(3)W dniu 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie uznała epidemię COVID-19 za globalną pandemię. Pandemia stanowi poważne zagrożenie w zakresie zdrowia publicznego dla obywateli, społeczeństw i gospodarek. Znacznie obciąża krajowe systemy ochrony zdrowia i wywołuje zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw, wahania na rynkach finansowych, wstrząsy popytu konsumpcyjnego oraz negatywne efekty w różnych sektorach. Stwarza zagrożenie dla zatrudnienia, dochodów obywateli oraz działalności przedsiębiorstw. Doprowadziła do silnego wstrząsu gospodarczego, który już teraz ma poważne konsekwencje dla Unii Europejskiej. W dniu 13 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat wzywający do skoordynowanej reakcji gospodarczej na kryzys, obejmującej wszystkie istotne podmioty na poziomie krajowym i unijnym.

(4)Kilka państw członkowskich ogłosiło stan nadzwyczajny lub wprowadziło środki nadzwyczajne. Wszelkie tego typu środki powinny być wprowadzane pod warunkiem, że są ściśle proporcjonalne, konieczne, ograniczone w czasie i zgodne ze standardami europejskimi i międzynarodowymi. Powinny one podlegać nadzorowi demokratycznemu i niezależnej kontroli sądowej.

(5)W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

(6)Potrzebne są stałe działania, aby ograniczać i kontrolować rozprzestrzenianie się pandemii, wzmocnić odporność krajowych systemów ochrony zdrowia, złagodzić skutki społeczno-ekonomiczne za pomocą środków wspierających przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe oraz aby zapewnić odpowiednie warunki bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy w celu wznowienia aktywności gospodarczej. Unia powinna w pełni wykorzystywać dostępne jej narzędzia, aby wspierać wysiłki państw członkowskich w tym zakresie. Jednocześnie państwa członkowskie i Unia powinny wspólnie przygotowywać środki konieczne do przywrócenia normalnego funkcjonowania naszych społeczeństw i gospodarek oraz zrównoważonego wzrostu gospodarczego, uwzględniając między innymi transformację ekologiczną i cyfrową oraz wyciągając wnioski z kryzysu.

(7)Kryzys związany z COVID-19 unaocznił elastyczność, jaką zapewnia jednolity rynek, umożliwiając dostosowanie się do nadzwyczajnych sytuacji. Aby jednak zapewnić szybkie i sprawne przejście do etapu odbudowy gospodarki oraz przywrócenia swobodnego przepływu towarów, usług i pracowników, należy znieść nadzwyczajne środki utrudniające normalne funkcjonowanie jednolitego rynku, gdy tylko przestaną one być konieczne. Obecny kryzys pokazał, że sektor ochrony zdrowia musi dysponować planami gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej, które powinny w szczególności obejmować ulepszone strategie zakupów, zdywersyfikowane łańcuchy dostaw oraz rezerwy strategiczne podstawowych produktów i materiałów. Są to kluczowe elementy konieczne do opracowania szerzej zakrojonych planów gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej.

(8)Prawodawca Unii wprowadził już zmiany w odpowiednich ramach legislacyjnych, aby umożliwić państwom członkowskim uruchomienie wszystkich niewykorzystanych zasobów z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych w celu przeciwdziałania nadzwyczajnym skutkom pandemii COVID-19. Zmiany te zapewnią dodatkową elastyczność oraz uproszczą i usprawnią procedury. Aby zmniejszyć presję na przepływy środków pieniężnych, państwom członkowskim umożliwiono również skorzystanie w roku obrachunkowym 2020–2021 ze stopy dofinansowania z budżetu Unii w wysokości 100 %. Zachęca się Maltę do pełnego wykorzystania tych możliwości, aby wesprzeć obywateli i sektory, które są najbardziej narażone na trudności.

