Ubogie w tłuszcze i bogate we włókna pokarmowe, mikroskładniki pokarmowe i związki bioaktywne, algi często przedstawia się jako zdrową i niskokaloryczną żywność, przy czym niektóre ich gatunki charakteryzują się szczególnie wysoką zawartością białka. Związki biochemiczne zawarte w algach oraz właściwości alg sprawiają, że stanowią one wartościowy materiał, który może mieć również szereg innych zastosowań komercyjnych i być wykorzystywany m.in. w procesie produkcji: paszy i dodatków paszowych dla zwierząt/ryb; produktów leczniczych; nutraceutyków; biostymulatorów; opakowań pochodzenia biologicznego; kosmetyków lub biopaliw, a także jako składnik wykorzystywany przy oczyszczaniu ścieków np. do wiązania dwutlenku węgla i składników biogennych itp. Algi usuwają również składniki biogenne z ekosystemów wodnych, ograniczając tym samym skalę zjawiska eutrofizacji. Wodorosty uprawiane na morzu usuwają węgiel z wody morskiej, zmniejszając tym samym poziom zakwaszenia oceanów. Wszystkie te potencjalne korzyści będą oczywiście musiały zostać przeanalizowane w świetle obowiązujących przepisów UE i, w stosownych przypadkach, zrównoważone potencjalnymi zagrożeniami dla zdrowia (np. związanymi z wysokim stężeniem metali ciężkich w niektórych gatunkach alg).

Dobrze prosperujący unijny przemysł alg mógłby stać się wzorem dla innych branż i sprawić, by stały się one bardziej regeneracyjne i innowacyjne oraz by dawały dobry przykład w kwestiach społecznych, tworząc przy okazji tysiące miejsc pracy, w szczególności w społecznościach nadbrzeżnych. Jak ogłoszono w komunikacie w sprawie nowego podejścia Komisji do zrównoważonej niebieskiej gospodarki5, celem niniejszego komunikatu jest zbadanie potencjału alg w UE i określenie spójnego podejścia obejmującego ukierunkowane działania, które będzie wspierało proces upowszechniania regeneracyjnej uprawy i produkcji alg w całej UE, a także rozwijanie rynków alg wykorzystywanych w celach spożywczych oraz rynków alg wykorzystywanych w innych celach i włączanie ich w główny nurt działań.

Zgodnie z szacunkami sporządzonymi przez koalicję Seaweed for Europe zapotrzebowanie Europy na wodorosty morskie mogłoby wzrosnąć z poziomu 270 000 ton w 2019 r. do 8 mln ton w 2030 r. i osiągnąć wartość 9 mld EUR w 2030 r. we wszystkich sektorach, przy największym udziale sektora pasz, sektora produktów spożywczych i sektora biostymulatorów (produktów nawozowych). Zwiększenie produkcji na taką skalę mogłoby skutkować utworzeniem 85 000 miejsc pracy, usuwaniem tysięcy ton fosforu i azotu z europejskich mórz rocznie, zmniejszeniem poziomu emisji CO2 nawet o 5,4 mln ton rocznie i ograniczeniem presji wywieranej na grunty16.

Choć obecnie jego rozmiar jest niewielki, europejski sektor alg może potencjalnie stać się istotnym elementem niebieskiej biogospodarki UE. Połączenie badań naukowych i innowacji w UE z entuzjastyczną przedsiębiorczością nadało unijnego sektorowi alg impet, którego potrzebował on, aby się rozwijać i rozbudowywać – w inicjatywie ONZ Global Compact określono go wręcz mianem rewolucji opartej na wodorostach morskich; działania w tym zakresie wnoszą również wkład w realizację celów Europejskiego Zielonego Ładu. Dzięki temu Europa znajduje się na dobrej drodze do wykorzystania swojego potencjału związanego z wykorzystaniem alg na przestrzeni najbliższych dziesięciu lat.

