozostawał stabilny przez cały czas trwania pandemii, a jego zyski znacznie wzrosły. W dłuższej perspektywie czasowej istnieją pewne wyzwania, w tym nierozwiązane problemy związane z ekspozycją na kredyty hipoteczne we frankach szwajcarskich, ale podatność systemu bankowego na zagrożenia pozostaje niska i jest on generalnie uważany za stabilny i generujący kapitał (zob. załącznik 16). Polska osiąga umiarkowanie dobre postępy w realizacji niektórych celów ONZ w zakresie zrównoważonego rozwoju, ale wolniejsze postępy w dziedzinie zdrowia, klimatu, innowacji i zmniejszania nierówności zgodnie z Europejskim filarem praw socjalnych. Państwo to osiąga dobre wyniki, jeżeli chodzi o wskaźniki pokazujące odsetek osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym. Wskaźniki te stale maleją i należą do najniższych w UE (cel zrównoważonego rozwoju 1). Istnieją jednak znaczne dysproporcje: ubóstwo osób starszych jest szczególnie wysokie i wciąż rośnie, zwłaszcza w przypadku kobiet (cel zrównoważonego rozwoju 10). Zróżnicowanie wynagrodzenia ze względu na płeć zmniejszyło się w latach 2019 i 2020 (cel zrównoważonego rozwoju 5). Utrzymują się duże nierówności w dostępie do opieki zdrowotnej (cel zrównoważonego rozwoju 3). Polska osiąga słabe wyniki pod względem wskaźników związanych z działaniami w dziedzinie klimatu i czystą energią. Emisje CO2 stale rosną (cel zrównoważonego rozwoju 13), a udział energii ze źródeł odnawialnych w całkowitej produkcji energii jest niski (cel zrównoważonego rozwoju 7). Słabe są również wyniki w zakresie innowacyjności. W dziedzinie tej nie poczyniono większych postępów (cel zrównoważonego rozwoju 9) (zob. załącznik 1). Wykres 1.2: Wynagrodzenia, zatrudnienie i bezrobocie Źródło: Eurostat W latach 2021–2027 Polska będzie największym beneficjentem finansowania w ramach polityki spójności. Jak pokazano w załączniku 3, wkłady z funduszy spójności w znacznym stopniu przyczyniają się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju. Kryzys dotknął finanse publiczne Pandemia mocno uderzyła w finanse publiczne. Z jednej strony, kryzys spowolnił dynamikę dochodów budżetowych, ponieważ zmniejszyła się aktywność gospodarcza. Z drugiej strony, kryzys spowodował gwałtowny wzrost wydatków, w tym na działania mające na celu ograniczenie skutków gospodarczych pandemii. W rezultacie deficyt budżetowy gwałtownie wzrósł do 6,9 % PKB w 2020 r. W 2021 r. deficyt zmalał do 1,9 % PKB dzięki silnemu ożywieniu gospodarczemu. Niedawny wzrost stóp procentowych zwiększy wprawdzie koszty finansowania dłużnego w przypadku nowych emisji papierów dłużnych, ale poziom zadłużenia wynosił w 2021 r. 53,8 % PKB, czyli był nadal stosunkowo niski, a obecnie oczekuje się, że spadnie do 49,8 % PKB w 2023 r. Wykres 1.3: Najważniejsze wskaźniki fiskalne Źródło: Komisja Europejska Można było lepiej przygotować finanse publiczne na pandemię. Polska nie wykorzystała dobrej sytuacji gospodarczej sprzed pandemii COVID, aby przygotować swoje finanse publiczne na pogorszenie koniunktury. Jej gospodarka rozwijała się wówczas dynamicznie, sytuacja na rynku pracy była najkorzystniejsza w historii, a państwa będące głównymi partnerami handlowymi Polski odnotowywały silny wzrost gospodarczy. Zamiast przygotowań finansów publicznych na gorszą koniunkturę, Polska wdrażała kosztowne polityki, które nie tylko obciążały jej finanse publiczne w krótkim okresie, ale generowały też wysokie zobowiązania długoterminowe (np. niezależne od wysokości dochodów świadczenia społeczne dla rodzin z dziećmi i emerytów oraz odwrócenie wcześniejszych reform, m.in. dotyczącej wydłużenia okresu aktywności zawodowej). W rezultacie, podczas gdy większość państw UE generowała przed pandemią nadwyżki budżetowe, Polska odnotowywała deficyty budżetowe (ale były one niskie – 0,2 % PKB w 2018 r. i 0,7 % PKB w 2019 r. – podczas gdy dług publiczny spadł do poziomu 46 % PKB w 2019 r.). W perspektywie krótkoterminowej deficyt ma osiągnąć 4,4 % PKB w 2023 r. w związku ze środkami wprowadzonymi w odpowiedzi na rosyjską inwazję na Ukrainę, w tym pomocą dla uchodźców i zwiększonymi wydatkami na obronność. Poważna reforma podatkowa zwiększyła niepewność podatników. Polska przeprowadziła w 2022 r. gruntowną reformę podatkową, która z założenia miała na celu zwiększenie progresywności podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT). Podwyższono kwotę wolną od podatku i wysokość pierwszego progu podatkowego w ramach podatku dochodowego od osób fizycznych oraz zlikwidowano możliwość odliczenia składki na ubezpieczenie zdrowotne od podatku (zob. załącznik 18). W ramach reformy nałożono również podatek minimalny na przedsiębiorców, którzy wykazują niskie dochody podlegające opodatkowaniu (co wpływa również na podmioty prowadzące działalność w sektorach o niskich marżach). Wprowadzenie kolejnych zmian, zarówno w trakcie procesu legislacyjnego, jak i podczas wdrażania przepisów (dodanie kilku progów, ulg i stawek w odniesieniu do podatków i składki na ubezpieczenie zdrowotne) ostatecznie doprowadziły do powstania bardziej skomplikowanego systemu PIT. Projekt reformy przedstawiono w połowie 2021 r., a ustawa wprowadzająca zmiany została podpisana w połowie listopada 2021 r. Gdy rząd rozpoczął kampanię informacyjną, podatnicy mieli zaledwie kilka tygodni na dostosowanie się do zapowiedzianych zmian. Co więcej, pod koniec marca zapowiedziano dodatkową zmianę systemu PIT, która wycofywała niektóre zmiany wprowadzone na początku roku. Sytuacja ta zwiększyła niepewność podatników co do stanowienia prawa i stabilności systemu podatkowego. Pewność i stabilność mają jednak kluczowe znaczenie dla ożywienia inwestycji, które jest niezbędne do wzmocnienia odporności gospodarczej Polski (zob. załącznik 18). Przyszłe priorytety Zapewnienie stabilności finansów publicznych w kontekście starzenia się społeczeństwa Stabilność fiskalna w krótkim okresie nie daje powodów do niepokoju, ale starzenie się społeczeństwa wiąże się z długoterminowymi wyzwaniami. Wydaje się, że w perspektywie najbliższych lat wyzwania fiskalne są ograniczone, dzięki silnemu wzrostowi nominalnego PKB i stosunkowo niskiemu długowi publicznemu. W średnim i długim okresie skutki tendencji demograficznych będą się jednak nasilać. Polska jest jednym z najszybciej starzejących się krajów UE: przewiduje się, że w ciągu czterdziestu lat liczba osób powyżej 80. roku życia wzrośnie niemal trzykrotnie, z 4 % populacji w 2019 r. do 12 % w 2060 r. (). Zmiany te pociągną za sobą duże wydatki publiczne na opiekę zdrowotną, opiekę długoterminową i świadczenia emerytalne. System emerytalny znajdzie się pod presją w związku z koniecznością zapewnienia adekwatności świadczeń. System emerytalny jest oparty na zasadzie zdefiniowanej składki (w tym systemie emerytury są wypłacane z kapitału zgromadzonego przez całe życie zawodowe), co zapewnia – w teorii – jego równowagę ekonomiczną. Niski rzeczywisty wiek przejścia na emeryturę, coraz dłuższe średnie dalsze trwanie życia i inne cechy tego systemu emerytalnego oznaczają jednak, że stopa zastąpienia, czyli relacja między nowo przyznawanym świadczeniem emerytalnym a ostatnim wynagrodzeniem, znacznie spadnie: z 54 % w 2019 r. do około 25 % w 2060 r. (). Ten spadek adekwatności świadczeń emerytalnych nie będzie akceptowalny w dłuższej perspektywie, ponieważ narazi na ubóstwo znaczny odsetek emerytów, głównie kobiety. Z analizy Komisji Europejskiej () wynika, że w 2070 r. Polska będzie musiała wydać dodatkowe 6,7 % PKB z krajowego budżetu na samo utrzymanie obecnego poziomu świadczeń. Skala tych wydatków przewyższa obecne nakłady na opiekę zdrowotną w Polsce. System emerytalny wymaga reformy. Aby zapewnić stabilność systemu i adekwatności świadczeń emerytalnych w przyszłości, konieczne będą reformy (zob. załącznik 12). Powinny one dotyczyć przede wszystkim niskiego rzeczywistego wieku przejścia na emeryturę oraz specjalnych systemów emerytalnych, które są kosztowne i dają członkom większe przywileje niż powszechny system emerytalny. Tymczasem Polska niedawno wycofała się z wcześniejszych reform, które podwyższały ustawowy wiek emerytalny i ograniczały pewne przywileje służb mundurowych. W wyniku reformy podatkowej wprowadzonej w 2022 r. osoba, która pozostanie na rynku pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego (nie decydując się na pobieranie świadczenia emerytalnego lub rentowego), zostanie zwolniona z podatku (do kwoty 86 tys. PLN rocznie). Zmiana ta może przyczynić się w długim okresie do wzrostu poziomu świadczeń emerytalnych dzięki wydłużeniu rzeczywistego wieku przejścia na emeryturę. Z drugiej strony, istnieje ryzyko, że reforma może jeszcze bardziej zniechęcić pracowników do przechodzenia z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego do powszechnego systemu emerytalnego, ponieważ – w przeciwieństwie do innych podatników – ich składki na ubezpieczenie zdrowotne pozostają bez zmian po reformie. Trwają inicjatywy mające na celu zwiększenie efektywności wydatków, ale istnieją obawy dotyczące przejrzystości. Reforma systemu budżetowego jest kontynuowana i spodziewane jest, że po pełnym wdrożeniu doprowadzi ona do zwiększenia efektywności wydatków oraz realizacji zalecenia Rady poprzez wyeliminowanie utrzymujących się od długiego czasu niedociągnięć w procesie budżetowym. Niedociągnięcia te obejmują skomplikowane i przestarzałe klasyfikacje budżetowe; nieoptymalny sposób rejestrowania informacji; brak realnego planowania średniookresowego i fakt, że przeglądy wydatków nie wpływają bezpośrednio na proces budżetowy. W czasie pandemii większość wydatków mających na celu ograniczenie jej skutków była jednak dokonywana za pośrednictwem specjalnego funduszu zarządzanego przez Bank Gospodarstwa Krajowego i z wykorzystaniem pozabudżetowych kanałów finansowania. W związku z tym władze uniknęły na pozór przekroczenia konstytucyjnej reguły fiskalnej dotyczącej zadłużenia oraz dysponowały większą elastycznością i swobodą w zarządzaniu środkami finansowymi. To z kolei ograniczyło kontrolę parlamentarną nad wydatkami oraz dostęp publiczny do aktualnych informacji o wydatkach publicznych (). Wyrównanie różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn oraz niedoborów pracowników Niskie uczestnictwo niektórych grup ludności w rynku pracy pogłębiło problem niedoboru pracowników. Luka w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami dalej rosła w ostatnich latach, osiągając w 2020 r. poziom 15,7 % (zob. załącznik 12). Sprawowanie obowiązków opiekuńczych nad dziećmi jest jedną z głównych barier utrudniających kobietom podjęcie zatrudnienia. Polska ma jeden z najniższych w UE wskaźników objęcia dzieci opieką formalną – jest nią objęte 10,2 % dzieci w wieku do lat 3. Wyniki na rynku pracy są słabe i pogarszają się dla osób z niepełnosprawnościami: w 2020 r. wskaźnik zatrudnienia tej grupy osób wyniósł zaledwie 46,8 % w porównaniu z 78,1 % dla osób bez niepełnosprawności. Pomimo jego stałego wzrostu wskaźnik zatrudnienia pracowników starszych jest nadal o 7,8 p.p. niższy od średniej unijnej (59,6 %), a w przypadku kobiet w starszym wieku różnica w stosunku do średniej unijnej (53,4 %) jest znacznie większa i wynosi 12,4 p.p. Do tego stanu rzeczy przyczyniło się w dużym stopniu wycofanie reformy emerytalnej. W wyniku tego działania obniżono ustawowy wiek emerytalny kobiet, tak że obecnie jest on najniższy w UE. Również wskaźnik zatrudnienia osób o niskich umiejętnościach zawodowych pozostaje znacznie niższy od średniej UE. Utrzymują się też różnice między regionami pod względem warunków na rynku pracy (zob. załącznik 6). Niedopasowanie umiejętności przyczynia się do coraz większego niedoboru pracowników i wzrostu płac. Około 81 % pracodawców zgłosiło trudności z obsadzeniem wolnych stanowisk pracy w 2021 r. (zob. załącznik 12). Doprowadziło to do silnego wzrostu płac, który wyniósł 9,3 % w trzecim kwartale 2021 r. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest znaczne niedopasowanie umiejętności potencjalnych kandydatów. Tylko 43 % osób posiada co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe, podczas gdy w UE jest to 54 % (2019 r.). Odsetek studentów przedwcześnie kończących naukę jest wysoki i wynosi 24,8 %. Ogólny odsetek absolwentów nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii i matematyki spadł do 20,8 %, przy czym tendencja ta kontrastuje z tendencją obserwowaną w UE (26,0 % w UE). Sprostanie tym wyzwaniom będzie miało kluczowe znaczenie dla Polski i przyczyni się do osiągnięcia głównego celu UE na 2030 r. w zakresie zatrudnienia. Pandemia zaostrzyła wyzwania, przed którymi stoi system kształcenia i szkolenia. Pomimo bardzo dobrych wyników osiągniętych przez polskich uczniów w wieku 15 lat w ostatnim badaniu PISA (w 2018 r.) Polska dokonała znacznej reorganizacji systemu szkolnictwa, m.in. poprzez podniesienie wieku obowiązku szkolnego i wieku wyboru między ścieżką kształcenia ogólnego albo zawodowego. Niedostatki w zakresie sprzętu ICT i konektywności dotykające szkoły i gospodarstwa domowe z dziećmi, a także niski poziom umiejętności cyfrowych wśród nauczycieli i uczniów mają wpływ na równy dostęp do edukacji i jej jakość. Długie okresy zdalnej nauki prawdopodobnie spowodowały znaczne straty edukacyjne i pogorszyły dobrostan uczniów i nauczycieli (). Aby edukacja miała bardziej integracyjny charakter, konieczne są dodatkowe kompleksowe działania. Jakość kształcenia formalnego nauczycieli jest niewystarczająca. Co więcej, brak możliwości dalszego rozwoju zawodowego w połączeniu z ograniczoną atrakcyjnością finansową zawodu nauczyciela przyczyniają się do wyraźnego niedoboru pracowników.

