SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I

RADY

Rozwój sytuacji na rynku mleczarskim i funkcjonowanie przepisów dotyczących „pakietu mlecznego”

1. Zakres

Artykuł 225 lit. b) rozporządzenia (UE) nr 1308/2013[1] stanowi, że Komisja przedstawia Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie do dnia 30 czerwca 2014 r. w sprawie rozwoju sytuacji rynkowej w sektorze mleka i przetworów mlecznych, a w szczególności funkcjonowania art. 148–151, art. 152 ust. 3 oraz art. 157 ust. 3, zawierające w szczególności ocenę ich skutków dla producentów i produkcji mleka w regionach o niekorzystnej sytuacji w związku z ogólnym celem utrzymania produkcji w takich regionach oraz obejmujące ewentualne zachęty dla rolników do zawierania umów o wspólnej produkcji, wraz z wszelkimi odpowiednimi wnioskami ustawodawczymi.

Podczas konferencji „Sektor mleczarski UE – rozwój po 2015 r.”, która odbyła się w Brukseli dnia 24 września 2013 r., przeanalizowano nowe wyzwania stojące przed sektorem mleczarskim oraz omówiono potrzebę i możliwość zapewnienia instrumentów dodatkowych, biorąc pod uwagę zniesienie systemu kwotowego w 2015 r. Obrady w instytucjach UE nad wynikami konferencji są w toku. Niniejsze sprawozdanie wnosi dodatkowe elementy do dyskusji, a Komisja jest gotowa kontynuować debatę z Parlamentem, państwami członkowskimi i zainteresowanymi stronami na temat najlepszego sposobu zarządzania rynkiem po zniesieniu kwot w celu przedstawienia, w stosownych przypadkach, dalszych wniosków.

2. zmiany w sytuacji na rynku mleka i przetworów mlecznych

Rynek mleka UE znajduje się obecnie[2] w dość korzystnej sytuacji. Średnia cena mleka w UE w stycznia 2014 r. wynosiła 40,03 centów/kg, co stanowi cenę o 17 % wyższą niż w styczniu 2013 r. i jednocześnie najwyższą średnią cenę mleka, jaką kiedykolwiek odnotowano dla stycznia (statystyki od 1977 r.). Tę tendencję wzrostową zaobserwowano również w odniesieniu do cen produktów mleczarskich, chociaż od początku 2014 r. ceny masła były pod presją. Dotychczas wysoki światowy popyt sprzyjał utrzymywaniu się cen na stałym poziomie. Nie należy jednak wykluczać korekty cen, biorąc pod uwagę wzrost produkcji mleka odnotowany wśród wielu głównych eksporterów.

Perspektywy średnioterminowe w odniesieniu do mleka i produktów mleczarskich są korzystne zarówno na rynkach światowych, jak i krajowych. Popyt światowy pozostaje dynamiczny, zwłaszcza w gospodarkach wschodzących. Pomimo spowolnienia wzrostu gospodarczego produkty mleczarskie odgrywają coraz większą rolę w diecie człowieka z powodu wzrostu odsetka gospodarstw domowych klasy średniej. Wzrostu produkcji wynikającego ze zniesienia kwot można się spodziewać szczególnie w państwach członkowskich ograniczonych obecnie kwotami, takich jak Dania, Niemcy, Irlandia, Francja, Niderlandy i Austria, a także Polska. Produkcja będzie zależna od tempa wzrostu spożycia, zarówno w UE, jak i na świecie oraz od innych czynników takich jak ograniczenia środowiskowe.

Więcej szczegółowych informacji na temat zmian w sytuacji na rynku przedstawiono w dokumencie roboczym służb Komisji dołączonym do niniejszego sprawozdania.

3. funkcjonowanie przepisów dotyczących „pakietu mlecznego”

Tak zwany „pakiet mleczny”[3] opublikowano w marcu 2012 r., obowiązuje on w całości od dnia 3 października 2012 r. i będzie stosowany do dnia 30 czerwca 2020 r. Rozporządzenie wykonawcze i delegowane[4] opublikowano w czerwcu i wrześniu 2012 r.

Przepisy dotyczące „pakietu mlecznego” (włączone do rozporządzenia (WE) nr 1308/2013) i ich funkcjonowanie opisano poniżej. Niniejsze sprawozdanie opracowano w oparciu o odpowiedzi państw członkowskich na szczegółowy kwestionariusz[5], a także powiadomienia przewidziane w przepisach wykonawczych.

