[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 20.4.2005

COM(2005) 137 końcowy

KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY, PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO ORAZ KOMITETU REGIONÓW

Usprawnienie wspólnotowego mechanizmu ochrony ludności

1. HISTORIA I CEL

1.1. Historia

Wspólnotowy mechanizm ochrony ludności wspiera i ułatwia organizowanie istotnej pomocy w zakresie ochrony ludności zorientowanej na najpilniejsze potrzeby krajów dotkniętych klęską. Jego wkład opiera się na doświadczeniu zdobytym przy udzielaniu pomocy w licznych przypadkach klęsk żywiołowych w przeszłości, zarówno w granicach UE jak i poza jej terytorium, w tym przy okazji powodzi w Europie Środkowej (2002 r.) i Francji (2003 r.), wypadku tankowca „Prestige” (2002 r.), trzęsień ziemi w Algierii (2003 r.), Iranie (2003 r.) i Maroku (2004 r.), pożarów lasów we Francji i Portugalii (2003 i 2004 r.) oraz eksplozji w Asunción (2004 r.). Ostatnio Szwecja i Albania zwróciły się z prośbą o pomoc w ramach mechanizmu przy usuwaniu skutków poważnej burzy, względnie śnieżyc.

Mechanizm zareagował szybko i skutecznie na kataklizm tsunami, który nawiedził Azję Południową w grudniu 2004 roku. Interwencja mechanizmu w Azji Południowej - największa od czasu jego powstania - ujawniła dalsze aspekty europejskiej reakcji na klęski żywiołowe, które w przypadku wcześniejszych klęsk nie były tak widoczne.

Powszechnie uznaje się konieczność dalszego wzmocnienia unijnych możliwości działania w zakresie ochrony ludności. W związku z tym Komisja zaproponowała stworzenie instrumentu na rzecz gotowości i szybkiej reakcji w poważnych sytuacjach kryzysowych[1], w celu stworzenia ram prawnych dla finansowania działań w zakresie ochrony ludności. Niniejszy komunikat przedstawia w zarysie dalsze środki mające na celu wzmocnienie wkładu Unii w tej dziedzinie.

1.2. Wnioski Rady i Parlamentu Europejskiego

Na posiedzeniu nadzwyczajnym w dniu 7 stycznia 2005 r. Rada ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych postanowiła zbadać możliwości ulepszenia mechanizmu, w tym jego możliwości analitycznych, oraz przeanalizować możliwość stworzenia zdolności natychmiastowej reakcji UE w celu radzenia sobie z klęskami żywiołowymi. Ponadto, plan działania UE, przyjęty w dniu 31 stycznia 2005 r. w następstwie tsunami na Oceanie Indyjskim, wyznacza kilka kluczowych obszarów działania wiążących się bezpośrednio z ochroną ludności.

Wnioski Rady są zbieżne z wezwaniami Parlamentu Europejskiego do „utworzenia zespołu wyspecjalizowanych cywilnych jednostek obrony cywilnej, dysponujących odpowiednim wyposażeniem, które powinny przejść wspólne przeszkolenie i byłyby do dyspozycji w przypadku klęsk żywiołowych, humanitarnych i ekologicznych lub związanych z ryzykiem przemysłowym w granicach Unii i na całym świecie”.[2]

Jednocześnie kilka Państw Członkowskich zgłosiło propozycje poprawy zdolności reagowania UE w zakresie ochrony ludności. Choć propozycje Państw Członkowskich różnią się w szczegółach, wydaje się, że istnieje zgoda na to, by bazować raczej na istniejącym mechanizmie zamiast tworzyć dodatkowe bądź powielać istniejące struktury.

1.3. Cel niniejszego komunikatu

Niniejszy komunikat skupia się w szczególności na wspólnotowym mechanizmie ochrony ludności, który może zostać uruchomiony zarówno wewnątrz Unii jak i w państwach trzecich. Zawiera on przegląd środków, jakie Komisja proponuje stosować w odpowiedzi na wnioski Rady dotyczące ochrony ludności, poprzez podjęcie działań na dwóch odrębnych poziomach.

Działania natychmiastowe będą się koncentrowały na usprawnieniu mechanizmu i maksymalnym wykorzystaniu jego pomocy w istniejących ramach prawnych. Środki zaproponowane w części 3 powinny w najbliższej przyszłości służyć wyrazistemu pokazaniu europejskiej solidarności, bez zmiany istniejących instrumentów prawnych.

Ponadto proponuje się reformy strukturalne mechanizmu, które mają na celu zwiększenie zdolności ochrony ludności, umożliwiające Unii szybsze i skuteczniejsze reagowanie na wszelkiego rodzaju sytuacje kryzysowe w przyszłości. Reformy te, zawarte w części 4, będą wymagały zmiany decyzji Rady ustanawiającej mechanizm.

Proponując te środki wzmocnienia mechanizmu, Komisja pragnie również zwiększyć synergie i możliwości uzupełniania się między mechanizmem i innymi instrumentami, które mogą być uruchomione w przypadku najróżniejszych kataklizmów, z którymi UE jest konfrontowana zarówno na swoim terytorium jak i poza nim. Powinno to przyczynić się do polepszenia spójności ogólnych możliwości reakcji na kataklizmy przez UE.

