1WPROWADZENIE

Przez ostatnie niemal 20 lat – do 2019 r. – unijne ramy legislacyjne dotyczące zdrowia roślin były regulowane dyrektywą Rady 2000/29/WE. W dyrektywie zawarto pojęcie paszportów roślin jako uzgodnionego znaku opracowanego w celu zapewnienia równowagi między wolnym handlem materiałem roślinnym w UE a ochroną terytorium Unii przed rozprzestrzenianiem się agrofagów występujących w UE. Paszport roślin początkowo stosowano jako dokument towarzyszący materiałowi roślinnemu przemieszczanemu między państwami członkowskimi w zastępstwie świadectwa fitosanitarnego, które jest dokumentem międzynarodowym przewidzianym w Międzynarodowej konwencji ochrony roślin. Paszporty roślin miały być wykorzystywane również do celów przemieszczania roślin wewnątrz państw członkowskich, aby poświadczyć zgodność tych roślin z odpowiednimi wymogami przepisów UE w zakresie zdrowia roślin. Ponadto od teraz kontrole urzędowe paszportów roślin miały odbywać się w miejscu produkcji materiału roślinnego (w zakładzie podmiotu) zamiast na granicy lub w miejscu przeznaczenia, a także ustanowiono obowiązek rejestracji podmiotów zajmujących się regulowanymi roślinami i materiałem roślinnym oraz wydających paszporty roślin.

Zgodnie z dyrektywą Rady 2000/29/WE do 2019 r. paszport roślin musiały posiadać wyłącznie określone gatunki roślin i nasion oraz pewne rodzaje materiału roślinnego obarczone konkretnymi zidentyfikowanymi czynnikami ryzyka fitosanitarnego. W toku prac nad nowym rozporządzeniem w sprawie zdrowia roślin (rozporządzenie (UE) 2016/2031) stwierdzono jednak, że potencjał systemu paszportów roślin nie jest w pełni wykorzystywany i uzgodniono, że wymóg posiadania paszportu roślin zostanie rozszerzony na większą gamę nasion, a w szczególności na wszystkie rośliny przeznaczone do sadzenia. Objęcie systemem paszportów roślin wszystkich roślin przeznaczonych do sadzenia uzupełniono innymi przepisami ukierunkowanymi na udoskonalenie systemu paszportów roślin, zwiększenie jego odporności i wiarygodności oraz zapewnienie lepszej rozpoznawalności głównie wśród podmiotów profesjonalnych. Do najważniejszych zmian należały: wprowadzenie ujednoliconego formatu paszportu roślin; zobowiązanie podmiotów do umieszczania paszportu roślin na jednostce handlowej roślin lub materiału roślinnego lub ich opakowaniu, wiązce lub pojemniku oraz zobowiązanie podmiotów do zapewnienia identyfikowalności roślin lub materiału roślinnego oraz do dokonywania ocen do celów wydania paszportu roślin.

Zgodnie z art. 79 ust. 6 rozporządzenia (UE) 2016/2031 Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu i Radzie, wraz z przejrzystą analizą kosztów i korzyści dla podmiotów, sprawozdanie przedstawiające doświadczenia zgromadzone dzięki objęciu systemem paszportów roślin wszelkiego przemieszczania na terytorium Unii roślin przeznaczonych do sadzenia, a w stosownych przypadkach dołącza również wniosek ustawodawczy. W niniejszym sprawozdaniu odniesiono się do tych wymogów.