(9)W dniu 30 kwietnia 2020 r. Malta przedłożyła swój krajowy program reform na 2020 r., a w dniu 2 maja 2020 r. – swój program stabilności na 2020 r. W celu uwzględnienia powiązań między tymi dwoma programami poddano je jednoczesnej ocenie.

(10)Malta jest obecnie objęta częścią zapobiegawczą paktu stabilności i wzrostu.

(11)W programie stabilności na 2020 r. rząd planuje pogorszenie salda nominalnego: z nadwyżki 0,5 % PKB w 2019 r. do deficytu wynoszącego 7,5 % PKB w 2020 r. Prognozuje się, że deficyt obniży się do 3,6 % PKB w 2021 r. W programie stabilności na 2020 r. przewiduje się, że relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB po spadku do 43,1 % PKB w 2019 r. wzrośnie w 2020 r. do 54,5 %. Na perspektywy makroekonomiczne i budżetowe wpływa duża niepewność spowodowana pandemią COVID-19.

(12)W odpowiedzi na pandemię COVID-19 oraz w ramach skoordynowanego unijnego podejścia Malta wprowadziła środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemu opieki zdrowotnej, powstrzymanie pandemii oraz pomoc tym osobom i sektorom, które zostały szczególnie dotknięte jej skutkami. Zgodnie z programem stabilności na 2020 r. łączna wartość tych środków budżetowych wynosi 4,1 % PKB. Środki te obejmują dodatki do wynagrodzeń dla pracowników sektorów znajdujących się w trudnej sytuacji, zwiększenie zdolności w zakresie opieki zdrowotnej oraz wydatki socjalne związane z pandemią COVID-19. Ponadto Malta zapowiedziała środki, które nie mając bezpośredniego wpływu na budżet, przyczynią się do wsparcia płynności przedsiębiorstw. W programie stabilności na 2020 r. oszacowano, że gwarancje rządowe pozwolą bankom na lewarowanie portfela nowych pożyczek dla przedsiębiorstw o wartości do 6,1 % PKB. Środki te obejmują gwarancje kredytowe. W programie stabilności na 2020 r. potwierdzono również zapowiadane wcześniej odroczenia podatkowe w odniesieniu do podatku dochodowego od osób fizycznych i od osób prawnych, podatku VAT oraz składek na ubezpieczenia społeczne. Ogólnie rzecz biorąc, środki wprowadzane przez Maltę są zgodne z wytycznymi określonymi w komunikacie Komisji w sprawie skoordynowanej reakcji gospodarczej na pandemię COVID-19. Pełne wdrożenie tych środków, a następnie zmiana kierunku polityki budżetowej w sposób, który umożliwi osiągnięcie rozważnej średniookresowej sytuacji budżetowej, kiedy pozwolą na to warunki ekonomiczne, przyczyni się do zachowania stabilności finansów publicznych w perspektywie średnioterminowej.

(13)Według prognozy Komisji z wiosny 2020 r. przy założeniu niezmiennego kursu polityki saldo sektora instytucji rządowych i samorządowych Malty w 2020 r. wyniesie -6,7 % PKB, a w 2021 r. osiągnie -2,5 % PKB. Prognozuje się, że wskaźnik zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2020 i 2021 r. utrzyma się poniżej poziomu 60 % PKB.

(14)W dniu 20 maja 2020 r. Komisja opublikowała sprawozdanie sporządzone zgodnie z art. 126 ust. 3 Traktatu w związku z planowanym przekroczeniem przez Maltę w 2020 r. progu deficytu wynoszącego 3 % PKB. Ogólnie rzecz biorąc, analiza wskazuje, że kryterium deficytu określone w Traktacie i rozporządzeniu (WE) nr 1467/1997 nie jest spełnione.

