KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 18.11.2020 COM(2020) 744 final WNIOSEK KOMISJI I RADY

W SPRAWIE WSPÓLNEGO SPRAWOZDANIA O ZATRUDNIENIU





SPIS TREŚCI: PRZEDMOWA GŁÓWNE PRZESŁANIA 1. OGÓLNY ZARYS TENDENCJI NA RYNKU PRACY ORAZ TENDENCJI I WYZWAŃ SPOŁECZNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ 1.1 Tendencje na rynku pracy 1.2 Tendencje społeczne 2. PODSUMOWANIE TABLICY WSKAŹNIKÓW SPOŁECZNYCH 2.1 Objaśnienie tablicy wskaźników 2.2 Wnioski płynące z tablicy wskaźników społecznych 3. REFORMY W OBSZARZE ZATRUDNIENIA I POLITYKI SPOŁECZNEJ – DZIAŁANIA PODEJMOWANE PRZEZ PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE I OSIĄGANE WYNIKI 3.1 Wytyczna 5: Pobudzanie popytu na pracę 3.1.1 Kluczowe wskaźniki 3.1.2 Działania podjęte przez państwa członkowskie 3.2 Wytyczna 6: Zwiększanie podaży pracy i poprawa dostępu do zatrudnienia, umiejętności i kompetencji 3.2.1 Kluczowe wskaźniki 3.2.2 Działania podjęte przez państwa członkowskie 3.3 Wytyczna 7: Poprawa funkcjonowania rynków pracy oraz zwiększenie skuteczności dialogu społecznego 3.3.1 Kluczowe wskaźniki 3.3.2 Działania podjęte przez państwa członkowskie

3.4 Wytyczna 8: Promowanie równości szans dla wszystkich, wspieranie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa 3.4.1 Kluczowe wskaźniki 3.4.2 Działania podjęte przez państwa członkowskie



PRZEDMOWA Obowiązek składania przez Komisję Europejską i Radę wspólnego sprawozdania o zatrudnieniu wynika z art. 148 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Propozycja dotycząca tego sprawozdania sporządzana przez Komisję Europejską stanowi część pakietu jesiennego. Wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu zawiera roczny przegląd kluczowych kwestii dotyczących zatrudnienia i sytuacji społecznej w Unii Europejskiej, jak również działań państw członkowskich w kierunku reform zgodnych z wytycznymi dotyczącymi polityki zatrudnienia państw członkowskich. Sprawozdanie odzwierciedla strukturę wytycznych: pobudzanie popytu na pracę (wytyczna 5), zwiększanie podaży pracy i poprawa dostępu do zatrudnienia, umiejętności i kompetencji (wytyczna 6), poprawa funkcjonowania rynków pracy oraz skuteczności dialogu społecznego (wytyczna 7) oraz promowanie równości szans dla wszystkich, wspieranie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa (wytyczna 8). Ponadto we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu monitoruje się wyniki państw członkowskich w odniesieniu do tablicy wskaźników społecznych ustanowionej w kontekście Europejskiego filaru praw socjalnych. Parlament Europejski, Rada i Komisja proklamowały filar wspólnie w dniu 17 listopada 2017 r. Określono w nim zasady i prawa w trzech obszarach: (i) równe szanse i dostęp do zatrudnienia, (ii) sprawiedliwe warunki pracy oraz (iii) ochrona socjalna i włączenie społeczne. Monitorowanie postępów w tych obszarach opiera się zwłaszcza na szczegółowej analizie tablicy wskaźników społecznych towarzyszącej filarowi. Wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu ma następującą strukturę: w rozdziale wprowadzającym (rozdział 1) opisano główne tendencje na rynku pracy i tendencje społeczne w Unii Europejskiej w celu przedstawienia kontekstu. W rozdziale 2 przedstawiono główne wyniki analizy tablicy wskaźników społecznych towarzyszącej Europejskiemu filarowi praw socjalnych. W rozdziale 3 zawarto szczegółowy opis kluczowych wskaźników w poszczególnych państwach w ujęciu przekrojowym (w tym wskaźników tablicy wskaźników społecznych), analizując wyniki państw członkowskich, istniejące wyzwania i polityki wdrażane w celu uwzględnienia wytycznych dotyczących polityki zatrudnienia.

GŁÓWNE PRZESŁANIA Zanim rozpoczął się kryzys związany z COVID-19 wzrost zatrudnienia w UE był stały, choć jego tempo malało. Pozytywne wyniki na rynkach pracy odnotowywano od 2013 r.; w 2019 r. nastąpił dalszy wzrost zatrudnienia, osiągając pod koniec roku rekordowy poziom. Starania na rzecz reform podejmowane przez państwa członkowskie w następstwie kryzysu finansowego przyczyniły się do tego wzrostu gospodarczego sprzyjającego tworzeniu miejsc pracy, chociaż niektóre państwa członkowskie i regiony nadal borykały się z wyzwaniami, w tym w odniesieniu do integracji grup szczególnie wrażliwych na rynku pracy. Pandemia COVID-19 doprowadziła do odwrócenia tej tendencji, zmieniając nagle sposób pracy i życia każdego z nas. Okazała się tragiczna w skutkach dla wielu osób i spowodowała bezprecedensowy wstrząs gospodarczy. Reakcja organów europejskich i krajowych była szybka. Ochrona zdrowia i miejsc pracy obywateli stała się głównym priorytetem polityki. Państwa członkowskie udzieliły wsparcia zwłaszcza tym grupom i sektorom, które odczuły skutki pandemii w sposób szczególnie dotkliwy. Dzięki wdrożeniu tych środków udało się dotychczas uniknąć pojawienia się masowego kryzysu zatrudnienia i kryzysu społecznego w całej UE. Panuje mimo to duża niepewność, w szczególności co do tego, jak długo będzie trwała pandemia, kiedy nastąpi trwałe ożywienie gospodarcze, oraz jakie będą konsekwencje dla osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji. Sytuacja różni się jednak w poszczególnych państwach również ze względu na wcześniejsze doświadczenia. Państwa członkowskie, które już przed pandemią borykały się z poważnymi wyzwaniami społeczno-gospodarczymi, są obecnie jeszcze bardziej narażone na zagrożenia. Wdrożenie Europejskiego filaru praw socjalnych ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia sprawiedliwej odbudowy gospodarki sprzyjającej włączeniu społecznemu. Przy planowaniu środków z zakresu polityki na rzecz wspierania pracowników i gospodarstw domowych należy się kierować zasadami filaru pod kątem trzech wymiarów: równych szans i dostępu do zatrudnienia, sprawiedliwych warunków pracy oraz ochrony socjalnej, zdrowia i włączenia społecznego. Zwalczanie skutków pandemii, jak również przygotowanie odbudowy musi mieć przede wszystkim wzgląd na ludzi, przez sprzyjanie odporności społecznej i pozytywnej konwergencji. Niedawno przyjęte wytyczne dotyczące polityki zatrudnienia zawierają szczegółowe wskazówki, które mają służyć złagodzeniu wpływu COVID-19 na zatrudnienie i społeczeństwo, oraz zapewniają państwom członkowskim konkretne wskazówki co do sposobów modernizowania instytucji rynku pracy, kształcenia i szkolenia, a także systemów ochrony socjalnej i ochrony zdrowia, aby stały się bardziej sprawiedliwe i sprzyjały włączeniu społecznemu. Zawierają one również nowe elementy odzwierciedlające priorytety Unii, szczególnie dotyczące społecznie sprawiedliwej transformacji ekologicznej i cyfrowej. Przekształcenie wyzwań związanych z klimatem i ochroną środowiska w szanse oraz zadbanie, aby transformacja była dla wszystkich sprawiedliwa i sprzyjała włączeniu społecznemu, stanowi kluczowy cel Europejskiego Zielonego Ładu. UE szybko i zdecydowanie zareagowała na kryzys. Państwom członkowskim zaoferowano bezprecedensowe wsparcie finansowe, by złagodzić gospodarcze, społeczne i zdrowotne skutki kryzysu oraz sprawniej odbudować gospodarkę, w tym dzięki nowemu instrumentowi SURE, instrumentowi wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych oraz większej elastyczności w wykorzystaniu funduszy polityki spójności w ramach inicjatywy inwestycyjnej w odpowiedzi na koronawirusa. Ponadto Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, który stanowi główny element Europejskiego Instrumentu na rzecz Odbudowy (Next Generation EU), posłuży jako wsparcie finansowe na dużą skalę na rzecz reform i inwestycji mających na celu wspieranie tworzenia miejsc pracy oraz zwiększenie odporności gospodarek, społeczeństw i systemów ochrony zdrowia w UE, jak i lepsze przygotowanie ich do dwojakiej transformacji. Stanowi to wyjątkową okazję do zwiększenia inwestycji w ludzi i przyspieszenia ożywienia gospodarczego. Ta szybka reakcja wpisuje się w długoterminową strategię i przyczynia się do zwiększenia zdolności Unii do osiągnięcia jej długoterminowych celów. Celem wspólnego sprawozdania o zatrudnieniu jest pomoc państwom członkowskim w identyfikacji obszarów priorytetowych, które wymagają reform i inwestycji. Na podstawie art. 148 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu przedstawiono ogólny przegląd kluczowych kwestii dotyczących zatrudnienia i sytuacji społecznej w Europie, jak również realizacji działań zgodnych z wytycznymi dotyczącymi polityki zatrudnienia. Od początku stanowiło ono integralną część europejskiego semestru, jako część pakietu jesiennego, eksponując kluczowe wyzwania związane z zatrudnieniem i sytuacją społeczną, z którymi należy się zmierzyć w cyklu rocznym. W ramach wyjątkowego europejskiego semestru 2021 r. wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu dodatkowo pomoże państwom członkowskim w określeniu priorytetowych obszarów reform i inwestycji, które powinny one uwzględnić w swoich planach odbudowy i zwiększania odporności, w kontekście wytycznych dotyczących polityki zatrudnienia. W sprawozdaniu przedstawiono również wyniki uwzględnione w tablicy wskaźników społecznych towarzyszącej Europejskiemu filarowi praw socjalnych, które mogą stanowić wkład w opracowywanie planów krajowych. Ponadto, również w kontekście wspólnego sprawozdania o zatrudnieniu, Komisja oceni istotę planów w dokumentach analitycznych dołączonych do wniosków dotyczących aktów wykonawczych Rady. We współpracy z Komitetem ds. Zatrudnienia i Komitetem Ochrony Socjalnej Komisja będzie również ściśle monitorowała wszystkie zmiany na rynku pracy i zmiany społeczne, regularnie aktualizując odpowiedni Przegląd sytuacji w dziedzinie zatrudnienia i przegląd sytuacji w dziedzinie ochrony socjalnej. ********* Kryzys związany z COVID-19 silnie wpłynął na wyniki na rynku pracy w UE. Chociaż oznaki spowolnienia wzrostu zatrudnienia można było zaobserwować już w drugiej połowie 2019 r., w przypadku większości wskaźników rynku pracy w momencie wybuchu pandemii nastąpił nagły koniec pozytywnej tendencji. Całkowite zatrudnienie (które wzrosło o 15 mln od połowy 2013 r.) spadło o 6,1 mln osób między czwartym kwartałem 2019 r. a drugim kwartałem 2020 r., co stanowi najbardziej gwałtowny spadek na przestrzeni dwóch kolejnych kwartałów. Po sześciu latach pozytywnych zmian w kierunku osiągnięcia celu strategii „Europa 2020” w zakresie zatrudnienia, w 2020 r. wskaźnik zatrudnienia oddalił się od tego celu. Sprawne przyjęcie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy i innych środków utrzymania rynku pracy wraz ze spadkiem współczynników aktywności zawodowej doprowadziły jak dotąd jedynie do umiarkowanego wzrostu stopy bezrobocia o 1 punkt procentowy do września 2020 r. Bezrobocie młodzieży (15–24 lat) wzrosło jednak wyraźniej niż w przypadku innych grup wiekowych i wzrósł udział młodych osób niepracujących, niekształcących się ani nieszkolących się (młodzieży NEET). Poważnie ucierpieli również pracownicy urodzeni poza UE. Wyniki te różnią się znacznie w poszczególnych państwach, regionach oraz sektorach i wymagają ścisłego monitorowania, a także starań politycznych w celu uniknięcia bardziej negatywnych skutków w krótkim czasie. Masowe stosowanie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy pomogło złagodzić skutki szoku na rynku pracy. Liczba godzin przepracowanych na jednego pracownika gwałtownie spadła o 11,3 % w II kwartale 2020 r. w porównaniu z ostatnim kwartałem 2019 r.; jednocześnie nastąpił wzrost nieobecności w pracy z 9,7 % w IV kwartale 2019 r. do 21,8 % w II kwartale 2020 r. (około połowa tego wzrostu wynika z przestojów w pracy). Od początku kryzysu państwa członkowskie rozszerzyły (lub wprowadziły, jeżeli wcześniej nie były one dostępne) mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy lub inne programy utrzymania miejsc pracy w celu ograniczenia ich utraty, uniknięcia rozproszenia kapitału ludzkiego i utrzymania popytu łącznego. Unia Europejska wspiera te starania za pomocą europejskiego instrumentu tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE). Nadzwyczajne i zsynchronizowane wykorzystanie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy pomogło zaradzić bezpośrednim skutkom kryzysu i zapobiegło gwałtownemu wzrostowi bezrobocia. Im dłużej jednak trwa kryzys, tym większe jest ryzyko subsydiowania miejsc pracy w przedsiębiorstwach, które nie są już rentowne. Rozważając stopniowe wycofywanie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy, należy zatem starannie przeanalizować z jednej strony potrzebę ochrony przedsiębiorstw i pracowników tak długo, jak wymagają tego warunki ekonomiczne, a z drugiej strony wprowadzenie polityk promujących zmiany strukturalne i realokację pracowników (np. poprzez dobrze opracowane zachęty do zatrudniania i środki służące zmianie kwalifikacji). Kryzys związany z COVID-19 kładzie kres trwającej 6 lat pozytywnej tendencji na rynku pracy 6,1 mln

mniej osób zatrudnionych w II kw. 2020 r. w porównaniu z IV kw. 2019 r. 72 %

wskaźnik zatrudnienia w II kw. 2020 r. (o 1,1 punktu procentowego niższy niż rok wcześniej) 7,5 %

stopa bezrobocia we wrześniu 2020 r. (o 1 punkt procentowy wyższa niż w marcu) -11,3 %

liczby godzin przepracowanych na jednego pracownika w II kw. 2020 r. w porównaniu z IV kw. 2019 r. Współczynniki aktywności zawodowej, stopy bezrobocia i odsetek młodzieży NEET w UE-27, w % Liczba godzin przepracowanych na jednego pracownika oraz nieobecności w pracy w UE-27 Źródło: Eurostat, BAEL. Dane wyrównane sezonowo, a nie kalendarzowo.

