w sprawie stanowiska, jakie należy zająć w imieniu Unii Europejskiej na czwartym posiedzeniu Konferencji Stron Konwencji z Minamaty w sprawie rtęci w odniesieniu do przyjęcia decyzji zmieniających załączniki A i B do tej konwencji dotyczące produktów z dodatkiem rtęci oraz procesów produkcyjnych, w których wykorzystuje się rtęć lub związki rtęci, zgodnie z art. 4 ust. 8 i art. 5 ust. 10 tej konwencji

Zmiana załącznika wchodzi w życie w odniesieniu do wszystkich stron po upływie roku od przekazania przez depozytariusza umowy informacji o jej przyjęciu, z wyjątkiem stron, które złożyły stosowne oświadczenie zgodnie z art. 30 ust. 5. Ponieważ Unia nie złożyła takiego oświadczenia, zastosowanie ma do niej ogólna zasada dotycząca wejścia w życie zmienionych lub nowych załączników.

W art. 26 i 27 określono podstawowe zasady dotyczące m.in. składania przez strony wniosków w sprawie zmiany załączników do umowy, a także przyjęcia i wejścia w życie zmienionych załączników. Wnioski w sprawie zmiany załączników muszą zostać przekazane wszystkim stronom przez Sekretariat ds. umowy co najmniej sześć miesięcy przed Konferencją Stron umowy („Konferencja Stron”), na której proponuje się ich przyjęcie, tj. w tym przypadku najpóźniej w dniu 1 maja 2021 r. Propozycje zmienionych załączników przyjmuje się zgodnie z zasadami głosowania określonymi w art. 26 ust. 3 oraz w decyzji MC-1/1 dotyczącej regulaminu, przyjętej przez Konferencję Stron na jej pierwszym posiedzeniu (w dniach 24–29 września 2017 r.).

Przedmiotowa umowa stanowi główne międzynarodowe ramy prawne mające na celu ochronę zdrowia ludzkiego i środowiska przed antropogenicznymi emisjami i uwolnieniami rtęci i związków rtęci do powietrza, wody i gleby. Dotyczy ona całego cyklu życia rtęci od wydobycia podstawowego do unieszkodliwiania odpadów rtęci.

Załącznik II do rozporządzenia (UE) 2017/852 w sprawie rtęci („rozporządzenie w sprawie rtęci”), w którym dokonano transpozycji załącznika A (część I) do umowy, ma szerszy zakres stosowania niż umowa, ponieważ obejmuje więcej produktów z dodatkiem rtęci (np. baterie guzikowe).

Postępy w realizacji tego celu na poziomie globalnym przyczyniłyby się do osiągnięcia zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń na rzecz nietoksycznego środowiska, określonego w Europejskim Zielonym Ładzie. Ponadto przyczyniłyby się do wdrożenia unijnej strategii w zakresie chemikaliów na rzecz zrównoważoności na 2020 r., w ramach której Komisja Europejska zobowiązała się do utrzymania wiodącej roli na szczeblu międzynarodowym w zakresie należytego zarządzania chemikaliami, w tym poprzez promowanie norm UE na całym świecie.

Na mocy planowanych aktów zmieniony zostanie załącznik A do umowy poprzez uzupełnienie go o dodatkowe produkty z dodatkiem rtęci, dla których dostępne są produkty alternatywne niezawierające rtęci, których stosowanie jest wykonalne pod względem ekonomicznym i technicznym i korzystne dla zdrowia ludzkiego i środowiska oraz które będą podlegać zakazowi produkcji, przywozu i wywozu po określonych datach wycofania lub środkom regulującym stosowanie rtęci.

We wniosku Unii (marzec 2020 r.), przekazanym zgodnie z decyzją MC-3/1, wskazano szereg innych produktów z dodatkiem rtęci, dla których dostępne są produkty alternatywne niezawierające rtęci, których stosowanie jest wykonalne i korzystne, w tym produkty, w odniesieniu do których obowiązuje już zakaz wprowadzania do obrotu na rynku wewnętrznym i przywozu/, np. zgodnie z dyrektywą 2011/65/UE („dyrektywa w sprawie ograniczenia stosowania niektórych niebezpiecznych substancji”) i rozporządzeniem (WE) nr 1907/2006 („rozporządzenie REACH”), ale które nie są jeszcze objęte zakazem produkcji i wywozu.