(15)W odpowiedzi na pandemię COVID-19 Malta podjęła działania ograniczające rozprzestrzenianie wirusa poprzez skuteczną kampanię informacyjną dotyczącą zdrowia, wprowadzenie środków fizycznej izolacji i stosowanie kwarantanny, monitorowanie oraz dużą liczbę testów i dokładne śledzenie kontaktów zakaźnych. Władze maltańskie pracują również nad zwiększeniem potencjału szpitali, w tym ośrodków, w których utworzono oddział intensywnej terapii. Środki ochrony osobistej są nabywane bezpośrednio, na szczeblu krajowym. Malta przystąpiła również do wspólnej unijnej procedury udzielania zamówień publicznych na środki ochrony osobistej, odczynniki laboratoryjne oraz testy i respiratory. W odniesieniu do leków i substancji czynnych Malta aktywnie monitoruje sytuację w celu identyfikowania i przewidywania ewentualnych niedoborów oraz podjęcia natychmiastowych działań zaradczych, zwłaszcza w przypadku zamykania granic przez kraje, które zazwyczaj dostarczają leki lub substancje czynne. W dniu 12 maja 2020 r. Komisja zatwierdziła program o wartości 11,5 mln EUR mający na celu wsparcie inwestycji w produkcję wyrobów związanych z pandemią COVID-19, w tym produktów leczniczych, takich jak szczepionki, sprzęt szpitalny i medyczny, w tym respiratory, odzież ochronna i sprzęt ochronny. Nastąpiły również skuteczne przesunięcia kadrowe i przekwalifikowanie personelu medycznego. Wszyscy specjaliści w dziedzinie zdrowia publicznego, którzy zajmowali różne stanowiska w ramach organów regulacyjnych i ministerstw, zostali przekierowani i przeniesieni do wsparcia walki z pandemią.

(16)Rząd maltański wspiera przedsiębiorstwa poprzez wsparcie finansowe pracy zdalnej i dotacje dla pracowników przebywających na obowiązkowej kwarantannie. Rząd przedstawił również gwarancje i odroczenia podatkowe dla przedsiębiorstw, w tym osób prowadzących działalność na własny rachunek. Pracownicy zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy w przedsiębiorstwach działających w sektorach takich jak handel detaliczny, handel hurtowy, turystyka i hotelarstwo, które drastycznie ucierpiały ze względu na pandemię COVID-19, lub w sektorach, które musiały tymczasowo zawiesić funkcjonowanie na zlecenie Inspektora Ochrony Zdrowia Publicznego, będą uprawnieni do wynagrodzenia odpowiadającego pięciu stawkom dniowym na tydzień, w oparciu o wynagrodzenie referencyjne w wysokości 800 EUR miesięcznie. Pracownicy w sektorach mniej dotkniętych skutkami pandemii mają prawo do wynagrodzenia odpowiadającego jednej lub dwóm stawkom dniowym na tydzień, w oparciu o wynagrodzenie referencyjne w wysokości 800 EUR miesięcznie. Rząd ogłosił również wsparcie dla osób z niepełnosprawnościami, rodzin z dziećmi, w których oboje rodzice są zatrudnieni i żadne z nich nie jest w stanie pracować zdalnie, pracowników, którzy stracili pracę z powodu obecnego kryzysu, i bezrobotnych mieszkających w wynajmowanych lokalach. Ponadto rząd będzie finansować do 2,5 punktu procentowego stóp procentowych kredytów bankowych zaciągniętych przez przedsiębiorstwa dotknięte pandemią COVID-19.

(17)Maltański system ochrony zdrowia zapewnia dobre efekty zdrowotne. Wybuch pandemii COVID-19 spowodował jednak, że maltański publiczny system ochrony zdrowia został poddany bezprecedensowej presji. Wysiłki, które koncentrują się na budowaniu zdolności systemu opieki zdrowotnej do skutecznego reagowania na kryzysy pandemiczne, takie jak COVID-19, poprawiłyby jego odporność. Następujące obszary wymagają szczególnego monitorowania: (i) rosnąca zależność od pielęgniarek migrantek w ramach opieki doraźnej i opieki długoterminowej oraz starzejąca się kadra lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej mogą stanowić wyzwanie; (ii) trudności w udostępnianiu nowych i innowacyjnych leków; (iii) wysokie wydatki własne pacjentów na podstawową opiekę zdrowotną i opiekę ambulatoryjną oraz na niektóre leki; (iv) listy osób oczekujących na objęcie opieką ambulatoryjną są długie, a w ostatnim czasie dodatkowo się wydłużyły. Istotnym priorytetem pozostaje również przekierowanie świadczenia usług medycznych ze szpitali do podstawowej opieki zdrowotnej.