Różne sektory i kategorie pracowników doświadczają wstrząsu gospodarczego w różny sposób. Poza budownictwem we wszystkich rodzajach działalności gospodarczej zmniejszono liczbę osób zatrudnionych w II kw. 2020 r. w porównaniu z II kw. 2019 r., jednak najbardziej gwałtowne spadki zaobserwowano w sektorze hotelarskim, w sektorze kultury i rozrywki oraz wolnych zawodów. Spadek zatrudnienia dotknął w większym stopniu pracowników w niestandardowych formach zatrudnienia, chociaż istnieją znaczne różnice między poszczególnymi krajami w tym względzie. Poważnie ucierpieli pracownicy tymczasowi, których liczba w II kwartale 2020 r. zmniejszyła się o 16,7 % w ujęciu rok do roku w porównaniu z II kwartałem 2020 r., natomiast liczba pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony pozostała stabilna, również dzięki reakcji politycznej. Przełożyło się to na znaczny spadek udziału pracowników tymczasowych w całkowitej liczbie pracowników w tym przypadku również różnice między poszczególnymi państwami były znaczące. Pandemia różnie wpłynęła na miejsca pracy i sektory 4,2 mln mniej pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na czas określony w II kw. 2020 r. w porównaniu z II kw. 2019 r. Wzrost zatrudnienia w budownictwie, administracji publicznej i działalności ICT Największe relatywne spadki w handlu, sztuce i rozrywce oraz rolnictwie Zatrudnienie (15–64 lat) według rodzaju umowy: zmiana procentowa między II kw. 2019 r. i II kw. 2020 r. Źródło: Eurostat, BAEL. Uwaga: *Działalności wg NACE Rev. 2. Ze względu na pandemię COVID-19 państwa członkowskie są narażone na ryzyko gwałtownego wzrostu bezrobocia młodzieży, co wymaga reform i większego wsparcia. Po utrzymującym się spadku w 2019 r. bezrobocie młodzieży w całej UE wzrosło z niskiego poziomu 14,9 % w marcu 2020 r. do 17,1 % we wrześniu w szybszym tempie niż bezrobocie ogółem. Kryzys doprowadził również do największego wzrostu wskaźników niepracujących, niekształcących się ani nieszkolących się osób w wieku 15–24 lat między dwoma kolejnymi kwartałami od początku zbierania tych danych przez Eurostat w 2006 r. (z 10,4 % do 11,6 % w okresie od I do II kwartału 2020 r.). W 2019 r. co dziesiąta osoba młoda w wieku 18–24 lat zakończyła kształcenie lub szkolenie z kwalifikacjami poniżej wykształcenia na poziomie ponadgimnazjalnym, a ponad jedna czwarta osób w wieku 30–34 lat nie posiadała kwalifikacji umożliwiających bezpośredni dostęp do rynku pracy (wykształcenie i szkolenie zawodowe na poziomie średnim lub wykształcenie wyższe). We wnioskach Komisji dotyczących zalecenia w sprawie kształcenia i szkolenia zawodowego oraz europejskiego obszaru edukacji przedstawiono cele dotyczące poprawy osiągnięć zarówno w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego, jak i szkolnictwa wyższego. Ponieważ wzrost odsetka młodzieży NEET w dużej mierze wynika ze spadku popytu na pracę, niezbędne będą reformy wspierające tworzenie miejsc pracy, edukację i umiejętności. Zasadnicze znaczenie będzie miało skuteczne wdrożenie wzmocnionej gwarancji dla młodzieży w oparciu o dobrze funkcjonujące publiczne służby zatrudnienia oraz systemy kształcenia i szkolenia. W przypadku młodych kobiet NEET, wśród których bierność zawodowa odgrywa większą rolę niż w przypadku mężczyzn, reformy powinny również obejmować środki mające na celu usunięcie demobilizujących świadczeń i ulg podatkowych oraz pomoc w godzeniu pracy z obowiązkami w zakresie opieki (zob. również poniżej). Kryzys związany z COVID-19 doprowadził do znacznego wzrostu odsetka młodzieży NEET 11,6 %

młodzieży NEET (15–24 lat) w II kw. 2020 r. (1,2 punktu procentowego więcej niż w poprzednim kwartale) -12 %

pracujących osób młodych o niskich umiejętnościach od końca 2019 r. do II kw. 2020 r. 26 %

osób młodych (30–34 lat) posiada kwalifikacje, które nie dają bezpośredniego dostępu do zatrudnienia (VET na poziomie średnim lub wykształcenie wyższe) Młodzież (15–24 lat) niekształcąca się, niepracująca ani nieszkoląca się (młodzież NEET), (II kw. 2020 r.)

Źródło: Eurostat, BAEL Różnica w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć uległa stagnacji, a zróżnicowanie wynagrodzenia ze względu na płeć zmniejszyło się w ciągu ostatnich pięciu lat, ale kryzys doprowadził do powstania nowych zagrożeń i wyeksponował potrzebę reform i inwestycji. Chociaż wskaźniki zatrudnienia kobiet wzrosły, od 2013 r. różnice w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn jedynie nieznacznie zmalały, pomimo wyższego średniego poziomu wykształcenia kobiet. Nadmierna reprezentacja kobiet w gorzej płatnych sektorach i zawodach sprawia, że są one szczególnie narażone na rynkach pracy dotkniętych skutkami kryzysu COVID-19. Różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn są większe w przypadku kobiet z małymi dziećmi: w 2019 r. w przeciwieństwie do kobiet bezdzietnych, mierzyły się one z ujemną różnicą w poziomie zatrudnienia kobiet i mężczyzn na poziomie 14,3 p.p., natomiast mężczyźni w tej samej sytuacji odnotowali dodatnią różnicę wynoszącą 9,6 p.p. Wyniki pod względem zatrudnienia są gorsze, w szczególności w przypadku starszych, urodzonych poza UE, nisko wykwalifikowanych i niepełnosprawnych kobiet. Udział kobiet w rynku pracy mógłby zostać zwiększony dzięki reformom i inwestycjom w zakresie wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem oraz usług opieki długoterminowej, a także dzięki polityce na rzecz równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, takiej jak urlopy rodzicielskie i opiekuńcze uwzględniające równowagę płci. Inne reformy i inwestycje mogłyby obejmować środki zapewniające równy rozwój kariery zawodowej, środki w zakresie przejrzystości wynagrodzeń oraz dostosowania systemu podatkowego i systemu świadczeń, takie jak pobieranie podatków od osób a nie gospodarstw domowych, a także świadczenia rodzinne, odliczenia z tytułu małżonka pozostającego na utrzymaniu i odliczenia podlegające przeniesieniu. Nadal występuje duża luka w zatrudnieniu i luka płacowa między kobietami a mężczyznami w szeregu państw członkowskich 11,4 punktu procentowego

różnica w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć w II kw. 2020 r., niemal niezmienna od 2013 r.



14,3 p.p.

wpływ rodzicielstwa na zatrudnienie (niższy wskaźnik zatrudnienia kobiet z małymi dziećmi w porównaniu z kobietami, które nie mają dzieci) Nieskorygowane zróżnicowanie wynagrodzenia ze względu na płeć w 2014 r. i 2018 r.