3.1. umowy obowiązkowe (art. 148)

Umowy służą określeniu odpowiedzialności podmiotów w łańcuchu mleczarskim, pomagają w zwiększeniu świadomości sygnałów z rynku, w poprawie transmisji cen, w dostosowaniu podaży do popytu oraz w uniknięciu pewnych nieuczciwych praktyk handlowych. Po zniesieniu systemu kwot mlecznych umowy te będą stanowić użyteczne narzędzie dla producentów i przetwórców w planowaniu wielkości ich produkcji. Na podstawie art. 148 państwa członkowskie mają możliwość wprowadzenia obowiązku zawierania pisemnej umowy między rolnikiem a przetwórcą oraz mają możliwość zobowiązania podmiotu skupującego mleko do zaoferowania rolnikom minimalnego okresu obowiązywania umowy. Umowy te powinny być sporządzane przed dostawą i powinny zawierać szczególne elementy, takie jak cenę, wielkość, okres obowiązywania umowy, szczegóły dotyczące płatności, odbioru oraz przepisy dotyczące zaistnienia siły wyższej. Wszystkie te elementy powinny być swobodnie negocjowane między stronami, a rolnicy mają prawo do odrzucenia oferty dotyczącej minimalnego okresu obowiązywania umowy. W przypadku dostaw realizowanych przez rolnika do spółdzielni, której rolnik jest członkiem, wspomniana umowa nie jest wymagana, jeżeli statut lub przepisy tej spółdzielni zawierają przepisy o podobnych skutkach do tych przewidzianych umową.

Dotychczas 12 państw członkowskich przewidziało wprowadzenie obowiązkowych umów, niektóre z nich nawet przed wejściem w życie pakietu mlecznego.

Tabela 1 Umowy obowiązkowe

Państwo członkowskie || Prawodawstwo krajowe || Minimalny okres obowiązywania umowy

Łotwa || wrzesień 2009 r. || -

Francja || kwiecień 2011 r. || 5 lat

Włochy || marzec 2012 r. || 6 miesięcy

Hiszpania || październik 2012 r. || 1 rok

Litwa || październik 2012 r. || -

Węgry || grudzień 2012 r. || 6 miesięcy

Słowacja || grudzień 2012 r. || -

Chorwacja || czerwiec 2013 r. || 6 miesięcy

Cypr || czerwiec 2013 r. || 6 miesięcy

Portugalia || czerwiec 2013 r. || 6 miesięcy

Bułgaria || listopad 2013 r. || 6 miesięcy

Rumunia || 1. kwartał 2014 r. || 6 miesięcy

Siedem państw członkowskich zastrzegło, że minimalny okres obowiązywania umowy proponowanej rolnikom przez nabywców powinien wynosić 6 miesięcy, natomiast Hiszpania wybrała umowę roczną, a Francja 5-letnią. Bazując na przepisach dotyczących pakietu mlecznego, w Zjednoczonym Królestwie zawarto porozumienie pomiędzy producentami a przetwórcami w sprawie dobrowolnego kodeksu postępowania przewidującego zawieranie umów na podobnych warunkach, jak te określone w pakiecie mlecznym, oraz dotyczącego ponad 85 % produkcji mleka surowego. W Belgii 98 % przetwórców i trzy najważniejsze organizacje rolników również podpisały kodeks dobrych praktyk. Obejmuje on w szczególności kwestie w zakresie jakości porozumień, porozumień dotyczących okresu wypowiedzenia rolników i nabywców, trwałości porozumień i ustaleń dotyczących roli organizacji producentów. W Niemczech umowy wzorcowe są powszechnie stosowane w odniesieniu do dostaw negocjowanych za pośrednictwem organizacji producentów, a w przyszłości, poza jakością, parametrami cenowymi i okresem obowiązywania, umowy będą również zawierać więcej szczegółów dotyczących ilości mleka.

Umowy stały się obowiązkowe szczególnie w państwach członkowskich, w których struktura spółdzielcza stosunków umownych między producentami a przetwórcami w sektorze mleczarskim była mniej wyraźna. Wykres 1 przedstawia przegląd udziału produkcji mleka krowiego ze względu na rodzaj ustaleń umownych rozróżniających dostawy realizowane na rzecz spółdzielni przetwórczych i spółdzielni odbierających przez rolników będących ich członkami oraz dostawy realizowane przez rolników na rzecz prywatnych przetwórców i na podstawie innych porozumień. Drugi przypadek dotyczy głównie dostaw do prywatnych nabywców lub przedsiębiorstw handlowych. Około 64 % wszystkich dostaw mleka krowiego realizują rolnicy na rzecz swoich spółdzielni przetwórczych lub odbierających. W odniesieniu do Francji nie można było dokonać rozróżnienia między dostawami do spółdzielni przetwórczych a dostawami do spółdzielni odbierających. W odniesieniu do Niemiec dostawy do prywatnych przetwórców mają miejsce głównie dzięki organizacjom producentów lub ich stowarzyszeniom. Zasadniczo w ostatnich latach odnotowuje się względną stałość udziału odpowiedniego rodzaju ustaleń umownych. Niektóre państwa członkowskie (EE, IT, LV, AT, SK) odnotowały jednak wzrost w dostawach do prywatnych nabywców, mimo że ich udział w wartościach bezwzględnych jest dość ograniczony.