W sprawozdaniu pt. „Food from the Oceans” [„Żywność z oceanów”] przygotowanym przez mechanizm doradztwa naukowego na wysokim szczeblu działający przy Komisji Europejskiej (Komisja) stwierdzono, że wodorosty morskie mogą potencjalnie zaspokoić prognozowane zapotrzebowanie na dodatkowe 100 mln ton biomasy niezbędnej do produkcji żywności przeznaczonej do spożycia przez ludzi na przestrzeni kolejnych 20 lat. Produkcja i przetwarzanie alg i innych nowych zasobów morskich (biomasy) może ułatwić dostarczanie zrównoważonych produktów spożywczych i paszowych, a także wyrobów farmaceutycznych, nutraceutyków, biostymulatorów, opakowań pochodzenia biologicznego, kosmetyków i innych produktów niespożywczych (zob. rys. 1).

W strategicznych wytycznych dotyczących bardziej zrównoważonej i konkurencyjnej akwakultury w UE na lata 2021–2030 (wytyczne strategiczne dotyczące akwakultury w UE) zwrócono uwagę na konieczność propagowania uprawy alg – rozumianych zarówno jako makroalgi (wodorosty morskie), jak i jako mikroalgi – jako jednego ze sposobów wnoszenia wkładu w realizację szeregu celów Europejskiego Zielonego Ładu. Uprawa alg może przyczynić się do osiągnięcia celów UE w zakresie obniżania emisyjności, eliminacji zanieczyszczeń, obiegu zamkniętego, zachowania i odtworzenia różnorodności biologicznej, ochrony ekosystemów i rozwoju usług ekosystemowych. Algi mogą zastąpić produkty oparte na paliwach kopalnych i pełnić funkcję surowca do wytwarzania biostymulatorów, chemikaliów i innych materiałów pochodzenia biologicznego oraz biopaliw. W komunikacie w sprawie zrównoważonego obiegu węgla uznano znaczenie alg dla gospodarki opartej na niebieskim dwutlenku węgla.

W Europejskim Zielonym Ładzie, strategii „Od pola do stołu” i komunikacie w sprawie zrównoważonej niebieskiej gospodarki zwrócono uwagę na potencjał produktów akwakultury jako źródła białka do produkcji żywności i pasz o niskim śladzie węglowym. W strategii „Od pola do stołu” podkreślono znaczenie alg jako ważnego źródła alternatywnego białka na potrzeby zrównoważonego systemu żywnościowego i światowego bezpieczeństwa żywnościowego.

Rosnąca liczba ludności na świecie, wyczerpywanie się zasobów, presje środowiskowe i zmiana klimatu wiążą się z koniecznością przyjęcia innego podejścia do systemów żywnościowych i gospodarczych. W tym celu należy wypracować nowe, zrównoważone sposoby zaspokajania zapotrzebowania na żywność szybko zwiększającej się globalnej populacji. Jak można to zrobić? Na przykład poprzez wykorzystanie olbrzymiego i w niewielkim stopniu eksploatowanego zasobu, jakim są morza i oceany, które obecnie stanowią źródło zaledwie 2 % żywności spożywanej przez ludzi, mimo że pokrywają ponad 70 % powierzchni Ziemi.

W tym kontekście Komisja ma do odegrania kluczową rolę w procesie zapewniania warunków umożliwiających podejmowanie działań mających na celu wyeliminowaniu przeszkód, na jakie napotyka obecnie unijny sektor alg. Komisja powinna również odnieść się do ewentualnych obaw obywateli UE dotyczących zrównoważenia środowiskowego upraw wodorostów morskich prowadzonych na szeroką skalę oraz bezpieczeństwa produktów na bazie alg wprowadzanych do obrotu na rynku UE.