(punkty procentowe) Źródło: Eurostat. Kryzys prawdopodobnie będzie miał nieproporcjonalnie duży wpływ na migrantów spoza UE, co wymagać będzie dodatkowych starań dla zapewnienia ich integracji na rynku pracy. Migranci spoza UE zaobserwowali poprawę swojego średniego wskaźnika zatrudnienia w latach 2017–2019 (wzrost z 61,5 % do 64,2 %). Mimo to od początku kryzysu wskaźnik zatrudnienia znacznie spadł (do 60,8 % w II kwartale 2020 r.) ze względu na ich nadmierną reprezentację wśród pracowników tymczasowych i w sektorach silnie dotkniętych przez kryzys, choć odegrali oni ważną rolę w kluczowych zawodach na pierwszej linii walki z pandemią. Co więcej, pierwsze pokolenie pracowników ze środowisk migracyjnych częściej wykonuje zawody wymagające niższych kwalifikacji, nawet jeśli mają oni wyższe wykształcenie. Reakcje polityczne państw członkowskich związane z oferowaniem kursów językowych, dostępu do kształcenia i szkoleń, doradztwa w zakresie rynku pracy oraz uznawaniem umiejętności i kwalifikacji przyczyniły się do poprawy ich integracji na rynku pracy. Utrzymanie i wzmocnienie tych polityk przyczyniłoby się do ożywienia gospodarki w sposób bardziej sprzyjający włączeniu społecznemu oraz wykorzystania w nim umiejętności i potencjału migrantów, w tym uchodźców. Zajęcie się przyczynami segmentacji rynku pracy, również poprzez dostosowanie przepisów i zapewnienie odpowiednich zachęt do zatrudniania na podstawie stabilnych umów o pracę, ma kluczowe znaczenie dla poprawy odporności społecznej. Częstotliwość występowania zjawiska pracy na czas określony różni się znacznie w poszczególnych państwach, przy czym osoby młode i kobiety są w tej kategorii stosunkowo silniej reprezentowanie. Państwa członkowskie o znacznym odsetku pracowników zatrudnionych na czas określony doświadczyły w czasie kryzysu największych wahań w zatrudnieniu. Z tej perspektywy zapewnienie, aby umowy na czas określony przyczyniały się do wchodzenia na rynek pracy, a jednocześnie stanowiły etap na drodze do regularnego zatrudnienia, ma kluczowe znaczenie dla zwiększenia odporności społecznej i wspierania sprawiedliwej odbudowy gospodarki sprzyjającej włączeniu społecznemu. W tym kontekście ważne są reformy mające na celu modernizację przepisów dotyczących ochrony zatrudnienia, między innymi dzięki ustanowieniu jasnych warunków korzystania z umów o pracę na czas określony, zapobieganiu stosunkom pracy prowadzącym do niepewnych warunków zatrudnienia oraz zapewnieniu właściwych zachęt do zatrudniania na podstawie umowy na czas nieokreślony. Jednocześnie państwa członkowskie powinny zapewnić osobom poszukującym pracy z doświadczeniami niepewnego zatrudnienia odpowiedni dostęp do ochrony socjalnej, a w szczególności do zasiłków dla bezrobotnych, dzięki możliwym do dostosowania wymogom kwalifikowalności oraz możliwości szkolenia i przekwalifikowania zawodowego. Wielu pracowników nadal nie jest chronionych odpowiednim minimalnym wynagrodzeniem. Pomimo niedawnych podwyżek w wielu państwach członkowskich, ustawowe wynagrodzenia minimalne są często niskie w porównaniu z innymi wynagrodzeniami w gospodarce. Zasadniczo minimalne wynagrodzenie nie wystarcza, aby chronić pracowników przed ryzykiem ubóstwa. Ponadto luki w zakresie jego stosowania występują zarówno w państwach, w których obowiązuje ustawowe wynagrodzenie minimalne (ze względu na wyłączenia dotyczące określonych kategorii), jak i w państwach, w których płace są ustalane wyłącznie w drodze rokowań zbiorowych (w przypadku pracowników, którzy nie są objęci układami zbiorowymi). Po konsultacji z partnerami społecznymi Komisja złożyła wniosek w sprawie dyrektywy mającej na celu zapewnienie pracownikom w Unii ochrony w formie odpowiedniego minimalnego wynagrodzenia. Celem wniosku jest upowszechnianie rokowań zbiorowych w sprawie wynagrodzeń we wszystkich państwach członkowskich. W tym względzie państwa, w których obowiązują ustawowe wynagrodzenia minimalne, powinny stworzyć warunki ustalania takich wynagrodzeń na odpowiednim poziomie, w tym jasne i stabilne kryteria ustalania minimalnego wynagrodzenia, orientacyjne wartości referencyjne służące do oceny adekwatności oraz regularną i terminową aktualizację. Te państwa są również proszone o zapewnienie proporcjonalnego i uzasadnionego różnicowania stawek i stosowania odliczeń od ustawowych wynagrodzeń minimalnych oraz skutecznego zaangażowania partnerów społecznych w ustalanie i aktualizację ustawowego minimalnego wynagrodzenia. Ponadto w nowym wniosku przewidziano lepsze egzekwowanie i monitorowanie ochrony w postaci minimalnego wynagrodzenia wprowadzonej w każdym państwie. Dostosowanie warunków pracy nabrało zasadniczego znaczenia w czasie pandemii i po jej zakończeniu będzie nadal miało kluczowe znaczenie, co wymaga inwestycji w miejsca pracy i reformy mające na celu zwiększenie dostępności elastycznej organizacji pracy. Wiele państw członkowskich dostosowało swoje warunki pracy, m.in. poprzez rozszerzenie wykorzystania telepracy, ze szczególnym naciskiem na ochronę pracowników o słabszej pozycji na rynku. W stanie zagrożenia zdrowia telepraca okazała się bardzo ważna dla zapewnienia ciągłości działania, dając jednocześnie szersze możliwości radzenia sobie z dodatkowymi potrzebami w zakresie opieki. Może ona jednak również nieść ze sobą zagrożenia związane m.in. z zawodowym, fizycznym i psychicznym samopoczuciem telepracowników pracujących w domu. W perspektywie pandemia doprowadzi do nowego podejścia do organizacji miejsc pracy i równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. Istnieją różnice w treści i zakresie przepisów krajowych dotyczących telepracy, m.in. w odniesieniu do promowania technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) służących do tego celu. Opierając się na istniejących praktykach krajowych dotyczących rokowań zbiorowych, państwa członkowskie powinny zapewnić bezpieczne i dobrze dostosowane środowiska pracy oraz powszechną dostępność elastycznej organizacji pracy w celu pogodzenia życia zawodowego, rodzinnego i prywatnego. Należy również zwrócić większą uwagę na poprawę warunków pracy pracowników znajdujących się w trudnej sytuacji oraz na zachęcanie osób wykonujących pracę nierejestrowaną do podjęcia formalnego zatrudnienia. Pandemia wyeksponowała również niedobór pracowników w niektórych zawodach związanych ze służbą zdrowia oraz potrzebę dostosowania lub poprawy odnośnych warunków pracy i umiejętności. Częstotliwość występowania zjawiska telepracy w czasie kryzysu znacząco się różni w zależności od profilu i sektora 60 p.p. luka w dostępie do telepracy między pracownikami o wysokich umiejętnościach i pracownikami o niskich umiejętnościach 61 % mieszkańców miast miało dostęp do telepracy w porównaniu z 41 % mieszkańców miasteczek Pracownicy sektora edukacji i usług administracyjnych w większym stopniu korzystali z telepracy Praca w domu podczas pandemii COVID-19, główne cechy pracowników pracujących w ten sposób (UE-27, w %). Źródło: Eurofound (2020), Living, working and COVID-19 e-survey [Życie, praca i COVID-19 – e-badanie]. Aktywne polityki rynku pracy odgrywają kluczową rolę we wspieraniu dostosowań na rynku pracy w następstwie wstrząsu spowodowanego przez COVID-19. Państwa członkowskie weszły w kryzys na rynku pracy z różnym zakresem aktywnych polityk rynku pracy. Wspieranie płynnych przepływów na rynku pracy przy jednoczesnym zapobieganiu ryzyku dalszej polaryzacji umiejętności ma zasadnicze znaczenie dla wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu. Jest to szczególnie ważne w przypadku państw członkowskich, w których utrzymują się wysokie wskaźniki bezrobocia długotrwałego i w których sytuacja prawdopodobnie jeszcze bardziej się pogorszy w wyniku wstrząsu spowodowanego przez COVID-19. Państwa członkowskie zmieniły istniejące ramy lub wprowadziły nowe systemy aktywnej polityki rynku pracy, aby lepiej reagować na warunki panujące na rynku pracy, promować zatrudnienie oraz podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowanie, często przy wsparciu Europejskiego Funduszu Społecznego. Będą mogły mieć teraz możliwość łączenia funduszy polityki spójności ze środkami z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności w celu dalszego promowania ukierunkowanych aktywnych polityk rynku pracy, w tym środków na rzecz podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania. Dostęp do systemów świadczeń dla bezrobotnych zapewniających odpowiednio wysokie świadczenia i o odpowiednim czasie trwania ma kluczowe znaczenie dla złagodzenia negatywnych skutków kryzysu i ułatwienia bezrobotnym przejścia do nowych miejsc pracy. Zapewnienie odpowiednich świadczeń dla bezrobotnych o rozsądnym czasie trwania, dostępnych dla wszystkich pracowników, w tym pracowników zatrudnionych na podstawie umów niestandardowych, ma kluczowe znaczenie dla wspierania osób poszukujących pracy w okresie zmian. Szczególną uwagę należy zwrócić na osoby o krótszej lub przerywanej historii ciągłości pracy, ponieważ często są one w mniejszym stopniu objęte tymi systemami. W odpowiedzi na pandemię kilka państw członkowskich wzmocniło swoje systemy ochrony przed bezrobociem. Systemy te mogą wymagać dalszego przeglądu w następstwie zmian w warunkach ekonomicznych w celu utrzymania odpowiednich dochodów i wspierania skutecznej aktywizacji na rynku pracy osób dotkniętych pandemią. Publiczne służby zatrudnienia będą musiały wykroczyć poza zakres tradycyjnych sposobów pracy, aby zniwelować nagły wzrost liczby osób poszukujących pracy i wspierać je w zmianie zawodu lub sektora. W ostatnich latach odnotowano tendencję spadkową, jeżeli chodzi o odsetek osób bezrobotnych korzystających z publicznych służb zatrudnienia w celu poszukiwania pracy, aczkolwiek istnieją znaczne różnice w poszczególnych państwach członkowskich. Osoby młody, osoby poszukujące pracy o niskich umiejętnościach i osoby starsze poszukujące pracy wciąż przeważają wśród osób zwracających się o pomoc do publicznych służb zatrudnienia. W obecnym kontekście, aby zapewnić właściwą i skuteczną reakcję na potrzeby osób poszukujących pracy i pracodawców, niezbędne może być zwiększenie zdolności w zakresie wzmacniania systemów profilowania, zwiększenie możliwości w zakresie doradztwa i mentoringu dla osób poszukujących pracy. Inwestycje w nowoczesne rozwiązania z zakresu technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) oraz przekwalifikowanie pracowników publicznych służb zatrudnienia będą istotne dla wzmocnienia ich zdolności. Większe wsparcie oparte na indywidualnych planach działania mogłoby pomóc osobom dotkniętym kryzysem w znalezieniu pracy w kontekście przyszłego ożywienia gospodarczego. Publiczne służby zatrudnienia mogą odegrać kluczową rolę w ułatwianiu płynnych przepływów na rynku pracy i promowaniu szybkiego ożywienia gospodarczego 45 p.p. luka między najwyższym i najniższym poziomem wykorzystania publicznych służb zatrudnienia do poszukiwania pracy w 2019 r. Wśród osób zwracający się o pomoc do publicznych służb zatrudnienia przeważają osoby poszukujące pracy o niskich umiejętnościach i osoby starsze poszukujące pracy. Wysokie stopy bezrobocia długotrwałego przed pandemią mogą stanowić dodatkowe wyzwanie utrudniające działania związane z odbudową dla wszystkich. Odsetek osób bezrobotnych korzystających z danej metody poszukiwania pracy (2019 r.) Źródło: Eurostat, BAEL. Dialog społeczny i zaangażowanie partnerów społecznych w kształtowanie polityki mają kluczowe znaczenie dla wspierania sprawiedliwego i zrównoważonego ożywienia gospodarczego oraz wspierania wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu. W kilku państwach członkowskich układy zbiorowe i dialog społeczny przyczyniły się do opracowania i wdrożenia natychmiastowej społeczno-gospodarczej reakcji na kryzys związany z COVID-19, w tym środków mających na celu szybkie dostosowanie modeli organizacji pracy, takich jak promowanie telepracy, oraz ochronę zdrowia, dochodów i miejsc pracy pracowników pierwszego kontaktu i pracowników o krytycznym znaczeniu. Konsultacje z partnerami społecznymi w ramach reakcji na kryzys były nadal prowadzone intensywnie w tych państwach członkowskich, w których struktury dialogu społecznego są już dobrze rozwinięte. W innych państwach członkowskich kryzys ten pogłębił i tak już ograniczone zaangażowanie partnerów społecznych przed stanem zagrożenia zdrowia. Aby zapewnić skuteczne i sprawne opracowanie i wdrożenie swoich programów reform i inwestycji w ramach nowego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności w latach 2021–2023, państwa członkowskie muszą współpracować z partnerami społecznymi w przygotowaniu swoich krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności. Nierówności w edukacji zagrażają spójności społecznej i wzrostowi sprzyjającemu włączeniu społecznemu, co wymaga przeprowadzenia reform, dzięki którym systemy edukacji będą bardziej sprzyjały włączeniu społecznemu i będą przynosiły lepsze wyniki, zapewnienia wsparcia osobom znajdującym się w najtrudniejszej sytuacji i inwestycji w infrastrukturę edukacyjną, w tym w edukację cyfrową. Dzieci z grup o niższym statusie społeczno-ekonomicznym często stają przed poważnymi wyzwaniami związanymi z poziomem wykształcenia. Wykazują one znacznie niższy poziom uczestnictwa we wczesnej edukacji i opiece nad dziećmi i częściej nie osiągają podstawowych umiejętności czytania w szkole średniej. Są one również niedostatecznie reprezentowane w szkolnictwie wyższym, podobnie jak uczniowie z obszarów wiejskich, uczniowie z niepełnosprawnościami i migranci spoza UE. Uczenie się na odległość wprowadzone podczas izolacji kieruje uwagę na te niekorzystne czynniki: uczniowie o niższym statusie społeczno-ekonomicznym zazwyczaj rozpoczynali naukę z mniejszymi umiejętnościami cyfrowymi oraz częściej nie mieli dostępu do komputerów i połączeń internetowych. Pogłębiają się także różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn pod względem podstawowych umiejętności i zdobywania wyższego wykształcenia, w którym to przypadku chłopcy osiągają gorsze wyniki niż dziewczęta. Istnieje ryzyko, że połączenie tych czynników przełoży się na niekorzystną sytuację w całym życiu zawodowym, także w świetle i tak już dużej luki w zatrudnieniu między osobami o niskich i wysokich kwalifikacjach (29,1 p.p. w 2019 r.). Istnieje silny związek między wynikami kształcenia, sukcesem na rynku pracy i uczestnictwem w życiu społecznym, co podkreśla znaczenie edukacji włączającej w zapewnieniu sprawiedliwego ożywienia gospodarczego i wzmocnieniu odporności społecznej. Reformy mogłyby obejmować m.in. zapobieganie wprowadzania na wczesnym etapie podziału na różne ścieżki kształcenia, wprowadzenie usług wsparcia i ukierunkowanych programów i usług finansowych dla szkół, rodzin i młodzieży znajdujących się w niekorzystnej sytuacji, wspieranie lepszego dostępu do edukacji dla dzieci w potrzebie, w tym integrację osób uczących się o specjalnych potrzebach edukacyjnych w szkołach powszechnych oraz inwestowanie w infrastrukturę i wyposażenie. Niekorzystna sytuacja społeczno-gospodarcza nadal silnie wpływa na uczestnictwo w kształceniu i wyniki kształcenia 36,4 % uczniów o niższym statusie ekonomicznym, społecznym i kulturowym nie nabywa podstawowych umiejętności czytania 11,3 p.p. różnica w uczestnictwie we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem w przypadku dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w 2016 r.



22,5 % osób młodych urodzonych poza UE wcześnie kończy kształcenie i szkolenie (w porównaniu z 10,2 % w całej UE) Wskaźnik słabych wyników w czytaniu ze zrozumieniem według statusu ekonomicznego, społecznego i kulturowego (jako odsetek 15-latków, 2018 r.) Uwaga: ESCS oznacza status ekonomiczny, społeczny i kulturowy. Źródło: PISA 2018, OECD.

Podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowywanie pracowników jest głównym priorytetem, który ma pobudzać ożywienie gospodarcze sprzyjające włączeniu społecznemu oraz wspierać transformację cyfrową i ekologiczną. Przed kryzysem przedsiębiorstwa UE jako pierwszą przeszkodę dla inwestycji wymieniały niedobór wykwalifikowanych pracowników. Do 2020 r. ogólnounijnego celu w zakresie uczenia się dorosłych w wysokości 15 % nie udało się osiągnąć 20 państwom członkowskim. Dorośli o niższych kwalifikacjach w znacznie mniejszym stopniu uczestniczą w uczeniu się, chociaż najbardziej go potrzebują. Jedna czwarta młodych osób dorosłych nie posiada kwalifikacji zapewniających bezpośredni dostęp do rynku pracy. W niektórych sektorach, takich jak ICT, zgłaszane są duże różnice między ofertami pracy a liczbą absolwentów. W wielu państwach członkowskich dostęp do dalszego kształcenia i szkolenia po zakończeniu kształcenia formalnego jest nadal zbyt trudny, a walidacja umiejętności jest nadal słabo rozwinięta. Wraz z nowymi wyzwaniami związanymi z umiejętnościami, które pojawiają się w związku z transformacją cyfrową i ekologiczną, wskazuje to na potrzebę wspierania transformacji szkolnictwa zawodowego i wyższego. Europejski program na rzecz umiejętności i europejski obszar edukacji określają politykę w zakresie uczenia się przez całe życie, podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowywania, w tym pakt na rzecz umiejętności, oraz wdrażania strategii w zakresie umiejętności, prognozowania, doradztwa i walidacji. W ramach inicjatywy przewodniej „Przekwalifikowanie i podnoszenie kwalifikacji” zdecydowanie zachęca się państwa członkowskie do przedstawienia reform i inwestycji dotyczących umiejętności, w szczególności informatycznych, w celu finansowania w ramach nowego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, dodatkowo i w uzupełnieniu do środków finansowych tradycyjnie zapewnianych przez Europejski Fundusz Społeczny. Istnieje możliwość zwiększenia uczestnictwa w kształceniu dorosłych, co stanowi kluczowy element wspierania rozwoju kariery i udanych zmian pracy 28,3 p.p. różnica we wskaźnikach zatrudnienia pracowników o wysokich i niskich umiejętnościach

6,5 p.p. różnica w uczestnictwie w kształceniu dorosłych w przypadku pracowników o niskich umiejętnościach W 20 państwach członkowskich mniej niż 15 % dorosłych wzięło udział w kształceniu dorosłych Połowa dorosłych powinna do 2025 r. wziąć udział w kształceniu dorosłych trwającym dłużej niż rok zgodnie z europejskim programem na rzecz umiejętności (w porównaniu z 38 % w 2016 r.) Wskaźniki zatrudnienia według poziomu wykształcenia (% osób w wieku 25–64 lat w 2019 r.) Odsetek dorosłych i dorosłych o niskich kwalifikacjach (% osób w wieku 20–64 lat w 2019 r.) korzystających z kształcenia Źródło: Eurostat. Kryzys związany z COVID-19 dodatkowo podkreślił znaczenie podniesienia umiejętności cyfrowych. W czasie pandemii umiejętności cyfrowe okazały się niezbędne do utrzymania ciągłości działalności gospodarczej, kształcenia i szkolenia, a także do zapewnienia dostępu do usług, w tym opieki zdrowotnej, dla znacznej części obywateli Unii. Umiejętności cyfrowe będą miały coraz większe znaczenie dla pełnego uczestnictwa w rynku pracy i w społeczeństwach przyszłości, a także dla wspierania transformacji ekologicznej i cyfrowej. Postępy w zakresie podstawowych umiejętności cyfrowych są jednak powolne: pomimo nieznacznej poprawy, w 2019 r. ponad cztery na dziesięć osób w UE nie posiadało podstawowych umiejętności cyfrowych, w szczególności osoby starsze i osoby o niskich kwalifikacjach. Ponadto stale brakuje specjalistów z dziedziny technologii cyfrowych i osób posiadających zaawansowane umiejętności cyfrowe, co jest wyzwaniem wynikającym w dużej mierze z niedostatecznej reprezentacji kobiet wśród absolwentów studiów wyższych na kierunkach takich jak nauki przyrodnicze, technologia, inżynieria i matematyka oraz w zawodach związanych z sektorem ICT. Mimo że dziewczęta lepiej niż chłopcy radzą sobie z umiejętnościami cyfrowymi w młodym wieku, to jednak znacznie rzadziej niż chłopcy wybierają odnośne kierunki studiów lub kariery zawodowej. Reformy mające na celu podniesienie umiejętności cyfrowych obejmują aktualizację programów nauczania, wprowadzenie kursów ICT w szkołach podstawowych, nauczanie ICT jako dyscypliny w szkolnictwie średnim, wsparcie dla nauczycieli i szkoleniowców (m.in. w zakresie zwiększania zainteresowania i aspiracji dziewcząt), możliwości kształcenia dorosłych w zakresie umiejętności cyfrowych, środki mające na celu zwiększenie atrakcyjności studiów na kierunkach nauki przyrodnicze, technologia, inżynieria i matematyka oraz ICT (zwłaszcza dla dziewcząt), wzmocnioną współpracę między przedsiębiorstwami, ośrodkami badań naukowych i środowiskiem akademickim, a także inwestycje w infrastrukturę i sprzęt cyfrowy. Niedobór umiejętności cyfrowych utrzymuje się na znaczącym poziomie 46 % osób

w wieku 16–74 lata nie posiadało podstawowych umiejętności cyfrowych w 2019 r.