1.4. Zakres niniejszego komunikatu

Niniejszy komunikat skupia się wyłącznie na pomocy w zakresie ochrony ludności w ramach mechanizmu. Ochrona ludności dotyczy natychmiastowej pomocy w ciągu pierwszych godzin i dni katastrofy.[3] Podobnie jak pomoc humanitarna WE, ochrona ludności ma na celu ratowanie życia i łagodzenie skutków klęski żywiołowej w ciągu pierwszych dni. Różni się ona jednakże od pomocy humanitarnej WE w czterech aspektach: pomoc w zakresie ochrony ludności może dotyczyć oprócz następstw dla ludzi także konsekwencji kataklizmów dla środowiska; pomoc w zakresie ochrony ludności niosą grupy, specjaliści i sprzęt zapewnione przez rządy uczestniczące w mechanizmie, w przeciwieństwie do organizacji pomocy humanitarnej (wyspecjalizowanych agencji Narodów Zjednoczonych, organizacji Czerwonego Krzyża i organizacji pozarządowych) wykorzystywanych przez Biuro Pomocy Humanitarnej (ECHO); pomoc w zakresie ochrony ludności może być oferowana zarówno na terenie UE, jak i poza jej obszarem; mechanizm może być również wykorzystany jako instrument ułatwiający i wspierający zarządzanie sytuacjami kryzysowymi w ramach WPZiB.

Niniejszy komunikat uwzględnia wszystkie sytuacje kryzysowe, w których może zostać uruchomiony mechanizm, w tym te występujące poza UE. W przypadku kataklizmów mających miejsce w państwach trzecich[4] i w Państwach Członkowskich obowiązują wprawdzie różne procedury, istnieje jednak szereg wspólnych wyzwań, które mogą być rozpatrzone w ramach jednego komunikatu.

Niniejszy komunikat nie odnosi się do kwestii ochrony infrastruktury krytycznej i związanych z tym środków gotowości, ani też nie koncentruje się na środkach ograniczających średnioterminowe następstwa ataków terrorystycznych, które są niezbędne dla ochrony przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Są one przedmiotem przyjętego dnia 6 kwietnia 2005 r. wniosku dotyczącego decyzji Rady ustanawiającej szczegółowy program „Zapobieganie, środki gotowości oraz postępowanie w następstwie aktów terroryzmu”[5].

Nie dotyczy on również pomocy finansowej udzielonej Państwom Członkowskim lub krajom kandydującym dotkniętym poważnymi kataklizmami w ramach istniejącego Funduszu Solidarności UE oraz nowego wniosku w sprawie Funduszu Solidarności przyjętego dnia 6 kwietnia 2005 roku[6]. Ten ostatni służy zapewnieniu pomocy finansowej umożliwiającej szybkie odtworzenie normalnych warunków życiowych w dotkniętych klęską regionach oraz umożliwiającej finansowe odszkodowania dla ofiar terroryzmu. Obejmuje on także natychmiastową pomoc medyczną oraz środki ochrony ludności przed bezpośrednimi zagrożeniami dla zdrowia, łącznie z kosztami szczepionek, lekarstw, produktów medycznych, wyposażenia i infrastruktury w sytuacji kryzysowej.

2. ISTNIEJąCE RAMY OCHRONY LUDNOśCI

2.1. Instrumenty prawne w zakresie ochrony ludności

Ramy współpracy w dziedzinie ochrony ludności tworzą obecnie dwa instrumenty prawne.

Wspólnotowy mechanizm ochrony ludności[7], ustanowiony w październiku 2001 r., jest instrumentem operacyjnym stworzonym w celu zwiększenia gotowości i organizowania natychmiastowej pomocy w zakresie ochrony ludności w razie klęsk żywiołowych. Można go uruchomić w przypadku klęsk żywiołowych i sytuacji kryzysowych spowodowanych przez człowieka, w tym wypadków jądrowych. Obecnie w mechanizmie bierze udział 30 państw – 25 państw UE, Bułgaria, Rumunia, Lichtenstein, Norwegia oraz Islandia. Budżet programu ustalany jest co roku.

Program działań w zakresie ochrony ludności[8] zapewnia finansowanie działań, mających na celu zapobieganie, przygotowanie i skuteczną reakcję. Wygasa on z końcem 2006 roku.

Na okres rozpoczynający się w 2007 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący rozporządzenia Rady ustanawiającego instrument na rzecz gotowości i szybkiej reakcji w poważnych sytuacjach kryzysowych. Wniosek ten ma stworzyć nową podstawę prawną dla udzielania wspólnotowego wsparcia finansowego działaniom w zakresie ochrony ludności oraz w zakresie gotowości i reakcji na kataklizmy mające miejsce w granicach UE oraz krajów uczestniczących w mechanizmie. Podstawę prawną dla wsparcia finansowego dla działań w zakresie ochrony ludności poza granicami UE stanowi zaproponowany instrument na rzecz stabilności.

2.2. Rola mechanizmu

Operacyjną centralą mechanizmu jest ośrodek monitoringu i informacji (MIC) przy Komisji Europejskiej w Brukseli. Za pośrednictwem pracującego przez całą dobę MIC Komisja może ułatwić zmobilizowanie zasobów ochrony ludności Państw Członkowskich w przypadku zaistnienia sytuacji kryzysowej.

Każdy kraj dotknięty poważną klęską żywiołową, czy to w granicach Unii, czy poza jej obszarem, może zwrócić się o pomoc za pośrednictwem MIC. MIC niezwłocznie przekazuje prośbę do sieci krajowych punktów kontaktowych. Informują one MIC, czy są w stanie zaoferować pomoc. MIC zbiera odpowiedzi i informuje Państwo zwracające się o pomoc o dostępnej pomocy. Kraj dotknięty klęską wybiera pomoc, której potrzebuje i nawiązuje kontakt z krajami udzielającymi pomocy. MIC może również oferować wsparcie techniczne, w tym ulepszony dostęp do zdjęć satelitarnych, oraz pełni funkcję centrum informacji, zbierając dane i przesyłając na bieżąco aktualizacje wszystkim uczestniczącym krajom.

