Dlatego właśnie najwyższy czas, aby rozważyć, co UE może zrobić, aby wpłynąć na kształt procesu globalizacji, tak aby był on zgodny z naszym wspólnym interesem i wartościami. Aby zapytać, co możemy zrobić, żeby chronić Europejczyków oraz wyrównać ich szanse, w szczególności tych najbardziej podatnych na zagrożenia. A także aby uzgodnić, w jaki sposób UE – jej instytucje, państwa członkowskie, regiony, gminy, partnerzy społeczni, szeroko pojęte społeczeństwo obywatelskie, przedsiębiorcy, uczelnie – oraz jej partnerzy międzynarodowi mogą zjednoczyć swoje siły, aby czerpać korzyści płynące z globalizacji.

Wielu innych obawia się jednak globalizacji. Dla nich globalizacja oznacza utratę miejsc pracy, niesprawiedliwość społeczną lub niskie standardy ochrony środowiska naturalnego, zdrowia czy prywatności. Uważają, że przyczynia się ona do erozji tradycji i tożsamości. Ich obawy wymagają przedstawienia rozwiązań. A rozwiązania można znaleźć, jedynie jeśli otwarcie stawia się czoła problemom. Debata sprawi, że będziemy silniejsi i lepiej przygotowani do udzielenia rzetelnych odpowiedzi, oferujących zrównoważone i sprawiedliwe rozwiązania odpowiadające aspiracjom obywateli.

Jednym z nich jest niniejszy dokument poświęconym możliwościom płynącym z globalizacji. Ma on na celu przedstawienie sprawiedliwej i opartej na dowodach oceny tego, co globalizacja oznacza dla Europy i jej obywateli.

A handel oznacza miejsca pracy – na każdy 1 mld euro, który zarabiamy na eksporcie, powstaje 14 tys. dodatkowych miejsc pracy w całej UE. Ponad 30 mln miejsc pracy, a więc co siódme miejsce pracy w UE obecnie zależy od eksportu do reszty świata.

Import zapewnia również europejskim konsumentom większy wybór towarów i usług oraz niższe ceny. To z kolei pomaga podnieść poziom życia i zwiększyć siłę nabywczą, szczególnie w przypadku gospodarstw domowych o niższych dochodach, które przeznaczają większą część swojego budżetu na zakup towarów i usług. Większość Europejczyków ma obecnie dostęp do przystępnych cenowo smartfonów, komputerów, odzieży, żywności, usług medycznych i transportu, które nie były dostępne poprzednim pokoleniom.

Europa zwiększa swój wywóz, ponieważ odbiorcy na całym świecie chcą kupować wysokiej jakości towary i usługi, które oferuje. Europejskie samoloty, wysokiej klasy samochody, maszyny przemysłowe, kosmetyki i produkty zdrowotne, ekskluzywna odzież i wysokiej jakości produkty spożywcze mają wielu nabywców. Wraz z usługami w zakresie doradztwa, inżynierii i transportu, jakie świadczą europejskie przedsiębiorstwa, towary te przyczyniają się do wysokiej wartości unijnego wywozu, która w 2016 r. wyniosła 1 746 miliardów euro, oraz wspierają utrzymanie dobrze płatnego zatrudnienia. Każdy miliard euro eksportu przekłada się na 14 tysięcy miejsc pracy. Korzystają na tym nie tylko duże korporacje: ponad 80 proc. europejskich eksporterów to MŚP.

Globalne powiązania stworzyły nowe możliwości. Ludzie podróżują, pracują, uczą się i mieszkają w różnych krajach. Komunikują się ze sobą za pomocą internetu, wymieniają poglądy, dzielą się swoją kulturą i doświadczeniami. Studenci mają dostęp do kursów online oferowanych przez najbardziej prestiżowe uczelnie na całym świecie. Dzięki specjalizacji i skoncentrowaniu się na tym, co robią najlepiej, jak również dzięki korzyściom skali osiąganym na rynkach światowych państwa mogą zwiększać swoją produkcję przy jednoczesnym obniżaniu kosztów. Międzynarodowa konkurencja, globalne działania w dziedzinie klimatu, współpraca naukowa oraz wymiana idei stymulują kreatywność i przyspieszają innowacje. Firmy działające na międzynarodowych rynkach pozostają konkurencyjne, ponieważ szybciej się uczą i dostosowują do zmieniającej sytuacji.

