Komisja zobowiązała się również do wspierania państw członkowskich, partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego w realizacji europejskiego filaru praw socjalnych na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. W dokumencie roboczym służb Komisji, opublikowanym wraz z niniejszym komunikatem, przypomniano ramy prawne, odnośne kompetencje na szczeblu krajowym i UE, jak również działania podjęte już w odniesieniu do poszczególnych zasad europejskiego filaru praw socjalnych.

Podczas szczytu, który odbył się w Rzymie z okazji 60-lecia UE, przywódcy potwierdzili swoje zaangażowanie na rzecz Europy socjalnej. W ramach tej szerszej debaty europejski filar praw socjalnych jest zarówno kamieniem milowym w budowie i konsolidacji europejskiego modelu społecznego, jak i punktem odniesienia na drodze do szczytu w Sybinie, gdzie w maju 2019 r. przywódcy UE będą wyciągać wnioski na temat przyszłości Unii przed kolejnymi wyborami do Parlamentu Europejskiego.

‣W ramach polityki spójności priorytety społeczne są szeroko wspierane za pośrednictwem europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych w takich dziedzinach jak dostęp do rynku pracy, włączenie społeczne i edukacja. Z kolei w ramach innych programów i instrumentów finansowania, np. Europejskiego Funduszu Dostosowania do Globalizacji i Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym, wsparcie otrzymują osoby dotknięte restrukturyzacją przedsiębiorstw lub zagrożone poważną deprywacją materialną;

‣szereg działań w celu zapewnienia szybkiego dostępu do profilaktycznej opieki zdrowotnej i usług leczniczych o wysokiej jakości i w przystępnych cenach, co obejmuje europejskie sieci referencyjne, od listopada ubiegłego roku umożliwiające osobom cierpiącym na rzadkie choroby dostęp do diagnostyki i leczenia w całej UE;

‣proponowane nowe przepisy służące unowocześnieniu koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, które w szczególności chronią pracowników korzystających z prawa do swobodnego przemieszczania się przed utratą praw do zabezpieczenia społecznego;

‣promowanie nowego początku dialogu społecznego, co odzwierciedla zobowiązanie Komisji do ścisłej współpracy z partnerami społecznymi na wszystkich szczeblach;

‣W kontekście unii energetycznej – zaproponowany przez Komisję pakiet „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków” jest silnie zorientowany na konsumentów i przewiduje wzmożone wysiłki w celu zagwarantowania, że czysta energia będzie wprowadzana w sposób sprawiedliwy społecznie i że nikt nie zostanie pominięty. Ponadto w pakiecie określono nowe podejście do ochrony konsumentów podatnych na zagrożenia, które obejmuje również pomoc państwom członkowskim w ograniczaniu kosztów energii ponoszonych przez konsumentów dzięki wsparciu inwestycji w efektywność energetyczną. Doprowadziło to również do utworzenia europejskiego centrum monitorowania ubóstwa energetycznego.