Wykres 1 Stosunki umowne

3.2. organizacje producentów (art. 152 ust. 3)

Państwa członkowskie są zobowiązane do oficjalnego uznania organizacji producentów utworzonych przez producentów w sektorze mleka z inicjatywy producentów i dążących do określonego celu, który może obejmować (i) zapewnienie planowania i dostosowywania produkcji do popytu, w szczególności w odniesieniu do jakości i ilości; (ii) koncentrację dostaw i umieszczanie na rynku produktów wytwarzanych przez ich członków; (iii) optymalizację kosztów produkcji i stabilizowanie cen producentów. Państwa członkowskie mogą określić minimalną liczbę członków lub minimalną wielkość produkcji zbywalnej, jakie organizacje producentów muszą osiągnąć, aby mogły być uznane (zob. załącznik, tabela 3).

Wszystkie uznane organizacje producentów koncentrują się na mleku krowim, poza jedną organizacją producentów w Hiszpanii koncentrującą się wyłącznie na mleku owczym. Duża liczba spośród wszystkich 228 organizacji producentów w sektorze mleczarskim UE, szczególnie w Niemczech i we Włoszech, działała jeszcze zanim pakiet mleczny wszedł w życie. Liczba uznań wzrosła jednak w 2013 r. (BE + 1; CZ + 8; DE + 18; ES + 3, FR + 27). W Niemczech w 2013 r. uznano jedną organizację producentów, co w sumie dało dwie organizacje. W kilku państwach członkowskich prawodawstwo krajowe dotyczące uznania weszło w życie dopiero niedawno.

Dość duże różnice w minimalnych wymogach ukazują trudności w znalezieniu równowagi między ambicją docierania do dużych organizacji producentów, które mogą zwiększać siłę przetargową producentów, a zachętą do tworzenia organizacji producentów poprzez ustanawianie realnych progów. Należy jednak pamiętać, że w drugiej fazie kilka organizacji producentów może przyłączyć się do zrzeszenia organizacji producentów, które posiada takie same możliwości dotyczące negocjacji zbiorowych jak organizacje producentów, ale na większą skalę.

Proponuje się, aby względnie korzystne zmiany na rynku, które nastąpiły w ubiegłym roku (zob. punkt 2), nie zachęcały rolników do przyłączania się do organizacji producentów.

W swoim sprawozdaniu „Analiza przyszłych zmian w sektorze mleczarskim”[Analysis on the future developments in the dairy sector][6] eksperci zasugerowali m.in. wzmocnienie pozycji organizacji producentów szczególnie poprzez zapewnienie ich odpowiedniej wielkości, aby posiadały one wystarczającą siłę przetargową.

Możliwość rozszerzenia niektórych przepisów uznanych organizacji producentów i ich zrzeszeń (i organizacji międzybranżowych) na producentów niebędących członkami oraz wprowadzenia obowiązkowych składek dla producentów niebędących członkami, w ramach zreformowanej wspólnej polityki rolnej (WPR)[7], ma obecnie zastosowanie również do organizacji w sektorze mleczarskim i oczekuje się, że możliwość ta będzie stanowić zachętę do tworzenia reprezentatywnych organizacji.

Dalsze zachęty dla rolników do przyłączania się do organizacji producentów przeanalizowano w punkcie 3.8.

3.3. zbiorowe negocjacje (art. 149)

W celu wzmocnienia siły przetargowej producentów mleka, rolnicy mogą zrzeszać się w ramach organizacji producentów, aby zbiorowo negocjować warunki umów łącznie z ceną mleka surowego. Ilość mleka objęta negocjacjami organizacji producentów jest związana pewnymi jasno określonymi ograniczeniami (tj. nie przekracza 3,5 % całkowitej produkcji unijnej, nie przekracza 33 % produkcji krajowej danego państwa członkowskiego). Dostawy do spółdzielni przetwórczych realizowane przez rolnika będącego ich członkiem nie mogą być przedmiotem zbiorowych negocjacji w ramach pakietu mlecznego, natomiast spółdzielnie odbierające mogą tworzyć OP, które mogą negocjować zbiorowo z przetwórcami.

Cztery państwa członkowskie zgłosiły dostawy mleka surowego w 2013 r. w ramach umów negocjowanych zbiorowo w kontekście wspomnianego przepisu.

Tabela 2. Faktyczne dostawy mleka krowiego w 2013 r. w ramach umów negocjowanych zbiorowo

Państwo członkowskie || Ilość surowego mleka krowiego x 1 000 ton || Przybliżony udział dostaw

Republika Czeska || 445 || 18 %

Niemcy || 11 158 || 33 %

Hiszpania || 255 || 4 %

Francja || 2 689 || 11 %

W Niemczech prawie wszystkie dostawy do przedsiębiorstw niebędących spółdzielniami przetwórczymi są realizowane przez 2 zrzeszenia organizacji producentów oraz 143 organizacje producentów. We Francji prawie 90 % rocznej wielkości wprowadzanej do obrotu przez uznane organizacje producentów było faktycznie negocjowane zbiorowo, natomiast w Hiszpanii negocjacje zbiorowe dotyczyły 16 % wielkości wprowadzanych do obrotu przez uznane organizacje producentów. Ponadto w 2013 r. Hiszpania zgłosiła dostawy w wysokości 68 000 ton mleka owczego, podczas gdy wyprodukowała 571 000 ton. Chociaż dostawy do spółdzielni przetwórczych realizowane przez rolników będących ich członkami nie mogą być przedmiotem negocjacji zgodnie z pakietem mlecznym, nadal istnieje pewna możliwość negocjacji zbiorowych, z wyjątkiem Niemiec i państw członkowskich z wysokim udziałem spółdzielni przetwórczych.

