1.Wprowadzenie

W ramach reformy wspólnej polityki rolnej (WPR) z 2013 r. wprowadzono system płatności bezpośrednich z tytułu zazieleniania („zazielenianie”). Celem była dalsza poprawa zrównoważonego zarządzania zasobami naturalnymi powiązanymi z rolnictwem dzięki płatnościom z tytułu praktyk korzystnych dla klimatu i środowiska. Oprócz dywersyfikacji upraw i utrzymywania trwałych użytków zielonych w ramach zazieleniania wymaga się od rolników przeznaczenia 5 % ich gruntów ornych na obszary proekologiczne.

Koncentrując się na latach 2015 i 2016, niniejsze sprawozdanie spełnia nałożony na Komisję wymóg prawny dotyczący zbadania postępów pod względem wypełniania obowiązków w zakresie obszarów proekologicznych. Chociaż zawiera ono także wstępne uwagi dotyczące potencjalnego wpływu obszarów proekologicznych na środowisko, sformułowane na podstawie wyborów dokonywanych przez państwa członkowskie i rolników, należy podkreślić, że nie jest to miara faktycznego wpływu na środowisko.

W sprawozdaniu zaktualizowano i omówiono szerzej niektóre aspekty przeglądu zazieleniania z 2016 r. po roku stosowania, przeprowadzonego w ramach komisyjnego programu sprawności i wydajności regulacyjnej (REFIT). W ramach przeglądu z 2016 r. zbadano wpływ zazieleniania na potencjał produkcyjny, równe warunki działania i rozważono różne aspekty uproszczenia. W jego następstwie Komisja przedstawiła kilka zmian prawa wtórnego dotyczącego zazieleniania, koncentrujących się głównie na obszarach proekologicznych. Ich celem było usprawnienie i wyjaśnienie stosownych zasad oraz jednoczesne zwiększenie ich wpływu na środowisko. Powinny one zacząć obowiązywać najpóźniej w 2018 r. (w marcu 2017 r. zmiany jeszcze nie obowiązują).

Niniejsze sprawozdanie przyczyni się do szerszej oceny zazieleniania, w tym korzyści dla środowiska wynikających z obszarów proekologicznych, która ma zakończyć się do końca 2017 r. lub na początku 2018 r.. Zostanie ono także uwzględnione w sprawozdaniu z monitorowania i oceny WPR, które ma zostać przygotowane w 2018 r.. Uwagi w rozdziale 3 niniejszego sprawozdania nie wpływają na ocenę zazieleniania, która obejmie kompleksowo wszystkie jego aspekty, w tym obszary proekologiczne.

1.1.Obowiązek w zakresie obszarów proekologicznych

Wiele wartościowych siedlisk i różnorodność biologiczna, do której się przyczyniają, opiera się na systemach rolniczych. Działania na rzecz ochrony tej różnorodności biologicznej nie są jednak uznawane przez rynki, a zatem nie znajdują odzwierciedlenia w cenach, które rolnicy uzyskują za swoje produkty. Chociaż zachowanie różnorodności biologicznej zależy od stosowania odpowiednich praktyk zarządzania, praktyki te – na skutek presji konkurencyjnej – uległy zmianie, prowadząc na niektórych obszarach do zwiększenia specjalizacji i zintensyfikowania produkcji, na innych zaś do porzucania gruntów rolnych. Powoduje to większą presję na różnorodność biologiczną, ma niekorzystny wpływ na glebę, wodę i klimat, ale także naraża na ryzyko długoterminowy potencjał produkcyjny sektora rolnego.

Wymóg dotyczący obszarów proekologicznych ma na celu „w szczególności ochronić i zwiększyć różnorodność biologiczną w gospodarstwach”. Wraz z pozostałymi obowiązkami zazieleniania stanowi on część dotychczasowej WPR i innych obszarów polityki UE poświęconych zrównoważonemu zarządzaniu zasobami naturalnymi, w tym różnorodności biologicznej. Będąc częścią pierwszego filara WPR, zazielenianie ma na celu zagwarantować, że wszyscy rolnicy w UE otrzymujący wsparcie dochodowe będą zapewniać w ramach swojej działalności rolniczej korzyści dla środowiska i klimatu. Praktyki wymagane w ramach obowiązku w zakresie obszarów proekologicznych powinny, podobnie jak pozostałe praktyki w zakresie zazieleniania, polegać na prostych, ogólnych, pozaumownych i corocznych działaniach. Rolników nagradza się za podejmowanie praktyk przyjaznych dla różnorodności biologicznej, co nie musi pociągać za sobą zmiany w każdym gospodarstwie. W przypadku gdy praktyki te są już stosowane, obowiązek w zakresie obszarów proekologicznych gwarantuje ich utrzymanie wbrew presji konkurencyjnej, z którą rolnicy mają do czynienia. Jeżeli nie mają one miejsca, należy je wprowadzić.

Aby spełnić wymóg dotyczący obszarów proekologicznych, rolnicy posiadający grunty orne o powierzchni przekraczającej 15 ha muszą zapewnić, aby co najmniej 5 % było „obszarem proekologicznym” przeznaczonym na elementy mające korzystny wpływ na środowisko wybrane z zestawu „rodzaje obszarów proekologicznych” przygotowanego przez ich organy krajowe na podstawie wspólnego wykazu UE. Ten wykaz UE obejmuje szeroki zakres elementów lub obszarów ukierunkowanych bezpośrednio na różnorodność biologiczną, takich jak grunty ugorowane lub elementy krajobrazu, lub pośrednio dzięki zmniejszeniu wykorzystania środków lub poprawie ochrony gleb, takich jak międzyplony lub uprawy wiążące azot. Obszary proekologiczne oblicza się korzystając ze współczynników ważenia, które odzwierciedlają każdą cechę obszaru proekologicznego i jej znaczenie dla różnorodności biologicznej. Współczynniki ważenia wynoszą od 0,3 (np. w przypadku międzyplonów) i 0,7 (uprawy wiążące azot) do 2 (żywopłoty).

Państwa członkowskie dysponują szeregiem wariantów umożliwiających dostosowania rodzajów obszarów proekologicznych: na przykład tworząc swój wykaz krajowy, mogą opierać się na praktykach stosowanych już przez rolników lub uzupełnić wymogi (np. metody produkcji) dotyczące niektórych obszarów proekologicznych w celu zapewnienia lub poprawienia ich skuteczności. Pod pewnymi warunkami mogą także proponować swoim rolnikom kilka alternatywnych obszarów proekologicznych na podstawie „równoważności”. Niektórzy rolnicy zostają zwolnieni z tego wymogu, np. na podstawie lokalizacji gospodarstwa („zwolnienie leśne”), jego wielkości lub użytkowania gruntów w gospodarstwie.

Wykraczając poza zasadę wzajemnej zgodności, praktyki dotyczące obszarów proekologicznych można uzupełniać dobrowolnymi działaniami w ramach programów rozwoju obszarów wiejskich (PROW) zapewniającymi finansowanie bardziej wymagających działań ukierunkowanych na określone potrzeby środowiskowe i związane z klimatem.