Realizuje się również inicjatywy przyczyniające się do zwiększania wiedzy na temat alg, takie jak europejska sieć informacji i obserwacji środowiska morskiego (identyfikowanie przedsiębiorstw działających w sektorze alg), centrum wiedzy na temat biogospodarki Komisji, badanie dotyczące biomasy przeprowadzone przez Wspólne Centrum Badawcze (JRC), badania związane z algami koncentrujące się na sposobie, w jaki algi mogłyby przyczynić się do osiągnięcia celów klimatycznych, a także na ich powiązaniach ze składnikami odżywczymi, inicjatywy propagujące podstawową wiedzę o morzach i oceanach i podnoszące poziom świadomości w tym zakresie, strategie inteligentnej specjalizacji itp. Rada unijnej misji w zakresie odbudowy naszych oceanów i zasobów wodnych do 2030 r. stwierdziła w opublikowanym niedawno sprawozdaniu, że zregenerowanie oceanów i wód ma kluczowe znaczenie dla ludzkiej egzystencji i dobrostanu człowieka oraz dla poziomu życia obywateli UE. Podmioty zaangażowane w realizację inicjatywy FOOD 2030 wdrażanej w ramach programu „Horyzont Europa” zebrały się i opracowały podejście systemowe do polityki w zakresie badań naukowych i innowacji łączące ląd z morzem i producentów z konsumentami, które bazuje na podejściu „od pola do stołu, ze stołu do brzucha i z brzucha na pole”. W ramach tego podejścia wzywa się do przekształcenia systemów żywnościowych w taki sposób, aby zapewniały poszanowanie ograniczeń planety, zapewniały zdrową, bezpieczną i odżywczą żywność i dietę dostępną dla każdego, a także przyczyniały się do utrzymania zróżnicowanej, sprawiedliwej, inkluzywnej i dobrze prosperującej gospodarki żywnościowej. Celem jednej z dziesięciu ścieżek działania przewidzianych w inicjatywie FOOD 2030 jest opracowanie rozwiązań w zakresie żywności pozyskiwanej ze źródeł oceanicznych i słodkowodnych, w przypadku których uprawa alg odgrywa kluczową rolę.

Wszystkie regiony morskie w UE zostały również uznane za żyzne tereny i obszary, na których rozwój przemysłu związanego z uprawą alg może wiązać się z istotnymi korzyściami środowiskowymi i społeczno-gospodarczymi. Na przykład Ocean Atlantycki i Morze Północne zapewniają idealne warunki naturalne do uprawy wodorostów morskich ze względu na ich zimne, bogate w składniki odżywcze wody; ponadto w opinii badaczy Europa dysponuje rozległymi obszarami odpowiednimi do uprawy wodorostów morskich.

Przewiduje się, że do 2025 r. na europejskim rynku glonów z rodzaju Chlorella i sinic z rodzaju Spirulina odnotowywany będzie wzrost odpowiednio o 6,4 % i 8,7 %30. Popyt na produkty spożywcze i napoje zawierające wodorosty morskie w Europie zwiększył się 2,5-krotnie w latach 2011–2015. Coraz liczniejsza populacja wegetarian i wegan w UE, którą obecnie szacuje się na około 75 mln osób, a także wzrost świadomości środowiskowej i zdrowotnej konsumentów to czynniki, które również będą napędzały popyt na roślinne produkty spożywcze i niespożywcze, w tym algi.

UE jest największym na świecie importerem produktów wytwarzanych z wodorostów morskich pod względem wartości przywożonych towarów (554 mln EUR w 2016 r.), co świadczy o istnieniu silnego popytu na te produkty w Europie. Należy spodziewać się wzrostu tego popytu zgodnie z tendencjami w obszarze zdrowego stylu życia i zrównoważonego rozwoju. Wzrost liczby ludności w ujęciu globalnym i zmiana wzorców konsumpcji będą dodatkowo zwiększały popyt na algi i produkty na bazie alg . W nadchodzących latach oczekuje się równie silnego wzrostu popytu na algi i produkty na bazie alg w UE (zob. rys. 3). Jeżeli chodzi o mikroalgi, które mogą być produkowane na lądzie i w dużej odległości od morza, na rynku UE można zaobserwować wzrost popytu na glony należące do rodzaju Chlorella i sinice należące do rodzaju Spirulina .