c) mediacja i pomoc w rozstrzyganiu sporów transgranicznych między organami krajowymi lub łagodzeniu zakłóceń na rynku pracy. Aby ułatwić ustanowienie Urzędu i przygotowanie jego prac, Komisja powołuje również grupę doradczą skupiającą kluczowe zainteresowane strony. Po drugie Komisja proponuje wydanie zalecenia Rady w sprawie dostępu do ochrony socjalnej pracowników i osób prowadzących działalność na własny rachunek. Jego treść jest wynikiem konsultacji z partnerami społecznymi UE i ma ono zachęcić państwa członkowskie do zapewnienia, by każda osoba pracująca mogła płacić składki na ochronę socjalną i należycie z niej korzystać, np. otrzymując świadczenia w razie choroby lub zasiłek dla bezrobotnych. Obecnie w pełnym wymiarze czasu pracy na podstawie umów na czas nieokreślony pracuje około 60 % osób. Coraz większy odsetek osób pracuje jednak w ramach umów innego rodzaju, w tym umów na czas określony lub w niepełnym wymiarze czasu pracy, bądź też na własny rachunek. Zjawisko to może prowadzić do nierówności i zagrożeń społecznych, jeśli pracownicy ci nie mają wystarczającego dostępu do ochrony socjalnej. Komisja zbadała możliwość przedstawienia wniosku dotyczącego dyrektywy w celu rozwiązania tego problemu. Biorąc jednak pod uwagę różnorodność sytuacji i wynikające z ram prawnych ograniczone możliwości działań na szczeblu UE, Komisja jest zdania, że zalecenie Rady jest właściwym sposobem ukierunkowania postępów na szczeblu krajowym, zapewnienia równych warunków działania i wsparcia pozytywnej konwergencji. Komisja pracuje wreszcie nad wprowadzeniem europejskiego numeru ubezpieczenia społecznego, który ma służyć jako identyfikator cyfrowy zapewniający interoperacyjność istniejących systemów. Dzięki niemu miliony turystów a także obywateli mieszkających i pracujących w innym kraju UE, mogłyby z łatwością udowodnić posiadanie ubezpieczenia społecznego we własnym kraju, a przez to szybciej i łatwiej uzyskać dostęp do świadczeń, do których są uprawnieni, wiedząc, że ich dane osobowe są w pełni chronione. Ułatwiłoby to przenoszenie praw za granicę, umożliwiłoby identyfikację i weryfikację uprawnień ubezpieczeniowych w czasie rzeczywistym, a także ograniczyłoby ryzyko błędów i nadużyć wynikających ze stosowania dokumentów papierowych. Uprościłoby również pracę organów administracyjnych na wszystkich szczeblach. Inicjatywa ta jest częścią programu prac Komisji na 2018 r.; zgodnie z zasadami lepszego stanowienia prawa Komisja współpracuje z państwami członkowskimi i zainteresowanymi stronami i wystąpi z tą inicjatywą w późniejszych miesiącach bieżącego roku.

W celu dalszego wdrażania filaru na szczeblu UE Komisja będzie w dalszym ciągu w pełni wykorzystywać wszystkie narzędzia, którymi dysponuje. Stosowane będą różne narzędzia w zależności od obszaru polityki i zasady filaru oraz charakteru i zakresu kompetencji na szczeblu UE. Obejmują one aktualizację i uzupełnienie obowiązującego prawodawstwa, jak przedstawiono powyżej, poprawę egzekwowania prawa UE w państwach członkowskich oraz wspieranie dialogu społecznego w całej UE, a także monitorowanie postępów w ramach europejskiego semestru.

Wiąże się to również z odpowiednim wsparciem finansowym za pośrednictwem funduszy UE, zwłaszcza europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych, programu Erasmus+ i innych właściwych programów. W swoim niedawnym komunikacie „Nowe, nowoczesne wieloletnie ramy finansowe dla Unii Europejskiej, która skutecznie realizuje swoje priorytety po 2020 r.” Komisja apeluje, aby w ramach budżetu UE zrealizowano obietnice złożone przez przywódców na Szczycie Społecznym w Göteborgu i aby nadal rozwijano wymiar społeczny Unii, m.in. poprzez pełne wdrożenie europejskiego filaru praw socjalnych. Komisja podkreśliła, że konieczne będzie przeznaczenie odpowiednich środków w celu zwiększenia szans na zatrudnienie i rozwiązania problemów w zakresie umiejętności, w tym wyzwań związanych z transformacją cyfrową. Szczegółowe propozycje dotyczące wieloletnich ram finansowych UE na okres po 2020 r. zostaną przedstawione wiosną 2018 r.