3.4. regulacja podaży sera o chronionej nazwie pochodzenia (chnp)/chronionym oznaczeniu geograficznym (chog) (art. 150)

Ze względu na znaczenie sera z chronioną nazwą pochodzenia (ChNP) lub z chronionym oznaczeniem geograficznym (ChOG), w szczególności w przypadku słabszych regionów wiejskich, oraz aby zapewnić wartość dodaną i jakość, państwa członkowskie mają możliwość stosowania przepisów regulujących podaż sera o ChNP/ChOG na wniosek organizacji producentów, organizacji międzybranżowej lub grupy ChNP/ChOG. Dotychczas dwa państwa członkowskie przyjęły przepisy dotyczące zarządzania dostawami sera. Francja przyjęła środki dotyczące „Comté” obowiązujące od dnia 1 kwietnia 2012 r., dotyczące „Beaufort” obowiązujące od dnia 27 lutego 2014 r., a Włochy przyjęły przepisy odnośnie do „Asiago” obowiązujące od dnia 12 lutego 2014 r. W obu tych państwach członkowskich rozpatruje się lub omawia kolejne wnioski.

3.5. organizacje międzybranżowe (art. 157 ust. 3)

Szczególne przepisy dotyczące organizacji międzybranżowych w sektorze mleczarskim umożliwiają dialog podmiotów łańcucha dostaw przetworów mlecznych oraz realizację licznych działań, które z zachowaniem określonych warunków mogą być częściowo zwolnione z zasad konkurencji (art. 210). Te wspólne działania dotyczą m.in. poprawy znajomości oraz przejrzystości produkcji i rynku, promowania, badań, innowacji i poprawy jakości. Organizacje międzybranżowe powinny zrzeszać przedstawicieli producentów mleka surowego oraz prowadzić działalność dotyczącą co najmniej jednego z następujących elementów łańcucha dostaw: przetwarzanie lub handel (w tym dystrybucja).

Organizacje międzybranżowe działające w sektorze mleczarskim uznano w Hiszpanii (jedną w odniesieniu do krowiego, owczego i koziego mleka), we Francji (jedną w odniesieniu do mleka krowiego, jedną w odniesieniu do mleka koziego i dwie w odniesieniu do mleka owczego), na Węgrzech (w odniesieniu do mleka krowiego) i w Portugalii. Organizacje te działają głównie na poziomie krajowym, oprócz dwóch organizacji międzybranżowych we Francji, których działalność dotyczy mleka owczego na szczeblu regionalnym. Wszystkie z nich zajmują się zarówno produkcją, jak i przetwarzaniem, przy czym sprzedażą detaliczną zajmuje się jedynie organizacja międzybranżowa na Węgrzech.

Jedna z praktyk francuskiej organizacji międzybranżowej, dotycząca w szczególności rozpowszechniania określonych informacji na temat rynku oraz wskaźników gospodarczych, została zaakceptowana w związku z art. 177a rozporządzenia (UE) nr 1234/2007[8].

3.6. obowiązkowe deklaracje dotyczące dostaw mleka (art. 151)

Aby móc dokładnie śledzić rozwój sytuacji na rynku po zniesieniu systemu kwot mlecznych, a także w celu zachowania przejrzystości, przepis ten zapewnia przekazywanie aktualnych informacji na temat wielkości dostaw surowego mleka. Przepis ten będzie obowiązywać od dnia 1 kwietnia 2015 r. Obecnie opracowywane są przepisy wykonawcze.

3.7. skutki pakietu mlecznego dla producentów i produkcji mleka w regionach o niekorzystnej sytuacji

Ponieważ nie istnieje żadna jednolita definicja „regionów o niekorzystnej sytuacji” odnośnie do produkcji mleka, państwa członkowskie poproszono, by wyjaśniły, jakie kryteria brały pod uwagę w tym kontekście. Państwa członkowskie odnoszą się głównie do obszarów górskich, ale także do obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania charakteryzujących się szczególnymi utrudnieniami, do obszarów zagrożonych zaprzestaniem uprawy gruntów, ogólnie do obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania oraz do regionów najbardziej oddalonych (np. Azory). Niektóre państwa członkowskie stosują inne gradacje utrudnień lub dodają szczególne kryteria, takie jak: oddalenie, charakter wyspiarski, rozdrobniona struktura, gleba, klimat, niska wydajność mleczna, wysokie koszty produkcji itp., odnosząc się głównie do swoich krajowych programów rozwoju obszarów wiejskich. Niektóre państwa członkowskie zgłosiły brak dostępnych danych dotyczących tej kwestii (BG, LT, LU, HU, MT, SK).