W przypadku interwencji na terytorium Unii i poza nim zastosowanie mają odmienne procedury. W przypadku interwencji na terytorium UE państwo zwracające się o pomoc koordynuje pomoc otrzymaną w ramach mechanizmu. Europejskie interwencje pomocowe w zakresie ochrony ludności poza UE są koordynowane przez Komisję i Prezydencję działające w ścisłym porozumieniu. Interwencje takie mogą być przeprowadzane albo jako autonomiczna interwencja pomocowa albo jako wkład w interwencję kierowaną przez organizację międzynarodową. W przypadku tych interwencji, MIC zapewnia ścisłą koordynację z ECHO oraz z Biurem Koordynacji Spraw Humanitarnych ONZ (UN OCHA), którego zadaniem jest ogólna koordynacja międzynarodowych wysiłków na rzecz pomocy. W przypadku interwencji poza terytorium UE, MIC może w ciągu kilku godzin wysłać ekspertów, którzy ocenią potrzeby na miejscu, będą koordynować działania w zakresie ochrony ludności oraz działać w porozumieniu z właściwymi władzami i organizacjami międzynarodowymi. Decyzja o wysłaniu ekspertów zapada w ścisłym porozumieniu z Prezydencją. Procedury szczególne obowiązują przy wykorzystaniu mechanizmu dla wsparcia operacji zarządzania sytuacjami kryzysowymi w ramach WPZiB[9].

Mechanizm działa również na rzecz zwiększonej gotowości. Korzysta on z bazy danych zawierającej informacje na temat krajowych zasobów w zakresie ochrony ludności dostępnych dla działań pomocowych. Mechanizm otrzymuje również zawartość wojskowej bazy danych, utworzonej przez Sztab Wojskowy UE (EUMS), zapewniającej ogólny obraz wszystkich dostępnych środków radzenia sobie ze skutkami klęsk żywiołowych. Ekspertów i kierowników zespołów, których dane zawarte są w bazie danych ochrony ludności, zachęca się do udziału w programie szkoleniowym, w ramach którego przewidziane są kursy, ćwiczenia i system wymiany ekspertów. Obecnie wdrażany jest wspólny system łączności i informacji dla sytuacji kryzysowych (CECIS) w celu zapewnienia skutecznej wymiany informacji pomiędzy MIC a krajowymi punktami kontaktowymi.

3. USPRAWNIENIE WSPÓLNOTOWEGO MECHANIZMU OCHRONY LUDNOśCI

Plan działań określa cztery obszary możliwego usprawnienia mechanizmu: lepsze przygotowanie interwencji w ramach ochrony ludności, wzmocnienie możliwości analitycznych i oceny, umocnienie koordynacji oraz poprawa pomocy dla obywateli UE dotkniętych klęskami poza granicami Unii. Istniejące ramy prawne pozwalają na przyjęcie następujących środków.

3.1. Zwiększenie stopnia przygotowania

Inwestycje poczynione w ostatnich latach w zakresie szkoleń, ćwiczeń i przygotowania przyczyniły si ę do zagwarantowania skutecznej organizacji pomocy w zakresie ochrony ludności dla krajów dotkniętych klęskami, zarówno na terytorium UE, jak i poza nim. Plan działań wymaga dalszej pracy nad opracowaniem scenariuszy, rozbudową programów szkoleń i zwiększeniem interoperacyjności, w tym interoperacyjności cywilno-wojskowej.

Ocena zdolności ochrony ludności

W ciągu ostatnich miesięcy Komisja pracowała nad scenariuszami mającymi pomóc w określeniu zasobów, które Państwa Członkowskie mogą udostępnić w razie poważnego ataku terrorystycznego w innym państwie. Ćwiczenie to umożliwia Państwom Członkowskim określenie luk i słabych punktów europejskiej pomocy w zakresie ochrony ludności i stanowi niezbędny krok w kierunku poprawy interoperacyjności dostępnych środków.

Prace te należy szybko kontynuować i rozszerzyć ich zakres również na klęski żywiołowe i inne, w przypadku których organizowanie ochrony ludności jest najbardziej prawdopodobne. W tym celu wymagany jest pełny udział wszystkich Państw Członkowskich. Komisja zwraca się do tych nielicznych Państw Członkowskich, które jeszcze tego nie zrobiły, o jak najszybsze dostarczenie wszystkich informacji.

Komisja będzie nadal działać wspólnie ze Sztabem Wojskowym UE (EUMS) w celu osiągnięcia gruntownej oceny wszystkich dostępnych środków ochrony ludności[10].

Podejście modułowe

W ramach rozszerzonego ćwiczenia scenariuszowego Komisja proponuje, by każdy uczestniczący kraj określił z góry moduły, które można szybko zastosować i moduły samowystarczalne, które może udostępnić europejskiej interwencji w zakresie ochrony ludności, pod warunkiem potwierdzenia w każdym przypadku. Po jednoznacznym określeniu kluczowych modułów, kraje zostaną zaproszone do udziału w stosownych kursach szkoleniowych oraz do udziału w ćwiczeniach.

Oznacza to, że w przyszłości MIC będzie oczekiwał od Państw Członkowskich zmobilizowania poszczególnych modułów. Podejście to umożliwi MIC stworzenie spójnych pakietów pomocy w zakresie ochrony ludności i bardziej precyzyjne ukierunkowanie na konkretne potrzeby powstające w każdej sytuacji kryzysowej.

To modułowe podejście byłoby logicznym rozwinięciem obecnego systemu, w którym w większości Państw Członkowskich możliwe jest natychmiastowe rozmieszczenie niektórych zespołów. Dodatkowym atutem tego podejścia jest umożliwienie pełnego wykorzystania różnych rodzajów wiedzy fachowej dostępnych w Państwach Członkowskich.