Aby poradzić sobie z napływem osób uciekających z Ukrainy, Polska wdrożyła środki przewidziane w unijnej dyrektywie w sprawie tymczasowej ochrony. Dostosowała swoje ustawodawstwo, aby ułatwić zapisywanie się do przedszkoli, szkół i uczelni wyższych, a także zatrudnianie w szkołach personelu pomocniczego i pracowników dydaktycznych. Uczniom i nauczycielom zapewniono specjalne wsparcie, w tym materiały szkoleniowe online. Konieczne może być utworzenie nowych oddziałów szkół i przedszkoli, aby znaleźć miejsce dla wszystkich dzieci wysiedlonych z Ukrainy. W 2022 r. uczniowie szkół wyższych i doktoranci będą mogli kontynuować studia w Polsce i prowadzić prace badawcze. Wydatki socjalne nie zawsze są odpowiednio ukierunkowane. Polska wydaje mniej na świadczenia społeczne niż inne kraje UE. W ostatnich latach różnica ta przekraczała 4 punkty procentowe PKB rocznie. Znaczna część wydatków socjalnych ma jednak charakter uniwersalny i trafia do wszystkich osób, niezależnie od poziomu ich dochodów. Dotyczy to na przykład uniwersalnego świadczenia na dziecko i uniwersalnego dodatkowego świadczenia emerytalnego, które łącznie kosztują budżet blisko 2,5 % PKB rocznie. Ponadto, chociaż zakres świadczenia na dziecko rozszerzono na wszystkie dzieci, od ponad 5 lat jego wysokość nie była waloryzowana w celu uwzględnienia inflacji. Jednocześnie osoby pracujące na podstawie niektórych rodzajów umów cywilnoprawnych nie mają dostępu do kilku świadczeń społecznych, np. zasiłku dla bezrobotnych, świadczeń z tytułu macierzyństwa i rent inwalidzkich. Odsetek ludności zagrożonej ubóstwem nadal maleje, ale w dalszej perspektywie czynniki ryzyka rosną. Odsetek ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym zmniejszył się z 21 % w 2016 r. do 17 % w 2020 r. i pozostaje jednym z najniższych w UE. Co ważne, w ostatnich latach nastąpił wzrost zagrożenia ubóstwem osób starszych, zwłaszcza kobiet ze względu na ich krótszą karierę zawodową. Narasta ryzyko dotyczące przyszłych okresów. Według dostępnych danych w 2060 r. liczba osób, które osiągnęły ustawowy wiek emerytalny, w całej populacji będzie niemal dwukrotnie wyższa niż w 2019 r. (). Kobiety są szczególnie narażone na ryzyko, ponieważ cofnięcie reformy emerytalnej sprawiło, że ich kariera zawodowa będzie krótsza niż w przypadku mężczyzn. Szacuje się, że o ile nie zostaną wprowadzone reformy wydłużające okres aktywności zawodowej, za czterdzieści lat znaczna część emerytek będzie otrzymywać jedynie minimalne świadczenie emerytalne (które obecnie wynosi ok. 290 EUR brutto). Sektor opieki zdrowotnej jest pod presją i nie dysponuje wystarczającymi zasobami Z powodu pandemii system opieki zdrowotnej znalazł się pod presją, jednocześnie dalej borykając się z niedofinansowaniem. Na wczesnych etapach pandemii duże zasoby w sektorze szpitalnym były cennym atutem, ale system opieki zdrowotnej szybko znalazł się pod presją, gdy wskaźniki zakażeń gwałtownie wzrosły podczas kolejnych fal COVID. Obciążenie zasobów spowodowane pandemią miało niekorzystny wpływ również na profilaktykę zdrowotną oraz leczenie przewlekłych i poważnych chorób, w tym nowotworów i chorób serca. Pomimo zapewnienia tymczasowego dodatkowego finansowania w ramach reakcji politycznej, łączne wydatki na sektor opieki zdrowotnej pozostają na niskim poziomie i wynoszą tylko 6,5 % PKB, podczas gdy średnia dla UE-27 wynosiła w 2019 r. 9,9 % PKB. Wydatki na finansowanie opieki zdrowotnej są niskie również w przeliczeniu na mieszkańca: w 2019 r. wyniosły 44 % średniej UE. System opieki długoterminowej jest niedofinansowany i słabo rozwinięty. Odsetek osób w wieku powyżej 65 lat posiadających potrzeby w zakresie opieki długoterminowej przekracza średnią UE, natomiast wydatki publiczne na opiekę długoterminową są niższe od średniej UE (0,8 % w porównaniu z 1,7 % w UE w 2019 r.). System opieki zdrowotnej boryka się z wyzwaniami dotyczącymi efektywności oraz dostępności zasobów i jednocześnie pozostaje nadmiernie skoncentrowany na lecznictwie szpitalnym. W świetle spodziewanego w średnim i długim okresie znacznego wzrostu wydatków na opiekę zdrowotną, który przełoży się na wzrost wydatków publicznych, szczególne znaczenie ma przesunięcie nacisku na podstawową opiekę zdrowotną i leczenie ambulatoryjne. System podstawowej opieki zdrowotnej nadal dotyka problem niedoboru pracowników i przeciążenia usług. Jego potencjał pozostaje niewykorzystany, co sprawia, że wyższe szczeble systemu opieki zdrowotnej są nadmiernie obciążone. Niektóre szpitale mają wysokie zadłużenie i niski wskaźnik obłożenia, a tymczasem wiele zabiegów medycznych wykonywanych obecnie w szpitalach można przeprowadzać na niższych szczeblach systemu opieki zdrowotnej i po niższych kosztach. Jednocześnie system szpitalny boryka się z problemami chronicznego niedofinansowania i niesprawnych mechanizmów nadzoru, które wymagają kompleksowej reformy. Ze względu na nieatrakcyjne warunki pracy, m.in. niskie wynagrodzenia, zawody medyczne nie cieszą się dużą popularnością. Z Polski wyjechała też znaczna liczba lekarzy (zjawisko „drenażu mózgów”). W porównaniu z innymi państwami członkowskimi w Polsce występuje znaczny niedobór pracowników. Sprawia to, że wysoko wykwalifikowani specjaliści są nakłaniani do kontynuowania pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego. Odnotowywane są postępy w dziedzinie e-zdrowia i planowany jest dalszy rozwój usług cyfrowych w sektorze zdrowia, ale wykorzystanie nowoczesnych praktyk zarządzania jest nadal niewystarczające. Dostęp do opieki i opieki długoterminowej różni się w zależności od regionu i istnieją znaczne niezaspokojone potrzeby w zakresie opieki (zob. załącznik 14). Podniesienie wydajności i inwestycji prywatnych Wzrost wydajności był mocny i przyczyniał się do konwergencji gospodarczej Polski w kierunku średniej UE. Tempo wzrostu wydajności pracy było jednym z najszybszych w UE od kilku lat: rosło średnio o 3,6 % pomiędzy 2015 a 2019 r. Istnieje jednak znaczne pole do dalszej poprawy, ponieważ wydajność pracy wynosi zaledwie około 65 % średniej unijnej. Chodzi tu w szczególności o jedną z najwyższych w UE różnicę w wydajności między MŚP a dużymi przedsiębiorstwami, która jest związana z niskim poziomem innowacyjności i słabym umiędzynarodowieniem mniejszych przedsiębiorstw. Problemy te hamują wydajność i zatrudnienie w tych przedsiębiorstwach oraz ich zdolność do zwiększania udziałów eksportowych i przemieszczania się w górę globalnych łańcuchów wartości. W dalszej perspektywie niski poziom inwestycji może dodatkowo osłabić wzrost wydajności i wzrost gospodarczy. W 2020 r. inwestycje prywatne wyrażone jako odsetek PKB były niskie. Wyniosły 18,5 %, czyli ich poziom był znacznie niższy zarówno od średniej dla całej UE (24,6 %), jak i dla innych państw z tego regionu, takich jak Czechy (28,0 %) i Węgry (29,8 %). Inwestycje są szczególnie niskie w najbardziej wydajnych sektorach, takich jak ICT, w których szybki postęp technologiczny wymaga wysokich nakładów inwestycyjnych. Udział inwestycji w budynki i infrastrukturę w inwestycjach ogółem wyniósł 52,1 %, natomiast wartości niematerialne i prawne (m.in. inwestycje w badania i rozwój oraz własność intelektualna) stanowiły zaledwie 8,8 %, co może ograniczyć zdolność gospodarki do przemieszczania się w górę łańcucha wartości. Reasumując, zwiększenie inwestycji kapitałowych w sektorach o wysokiej wydajności będzie miało kluczowe znaczenie dla utrzymania dobrych wyników gospodarczych Polski, ponieważ wzrost jednostkowych kosztów pracy zaciąży mocno na konkurencyjności kosztowej. Wykres 2.1: Udział inwestycji prywatnych w PKB Źródło: Eurostat Głównymi barierami dla inwestycji są nadal niepewność regulacyjna i niedobory pracowników. Nieprzewidywalne i obciążające otoczenie regulacyjne nadal wpływa niekorzystnie na klimat inwestycyjny. Podstawowe ustawy są często zmieniane, co wynika w dużej mierze z niedostatecznych konsultacji z partnerami społecznymi i interesariuszami w toku procesu legislacyjnego. Zwiększa to niepewność i koszty przestrzegania przepisów dla przedsiębiorstw. Inwestycje prywatne hamuje również znaczne niedopasowanie umiejętności na rynku pracy. Problem ten ogranicza również zdolność gospodarki do restrukturyzacji ukierunkowanej na sektory, które cechuje szybki rozwój i wysoka wydajność. Pogorszenie się sytuacji w zakresie praworządności w Polsce zakłóciło dodatkowo klimat inwestycyjny. Niezależność sądów budzi w dalszym ciągu poważne obawy, co wynika z kilku orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Trybunał Sprawiedliwości UE zakwestionował w szczególności działanie systemu środków dyscyplinarnych wobec polskich sędziów, a wyrok ten nie został jeszcze wykonany. Postanowienie Trybunału Sprawiedliwości UE z lipca 2021 r. o zastosowaniu środków tymczasowych w celu ochrony niezależności sądów nadal nie zostało wykonane. Ponadto Komisja wszczęła przeciwko Polsce postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, w którym – zdaniem Komisji – zakwestionowano w szczególności pierwszeństwo prawa UE (). Sytuacja ta przyczynia się do postrzeganego braku odpowiedniej ochrony sądowej i niezależności sądów, co wpływa niekorzystnie na klimat inwestycyjny i trwałość wzrostu gospodarczego w średnim i długim okresie. Ramy prawne i instytucjonalne służące zapobieganiu korupcji i jej zwalczaniu zostały w dużej mierze wdrożone, choć mają pewne słabe punkty. W sprawozdaniu na temat praworządności za rok 2021 () wskazano szereg zagrożeń dla skuteczności walki z korupcją na wysokim szczeblu, w tym ryzyko wywierania w celach politycznych bezprawnego nacisku na postępowania związane z korupcją. W dokumencie tym wyrażono w szczególności zastrzeżenia co do niezależności głównych instytucji antykorupcyjnych, np. ze względu na podporządkowanie Centralnego Biura Antykorupcyjnego władzy wykonawczej. Powolne tempo upowszechniania innowacyjnych i cyfrowych rozwiązań Pomimo pewnych postępów Polska pozostaje w tyle pod względem wzrostu innowacji. Dzięki zwiększeniu innowacyjności gospodarka będzie mogła wytwarzać bardziej zaawansowane produkty i usługi i odejść od obecnego modelu wzrostu, którego motorem jest konkurencyjność kosztowa. W ostatnich latach podjęto liczne działania w tej dziedzinie, a łączne wydatki na badania i rozwój stale rosły, z poziomu 0,94 % w 2014 r. do 1,39 % PKB w 2020 r. (17. miejsce w UE). Polska zajmuje jednak dopiero 25. miejsce w Europejskim Rankingu Innowacyjności z 2021 r. i jest klasyfikowana w najniższej kategorii, tzn. wschodzących innowatorów (zob. załącznik 8). Utrzymują się ponadto dysproporcje regionalne pod względem wyników w zakresie innowacji oraz wydatków na badania i rozwój (zob. załącznik 15). Jakość bazy naukowej i duże rozdrobnienie systemu wsparcia badań naukowych utrudniają współpracę między środowiskiem nauki a przedsiębiorstwami. Polska zajmuje ostatnie miejsce w UE pod względem odsetka wspólnych publiczno-prywatnych publikacji naukowych we wszystkich publikacjach. Ostatnie zmiany w systemie oceny naukowej nie wspierają w odpowiedni sposób rozwoju i umiędzynarodowienia polskich instytucji badawczych. Zniechęcają one na przykład do dążenia do doskonałości naukowej, ponieważ preferują publikacje w krajowych czasopismach naukowych (zob. załącznik 8). Coraz większe rozdrobnienie obecnych instrumentów wsparcia badań, które często wchodzą w zakres kompetencji różnych właściwych ministerstw, i ryzyko powielania wsparcia przez agencje krajowe i regionalne, ograniczają ewentualne korzyści wynikające z synergii. Liczba innowacyjnych przedsiębiorstw pozostaje niska, a cyfryzacja przebiega zbyt wolno. Jedynie 23,7 % przedsiębiorstw to przedsiębiorstwa innowacyjne (według badania wspólnotowego na temat innowacji z 2018 r. jest to drugi od końca wynik w UE – średnia UE wynosi 50,3 %), a wydatki przedsiębiorstw na badania i rozwój wprawdzie wzrosły, ale są nadal niższe niż średnia unijna (0,87 % w porównaniu z 1,53 % w 2020 r.). Jednymi z głównych ograniczeń utrudniających wzrost innowacyjności i wydajności są słabe zdolności w zakresie właściwego zarządzania i wdrażania technologii. W Polsce istnieje duża różnica w wydajności między małymi a dużymi przedsiębiorstwami, a programy wspierające badania i rozwój, które są kierowane do szerokiego grona przedsiębiorstw, w tym MŚP, i pomagają im np. w nabywaniu wartości niematerialnych i prawnych, pozostają słabo rozwinięte. Tylko połowa polskich MŚP jest gotowa podjąć wyzwania cyfrowe i niewiele przedsiębiorstw korzysta z zaawansowanych rozwiązań cyfrowych, takich jak duże zbiory danych, sztuczna inteligencja i infrastruktura chmury obliczeniowej (zob. załącznik 7). Pomimo rosnącego wykorzystania stałych łączy szerokopasmowych utrzymują się duże wyzwania związane z rozwojem sieci 5G. Polska osiąga dobre wyniki pod względem zasięgu sieci o bardzo dużej przepustowości – dostęp do niej ma 70 % gospodarstw domowych, tyle samo, ile wynosi średnia UE. Ogólne wykorzystanie stałych łączy szerokopasmowych stale rośnie (69 % w porównaniu z 62 % w 2019 r.). W 2020 r. 43 % gospodarstw domowych miało dostęp do stałego łącza szerokopasmowego o przepustowości co najmniej 100 Mb/s, co jest lepszym wynikiem niż średnia UE (41 %). Zabrakło jednak postępów pod względem gotowości na 5G, ponieważ nie przyznano jeszcze zharmonizowanego widma radiowego na potrzeby wdrażania sieci 5G (zob. załącznik 8). Potrzebna jest większa pewność regulacyjna, aby zapewnić planowanie sieci 5G we właściwym czasie. Zmniejszenie zależności od paliw kopalnych i podążanie w kierunku neutralności klimatycznej W koszyku energetycznym Polski nadal bardzo dużą rolę odgrywają paliwa kopalne, zwłaszcza węgiel, i powinna ona zintensyfikować działania na rzecz dekarbonizacji (zob. załącznik 5). W 2020 r. udział paliw kopalnych w dostawach energii ogółem wynosił około 86 %, przy czym udział samego węgla wynosił 40 %. Polska wytwarza około 70 % energii elektrycznej w konwencjonalnych elektrowniach węglowych, a węgiel odpowiadał za 59 % emisji CO2 związanych z energią w 2019 r. Węgiel ma też największy w UE udział w ogrzewaniu. Intensywność emisji gazów cieplarnianych polskiej gospodarki jest wyższa o 54 % niż średnia UE za sprawą opartej na węglu produkcji energii oraz uzależnienia gospodarki od przemysłu ciężkiego (zob. załączniki 5 i 6). Jeżeli ta wysoka intensywność emisji dwutlenku węgla nie zostanie obniżona, może poważnie zaszkodzić konkurencyjności gospodarczej Polski i zniweczyć jej wysiłki mające na celu zmniejszenie zależności od importu paliw kopalnych z Rosji. W tej sytuacji konieczna jest terminowa realizacja reform i inwestycji, aby przyspieszyć wdrażanie odnawialnych źródeł energii we wszystkich sektorach oraz szybko zredukować energochłonność gospodarki i udział paliw kopalnych w koszyku energetycznym, z uwzględnieniem kwestii związanych ze sprawiedliwą transformacją. Pozwoliłoby to wzmocnić równowagę klimatyczną i środowiskową polskiego systemu energetycznego, a także bezpieczeństwo Polski pod względem dostaw energii.