Na początku lat 70. ubiegłego wieku handel odpowiadał za niespełna 20 proc. światowego PKB, obecnie odpowiada za blisko połowę. Nawet jeśli przyjąć, że tradycyjny handel towarami zasadniczo się stabilizuje, istnieją inne formy wymiany, takie jak przepływy danych, które nadal rosną w postępie geometrycznym. Szacunki pokazują, że przy odpowiednich ramach regulacyjnych do 2020 r. wartość gospodarki opartej na danych wzrośnie niemal dwukrotnie, osiągając poziom 739 miliardów euro, co stanowi 4 proc. ogólnego unijnego PKB.

Co więcej, duże przedsiębiorstwa i instytucje finansowe mogą wykorzystywać luki w międzynarodowych zasadach i przenosić zyski do krajów o niskich stawkach podatkowych zamiast płacić podatki w miejscu, gdzie wytwarzają i sprzedają swoje towary. Takie strategie pozbawiają unijne rządy przychodów z podatków, przyczyniają się do niesprawiedliwości oraz pogłębiają przekonanie, że globalna integracja sprzyja jedynie dużym przedsiębiorstwom i zamożnym obywatelom.

Jednocześnie globalizacja przynosi wyzwania. Płynące z niej korzyści rozkładają się nierównomiernie między poszczególne osoby i regiony i zależą od indywidualnych umiejętności dostosowania się do zmian i konkurencji. W ostatnich dekadach wiele krajów – w tym krajów, gdzie niższe są płace, normy środowiskowe lub podatki – w coraz większym stopniu konkuruje z Europą w segmentach branżowych o niskiej wartości dodanej niewymagających wysokich kwalifikacji. Fakt, że inne kraje nie posiadają takich samych standardów życia, standardów socjalnych, norm środowiskowych i wymogów podatkowych jak Europa oznacza, że przedsiębiorstwa mogą wykorzystywać istniejące różnice, aby zyskać przewagę konkurencyjną. Prowadzi to do zamykania fabryk, utraty miejsc pracy i wywiera presję na obniżanie płac i pogarszanie warunków zatrudnienia pracowników. Upadają przedsiębiorstwa, które nie są w stanie konkurować z bardziej wydajnymi lub tańszymi konkurentami z zagranicy, co ma trwały wpływ na nie tylko na życie zwalnianych pracowników i ich rodzin, lecz również na sytuacje w całym regionie.

Zmiany nastąpią praktycznie we wszystkich sektorach. Dotyczy to np.:

Legalna migracja zasadniczo przyczyniła się do poprawy wyników gospodarczych krajów przyjmujących. Może także zapewnić dopływ do UE umiejętności potrzebnych do przezwyciężenia niedoborów panujących na rynku pracy. Jeśli jednak rozwój lokalnej infrastruktury i wysiłki na rzecz integracji nie dotrzymują kroku rosnącej skali migracji, może to prowadzić do napięć społecznych. W szczególności w krajach i regionach, gdzie poziom bezrobocia i wykluczenia społecznego jest wysoki, koszty gospodarcze i społeczne mogą być wysokie, a marginalizacja może w niektórych przypadkach prowadzić do radykalizacji poglądów.

W 2025 r. 61 proc. z 8 miliardów ludzi na świecie będzie żyć w Azji, przede wszystkim w Chinach i Indiach. Udział ludności Europy w ludności świata zmniejszy się, a obywatele UE-27 będą stanowić zaledwie 5,5 proc. globalnej populacji. Może to prowadzić do wielobiegunowego porządku na świecie, charakteryzującego się obecnością różnych potęg politycznych, technologicznych, gospodarczych i militarnych. Taki stan rzeczy oznacza jednak również nowe duże rynki zbytu dla europejskich przedsiębiorstw.

