Streszczenie Luksemburski system wymiaru sprawiedliwości charakteryzuje się wysokim poziomem postrzeganej niezależności sądów oraz ogólnie wysokim poziomem efektywności. W parlamencie omawiana jest obecnie reforma konstytucyjna mająca na celu dalsze wzmocnienie niezależności sądów poprzez jej usankcjonowanie w konstytucji oraz poprzez ustanowienie rady sądownictwa. Jeżeli chodzi o jakość systemu wymiaru sprawiedliwości, wdrażane są środki mające na celu wspieranie cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości, który to proces wymaga usprawnienia. W szczególności można byłoby poprawić dostępność środków umożliwiających wnoszenie spraw, przekazywanie wezwań do stawiennictwa oraz śledzenie przebiegu postępowań sądowych online. Ponadto omawiana jest reforma systemu pomocy prawnej, aby uprościć niektóre procedury i zapewnić dostępność systemu dla większej liczby obywateli. Efektywność wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych utrzymuje się stale na wysokim poziomie, ale nadal potrzebne są dane dotyczące wymiaru sprawiedliwości w sprawach administracyjnych. Luksemburskie ramy prawne i instytucjonalne służące zapobieganiu korupcji zasadniczo funkcjonują. Nie istnieje żadna szczególna strategia antykorupcyjna ani agencja antykorupcyjna, a Ministerstwo Sprawiedliwości odpowiada za ogólną koordynację polityki. Ramy instytucjonalne służące zapobieganiu korupcji i jej zwalczaniu obejmują kilka organów. Pod kątem przestępczości finansowej i gospodarczej korupcję zwalcza prokuratura, natomiast Trybunał Obrachunkowy kontroluje zarządzanie finansami organów, jednostek administracyjnych i służb państwowych. Zgłoszono niedobory zasobów, którymi dysponuje prokuratura, a proces obsadzania wolnych stanowisk i przydziału zasobów jest przedmiotem przeglądu. Większy nacisk kładzie się na środki zapobiegawcze, takie jak kodeks etyki i kodeks postępowania dla ministrów i członków parlamentu. Ponadto nie uregulowano kwestii lobbingu i efektu „drzwi obrotowych” oraz nie ustanowiono krajowego rejestru lobbystów. Organ regulacyjny ds. mediów audiowizualnych działa niezależnie, chociaż pojawiają się zastrzeżenia co do jego skuteczności, zwłaszcza w świetle ograniczonych zasobów ludzkich oraz znacznej liczby zagranicznych usług objętych koncesją w tym państwie. Wszystkie podmioty wpisane do rejestru działalności gospodarczej Luksemburga, w tym przedsiębiorstwa medialne, mają obowiązek podać szczegółowe informacje na temat swoich ostatecznych właścicieli rzeczywistych oraz udostępnić publicznie takie informacje. Ustawa o wolności wypowiedzi w mediach zapewnia ochronę dziennikarzy, przy czym ramy ochrony dziennikarzy są co do zasady solidne. W ostatnich latach nie było żadnych doniesień o groźbach wobec dziennikarzy. Pewne zastrzeżenia odnotowuje się, jeżeli chodzi o opóźnienia w rozpoznawaniu wniosków o dostęp do dokumentów będących w posiadaniu organów publicznych. Proces stanowienia prawa obejmuje przeprowadzanie ocen skutków oraz konsultacje z zainteresowanymi stronami, przy czym niezależne organy odgrywają ważną rolę w ramach mechanizmów kontroli i równowagi. Odrębna reforma konstytucyjna przyjęta dnia 15 maja 2020 r. wzmocniła rolę Trybunału Konstytucyjnego i pozwala wyeliminować sytuacje, w których przepis prawny uznany za niezgodny z konstytucją nadal wywołuje skutki prawne. Inna proponowana reforma, która jest wciąż przedmiotem obrad w parlamencie, ma na celu usankcjonowanie instytucji Rzecznika Praw Obywatelskich w konstytucji, co przyczyniłoby się do dalszego wzmocnienia tej instytucji. Ponadto Luksemburg charakteryzuje się otwartością przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego, a ostatnie inicjatywy mają na celu dalsze wspieranie tej przestrzeni.