W ostatnich latach Polska zwiększyła swoją zależność od węgla importowanego z Rosji. Około 80 % zapotrzebowania na węgiel jest nadal zaspokajane z polskich źródeł, ale produkcja krajowa zmniejsza się, w związku z czym rośnie import tego paliwa. Polska jest obecnie importerem netto węgla kamiennego, a w 2020 r. około 74 % () z 13,1 mln ton jej łącznego importu węgla pochodziło z Rosji. Zależność Polski widać jeszcze wyraźniej w przypadku samego węgla energetycznego: w 2020 r. 82 % jego całkowitego zużycia pochodziło z importu, a 90 % tego importu z Rosji. Ponieważ 75 % węgla importowanego przez Polskę jest wykorzystywane do ogrzewania domów i małych ciepłowni miejskich, kluczowe znaczenie dla zmniejszenia zależności od importu będą miały reformy i inwestycje promujące energię cieplną o obniżonej emisyjności. W tym kontekście wprowadzenie rzetelnego i przyspieszonego harmonogramu stopniowego wycofywania węgla, który należycie uwzględniałby wymiar społeczny i regionalny (zob. załącznik 15), przyczyniłoby się nie tylko do dostosowania polityki energetycznej Polski do unijnego celu redukcji emisji gazów cieplarnianych do 2030 r., ale wzmocniłoby również bezpieczeństwo energetyczne tego państwa. Aby zrównoważyć skutki społeczne procesu stopniowego wycofywania węgla, Polska może wykorzystać 3,8 mld EUR z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (zob. załącznik 3). Inwestycje infrastrukturalne zwiększyły dywersyfikację dostaw gazu w Polsce. Gaz ogółem stanowi 17 % koszyka energetycznego Polski. Całkowite zużycie gazu ziemnego rośnie i osiągnęło poziom 20,1 mld m³ w 2020 r. Import pokrywa ponad 80 % łącznego zapotrzebowania, a Rosja – której udział w łącznym imporcie wyniósł 55 % w 2020 r. – pozostaje największym dostawcą (). Dzięki stworzeniu nowej infrastruktury, w szczególności finansowanego przez UE terminalu LNG, Polska zdywersyfikowała import gazu ziemnego. Od 2014 r. import gazu ze wschodu (głównie z Rosji) nie ulegał znaczącym zmianom, podczas gdy przywóz z innych państw wzrósł niemal trzykrotnie. Oczekuje się, że po zakończeniu już realizowanych i dopiero planowanych projektów infrastrukturalnych finansowanych przez UE, zwłaszcza rurociągów międzysystemowych łączących Polskę z państwami sąsiadującymi, zależność od gazu rosyjskiego znacznie się zmniejszy. Oczekuje się, że całkowita zdolność do importu z innych źródeł niż Rosja wzrośnie z obecnych 7 mld m³ o dodatkowe ok. 17,6 mld m³ do końca 2022 r., kiedy to ma wygasnąć obecna umowa na dostawy, i o kolejne 7,5 mld m³ w przybliżeniu w średnim okresie, po zakończeniu rozbudowy terminalu LNG (którego przepustowość wzrośnie wówczas do 8,3 mld m³ rocznie) i rozpoczęciu eksploatacji nowego pływającego terminalu regazyfikacyjnego (terminalu FSRU). Bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo energetyczne Polski, jaki ma wstrzymanie przez Gazprom dostaw gazu do Polski od kwietnia 2022 r., jest w znacznym stopniu łagodzony dzięki dostępowi do alternatywnych źródeł dostaw, zarówno w UE, jak i poza jej terytorium. To zawieszenie dostaw gazu wymaga jednak przyspieszenia już realizowanych i dopiero planowanych projektów służących dywersyfikacji dostaw, a także lepszej koordynacji dalszych działań w ramach UE. W tym kontekście kluczowe znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa dostaw energii w Polsce ma zintensyfikowanie działań mających na celu zapewnienie nowych umów z różnymi dostawcami. Zaleca się, aby tam, gdzie jest to możliwe, nowe inwestycje w infrastrukturę i sieć gazową były dostosowane do przyszłych wyzwań, co zapobiegnie uzależnieniu od technologii wysokoemisyjnych i powstawaniu aktywów osieroconych oraz przyczyni się do zrównoważoności tych inwestycji w długim okresie (w przyszłości powinno być możliwe przestawienie tych infrastruktur i sieci na zrównoważone paliwa). Istnieje groźba, że działania na rzecz dywersyfikacji zostaną osłabione przez politykę energetyczną, która kładzie silny nacisk na gaz ziemny. Według strategii „Polityka Energetyczna Polski do 2040 r.” Polska planuje niemal czterokrotnie zwiększyć produkcję energii elektrycznej przez spalanie gazu – z 14 TWh w 2019 r. do 53 TWh w 2030 r. Szacuje się, że odpowiadające temu wzrostowi potrzeby inwestycyjne w gazowym sektorze wytwarzania energii (w tym energii cieplnej) w latach 2021–2040 wyniosą blisko 9 mld EUR. Wspomniana strategia opiera się na założeniu, że w horyzoncie czasowym do 2040 r. ceny w ramach ETS będą wynosić 60 EUR i zaniża oddziaływanie wyższych opłat emisyjnych, co wystawia Polskę na ryzyko zmienności cen gazu, pogarsza bezpieczeństwo energetyczne tego kraju i naraża obywateli na ubóstwo energetyczne. Pozostawienie zużycia gazu ziemnego na niezmienionym poziomie sprawi również, że Polska będzie stopniowo coraz bardziej oddalać się od celów UE w zakresie redukcji emisji. Strategia ta wymaga zatem aktualizacji, aby zapobiec utrwaleniu kluczowej roli gazu ziemnego w koszyku energetycznym i powstawaniu aktywów osieroconych. Planowane jest wprowadzenie na szeroką skalę gazu ziemnego do ogrzewania budynków, aby zastąpić spalanie węgla. Wykorzystanie gazu w tym celu można ograniczyć dzięki podłączeniu większej liczby domów do systemów ciepłowniczych opartych na odnawialnych źródłach energii i cieple odpadowym oraz inwestycjom w poprawę izolacji cieplnej budynków i w pompy ciepła. W komunikacie w sprawie REPowerEU wskazano, że zwiększenie zrównoważonej produkcji biometanu przyczyni się do stopniowego ograniczenia zależności UE od rosyjskich paliw kopalnych. W tym kontekście Polska może sięgnąć po niewykorzystany jak dotąd potencjał związany z produkowanym w zrównoważony sposób biometanem, który spełnia właściwe kryteria zrównoważonego rozwoju. W tym celu powinna opracować odpowiednią strategię ustanowienia rynku biometanu i konkretne propozycje dotyczące struktury tego rynku. Produkowany w zrównoważony sposób biometan mógłby być wykorzystywany do zasilania jednostek kogeneracyjnych, w których produkowana byłaby energia cieplna i elektryczna, a także wodór odnawialny, co mogłoby pomóc w dekarbonizacji sektorów, w których redukcja emisji jest problematyczna. Niemal całość zapotrzebowania Polski na ropę naftową jest zaspokajana przez zagranicznych dostawców, a import z Rosji, choć maleje, stanowi 72 % importu ogółem (). Ropa naftowa odgrywa coraz większą rolę w polskim systemie energetycznym: w latach 2010–2020 jej udział w całkowitym zużyciu energii końcowej wzrósł z 33 % do 39 %, głównie za sprawą silnego wzrostu popytu w sektorze transportowym. Obecnie udział ropy naftowej w koszyku energetycznym wynosi 28 %, a 96 % zapotrzebowania na surową ropę naftową jest pokrywane z importu. Od 2014 r. Polska stara się zdywersyfikować dostawy ropy naftowej poprzez zwiększenie importu drogą morską, głównie z Arabii Saudyjskiej. Sektor transportowy odpowiada za około 70 % całkowitego zużycia ropy naftowej. Przyśpieszenie działań służących dekarbonizacji mobilności, między innymi poprzez zapewnienie zachęt regulacyjnych do szybszego rozwoju infrastruktury paliw alternatywnych, ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia zapotrzebowania na ropę naftową i zmniejszenia zależności od importu z Rosji. Powolne tempo dekarbonizacji przyczynia się do wysokich cen energii elektrycznej dla gospodarstw domowych. Pod względem tempa obniżania emisyjności Polska plasuje się na drugim od końca miejscu wśród wszystkich państw członkowskich o niższych dochodach: do 2020 r. zmniejszyła całkowitą emisję gazów cieplarnianych o zaledwie 8 % w porównaniu z 2005 r. Dzięki przejściu na czystą energię Polska ma szansę zmniejszyć narażenie swojego systemu energetycznego na wahania cen paliw kopalnych, zwłaszcza gazu, oraz złagodzić wpływ kosztów emisji na ceny energii. Tylko w 2021 r. Polska uzyskała ze sprzedaży uprawnień do emisji w ramach ETS kwotę 5,6 mld EUR. Przeznaczenie tych środków ze sprzedaży uprawnień, a także