Rozwijanie modułów byłoby też istotnym środkiem wzmocnienia międzynarodowej zdolności reakcji na kataklizmy i pozwoliłoby UE wspierać państwa trzecie specjalnymi uprzednio skonfigurowanymi pakietami pomocy w zakresie ochrony ludności. Przy rozwijaniu podejścia modułowego zostanie zwrócona uwaga na zapewnienie zgodności i komplementarności z modułami i standardami rozwiniętymi w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Szkolenie i ćwiczenia

Kursy szkoleniowe oraz ćwiczenia symulacyjne pomagają w zwiększeniu interoperacyjności i rozwijaniu wspólnej kultury interwencji. Należy dalej rozwijać i w razie konieczności intensyfikować wysiłki podejmowane obecnie w tej dziedzinie. Wysiłki takie mogą obejmować specjalne szkolenia oraz ćwiczenia dotyczące szczegółowych kwestii (np. metodologii oceny) lub dla poszczególnych grup docelowych. Należy wspierać udział odpowiedników wojskowych w kursach i ćwiczeniach szkoleniowych w celu propagowania interoperacyjności cywilno-wojskowej. Zbadane zostaną synergie i spójność z istniejącymi systemami szkoleń Narodów Zjednoczonych i Czerwonego Krzyża, w celu rozwinięcia wspólnej kultury działań i interoperacyjności. Wspierane będzie wzajemne uczestnictwo w ćwiczeniach.

3.2. Analiza i ocena potrzeb

Wczesne ostrzeganie i analiza

Wzmacniając połączenia między MIC a systemami wczesnego ostrzegania i zarządzania na poziomie UE i ONZ można zyskać cenny czas. Centrum musi otrzymywać wszystkie dostępne alarmy o klęskach żywiołowych w celu sprawnego określenia, czy mogą one prowadzić do prośby o pomoc oraz skrócenia czasu potrzebnego do przygotowania interwencji w zakresie ochrony ludności.

MIC powinien również być w stanie monitorować na bieżąco wydarzenia istotne z punktu widzenia klęsk, wykorzystując maksymalnie wszystkie dostępne źródła informacji.[11] Nowe wydarzenia i napływające sprawozdania należy niezwłocznie analizować w celu określenia ich potencjalnego wpływu i oceny możliwych potrzeb w zakresie ochrony ludności. Dostępne na poziomie europejskim zasoby naukowe i technologiczne, w tym systemy informacji i nadzoru, będą stanowić istotne uzupełnienie tej pracy.

W tym celu MIC będzie musiał zapewnić faktyczny całodobowy system dyżurów[12], zapewniając tym samym natychmiastowe reagowanie na sytuacje kryzysowe, przy odpowiedniej liczbie personelu w rezerwie, w celu zapewnienia wystarczającej obsady na wszystkich etapach zdarzenia.

Wzmacnianie oceny potrzeb na miejscu

Jednym z najważniejszych doświadczeń wyniesionych z niedawnego kataklizmu tsunami jest konieczność wzmocnienia zdolności oceny na miejscu katastrofy w celu określenia szczególnych potrzeb w dziedzinach, w których specjalizuje się ochrona ludności. Będzie ona oczywiście działać w ścisłej współpracy z zespołami kryzysowymi ECHO oraz ONZ i innymi zespołami ds. oceny na miejscu. Możliwości UE oceny potrzeb w zakresie ochrony ludności powinny być nadal rozbudowywane w celu wzmocnienia istniejących na całym świecie możliwości zarówno poprzez dopasowanie wkładu UE do wysiłków ONZ jak też poprzez stworzenie dodatkowych możliwości w ramach Unii.

W zależności od skali kataklizmu, MIC powinien w przyszłości być w stanie wysyłać niewielkie zespoły oceniające liczące około 5 członków, a nie pojedynczych ekspertów. Stwarza to konieczność informowania MIC przez Państwa Członkowskie z wyprzedzeniem o wszystkich ekspertach, których państwa te mogą udostępnić na krótkoterminowe misje, oraz konieczność potwierdzenia dostępności tych ekspertów na bardzo wczesnych etapach sytuacji kryzysowej.

Ponadto, należy dokonać przeglądu metodologii i standardów oceny, biorąc pod uwagę przyjęte metodologie i standardy opracowane przez ONZ i inne podmioty, w celu wypracowania spójnego podejścia do oceny potrzeb w zakresie ochrony ludności w ramach mechanizmu.

Jakość oceny można jeszcze poprawić poprzez specyficzne szkolenia dla ekspertów ds. oceny. Szkolenia koncentrowałyby się w szczególności na koordynowaniu działań z ONZ, ECHO, IFRC i innymi ekspertami, oraz na metodologii i standardach oceny.

Wreszcie, jak już uzgodniła Rada w dniu 4 października 2004 r., Komisja opracuje wspólne oznakowanie umożliwiające identyfikację personelu na miejscu jako działającego w ramach mechanizmu. Pomoże to wypracować poczucie przynależności do unijnych sił ochrony ludności i obecność UE na miejscu klęski żywiołowej będzie lepiej widoczna.

3.3. Zwiększona koordynacja

Rada zwróciła się do Komisji z prośbą o zaproponowanie sposobów poprawy koordynacji wkładu Państw Członkowskich, zarówno jako niezależnego działania Unii, jak i wspólnego wkładu UE w działania prowadzone przez inną organizację.

Skoordynowana europejska pomoc w zakresie ochrony ludności

Wspólna reakcja ze strony UE wymaga przede wszystkim współpracy Państw Członkowskich za pośrednictwem mechanizmu. Reakcja na sytuację kryzysową w Azji Południowej pokazała istotne różnice w podejściach Państw Członkowskich. Aby umożliwić wykorzystanie pełnego potencjału mechanizmu, konieczne jest trwała wola współpracy na szczeblu europejskim na rzecz Narodów Zjednoczonych i kraju dotkniętego klęską.