W komunikacie zidentyfikowano 23 działania mające na celu:

1)udoskonalenie ram zarządzania i obowiązujących przepisów,

2)poprawę warunków prowadzenia działalności gospodarczej,

3)wyrównywanie różnic dotyczących wiedzy, badań, technologii i innowacji oraz

4)zwiększanie świadomości społecznej w zakresie alg i produktów na bazie alg oraz poziomu akceptacji rynkowej dla alg i produktów na bazie alg w UE.

Działania przedstawione w niniejszym komunikacie mają być w założeniu podejmowane w skoordynowany sposób. Będą one realizowane w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi i odpowiednimi zainteresowanymi stronami.

Na potrzeby wdrożenia działań przewidzianych w niniejszym komunikacie przeznaczono już określone środki przy czym niektóre działania związane z sektorem alg przewidziane w programie „Horyzont Europa” zostały już zakończone lub są obecnie w trakcie realizacji. Komisja będzie nadal szukała sposobów włączenia działań związanych z algami do zaproszeń do składania wniosków w sprawie przyznania dofinansowania.

4.1.Udoskonalenie ram zarządzania i obowiązujących przepisów

Obecnie kwestie związane z uprawą wodorostów morskich na morzu lub alg na lądzie regulują określone przepisy UE, np. przepisy dotyczące bezpieczeństwa żywności lub produktów nawozowych (rys. 5). W dziedzinach, w których nie ustanowiono żadnych ram regulacyjnych na szczeblu UE i w których zastosowanie mają zróżnicowane przepisy krajowe, których treść różni się w zależności od uwarunkowań panujących w odpowiednich sektorach poszczególnych państw członkowskich UE, można jednak zaobserwować znaczny stopień fragmentaryzacji (dotyczy to m.in. przepisów w zakresie udzielania pozwoleń, dostępu do przestrzeni morskiej, gatunków, które mają być uprawiane itp.).

Dlatego też unijny sektor alg potrzebuje spójnego i sprawnie działającego mechanizmu zarządzania obejmującego całe terytorium UE, który będzie uwzględniał uproszczone procedury oraz ramy monitorowania i jakości i którego głównym celem będzie zapewnienie wprowadzania do obrotu pozyskiwanych w zrównoważony sposób i bezpiecznych produktów na bazie biomasy alg. Działania w tym zakresie mogłyby obejmować opracowanie nowego zestawu narzędzi dla plantatorów alg koncentrującego się na problematyce uprawy alg w państwach członkowskich, dostosowanego do warunków upraw w różnych basenach morskich i propagującego włączanie przepisów regulujących kwestie związane z sektorem alg do krajowych ram zarządzania (np. plany zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich) i strategii (np. strategie dotyczące biogospodarki). Konkretne działanie powinno koncentrować się na sposobach ułatwienia plantatorom alg uzyskania dostępu do przestrzeni morskiej przeznaczonej do celów uprawy alg oraz usprawnienia procesu uzyskiwania pozwoleń na uprawę alg (np. w oparciu o wytyczne dotyczące dostępu do przestrzeni przewidziane w strategicznych wytycznych dotyczących akwakultury w UE, prowadzenie wymiany dobrych praktyk przy wykorzystaniu otwartej metody koordynacji na potrzeby akwakultury itp.).

Komisja będzie również zachęcała państwa członkowskie do uwzględniania problematyki związanej z uprawą alg w swoich krajowych/regionalnych planach zagospodarowania przestrzennego opracowywanych zgodnie z dyrektywą w sprawie planowania przestrzennego obszarów morskich, propagując zrównoważony rozwój i tworząc warunki sprzyjające współistnieniu różnych sektorów na obszarze morskim. Poprawa zarządzania wiąże się również z koniecznością opracowania nowych lub udoskonalenia już istniejących norm branżowych dotyczących produktów z alg oraz rozważenia możliwości wprowadzenia niezbędnych zmian w obowiązujących przepisach.