innych zasobów unijnych i krajowych na zwiększenie efektywności energetycznej i przyspieszenie tempa zielonej transformacji we wszystkich sektorach gospodarki przełożyłoby się ostatecznie na zmniejszenie kosztów energii elektrycznej ponoszonych przez konsumentów. Wykres 2.2: Intensywność emisji gazów cieplarnianych w Polsce i UE-27 Źródło: Komisja Europejska, Carbon Action Progress Report 2021 (Sprawozdanie z postępów w realizacji działań w zakresie emisji dwutlenku węgla z 2021 r.). Znaczący wzrost produkcji energii ze źródeł odnawialnych jest ważnym krokiem w kierunku osiągnięcia neutralności klimatycznej. W 2020 r. 16 % całkowitego zużycia energii w Polsce było pokrywane ze źródeł odnawialnych, podczas gdy średnia UE wynosi 22 %. Obecny cel na 2030 r., który przyjęto w krajowym planie w dziedzinie energii i klimatu, wynosi od 21 do 23 % i jest mało ambitny (zob. również załącznik 5). W planie brakuje ponadto szczegółowych informacji na temat polityk i środków służących osiągnięciu nawet tego celu. Należy zatem wdrożyć dodatkowe działania, które zachęcą do stosowania odnawialnych źródeł energii. Ma to jeszcze większe znaczenie w świetle ambitniejszych celów w zakresie energii ze źródeł odnawialnych () zaproponowanych przez Komisję Europejską w lipcu 2021 r. oraz celów wskazanych w komunikacie w sprawie REPowerEU (). Działania te obejmują przyjęcie długoterminowych ram strategicznych zgodnych z celami UE w dziedzinie klimatu, zapewnienie długoterminowej przewidywalności systemów wsparcia, zlikwidowanie wąskich gardeł infrastrukturalnych, takich jak niewystarczająca przepustowość sieci, zwiększenie elastyczności poprzez magazynowanie energii i zarządzanie popytem, reformę taryf konsumenckich i usunięcie barier regulacyjnych utrudniających stosowanie odnawialnych źródeł energii, a mianowicie zmianę przepisów o odległości od domów i obiektów chronionych, wspieranie aktualizacji planów zagospodarowania przestrzennego i przyspieszenie procesu wydawania pozwoleń. Przyspieszyłoby to inwestycje w odnawialne źródła energii, w tym w szczególności w lądową energię wiatrową i słoneczną. Należy przyspieszyć inwestycje w morską energię wiatrową poprzez udział we wspólnych i hybrydowych projektach oraz dostosowanie ram prawnych, np. aby umożliwić budowę morskich farm wiatrowych również na wodach terytorialnych. Polska powinna sięgnąć po potencjał związany z paliwami niskoemisyjnymi i bezemisyjnymi. Przyspieszenie inwestycji w odnawialne źródła energii umożliwiłoby zwiększenie produkcji wodoru odnawialnego, co przyczyni się do dekarbonizacji sektora transportowego i innych sektorów, w których redukcja emisji jest problematyczna. Polska nie wykorzystuje też jak dotąd potencjału związanego ze zrównoważoną produkcją biometanu, który może być wykorzystywany jako substytut gazu ziemnego na potrzeby szeregu technologii. Uwolnienie tego potencjału wymaga jednak większych inwestycji i korzystniejszych ram regulacyjnych. W tym kontekście planowana rozbudowa infrastruktury gazowej powinna umożliwić wykorzystanie gazów niskoemisyjnych i odnawialnych. Wysoka energochłonność polskiej gospodarki i niska efektywność energetyczna budynków pociągają za sobą koszty społeczne i gospodarcze. Przejawiają się one m.in. zanieczyszczeniem powietrza, ubóstwem energetycznym, zależnością od importu energii, podatnością na wstrząsy rynkowe i wyzwaniami związanymi z konkurencyjnością gospodarczą. Budynki użyteczności publicznej i budynki mieszkalne często mają niski standard techniczny, a w przybliżeniu 70 % domów ma słabą izolację cieplną. Działania na rzecz efektywności energetycznej nakreślone w polskim krajowym planie w dziedzinie energii i klimatu na 2030 r. pozostają mało ambitne w porównaniu z potrzebami. Aby zintensyfikować działania w dziedzinie efektywności energetycznej, w ramach planów wydatków i programów wspierających inwestycje Polska powinna nadawać priorytet celom w zakresie efektywności energetycznej, zgodnie z nowo przyjętą długoterminową strategią renowacji budynków. Należy również usprawnić i lepiej ukierunkować systemy wsparcia, zwłaszcza w przypadku gospodarstw domowych o niskich dochodach i budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej. Systemy te powinny zachęcać do większej efektywności energetycznej, promować większe oszczędności energii i szybszą elektryfikację ogrzewania w celu uniknięcia uzależnienia od gazu ziemnego. Znaczne zmniejszenie zapotrzebowania na energię w budynkach osiągnięte poprzez renowację, większe wykorzystanie energooszczędnych produktów, pomp ciepła i energii ze źródeł odnawialnych do ogrzewania i chłodzenia będzie miało natychmiastowy i trwały wpływ na ochronę gospodarstw domowych przed zmiennością cen energii, zmniejszeniem zużycia krajowego i zależności od importu. Jakość powietrza należy do najgorszych w Unii, co budzi poważne obawy środowiskowe i zdrowotne. Dostępne dowody potwierdzają, że odnotowywana każdego roku liczba przedwczesnych zgonów, która w Polsce jest zawsze wysoka, może być związana z zanieczyszczeniem powietrza (). Polska może znacznie zmniejszyć tę liczbę zgonów dzięki zmniejszeniu ilości zanieczyszczeń w powietrzu za sprawą transformacji energetycznej. Zanieczyszczenie powietrza pochodzi w dużej mierze z indywidualnych źródeł ogrzewania w budynkach mieszkalnych oraz z zagęszczenia ruchu drogowego na obszarach miejskich. Około 3 mln nieefektywnych i zanieczyszczających kotłów wymaga wymiany w ramach szerszych środków ukierunkowanych na efektywność energetyczną budynków zgodnie z inicjatywą „Fala renowacji”. Wykres 2.3: Krajowe emisje gazów cieplarnianych w 2019 r. w rozbiciu na kategorie ich źródeł Źródło: Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE). Dekarbonizacja sektora transportowego będzie miała kluczowe znaczenie dla zmniejszenia emisji i uzależnienia od importu paliw kopalnych z Rosji, ale pozostają wyzwania dotyczące rozwoju i wykorzystania zrównoważonych rodzajów transportu. W latach 1990–2019 emisje gazów cieplarnianych z sektora transportowego wzrosły czterokrotnie. Sektor ten jest drugim najbardziej zanieczyszczającym sektorem po sektorze produkcji energii, przy czym największą część emisji generuje transport drogowy. W celu ograniczenia emisji konieczne będzie zatem przesunięcie międzygałęziowe z prywatnego transportu drogowego na mniej zanieczyszczające rodzaje transportu, takie jak transport kolejowy i publiczny. Pomimo to udział transportu kolejowego w transporcie towarowym dalej maleje. W wielu regionach pociągi osobowe nie są atrakcyjną alternatywą dla prywatnych samochodów ze względu na niską częstotliwość przejazdów oraz niewystarczające zintegrowanie z innymi środkami transportu. Modernizacja polskich linii kolejowych w celu zapewnienia ich zgodności z normami TEN-T jest nadal opóźniona ze względu na niedociągnięcia w realizacji projektów inwestycyjnych. W ostatnich latach zmniejsza się dostępność transportu publicznego poza obszarami miejskimi, a wszystkie segmenty transportu publicznego dotknął spadek liczby pasażerów i przychodów w związku z pandemią COVID-19. W świetle dużej liczby śmiertelnych ofiar wypadków drogowych konieczne jest położenie większego nacisku na bardziej rygorystyczne egzekwowanie przepisów, kampanie edukacyjne i rozwój infrastruktury bezpieczeństwa ruchu drogowego. Najważniejsze ustalenia Korzystne dla Polski byłoby podjęcie działań w następujących obszarach: ·Zwiększenie efektywności wydatków publicznych i przejrzystości finansów publicznych. ·Reforma systemu emerytalnego, w szczególności poprzez podwyższenie rzeczywistego wieku przejścia na emeryturę, i preferencyjnych systemów emerytalno-rentowych. ·Wyrównanie dysproporcji w uczestnictwie w rynku pracy oraz wspieranie wysokiej jakości kształcenia i umiejętności, na które jest zapotrzebowanie. ·Poprawa odporności, dostępności i skuteczności systemu ochrony zdrowia, m.in. poprzez zwiększenie dostępu do