Uzupełnianie i koordynacja z ONZ

Podczas interwencji w państwach trzecich Unia musi być w stanie uzupełnić wysiłki podejmowane przez władze lokalne i krajowe oraz zapewnić kompleksowy wkład w międzynarodową pomoc humanitarną koordynowaną przez Narody Zjednoczone. W przypadku interwencji poza granicami UE w pełni uznawana jest wiodąca rola UN OCHA w koordynacji działań. Przez cały czas trwania kataklizmu w Azji Południowej mechanizm działał w ścisłym porozumieniu z UN OCHA oraz jego personelem na miejscu. Istniejąca współpraca i koordynacja z ONZ, opartą na porozumieniu zawartym w 2004 r.[13], będzie podtrzymywana i rozwijana we wszystkich kluczowych obszarach działania dotyczących reakcji na kataklizm, zarówno na miejscu jak i w centrali. Komisja zapewnia pełną realizację porozumienia z UNOCHA w celu maksymalnego wykorzystania dostępnych zasobów oraz zapewnienia skoordynowanej reakcji na kataklizmy w krajach trzecich.

Uzupełnianie i koordynacja z pomocą humanitarną

W przypadku kataklizmów ochrona ludności często interweniuje w reakcji na potrzeby humanitarne i przyczynia się do pomocy humanitarnej w szerszym znaczeniu. Dlatego istotne jest zapewnienie, że w przypadku interwencji w zakresie ochrony ludności istnieje na wszystkich szczeblach ścisła koordynacja z organizacjami pomocy humanitarnej.

Na poziomie Wspólnoty, w ramach mechanizmu istnieje bliska współpraca z ECHO, zarówno na miejscu jak i w centrali, w celu zapewnienia kompleksowej europejskiej reakcji na nieoczekiwane kataklizmy. Procedury działania Komisji kładą nacisk na oraz będą kontynuować zwiększanie synergii i uzupełniania się między pomocą humanitarną WE i ochroną ludności, bazując na ich szczególnej roli i przewagach komparatywnych. Zainicjowane już prace odnoszące się do zebranych doświadczeń i operacyjnych połączeń, począwszy od planowania aż po fazę realizacji, będą kontynuowane w celu zapewnienia odpowiedniej wspólnej reakcji w sytuacji, kiedy oba instrumenty zostaną uruchomione przy tym samym kataklizmie.

Zwiększenie zdolności planowania operacyjnego

Należy zwiększyć zdolność planowania operacyjnego MIC. Umożliwi to ośrodkowi przejęcie centralnej roli w planowaniu i koordynowaniu transportu, dystrybucji i zapewnianiu pomocy w zakresie ochrony ludności przez Państwa Członkowskie zarówno w UE, jak i poza jej granicami.

Zwiększenie koordynacji na miejscu

Jeśli chodzi o interwencje poza terytorium UE, zwiększanie zdolności w centrali powinno się odbywać równolegle z zapewnianiem równie dużej zdolności koordynacji na miejscu. Lepsza koordynacja europejskiej pomocy w zakresie ochrony ludności wymaga zwiększonej koordynacji europejskiego wkładu na miejscu. Stworzenie jednego punktu kontaktowego dla całej pomocy UE w zakresie ochrony ludności zwiększyłoby możliwości władz lokalnych i NZ koordynacji wysiłków na rzecz pomocy. Koordynacja obejmowałaby przybycie, rozdział i dostarczenie europejskiej pomocy w zakresie ochrony ludności jak również kontakty z podmiotami zewnętrznymi, w tym agendami NZ oraz lokalnymi i międzynarodowymi organizacjami pozarządowymi.

Koordynacja z odpowiednikami wojskowymi

Wykorzystanie zasobów wojskowych dla wsparcia działań ochrony ludności poza UE musi być oparte na stosownych przepisach międzynarodowych, mianowicie na Wytycznych z 1994 r. na temat Wykorzystania Aktywów Obrony Wojskowej i Cywilnej przy udzielaniu pomocy w przypadku kataklizmów (tzw. Wytyczne z Oslo) oraz Wytycznych NZ z 2003 r. w sprawie wykorzystania aktywów obrony wojskowej i cywilnej w kompleksowych sytuacjach kryzysowych oraz musi respektować ogólną rolę koordynacyjną NZ, jeśli są obecne.

Kataklizm tsunami podkreślił niemniej potencjalną wartość aktywów wojskowych w przypadku poważnych klęsk żywiołowych oraz potrzebę zapewnienia lepszej koordynacji z odpowiednikami wojskowymi. Jeśli wykorzystanie zasobów wojskowych jest konieczne i dopuszczalne z punktu widzenia międzynarodowych wytycznych, mechanizm musi mieć możliwość oparcia się na zasobach wojskowych dla wsparcia swojej cywilnej pomocy humanitarnej.

Przypomina się, iż w dniu 17 maja 2004 r. Rada przyjęła szczegółowe zasady udostępniania wojskowej bazy danych mechanizmowi. W ich skład wchodzą procedury wykorzystania zasobów wojskowych w razie ataków terrorystycznych na terytorium UE. Stanowią one, iż mechanizm przekazuje wszelkie prośby o pomoc wyznaczonym krajowym punktom kontaktowym ds. ochrony ludności, które z kolei udzielają informacji o dostępności aktywów i zdolności wojskowych w odpowiedzi na prośby o pomoc. Podobne procedury należy przyjąć dla innych rodzajów klęsk, tak aby w razie potrzeby można było szybciej i efektywniej zmobilizować zasoby wojskowe.

Dostęp do aktywów wojskowych UE może także zostać polepszony poprzez lepsze wykorzystanie bazy danych UE na temat aktywów wojskowych. Komunikat Komisji „Wzmocnienie możliwości reakcji UE na kataklizmy i sytuacje kryzysowe”[14] przedstawia w jaki sposób rozwijanie szczegółowych scenariuszy wraz z komórką cywilno-wojskową może przyczynić się do osiągnięcia tego celu.