(18)Prognoza Komisji przewiduje, że w 2020 r. bezrobocie wzrośnie do 5,9 %, a w 2021 r. spadnie do 4,4 %. Aby złagodzić poważny wpływ kryzysu na zatrudnienie, Malta podjęła – w porozumieniu z partnerami społecznymi – nadzwyczajne środki mające na celu zapobieganie zwolnieniom poprzez wspieranie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy. Przyjęcie bardziej trwałych mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy przyczyniłoby się również do ochrony miejsc pracy w okresie przejściowym prowadzącym do odbudowy gospodarki. Kluczowe znaczenie ma zapewnienie odpowiedniego wsparcia i dostępu do ochrony socjalnej wszystkim pracownikom, w tym osobom samozatrudnionym, oraz uwzględnienie ewentualnie wydłużonego okresu bezrobocia. Maltański system ochrony socjalnej musi również zapewnić pracownikom zagranicznym odpowiednie wsparcie w znalezieniu alternatywnego zatrudnienia, utrzymując w miarę możliwości ważność zezwoleń na pracę i zapewniając dostęp do innych usług społecznych. Odsetek osób dorosłych o niskich kwalifikacjach jest stosunkowo wysoki, a sytuację pogarsza duża liczba osób wcześnie kończących naukę. Obecny kryzys może pogłębić niedobór wykwalifikowanej kadry w niektórych sektorach oraz ponownie zdefiniować potrzeby w zakresie umiejętności w innych. Sprawia to, że identyfikacja i grupowanie umiejętności oraz przekwalifikowywanie pracowników ma jeszcze większe znaczenie, w szczególności w odniesieniu do umiejętności cyfrowych i ekologicznych. Malta poczyniła ostatnio postępy w dziedzinie kształcenia i szkolenia, wciąż jednak istnieją poważne wyzwania, do których należy wysoki odsetek uczniów o niewystarczających umiejętnościach podstawowych.

(19)W sytuacji kryzysu związanego z COVID-19 pilnym priorytetem dla Malty stało się szybkie uruchomienie wsparcia płynności przedsiębiorstw. Zapewnienie stałego dopływu kredytów i dostępu do finansowania ma kluczowe znaczenie, w szczególności dla małych i średnich przedsiębiorstw w sektorach najbardziej dotkniętych kryzysem. System bankowy ma do odegrania ważną rolę w skutecznym wdrażaniu środków wspierających płynność przez udzielanie pożyczek i przekazywanie gwarancji publicznych, tym samym przełamując konserwatywne podejście do praktyk kredytowych obowiązujące przed kryzysem. Przy opracowywaniu i wdrażaniu tych środków należy wziąć pod uwagę odporność sektora bankowego.

(20)W celu sprzyjania odbudowie gospodarki ważne będzie przyspieszenie realizacji gotowych projektów w zakresie inwestycji publicznych i promowanie inwestycji prywatnych, m.in. w drodze odpowiednich reform. Inwestycje wspierające odbudowę maltańskiej gospodarki stanowią okazję do nadania jej bardziej zrównoważonego charakteru. Przekształcenie Malty w gospodarkę neutralną dla klimatu będzie wymagało znacznych inwestycji prywatnych i publicznych w dłuższym okresie. Inwestycje na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych, opisane w krajowym planie w dziedzinie energii i klimatu oraz na rzecz uwzględnienia innych negatywnych ekologicznych efektów zewnętrznych, w szczególności w sektorach takich jak budownictwo i transport, mogą pomóc w osiągnięciu podwójnego celu, jakim jest przywrócenie normalnego funkcjonowania gospodarki i zrównoważony rozwój. Wspieranie renowacji istniejących budynków i ukierunkowane programy szkoleń pomogą poprawić charakterystykę energetyczną budynków. Dalsze inwestycje w zrównoważony transport mogą zapewnić realne alternatywy dla korzystania z prywatnych samochodów. Programowanie Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji na lata 2021–2027 mogłoby pomóc Malcie sprostać niektórym wyzwaniom związanym z przejściem na gospodarkę neutralną dla klimatu, jak przedstawiono w załączniku D do sprawozdania krajowego. Pozwoliłoby to Malcie optymalnie wykorzystać ten fundusz.