Na podstawie powyższych dość niejednorodnych definicji „obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania” zarejestrowano następujące dane i zmiany:

Wykres 2 Produkcja mleka w regionach o niekorzystnej sytuacji

Ogólną tendencję spadkową dotyczącą liczby producentów mleka we wszystkich państwach członkowskich w ostatnich latach można zaobserwować również we wspomnianych regionach o niekorzystnej sytuacji, chociaż w Polsce odnotowano spadek większy niż w regionach, które nie znalazły się w niekorzystnej sytuacji. Z drugiej strony we Francji, w Austrii i Słowenii spadek w obszarach górskich jest mniej wyraźny niż w innych regionach, natomiast w Hiszpanii odnotowuje się wolniejszy spadek liczby producentów mleka od 2006 r., gdy wprowadzono płatności bezpośrednie w sektorze mleczarskim. Wielkości produkcji mleka w regionach o niekorzystnej sytuacji maleją w Estonii, Grecji i w Polsce, natomiast rosną w Niemczech, Irlandii, Łotwie i Austrii. Hiszpania zarejestrowała znaczny wzrost produkcji, szczególnie w regionach o niskiej gęstości zaludnienia (stanowiący prawie 40 % dostaw krajowych).

Uzgodnienia umowne w regionach o niekorzystnej sytuacji, w zakresie dostępnych danych, są mniej więcej podobne do tych wymienionych w punkcie 3.1, jednak charakteryzują się większym udziałem dostaw do spółdzielni przetwórczych w Belgii, Irlandii, we Francji, we Włoszech, w Polsce i w Szwecji. Informacje dotyczące działań organizacji producentów w regionach o niekorzystnej sytuacji są niedostateczne; jedynie Francja zgłosiła, że 14 spośród 36 organizacji producentów działa częściowo także we wspomnianych regionach, chociaż nie otrzymano żadnych powiadomień o przeprowadzeniu zbiorowych negocjacji na mocy art. 149 w tych regionach.

Państwa członkowskie nie odnotowały istotnego wpływu pakietu mlecznego na sektor mleczarski w regionach o niekorzystnej sytuacji szczególnie dlatego, że przepisy wdrożono dopiero niedawno, a okres rzeczywistego stosowania był zbyt krótki. Ponadto większość państw członkowskich nie było w stanie dostarczyć szczegółowych danych dotyczących przedmiotowej kwestii.

Z wykazu wynika, że uwarunkowania i zmiany dotyczące sektora mleczarskiego w regionach o niekorzystnej sytuacji w państwach członkowskich i między nimi są dość zróżnicowane i będą wymagać ukierunkowanego podejścia. Podobne stwierdzenia znajdują się w rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 11 grudnia 2013 r. w sprawie utrzymania produkcji mleka na obszarach górskich, obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania i w regionach najbardziej oddalonych po wygaśnięciu systemu kwot mlecznych[9]. Obowiązujące i nowe środki w ramach zreformowanej WPR zapewniają takie ukierunkowanie.

W ramach programów rozwoju obszarów wiejskich[10] państwa członkowskie mogą odpowiedzieć na szczególne potrzeby sektora mleczarskiego dzięki podejściu strategicznemu, opracowując dostosowane podprogramy tematyczne ukierunkowane np. na restrukturyzację produkcji mleka, jeżeli dany sektor ma szczególny wpływ na rozwój danego regionu wiejskiego lub obszarów górskich. Ponadto wsparcie dotyczące obszarów z naturalnymi i innymi szczególnymi ograniczeniami obejmuje płatności rekompensujące utracone dochody oraz dodatkowe koszty na obszarach, na których produkcja rolna podlega naturalnym ograniczeniom. Oczywiście wsparcie to może również dotyczyć producentów mleka zlokalizowanych na obszarze podlegającym ograniczeniu. Płatności te są szczególnie ważne, aby można było zapobiegać zaprzestawaniu użytkowania gruntów. Ponadto w nowym rozporządzeniu w sprawie rozwoju obszarów wiejskich określono również podwyższony pułap odnośnie do płatności na rzecz obszarów podlegających naturalnym lub innym szczególnym ograniczeniom – od 250 do 450 EUR/ha na obszarach górskich i od 150 do 250 EUR/ha na innych obszarach.

Na przykład w ramach płatności bezpośrednich[11] państwa członkowskie mogą decydować o zapewnieniu dobrowolnego wsparcia związanego z produkcją na rzecz producentów mleka, ograniczonego do puli środków krajowych, jakimi państwa te dysponują, oraz w zakresie, który jest niezbędny, aby zapewnić zachętę do utrzymania aktualnych poziomów produkcji. Wsparcie to będzie ukierunkowane na sektory lub regiony, w których określone typy rolnicze lub określone sektory rolnictwa, mające szczególne znaczenie ze względów gospodarczych, społecznych lub środowiskowych, znajdują się w trudnej sytuacji. Ponadto państwo członkowskie może zdecydować o przyznaniu płatności z tytułu obszarów o ograniczeniach naturalnych do 5 % puli środków krajowych.

