UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Niniejszy wniosek przewiduje wyjątkowe i ukierunkowane zmiany ogólnych ram prawnych na lata 2014–2020 ustanowionych dla europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych oraz Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym (FEAD) w odpowiedzi na, po pierwsze, inwazję Federacji Rosyjskiej na Ukrainę i wynikające z niej skutki dla Unii Europejskiej, a w szczególności dla kilku jej wschodnich regionów oraz, po drugie, przedłużający się wpływ pandemii COVID-19 na całą UE.

Po pierwsze, w wyniku niesprowokowanej i nieuzasadnionej agresji wojskowej ze strony Rosji, Unia, a w szczególności kilka jej wschodnich regionów, stoi w obliczu pewnych pilnych wyzwań w zakresie migracji, zwłaszcza w odniesieniu do przepływów obywateli państw trzecich. Ważne jest zatem, by ustalić zakres wsparcia, którego można udzielić państwom członkowskim i regionom, aby pomóc im radzić sobie w tej nadzwyczajnej sytuacji oraz by zapobiec groźbie załamania się prac prowadzonych przez nie z myślą o odbudowie zwiększającej odporność gospodarki po pandemii COVID-19.

W tym kontekście należy przypomnieć, że państwa członkowskie i regiony dysponują już środkami służącymi rozwiązywaniu problemów związanych z migracją w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) i Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS), w tym też w ramach dodatkowych zasobów udostępnionych ze Wsparcia na rzecz odbudowy służącej spójności oraz terytoriom Europy („REACT-EU”). Takie wsparcie może obejmować inwestycje w infrastrukturę, sprzęt, produkty, dostęp do usług i operacji w obszarach: edukacji, zatrudnienia, włączenia społecznego, zdrowia, zdolności administracyjnych, usług opieki domowej i środowiskowej oraz przeciwdziałania dyskryminacji, a także wsparcie dla systemów przyjmowania będące uzupełnieniem wsparcia z Funduszu Azylu, Migracji i Integracji oraz innych źródeł finansowania. Należy też przypomnieć, że FEAD może być wykorzystywany, aby dostarczać żywność i podstawową pomoc materialną również osobom będącym ofiarami agresji wojskowej ze strony Rosji, w tym obywatelom państw trzecich.

W kontekście dodatkowych zasobów REACT-EU można już korzystać z szeregu mechanizmów elastyczności wdrażania; niektóre z tych mechanizmów elastyczności nie mają natomiast zastosowania do zasobów EFRR i EFS z wieloletnich ram finansowych na lata 2014–2020. W odniesieniu do FEAD należy ponadto wprowadzić szczególne środki zwłaszcza z uwagi na pilną konieczność dostarczenia podstawowej pomocy materialnej osobom będącym ofiarami agresji wojskowej ze strony Rosji. Ze względu na pilną potrzebę sprostania wyzwaniom migracyjnym wynikającym z agresji wojskowej ze strony Rosji należy w odniesieniu do danych operacji dopuścić kwalifikowalność z mocą wsteczną od daty rozpoczęcia tej agresji. Należy ponadto zwiększyć elastyczność między EFRR a EFS w zakresie wsparcia w odniesieniu do takich operacji, tak aby można było szybko wykorzystać środki finansowe dostępne w ramach programów. Ponadto, aby umożliwić szybkie wykorzystanie środków FEAD do zapewnienia podstawowej pomocy materialnej osobom będącym ofiarami, w tym obywatelom państw trzecich, należy zezwolić państwom członkowskim na zmianę niektórych elementów programów wspieranych z FEAD bez konieczności uzyskania zgody Komisji.

Po drugie, pandemia COVID-19 trwała dłużej niż przewidywano w 2020 r. Bezpośrednie i pośrednie skutki pandemii utrzymują się we wszystkich państwach członkowskich, przez co konieczne jest przedłużenie wsparcia publicznego na odbudowę najbardziej dotkniętych obszarów terytorialnych i sektorów gospodarki. Spowodowało to bardzo dużą presję na budżety państw członkowskich, co wymaga zastosowania dalszych nadzwyczajnych środków.