W związku z powyższym przegląd załącznika A na poziomie globalnym stwarza kilka możliwości poprawy w zakresie równych szans na całym świecie oraz dalszego ograniczenia stosowania rtęci i związanego z nią zanieczyszczenia:

1)zmniejszenie luki między obowiązującym, bardziej zaawansowanym prawem Unii a umową poprzez dodanie do części I jej załącznika A produktów już wymienionych w załączniku II do unijnego rozporządzenia w sprawie rtęci;

2)dodanie do części I załącznika A do umowy produktów, które nie są jeszcze objęte zakazem produkcji i wywozu na mocy unijnego rozporządzenia w sprawie rtęci, ale które mimo to albo nie mogą być wprowadzane do obrotu w Unii, albo są przedmiotem trwających zmian legislacyjnych mających na celu ustanowienie podobnego zakazu na szczeblu unijnym. Jeżeli strony zdecydują się na dodanie produktu lub produktów do części II załącznika A do umowy, tj. bez określonych dat ich wycofania, Unia nadal będzie postrzegać taki wariant strategiczny jako szansę na zmniejszenie luki między umową a prawem Unii, pod warunkiem że w odniesieniu do takich produktów ustanowione zostaną wyraźne środki regulujące stosowanie rtęci.

Jeżeli takie uzupełnienia zostaną uzgodnione przez strony podczas COP4 i poparte przez Unię, Komisja, zgodnie z art. 20 rozporządzenia w sprawie rtęci, przyjmie akt delegowany mający na celu dostosowanie załącznika II do rozporządzenia do zmienionego załącznika A do umowy.

W związku z tym stanowisko, które ma być zajęte w imieniu Unii na COP4, polega na wyrażeniu poparcia dla przyjęcia aktów mających na celu rozszerzenie zakresu stosowania załącznika A do umowy na produkty z dodatkiem rtęci, które są już objęte zakazem produkcji i sprzedaży zgodnie z załącznikiem II do unijnego rozporządzenia w sprawie rtęci lub które są już objęte zakazem wprowadzania do obrotu na rynku Unii, lub które są przedmiotem trwających prac legislacyjnych mających na celu ustanowienie podobnego zakazu na szczeblu unijnym, i które można zastąpić produktami alternatywnymi niezawierającymi rtęci, co do których udowodniono, że ich stosowanie jest wykonalne pod względem technicznym i ekonomicznym oraz korzystne z punktu widzenia środowiska i zdrowia ludzkiego.

Przegląd załącznika B do umowy ustanawiającego wykaz procesów rtęciowych podlegających dacie „wycofania” i wymogom dotyczącym stosowania rtęci

Stanowisko, które ma być zajęte w imieniu Unii, opiera się na następujących elementach:

Prawo Unii, w szczególności art. 7 ust. 1 i 3 oraz załącznik III do rozporządzenia w sprawie rtęci, transponowały art. 5 ust. 2 i 3 oraz załącznik B do umowy w sposób bardziej rygorystyczny.

Po pierwsze, podczas gdy załącznik B do umowy obejmuje pięć konkretnych procesów rtęciowych (produkcja chloro-alkaliczna, produkcja aldehydu octowego, chlorku winylu, alkoholanów i poliuretanu), załącznik III do rozporządzenia w sprawie rtęci zawiera przepis ogólny zakazujący, po określonych datach wycofania, stosowania rtęci lub związków rtęci we wszystkich procesach produkcyjnych w Unii, tj. w przypadku stosowania jako katalizatora (1 stycznia 2018 r.) lub elektrody (1 stycznia 2022 r.). Zakres stosowania tego zakazu jest zatem otwarty na mocy prawa Unii.

Po drugie, chociaż w załączniku III do rozporządzenia w sprawie rtęci ustanowiono kilka odstępstw dotyczących daty wycofania rtęci z produkcji chlorku winylu, alkoholanów i poliuretanu, przepisy te są bardziej rygorystyczne w porównaniu z załącznikiem B do umowy: na mocy rozporządzenia w sprawie rtęci zakazuje się stosowania rtęci jako elektrody w produkcji chloro-alkalicznej od dnia 11 grudnia 2017 r., podczas gdy w umowie jako datę wycofania ustanowiono rok 2025. Ponadto, podczas gdy w rozporządzeniu w sprawie rtęci zakazuje się stosowania rtęci jako katalizatora w produkcji poliuretanu od dnia 1 stycznia 2018 r., w produkcji chlorku winylu od dnia 1 stycznia 2022 r. oraz jako elektrody w produkcji alkoholanów od dnia 1 stycznia 2028 r., w umowie ustanowiono jedynie ograniczenie stosowania rtęci i określono, że strony albo „dążą do” zaprzestania takiego stosowania do dnia 16 sierpnia 2027 r. (poliuretan), albo zaprzestają takiego stosowania po upływie pięciu lat od podjęcia przez Konferencję Stron decyzji o tym, że alternatywne procesy, w ramach których nie wykorzystuje się rtęci, stały się wykonalne pod względem technicznym i ekonomicznym (chlorek winylu i alkoholany). Rozporządzenie w sprawie rtęci stanowi, że istniejące zdolności w zakresie produkcji alkoholanów z wykorzystaniem rtęci jako elektrody nie mogą wzrosnąć przed datą wycofania (1 stycznia 2028 r.), podczas gdy w umowie nie przewidziano ani takiego obowiązku wstrzymania dla żadnego z trzech procesów rtęciowych (chlorek winylu, poliuretan i alkoholany), ani wiążącej daty wycofania.