Ponadto w odniesieniu do regionów najbardziej oddalonych UE opracowano ustalenia dotyczące POSEI[12] („Programme d'Options Spécifiques à l'Éloignement et l'Insularité”), aby uwzględnić ich geograficzne i gospodarcze utrudnienia, takie jak oddalenie, charakter wyspiarski, mała powierzchnia, trudna rzeźba terenu, niekorzystny klimat i zależność gospodarcza związana z niewielką liczbą produktów.

Warto zaznaczyć, że między 2010 r. a 2013 r. 14 państw członkowskich wdrożyło szczególne wsparcie w sektorze mleczarskim na mocy art. 68 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 73/2009, przydzielając całkowitą kwotę w wysokości około 1 mld EUR.

3.8. ewentualne zachęty dla rolników do zawierania umów o wspólnej produkcji

W odpowiedzi na kwestionariusz (zob. punkt 3) szereg państw członkowskich sugeruje zapewnienie wsparcia finansowego, w szczególności na rzecz organizacji producentów (niektóre państwa odnoszą się na przykład do sektorów owoców i warzyw), będącego odpowiednią zachętą dla rolników do zawierania umów o wspólnej produkcji. Inne sugestie dotyczą zwiększenia zdolności organizacji producentów do rozwijania innych funkcji, poza zbiorowymi negocjacjami dotyczącymi dostaw mleka surowego, np. większego wpływu na regulację rynku, wspólnych negocjacji z dostawcami paszy dla zwierząt lub tuczników bydła. Zaproponowano również przeprowadzenie kampanii informacyjnych podnoszących świadomość na temat korzyści z członkostwa w organizacji producentów oraz przedstawienie przykładowych sukcesów. Inna grupa państw członkowskich nie widziała potrzeby stosowania takich zachęt, odnosząc się do dobrze rozwiniętej struktury spółdzielni ich sektora mleczarskiego.

W tym kontekście zreformowana polityka rozwoju obszarów wiejskich oferuje w szczególności następujące możliwości:

rozszerzenie wsparcia na rzecz tworzenia grup producentów na organizacje producentów w okresie 2014–2020 r.;

· nowy środek dotyczący współpracy (który jest potencjalnie otwarty dla grup producentów, spółdzielni i organizacji międzybranżowych), przewidujący możliwości zapewnienia wsparcia np. na rzecz rozwoju nowych produktów i praktyk, krótkich łańcuchów dostaw i rynków lokalnych, a także współpracy małych podmiotów gospodarczych na rzecz organizowania wspólnych procedur pracy i wspólnego korzystania z pomieszczeń. W połączeniu ze wsparciem w ramach środka dotyczącego inwestycji, w przypadku inwestycji zbiorowych można korzystać z wyższej stawki pomocy (możliwy wzrost o 20 punktów procentowych);

· grupy rolników mogą dodatkowo korzystać również z szeregu środków na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, takich jak wsparcie inwestycyjne, udział w systemach jakości i w działaniach informacyjnych/promocyjnych, działania rolno-środowiskowo-klimatyczne itp.

4. Uwagi końcowe

Sytuacja na rynku mleka UE jest obecnie korzystna, a perspektywy średnioterminowe są dobre, chociaż prawdopodobnie pojawi się więcej problemów związanych z ogromną zmiennością cenową.

Przepisy dotyczące pakietu mlecznego transponowano do prawodawstwa krajowego. W 12 państwach członkowskich wprowadzono obowiązkowe umowy pomiędzy rolnikami a przetwórcami. W dwóch innych państwach członkowskich rolnicy i organizacje przetwórców uzgodnili kodeksy dobrych praktyk wzorujące się na pakiecie mlecznym.

Niemal wszystkie państwa członkowskie, chociaż niektóre z nich dopiero niedawno, przyjęły krajowe kryteria dotyczące uznania organizacji producentów. Do końca 2013 r. uznano ogółem 228 organizacji producentów w 6 państwach członkowskich, z których wiele działało, zanim pakiet mleczny wszedł w życie. Tworzenie (nowych) organizacji producentów wymaga czasu i oczywiście silnej dynamiki ze strony samych rolników. Ostatnie korzystne zmiany na rynku i perspektywy mogły nie zachęcać rolników do przyłączania się do organizacji producentów. W tym kontekście ewentualne zachęty dla rolników do zawierania umów o wspólnej produkcji zapewniono w ramach zreformowanej polityki rozwoju obszarów wiejskich (wsparcie na rzecz ustanawiania organizacji producentów, nowe środki dotyczące współpracy i kwalifikowalności grup rolników odnośnie do szeregu środków na rzecz rozwoju obszarów wiejskich). Ponadto możliwość rozszerzenia niektórych przepisów dotyczących organizacji producentów i obowiązkowych składek dla podmiotów niebędących członkami może zachęcać do tworzenia dużych organizacji producentów.

Zbiorowe negocjacje w ramach pakietu mlecznego były prowadzone przez uznane organizacje producentów w czterech państwach członkowskich. Takie negocjacje doprowadziły do faktycznych dostaw w 2013 r. na poziomie 4–33 % ogółu dostaw w odpowiednim państwie członkowskim.