13,5 mln

ofert pracy dotyczyło osób z umiejętnościami związanymi z ICT w latach 2018–2019

57 %

przedsiębiorstw zgłosiło trudności z rekrutacją specjalistów w dziedzinie ICT w 2019 r. 50,9 %

nauczycieli nie odbyło szkoleń z zakresu ICT w ramach kształcenia formalnego Osoby posiadające podstawowe lub bardziej zaawansowane ogólne umiejętności cyfrowe (2019 r., punkty procentowe, osoby w wieku 16–74 lat)

Źródło: Eurostat Ogólne nierówności w dochodach nieznacznie zmniejszyły się w ostatnich latach przed pandemią COVID-19, ale wzrosły w dolnym segmencie rozkładu dochodów w ostatniej dekadzie, co budzi obawy co do tego, czy wzrost gospodarczy sprzyja włączeniu społecznemu. Najbogatsze 20 % gospodarstw domowych w całej UE ma średnio dochód, który przekracza około pięciokrotnie dochody 20 % najuboższych gospodarstw domowych. W ubiegłych latach nierówności w dochodach wzrosły bardziej w dolnym segmencie rozkładu dochodów (S50/S20) niż w górnym (S80/S50). Według wstępnych szacunków automatyczne stabilizatory i środki polityczne przyjęte w celu sprostania sytuacji kryzysowej do tej pory osłabiły wpływ COVID-19 na nierówności. Rozwiązanie problemu nierówności w dochodach wymaga od państw członkowskich przeprowadzenia reform w różnych obszarach polityki, takich jak opracowywanie systemów podatkowych i systemów zabezpieczenia społecznego, mechanizmy ustalania wynagrodzenia, włączenie społeczne i równe szanse w dziedzinie kształcenia i szkolenia (począwszy od najmłodszych lat) oraz zapewnianie dostępu do przystępnych cenowo i wysokiej jakości usług dla wszystkich. Należy zapewnić ocenę skutków dystrybucyjnych polityki, zwłaszcza w odniesieniu do polityki wspierającej dwojaką transformację – ekologiczną i cyfrową. Choć w ostatnim czasie nierówność zmalała, zwiększyła się w dolnym segmencie rozkładu dochodów. Udział w dochodach górnych 20 % rozkładu dochodów był 5-krotnie większy od udziału dolnych 20 % rozkładu dochodów w 2019 r.

21,4 %

to udział dochodów najuboższych 40 % społeczeństwa, przy wzroście od 2015 r. Wskaźnik zróżnicowania kwintylowego (S80/S20) oraz podział na górną i dolną część rozkładu

Źródło: obliczenia na podstawie danych Eurostatu Przed kryzysem związanym z COVID-19 liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym zmniejszała się już siódmy rok z rzędu, choć powolny postęp w państwach z wyższymi wskaźnikami ubóstwa wskazuje na wyzwania dla systemów ochrony socjalnej. W 2019 r. około 92,4 mln osób było zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE), co oznacza spadek o 2,3 mln osób w porównaniu z rokiem poprzednim. Od rekordowego poziomu w 2012 r. pogłębiona deprywacja materialna była składową, która poprawiła się najbardziej, a następnie odsetek osób żyjących w gospodarstwach domowych o bardzo małej intensywności pracy, dzięki dobrym wynikom na rynku pracy przed kryzysem, podczas gdy zmniejszenie wskaźnika zagrożenia ubóstwem było mniej wyraźne. Te pozytywne zmiany wskazują jednak na pewne spowolnienie w wielu państwach członkowskich. Ubóstwo pracujących i głębokość ubóstwa powoli malały, również w przypadku osób z gospodarstw domowych o bardzo małej intensywności pracy. Kryzys związany z COVID-19 oraz powiązany z nim wzrost bezrobocia i bierność zawodowa sprawiają, że osiągnięcie celu strategii „Europa 2020” polegającego na zmniejszeniu liczby osób ubogich lub wykluczonych społecznie o 20 mln (w porównaniu z 2008 r.) jest bardzo mało prawdopodobne. Obecna sytuacja stanowi wyzwanie dla systemów ochrony socjalnej, w szczególności w odniesieniu do trwałego zapewnienia odpowiednich dochodów i świadczenia usług wysokiej jakości, zwłaszcza dla wszystkich tych, którzy najbardziej ich potrzebują. Ubóstwo utrzymywało się na wysokim poziomie wśród osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji, w szczególności rodzin z dziećmi, osób niepełnosprawnych i osób urodzonych poza UE, które nieproporcjonalnie ucierpiały w wyniku kryzysu związanego z COVID-19. Systemy opieki zdrowotnej, edukacji i ochrony socjalnej, w szczególności usługi społeczne, znalazły się pod bezprecedensową presją, co jeszcze bardziej zwiększyło liczbę wyzwań, z jakimi zmagają się osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji. Chociaż w ostatnich kilku latach spadło ryzyko ubóstwa lub wykluczenia społecznego dzieci (poniżej 18 roku życia), pozostało ono o 1 punkt procentowy wyższe niż w przypadku ludności w wieku produkcyjnym, a w niektórych państwach członkowskich było bardzo wysokie. Oprócz odpowiedniego poziomu dochodów, dostęp do usług, w tym edukacji, opieki zdrowotnej i mieszkań, odgrywa kluczową rolę we wspieraniu rodzin z dziećmi i zapewnia równe szanse w życiu. Komisja zaproponuje w 2021 r. europejską gwarancję dla dzieci, która zapewni ramy działań na poziomie UE. Osoby niepełnosprawne i urodzone poza UE, zarówno narażone na większe ryzyko ubóstwa, jak i na wykluczenie społeczne, również wymagają zwiększonego wsparcia. Nowa strategia na rzecz praw osób niepełnosprawnych, która ma zostać uruchomiona przez Komisję w 2021 r., będzie miała na celu promowanie integracji gospodarczej i włączenia społecznego osób niepełnosprawnych. Oczekuje się, że strategia skoncentruje się na wielu dziedzinach, w tym na edukacji, zatrudnieniu, odpowiedniej ochronie socjalnej, dostępności i niedyskryminacji. Europejski filar praw socjalnych potwierdza prawo obywateli do dostępu do wysokiej jakości usług. Zwiększenie dostępu do usług, w tym do usług społecznych oraz usług na rzecz społeczności lokalnych i usług świadczonych w domu na rzecz niezależnego życia i włączenia do społeczności lokalnej, znajdzie odzwierciedlenie w szeregu nadchodzących inicjatyw i kierunków działań Komisji, takich jak wspomniane strategie i nowy plan działania na rzecz integracji i włączenia społecznego osób ze środowisk migracyjnych. Wskaźnik AROPE wykazywał tendencję spadkową przed kryzysem związanym z COVID-19, choć tempo spadku było powolne 92,4 mln

osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w UE-27 w 2019 r., o 2,3 mln mniej niż w 2018 r. 22,5 % dzieci

jest zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym 9 % pracowników

jest zagrożonych ubóstwem Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym oraz jego części składowe w UE

Źródło: Eurostat Chociaż wydatki mieszkaniowe w dalszym ciągu są bardzo wysokie w przypadku dużej części gospodarstw domowych, w związku z kryzysem konieczne jest podjęcie działań mających na celu ochronę osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji. Jeden Europejczyk na dziesięciu jest przeciążony wydatkami mieszkaniowymi. Dotyczy to w największym stopniu gospodarstw domowych o najniższych dochodach i osób mieszkających w miastach. Bezdomność, najbardziej skrajna forma wykluczenia mieszkaniowego, wzrosła w ciągu ostatnich dziesięciu lat w większości państw członkowskich. Kryzys zdrowotny jeszcze bardziej uwidocznił te trudności mieszkaniowe. Wiele państw członkowskich wdrożyło środki nadzwyczajne, aby chronić osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji, również poprzez zapewnienie osobom bezdomnym zakwaterowania zastępczego. Reformy w państwach członkowskich powinny koncentrować się w szczególności na inwestowaniu w renowację budynków mieszkalnych i socjalnych oraz na zwiększaniu dostępu do tych ostatnich. Kryzys związany z COVID-19 przypomina w bolesny sposób o znaczeniu systemów ochrony socjalnej i ich roli w łagodzeniu gospodarczych i społecznych skutków ograniczenia działalności gospodarczej. Prawdopodobnie w wyniku kryzysu związanego z COVID-19 wzrośnie liczba osób korzystających z zasiłków dla bezrobotnych i innych form wsparcia dochodu, a zdolność naszych systemów ochrony socjalnej zostanie poddana testowi warunków skrajnych. Państwa rozszerzyły i zwiększyły zakres istniejących systemów oraz tymczasowo rozszerzyły warunki kwalifikowalności. Na etapie odbudowy gospodarki potrzebne są nieustanne starania na rzecz utrzymania i wzmocnienia ochrony socjalnej dla wszystkich w sposób zrównoważony. Wykorzystując reakcję na kryzys, należy w dalszym ciągu podnosić poziom ochrony osób samozatrudnionych oraz pracowników zatrudnionych w niestandardowych formach na zasadzie strukturalnej, zgodnie z zaleceniem dotyczącym dostępu do ochrony socjalnej. Reformy powinny dotyczyć m.in. zakresu i adekwatności ochrony socjalnej, możliwości przenoszenia praw do ochrony socjalnej oraz wsparcia na rzecz integracji osób zdolnych do pracy na rynku pracy. W większości państw członkowskich poziom minimalnego dochodu spada poniżej progu ubóstwa W ujęciu średnim transfery socjalne (bez emerytur) ograniczają ubóstwo o 32,7 %

63,9 %

ludności UE zagrożonej ubóstwem otrzymało świadczenia jakiegoś rodzaju w 2018 r. Dochód netto osób uzyskujących dochód minimalny (rok dochodu: 2018) Źródło: obliczenia na podstawie danych OECD i Eurostatu. COVID-19 spowodował niespotykane dotąd obciążenie systemów ochrony zdrowia i opieki długoterminowej państw członkowskich. Oprócz często obciążonej zdolności naszych systemów opieki zdrowotnej do reagowania w sytuacjach kryzysowych doszło do zaostrzenia istniejących problemów strukturalnych w zakresie efektywności, dostępności i odporności systemów ochrony zdrowia. Problemy te związane są na przykład z niewystarczającym finansowaniem inwestycji w dziedzinie zdrowia (w tym w zakresie gotowości na kryzys i odporności), ograniczoną koordynacją i integracją opieki, słabą podstawową opieką zdrowotną i utrzymującymi się przeszkodami, jeżeli chodzi o dostęp do opieki zdrowotnej, oraz niezaspokojonymi potrzebami w zakresie opieki medycznej. Takie trudności silnie wpłynęły na osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji. Jak wspomniano powyżej, pandemia wyeksponowała również braki w niektórych zawodach związanych ze służbą zdrowia oraz znaczenie dostosowania lub poprawy odnośnych warunków pracy i umiejętności. Reformy powinny obejmować w szczególności wzmocnienie zdolności w zakresie opieki zdrowotnej w państwach członkowskich (w szczególności zdolności w zakresie zarządzania falą zachorowań i zarządzania kryzysowego), lepszą koordynację między opieką stacjonarną, ambulatoryjną i podstawową, podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowanie pracowników służby zdrowia oraz poprawę ich warunków pracy, zdrowie cyfrowe i ograniczenie kosztów ponoszonych przez samych pacjentów. Pandemia w dużym stopniu wpłynęła na systemy opieki długoterminowej ze względu na wysoką podatność ich użytkowników i personelu na COVID-19. Na pierwszy plan wysunęły się wyzwania z jakimi zmagają się systemy opieki długoterminowej – od trudnej sytuacji pracowników i opiekunów nieformalnych, po brak ciągłości usług i problemy z wydajnością. Reformy powinny obejmować m.in. środki zapobiegawcze, takie jak aktywne starzenie się w dobrym zdrowiu, oraz środki zaradcze, takie jak tworzenie odpowiednio zintegrowanych usług w zakresie opieki zdrowotnej i socjalnej, rozszerzanie dostępu i zasięgu, w szczególności do opieki domowej i usług na rzecz społeczności lokalnych, podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowywanie siły roboczej oraz wspieranie zintegrowanych usług opieki i niezależnego życia. W szeregu państw członkowskich poziom dochodów wpływa na dostęp do opieki zdrowotnej 1,8 % ludności UE zgłosiło niezaspokojone potrzeby medyczne w 2019 r., przed kryzysem związanym z COVID-19 w 11 państwach członkowskich koszty ponoszone przez samych pacjentów stanowią ponad 20 % wydatków na ochronę zdrowia Niezaspokojone potrzeby w zakresie badań lekarskich według subiektywnej oceny, według poziomu dochodów, 2019 r. Źródło: obliczenia na podstawie danych Eurostatu Zmiany demograficzne nadal stanowią długoterminowe wyzwanie dla systemów emerytalnych. W 2019 r. adekwatność wysokości emerytur pozostała zasadniczo stabilna. Dochody emerytalne nieco się pogorszyły w stosunku do dochodów z pracy, natomiast udział osób starszych dotkniętych pogłębioną deprywacją materialną nadal malał. Wciąż utrzymuje się duża luka emerytalna między kobietami a mężczyznami, pomimo stopniowego spadku w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Wpływ kryzysu na zatrudnienie i dochody z pracy, w szczególności w przypadku osób zatrudnionych w niestandardowych formach i osób samozatrudnionych, zwiększa ryzyko związane z adekwatnością wysokości emerytur w dłuższej perspektywie. Reformy powinny mieć na celu stworzenie integracyjnych i stabilnych systemów emerytalnych, zapewniających odpowiedni dostęp i możliwości oszczędzania zarówno kobietom, jak i mężczyznom oraz osobom zatrudnionym na podstawie różnych rodzajów umów i prowadzących różne działalności gospodarcze, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniego minimalnego dochodu w starszym wieku. Państwa członkowskie powinny podjąć działania w celu sprostania wyzwaniom związanym z zatrudnieniem, umiejętnościami i polityką socjalną określonym w niniejszym wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu. W analizie przedstawionej w sprawozdaniu podkreślono szereg priorytetowych obszarów reform i inwestycji. Powinny one sprzyjać tworzeniu miejsc pracy, ułatwiać przechodzenie od bezrobocia do zatrudnienia oraz pomiędzy sektorami, zwiększać odporność gospodarczą i społeczną oraz łagodzić skutki kryzysu dotyczące zatrudnienia i społeczeństwa. Finansowanie unijne, w tym za pośrednictwem Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (z dodatkowymi środkami udostępnionymi w ramach REACT-EU) oraz nowego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, zapewnia państwom członkowskim wsparcie w celu przyspieszenia realizacji działań politycznych w tych dziedzinach. Zgodnie z wytycznymi dotyczącymi polityki zatrudnienia państwa członkowskie zachęca się, aby:

-utrzymały mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy tak długo, jak to konieczne i połączyły je z systemami podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania; jak tylko pozwolą na to warunki – wprowadziły wsparcie na rzecz realokacji siły roboczej (np. poprzez dobrze opracowane zachęty do zatrudniania), zwłaszcza w kierunku gospodarki ekologicznej i cyfrowej, przy jednoczesnej ochronie pracowników w okresie przejściowym; -zapewniły bezpieczne środowiska pracy dobrze dostosowane do nowych wymagań w zakresie ograniczenia kontaktów personalnych oraz powszechną dostępność elastycznej organizacji pracy; -zwiększyły wsparcie na rynku pracy i możliwości podnoszenia kwalifikacji w celu rozwiązania problemu rosnącego bezrobocia młodzieży, w szczególności poprzez wspieranie przygotowania zawodowego (w szczególności w MŚP), dofinansowanie zatrudnienia, infrastrukturę uczenia się, technologię i sprzęt; -inwestowały w publiczne służby zatrudnienia, w szczególności w celu zwiększenia ich zdolności, modernizacji ich infrastruktury ICT, wzmocnienia systemów profilowania oraz zapewnienia ich pracownikom odpowiednich umiejętności; -promowały rokowania zbiorowe i dialog społeczny; w przypadku gdy obowiązuje ustawowe wynagrodzenie minimalne zadbały o określenie właściwych warunków do jego stosowania na odpowiednich poziomach w oparciu o jasne i stabilne kryteria oraz regularną i terminową aktualizację, a także rzeczywiste zaangażowanie partnerów społecznych; -reformowały regulację rynku pracy, a także system podatkowy i system zabezpieczenia społecznego, aby zapewnić ograniczenie segmentacji rynku pracy oraz aby odbudowa gospodarki przyczyniła się do zwiększenia liczby miejsc pracy o wysokiej jakości; zapewniły dostęp do ochrony socjalnej pracownikom pracującym w ramach niestandardowych form zatrudnienia oraz osobom samozatrudnionym; -inwestowały w przekwalifikowanie i podnoszenie kwalifikacji, szczególnie w zakresie umiejętności cyfrowych, poprzez wzmocnienie systemów VET, wspieranie zakrojonych na szeroką skalę partnerstw publiczno-prywatnych z udziałem wielu zainteresowanych stron w ramach paktu na rzecz umiejętności, zapewnianie większych zachęt dla przedsiębiorstw i pracowników do angażowania się w podnoszenie kwalifikacji oraz przekwalifikowanie, inwestowanie w infrastrukturę i sprzęt, w tym cyfrowe, wspieranie nauczycieli i szkoleniowców; zapewniały równy dostęp do kształcenia i szkolenia; -inwestowały w zrównoważoną powszechną ochronę socjalną, wspieranie reform mających na celu utrzymanie i wzmocnienie poziomu ochrony oraz poprawę ochrony osób nieobjętych ochroną; zapewniały odpowiednie świadczenia, możliwości przenoszenia praw, dostęp do usług i wsparcia na rzecz integracji osób zdolnych do pracy na rynku pracy; inwestowały w jakość i dostępność usług w zakresie wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem oraz opieki długoterminowej; dokonywały oceny skutków dystrybucyjnych polityk; -inwestowały w renowację budynków mieszkalnych i mieszkań socjalnych; w stosownych przypadkach ułatwiały dostęp do przystępnych cenowo mieszkań socjalnych; -inwestowały w zdolności systemu opieki zdrowotnej, w tym w zdolność do wzrostu, zdolności w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej, koordynacji opieki, personelu medycznego i e-zdrowia. Ponadto powinny ograniczać koszty ponoszone przez samych pacjentów, poprawiać zasięg opieki zdrowotnej oraz promować podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowania pracowników służby zdrowia.

1.OGÓLNY ZARYS TENDENCJI NA RYNKU PRACY ORAZ TENDENCJI I WYZWAŃ SPOŁECZNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ W niniejszej sekcji przedstawiono ogólny zarys tendencji na rynku pracy oraz tendencji i wyzwań społecznych w Unii Europejskiej na szczeblu zbiorowym. 1.1 Tendencje na rynku pracy W 2019 r. wzrost gospodarczy nadal sprzyjał tworzeniu miejsc pracy, choć w wolniejszym tempie niż w latach poprzednich. W czwartym kwartale 2019 r. w UE-27 zatrudnionych było 209,3 mln osób (1,9 mln osób więcej niż w IV kw. 2018 r.), co oznacza najwyższą liczbę zatrudnionych w historii. Starsi i wysoko wykwalifikowani pracownicy nadal stanowili główną siłę napędową wzrostu zatrudnienia w tym okresie, co w 2019 r. przyczyniało się do wzrostu ogólnego wskaźnika zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat do 73 %. Bezrobocie osiągnęło rekordowo niski poziom i wyniosło w czwartym kwartale 2019 r. 6,5 %. Bezrobocie wśród młodzieży i bezrobocie długotrwałe zmniejszają się, chociaż w niektórych państwach członkowskich wciąż utrzymywały się na wysokim poziomie. Kryzys związany z COVID-19 przyczynił się do odwrócenia pozytywnej tendencji w zakresie zatrudnienia, która trwała w UE-27 od sześciu lat. Recesja gospodarcza wywołana przez pandemię wywarła silny wpływ na rynek pracy. Całkowite zatrudnienie szybko spadało w pierwszych dwóch kwartałach 2020 r. i w drugim kwartale 2020 r. spadło do 203,1 mln. Przy zatrudnieniu mniejszym o około 6,1 mln (czyli 2,9 %) osób był to najostrzejszy spadek, jaki kiedykolwiek zaobserwowano w ciągu dwóch kolejnych kwartałów od 1995 r. W ujęciu rocznym prognozuje się, że po wzroście o 1 % w 2019 r. całkowite zatrudnienie spadnie o 4,5 % w 2020 r., a następnie wzrośnie o 1,8 % w 2021 r., przy czym prognoza ta charakteryzuje się dużym ryzykiem potencjału spadku uwarunkowanym rozwojem pandemii. Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat zmniejszył się pomimo szybkiej reakcji politycznej i środków wprowadzonych w celu ograniczenia utraty miejsc pracy. W 2019 r. wskaźnik zatrudnienia w UE-27 nadal rósł średnio do 73,1 % (72,7 % w strefie euro), czyli o 0,7 p.p. więcej niż w 2018 r. (zarówno dla UE, jak i dla strefy euro; wykres 1). Po odnotowaniu najwyższego poziomu 73,3 % w II kw. 2019 r., w drugiej połowie roku zaczął jednak powoli spadać. Wraz z wybuchem kryzysu związanego z COVID-19 w II kw. 2020 r. wskaźnik zatrudnienia spadł do poziomu 72 %, czyli o 1,1 p.p. mniej niż w IV kw. 2019 r. i o 1,3 p.p. poniżej poziomu obserwowanego w II kw. 2019 r. W strefie euro spadek był wyraźniejszy – w II kw. 2020 r. wskaźnik zatrudnienia wyniósł 71,4 %, odpowiednio o 1,2 p.p. i 1,5 p.p. mniej niż w IV kw. 2019 r. i II kw. 2019 r. Wskaźnik zatrudnienia kobiet spadł w mniejszym stopniu (o 0,9 p.p. w UE-27 i o 1 p.p. w strefie euro) niż w przypadku mężczyzn (odpowiednio o 1,1 p.p. i 1,3 p.p.), choć różnica utrzymuje się zasadniczo na poziomie sprzed pandemii (w 2019 r. wyniosła 11,7 p.p., a w II kw. 2020 r. pozostaje bliska 11,4 p.p.). Po sześciu latach pozytywnych zmian w kierunku osiągnięcia 75 % celu strategii „Europa 2020” wskaźnik zatrudnienia zaczął się oddalać od tego celu, a niepewność dotycząca dalszego rozwoju sytuacji w zakresie działalności gospodarczej i powiązanych skutków dla zatrudnienia jest duża. Wykres 1: Pandemia wywołała poważny wstrząs na rynku pracy, przerywając trwający 6 lat okres pozytywnych wyników Wskaźnik zatrudnienia i stopa bezrobocia w UE i w strefie euro