Wzmocnienie koordynacji wewnątrz Komisji

Doświadczenia w Azji Południowej podkreśliły ważną rolę przypadającą koordynacji między służbami Komisji. Dnia 20 października 2004 r. Komisja ogłosiła utworzenie systemu ARGUS i Głównego Centrum Kryzysowego[15]. Komisja dokonuje także aktywnej oceny swoich wewnętrznych procedur, w celu zapewnienia sobie możliwości jak najbardziej skutecznej i spójnej reakcji w trakcie sytuacji kryzysowej.

Finansowanie transportu

Lepsza koordynacja europejskich interwencji w zakresie ochrony ludności wymaga również możliwości wykorzystania całej dostępnej pomocy w celu zaspokojenia potrzeb kraju dotkniętego klęską. Doświadczenia zdobyte podczas kataklizmu tsunami pokazały, że niezbędne jest wzmocnienie zdolności transportowych europejskiej pomocy w zakresie ochrony ludności. Decyzja Rady ustanawiająca mechanizm pozwala już MIC ułatwić transport pomocy w zakresie ochrony ludności. Proponowany instrument na rzecz gotowości i szybkiej reakcji w poważnych sytuacjach kryzysowych pozwoli po jego przyjęciu na dokonywanie płatności w związku z kosztami takiego transportu w przypadku kataklizmów na terenie UE lub krajów uczestniczących w mechanizmie[16]. Koszty związane z transportem pomocy w zakresie ochrony ludności do krajów poza UE są omówione w zaproponowanym instrumencie na rzecz stabilności.

3.4. Ukierunkowanie mechanizmu na potrzeby WPZiB

Rada Europejska na posiedzeniu w Feira określiła ochronę ludności jako jeden z priorytetowych obszarów, w których możliwości UE w zakresie opanowywania cywilnych sytuacji kryzysowych powinny zostać wzmocnione. Wspólnotowy mechanizm ochrony ludności odgrywa centralną rolę w budowaniu tych możliwości. Komisja wskazuje na Wspólną Deklarację z dnia 29 września 2003 r., w której ustalone zostały procedury wykorzystania mechanizmu w operacjach WPZiB. Komisja będzie kontynuować współpracę z Radą w celu zapewnienia, że mechanizm w pełni odpowiada wymaganiom przyszłych operacji w ramach WPZiB.

3.5. Lepsza pomoc dla obywateli UE

Rada podkreśliła również potrzebę poprawy pomocy dla obywateli europejskich dotkniętych kataklizmami poza granicami UE i wezwała do dyskusji nad rolą, którą mogłyby w tym zakresie odegrać istniejące instrumenty.

Doświadczenia w Azji Południowej pokazały, że współpraca pomiędzy władzami odpowiedzialnymi za ochronę ludności i władzami konsularnymi podczas interwencji poza Unią może przynosić wzajemne korzyści. Za pośrednictwem całodobowej sieci łączącej administracje Państw Członkowskich, mechanizm może zapewnić przydatną pomoc operacyjną, w szczególności poprzez wymianę informacji na temat zespołów ds. identyfikacji ofiar oraz potrzeb w zakresie repatriacji i ewakuacji (medycznej) wszystkich Państw Członkowskich. Ponadto MIC zachęciło Państwa Członkowskie do wykorzystania samolotów dostarczających pomoc w zakresie ochrony ludności w celu repatriacji obywateli europejskich w drodze powrotnej, budując w ten sposób pomost pomiędzy tradycyjną pomocą w zakresie ochrony ludności a współpracą konsularną. W stosownych przypadkach Komisja gotowa jest udostępnić mechanizm dla takich nowych zadań.

4. DZIAłANIA DłUGOTERMINOWE NA RZECZ ROZBUDOWY ZDOLNOśCI OCHRONY LUDNOśCI UNII EUROPEJSKIEJ

Rada zwróciła się do Komisji o sformułowanie wniosków umożliwiających Unii dokonanie jakościowych postępów w działaniach w zakresie ochrony ludności oraz wzmocnienie zasobów. Plan działań UE z 31 stycznia 2005 r. określa konkretne kwestie, które należy rozważyć przy tworzeniu zdolności szybkiego reagowania UE, w tym łączenie zasobów, stosunki z MIC i ECHO oraz między Państwami Członkowskimi (np. poprzez system informacji online), koordynację zasobów wojskowych w celu wsparcia interwencji w zakresie ochrony ludności oraz struktury koordynacyjne, które mają zostać utworzone na miejscu.

Mechanizm, który dowiódł, iż jest w stanie szybko zmobilizować pomoc w zakresie ochrony ludności w wielu rozmaitych sytuacjach, może przyczynić się do ogólnej zdolności szybkiego reagowania UE. Oprócz zasugerowanych wyżej ulepszeń, proponuje się reformy strukturalne mechanizmu, mające na celu zwiększenie jego możliwości reagowania.

4.1. Łączenie zasobów w zakresie ochrony ludności

Obowiązująca decyzja Rady ustanawiająca wspólnotowy mechanizm ochrony ludności umożliwia Państwom Członkowskim łączenie zasobów w zakresie ochrony ludności w skali europejskiej. Jak wspomniano powyżej, ocena zdolności oparta na scenariuszach umożliwi Państwom Członkowskim określenie braków obecnej zdolności pomocy w zakresie ochrony ludności dostępnej w ramach mechanizmu.

W sytuacjach, w których połączone zdolności i środki krajowe nie wystarczają do pokrycia ewentualnych potrzeb, konieczne jest podjęcie dalszych działań w celu wypracowania dodatkowych zdolności w zakresie ochrony ludności na szczeblu krajowym lub w celu zapewnienia lepszego łączenia zasobów na poziomie europejskim. Wymaga to jasnej postawy prawnej oraz chęci Państw Członkowskich do udostępnienia większej liczby środków ochrony ludności w ramach pomocy innym krajom i do wymiany odpowiednich informacji.