(21)Nadanie wyższego znaczenia badaniom naukowym i innowacjom oraz lepsze osadzenie ich w otoczeniu biznesowym będzie wspierać zrównoważony rozwój maltańskiego modelu gospodarczego opartego na wiedzy. Malta opracowała usługi administracji elektronicznej dla obywateli i przedsiębiorstw, w tym szereg aplikacji mobilnych. Ich wykorzystanie przez ogół społeczeństwa pozostaje jednak niskie. Aby ułatwić transformację cyfrową gospodarki, niezbędne jest zachęcanie obywateli i przedsiębiorstw do korzystania z cyfrowych usług publicznych.

(22)Przesunięcie Malty w kierunku sektora usług o charakterze międzynarodowym oraz jej wyspecjalizowanie się w internetowych grach hazardowych, aktywach wirtualnych oraz programach przyznawania obywatelstwa i prawa pobytu, mimo że przyczynia się do wzrostu gospodarczego, sprawia, że państwo to jest podatne na ryzyko prania pieniędzy, które wciąż należy ograniczać. W celu zapobiegania tym zagrożeniom i przeciwdziałania im podjęto kroki służące wzmocnieniu roli organu nadzoru ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy. Zacieśniono również współpracę z innymi właściwymi organami. Zaniepokojenie budzi jednak praktyka maltańskiego Urzędu Regulacji Rynków Finansowych polegająca na korzystaniu z usług prywatnej firmy konsultingowej w zakresie zadań nadzorczych. Niedociągnięcia w dochodzeniach związanych z praniem pieniędzy i ściganiu tego rodzaju przestępstw nadal stanowią wyzwanie. Wzmocnienie krajowego nadzoru nad międzynarodowymi przedsiębiorstwami finansowymi, które posiadają koncesję na Malcie, wzmocniłoby ogólne ramy zarządzania. W sektorze ubezpieczeń współpraca między krajowymi i zewnętrznymi organami nadzoru ma zasadnicze znaczenie. Istnieje również margines poprawy w zakresie nadzoru nad oddziałami banków państw trzecich, jak również udoskonaleń w podejściu opartym na ocenie ryzyka oraz oceny adekwatności zarządzania ryzykiem przez instytucje bankowe.

(23)Kluczowe znaczenie dla poprawy skuteczności i sprawiedliwości systemów podatkowych wciąż ma rozwiązanie problemu agresywnego planowania podatkowego. Odczuwane przez inne państwa członkowskie skutki uboczne strategii agresywnego planowania podatkowego stosowanych przez podatników wymagają skoordynowanych działań w ramach polityk krajowych w celu uzupełnienia prawodawstwa UE. Malta podjęła działania w celu rozwiązania problemu agresywnego planowania podatkowego poprzez wdrożenie wcześniej uzgodnionych międzynarodowych i europejskich inicjatyw, ale traktowanie przedsiębiorstw będących rezydentami niemających siedziby w kraju oraz programy przyznawania obywatelstwa i prawa pobytu dla inwestorów, w ramach których nie wymaga się nawet, by dana osoba była rezydentem do celów podatkowych na Malcie, stwarza ryzyko podwójnego nieopodatkowania zarówno dla przedsiębiorstw, jak i osób fizycznych.