Komisja: 1)rozpocznie w 2023 r. – w ścisłej współpracy z odpowiednimi zainteresowanymi stronami – proces opracowywania nowego zestawu narzędzi dla plantatorów alg; 2)będzie współpracowała z państwami członkowskimi na rzecz ułatwienia dostępu do przestrzeni morskiej, zidentyfikowania optymalnych miejsc pod uprawę wodorostów morskich oraz uwzględnienia problematyki związanej z uprawą wodorostów morskich i wielorakich zastosowań morza w planach zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich; 3)opracuje do końca 2026 r. wspólnie z Europejskim Komitetem Normalizacyjnym (CEN) standardowe metody badania, oznaczania ilościowego i ekstrahowania elementów składowych alg i zanieczyszczeń występujących w algach; 4)opracuje do końca 2026 r. wspólnie z CEN normy w zakresie biopaliw z alg i metodykę certyfikowania produktów na bazie biopaliw z alg, które mają być wykorzystywane w różnych sektorach transportu, w szczególności w sektorze ciężkiego transportu drogowego, sektorze lotnictwa i sektorze transportu morskiego; 5)rozpocznie w 2023 r. proces oceny potencjału rynkowego, wydajności i bezpieczeństwa materiałów bazujących na algach wykorzystywanych w charakterze produktów nawozowych oraz zbada konieczność wprowadzenia zmian w rozporządzeniu (UE) 2019/1009 w sprawie produktów nawozowych UE w celu uwzględnienia w nim materiałów na bazie alg. Komisja wzywa państwa członkowskie do uproszczenia krajowych procedur zakresie udzielania pozwoleń i zarządzania w odniesieniu do uprawy alg.

4.2.Zapewnianie wsparcia na rzecz poprawy warunków prowadzenia działalności gospodarczej

Sprawnie działające i dobrze prosperujące otoczenie biznesowe oraz zdrowe środowisko morskie są niezbędne do zagwarantowania trwałego rozwoju regeneracyjnego sektora alg. Lepsze otoczenie biznesowe przyczyni się do rozszerzenia zakresu współpracy przedstawicieli unijnego przemysłu w ramach UE oraz z przedstawicielami sektora alg w państwach sąsiadujących z UE w celu opracowywania, w stosownych przypadkach, kolejnych zastosowań nowej żywności oraz odkrywania gatunków, które są wykorzystywane jako żywność tradycyjna w państwach członkowskich. Powinno to również doprowadzić do wprowadzania nowych gatunków alg na rynek UE, zwiększając różnorodność dostępnych na tym rynku gatunków alg, które mogą być wykorzystywane w charakterze żywności, jako składnik pasz lub do innych celów.

Produkcja alg powinna być propagowana za pośrednictwem różnych mechanizmów finansowania jako metoda dywersyfikacji działalności gospodarczej i źródeł dochodu dla społeczności na obszarach przybrzeżnych i wiejskich. W szczególności Komisja będzie zachęcała rybaków do zmiany ścieżki kariery zawodowej na regeneracyjne rolnictwo oceaniczne i wspierała ich w tym procesie w ramach projektów pilotażowych.

Należy zapewnić ukierunkowane wsparcie na rzecz innowacyjnych małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), korzystając w możliwie jak największym stopniu z wyników badań rynkowych i zwiększając zdolności inwestorów w zakresie pozyskiwania kapitału na potrzeby przedsiębiorstw/technologii o dużym potencjale, a także opracowując nowe pakiety coachingu w zakresie zrównoważonego rozwoju dla MŚP i udzielając pomocy technicznej w celu przyspieszenia współpracy między przedsiębiorcami (B2B).Należy również ocenić możliwość wykorzystywania i ekstrahowania składników odżywczych pochodzących z produktów na bazie alg oraz objęcia produktów na bazie alg ramami oznakowania ekologicznego oraz ramami zielonych zamówień publicznych.