*średnia z I i II kwartału 2020 r., wyrównana sezonowo. Źródło: Eurostat, BAEL. W całej Europie kryzys wywarł umiarkowany wpływ na stopy bezrobocia w porównaniu ze skalą wstrząsu dla PKB. W 2019 r. stopa bezrobocia wciąż spadała zarówno w UE, jak i w strefie euro (wykres 1). W II kw. 2020 r. 6,7 % ludności aktywnej zawodowo było bezrobotne, czyli o 0,2 p.p. poniżej poziomu z IV kw. 2019 r. (najniższy w historii poziom odnotowany w UE-27) i tyle samo, co w II kw. 2019 r. W strefie euro stopa bezrobocia była wyższa, tj. na poziomie 7,3 % w II kw. 2020 r., na takim samym poziomie jak w IV kw. 2019 r., ale o 0,2 p.p. niższym niż w II kw. 2019 r. Różnice są jednak wyraźne, jeśli spojrzymy na podział według grup wiekowych. Po spadku w 2019 r. stopa bezrobocia wzrosła w szczególności wśród młodzieży (15–24 lat) w porównaniu z rokiem poprzednim. Od IV kw. 2019 r. do II kw. 2020 r. wzrosła w UE-27 o 1,2 p.p. i o 1,1 p.p w strefie euro. W przypadku bezrobocia sytuacja była odwrotna – spadło ono w grupie osób w wieku 55–74 lat (odpowiednio -0,4 p.p. i -0,5 p.p.). Patrząc na dane miesięczne, od czasu wybuchu pandemii ogólna stopa bezrobocia stale rosła, osiągając we wrześniu 7,5 % w UE-27 (8,3 % w strefie euro). W rezultacie 16 mln osób pozostawało wówczas w UE-27 bez pracy, czyli około 1,8 mln więcej niż w tym samym miesiącu w 2019 r. (odpowiednio 13,6 mln i 1,4 mln więcej w strefie euro). Są dwie główne przyczyny, które mogą tłumaczyć taką powolną reakcję bezrobocia. Po pierwsze, do zahamowania likwidacji miejsc pracy przyczyniły się: znaczne ograniczenie liczby godzin przepracowanych na zatrudnioną osobę (głównie dzięki szybkiemu przyjęciu mechanizmów zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy) oraz ograniczenia w zakresie zwalniania pracowników nałożone w kilku państwach członkowskich. Po drugie, skala wstrząsu gospodarczego przyczyniła się do tego, że wielu bezrobotnych stało się osobami biernymi zawodowo (efekt „osoby zniechęconej poszukiwaniem pracy”). Istnieją jednak znaczne rozbieżności wśród państw członkowskich (zob. wykres 2 i sekcja 3.1.1). Bezrobocie długotrwałe na poziomie 2 % ludności aktywnej zawodowo w II kw. 2020 r. osiągnęło najniższy poziom w UE-27 w historii (2,4 % w strefie euro). Potencjalny wpływ kryzysu na ten wskaźnik będzie widoczny dopiero z opóźnieniem. Całkowita liczba przepracowanych godzin gwałtownie spadła w związku z przyjęciem środków powstrzymujących rozprzestrzenianie się pandemii. COVID-19 przerwał pozytywną tendencje, która rozpoczęła się wraz z ożywieniem gospodarczym w 2013 roku. Całkowita liczba godzin przepracowanych w gospodarce wzrosła do szczytowego poziomu około 85 mld w czwartym kwartale 2019 r. Następnie gwałtownie spadła (z kwartału na kwartał) o 3,1 % w I kw. 2020 r. oraz o 10,7 % w II kw. 2020 r. Liczba godzin przepracowanych na osobę zatrudnioną w UE-27, która już wcześniej wykazywała tendencję spadkową (wykres 2), spadła w I kw. 2020 r. o 2,7 %, a w II kw. 2020 r. o 10,1 % (zmiany z kwartału na kwartał). Ten gwałtowny spadek jest w dużej mierze spowodowany szerokim stosowaniem zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy lub systemów przestojów w pracy, wraz z ograniczeniami dotyczącymi zwolnień, nałożonymi przez kilka państw członkowskich w celu utrzymania zatrudnienia. Zakłócenia w zatrudnieniu spowodowane pandemią mogą jednak mieć również trwały wpływ na liczbę przepracowanych godzin. Długoterminowe tendencje, takie jak wysoki udział pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, praca na wezwanie na platformach cyfrowych oraz bardziej strukturalne zmiany zawodowe w kierunku mniej pracochłonnych sektorów, mogą pogłębić ten trend. Wykres 2: Pandemia miała poważny wpływ na tendencje w zatrudnieniu i liczbie przepracowanych godzin Wzrost zatrudnienia (osób w wieku 15–64 lat) i godzin przepracowanych na pracownika w UE-27 i strefie euro (skumulowana zmiana, dane kwartalne – wskaźnik za IV kw. 2008 r. = 100) Źródło: Eurostat, rachunki narodowe, dane wyrównane sezonowo i kalendarzowo (obliczenia DG EMPL). Współczynnik aktywności zawodowej gwałtownie spadł w czasie pandemii. Po wzroście do najwyższego poziomu 78,4 % w UE-27 i 78,8 % w strefie euro w II kw. 2019 r. współczynnik aktywności zawodowej w grupie wiekowej 20–64 lat spadł odpowiednio do 77 % i 76,9 % w II kw. 2020 r. przy znacznych różnicach między poszczególnymi państwami. W większości państw członkowskich współczynniki aktywności zawodowej oraz wskaźniki zatrudnienia spadły (zob. wykres 3 i rozdział 3.1). Spadek ten nie charakteryzował się znaczącymi różnicami w zależności od płci (-1,4 p.p. w UE-27 i -1,9 p.p. w strefie euro w przypadku mężczyzn, w porównaniu z odpowiednio -1,5 p.p. i -1,8 p.p. w przypadku kobiet). Dotknął on jednak w większym stopniu młode kohorty (15–24 lat) niż starszych pracowników (55–64 lat). Wykres 3: Skutki pandemii były odczuwalne inaczej w poszczególnych państwach członkowskich Wskaźniki zatrudnienia, stopy bezrobocia i współczynniki aktywności zawodowej w UE-27: łączna zmiana (w p.p.) w okresie od IV kw. 2019 r. do II kw. 2020 r. Źródło: Eurostat, BAEL. Dane wyrównane sezonowo, a nie kalendarzowo. Wskaźnik wakatów znacznie spadł, przy czym spadek ten rozpoczął się już przed kryzysem związanym z COVID-19. Krzywa Beveridge'a (wykres 4) przedstawia ostry spadek liczby wakatów przy jednoczesnym niewielkim wzroście bezrobocia (osób w wieku 15–74 lat). W drugim kwartale 2020 r. w UE-27 wskaźnik wakatów wyniósł 1,6 %, co oznacza spadek z 1,9 % w pierwszym kwartale 2020 r. i z 2,3 % w drugim kwartale 2019 r. Te ostatnie zmiany przerywają umiarkowany, choć stały wzrost wskaźnika wakatów obserwowany od 2014 r. do początku 2019 r. (z 1,3 % w I kw. 2014 r. do 2,3 % w I kw. 2019 r.), przed kryzysem. W tym nowym kontekście oczekuje się, że lepsze dopasowanie pracowników i miejsc pracy będzie odgrywało kluczową rolę w tworzeniu odpornych i konkurencyjnych rynków pracy (zob. sekcja 3.3). Chociaż pod względem popytu na pracę sytuacja znacznie różni się w poszczególnych państwach członkowskich, zdolność do określania i przygotowywania się do zmian w zapotrzebowaniu na umiejętności będzie miała istotny wpływ na zmiany wskaźnika wakatów w okresie następującym po kryzysie. Wykres 4: Liczba wakatów spada, natomiast bezrobocie umiarkowanie rośnie Krzywa Beveridge'a dla UE, 2008–2020, dane kwartalne Źródło: Eurostat, BAEL i statystyki dotyczące wakatów. Uwaga: Dane wyrównane sezonowo (z wyjątkiem wskaźnika wakatów za lata 2008 i 2009).

Wstrząs gospodarczy wpłynął na zatrudnienie we wszystkich sektorach, chociaż występują znaczne różnice między poszczególnymi rodzajami działalności gospodarczej. We wszystkich rodzajach działalności gospodarczej, z wyjątkiem budownictwa (NACE), odnotowano spadek zatrudnienia w okresie od II kw. 2019 r. do II kwartału 2020 r. W ujęciu bezwzględnym działalność w sektorach „handlu hurtowego i detalicznego, zakwaterowania i transportu” w UE-27 ucierpiała najbardziej (o 2,8 mln mniej zatrudnionych osób w porównaniu z II kw. 2019 r.; spadek o 5,5 %); następna w kolejności była „działalność profesjonalna, naukowa i techniczna” (tj. usługi administracyjne i wsparcia), w której zatrudniano o milion osób mniej niż w II kw. 2019 r. (spadek o 3,6 %). W ujęciu względnym największy spadek (odpowiednio o 5 % i 4,3 %) odnotowano w przypadku działalności związanej ze „sztuką, rozrywką i rekreacją” oraz „rolnictwem, leśnictwem i rybactwem”. W przypadku rolnictwa wpływ pandemii na zatrudnienie mógł przyspieszyć jego długoterminową tendencję spadkową. Liczba osób zatrudnionych w budownictwie nieznacznie jednak wzrosła w porównaniu z II kw. 2019 r. (o 0,4 %). Osoby młode należą do grupy osób najbardziej dotkniętych pogorszeniem się sytuacji na rynku pracy, choć istnieją znaczne różnice między państwami członkowskimi. W 2019 r. wskaźnik zatrudnienia ludzi młodych (w wieku 15–24 lat) w UE-27 wzrósł do 33,5 %, czyli był o 0,6 p.p. wyższy niż w 2018 r. (34 % i 0,6 p.p. w przypadku strefy euro). Wraz z początkiem kryzysu związanego z COVID-19 wskaźnik ten obniżył się o 1,6 p.p. w ciągu roku do II kw. 2020 r. do 31,2 % (-1,5 p.p. w strefie euro, do 31,8 % w II kw. 2020 r.). W okresie od IV kw. 2019 r. do II kw. 2020 r. stopa bezrobocia osób młodych (w wieku 15–24 lat), która wcześniej osiągnęła minimum w 2019 r., wzrosła o 1,4 p.p. w UE-27 (o 1,2 p.p. w strefie euro). Ogółem w UE w II kw. 2020 r. było 2,8 mln młodych osób bezrobotnych, przy czym liczba ta wzrasta do 5,4 mln, jeżeli uwzględnić również osoby, które nie pracują, nie kształcą się ani nie szkolą (NEET). Kwartalna stopa odsetka młodzieży NEET wzrosła do 11,6 % w UE i 12 % w strefie euro w II kw. 2020 r. (z minimalnego poziomu odpowiednio 9,8 % i 9,9 % w II kw. 2019 r.). Starsi pracownicy lepiej znosili skutki pandemii pod względem wyników na rynku pracy. W 2019 r. współczynnik aktywności zawodowej pracowników w starszym wieku (55–64 lat) nadal wzrastał. W II kw. 2020 r. wyniósł on 62,2 % i tylko nieznacznie zmalał (o 0,2 p.p.) w porównaniu z II kw. 2019 r., ale nadal był o 9,3 p.p. wyższy niż w II kw. 2013 r., kiedy rozpoczęło się poprzednie ożywienie gospodarcze. Stopa bezrobocia (osób w wieku 55–74 lat) utrzymuje się na niskim poziomie i ma stałą tendencję spadkową (4,4 % w II kw. 2020 r. w porównaniu z 4,8 % rok wcześniej), co może wskazywać na efekt zniechęcenia wśród starszych osób poszukujących pracy. Wskaźnik zatrudnienia (osób w wieku 55–64 lat) będący na poziomie 59,2 % w II kw. 2020 r. (po stałym wzroście o 10,6 p.p. od II kwartału 2013 r.), wręcz przeciwnie, utrzymywał się na relatywnie lepszym poziomie niż w innych grupach wiekowych bez zmian np. w porównaniu z II kwartałem 2019 r. (natomiast liczba pracujących osób młodych w wieku 15–24 lat spadła w tym samym okresie o 2,5 p.p.) Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku najwyższej aktywności zawodowej (w wieku 25–54 lat) spadł o 1,1 p.p., co dało wskaźnik zatrudnienia na poziomie 79,4 % w II kw. 2020 r. Wstrząs związany z COVID-19 miał nieco mniejszy wpływ na wskaźnik zatrudnienia kobiet niż mężczyzn, jednak różnice między płciami utrzymują się i wymagają monitorowania w przyszłości. W 2019 r. wskaźnik zatrudnienia kobiet wzrósł do 67,3 %, czyli był o 0,8 p.p. wyższy niż w roku poprzednim. W II kw. 2020 r. wskaźnik zatrudnienia kobiet wykazywał bardziej umiarkowany spadek (-1 p.p. w porównaniu z I kw. 2020 r. i -1,2 p.p. w porównaniu z II kw. 2019 r.) niż w przypadku mężczyzn (odpowiednio -1,3 p.p. i -1,5 p.p.). Te ostatnie zmiany nie spowodowały jednak znaczącego zmniejszenia różnicy w poziomie zatrudnienia kobiet i mężczyzn, która w II kw. 2020 r. wyniosła 11,4 p.p. (nieco mniej niż 11,7 p.p. w II kw. 2019 r.). Określenie wpływu kryzysu na wyniki w zakresie zatrudnienia według płci wymaga ścisłego monitorowania, ponieważ zmniejszenie różnicy może wynikać z bardziej znaczącego i tymczasowego wpływu pandemii na zatrudnienie mężczyzn, a nie ze zwiększonego statusu kobiet na rynku pracy. W II kw. 2020 r. różnica w poziomie zatrudnienia między kobietami a mężczyznami zmalała do 11,5 p.p. w przypadku kobiet w wieku 25–49 lat, natomiast w przypadku kobiet w wieku 55–64 lat – do 13 p.p. W 2019 r. różnica ta wynosiła 22,1 p.p. w przypadku kobiet o niskich umiejętnościach – znacznie więcej niż w przypadku kobiet o średnich (12,1 p.p.) i wysokich umiejętnościach (6,4 p.p.). Pandemia miała duży wpływ na wskaźnik zatrudnienia osób urodzonych poza UE. Przed kryzysem wskaźnik ten (w grupie wiekowej 20–64 lat) stale wzrastał do 2019 r. Następnie w II kw. 2020 r. spadł do 60,8 % (o 3,6 p.p. mniej niż w II kw. 2019 r.), co odpowiadało spadkowi o 1,4 mln osób (z 16,2 mln w II kw. 2019 r. do 14,8 mln w II kw. 2020 r.) w ujęciu bezwzględnym i niemal 9 % w ujęciu względnym. Chociaż liczba pracowników zatrudnionych w niestandardowych formach maleje, nadal utrzymuje się na znacznym poziomie, co pociąga za sobą indywidualną i społeczną podatność na zagrożenia związane z dostosowaniami na rynku pracy. Z ogólnej liczby pracowników (w wieku 15–64 lat) w UE-27 w 2019 r. (167 mln) blisko 85 % było zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony (+1,3 % w porównaniu z 2018 r.), a pozostałe 25,2 mln było zatrudnionych na podstawie umowy na czas określony (-1,3 % w porównaniu z 2018 r.). Pandemia uwydatniła spadek liczby pracowników tymczasowych. W II kw. 2020 r. w UE-27 około 21,2 mln pracowników (w wieku 15–64 lat, dane wyrównane sezonowo) było zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na czas określony, co oznacza spadek o 4,1 mln w porównaniu z rokiem poprzednim. W rezultacie w II kw. 2020 r. udział umów o pracę na czas określony w zatrudnieniu ogółem spadł do 11,1 % (spadek o 2,9 p.p. w porównaniu z rokiem poprzednim). Udział ten pozostaje nieco wyższy w strefie euro i wynosi 11,7 %. Udział pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy (w wieku 15–64 lat) w zatrudnieniu ogółem spadł o 1,4 p.p. (do 17 % w II kw. 2020 r.) i bardziej znacząco w strefie euro (o 1,8 p.p.). W tym w latach 2018–2019 udział osób, których dotyczyła wymuszona praca w niepełnym wymiarze godzin, zmalał o 1,5 p.p. i obecnie jest o 6,2 p.p. niższy niż w szczytowym okresie w 2014 r. (32,7 %), przy czym w strefie euro odsetek ten był nieco wyższy (26,9 % w 2019 r.). W 2019 r. liczba zatrudnionych osób posiadających drugą pracę stale rosła (8,2 mln osób w 2019 r. w porównaniu z 7,8 mln w 2014 r.). Wykres 5: Różnice w skutkach kryzysu według płci i wieku Wskaźniki zatrudnienia (koncepcja krajowa) w grupach płci i grupach wiekowych w UE, dane wyrównane sezonowo Źródło: Eurostat, BAEL. Poziom wykształcenia w dalszym ciągu ma zasadnicze znaczenie dla poprawy zdolności do zatrudnienia i wyników na rynku pracy. Przed pandemią liczba osób zatrudnionych (w wieku 25–64 lat) z wykształceniem wyższym stale rosła (o 0,5 p.p. w latach 2018–2019), co dawało odpowiedni wskaźnik zatrudnienia na poziomie 86,2 %. W 2019 r. wskaźnik zatrudnienia wśród pracowników o średnich umiejętnościach (tj. pracowników z wykształceniem średnim II stopnia) wyniósł 76,5 %. Stanowi to wzrost o 0,5 p.p. w porównaniu z rokiem poprzednim i o 4,7 p.p. w porównaniu z 2014 r. Zmiany te odzwierciedlają fakt, że popyt na pracę stopniowo przesuwa się w kierunku wyższego poziomu umiejętności, w tym umiejętności cyfrowych. Tendencja ta często odpowiadała wyższemu średniemu poziomowi umiejętności wśród nowych kohort wchodzących na rynek pracy. Udział pracowników o niskich umiejętnościach (tj. z wykształceniem średnim I stopnia lub niższym) wzrósł w ciągu ostatniego roku o 0,7 p.p. (oraz o 1 p.p. w latach 2017–2018). W 2019 r. wskaźnik zatrudnienia w tej grupie wyniósł 56,3 %. W 2019 r. luka w zatrudnieniu między osobami o niskich i wysokich umiejętnościach wynosiła 30 p.p., co wskazuje na potrzebę dalszego podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania.



