UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

W rezolucji 5/14 „End Plastic Pollution: towards an international legally binding instrument” [„Koniec z zanieczyszczeniem plastikiem: w kierunku międzynarodowego, prawnie wiążącego instrumentu”], przyjętej przez Zgromadzenie ONZ ds. Ochrony Środowiska UNEP w marcu 2022 r., określono mandat negocjacyjny na rzecz międzyrządowego komitetu negocjacyjnego (INC) w sprawie międzynarodowego, prawnie wiążącego instrumentu dotyczącego zanieczyszczenia plastikiem, w tym w środowisku morskim. INC ma zakończyć swoje prace do końca 2024 r., a pierwsze spotkanie ma się odbyć w 2022 r. Zgromadzenie ONZ ds. Ochrony Środowiska UNEP może w razie potrzeby przedłużyć ten mandat w odpowiednim czasie.

Rezolucję 5/14 przyjęto po serii rezolucji Zgromadzenia ONZ ds. Ochrony Środowiska UNEP sięgającej 2014 r., przy czym 3. sesja Zgromadzenia stanowiła kluczowy kamień milowy, w ramach którego państwa członkowskie ONZ poparły szereg działań mających na celu wyeliminowanie zrzutu śmieci z tworzyw sztucznych i mikrodrobin plastiku do oceanu oraz ustanowienie otwartej grupy ekspertów ad hoc ds. odpadów morskich i mikrodrobin plastiku (AHEG), aby zbadać bariery w zwalczaniu odpadów morskich i mikrodrobin plastiku. Wspomniana grupa ekspertów zakończyła prace w 2020 r. Określiła ona szereg wariantów reakcji na globalny kryzys związany z zanieczyszczeniem plastikiem, obejmujących ogólnoświatowe porozumienie w sprawie tworzyw sztucznych, popartych przez większość uczestników grupy ekspertów, reprezentujących niemal wszystkie regiony. W październiku 2021 r. opublikowano raport ONZ „From Pollution to Solution: a Global Assessment of Marine Litter and Plastic Pollution” [„Od zanieczyszczenia po rozwiązanie: globalna ocena odpadów morskich i zanieczyszczenia plastikiem”], aby podczas sesji 5.2 Zgromadzenia ONZ ds. Ochrony Środowiska UNEP poinformować o zakresie i aspektach odpadów morskich i zanieczyszczenia plastikiem w skali globalnej.

W następstwie podobnego spotkania w 2020 r., którego gospodarzem była Komisja Europejska, Peru i Rwanda przygotowały rezolucję mającą na celu rozpoczęcie negocjacji nowego międzynarodowego porozumienia w sprawie zanieczyszczenia tworzywami sztucznymi podczas 5. sesji Zgromadzenia ONZ ds. Ochrony Środowiska UNEP. Kilka międzynarodowych wydarzeń, w tym konferencja ministerialna w sprawie odpadów morskich i zanieczyszczenia plastikiem w 2021 r., której gospodarzami były Niemcy, Ekwador, Wietnam i Ghana, przyczyniło się do nadania impetu rezolucji i wreszcie doprowadziło do ostatecznego przyjęcia rezolucji w drodze konsensusu.

•Spójność z przepisami obowiązującymi w tej dziedzinie polityki

Rozpoczęcie negocjacji dotyczących międzynarodowego porozumienia w sprawie tworzyw sztucznych stanowi kluczowe osiągnięcie w ramach Zielonego Ładu Unii Europejskiej, Planu działania dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym i jest powiązane ze znaczną liczbą polityk i przepisów UE, w tym dotyczących ochrony środowiska morskiego i przybrzeżnego, zwłaszcza z dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej. Zapewnienie międzynarodowego porozumienia w sprawie tworzyw sztucznych służącego rozwiązaniu problemu zanieczyszczenia plastikiem u źródła, zamiast angażowanie się w kosztowne i nie w pełni skuteczne rozwiązania na końcowym etapie, było zatem jednym z kluczowych priorytetów Unii w zakresie ochrony środowiska w ramach globalnych działań w ciągu ostatnich kilku lat.

Wynika to ze specjalnych, postępowych inicjatyw politycznych i przepisów Unii dotyczących tworzyw sztucznych przyjętych w ostatnim czasie. W 2018 r. w strategii w dziedzinie tworzyw sztucznych, stanowiącej część Planu działania dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym, określono plan ochrony środowiska i ograniczenia ilości odpadów morskich, emisji gazów cieplarnianych i zależności od importowanych paliw kopalnych. Konkretne działania dotyczące tworzyw sztucznych obejmują wpływ niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko, produkty jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych, rolę tworzyw sztucznych w gospodarce o obiegu zamkniętym, wymogi dotyczące ekoprojektu i etykietowanie, tworzywa sztuczne i odpady opakowaniowe oraz nadchodzące inicjatywy dotyczące celowo dodanych i niezamierzenie uwolnionych mikrodrobin plastiku. W strategii przeanalizowano również możliwości wykorzystania potencjału działań w skali globalnej, wskazując na potrzebę (między innymi) rozwoju międzynarodowych norm, aby zwiększyć zaufanie przemysłu do jakości nadających się do recyklingu lub pochodzących z recyklingu tworzyw sztucznych. W odniesieniu do przemieszczania odpadów zwrócono w niej uwagę na znaczenie dopilnowania, by przemieszczanie i przetwarzanie wszelkich tworzyw sztucznych wysyłanych za granicę w celu recyklingu odbywało się w warunkach zbliżonych do tych obowiązujących w UE, wspierając działania w zakresie gospodarowania odpadami zgodnie z konwencją bazylejską, oraz zaproponowano opracowanie unijnego systemu certyfikacji dla zakładów recyklingu. W strategii tej wezwano do podjęcia przez sektor globalnych działań, aby promować powszechne stosowanie nadających się do recyklingu i pochodzących z recyklingu tworzyw sztucznych.