Należy jednak mieć na uwadze, że prosta i powtarzalna praca, którą można zautomatyzować, zniknie . Miejsca pracy, które powstaną lub zostaną przeniesione z powrotem do Europy, będą inne od tych, które zostały przeniesione do innych krajów wiele lat temu. Obecnie wyzwaniem dla Europy będzie zapewnienie innowacji i strategicznych technologii oraz wsparcie pracowników w procesie nabywania odpowiednich umiejętności, tak aby nie dopuścić do powiększania się niedoboru wykwalifikowanej siły roboczej na rynku pracy.

W 2016 r. znany niemiecki producent obuwia sportowego przeniósł produkcję jednego ze swoich modeli butów z powrotem do Niemiec, do fabryki obsługiwanej całkowicie przez roboty. Firma planuje otworzyć w przyszłości kolejne takie w pełni zautomatyzowane fabryki w Europie lub w Stanach Zjednoczonych.

Automatyzacja powoduje, że koszty pracy tracą na znaczeniu przy podejmowaniu decyzji o lokalizacji zakładu produkcyjnego. Jak wskazuje European Reshoring Monitor, to właśnie może spowodować ponowne przeniesienie produkcji do Europy .

2.2 … i będzie trzeba oprzeć się pokusie izolacjonizmu i bezczynności

Zmiany związane z globalizacją mogą prowadzić do wezwań o izolowanie krajów i odgradzanie ich od świata zewnętrznego. Takie zjawisko jest szczególnie widoczne w regionach, które nie nadążają za tempem przemian. Niektóre z nich chcą wprowadzić bariery i zamknąć granice. Inni natomiast reprezentują zgoła odmienne poglądy. Uważają, że należy pozwolić na swobodny postęp globalizacji, wierząc, że samoregulacja rynków przyniesie najskuteczniejsze rozwiązania.

W związku z kryzysem gospodarczym i wzrostem nastrojów antyglobalizacyjnych dały się zauważyć przesunięcia opinii publicznej w stronę izolacjonizmu. W ostatniej dekadzie negocjacje wielostronne mające na celu zniesienie barier w handlu utknęły w dużej części w martwym punkcie, powróciły natomiast tendencje protekcjonistyczne. Nawet państwa, które tradycyjnie wspierały otwarty model gospodarczy, szukają obecnie sposobów na ograniczenie przywozu i imigracji oraz promowanie produkcji krajowej. Zmiany te przyczyniły się do niedawnego wyraźnego spowolnienia wzrostu handlu światowego.

Większość obywateli Unii przyznaje jednak, że protekcjonizm nie chroni. Może zapewnić doraźną poprawę, historia pokazuje jednak, że nigdy nie prowadził do długoterminowych sukcesów, często natomiast miał katastrofalne skutki. Alarmującym przykładem jest wielki kryzys lat trzydziestych ubiegłego wieku, którego skutki zostały spotęgowane przez retorsje i protekcjonizm i który ostatecznie przyczynił się do wojny.

Jeżeli zamkniemy nasze granice, inni zrobią to samo. Przegramy wszyscy. Jest to szczególnie prawdziwe w przypadku Europy ze względu na wysoki stopień jej integracji z globalnymi łańcuchami wartości. Protekcjonizm powodowałby zakłócenie procesów produkcji oraz wzrost kosztów i cen dla konsumentów. Europejski eksport stałby się mniej konkurencyjny, co osłabiłoby jeszcze bardziej sytuację na rynku pracy. Szacuje się, że zwiększenie o 10 proc. ograniczeń w handlu prowadziłoby do spadku dochodu narodowego o 4 proc.. Utracilibyśmy dostęp do nowych produktów, usług, technologii i koncepcji. Dotykając najdotkliwiej najuboższych, protekcjonizm prowadzący do podwyżek cen wywołałby skutek odwrotny od zamierzonego.