Nowy instrument zmieniający decyzję Rady ustanawiającą mechanizm, który ma zostać zaproponowany w 2005 r., ma stanowić podstawę ustanowienia ilościowych celów dla środków ochrony ludności dostępnych na poziomie europejskim w celu niesienia pomocy Państwom Członkowskim oraz państwom trzecim znajdującym się w potrzebie.

4.2. W kierunku aktywnego podejścia

Jeśli chodzi o interwencje poza UE, niedawne doświadczenia pokazują, iż pomiędzy wystąpieniem sytuacji kryzysowej a otrzymaniem formalnej prośby o pomoc może dojść do utraty cennego czasu.

Wzmocnienie zdolności analitycznych MIC może utorować drogę do bardziej aktywnego podejścia przy zdobywaniu informacji na temat kataklizmów. W przyszłości trzeba będzie upoważnić MIC do informowania państwa trzeciego – poprzez Delegacje UE, ekspertów UE na miejscu lub inne kanały dyplomatyczne – o możliwości zwrócenia się z prośbą o pomoc, gdy tylko zaistnieje wyraźna potrzeba pomocy w zakresie ochrony ludności. Przyczyni się to do zminimalizowania opóźnienia pomiędzy wystąpieniem sytuacji kryzysowej a dostarczeniem pomocy. Jeśli państwo dotknięte klęską odmówi zwrócenia się o pomoc, nie można podjąć dalszych kroków.

4.3. Moduły awaryjne

Obecnie każde Państwo Członkowskie podejmuje doraźnie i dobrowolnie decyzję czy jest, czy też nie jest w stanie udzielić żądanej pomocy w zakresie ochrony ludności. System ten powoduje, że szybkość udzielania europejskiej pomocy w zakresie ochrony ludności zależy od krajowych procesów decyzyjnych w 25 Państwach Członkowskich.

W przyszłości, w oparciu o podejście modułowe opisane w części 3.1., Państwa Członkowskie będą mogły podejmować dodatkowe kroki w postaci uzgodnień w sprawie utrzymywania w ciągłym stanie gotowości niewielkiej liczby kluczowych modułów dla europejskich interwencji w zakresie ochrony ludności. Ponadto, Państwa Członkowskie mogłyby osiągnąć porozumienie polityczne – przed zaistnieniem sytuacji kryzysowych - w sprawie zmobilizowania tych modułów ochrony ludności utrzymywanych w stanie gotowości, gdy tylko właściwy organ europejski zwróci się do nich z prośbą o ich natychmiastowe użycie. Dzięki temu kilka kluczowych modułów byłoby zawsze gotowych do wysłania i znacznie skróciłoby to czas potrzebny na zmobilizowanie pomocy w zakresie ochrony ludności.

Choć Państwa Członkowskie z wyprzedzeniem uzgadniałyby wysłanie tych zespołów po otrzymaniu europejskiej prośby o pomoc, można byłoby zabezpieczyć się na wypadek sytuacji, w których nadrzędne są potrzeby krajowe. Grupy Państw Członkowskich mogłyby przykładowo wspólnie ponosić ciężar utrzymywania pewnych kluczowych modułów w stanie gotowości, zapewniając w ten sposób ich stałą dostępność na poziomie europejskim.

Jednostki te muszą nadawać się do natychmiastowego rozmieszczenia i muszą być samowystarczalne. Należy osiągnąć wyraźne porozumienie z Państwami Członkowskimi w zakresie warunków ich rozmieszczenia. Interoperacyjność tych jednostek, które stanowiłyby trzon każdej europejskiej interwencji w zakresie ochrony ludności, można zapewnić poprzez ćwiczenia i szkolenie. W ten sposób stanowiłyby one faktycznie rdzeń europejskich sił ochrony ludności.

4.4. Wzmacnianie bazy logistycznej

Mechanizmowi należy zapewnić odpowiednie środki logistyczne. Wniosek dotyczący rozporządzenia Rady ustanawiającego instrument na rzecz gotowości i szybkiej reakcji zakłada możliwość finansowania kosztów wynajęcia sprzętu, który jest konieczny do zapewnienia szybkiej europejskiej reakcji i którego nie można uzyskać od Państw Członkowskich. Przykładem takiego sprzętu mogą być samoloty lub sprzęt do zwalczania pożarów lasów w miesiącach letnich. W przypadku interwencji poza terytorium Unii, należy zbadać możliwość ewentualnej synergii z ONZ, w szczególności ze Wspólnym Centrum Logistycznym NZ (UNJLC) oraz Centralnym Rejestrem Zasobów do Opanowywania Kataklizmów NZ.

W swoim komunikacie „Wzmocnienie możliwości reakcji UE na kataklizmy i sytuacje kryzysowe”[17] Komisja zaproponowała studium wykonalności na temat budowy wspólnej logistycznej platformy dla bezpośrednio zarządzanych operacji poza UE.

4.5. Wspieranie międzynarodowej koordynacji działań pomocowych

Stworzony w celu łatwiejszego zorganizowania pomocy w zakresie ochrony ludności z 30 europejskich krajów, wspólnotowy mechanizm ma dostęp do szerokiego spektrum możliwości reakcji. Oprócz ogólnej pomocy w wypadku kataklizmów dostępny jest wyjątkowy zestaw zaawansowanych możliwości technicznych, od wyposażenia dekontaminacyjnego aż po wyspecjalizowany sprzęt pożarniczy. Pomoc ta może stanowić wartościowe uzupełnienie innych międzynarodowych wysiłków w zakresie pomocy humanitarnej przy różnego rodzaju katastrofach.