Podaż sera o ChNP/ChOG uregulowano jak dotąd w 2 państwach członkowskich odnośnie do 3 serów. Zapowiedziano podjęcie dalszych inicjatyw.

Możliwości rozszerzenia przepisów i zapewnienia wkładów finansowych, o których mowa powyżej, odnoszą się również do organizacji międzybranżowych i mogą stanowić zachętę do ich tworzenia. Dotychczas organizacje międzybranżowe uznano w czterech państwach członkowskich.

Jest zbyt wcześnie, by dostrzec ważne skutki pakietu mlecznego dla sektora mleczarskiego w regionach o niekorzystnej sytuacji. W przypadkach, w których dane są dostępne i oparte na szeregu kryteriów użytych przez państwa członkowskie, w celu określenia „regionów o niekorzystnej sytuacji”, tendencje związane z produkcją mleka w tych regionach różnią się znacznie między państwami członkowskimi i między regionami w obrębie tego samego państwa członkowskiego. W niektórych państwach członkowskich udział dostaw do spółdzielni przetwórczych w regionach o niekorzystnej sytuacji jest jednak większy niż w innych regionach. Nie było możliwe uzyskanie konkretnych danych dotyczących działań organizacji producentów w regionach o niekorzystnej sytuacji.

Na konferencji „Sektor mleczarski UE – rozwój po 2015 r.”, która odbyła się w Brukseli dnia 24 września 2013 r., przedstawiono pomysł dotyczący Centrum Obserwacji Rynku Mleka, który jest obecnie wdrażany przez służby Komisji. Centrum obserwacji jest narzędziem funkcjonującym w ramach Komisji Europejskiej, odpowiedzialnym za rozpowszechnianie danych dotyczących rynku oraz przeprowadzanie krótkoterminowej analizy rynku mleczarskiego z udziałem producentów, przetwórców, ekspertów ds. handlu i sprzedaży detalicznej, a także ekspertów niezależnych, które dąży do zaspokojenia rosnącej potrzeby zapewnienia przejrzystości dzięki bardziej szczegółowym i aktualnym informacjom. Zainteresowane strony wnoszą wkład w postaci swojej wiedzy fachowej i znajomości rynku, dodając aspekt jakościowy do podejścia ilościowego związanego z gromadzeniem danych i analizą rynku. Ostatecznym celem jest udostępnienie narzędzi jakościowych i ilościowych podmiotom gospodarczym w celu zwiększenia ich świadomości rynkowej i zapewnienia im pomocy w podejmowaniu decyzji biznesowych. Centrum obserwacji będzie również mogło wysyłać wczesne ostrzeżenia do służb Komisji, gdy wymagać tego będzie sytuacja na rynku.

Zgodnie z nową WPR (2014–2020 r.) sektor mleczarski jest wyposażony w zabezpieczenia (zakup interwencyjny masła i odtłuszczonego mleka w proszku, dopłaty do prywatnego przechowywania masła, odtłuszczonego mleka w proszku i serów o ChNP/ChOG) połączone z ramami regulacyjnymi umożliwiającymi Komisji reagowanie na wyjątkowe okoliczności (np. przedłużenie okresu zakupu interwencyjnego, dopłaty do prywatnego przechowywania innych produktów mleczarskich, refundacje wywozowe, zezwolenie na czasowe odstępstwo od reguł konkurencji w odniesieniu do umów i decyzji uznanych organizacji w celu podjęcia określonych środków, wyjątkowe płatności antycykliczne). Ponadto producenci mleka czerpią korzyści z płatności bezpośrednich i programów rozwoju obszarów wiejskich, w ramach których państwom członkowskim pozostawiono dużą elastyczność w zapewnianiu środków ze szczególnym ukierunkowaniem na sektor mleczarski.

Obecne perspektywy dotyczące światowego rynku mleczarskiego pozostają zdecydowanie pozytywne. Jednak wciąż pojawiają się wątpliwości dotyczące zdolności ram regulacyjnych UE do rozwiązywania problemów dotyczących ogromnej zmienności rynku lub sytuacji kryzysowej po zniesieniu systemu kwot, szczególnie z punktu widzenia zapewnienia zrównoważonego rozwoju produkcji mleka w całej Unii Europejskiej i uniknięcia ogromnej koncentracji na obszarach najbardziej wydajnych.

Utworzenie Centrum Obserwacji Rynku Mleka pomoże Komisji monitorować rozwój rynku i w sposób proaktywny wprowadzi „przepisy dotyczące zabezpieczeń”. Przedstawiono różne propozycje dotyczące podjęcia dalszych działań i wzmocnienia dostępnych instrumentów. W szczególności przedstawiono pomysły, jak wyposażyć UE w środki służące zachowaniu rentownej produkcji mleka w sytuacjach kryzysowych, aby lepiej radzić sobie z negatywnymi konsekwencjami dla produkcji mleka w regionach o niekorzystnej sytuacji i aby określić narzędzia w celu przeciwdziałania gwałtownemu wzrostowi produkcji, który mógłby poważnie zagrozić długoterminowej stabilności rynku. Pojawiły się również pytania dotyczące sposobu pociągania uczestników rynku do odpowiedzialności za podejmowane przez nich decyzje służące wykorzystaniu możliwości rozwoju i wniesieniu wkładu w rozwiązywanie sytuacji kryzysowej.