Aby uniknąć pogarszania się sytuacji, potrzebne są wielostronne przepisy i instytucje, które umożliwiłyby państwom promowanie wspólnych rozwiązań w zglobalizowanym świecie. Są one niezbędne do rozwiązania kwestii, które wymagają wspólnych działań, takich jak gospodarka światowa, zmiana klimatu czy problem unikania opodatkowania. Bez takich instytucji pozbawione skrupułów potężniejsze kraje i przedsiębiorstwa mogłyby narzucać słabszym swoje zasady i interesy, co byłoby sprzeczne z unijnymi podstawowymi wartościami współpracy, praworządności, równych praw i solidarności, na których Unia się opiera.

Aby lepiej wykorzystać możliwości płynące z globalizacji konieczne jest lepsze globalne zarządzanie i globalne przepisy. Proces ten należy wspierać polityką wewnętrzną, która zwiększałaby naszą konkurencyjność i odporność w kraju. Europa musi teraz zdecydować, jak to zrobić.

3. Europejskie działania zewnętrzne: współpraca międzynarodowa kształtująca globalizację, dyplomacja gospodarcza oraz instrumenty służące zapewnieniu równych warunków działania

3.1. UE już teraz jest siłą napędową bardziej sprawiedliwego ładu światowego...

Do stworzenia sprawiedliwego porządku międzynarodowego opartego na prawie i wysokich standardach konieczna jest współpraca między wieloma krajami o różnych interesach, kulturach i poziomie rozwoju. Chodzi przy tym o pogodzenie środków globalizacji – otwierania rynków i postępu technologicznego – z jej celami – propagowaniem praw i podniesieniem poziomu dobrobytu.

Po dwóch wyniszczających wojnach rządy różnych państw utworzyły Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ), Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), Bank Światowy czy Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu (GATT), przekształcony później w Światową Organizację Handlu (WTO). Wielu ludzi zawdzięcza tym instytucjom pokój, stabilność, zaufanie i dobrobyt. Zwiększyły się wzajemne powiązania, gwałtownie wzrósł handel światowy.

Po kryzysie finansowym rządy G-20 porozumiały się co do skoordynowanego programu wspierania gospodarki światowej i solidniejszych światowych zasad dotyczących regulowania rynków finansowych oraz zwalczania unikania opodatkowania. W 2015 r. wszyscy członkowie ONZ zatwierdzili program działań na rzecz zrównoważonego rozwoju do roku 2030 i jego cele zrównoważonego rozwoju (CZR). W Paryżu osiągnięto też wiążące porozumienie międzynarodowe na rzecz walki ze zmianą klimatu, rozpoczynając tym samym proces, który przyczyni się do poprawy standardów ochrony środowiska na całym świecie. Na szczycie ONZ w 2016 r. przywódcy zobowiązali się także do wypracowania światowej polityki w dziedzinie zarządzania dużymi przepływami uchodźców i migrantów. Na początku tego roku weszło w życie nowe porozumienie WTO o ułatwieniach w handlu.

Przykłady te świadczą o nowych, podejmowanych na światową skalę, wysiłkach na rzecz współpracy mającej na celu wykorzystanie możliwości płynących z globalizacji. Unia Europejska i jej państwa członkowskie odegrały w tej kwestii zasadniczą rolę. Unia jest sama w sobie wzorem udanej uregulowanej integracji, co pozwala nam być orędownikami multilateralizmu i porządku opartego na prawie.

3.2. … ale trzeba zrobić jeszcze więcej w przyszłości

Prace nad światowym systemem przepisów są jednak wciąż dalekie od ukończenia. Niektóre obszary, zwłaszcza w zakresie gospodarki cyfrowej, nie są praktycznie wcale uregulowane. W innych obszarach przepisy nie zapewniają równych warunków działania i nie zapobiegają w wystarczającym stopniu nieuczciwym i szkodliwym praktykom, takim jak: uchylanie się od opodatkowania, korupcja, eksploatacja zasobów, nielegalne przepływy finansowe, szkodliwe dotacje rządowe czy dumping socjalny.