Opierając się na dodatkowej wartości europejskiej pomocy w zakresie ochrony ludności oraz dla wsparcia wiodącej roli NZ, mechanizm powinien dążyć do poszerzenia międzynarodowej koordynacji w celu maksymalnego wykorzystania dostępnych zasobów i ułatwienia w pełni skoordynowanej reakcji na kataklizmy w krajach trzecich. Oznacza to współpracę na rzecz rozwoju i udoskonalenia procedur operacyjnych dla koordynacji na miejscu oraz oceny potrzeb. Wymaga to bardziej aktywnej roli mechanizmu na płaszczyźnie międzynarodowej, na bazie ścisłej koordynacji z UNOCHA oraz z uwzględnieniem mandatów innych międzynarodowych organizacji.

5. WNIOSEK

Część 3 niniejszego komunikatu wymienia środki, które można szybko przyjąć w celu poprawy działania mechanizmu. Część 4 zawiera szereg propozycji rozwijania mechanizmu w przyszłości, które wymagają zmiany decyzji Rady ustanawiającej mechanizm.

Propozycje zawarte w każdej z tych części mają implikacje finansowe. Działania na rzecz gotowości i działania w granicach UE są objęte przez wniosek dotyczący instrumentu na rzecz gotowości i szybkiej reakcji, który został przyjęty przez Komisję dnia 6 kwietnia 2005 r.[18] W odniesieniu do działań poza granicami UE stosowany będzie instrument na rzecz stabilności[19]. Należy zauważyć, że instrumenty te muszą jeszcze zostać przyjęte przez Radę.

Konsekwencje tych wniosków w zakresie zasobów ludzkich będą uwzględnione w corocznym przydziale środków, w ramach, którego przydział środków jest dostosowywany do priorytetów określonych na szczeblu politycznym. Szczegółowa analiza środków potrzebnych do przeprowadzenia działań opisanych powyżej jest zawarta w sprawozdaniu finansowym dołączonym do wniosku w sprawie instrumentu na rzecz gotowości i szybkiej reakcji. Jeśli zapotrzebowanie to nie może być w pełni pokryte, może być konieczny przegląd zakresu proponowanych działań.

Komisja zachęca Radę i Parlament Europejski do zatwierdzenia kierunków działania wyznaczonych w niniejszym komunikacie i udzielenia poparcia dla zawartych w nim propozycji.

[1] COM(2005)113 wersja ostateczna z 6.4.2005 r.

[2] Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie niedawnego kataklizmu tsunami na Ocenie Indyjskim, z dnia 13 stycznia 2005 r.

[3] W jej skład wchodzą zwykle działania poszukiwawcze i ratunkowe, pomoc medyczna w nagłych wypadkach, gaszenie pożarów, zapewnianie schronienia, żywności i wody. W zależności od charakteru klęski, obejmuje ona także często pomoc bardziej techniczną, taką jak samoloty pożarnicze (w przypadku pożarów lasów), sprzęt pompujący (w przypadku powodzi), statki zwalczające zanieczyszczenia (wycieki ropy) oraz urządzenia do wykrywania i odkażania (w przypadku wypadków chemicznych, biologicznych i jądrowych).

[4] W przypadku interwencji w państwach trzecich, por. w szczególności art. 6 decyzji Rady z dnia 23 października 2001 r. ustanawiającej mechanizm wspólnotowy ułatwiający wzmocnioną współpracę w interwencjach wspierających ochronę ludności (2001/792/WE, Euratom).

[5] COM(2005) 124 wersja ostateczna z 6.4.2005 r.

[6] COM(2005) 108 wersja ostateczna z 6.4.2005 r.

[7] Decyzja Rady 2001/792/WE, Euratom.

[8] Decyzja Rady z dnia 9 grudnia 1999 r. ustanawiająca wspólnotowy program działań w dziedzinie ochrony ludności (1999/847/WE).

[9] Wspólna deklaracja Rady i Komisji z dnia 29 września 2003 r. określa szczegółowe zasady korzystania z mechanizmu w operacjach zarządzania sytuacjami kryzysowymi WPZiB.

[10] W komunikacie „Wzmocnienie możliwości reakcji UE na kataklizmy i sytuacje kryzysowe” Komisja przedstawia propozycje wzmocnienia połączeń między Komisją i Sztabem Wojskowym UE, łącznie z oddelegowaniem oficerów łącznikowych do komórki cywilno-wojskowej; COM(2005) 153 wersja ostateczna z 20.4.2005 r.

[11] Istniejące źródła informacji obejmują m.in. delegacje UE, sztab antykryzysowy RELEX, sztab antykryzysowy i eksperci ECHO, ECURIE, systemy, takie jak GDAS, dostępne za pośrednictwem Wspólnego Centrum Badawczego i Dyrekcji Generalnej ds. Badań oraz system alarmowy UNDAC.

[12] Obecnie, gdy MIC zapewnia zdolność reagowania przez 24 godziny, 7 dni w tygodniu, odbywa się to na zasadzie personelu w stanie gotowości, gotowego do działania w ciągu 30 minut, we współpracy z Dyrekcją ds. Bezpieczeństwa Komisji.

[13] Wymiana pism między UNOCHA oraz Komisją Wspólnot Europejskich dotyczących ich współpracy w ramach reakcji na kataklizmy (przy jednoczesnej interwencji w kraju dotkniętym kataklizmem), 27-28 października 2004 r.

[14] COM(2005) 153 wersja ostateczna z 20.4.2005 r.

[15] COM(2004) 701 wersja ostateczna z 20.10.2004 r.

[16] COM(2005)113 wersja ostateczna z 6.4.2005 r.

[17] COM(2005) 153 wersja ostateczna z 20.4.2005 r.

[18] COM(2005) 113 wersja ostateczna z 6.4.2005 R.

[19] COM(2004) 630 wersja ostateczna z 29.9.2004 R.