Komisja będzie kontynuować debatę, aby jak najszybciej zająć się kwestią wspomnianych obaw. W szczególności zbada potrzeby zapewnienia dodatkowych narzędzi do lepszego przewidywania sytuacji kryzysowych i lepszego radzenia sobie z sytuacjami kryzysowymi i zmiennością rynku. Ponadto konieczne są kolejne analizy służące znalezieniu skuteczniejszych sposobów wspierania sektora mleczarskiego, tak aby przyczynić się do poprawy konkurencyjności i równowagi dostaw mleka w całej UE po trzydziestu latach obowiązywania kwot mlecznych. Debata dotycząca obowiązujących już instrumentów i potrzeby dodatkowych instrumentów odbędzie się bez opóźnień, przed kolejnym sprawozdaniem Komisji dotyczącym funkcjonowania pakietu mlecznego oraz dotyczącym zmian na rynku, którego opracowanie zaplanowano na 2018 r.

[1] ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) NR 1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007(Dz.U. L 347 z 20.12.2013, s. 671).

[2] Na podstawie danych dostępnych do połowy marca 2014 r.

[3] Rozporządzenie (UE) nr 261/2012; Dz.U. L 94 z 30.3.2012, s. 38.

[4] Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 511/2012; Dz.U. L 156 z 16.6.2012, s. 39 oraz rozporządzenie delegowane Komisji (UE) nr 880/2012; Dz.U. L 263 z 28.9.2012, s. 8.

[5] http://ec.europa.eu/agriculture/milk/milk-package/questionnaire-implementation-2013_en.pdf

[6] Zewnętrzne badanie wykonane przez Ernst & Young dla Dyrekcji Generalnej ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich KE. Zob.: http://ec.europa.eu/agriculture/events/dairy-conference-2013_en.htm

[7] Art. 164 i 165 rozporządzenia (UE) nr 1308/2013.

[8] Obecnie art. 210 rozporządzenia (UE) nr 1308/2013.

[9] http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2013-0577+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN

[10] Rozporządzenie (UE) nr 1305/2013; Dz.U. L 347 z 20.12.2013, s. 487.

[11] Rozporządzenie (UE) nr 1307/2013; Dz.U. L 347 z 20.12.2013, s. 608.

[12] Rozporządzenie (UE) nr 228/2013; Dz.U. L 78 z 20.03.2013, s. 23.

ZAŁĄCZNIK

Organizacje producentów: minimalne kryteria określone przez państwa członkowskie / uznania

Państwo członkowskie || Prawodawstwo krajowe || Minimalna liczba rolników || Minimalna wielkość produkcji zbywalnej x 1 000T * || Liczba uznanych organizacji producentów do końca 2013 r.

Francja || przed 2012 r. || 200 || lub 60 || 36

Portugalia || przed 2012 r. || 12 || 20 ||

Hiszpania || listopad 2011 r. || || 200 || 7

Finlandia || maj 2012 r. || 15 || 3 ||

Niderlandy || czerwiec 2012 r. || 150 || 90 ||

Estonia || wrzesień 2012 r. || || 5 % ||

Austria || październik 2012 r. || 20 || lub 3 ||

Republika Czeska || październik 2012 r. || 10 || || 8

Litwa || październik 2012 r. || 20 || 1 ||

Belgia || grudzień 2012 r. / sierpień 2013 r. || 40/20 || || 2

Włochy || grudzień 2012 r. || 5 || 3 || 32

Słowacja || grudzień 2012 r. || 5 || ||

Węgry || grudzień 2012 r. || || 30 ||

Dania || początek 2013 r. || 5 || 3 ||

Łotwa || styczeń 2013 r. || 10 || 0,125 ||

Zjednoczone Królestwo || kwiecień 2013 r. || 10 || 6 ||

Szwecja || maj 2013 r. || 10 || 6 ||

Chorwacja || czerwiec 2013 r. || 5 || 3 ||

Cypr || czerwiec 2013 r. || 35 || 20 ||

Grecja || wrzesień 2013 r. || 5/20 || 0,5/5 ||

Niemcy || listopad 2013 r. || 5 || || 143

Polska || listopad 2013 r. || 20 || 2 ||

Rumunia || 1. kwartał 2014 r. || 5 || 0,035 ||

Słowenia || marzec 2014 r. || 20 || 2,000 ||

Luksemburg || marzec 2014 r. || 10 || ||

* Łącznie z wymogiem dotyczącym liczby rolników, o ile nie wskazano inaczej.

Szereg państw członkowskich rozróżniło wymagania dotyczące np. rolników ekologicznych, producentów mleka owczego lub koziego oraz organizacji producentów na określonych obszarach geograficznych.