Obecny globalny porządek oparty na prawie należy w obliczu bezprecedensowych wyzwań nie tylko utrzymać, lecz także dalej rozwijać. Przyszłe wyzwania, zwłaszcza w wielobiegunowym świecie, będą wymagać od nas kontynuacji i silniejszej koordynacji polityki gospodarczej, aby zapewnić silny, trwały i zrównoważony wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu. Preferowanym podejściem pozostaje wielostronna współpraca z naszymi partnerami na świecie. W tym celu powinniśmy przyczyniać się do wzmacniania i reform instytucji wielostronnych, aby uczynić je skuteczniejszymi i bardziej sprawiedliwymi, tak aby pozwalały rozwiązywać problemy. W sytuacji, kiedy porządek światowy jest w coraz większym stopniu kwestionowany, powinniśmy być jednak również gotowi kontynuować współpracę w ramach mniejszych koalicji, pozostawiając innym partnerom możliwość dołączenia, gdy będą na to gotowi. Do współpracy należy też odpowiednio włączyć podmioty niepaństwowe, takie jak organizacje międzynarodowe lub pozarządowe.

UE mogłaby nadal obejmować przewodnictwo, promując swoje wartości i interesy oraz propagując dążenie do wyższych standardów. Program działań na rzecz zrównoważonego rozwoju do roku 2030 stanowi wspólny punkt odniesienia, aby traktować w sposób priorytetowy wysiłki sprzyjające dobrobytowi i przynoszące korzyść naszej planecie i ludziom na całym świecie, a w szczególności w krajach rozwijających się.

W czerwcu 2017 r. UE przyjmie nowy Konsensus europejski w sprawie rozwoju, który przyczyni się do dostosowania jej polityki rozwoju do programu działań do roku 2030. Aby móc w sposób skuteczny sprostać wyzwaniom zglobalizowanego świata, unijne wysiłki na rzecz rozwoju nie mogą ograniczać się do samej pomocy. Muszą łączyć w sobie inwestycje i handel, wkład sektora prywatnego, mobilizację zasobów krajowych, propagowanie dobrych rządów, praworządności i prawa człowieka, a przy tym uwzględniać w szczególności kwestie młodzieży, równości płci i wzmocnienia pozycji kobiet. Celem proponowanego przez UE Planu Inwestycji Zewnętrznych zapewnienie obopólnych korzyści poprzez wspieranie trwałego wzrostu gospodarczego oraz miejsc pracy w krajach rozwijających się. Pomoże to zmniejszyć presję migracyjną i stworzy nowe możliwości inwestycyjne dla europejskich przedsiębiorstw.

Większe korzyści dla naszych obywateli mogłaby również przynieść bardziej zintegrowana i proaktywna europejska dyplomacja gospodarcza. UE i jej państwa członkowskie powinny poprawić spójność polityki zewnętrznej i narzędzi jej realizacji, aby wspierać wzrost i zatrudnienie w Europie oraz zwiększyć swoją skuteczność w realizacji europejskich interesów za granicą. W zależności od państwa unijne interesy mogłyby obejmować zapewnienie stabilności makroekonomicznej, wspieranie kluczowych reform gospodarczych i społecznych, bądź rozwiązanie kwestii barier w dostępie do rynku.

Dyplomacja gospodarcza wymaga lepszej koordynacji między UE, państwami członkowskimi i instytucjami finansowymi, takimi jak Europejski Bank Inwestycyjny. Wykorzystanie rozległej sieci delegatur UE na świecie powinno również ułatwić europejskim przedsiębiorstwom, zwłaszcza małym i średnim, odniesienie sukcesu na rynkach światowych. Może to nastąpić poprzez wsparcie lepszego wykorzystywania możliwości oferowanych przez umowy handlowe i inwestycyjne do przezwyciężenia utrzymujących się barier w dostępie do rynku lub poprzez promowanie strategicznych ogólnoeuropejskich projektów handlowych. Może obejmować to również angażowanie się w ustanawianie międzynarodowych standardów nowych technologii lub wzmacnianie europejskich organizacji biznesowych za granicą.