usług e-zdrowia. ·Zacieśnienie współpracy między instytucjami badawczymi a przedsiębiorstwami w celu zwiększenia innowacyjności. ·Dalsze zwiększanie cyfryzacji przedsiębiorstw i administracji publicznej, w tym poprzez rozwój odpowiedniej infrastruktury.

·Znaczące przyspieszenie inwestycji w dekarbonizację, transformację energetyczną i zrównoważony transport. ·Poprawa klimatu inwestycyjnego, w szczególności przez ochronę niezależności sądów. ·Zapewnienie skutecznych konsultacji publicznych i zaangażowania partnerów społecznych w proces kształtowania polityki. Załączniki Spis załączników Przekrojowe wskaźniki mierzące postępy Załącznik 1: Cele zrównoważonego rozwoju Załącznik 2: Plan odbudowy i zwiększania odporności – realizacja Załącznik 3: Inne instrumenty UE na rzecz odbudowy i wzrostu gospodarczego Załącznik 4: Postępy we wdrażaniu zaleceń dla poszczególnych krajów Zrównoważenie środowiskowe Załącznik 5: Zielony Ład Załącznik 6: Zatrudnienie i skutki społeczne zielonej transformacji Wydajność Załącznik 7: Efektywne gospodarowanie zasobami i wydajność Załącznik 8: Transformacja cyfrowa Załącznik 9: Innowacje Załącznik 10: Przemysł i jednolity rynek Załącznik 11: Administracja publiczna

Sprawiedliwość Załącznik 12: Zatrudnienie, umiejętności i wyzwania w zakresie polityki społecznej w świetle Europejskiego filaru praw socjalnych Załącznik 13: Edukacja i umiejętności Załącznik 14: Zdrowie i systemy opieki zdrowotnej Załącznik 15: Wyniki gospodarcze i społeczne na szczeblu regionalnym Stabilność makroekonomiczna Załącznik 16: Najważniejsze zmiany w sektorze finansowym Załącznik 17: Opodatkowanie Załącznik 18: Główne wskaźniki gospodarcze i finansowe Załącznik 19: Analiza zdolności obsługi zadłużenia SPIS tabel Tabela A1.1:Postępy w realizacji celów zrównoważonego rozwoju w Polsce w ciągu ostatnich pięciu lat Tabela A4.1:Tabela z podsumowaniem zaleceń krajowych na lata 2019, 2020 i 2021 Tabela A5.1:Wskaźniki stanowiące podstawę postępów w realizacji Europejskiego Zielonego Ładu z perspektywy makroekonomicznej Tabela A7.1:Wybrane wskaźniki zasobooszczędności Tabela A8.1:Kluczowe wskaźniki indeksu gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego Tabela A9.1:Kluczowe wskaźniki w zakresie badań, rozwoju i innowacji (BRI) Tabela A10.1:Kluczowe wskaźniki dotyczące jednolitego rynku i przemysłu

Tabela A11.1:Wskaźniki dot. administracji publicznej – Polska Tabela A12.1:Tablica wskaźników społecznych – Polska Tabela A13.1:Cele na poziomie UE i inne wskaźniki kontekstowe na podstawie strategicznych ram europejskiego obszaru edukacji Tabela A14.1:Wykaz najważniejszych wskaźników, zdrowie Tabela A15.1:Polska, wybrane wskaźniki na poziomie regionalnym Tabela A16.1:Wskaźniki dotyczące dobrej kondycji finansowej Tabela A17.1:Wskaźniki dotyczące opodatkowania Tabela A18.1:Główne wskaźniki gospodarcze i finansowe Tabela A19.1:Analiza zdolności obsługi zadłużenia w Polsce Tabela A19.2:Mapa natężenia ryzyka dla stabilności finansów publicznych w Polsce SPIS wykresów Wykres A3.1: Łączny budżet europejskich funduszy inwestycyjnych i strukturalnych na lata 2014–2020 w podziale na poszczególne fundusze (mld EUR, %) Wykres A3.2: Wkład polityki spójności w realizację celów zrównoważonego rozwoju (mld EUR) Wykres A4.1: Postępy Polski w realizacji zaleceń krajowych na lata 2019–2020 (cykl europejskiego semestru 2022) Wykres A5.1: Aspekty fiskalne transformacji ekologicznej Wykres A5.2: Komponent tematyczny - Energia Wykres A5.3: Komponent tematyczny – różnorodność biologiczna Wykres A5.4: Komponent tematyczny – Mobilność

Wykres A6.1: Wyzwania związane ze sprawiedliwą transformacją ekologiczną Wykres A6.2: Ubóstwo energetyczne w podziale na decyle dochodu Szczegółowe omówienie tematu – ubóstwo energetyczne Wykres A7.1: Przetwarzanie odpadów komunalnych Wykres A11.1: Wyniki w zakresie wskaźników stosowanych w analizie porównawczej administracji elektronicznej (lewy panel) i użytkowników e-administracji (prawy panel) Wykres A11.2: Wskaźnik zakresu działalności niezależnych instytucji fiskalnych Wykres A13.1: Uczestnictwo we wczesnej edukacji według wieku, lata 2015–2019 (%) Wykres A14.1: Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia, w latach Wykres A14.2: Przewidywany wzrost wydatków publicznych na opiekę zdrowotną w latach 2019–2070 (scenariusz odniesienia) Wykres A15.1: Obszary Polski najbardziej dotknięte transformacją klimatyczną Wykres A15.2: Wyniki w zakresie innowacji w Polsce Wykres A17.1: Wskaźniki dotyczące klinu podatkowego Przekrojowe wskaźniki mierzące postępy Załącznik 1: Cele zrównoważonego rozwoju W niniejszym załączniku oceniono postępy Polski w realizacji celów zrównoważonego rozwoju („SDG”) w czterech wymiarach konkurencyjnej zrównoważoności. 17 celów zrównoważonego rozwoju i związane z nimi wskaźniki tworzą ramy polityki w ramach Agendy ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030. Mają one za zadanie położenie kresu wszelkim formom ubóstwa, zwalczanie nierówności i przeciwdziałanie zmianie klimatu, przy jednoczesnym zapewnieniu, aby nikt nie został pominięty. UE i jej państwa członkowskie są zaangażowane w realizację tego globalnego porozumienia ramowego o historycznym znaczeniu i odgrywają aktywną rolę w maksymalizacji postępów w realizacji celów zrównoważonego rozwoju. Poniższy wykres opiera się na unijnym wskaźniku celów zrównoważonego rozwoju opracowanym w celu monitorowania postępów w ich realizacji w kontekście unijnym. Polska osiąga wprawdzie bardzo dobre lub dobre wyniki w zakresie niektórych wskaźników dotyczących SDG związanych ze zrównoważeniem środowiskowym (SDG 7, 11) i poprawia wyniki w zakresie innych celów (SDG 9, 12, 13, 15), ale musi jeszcze nadrobić zaległości w realizacji SDG 2. Polska ma niewykorzystany potencjał, jeżeli chodzi o czerpanie korzyści gospodarczych z innowacji i czystej energii (SDG 7, 9). Chodzi tu zwłaszcza o udział energii ze źródeł odnawialnych, który wzrósł wprawdzie z 11,6 % do 15,3 %, ale jest nadal niższy od średniej UE wynoszącej 22,1 %. Wzrost wydajności energetycznej (z 4,23 do 4,7 EUR/kgoe ()) był nieco wyższy, w ujęciu bezwzględnym, niż w pozostałych państwach UE (wzrost z 7,8 do 8,6 EUR/kgoe). Wydajność ogółem pozostaje jednak znacznie niższa od średniej UE. Jeżeli chodzi o realizację „Działań w dziedzinie klimatu” (SDG 13), Polska osiągnęła pewien postęp w zwiększaniu udziału energii ze źródeł odnawialnych w całkowitym zużyciu energii, który wzrósł z 11,9 % w 2015 r. do 16,1 % w 2020 r., ale pozostaje on niższy od średniej unijnej wynoszącej 22,09 % w 2020 r. Polska osiąga bardzo dobre wyniki pod względem kilku wskaźników dotyczących SDG w zakresie sprawiedliwości (SDG 1, 4, 8, 10) i poprawia wyniki w realizacji SDG 3, ale nadal musi nadrobić zaległości w stosunku do innych celów (SDG 2, 5). Polska osiąga lepsze wyniki niż średnia UE i stale je poprawia, jeżeli chodzi o szereg wskaźników związanych z ubóstwem i nierównościami (SDG 1 i 10). Wskaźniki te obejmują odsetek ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, który zmniejszył się z 22,5 % w 2015 r. do 17,0 % w 2020 r., podczas gdy średnia unijna wynosi 21,9 %. Polska czyni postępy w realizacji SDG 3 dotyczącego dobrego zdrowia i jakości życia, ale pozostaje poniżej średniej na przykład w odniesieniu do liczby lat zdrowego życia (62,5 roku w 2019 r., podczas gdy średnia UE wynosi 64,6 roku). Pogorszyły się niektóre wskaźniki w ramach SDG 5 (równość płci), takie jak luka w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami, w związku z czym dystans Polski w stosunku do średniej UE dla tego celu jeszcze się pogłębił.

Polska osiąga bardzo dobre wyniki w zakresie większości wskaźników związanych z wydajnością (SDG 4, 8) i poprawia wyniki w zakresie SDG 9. W 2020 r. realny PKB na mieszkańca w Polsce wynosił 12 700 EUR, czyli był znacznie niższy od średniej UE wynoszącej 26 380 EUR. Wydatki na badania i rozwój wzrosły od 2015 r., ale są nadal niskie (1,39 % PKB w 2020 r., UE: 2,32 %). Chociaż od 2015 r. poczyniono pewne postępy, poziom uczestnictwa dorosłych w uczeniu się pozostaje niski i wynosi zaledwie 3,7 %, w porównaniu z 9,2 % w UE. Odsetek gospodarstw domowych posiadających szybkie łącza internetowe w 2020 r. (64,6 %) był w Polsce znacznie wyższy od średniej UE (59,3 %), co świadczy o znacznym postępie w zakresie tego wskaźnika w porównaniu z 2015 r. (9,0 % w 2015 r., UE: 21,9 %). Zwiększanie umiejętności cyfrowych pozostaje wyzwaniem. Polska osiąga bardzo dobre wyniki w zakresie niektórych wskaźników dotyczących SDG związanych ze stabilnością makroekonomiczną (SDG 8) i poprawia wyniki w zakresie SDG 16. Wskaźniki dotyczące godnej pracy i wzrostu gospodarczego w Polsce są takie same jak średnia UE, a wskaźniki dotyczące pokoju, sprawiedliwości i silnych instytucji są od niej gorsze. Konkretniej, w ciągu ostatniej dekady realny PKB na mieszkańca w Polsce stale rósł, osiągając 76 % średniej unijnej w 2020 r. (co stanowi wzrost w stosunku do 63 % w 2010 r.). Udział inwestycji w PKB znacznie się obniżył, z 20,1 % w 2015 r. do 16,6 % w 2020 r., czyli do poziomu znacznie niższego od średniej UE 22,3 %. Wskaźnik zatrudnienia stale wzrastał, osiągając w 2020 r. poziom 73,6 % dla ludności w wieku 20–64 lat, który przewyższa średnią UE (72,4 % w 2020 r.). Jednocześnie zmalała stopa bezrobocia długotrwałego (do zaledwie 0,6 % w 2020 r.) i jest ona obecnie znacznie niższa od średniej UE (2,4 % w 2020 r.). Tabela A1.1: Postępy w realizacji celów zrównoważonego rozwoju w Polsce w ciągu ostatnich pięciu lat Źródło: Eurostat, ostatnia aktualizacja danych 28 kwietnia 2022 r. Dane dotyczą głównie lat 2015–2020 i 2016–2021. Załącznik 2: Plan odbudowy i zwiększania odporności – realizacja Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) odgrywa główną rolę w działaniach Unii Europejskiej na rzecz wsparcia odbudowy jej gospodarki po pandemii COVID-19, przyspieszenia dwojakiej transformacji i zwiększenia odporności na przyszłe wstrząsy. Polska przedłożyła swój plan odbudowy i zwiększania odporności (KPO) 3 maja 2021 r. Łączna kwota przewidziana w tym planie to 35,4 mld EUR, w tym 23,9 mld EUR w formie dotacji, co odpowiada 4,5 % PKB Polski w 2019 r., oraz 11,5 mld EUR w formie pożyczek (z dostępnych 34,5 mld EUR). Komisja kontynuuje ocenę polskiego KPO i współpracuje konstruktywnie z władzami polskimi, aby zapewnić zgodność tego planu z kryteriami określonymi w rozporządzeniu w sprawie Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności. Załącznik 3: Inne instrumenty UE na rzecz odbudowy i wzrostu gospodarczego Budżet UE, wynoszący ponad 1,2 bln EUR w latach 2021–2027, stanowi dźwignię inwestycyjną, która pomoże wdrażać priorytety UE. Wraz z dodatkową kwotą około 800 mld EUR w ramach pakietu NextGenerationEU i jego największego mechanizmu, czyli Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, budżet ten dysponuje potężną siłą finansową, która pozwala mu wspierać odbudowę i zrównoważony wzrost gospodarczy. W latach 2021–2027 fundusze polityki spójności UE () będą wspierać długoterminowe cele rozwoju w Polsce, inwestując 78,9 mld EUR (), w tym 3,8 mld EUR z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, w działania łagodzące skutki społeczno-gospodarcze zielonej transformacji w regionach znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji. Umowy partnerstwa i programy w ramach funduszy polityki spójności na lata 2021–2027 uwzględniają zalecenia dla poszczególnych krajów na lata 2019–2020 i wytyczne inwestycyjne udzielone w ramach europejskiego semestru. Zapewni to synergię i komplementarność z innymi mechanizmami finansowania unijnego. Oprócz tego w latach 2023–2027 Polska będzie korzystać ze wsparcia w wysokości 22,1 mld EUR w ramach wspólnej polityki rolnej, które jest przeznaczone na cele zrównoważonego rozwoju społecznego, środowiskowego i gospodarczego oraz innowacje w rolnictwie i na obszarach wiejskich, przyczyniając się do realizacji Europejskiego Zielonego Ładu i zapewniając długoterminowe bezpieczeństwo żywnościowe. W latach 2014–2020 europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne (fundusze ESI) dla Polski mają zainwestować 90,8 mld EUR () z budżetu UE. Łączna wysokość inwestycji, w tym finansowania krajowego, wynosi 111 mld EUR (wykres 3.1), co stanowi równowartość około 3,4 % PKB w latach 2014–2020 i 64,1 % inwestycji publicznych (). Do dnia 31 grudnia 2021 r. 96 % łącznej kwoty przydzielono na konkretne projekty, a 64 % zgłoszono jako wydane środki, co oznacza, że do końca 2023 r. pozostaje do wydania 40,4 mld EUR (). Wśród 11 celów najbardziej istotnych dla finansowania polityki spójności w Polsce znajdują się: infrastruktura sieciowa w sektorach transportowym i energetycznym (27,9 mld EUR), gospodarka niskoemisyjna (11,8 mld EUR), badania naukowe i innowacje (9 mld EUR) oraz włączenie społeczne (10,9 mld EUR). Wykres A3.1: Łączny budżet europejskich funduszy inwestycyjnych i strukturalnych na lata 2014–2020 w podziale na poszczególne fundusze (mld EUR, %) Źródło: Komisja Europejska, otwarte dane dotyczące polityki spójności Wykres A3.2: Wkład polityki spójności w realizację celów zrównoważonego rozwoju (mld EUR) Źródło: Komisja Europejska, DG REGIO