Metodyka

Aby odpowiedzieć na te wymogi, Komisja przeanalizowała wszystkie dostępne dowody. Ze względu na fakt, że przedmiotowa zmiana legislacyjna zaczęła obowiązywać dopiero w grudniu 2019 r. oraz że analizę przeprowadzono w lutym 2021 r., nie można było wykorzystać ogólnodostępnych danych. Ponadto państwa członkowskie nie mają obowiązku przedkładania sprawozdań dotyczących aspektów, które należałoby poddać ocenie; nie ma również jeszcze żadnych wyników audytów wdrażania systemu paszportów roślin w państwach członkowskich. W związku z tym jedynym dostępnym podejściem pozwalającym uzyskać dowody, dzięki którym możliwa reakcja na wymogi sprawozdawcze, było bezpośrednie zwrócenie się do podmiotów gospodarczych i organów administracyjnych zaangażowanych w zarządzanie międzynarodowym i wewnątrzunijnym handlem roślinami i jego realizację, ponieważ to te podmioty odczuwają skutki zmian legislacyjnych. W tym celu Komisja opracowała kwestionariusz zawierający 70 pytań zatwierdzonych przez stowarzyszenia na poziomie państw członkowskich i UE. Pytania te ukierunkowane były na uzyskanie informacji na temat doświadczeń zdobytych w związku z objęciem paszportem roślin wszystkich przemieszczeń roślin przeznaczonych do sadzenia, a także kosztów, korzyści i skutków; informacje te miały posłużyć do przeprowadzenia analizy kosztów i korzyści. Kwestionariusz wysłano do 27 KOOR z państw członkowskich i WO certyfikujących oraz do 48 odpowiednich stowarzyszeń na poziomie UE. Stowarzyszenia na poziomie państw członkowskich, podmioty i ogół społeczeństwa mogły uzyskać dostęp do kwestionariuszy za pośrednictwem strony internetowej DG SANTE. W tym ostatnim przypadku Komisja i KOOW z UE pomogły rozpropagować informacje na temat kwestionariuszy za pośrednictwem mediów społecznościowych i innych kanałów. Otrzymano łącznie 177 odpowiedzi od 25 państw członkowskich. Poziom uczestnictwa różnił się w zależności od kategorii zainteresowanych stron i przedstawiał się następująco: 24 KOOR, 9 WO certyfikujących z 7 państw członkowskich, 43 podmioty z 10 państw członkowskich, 44 krajowe stowarzyszenia z 13 państw członkowskich, 50 odpowiedzi od obywateli z 5 państw członkowskich oraz 7 stowarzyszeń na poziomie UE.

W uzupełnieniu niniejszego sprawozdania Komisja sporządziła ogólnodostępne sprawozdanie techniczne zawierające opis otrzymanych informacji zwrotnych oraz ich obszerną analizę.

Analizę Komisji utrudniają trzy czynniki: po pierwsze, wkład WO certyfikujących, podmiotów, stowarzyszeń i obywateli był bardzo ograniczony, a analiz jako takich nie można uznać za rozstrzygające w przypadku tych grup zainteresowanych stron; po drugie, czas między rozpoczęciem stosowania poszczególnych przepisów a prośbą o informacje zwrotne był bardzo krótki; oraz po trzecie, pandemia COVID-19 wywarła wpływ na handel i działania związane z zakresem niniejszego sprawozdania.

Z powodu wyżej wymienionych ograniczeń w niektórych przypadkach nie udało się wyciągnąć wniosków na temat doświadczeń związanych z objęciem systemem paszportów roślin wszelkiego przemieszczania roślin przeznaczonych do sadzenia na terytorium Unii. Ocenę kosztów i korzyści dla podmiotów związaną z objęciem systemem paszportów roślin wszystkich przemieszczeń roślin przeznaczonych do sadzenia przeprowadzono w największym zakresie, na jaki pozwoliły rozproszone informacje zwrotne na temat wymaganych danych ilościowych oraz ich niedostępność z innych źródeł. Zamiast tego przeprowadzono dogłębną analizę jakościową kosztów i korzyści. Co więcej, z tych powodów Komisja ograniczyła się do wskazania tematów, które zasługują na dalszą dyskusję.

2OBJĘCIE SYSTEMEM PASZPORTÓW ROŚLIN WSZYSTKICH ROŚLIN PRZEZNACZONYCH DO SADZENIA

W art. 79 rozporządzenia (UE) 2016/2031 wprowadzono obowiązek dołączania paszportu roślin do wszystkich roślin przeznaczonych do sadzenia – innych niż nasiona – do celów ich przemieszczania na terytorium Unii.