I.System wymiaru sprawiedliwości

System wymiaru sprawiedliwości obejmuje dwa odrębne rodzaje sądów: sądy powszechne właściwe do rozpoznawania spraw cywilnych i karnych oraz sądy administracyjne właściwe do rozpoznawania spraw z zakresu prawa administracyjnego. Sądy powszechne obejmują trzy sądy pokoju, dwa sądy okręgowe mające właściwość ogólną, Sąd Apelacyjny oraz Sąd Kasacyjny . Sądy administracyjne obejmują Sąd Administracyjny pierwszej instancji oraz Trybunał Administracyjny. Trybunał Konstytucyjny orzeka w przedmiocie zgodności ustaw z konstytucją. Kandydatów na wolne stanowiska sędziowskie wybiera komisja składająca się wyłącznie z sędziów, a następnie są oni formalnie powoływani przez organ władzy wykonawczej . Sędziów zasiadających w Sądzie Najwyższym i Trybunale Administracyjnym powołuje organ władzy wykonawczej po zasięgnięciu opinii – odpowiednio – Sądu Najwyższego lub Trybunału Administracyjnego. Prokuratura jest organem niezależnym, jednak nadzór nad prowadzonymi śledztwami sprawuje Minister Sprawiedliwości. Obydwie izby adwokackie są niezależne i reprezentują adwokatów mających siedzibę w Luksemburgu.

Niezależność

Poziom postrzeganej niezależności sądownictwa jest wysoki. Wśród ogółu społeczeństwa 74 % uważa poziom niezależności sądów i niezawisłości sędziów za „dość dobry lub bardzo dobry”, podobnie jak 74 % przedsiębiorstw . Na przestrzeni ostatnich lat postrzegana niezależność sądów w opinii ogółu społeczeństwa utrzymuje się na stałym poziomie, natomiast jej poziom postrzegany przez przedsiębiorstwa podlega większym wahaniom .

W ramach planowanej zmiany konstytucji wprowadzono by nowe elementy mające na celu dalsze wzmocnienie niezależności sądów. Obecnie system wymiaru sprawiedliwości nie obejmuje rady sądownictwa. W dniu 5 maja 2020 r. zaproponowano zmianę konstytucji, aby ustanowić taką radę, która byłaby właściwa do nominowania kandydatów na wszystkie stanowiska sędziowskie przed ich formalnym powołaniem przez organ władzy wykonawczej . Ponadto rada byłaby uprawniona do wszczynania postępowań dyscyplinarnych dotyczących sędziów , udzielania porad w kwestiach związanych z systemem wymiaru sprawiedliwości oraz opracowywania norm etycznych mających zastosowanie do sądownictwa . Rada składałaby się z dziewięciu członków: prezesa Sądu Najwyższego, prezesa Trybunału Administracyjnego, krajowego Prokuratora Generalnego, trzech sędziów wybranych przez innych sędziów, dwóch przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i środowiska akademickiego oraz jednego adwokata . Proponowana zmiana konstytucji będzie przedmiotem dalszych obrad w parlamencie. Istotne jest, by planowana reforma w jej ostatecznym kształcie uwzględniała odpowiednie normy Rady Europy . Ponadto w ramach proponowanej zmiany konstytucji wyraźnie usankcjonowano by w konstytucji niezawisłość sędziów. W pierwotnym projekcie zmiany przewidziano uwzględnienie zarówno niezawisłości sędziów, jak i niezależności prokuratury , jednak w najnowszej wersji mowa jest wyłącznie o niezawisłości sędziów, co wzbudziło obawy niektórych zainteresowanych stron . Zmiana ta zostanie również poddana pod obrady parlamentu.