1.2 Tendencje społeczne Zanim rozpoczął się kryzys związany z COVID-19 liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym nadal spadała w UE-27. , Ta tendencja spadkowa utrzymywała się przez siedem kolejnych lat do 2019 r. (wykres 6), gdy liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym zmniejszyła się do 92,4 mln (do 21,1 % całkowitej populacji) i była tym samym o blisko 2,3 mln niższa niż w 2018 r. (tj. spadek o około 3.8 p.p. w porównaniu z wartością szczytową z 2012 r.). Ogólna tendencja spadkowa dotyczyła wszystkich trzech wskaźników pomocniczych dla wskaźnika pogłębionej deprywacji materialnej (-0,5 p.p.), bardzo niskiego wskaźnika intensywności pracy (-0,3 p.p.), a także wskaźnika zagrożenia ubóstwem (-0,3 p.p.). Zmiany te są zgodne ze wzrostem zatrudnienia i dochodów do dyspozycji w 2019 r. (zob. sekcja 3.4). Wszystkie te wskaźniki nadal nie oddają jednak skutków kryzysu związanego z COVID-19. Biorąc pod uwagę znaczenie dochodów z pracy dla środków utrzymania gospodarstw domowych oraz spadek zarówno wskaźników zatrudnienia, jak i liczby przepracowanych godzin, sytuacja dochodowa i intensywność pracy gospodarstw domowych prawdopodobnie pogorszą się w 2020 r. W rezultacie pozytywna tendencja wskaźnika AROPE może się zakończyć, a cel strategii „Europa 2020” zakładający ograniczenie liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym o 20 milionów może stać się bardziej odległy. W 2019 r. odsetek osób zagrożonych ubóstwem po transferach socjalnych spadł, jednak nadal był wysoki; trudno jest oszacować wpływ kryzysu. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem zasadniczo nie zmienił się, ulegając obniżeniu w 2019 r. jedynie nieznacznie do 16,5 % (z 16,8 % w 2018 r., na podstawie dochodu odnotowanego rok wcześniej). Liczba osób żyjących w gospodarstwach domowych o ekwiwalentnym dochodzie do dyspozycji na poziomie poniżej 60 % mediany krajowej wynosiła nieco poniżej 84,5 mln, tj. o 1,5 mln osób mniej niż w roku poprzednim. Szybkie szacunki Eurostatu dotyczące roku finansowego 2019 wskazują na raczej stabilny scenariusz. W momencie sporządzania sprawozdania nie są jeszcze dostępne szybkie szacunki dotyczące dochodów w 2020 r. (a więc odzwierciedlające wpływ kryzysu). Zmiany w 2020 r. są raczej trudne do przewidzenia, w tym również ze względu na prawdopodobny wpływ kryzysu na medianę dochodów. Wyniki symulacji pokazują, że dzięki środkom z zakresu polityki przyjętym w odpowiedzi na kryzys, wskaźnik zagrożenia ubóstwem może wzrosnąć w UE średnio tylko o 0,1 punktu procentowego. Ugruntowany wskaźnik zagrożenia ubóstwem (tj. wskaźnik obliczany w stosunku do progu ubóstwa ustalonego w roku bazowym) wzrósłby natomiast o 1,7 punktu procentowego, odzwierciedlając znaczny spodziewany spadek poziomu dochodów w stosunku do stałej granicy ubóstwa. Gwałtowny spadek liczby osób dotkniętych pogłębioną deprywacją materialną przed pandemią przyczynił się do wzrostu konwergencji społecznej. W 2019 r. udało się wydźwignąć ponad 2 mln osób z pogłębionej deprywacji materialnej, a łączna liczba tych osób spadła do 24,4 mln lub 5,6 % ludności UE. Spadek ten oznaczał znaczną poprawę siódmy rok z rzędu. U jego podstaw leżały dobre wyniki odnotowane przez państwa członkowskie, w których pogłębiona deprywacja materialna była najwyższa (zob. sekcja 3.4), co przyczyniło się do dalszego wzrostu konwergencji społecznej (choć w 2019 r. w wolniejszym tempie niż w latach poprzednich). Wykres 6: Odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym spadał przed pandemią COVID-19, ale sam odsetek osób zagrożonych ubóstwem pozostawał zasadniczo na stałym poziomie Wskaźnik ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) i jego wskaźniki składowe (2010–2019) Źródło: Eurostat, wskaźniki t2020_50, t2020_51, t2020_52, t2020_53. Dane dotyczą państw członkowskich UE-27 począwszy od lutego 2020 r.

Jednocześnie dobre wyniki na rynku pracy przed pandemią przyczyniły się do dalszego ograniczenia liczby osób żyjących w gospodarstwach domowych osób quasi-bezrobotnych. Liczba osób żyjących w gospodarstwach domowych o bardzo małej intensywności pracy spadła o ponad 1 mln osób w 2019 r. Stanowiło to 8,5 % całej populacji, co oznacza dalszy spadek w stosunku do szczytowego poziomu z 2014 r. Biorąc pod uwagę, że wstrząs związany z COVID-19 dotknął stosunkowo większą liczbę pracowników na mniej stabilnych stanowiskach pracy (zob. sekcja 3.3), w 2020 r. wskaźnik ten może ulec znacznemu pogorszeniu. Chociaż ryzyko ubóstwa lub wykluczenia społecznego znacznie zmalało w 2019 r., pozostało ono wyższe w przypadku dzieci. W latach 2018–2019 liczba dzieci (w wieku poniżej 18 lat) zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym zmniejszyła się w UE-27 o 674 000, czyli 3,6 %. W rezultacie powiązany wskaźnik AROPE wyniósł 22,5 % w przypadku dzieci, co oznacza spadek z 23,4 % w 2018 r. W porównaniu ze wskaźnikiem AROPE wynoszącym 21,5 % w przypadku ludności w wieku produkcyjnym (18–64 lata) i 18,6 % w przypadku osób starszych (65 lat i więcej), wskaźnik ten pozostaje nadal wysoki. Ryzyko ubóstwa pracujących nieznacznie zmalało w 2019 r., ale utrzymywało się na wysokim poziomie, natomiast głębokość ubóstwa była wysoka w przypadku osób z gospodarstw domowych o bardzo małej intensywności pracy. W 2019 r. odsetek osób narażonych na ryzyko ubóstwa pracujących zmalał o 0,3 punktu procentowego do 9 %, czyli jeszcze poniżej wartości szczytowej wynoszącej 9,8 % i osiągniętej w 2016 r., ale nadal był o 0,5 p.p. powyżej minimum osiągniętego w 2010 r. Osoby pracujące w niepełnym wymiarze czasu pracy i na podstawie umów o pracę na czas określony są nadal bardziej narażone na takie ryzyko, przy czym wskaźniki ubóstwa pracujących wynoszą odpowiednio 15,1 % i 16,2 % (zob. również sekcje 3.1.1 i 3.4.1). Jednocześnie ubóstwo dochodowe (w odniesieniu do mediany), które mierzy jak daleko od granicy ubóstwa znajdują się poziomy dochodu osób zagrożonych ubóstwem (tj. jak bardzo skrajne jest to ubóstwo), wyniosło w 2019 r. 24,4 %, czyli prawie nie zmieniło się w stosunku do 2018 r. Sytuacja w poszczególnych państwach członkowskich kształtuje się różnie (sekcja 3.4.1 zawiera szczegółowe informacje). Na poziomie zagregowanym luka dochodowa ubogich wśród ludności w wieku produkcyjnym (18-64 lata) żyjącej w gospodarstwach domowych osób (quasi-)bezrobotnych utrzymywała się w 2019 r. na stałym poziomie 36,2 %, co sugeruje niską adekwatność i niski zasięg świadczeń. W 2019 r. nierówności w dochodach utrzymywały się na wysokim poziomie, a konwergencja uległa spowolnieniu. Średnio poziom dochodów najbogatszych 20 % gospodarstw domowych w państwach członkowskich był pięciokrotnie wyższy od poziomu dochodów 20 % najuboższych gospodarstw domowych. Dowody wskazują, że w ciągu ostatniej dekady ogólny wzrost nierówności w dochodach był spowodowany wzrostem nierówności w dolnym segmencie dystrybucji (zob. sekcja 3.4). Ograniczona poprawa, zwłaszcza w państwach o wyższym poziomie nierówności, sugeruje spowolnienie tempa konwergencji. Odsetek dochodów gospodarstw domowych w dolnej części 40 % rozkładu dochodów wzrastał do 2019 r., zgodnie z umiarkowaną poprawą innych wskaźników nierówności w dochodach. Średnia UE-27 osiągnęła 21,4 % w 2019 r., w porównaniu z 21,2 % w 2018 r. i 2017 r. (oraz minimum 20,9 % w 2014 r. i 2015 r.). W związku z długoterminowym charakterem tych kwestii ważne jest osiągnięcie dogłębnego zrozumienia możliwych dróg rozwoju poprzez systemowe analizy prognozowania i wzmocnienie odporności UE.



2.PODSUMOWANIE TABLICY WSKAŹNIKÓW SPOŁECZNYCH Europejski filar praw socjalnych został proklamowany wspólnie przez Parlament Europejski, Radę i Komisję w dniu 17 listopada 2017 r., Określono w nim dwadzieścia podstawowych zasad i praw w zakresie równych szans i dostępu zatrudnienia, sprawiedliwych warunków pracy oraz ochrony socjalnej i włączenia społecznego. Filar ten służy jako kompas wyznaczający kierunek konwergencji we wszystkich państwach członkowskich służącej poprawie warunków społeczno-gospodarczych. Szczególnie w obecnej sytuacji kryzysowej wdrożenie Europejskiego filaru praw socjalnych jest priorytetem. W pierwszym kwartale 2021 r. Komisja przedstawi ambitny plan działania w celu zapewnienia jego pełnej realizacji. Plan działania będzie stanowił podstawowy instrument Komisji mający na celu wniesienie wkładu w społeczno-ekonomiczną odbudowę i nabieranie odporności w średnim i długim okresie w perspektywie poprawy sprawiedliwości społecznej w procesie transformacji cyfrowej i ekologicznej. Europejskiemu filarowi praw socjalnych towarzyszy tablica wskaźników społecznych, która służy do monitowania wyników i śledzenia tendencji występujących w państwach członkowskich. W tablicy tej przedstawiono szereg wskaźników (podstawowych i dodatkowych) służących monitorowaniu wyników państw członkowskich w dziedzinie zatrudnienia i wyników społecznych pod kątem trzech szeroko pojmowanych wymiarów określonych w kontekście filaru. Są to: (i) równe szanse i dostęp do zatrudnienia, (ii) dynamiczne rynki pracy i sprawiedliwe warunki pracy oraz (iii) wsparcie publiczne/ochrona socjalna i włączenie społeczne. Od wydania z 2018 r. wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu uwzględnia tablicę wskaźników społecznych, której wyniki w odniesieniu do wskaźników podstawowych podsumowano w niniejszym rozdziale. Analiza ta wpisuje się w szerszy kontekst reform przedstawiony w rozdziale 3. 2.1 Objaśnienie tablicy wskaźników Tablica wskaźników społecznych jest głównym narzędziem monitorowania wyników w dziedzinie zatrudnienia i dziedzinie społecznej oraz konwergencji prowadzącej do lepszych warunków pracy i życia. W szczególności pomaga ona monitorować sytuację państw członkowskich w dających się zmierzyć wymiarach filaru, uzupełniając istniejące narzędzia monitorowania, zwłaszcza Przegląd sytuacji w dziedzinie zatrudnienia i przegląd sytuacji w dziedzinie ochrony socjalnej. Tablica wskaźników społecznych obejmuje przede wszystkim 14 wskaźników podstawowych, które służą ogólnej ocenie tendencji w obszarach zatrudnienia i sytuacji społecznej: -Równe szanse i dostęp do zatrudnienia: §Odsetek osób wcześnie kończących naukę w wieku 18–24 lat §Różnica w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć (wiek 20–64 lat) §Nierówności w dochodach mierzone wskaźnikiem zróżnicowania kwintylowego – S80/S20 §Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) §Młodzież niekształcąca się, niepracująca ani nieszkoląca się (odsetek młodzieży NEET) w wieku 15–24 lat -Dynamiczne rynki pracy i sprawiedliwe warunki pracy: §Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat §Stopa bezrobocia osób w wieku 15–74 lat §Stopa bezrobocia długotrwałego osób w wieku 15–74 lat