W ramach Planu działania dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym Komisja zaproponuje dodatkowo obowiązkowe wymogi dotyczące zawartości materiałów z recyklingu i środki na rzecz ograniczenia ilości odpadów w odniesieniu do kluczowych produktów, takich jak opakowania, materiały budowlane i pojazdy.

Na podstawie wspomnianej dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej we wrześniu 2020 r. UE i jej państwa członkowskie uzgodniły, że na każdych 100 metrach linii brzegowej nie powinno znajdować się więcej niż 20 sztuk śmieci, co stawia UE w pozycji lidera pod względem realizacji celu zrównoważonego rozwoju 14.1, który wymaga, aby „[d]o 2025 roku zapobiegać i znacznie zmniejszyć poziom wszelkich rodzajów zanieczyszczeń morza, [...] w tym śmieci [...] zrzucanych do morza”. Działania wspierające wdrażanie dyrektywy ramowej UE w sprawie strategii morskiej, realizowane w ścisłej współpracy z regionalnymi konwencjami morskimi, wykazały, że harmonizacja monitorowania, pozyskiwania danych i ich przetwarzania w poszczególnych matrycach środowiskowych ma zasadnicze znaczenie dla umożliwienia ustalenia priorytetów działań i weryfikacji skuteczności środków przeciwko śmieciom z tworzyw sztucznych. W ramach wspólnej strategii wdrażania dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej grupa techniczna ds. odpadów morskich, w ścisłej współpracy z regionalnymi konwencjami morskimi, zapewnia harmonizację techniczną i współpracuje z EMODNET, zapewniając platformę danych dotyczących odpadów morskich.

Nowe międzynarodowe porozumienie będzie dotyczyło zanieczyszczenia plastikiem, w tym w środowisku morskim. Zanieczyszczenie i zwalczanie jego źródeł jest również kluczowym priorytetem Europejskiego Zielonego Ładu, ostatnio w ramach strategii Komisji na rzecz eliminacji zanieczyszczeń wody, powietrza i gleby oraz strategii w zakresie chemikaliów na rzecz zrównoważoności. W niedawno przyjętym planie działania UE na rzecz eliminacji zanieczyszczeń określono cele dotyczące ograniczenia ilości do 2030 r. (tj. ograniczyć o 50 % ilość plastikowych śmieci z tworzyw sztucznych w morzu oraz o 30 % ilość mikrodrobin plastiku uwalnianych do środowiska), co jeszcze bardziej zwiększy skuteczność polityki UE w zakresie zwalczania odpadów morskich i ich skutków. Zajęcie się problemem zanieczyszczenia plastikiem na szczeblu globalnym jest zatem bardzo zbieżne z wieloma istniejącymi politykami i przepisami Unii dotyczącymi ochrony środowiska przed zanieczyszczeniem. Mogą one dotyczyć odpadów, przemieszczania odpadów, chemikaliów, wody w kąpieliskach i innych kwestii (np. dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych i ramowa dyrektywa wodna).

UE wnosi znaczący wkład w inicjatywy międzynarodowe bezpośrednio związane z ograniczaniem zanieczyszczenia plastikiem, takie jak wdrożenie Konwencji bazylejskiej o kontroli transgranicznego przemieszczania i usuwania odpadów niebezpiecznych, ostatnio zmienionej w celu wzmocnienia kontroli odpadów tworzyw sztucznych, oraz plan działania IMO (Międzynarodowej Organizacji Morskiej) przeciwko śmieciom z tworzyw sztucznych i mikrodrobinom plastiku. Ponadto UE aktywnie uczestniczy we wszystkich działaniach przeciwko zanieczyszczeniu plastikiem w regionach morskich wokół Europy (za pomocą wsparcia technicznego i finansowego na rzecz regionalnych planów działania na Morzu Śródziemnym, Morzu Czarnym, Morzu Bałtyckim i północno-wschodnim Atlantyku), także ze swoimi partnerami z grup G-7 i G-20. UE jest także współwnioskodawcą inicjatywy w ramach WTO, która dotyczy zanieczyszczenia plastikiem oraz zrównoważonego handlu tworzywami sztucznymi

Tworzywa sztuczne i zanieczyszczenie nimi to kwestie wychodzące daleko poza względy dotyczące polityki ochrony środowiska. W poniższej sekcji przedstawiono przekrojowe znaczenie tej kwestii w kontekście różnych polityk w ramach kompetencji Unii.