Do końca 2020 r. inwestycje w ramach polityki spójności wsparły utworzenie niemal 3 000 nowych przedsiębiorstw i ponad 28 000 nowych bezpośrednich miejsc pracy. Dodatkowe 12 mln osób korzystało ze środków ochrony przeciwpowodziowej, a produkcja energii ze źródeł odnawialnych wzrosła o ponad 2 000 MW. W ramach projektów finansowanych z EFS udzielono ponadto wsparcia 6,3 mln ich uczestników: ponad 34 000 z nich uzyskało kwalifikacje, a ponad 202 000 otrzymało pracę po wzięciu udziału w Inicjatywie na rzecz zatrudnienia ludzi młodych. Fundusze polityki spójności już w znacznym stopniu przyczyniają się do realizacji celów zrównoważonego rozwoju. W Polsce fundusze polityki spójności wspierają 11 z 17 celów zrównoważonego rozwoju, przy czym pułap wydatków z tych funduszy na ich realizację wynosi 95 %. Z Instrumentu REACT-EU (Wsparcie na rzecz odbudowy służącej spójności oraz terytoriom Europy) stanowiącego część NextGenerationEU przekazano dodatkową kwotę 1,5 mld EUR na finansowanie przydziału środków w ramach polityki spójności w Polsce w latach 2014–2020. Środki te mają zapewnić zrównoważoną odbudowę gospodarczą, pobudzić konwergencję i zapewnić niezbędne wsparcie regionom po pandemii koronawirusa. W ramach REACT-EU przekazano Polsce wsparcie w celu wzmocnienia opieki zdrowotnej 461 mln EUR) i pomocy dla MŚP (351 mln EUR); 317 mln EUR przeznaczono na inwestycje związane z klimatem (kwota ta stanowi 20 % zasobów REACT-EU dla Polski), a 305 mln EUR (kwota ta obejmuje transzę za 2022 r.) na wsparcie transformacji cyfrowej. Projekty cyfrowe koncentrowały się na wspieraniu jednostek samorządu terytorialnego (tzw. społeczności cyfrowej) w celu ulepszenia narzędzi informatycznych i infrastruktury informatycznej, którymi dysponują, podniesienia poziomu cyberbezpieczeństwa oraz przeprowadzenia szkoleń cyfrowych dla personelu administracyjnego. Dzięki inicjatywie inwestycyjnej w odpowiedzi na koronawirusa () Polska otrzymała pierwsze wsparcie unijne w sytuacjach nadzwyczajnych w związku z pandemią COVID-19. Wprowadziła ona nadzwyczajną elastyczność, która umożliwiła Polsce realokację środków na doraźne potrzeby w zakresie zdrowia publicznego (1,4 mld EUR), na wsparcie dla przedsiębiorstw (124 mln EUR) oraz na zdalną naukę (86 mln EUR). Dzięki takim przesunięciom środków Polska zakupiła np. środki ochrony osobistej i materiały higieniczne (211 mln EUR), a 550 000 MŚP otrzymało wsparcie kapitału obrotowego w wysokości około 493 mln EUR. Dzięki udostępnieniu odpowiedniego sprzętu lub połączeń projekty w zakresie zdalnej nauki umożliwiły ponad 335 000 uczniów z więcej niż 23 000 szkół dostęp do uczenia się online. Polska skorzystała również z tymczasowego finansowania przez UE 100 % kosztów działań podjętych w ramach polityki spójności: w 2021 r. w ramach 100-procentowego dofinansowania przekazano kwotę około 1,8 mld EUR. Polska otrzymała wsparcie z europejskiego instrumentu tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE), przeznaczone na finansowanie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy i podobnych środków. We wrześniu 2020 r. Rada przyznała Polsce pomoc finansową z SURE w maksymalnej wysokości 11,3 mld EUR. 87 % tej kwoty wypłacono do 29 marca 2022 r. Szacuje się, że w 2020 r. SURE wspierał przez co najmniej jeden miesiąc około 20 % pracowników i 10 % przedsiębiorstw, głównie z sektorów handlu hurtowego i detalicznego, budownictwa oraz działalności profesjonalnej, naukowej i technicznej. Szacowane jest, że dzięki niższym stopom oprocentowania oferowanym przez SURE Polska zaoszczędziła na spłacie odsetek ogółem 0,4 mld EUR. Za pośrednictwem Instrumentu Wsparcia Technicznego Komisja zapewnia Polsce dostosowaną do jej potrzeb pomoc ekspercką w opracowywaniu i wdrażaniu reform pobudzających wzrost gospodarczy. Od 2017 r. Polska otrzymuje pomoc w ramach 56 projektów z zakresu wsparcia technicznego. Projekty zrealizowane w 2021 r. miały na celu np. przeciwdziałanie erozji bazy podatkowej spowodowanej nieprawidłowym stosowaniem przepisów dotyczących ustalania cen transferowych i wdrożenie polskiej Strategii Rozwoju Rynku Kapitałowego. W ramach nowych projektów w 2022 r. Polska zacznie wspierać m.in. konkurencyjność sektora kolejowego i zieloną mobilność oraz rozwój kompetencji cyfrowych. Polska korzystała również z innych programów UE. Należy do nich instrument „Łącząc Europę”, który zapewnił finansowanie unijne w wysokości 4,3 mld EUR na konkretne projekty dotyczące strategicznych sieci transportowych i energetycznych, np. gazociągi międzysystemowe łączące ją z państwami sąsiadującymi, oraz program „Horyzont 2020”, w ramach którego finansowanie unijne wyniosło 743,2 mln EUR. Załącznik 4: Postępy we wdrażaniu zaleceń dla poszczególnych krajów Komisja oceniła zalecenia dla poszczególnych krajów („zalecenia krajowe”) na lata 2019–2021 () skierowane do Polski w ramach europejskiego semestru. W ocenie tej uwzględniono działania w ramach polityki podjęte dotychczas przez Polskę (). Ogółem w przypadku 21 % zaleceń krajowych z lat 2019 i 2020 koncentrujących się na kwestiach strukturalnych odnotowano co najmniej „pewien postęp”, a w przypadku 75 % odnotowało „ograniczony postęp” lub „brak postępów” (zob. wykres A4.1). Wykres A4.1: Postępy Polski w realizacji zaleceń krajowych na lata 2019–2020 (cykl europejskiego semestru 2022) Źródło: Komisja Europejska



Tabela A4.1: Tabela z podsumowaniem zaleceń krajowych na lata 2019, 2020 i 2021 (c.d. na następnej stronie) Tabela (c.d.) Źródło: Komisja Europejska Zrównoważenie środowiskowe Załącznik 5: Zielony Ład Europejski Zielony Ład ma na celu przekształcenie UE w sprawiedliwe i prosperujące społeczeństwo żyjące w nowoczesnej, zasobooszczędnej i konkurencyjnej gospodarce, która w 2050 r. osiągnie zerowy poziom emisji gazów cieplarnianych netto i w ramach której wzrost gospodarczy będzie oddzielony od wykorzystania zasobów naturalnych. Niniejszy załącznik przedstawia najistotniejsze z gospodarczego punktu widzenia zmiany w Polsce w kontekście poszczególnych elementów składowych Europejskiego Zielonego Ładu. Uzupełnia go załącznik 6 dotyczący wpływu zielonej transformacji na zatrudnienie i społeczeństwo oraz załącznik 7 odnoszący się do aspektów Zielonego Ładu dotyczących gospodarki o obiegu zamkniętym. Osiągnięcie przez Polskę jej celu na 2030 r. dotyczącego redukcji emisji gazów cieplarnianych w sektorze nieobjętym ETS wymagać będzie znacznych wysiłków. W ciągu ostatnich dwudziestu lat Polska poczyniła ograniczone postępy w zakresie dekarbonizacji swojej gospodarki. W porównaniu z 1990 r. całkowite emisje kraju w 2020 r. były o 21 % niższe, natomiast w porównaniu z rokiem 2005 wielkość emisji w 2020 r. zmniejszyła się jedynie o 8 %. Emisje objęte unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji (ETS) zmniejszały się w Polsce wolniej niż średnio w UE. Oprócz systemu energetycznego uzależnionego od węgla, źródłem wysokich emisji gazów cieplarnianych jest również transport drogowy i nieefektywne energetycznie budynki. W krajowej strategii energetycznej Polska proponuje orientacyjny cel 30 % redukcji całkowitych emisji gazów cieplarnianych do 2030 r. w porównaniu z 1990 r. Strategia uwzględnia ograniczenie emisji gazów cieplarnianych określone w zintegrowanym krajowym planie w dziedzinie energii i klimatu, który pozwoli Polsce osiągnąć europejski cel redukcji emisji do 2030 r. tylko w przypadku wdrożenia dodatkowych środków. Konieczne będą dalsze wysiłki, aby uwzględnić wyższe ambicje w ramach Europejskiego Zielonego Ładu, prawa o klimacie i pakietu „Gotowi na 55”.