Komisja: 6)rozpocznie w 2023 r. wspólnie z przedstawicielami sektora alg proces badania rynku alg i zaproponuje wprowadzenie mechanizmów pobudzania rynku służących wspieraniu i propagowaniu transferu technologii z sektora badań naukowych na rynek; 7)do końca 2024 r. opracuje na podstawie dobrych praktyk, wskaźników paszowych i innych odpowiednich informacji specjalne wytyczne w zakresie propagowania odchodzenia od pasz pozyskiwanych z ryb na rzecz pasz pozyskiwanych z alg; 8)będzie współpracowała z przedstawicielami sektora alg i państwami członkowskimi w celu: A.identyfikowania wiarygodnych i bezpiecznych rozwiązań alternatywnych wobec korzystania ze składników odżywczych i CO2 pochodzących z różnych źródeł na potrzeby uprawy mikroalg i certyfikacji ekologicznej; B.propagowania ekstrakcji składników odżywczych z biomasy alg; C.wspierania przeprowadzania oceny cyklu życia w odniesieniu wpływu uprawy i produkcji alg na środowisko i klimat poprzez rozważenie możliwości opracowania metod i wskaźników monitorowania służących do pomiaru wpływu na środowisko i zrównoważonego charakteru upraw wodorostów morskich; 9)sfinansuje w latach 2023–2024 realizację projektów pilotażowych wspierających rybaków w procesie zmiany kariery zawodowej z rybołówstwa na regeneracyjne rolnictwo oceaniczne; 10)zwiększy ukierunkowane wsparcie na rzecz innowacyjnych MŚP i projektów w sektorze alg w ramach podejmowanych na szerszą skalę działań platformy BlueInvest; 11)począwszy od 2023 r. będzie wspierała współpracę na szczeblu basenów morskich i na szczeblu makroregionalnym poprzez promowanie innowacyjnych partnerstw międzyregionalnych (np. partnerstw w dziedzinie niebieskiej biogospodarki, partnerstw koncentrujących się na sektorze alg) za pośrednictwem strategii inteligentnej specjalizacji i platformy S3 na rzecz zrównoważonej niebieskiej gospodarki.

4.3.Wyrównywanie różnic dotyczących wiedzy, danych, technologii i innowacji

Rozwój technologiczny, innowacje i zwiększanie poziomu wiedzy mają kluczowe znaczenie dla wsparcia procesu regeneracyjnej uprawy i produkcji alg w UE. Dostępność wiarygodnych informacji na temat unijnego sektora alg, w tym danych społeczno-gospodarczych i środowiskowych, jest obecnie ograniczona. Skutkuje to spowolnieniem rozwoju rynków produkcji alg i włączania ich w główny nurt działań. Określenie potencjał alg jako czynnika mogącego przyczynić się do osiągnięcia celów wyznaczonych w Europejskim Zielonym Ładzie wiąże się z koniecznością podjęcia ukierunkowanych, opartych na współpracy wysiłków badawczych – takie wysiłki mogłyby zostać podjęte w ramach unijnego programu „Horyzont Europa”, m.in. za pośrednictwem specjalnych zaproszeń do składania wniosków publikowanych przez partnerstwo na rzecz zrównoważonej niebieskiej gospodarki, a także w ramach misji UE: odbudowa naszych oceanów i zasobów wodnych do 2030 r.

Choć najważniejsze metody produkcji alg są obecnie opracowywane (zob. rys. 6), należy zaprojektować również innowacyjny sprzęt, aby zwiększyć wydajność w sektorze alg i jakość produktów na bazie alg. Tego rodzaju sprzęt mógłby obejmować wielkoskalowe (potencjalnie zautomatyzowane) systemy uprawy i przetwarzania, sondy monitorujące wyposażone w systemy sterowania itp., które pozwoliłyby ograniczyć skalę zjawiska nieprzewidywalnej utraty biomasy i zmniejszyć koszty pracy. Innowacyjny sprzęt może również odegrać kluczową rolę w usprawnianiu procesów zachodzących na późniejszych etapach łańcucha dostaw – przykładem jest wykorzystywany w biorafineriach sprzęt umożliwiający obróbkę całej biomasy makroalg i mikroalg, a nie tylko niewielkiej części tej biomasy zawierającej składniki czynne, co pozwala uniknąć marnowania reszty biomasy. Należy również wyeliminować bariery dla innowacji o charakterze systemowym i zapewnić produktom na bazie alg możliwość uzyskania szybszego dostępu do rynku.