4. Wdrażanie filaru na szczeblu krajowym

Większość kompetencji i narzędzi niezbędnych do realizacji europejskiego filaru praw socjalnych znajduje się w rękach organów lokalnych, regionalnych i krajowych, partnerów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego. Chociaż UE ma do odegrania ważną rolę we wspieraniu państw członkowskich, to odpowiedzialność za wdrożenie filaru ponoszą w zasadniczej mierze państwa członkowskie – na różnych szczeblach sprawowania rządów i administracji. Ponadto istotny wkład w realizację europejskiego filaru praw socjalnych wnoszą partnerzy społeczni na wszystkich szczeblach – zgodnie ze swoimi niezależnymi uprawnieniami w zakresie negocjowania i zawierania umów. TFUE wyraźnie wymaga poszanowania różnorodności krajowych systemów stosunków pracy oraz niezależności partnerów społecznych. Na przestrzeni lat Komisja apelowała do państw członkowskich o nadanie partnerom społecznym większej roli w obszarze zatrudnienia i polityki społecznej, ponieważ ich zaangażowanie ma zasadnicze znaczenie dla poczucia odpowiedzialności za reformy. Zasadnicze znaczenie dla mobilizacji i realizacji filaru mają również organizacje pozarządowe, zwłaszcza gdy świadczą usługi socjalne.

Wyrażając podstawowe zasady i prawa, europejski filar praw socjalnych służy jako przewodnik w dążeniu do pozytywnych wyników w zakresie zatrudnienia i polityki społecznej. Nie ma tu uniwersalnych rozwiązań, a filar odzwierciedla różnorodność sytuacji krajowych. Jakkolwiek państwa członkowskie często stają w obliczu wspólnych wyzwań i doświadczają podobnych problemów, to jednak rozwiązania, które muszą wypracować, z pewnością będą się różnić. Wynika to z różnorodności systemów krajowych, tradycji, różnych punktów wyjścia i szczególnej sytuacji społeczno-ekonomicznej.

Obecny kontekst gospodarczy stanowi szansę wspierania wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu, modernizacji społecznej gospodarki rynkowej UE oraz inwestowania w ludzi – zgodnie z europejskim filarem praw socjalnych. Gospodarka UE nadal rośnie w szybkim tempie. Od czasu rozpoczęcia obecnej kadencji Komisji wczesną jesienią 2014 r. powstało ponad 9 mln nowych miejsc pracy. Bezrobocie stale spada i jego poziom jest obecnie najniższy od 2008 r. Liczba osób zatrudnionych osiągnęła najwyższy poziom w historii – 236,3 mln. Nadal jednak 18 mln osób w UE pozostaje bez pracy, dochody gospodarstw domowych w kilku państwach członkowskich utrzymują się poniżej poziomu z 2008 r.; nadal aktualnych jest wiele wyzwań społecznych, zwłaszcza z uwagi na tempo i zakres trwających zjawisk – od transformacji cyfrowej po starzenie się. Utrzymują się też znaczne dysproporcje pomiędzy państwami członkowskimi i wewnątrz nich.

Różnice priorytetów są nieuniknione. Okazją dla państw członkowskich do osiągnięcia postępów we wdrażaniu filaru i do zdania sprawy z jego realizacji będzie europejski semestr. W sprawozdaniach dotyczących poszczególnych krajów, opublikowanych niedawno w ramach cyklu europejskiego semestru na 2018 r., przedstawiono charakter i skalę wyzwań, jakie wiążą się na szczeblu krajowym z działaniem na rzecz poprawy warunków życia i pracy, bardziej sprawiedliwego i lepszego funkcjonowania rynków pracy, poprawy systemów kształcenia i szkolenia, tak aby pozwalały one na zdobycie odpowiednich umiejętności, a także zapewnienia stabilności systemów opieki społecznej i ich adekwatności do potrzeb. W krajowych programach reform, które państwa członkowskie powinny przedstawić w kwietniu, mają znaleźć się nowe priorytety i opis konkretnych dalszych działań na szczeblu krajowym. Programy te będą stanowić podstawę zaleceń dla poszczególnych krajów, które Komisja zaproponuje w późniejszym terminie wiosną 2018 r. Jednocześnie Komisja będzie nadal współpracować z państwami członkowskimi, aby zapewnić właściwe wykorzystywanie finansowania UE w celu wsparcia reform strukturalnych lub inwestowania w ludzi, zgodnie z priorytetami określonymi w sprawozdaniach dotyczących poszczególnych krajów i zaleceniach dla poszczególnych krajów.