Chociaż dochody Polski z podatków na ochronę środowiska są wyższe niż unijna średnia, inwestycje rządowe w ochronę środowiska i dopłaty do paliw kopalnych nie są już tak znaczące. Dochody podatkowe Polski, zarówno wyrażone jako udział w całkowitych dochodach podatkowych, jak i jako procent PKB, są wyższe niż średnia UE, a podatki energetyczne stanowią znaczną część podatków na ochronę środowiska. Niewielki odsetek pochodzi również z podatków od transportu i zanieczyszczeń. Jednocześnie jednak polski rząd przeznacza mniejszą część swoich wydatków na ochronę środowiska niż ma to miejsce średnio w całej UE. Dochody Polski z EU ETS należą do najwyższych w UE, zarówno w ujęciu bezwzględnym, jak i na mieszkańca. W 2021 r. wyniosły one 5,6 mld EUR. Jak dotąd jednak Polska przeznaczała średnio tylko około 50 % tych dochodów na projekty w dziedzinie klimatu i energii, pomimo rozważanego obecnie planu utworzenia funduszu transformacji energetycznej, który byłby finansowany z dochodów z ETS. Jednocześnie dopłaty do paliw kopalnych zmniejszyły się w ciągu ostatnich kilku lat, co odwróciło poprzednią tendencję wzrostową. Ryzyko budżetowe związane z zagrożeniami klimatycznymi (tj. ryzyko klimatyczne dla finansów publicznych wynikające z nieubezpieczonych aktywów) uznaje się za niskie/umiarkowane. Więcej wskaźników dotyczących opodatkowania znajduje się w załączniku 18. Wykres A5.1: Aspekty fiskalne transformacji ekologicznej Źródło: EUROSTAT Wykres A5.2: Komponent tematyczny - Energia Źródło: EUROSTAT Polska jest jednym z najbardziej energochłonnych i wysokoemisyjnych państw członkowskich UE, a jej koszyk energetyczny jest nadal w dużym stopniu uzależniony od paliw kopalnych. Polska jest drugim najwolniej redukującym emisyjność państwem wśród państw członkowskich o niższych dochodach. Od 2005 r., w porównaniu z 2020 r., odnotowano jedynie ośmioprocentową redukcję całkowitych emisji gazów cieplarnianych. W 2020 r. zużycie krajowe brutto paliw kopalnych (węgiel, ropa naftowa i gaz ziemny) osiągnęło poziom 86 %. Polska przewyższyła swój cel w zakresie energii ze źródeł odnawialnych na 2020 r. (16,1 % w porównaniu z celem wynoszącym 15 %). Źródła odnawialne wytwarzają 16,2 % energii elektrycznej i 22,1 % energii cieplnej. W krajowym planie w dziedzinie energii i klimatu zaproponowano wkład krajowy w wysokości 21–23 % udziału energii ze źródeł odnawialnych, który jest niższy od wartości 25 % określonej w rozporządzeniu (UE) 2018/1999 i został w związku z tym uznany za mało ambitny. Polska podjęła wewnętrzne zobowiązania, w ramach których zamierza stopniowo wycofać się z górnictwa węgla kamiennego do 2049 r. Polityka energetyczna Polski do 2040 r. przewiduje stopniowe odchodzenie od węgla, przy czym w 2030 r. nie więcej niż 56 % energii elektrycznej będzie wytwarzane ze spalania węgla (przy podwyższonych cenach uprawnień do emisji CO2 udział ten może spaść nawet do 37 %). W odniesieniu do różnorodności biologicznej i zdrowia ekosystemów Polska osiągnęła nierówne wyniki. Biorąc pod uwagę zarówno sieć Natura 2000, jak i inne wyznaczone na szczeblu krajowym obszary chronione, Polska prawnie chroni około 40 % swoich obszarów lądowych i 22,7 % obszarów morskich. Jednocześnie udział siedlisk w złym stanie ochrony wzrósł do 35 %, a odsetek ocen wykazujących zły stan ochrony gatunków utrzymuje się na stałym poziomie około 13 %. Szacuje się, że udział rolnictwa ekologicznego w produkcji wynosi 3,52 %, czyli znacznie poniżej unijnej średniej wynoszącej 9,07 % w 2020 r. Jeśli chodzi o zanieczyszczenie, jakość powietrza w Polsce nadal daje poważne powody do niepokoju. W 2020 r. przekroczenia wartości dopuszczalnych w UE odnotowano dla dwutlenku azotu w dwóch strefach jakości powietrza, a dla pyłu zawieszonego (PM10 and PM2.5) odpowiednio w 16 i 2 strefach. Ponadto w przypadku kilku stref jakości powietrza nie zostały osiągnięte wartości docelowe dotyczące stężenia ozonu. Komisja Europejska prowadzi działania następcze w ramach postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku ze stałym naruszaniem wymogów dotyczących jakości powietrza (głównie w odniesieniu do przekroczeń PM10 i NO2), co ma poważne negatywne skutki dla zdrowia i środowiska. Ekologiczna mobilność napotyka wiele przeszkód, szczególnie w przypadku drogowego przewozu osób. W Polsce rozwój rynku bezemisyjnych samochodów osobowych pozostaje w tyle za ogólną tendencją w UE. Elektryfikacja sieci kolejowej jest z kolei zaawansowana bardziej niż wynosi średnia w UE. Wykres A5.3: Komponent tematyczny – różnorodność biologiczna Źródło: EEA (lądowe obszary chronione) i EUROSTAT (rolnictwo ekologiczne) Wykres A5.4: Komponent tematyczny – Mobilność Źródło: Europejskie Obserwatorium Paliw Alternatywnych Tabela A5.1: Wskaźniki stanowiące podstawę postępów w realizacji Europejskiego Zielonego Ładu z perspektywy makroekonomicznej Źródło: Źródło: Eurostat, JRC, Komisja Europejska, EEA, EAFO (Europejskie Obserwatorium Paliw Alternatywnych) Załącznik 6: Zatrudnienie i skutki społeczne zielonej transformacji Transformacja ekologiczna ma na celu nie tylko poprawę zrównoważenia środowiskowego, lecz obejmuje również istotny wymiar społeczny. Chociaż środki w tym zakresie niosą ze sobą szansę wypracowania trwałego wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy, należy również zadbać o to, by nikt nie został pominięty, a wszystkie grupy społeczne odniosły korzyści z transformacji. Transformacji ekologicznej Polski mogą sprzyjać pozytywne tendencje, obiecujące niedawne środki z zakresu polityki i możliwości oferowane przez zieloną gospodarkę; niemniej jednak sektory energochłonne stanowią dużą część gospodarki, a grupy o niższych dochodach prawdopodobnie staną – w pewnej mierze – przed wyzwaniami w okresie transformacji. Gospodarka nieznacznie zmniejszyła swój ślad węglowy. Zielona gospodarka nie może się jeszcze wprawdzie mierzyć z głównymi sektorami energochłonnymi pod względem wielkości, ale ma potencjał wzrostu i może zapewnić duże możliwości w zakresie tworzenia miejsc pracy. Intensywność emisji gazów cieplarnianych w polskiej gospodarce nieznacznie spadła w latach 2015–2020 (pod względem wartości dodanej brutto) i wynosi 54 %, czyli powyżej średniej UE, przy średnim śladzie węglowym na pracownika wynoszącym 20,93 ton emisji gazów cieplarnianych (13,61 ton w UE) (zob. wykres 1). Produkcja energii z węgla kamiennego i brunatnego oraz paliw kopalnych została uznana za sektory upadające (); nie udało się wskazać sektora przemian energetycznych. Sektor energochłonny w Polsce () zapewnia miejsca pracy 5,42 % całkowitej liczby zatrudnionych, co stanowi niewielki wzrost w porównaniu z 5,33 % w 2015 r., przy czym w jego przypadku podnoszenie i zmiana kwalifikacji mogą być szczególnie istotne (zob. załącznik 15). Sektor towarów i usług środowiskowych zapewnia miejsca pracy stosunkowo niewielkiemu odsetkowi osób zatrudnionych (1,4 % w porównaniu z 2,1 % w UE) (). Potencjał energii wiatrowej w Polsce wynosi maksymalnie 1 635 MWh/km², a potencjał energii słonecznej sięga 1 310 MWh/km². W związku z tym poprawa efektywności energetycznej mogłaby zapewnić dalsze możliwości tworzenia zielonych miejsc pracy (). Jeśli chodzi o wymiar socjalny transformacji ekologicznej, zapewnienie dostępu do transportu i energii wydaje się stanowić w Polsce mniejsze wyzwanie. Nieco wyższy odsetek ludności na obszarach wiejskich jest zagrożony ubóstwem (22 % w porównaniu z 18,7 % w UE) (). Odsetek ludności, która nie jest w stanie odpowiednio ogrzać swoich domów, znacznie spadł: z 7,5 % w 2015 r. do 3,2 % w 2020 r. i jest prawie 2,5 raza niższy niż wynosi średnia UE (8,2 %). Dotyczy to wszystkich grup dochodów (zob. wykres 2). Struktura konsumpcji w ramach populacji jest niejednorodna: średni ślad węglowy 10-procentowej grupy największych emitentów jest około 5,1 razy wyższy niż w przypadku najuboższych 50 % społeczeństwa (5,3 razy w UE). Systemy podatkowe mają kluczowe znaczenie dla zapewnienia sprawiedliwej transformacji w kierunku neutralności klimatycznej (). Dochody Polski z podatków na ochronę środowiska ogółem spadły nieznacznie z 2,6 % PKB w 2015 r. do 2,5 % w 2019 r. i utrzymały się na stałym poziomie w 2020 r. (2,2 % w UE). Klin podatkowy w przypadku osób o niskich dochodach () pozostawał na stałym poziomie 34,3 % w latach 2015–2019 (33,5 % w 2021 r.) w porównaniu z 31,9 % w UE w 2021 r. (zob. załącznik 18). Środki redystrybucyjne towarzyszące podatkom na ochronę środowiska mogą wspierać środki progresywne i wywierać pozytywny wpływ na dochód do dyspozycji gospodarstw domowych, przy czym potencjalny pozytywny wpływ na pierwszy decyl dochodu w Polsce jest jednym z największych w UE (). Wykres A6.1: Wyzwania związane ze sprawiedliwą transformacją ekologiczną Źródło: Eurostat, baza danych Eurostatu dotycząca nierówności

Wykres A6.2: Ubóstwo energetyczne w podziale na decyle dochodu Szczegółowe omówienie tematu – ubóstwo energetyczne Źródło: Badanie EU-SILC Eurostatu (2020 r.) Wydajność Załącznik 7: Efektywne gospodarowanie zasobami i wydajność Transformacja ekologiczna ma na celu nie tylko poprawę zrównoważenia środowiskowego, lecz obejmuje również istotny wymiar społeczny. Chociaż środki w tym zakresie niosą ze sobą szansę wypracowania trwałego wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy, należy również zadbać o to, by nikt nie został pominięty, a wszystkie grupy społeczne odniosły korzyści z transformacji. Jeśli chodzi o gospodarkę o obiegu zamkniętym, Polska ma przed sobą długą drogę. W 2016 r. (wtórne) wykorzystanie materiałów w obiegu zamkniętym wyniosło 10,2 %, a w 2020 r. – 9,9 %. W związku z tym w ostatnich latach nastąpił spadek wykorzystania materiałów wtórnych, a różnica między wynikami Polski a średnią UE wynoszącą 12,8 % wzrosła. W 2019 r. Rada Ministrów przyjęła „Mapę drogową transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym”, ale od tego czasu nie poczyniono żadnych postępów. Efektywność wykorzystania zasobów w Polsce jest poniżej średniej unijnej. Efektywność wykorzystania zasobów wyraża, na ile efektywnie gospodarka wykorzystuje zasoby materialne do tworzenia dobrobytu. Poprawa efektywności wykorzystania zasobów może pomóc zminimalizować negatywny wpływ na środowisko i zmniejszyć zależność od niestabilnych rynków surowców. Polski wskaźnik produktywności zasobów wynosił w 2020 r. 1,31 standardu siły nabywczej (SSN) na kg zużytego materiału, czyli był niższy od średniej unijnej wynoszącej 2,23 SSN/kg. Skuteczne gospodarowanie odpadami stanowi wyzwanie dla Polski od wielu dziesięcioleci. Po tendencji spadkowej wytwarzanie odpadów komunalnych w Polsce zaczęło rosnąć w ostatnich latach, osiągając w 2019 r. poziom 336 kg na mieszkańca, przy czym wartość ta jest nadal znacznie niższa od średniej UE wynoszącej 501 kg na mieszkańca. Po początkowym spadku w pierwszej połowie ostatniej dekady wskaźnik składowania odpadów w Polsce ponownie wzrósł w ciągu ostatnich trzech lat, osiągając 43 % w 2019 r. (co znacznie przekracza średnią UE wynoszącą 24 %). Oznacza to, że składowanie i spalanie (23 %) pozostają dominującymi formami przetwarzania odpadów. Polska nie znajduje się również na drodze do osiągnięcia celów UE na lata 2020 i 2025 w zakresie recyklingu, któremu poddano w 2020 r. 38,7 % odpadów, czyli poniżej średniej UE wynoszącej 47,8 %. Polska, choć nie jest liderem w dziedzinie technologii środowiskowych, osiąga ponadprzeciętne wyniki w zakresie zatrudnienia w gospodarce o obiegu zamkniętym i wartości dodanej w cenach czynników produkcji.



Tabela A7.1: Wybrane wskaźniki zasobooszczędności Źródło: Eurostat Wykres A7.1: Przetwarzanie odpadów komunalnych Źródło: Eurostat Załącznik 8: Transformacja cyfrowa Indeks gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego (DESI) monitoruje postęp cyfrowy państw członkowskich UE. Obszary kapitału ludzkiego, łączności cyfrowej, integracji technologii cyfrowych przez przedsiębiorstwa i cyfrowych usług publicznych odzwierciedlają cztery podstawowe punkty cyfrowej dekady (). W niniejszym załączniku opisano wyniki osiągnięte przez Polskę w kontekście DESI. Niski poziom podstawowych umiejętności cyfrowych jest dla Polski kluczowym wyzwaniem pod względem kapitału ludzkiego. Polska plasuje się poniżej średniej UE w zakresie co najmniej podstawowych umiejętności cyfrowych, a specjaliści w dziedzinie technologii informacyjno-komunikacyjnych stanowią w Polsce niższy odsetek siły roboczej niż wynosi średnia UE. Odsetek kobiet specjalistów w dziedzinie ICT jest również niższy od średniej UE. Polska osiąga nierówne wyniki w odniesieniu do wskaźników dotyczących łączności cyfrowej. Dostępność sieci o bardzo dużej przepustowości (VHCN) jest taka sama jak średnia UE, natomiast technologia 5G jest dostępna na 34 % terytorium kraju, co stanowi wynik znacznie niższy od średniej UE. Nie przydzielono jeszcze zharmonizowanego widma radiowego na potrzeby wdrażania sieci 5G.