W ramach dwóch pakietów środków należących do inicjatywy inwestycyjnej w odpowiedzi na koronawirusa (CRII) i CRII+, zatwierdzonych wiosną 2020 r. odpowiednio rozporządzeniami (UE) 2020/460 i (UE) 2020/558, wprowadzono szereg istotnych zmian, które umożliwiły skuteczniejszą reakcję i zapewniły wyjątkową dodatkową elastyczność w odpowiedzi na bezprecedensową sytuację. Biorąc pod uwagę szczególne zagrożenia, na jakie narażone są osoby najbardziej potrzebujące w związku z pandemią, drugi pakiet obejmował również, za pośrednictwem rozporządzenia (UE) 2020/559, zmiany do rozporządzenia (UE) nr 223/2014 (rozporządzenie w sprawie FEAD); zmiany te polegały na wprowadzeniu szczególnych środków w ramach FEAD, zapewniających państwom członkowskim dodatkową elastyczność i płynność w celu przeciwdziałania pandemii COVID-19.

Ponadto w ramach NextGenerationEU udostępniono znaczne dodatkowe zasoby na politykę spójności, a konkretnie na REACT-EU, aby zapewnić pomoc na wspieranie kryzysowych działań naprawczych w kontekście pandemii COVID-19 i jej skutków społecznych oraz przygotowanie do ekologicznej i cyfrowej odbudowy gospodarki zwiększającej jej odporność. Państwa członkowskie mogą również wykorzystać te dodatkowe zasoby, aby zwiększyć środki przydzielane na programy objęte wsparciem FEAD.

Odnotowano istotny pozytywny wpływ wprowadzenia mechanizmów elastyczności i dodatkowych zasobów, obejmujących 50 mld EUR nowych środków w ramach REACT-EU, oraz środków w wysokości 23 mld EUR przesuniętych w ramach CRII i CRII+. Około 8 mld EUR przeznaczono w szczególności na pilne inwestycje dotyczące środków ochrony osobistej, respiratorów i karetek pogotowia ratunkowego. Ponad 12 mld EUR przeznaczono na dotacje w sytuacjach nadzwyczajnych i niskooprocentowane pożyczki dla małych przedsiębiorstw, co pozwoliło im utrzymać się na rynku. Jednak czas trwania pandemii i jej skutki dla gospodarki UE, ludzi, zwłaszcza osób najbardziej potrzebujących, i ogółu społeczeństwa przekroczyły początkowe oczekiwania. W szczególności z powodu dużej presji na budżety państw członkowskich zostało mniej zasobów na niezbędne współfinansowanie krajowe odnośnych programów.

Pojawienie się w 2021 r. nowych wariantów wirusa, w szczególności wariantu omikron w drugiej połowie roku, oraz towarzyszące mu powszechne zaostrzenie ograniczeń w ostatnim kwartale 2021 r. jeszcze bardziej nasiliły negatywne skutki dla gospodarek państw członkowskich.

Ponadto państwa członkowskie – chcąc zaradzić niedawnemu gwałtownemu wzrostowi cen energii i złagodzić wpływ na najsłabsze grupy społeczne, mniejsze przedsiębiorstwa i sektory energochłonne – wywierają dodatkową presję na swoje budżety poprzez stosowanie znacznych środków fiskalnych. Skutki gospodarcze inwazji na Ukrainę także nie są jeszcze znane i mogą mieć znaczący negatywny wpływ na odbudowę gospodarek państw członkowskich po pandemii COVID-19.

Należy w związku z tym szybko uruchomić wsparcie z funduszy, aby zmniejszyć obciążenie budżetów krajowych. Konieczne jest zatem – jako środek tymczasowy i wyjątkowy oraz bez uszczerbku dla przepisów, które powinny obowiązywać w zwykłych okolicznościach – przedłużenie na bieżący rok obrachunkowy 2021–2022 tymczasowej możliwości współfinansowania z budżetu UE w wysokości 100 % w odniesieniu do wdrażania programów polityki spójności i programów wspieranych z FEAD.