5. Monitorowanie realizacji filaru

Odpowiednim narzędziem monitorowania postępów w kluczowych obszarach wchodzących w zakres europejskiego filaru praw socjalnych jest europejski semestr na rzecz koordynacji polityki gospodarczej. Opiera się on na szczegółowej analizie szczególnej sytuacji każdego kraju – bierze się w nim pod uwagę zróżnicowanie wyzwań oraz potrzebę właściwego ustalenia priorytetów z uwagi na różnice punktów wyjścia i środków dostępnych w poszczególnych krajach. Europejski semestr to również sposób nadania odpowiedniej struktury zbiorowym wysiłkom w dostępnym czasie: opiera się on na pogłębionym dialogu i przekazywaniu informacji przez cały rok w sposób przejrzysty i dostępny dla wszystkich zainteresowanych podmiotów. Stosuje się go w szczególności do wzajemnej oceny i analiz porównawczych między państwami członkowskimi. Korzystając z postępów osiągniętych w ostatnich latach w dążeniu do wzmocnienia społecznego wymiaru europejskiego semestru, Komisja rozpoczęła dostosowywanie istniejących narzędzi i metod pracy w celu uwzględnienia europejskiego filaru praw socjalnych od czasu jego ogłoszenia. Nie wymaga to zasadniczych zmian ani tworzenia nowych instrumentów, nie nakłada też dodatkowych obciążeń administracyjnych na państwa członkowskie.

Konieczna będzie również dogłębniejsza analiza wpływu filaru na poszczególne zagadnienia w celu szczegółowego uwzględnienia jego różnych zasad oraz sprawdzenia, czy realizacja i wykorzystanie filaru w terenie są odpowiednio monitorowane. Do dogłębnej analizy konkretnych zagadnień wykorzystane zostaną regularne publikacje UE, np. roczne wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu i sprawozdanie na temat zatrudnienia i kwestii społecznych. Agencjom UE działającym w terenie zostanie również powierzone zadanie opracowania szczegółowych sprawozdań w odniesieniu do zasad mieszczących się w zakresie ich kompetencji. Z kolei na szczeblu UE partnerzy społeczni i organizacje społeczeństwa obywatelskiego będą mogły skupić się bardziej na zasadach, którymi są szczególnie zainteresowane.

Europejski semestr wzbogaci się o trzy nowe elementy w celu monitorowania realizacji europejskiego filaru praw socjalnych:

‣Uwzględnianie priorytetów filaru w europejskim semestrze przy wyborze tematów szczegółowych sprawozdań w ujęciu rocznym: zasady i prawa określone w filarze będą uwzględniane przy monitorowaniu, porównywaniu i ocenie postępów w ramach europejskiego semestru jako całości. Jednocześnie każdego roku niektóre konkretne tematy dotyczące filaru zostaną wybrane do szczegółowej oceny. Odnosi się to w szczególności do rocznej analizy wzrostu gospodarczego (publikowanej w listopadzie), w której określa się priorytety gospodarcze i społeczne na szczeblu UE, a także do sprawozdań krajowych (publikowanych w lutym lub marcu), które stanowią podstawę dalszych wytycznych dla poszczególnych krajów. Tematy zostaną wybrane w porozumieniu ze wszystkimi podmiotami, a w szczególności z odnośnymi komitetami reprezentującymi państwa członkowskie.