Uprawnienie Ministra Sprawiedliwości do nakazania prokuraturze wszczęcia postępowania w konkretnej sprawie nie jest stosowane w praktyce i jest obwarowane zabezpieczeniami. Chociaż prokuraturę uznaje się za organ niezależny, nadzór nad prowadzonymi śledztwami formalnie sprawuje Minister Sprawiedliwości. Minister ma uprawnienia do nakazania prokuraturze wszczęcia postępowania w konkretnej sprawie, ale nie może jej nakazać odstąpienia od wszczęcia postępowania. W przypadku wydania konkretnego polecenia wszczęcia postępowania wymagane są uzasadnienie oraz forma pisemna, przy czym strony postępowania sądowego muszą mieć do niego dostęp . Co więcej, wydaje się, że uprawnienia do wydawania konkretnych poleceń nie są wykorzystywane w praktyce. Wydaje się, że ustanowione gwarancje prawne – wraz z obecną praktyką – minimalizują zagrożenie dla niezależności prokuratury .

Jakość

Obecnie trwa proces cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości. Nadal istnieje możliwość usprawnienia tego procesu. W szczególności poziom udzielania ogółowi społeczeństwa informacji online na temat systemu wymiaru sprawiedliwości, a także dostępności środków elektronicznych służących wnoszeniu spraw do sądu, przekazywaniu wezwań do stawiennictwa oraz śledzeniu przebiegu postępowań sądowych jest obecnie niski . Chociaż do orzeczeń większości sądów można uzyskać dostęp online, możliwość publikacji jest zazwyczaj zarezerwowana dla spraw przełomowych . Aby wspierać proces cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości, realizowany jest projekt „elektroniczny wymiar sprawiedliwości” (JUPAL), który ma na celu dostarczanie społeczeństwu bardziej szczegółowych informacji na temat systemu wymiaru sprawiedliwości poprzez stworzenie portalu, przez który obywatele mogą skontaktować się z adwokatami, sędziami i notariuszami, a także zwiększenie wskaźnika publikacji online orzeczeń sądów. Oczekuje się, że projekt zostanie zakończony w 2026 r.

Toczą się dyskusje na temat reformy systemu pomocy prawnej. Ramy pomocy prawnej zapewniają obecnie jedynie możliwość uzyskania pełnego zwrotu honorarium adwokackiego i pokrytych kosztów sądowych, przy czym próg kwalifikowalności w przypadku spraw konsumenckich jest niższy od progu ubóstwa określonego przez Eurostat . W tym zakresie toczą się dyskusje na temat reformy systemu, aby uprościć procedury administracyjne, a także przyznawać częściową pomoc prawną w przypadku spełnienia niektórych przesłanek. Taka reforma miałaby na celu zapewnienie dostępu do (częściowej) pomocy prawnej większej liczbie obywateli, a co za tym idzie – poprawę dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

Efektywność

Wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych jest co do zasady efektywny, natomiast brakuje niektórych danych dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w sprawach administracyjnych. Efektywność wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych utrzymuje się stale na wysokim poziomie, chociaż czas trwania postępowań jest znacznie dłuższy w drugiej i trzeciej instancji . Liczba spraw w toku jest niska , a stały wskaźnik zamykanych spraw wynoszący około 100 % świadczy o tym, że wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych skutecznie radzi sobie z liczbą postępowań . Brakuje jednak danych na temat czasu trwania postępowań sądowych oraz liczby spraw w toku w sądownictwie administracyjnym . Nie pozwala to na uzyskanie jasnego obrazu ogólnej efektywności systemu wymiaru sprawiedliwości.

II.Ramy walki z korupcją

Ramy instytucjonalne służące zapobieganiu korupcji i jej zwalczaniu obejmują kilka organów. Ministerstwo Sprawiedliwości jest głównym organem odpowiedzialnym za koordynację polityki i ogólne kwestie związane z korupcją. W ramach ministerstwa działa komitet międzyrządowy – Komitet ds. Zapobiegania Korupcji, który pełni rolę forum konsultacyjnego i wspiera ogólną krajową politykę walki z korupcją. Chociaż nie powołano żadnego wyspecjalizowanego organu ds. ścigania przestępstw korupcyjnych, wydział gospodarczy i finansowy prokuratury ma szczególne kompetencje do prowadzenia śledztw w sprawach karnych o charakterze gospodarczym i finansowym, w tym w sprawach dotyczących korupcji.