§Realne dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych na mieszkańca §Zarobki netto bezdzietnej osoby stanu wolnego zatrudnionej w pełnym wymiarze czasu pracy i otrzymującej średnie wynagrodzenie -Wsparcie publiczne/ochrona socjalna i włączenie społeczne: §Wpływ transferów socjalnych (innych niż emerytury) na ograniczanie ubóstwa §Dzieci poniżej trzeciego roku życia objęte formalną opieką §Niezaspokojone potrzeby w zakresie opieki medycznej według subiektywnej oceny §Odsetek ludności posiadającej podstawowe lub bardziej zaawansowane ogólne umiejętności cyfrowe. Wskaźniki podstawowe są analizowane przy użyciu wspólnej metodyki uzgodnionej przez Komitet ds. Zatrudnienia i Komitet Ochrony Socjalnej (szczegółowe informacje zob. załącznik 3). Metodyka ta pozwala dokonać oceny sytuacji i zmian w państwach członkowskich na podstawie poziomów i zmian w skali roku każdego ze wskaźników podstawowych w tablicy wskaźników społecznych. Poziomy i zmiany sklasyfikowane są na podstawie ich przesunięcia względem odpowiednich (nieważonych) średnich Unii Europejskiej. Wyniki państw członkowskich wyrażone jako poziom danego wskaźnika i jego zmiana są następnie łączone (stosując wcześniej ustalony wzór) i każde państwo członkowskie zostaje przypisane do jednej z siedmiu kategorii („najlepsze wyniki”, „wyniki powyżej średniej”, „wyniki dobre, ale wymagające obserwacji”, „wyniki odpowiadające średniej/neutralne”, „wyniki słabe, lecz poprawiające się”, „wymagające obserwacji” i „sytuacja krytyczna”). Na tej podstawie powstała tabela 1 zawierająca streszczenie tablicy wskaźników zgodnie z najnowszymi danymi liczbowymi dostępnymi w odniesieniu do każdego wskaźnika. W rozdziale 3 przedstawiono szczegółową analizę czternastu wskaźników, w tym, w stosownych przypadkach, bardziej długotrwałych tendencji i wskaźników dodatkowych. Odczyt z tablicy wskaźników społecznych pomaga w identyfikacji wyzwań w zakresie zatrudnienia i problemów społecznych w państwach członkowskich. W kontekście europejskiego semestru wnioski płynące z tablicy wskaźników społecznych regularnie wykorzystywano w sprawozdaniach krajowych do celów analizy wyzwań specyficznych dla danego państwa. Na poziomie państw członkowskich z tablicy tej korzystano również przy opracowywaniu krajowych programów reform oraz programów stabilności i konwergencji. Wraz z dalszymi analizami zawartymi w Przeglądzie sytuacji w dziedzinie zatrudnienia i w przeglądzie sytuacji w dziedzinie ochrony socjalnej w stosownych przypadkach stanowiły podstawę analizy kolejnych wniosków Komisji w sprawie zaleceń dla poszczególnych krajów. W trakcie tego procesu uzasadnione jest skrupulatne i niemechaniczne odczytywanie tablicy, a także rozważenie dalszych elementów – o charakterze jakościowym i ilościowym. Tablica wskaźników społecznych będzie zapewniać wsparcie przy przygotowywaniu krajowych planów reform oraz planów odbudowy i zwiększania odporności, które stanowią główne dokumenty odniesienia w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności. Zgodnie z roczną strategią zrównoważonego wzrostu gospodarczego na rok 2021 w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności zostaną wprowadzone zmiany w cyklu europejskiego semestru 2021. Biorąc pod uwagę komplementarność z europejskim semestrem, zachęca się państwa członkowskie do przedstawienia w jednym zintegrowanym dokumencie krajowego programu reform oraz planu odbudowy i zwiększania odporności. Ponadto, jak podkreślono w wytycznych dla państw członkowskich dotyczących planów odbudowy i zwiększania odporności, zachęca się państwa członkowskie, by wyjaśniły ogólnie, w jaki sposób plany te są spójne z Europejskim filarem praw socjalnych i jak skutecznie przyczyniają się do jego realizacji. Ponadto zachęca się je do przedstawienia obrazu ogólnego wpływu planu na gospodarkę i społeczeństwo (wraz z oceną perspektyw makroekonomicznych), przedstawiając odpowiednie wskaźniki, w tym z tablicy wskaźników społecznych. W przypadku państw członkowskich, które przedstawią swoje plany w 2021 r. Komisja oceni ich istotę w dokumentach analitycznych dołączonych do wniosków dotyczących aktów wykonawczych Rady. Wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu na 2021 r. uwzględnia w tablicy wskaźników społecznych wymiar regionalny. Ewolucja wskaźników na poziomie krajowym może zacierać istotne różnice na poziomie regionalnym (a w wielu państwach członkowskich decyzje dotyczące szeregu polityk i finansowania podejmuje się często właśnie na tym szczeblu). W związku z tym od dwóch lat we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu na podstawie tablicy wskaźników społecznych przedstawiono wnioski dotyczące sytuacji na poziomie regionalnym. W szczególności, w załączniku 4 przedstawiono szereg map ukazujących niektóre wskaźniki podstawowe w tablicy wskaźników społecznych w poszczególnych państwach członkowskich w podziale regionalnym. Ponadto analiza w rozdziale 3 zawiera, w stosownych przypadkach, ustalenia na szczeblu regionalnym dla państw członkowskich, w których istnieją duże różnice między regionami szczebla NUTS 2. Dane i ustalenia umożliwiają lepsze zrozumienie tego, jaka jest sytuacja różnych regionów w danym kraju, jeśli chodzi o niektóre kluczowe wymiary filaru, i pomagają monitorować konwergencję w poszczególnych krajach, oceniać wpływ polityk regionalnych i kształtować kierunki polityki regionalnej. 2.2 Wnioski płynące z tablicy wskaźników społecznych Tablica wskaźników społecznych odzwierciedla warunki zatrudnienia po kryzysie związanym z COVID-19, pokazując jednocześnie warunki społeczne i warunki w zakresie umiejętności przed pandemią, z powodu niedoboru danych. Od czasu przedstawienia tablicy wskaźników ocena sytuacji państw członkowskich w zakresie jej wskaźników podstawowych (za pomocą metodyki opisanej w poprzedniej sekcji) opiera się na najnowszych dostępnych danych rocznych, zarówno w odniesieniu do poziomów, jak i zmian. Na obecnym etapie podejście to oznaczałoby analizę danych z 2019 r. (oraz zmian w odniesieniu do 2018 r.) dla większości wskaźników. Wykorzystanie danych rocznych nie pozwoliłoby jednak na zaobserwowanie najnowszych zmian na rynku pracy w kontekście kryzysu i ich odwrócenia w porównaniu z przeszłymi trendami (sprzed pandemii). W tym kontekście grupa ds. wskaźników EMCO zgodziła się tymczasowo odstąpić od stosowania danych rocznych do oceny tablicy wskaźników społecznych i zamiast tego stosować najnowsze dane kwartalne w odniesieniu do następujących pięciu wskaźników podstawowych rynku pracy, dla których są one faktycznie dostępne (na podstawie badania aktywności ekonomicznej ludności): ·Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat ·Różnica w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć (wiek 20–64 lat) ·Stopa bezrobocia osób w wieku 15–74 lat ·Stopa bezrobocia długotrwałego osób w wieku 15–74 lat ·Młodzież niekształcąca się, niepracująca ani nieszkoląca się (odsetek młodzieży NEET) w wieku 15–24 lat

Wskaźniki podstawowe wskazują na pewne pogorszenie się warunków na rynku pracy w pierwszej połowie 2020 r. Spośród pięciu wyżej wymienionych wskaźników rynku pracy, wskaźnik zatrudnienia i wskaźnik dotyczący młodzieży NEET pogorszyły się w UE-27 w II kw. 2020 r. w porównaniu z tym samym kwartałem 2019 r., natomiast stopa bezrobocia nie uległa zmianie; różnica w poziomie zatrudnienia kobiet i mężczyzn oraz stopa bezrobocia długotrwałego wykazały natomiast pewną poprawę (więcej szczegółowych informacji na temat ostatnich tendencji w rozdziale 1). Wskaźniki społeczne i wskaźniki umiejętności, w odniesieniu do których dostępne są jedynie dane sprzed pandemii COVID-19, w 2019 r. nadal ulegały poprawie. Pozostałe dziewięć wskaźników podstawowych wykazuje pozytywną lub zasadniczo stabilną tendencję w ujęciu rocznym (tj. w 2019 lub 2018 r. w zależności od dostępności danych). W szczególności poprawę zaobserwowano średnio w odniesieniu do wskaźników ubóstwa, nierówności i wskaźników pokrewnych (tj. odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, wskaźnik zróżnicowania kwintylowego, dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych na mieszkańca, zarobki netto bezdzietnej osoby stanu wolnego zatrudnionej w pełnym wymiarze czasu pracy i otrzymującej średnie wynagrodzenie), a także w odniesieniu do wskaźników dotyczących edukacji, opieki nad dziećmi i umiejętności (osoby wcześnie kończące naukę, udział dzieci w wieku poniżej trzech lat w opiece nad dziećmi, odsetek ludności posiadającej podstawowe lub ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe). Zaobserwowano zasadniczo stabilną tendencję w zakresie wpływu transferów socjalnych na ograniczenie ubóstwa i subiektywnych ocen dotyczących niezaspokojonych potrzeb w zakresie opieki zdrowotnej. Jak podkreślono na wykresach rozproszenia w rozdziale 3, w przypadku większości wskaźników rynku pracy (z wyjątkiem stopy bezrobocia długotrwałego) można zaobserwować rozbieżne tendencje w poszczególnych państwach członkowskich. Oznacza to, że średnio państwa członkowskie o gorszej sytuacji wyjściowej doświadczyły silniejszego pogorszenia w II kw. 2020 r. w porównaniu z II kw. 2019 r. Pewien stopień konwergencji można zasadniczo zaobserwować w przypadku pozostałych wskaźników podstawowych (w niektórych przypadkach tendencja ta nie jest jasno określona). Prawie wszystkie państwa członkowskie borykają się z wyzwaniami dotyczącymi co najmniej jednego wskaźnika podstawowego. Jeśli chodzi o wszystkie trzy najbardziej problematyczne kategorie w ujęciu łącznym (tj. „sytuacja krytyczna”, „wymagające obserwacji” i „wyniki słabe, lecz poprawiające się”) wszystkie państwa członkowskie, z wyjątkiem Niemiec, są nimi oznaczone co najmniej raz. Jeśli chodzi tylko o kategorię „sytuacja krytyczna” (tj. wskaźniki, których poziom jest znacznie gorszy od średniej, nie poprawia się wystarczająco szybko lub w ciągu ostatniego roku uległ dalszemu pogorszeniu), oznaczono nią 15 państw członkowskich, tj. o jedno państwo więcej niż we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu na 2020 r. Do tej grupy krajów dołączyły Austria, Węgry i Portugalia (dwa ostatnie państwa dołączyły do niej ponownie po jej opuszczeniu w poprzednim roku), natomiast nie ma już w tej grupie Estonii i Litwy. W 14 ocenianych dziedzinach stwierdzono w sumie 116 przypadków „sytuacji krytycznych”, „wymagających obserwacji” i „wyników słabych, lecz poprawiających się”, czyli ok. 33 % całkowitej liczby ocen (o jeden punkt procentowy więcej niż we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu na 2020 r.). Wśród nich 41 przypadków to „sytuacje krytyczne” (co odpowiada 11,1 % wszystkich ocen), podczas gdy we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu na 2019 r. takich przypadków było 40 (co odpowiadało 10,3 % wszystkich ocen). Podobnie jak w poprzednich latach sytuacja państw członkowskich i waga ich problemów znacznie się różnią w zależności od państwa – co odzwierciedla również wpływ kryzysu, jeśli chodzi o wskaźniki rynku pracy. Sytuacja Rumunii i Hiszpanii jest zaliczana do kategorii „krytyczna”, „wymagająca obserwacji” lub „wyniki słabe, lecz poprawiające się” w przypadku co najmniej dziesięciu wskaźników, a w dalszej kolejności plasują się Bułgaria i Grecja, przy czym każde z tych państw zmaga się z dziewięcioma problemami (zob. tabela 1). Spośród tych państw największą liczba przypadków „sytuacji krytycznych” występuje w Bułgarii, Rumunii i Hiszpanii (w każdym z nich po sześć), a następnie w Grecji (cztery). Grecja, Rumunia i Hiszpania wykazują jednak również szereg pozytywnych ocen (zarejestrowanych przed rozpoczęciem pandemii): Grecja jest jednym z państw osiągających „najlepsze wyniki” w zakresie wczesnego kończenia nauki i „wyniki powyżej średniej” w zakresie nierówności w dochodach i poziomu indywidualnych umiejętności cyfrowych; Hiszpania znajduje się wśród państw osiągających „najlepsze wyniki” pod względem uczestnictwa w opiece nad dziećmi i ma „wyniki powyżej średniej” pod względem niezaspokojonych potrzeb w zakresie opieki medycznej według subiektywnej oceny; Rumunia znajduje się wśród państw osiągających „najlepsze wyniki” w zakresie wzrostu dochodów do dyspozycji gospodarstw domowych na mieszkańca. Pod względem ogólnej liczby przypadków kolejne miejsca zajmują Włochy (siedem problemów), Cypr, Węgry i Łotwa (po sześć problemów). Natomiast „najlepsze wyniki” lub „wyniki powyżej średniej” osiągają pod względem 10 wskaźników podstawowych Czechy i Niderlandy, a w dalszej kolejności plasują się Dania i Szwecja (po dziewięć wskaźników) oraz Niemcy (osiem wskaźników). Tabela 1. Podsumowanie wskaźników podstawowych w tablicy wskaźników społecznych Uwaga: aktualizacja z dnia 28 października 2020 r. Brak dostępnych danych dotyczących wskaźnika zróżnicowania kwintylowego w przypadku IE, FR, IT, LV i SK. Brak dostępnych danych dotyczących wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w przypadku IE, IT. Brak dostępnych danych na temat odsetka młodzieży NEET i wskaźnika bezrobocia długotrwałego w przypadku DE. Brak dostępnych danych dotyczących wzrostu dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych na mieszkańca w przypadku BG, EL, LU, MT i PL. Dane dotyczące zarobków netto bezdzietnej osoby stanu wolnego zatrudnionej w pełnym wymiarze czasu pracy i otrzymującej średnie wynagrodzenie są niewiarygodne (i niezgłoszone) w przypadku DK. Brak dostępnych danych dotyczących wpływu transferów socjalnych na ograniczenie ubóstwa w przypadku IE, IT i SK. Brak dostępnych danych dotyczących niezaspokojonych potrzeb w zakresie opieki medycznej według subiektywnej oceny w przypadku IE, FR, IT i SK. Brak dostępnych danych dotyczących uczestnictwa dzieci poniżej 3 roku życia w formalnej opiece nad dzieckiem dla FR, IE, IT i SK. Brak dostępnych danych dotyczących poziomu umiejętności cyfrowych osób dla IT (brak danych za 2017 r.). Przerwy w szeregu i pozostałe oznaczenia statystyczne podane są w załącznikach 1 i 2. 3. REFORMY W OBSZARZE ZATRUDNIENIA I POLITYKI SPOŁECZNEJ