Jeżeli chodzi o integrację technologii cyfrowych, w przypadku większości wskaźników Polska nadal plasuje się znacznie poniżej średniej UE. Odsetek MŚP o co najmniej podstawowym poziomie wykorzystania technologii cyfrowych jest znacznie niższy niż średnia UE. Wykorzystanie zaawansowanych technologii cyfrowych jest również znacznie poniżej średniej UE w odniesieniu do rozwiązań w zakresie dużych zbiorów danych, chmury obliczeniowej i sztucznej inteligencji. Polska nadal osiąga słabe wyniki w wymiarze indeksu DESI dotyczącym cyfrowych usług publicznych. Polska plasuje się poniżej unijnej średniej pod względem dostępności cyfrowych usług online, przy czym sytuacja jest gorsza w przypadku usług cyfrowych dla obywateli niż ma to miejsce w przypadku usług dla przedsiębiorstw. Tabela A8.1: Kluczowe wskaźniki indeksu gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego



Źródło: Indeks gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego Załącznik 9: Innowacje W niniejszym załączniku przedstawiono ogólny przegląd funkcjonowania polskiego systemu badań naukowych i innowacji. Zgodnie z edycją Europejskiego Rankingu Innowacyjności na 2021 r. Polska jest wschodzącym innowatorem (). Chociaż wyniki w zakresie innowacji poprawiły się w ostatnim dziesięcioleciu, różnica w stosunku do średniej UE pozostaje znacząca. Intensywność badań i rozwoju osiągnęła 1,39 % PKB w 2020 r., utrzymując wyraźną tendencję wzrostową od 2016 r. (1 % PKB w 2015 r.), ale pozostaje poniżej średniej unijnej. Polska nadal osiąga umiarkowanej jakości wyniki naukowe i ma trudności ze wspieraniem współpracy między środowiskiem naukowym a przedsiębiorstwami. Odsetek polskich publikacji naukowych wśród 10 % najczęściej cytowanych publikacji naukowych na świecie stale rośnie od 2010 r. (5,0 % w 2018 r. w porównaniu z 2,9 % w 2010 r.), ale utrzymuje się poniżej średniej UE (9,9 % w 2018 r.). Oczekuje się, że odpowiednie reformy przewidziane w ustawie o szkolnictwie wyższym z 2018 r. będą miały dalszy wpływ na ten wzrost. Podobne wzorce są również widoczne w przypadku publiczno-prywatnych wspólnych publikacji naukowych liczonych jako odsetek całkowitej liczby publikacji (5 % w 2020 r. w porównaniu ze średnią UE wynoszącą 9,05 % w 2020 r. i 4 % w przypadku Polski w 2015 r.). Ramowe warunki umożliwiające przedsiębiorstwom wprowadzanie innowacji i inwestowanie w badania i rozwój wymagają dalszej poprawy. Wydatki przedsiębiorstw na badania i rozwój wzrosły do 0,87 % PKB w 2020 r. w porównaniu z 0,47 % w 2015 r., pozostając jednak znacznie poniżej średniej UE (1,53 %). Wsparcie sektora publicznego na rzecz prywatnych inwestycji w badania i rozwój stale rosło, osiągając poziom 0,17 % PKB w 2019 r. (średnia UE wynosiła 0,196 %), w porównaniu z 0,082 % w 2015 r., co w pewnym, niewielkim stopniu wynikało ze wzrostu zachęt podatkowych w dziedzinie badań i rozwoju (utrata dochodów wyrażona jako odsetek PKB). Dostępność kapitału wysokiego ryzyka wzrosła do 0,016 % PKB (średnia UE to 0,054 %), zgodnie z pozytywnym trendem rozpoczętym w latach ubiegłych. Z drugiej strony, widoczny jest niedobór wykwalifikowanej kadry, o którym świadczy malejąca w ostatnich latach liczba nowych absolwentów nauk ścisłych i inżynieryjnych (13,8 osoby w 2019 r. w porównaniu z 16,5 osoby w 2015 r. – na tysiąc mieszkańców w wieku 25–34 lat). Niedobory wykwalifikowanej kadry i inne czynniki mogą jeszcze bardziej utrudniać wprowadzanie innowacji, co odzwierciedla już malejąca liczba zgłoszeń patentowych w ramach układu o współpracy patentowej (PCT) (na miliard PKB według SSN) w latach 2017–2019. Tabela A9.1: Kluczowe wskaźniki w zakresie badań, rozwoju i innowacji (BRI) Źródło: DG ds. Badań Naukowych i Innowacji – Wspólna służba ds. strategii badań i innowacji oraz prognoz naukowych – Dział Głównego Ekonomisty

Eurostat, OECD, DG JRC, Science-Metrix (baza danych Scopus i baza danych statystycznych EPO dotyczących patentów), Invest Europe

Załącznik 10: Przemysł i jednolity rynek Wzrost wydajności jest jednym głównych czynników dobrobytu gospodarczego, dobrostanu i konwergencji w perspektywie długoterminowej. Głównym źródłem wydajności gospodarki UE jest dobrze funkcjonujący jednolity rynek, na którym zapewniona jest uczciwa i efektywna konkurencja oraz otoczenie przyjazne dla biznesu, a małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) mogą bez trudności prowadzić działalność i wprowadzać innowacje. Przedsiębiorstwa i przemysł w dużym stopniu opierają się na solidnych łańcuchach dostaw i borykają się z problemem wąskich gardeł, które mają negatywny wpływ na poziom wydajności przedsiębiorstw, zatrudnienie, obroty oraz wskaźniki zakładania nowych przedsiębiorstw/likwidacji przedsiębiorstw. Może to wpłynąć na zdolność państw członkowskich do przeprowadzenia transformacji ekologicznej i cyfrowej w Europie. Otoczenie działalności gospodarczej w Polsce charakteryzuje się dużą niepewnością i niestabilnością, które skutkują niskim poziomem inwestycji. Wspieranie stabilnych i przewidywalnych ram regulacyjnych poprzez zmniejszenie uciążliwych wymogów i procedur administracyjnych oraz ograniczenie częstych zmian kluczowych przepisów (np. w zakresie opodatkowania, składek na ubezpieczenia społeczne, polityki energetycznej) zbudowałoby bardziej odporną gospodarkę. W najnowszej edycji badania na temat dostępu przedsiębiorstw do finansowania (SAFE) 18 % respondentów wskazało regulacje jako najważniejszy problem, z którym borykają się ich przedsiębiorstwa (w porównaniu z tylko 11 % w UE). Niska stopa inwestycji prywatnych może negatywnie wpłynąć na ożywienie gospodarcze Polski i jej zdolność do przekształcenia się w gospodarkę w większym stopniu opartą na wiedzy. Udział Polski w inwestycjach w PKB (18,5 %) jest systematycznie niski, nie tylko w porównaniu ze średnią UE (24,6 %), ale również w porównaniu z sąsiadującymi państwami o porównywalnych gospodarkach (CZ, HU i SK). Ponadto wiele inwestycji przeznacza się na infrastrukturę (w Polsce 70 %, średnia UE 43 %), a nie na wartości niematerialne i prawne, co wpływa na wydajność i zmniejszający się potencjał wzrostu w przyszłości. Wielkość polskich inwestycji w wartości niematerialne i prawne wyrażona jako odsetek wartości dodanej brutto wynosi mniej niż połowę tego, co inwestują Węgry i około jedną trzecią w porównaniu z Republiką Czeską. Zapewnienie równego traktowania podmiotów gospodarczych przez niezależny wymiar sprawiedliwości ma zasadnicze znaczenie dla solidnego klimatu inwestycyjnego. Brak tych inwestycji stanowi zatem zagrożenie. Jak pokazano na poniższym wykresie, w 2021 r. zaledwie 25 % polskich przedsiębiorstw było przekonanych, że ich inwestycje były chronione przez prawo krajowe i sądy w porównaniu ze średnią UE wynoszącą 56 %. Brak planu odbudowy i zwiększania odporności pogorszy jedynie perspektywy inwestycji na przyszłość. Niepewność wpływa również na procedury udzielania zamówień publicznych: Polska rejestruje najwyższy spośród państw UE odsetek zamówień udzielonych jedynemu oferentowi (51 %), co jest oznaką niskiej konkurencji. Polska oferuje wiele instrumentów wspierających dostęp MŚP do finansowania, zarówno na szczeblu krajowym, jak i regionalnym. Polski system bankowy charakteryzuje się wysokim poziomem stabilności i bezpieczeństwa. Zgodnie z ostatnim badaniem SAFE z 2021 r. odrzucono jednak 14 % wniosków kredytowych, co stanowi jeden z najwyższych wskaźników w UE, a odsetek MŚP doświadczających opóźnień w płatnościach w ciągu ostatnich sześciu miesięcy wzrósł do 65,5 %, czyli znacznie powyżej średniej UE wynoszącej 45 %. Rynki wysokiego ryzyka są nadal słabo rozwinięte. Tabela A10.1: Kluczowe wskaźniki dotyczące jednolitego rynku i przemysłu (c.d. na następnej stronie) Tabela (c.d.) Źródło: Zob. w tabeli powyżej odpowiednie źródło każdego wskaźnika w kolumnie „Opis”.

Załącznik 11: Administracja publiczna Dobre zdolności administracyjne umożliwiają budowę dobrobytu gospodarczego, postęp społeczny i zwiększanie sprawiedliwości. Administracje publiczne na wszystkich szczeblach administracji rządowej zapewniają reagowanie w sytuacjach kryzysowych, świadczenie usług użyteczności publicznej i przyczyniają się do budowania odporności na rzecz zrównoważonego rozwoju gospodarki UE. Ogólnie rzecz biorąc, administracja publiczna w Polsce należy do najmniej sprawnych w UE-27 (). Na jakość stanowienia prawa wpływają ograniczone konsultacje społeczne i stosowanie szybkiej ścieżki legislacyjnej. Chociaż mechanizmy konsultacji są przewidziane prawem, to nie są one obowiązkowe w przypadku poselskich projektów ustaw. Stosowanie szybkiej ścieżki legislacyjnej często prowadzi do niskiej jakości ustawodawstwa, a przepisy często wymagają zmian wkrótce po ich przyjęciu. Ok. 77 % przedsiębiorstw stwierdziło, że szybko zmieniające się przepisy i strategie polityczne stanowiły problem przy prowadzeniu działalności w kraju (). Polska poczyniła pewne postępy w zakresie świadczenia usług cyfrowych. Odsetek użytkowników administracji elektronicznej wzrósł (z 49 % w 2020 r. do 55 % w 2021 r.), częściowo ze względu na znaczne rozszerzenie możliwości elektronicznego składania dokumentów ze względu na ograniczenia związane z COVID-19. Odsetek ten pozostaje jednak wyraźnie poniżej średniej UE, podobnie jak ogólne wyniki w zakresie wskaźników stosowanych w analizie porównawczej administracji elektronicznej (zob. wykres 1). System wymiaru sprawiedliwości stoi w obliczu wyzwań związanych z jego skutecznością i niezależnością. W przeciwieństwie do spraw administracyjnych czas trwania postępowań w sprawach cywilnych i gospodarczych w trybie procesowym w 2020 r. był dłuższy od średniej UE i wzrósł w porównaniu z 2019 r. (317 dni w 2020 r. w pierwszej instancji w porównaniu z 270 dniami w 2019 r.). Jakość systemu wymiaru sprawiedliwości jest ogólnie dobra: narzędzia cyfrowe są powszechnie stosowane w sądach. Utrzymują się jednak obawy dotyczące niezawisłości sądów (). Ograniczony udział urzędników służby cywilnej w uczeniu się dorosłych może osłabić zdolności administracyjne Polski. Chociaż parytet płci na wyższych stanowiskach kierowniczych w służbie cywilnej jest wyższy od średniej UE, w 2019 r. znacznie się zmniejszył. Odsetek pracowników sektora publicznego w wieku od 55 do 74 lat wzrósł jedynie nieznacznie i utrzymuje się poniżej średniej UE. Wykres A11.1: Wyniki w zakresie wskaźników stosowanych w analizie porównawczej administracji elektronicznej (lewy panel) i użytkowników e-administracji (prawy panel) Źródło: Eurostat (badanie wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych), sprawozdanie dotyczące analizy porównawczej administracji elektronicznej Wykres A11.2: Wskaźnik zakresu działalności niezależnych instytucji fiskalnych Źródło: KE (baza danych dotyczących zarządzania budżetem) Ogólne wyniki Polski w zakresie zamówień publicznych plasują kraj poniżej średniej UE. Wynika to przede wszystkim ze stosunkowo wysokiej liczby zamówień udzielonych w przetargach, w których pojawił się tylko jeden oferent, i relatywnie niewielkiego wykorzystania scentralizowanych zamówień. Ponadto zakres działalności polskiej niezależnej instytucji fiskalnej jest znacznie węższy niż zakres działalności takiej instytucji w przeciętnym państwie europejskim (zob. wykres 2). W szczególności działania można jeszcze rozszerzyć w obszarach monitorowania reguł fiskalnych i prognoz budżetowych. Tabela A11.1: Wskaźniki dot. administracji publicznej – Polska Źródło: Badanie wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych, Eurostat (nr 1); Sprawozdanie dotyczące analizy porównawczej administracji elektronicznej w UE (nr 2); Sprawozdanie dotyczące stopnia zaawansowania wdrożenia polityki otwartych danych (nr 3); Baza danych dotyczących zarządzania budżetem (nr 4 4, 9, 10); Badanie aktywności ekonomicznej ludności (BAEL), Eurostat (nr 5, 6, 8), Europejski Instytut ds. Równości Kobiet i Mężczyzn (nr 7), zbiorczy wskaźnik dot. udzielania zamówień publicznych ujęty w tabeli wyników jednolitego rynku (nr 11); OECD, Indicators of Regulatory policy and governance [Wskaźniki dotyczące polityki regulacyjnej i sprawowania rządów] (nr 12). Sprawiedliwość Załącznik 12: Zatrudnienie, umiejętności i wyzwania w zakresie polityki społecznej w świetle Europejskiego filaru praw socjalnych Europejski filar praw so