(2)Sprawozdanie krajowe na 2020 r. dotyczące Grecji zostało opublikowane w dniu 26 lutego 2020 r. Zawarto w nim ocenę postępów Grecji w realizacji zaleceń dla tego kraju, przyjętych przez Radę w dniu 9 lipca 2019 r., działań następczych podjętych w związku z zaleceniami z poprzednich lat, a także postępów Grecji w realizacji jej krajowych celów w ramach strategii „Europa 2020”. Sprawozdanie to objęło również szczegółową ocenę sytuacji przeprowadzoną na podstawie art. 5 rozporządzenia (UE) nr 1176/2011, której wyniki opublikowano w dniu 26 lutego 2020 r. W wyniku analizy Komisja doszła do wniosku, że w Grecji występują nadmierne zakłócenia równowagi makroekonomicznej. W szczególności stwierdzone zakłócenia równowagi związane są z wysokim długiem publicznym, wysokim odsetkiem kredytów zagrożonych w bilansach banków oraz sektorem zagranicznym, w warunkach wciąż niskiego potencjału wzrostu gospodarczego i wysokiego bezrobocia.

(3)W dniu 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie uznała epidemię COVID-19 za globalną pandemię. Pandemia stanowi poważne zagrożenie w zakresie zdrowia publicznego dla obywateli, społeczeństw i gospodarek. Znacznie obciąża krajowe systemy ochrony zdrowia i wywołuje zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw, wahania na rynkach finansowych, wstrząsy popytu konsumpcyjnego oraz negatywne efekty w różnych sektorach. Stwarza zagrożenie dla zatrudnienia, dochodów obywateli oraz działalności przedsiębiorstw. Doprowadziła do silnego wstrząsu gospodarczego, który już teraz ma poważne konsekwencje dla Unii Europejskiej. W dniu 13 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat wzywający do skoordynowanej reakcji gospodarczej na kryzys, obejmującej wszystkie istotne podmioty na poziomie krajowym i unijnym.

(4)Kilka państw członkowskich ogłosiło stan nadzwyczajny lub wprowadziło środki nadzwyczajne. Wszelkie tego typu środki powinny być wprowadzane pod warunkiem, że są ściśle proporcjonalne, konieczne, ograniczone w czasie i zgodne ze standardami europejskimi i międzynarodowymi. Powinny one podlegać nadzorowi demokratycznemu i niezależnej kontroli sądowej.

(5)W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowawczej prowadzącej do średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

(6)Potrzebne są stałe działania, aby ograniczać i kontrolować rozprzestrzenianie się pandemii, wzmocnić odporność krajowych systemów ochrony zdrowia, złagodzić skutki społeczno-ekonomiczne za pomocą środków wspierających przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe oraz aby zapewnić odpowiednie warunki bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy w celu wznowienia aktywności gospodarczej. Unia powinna w pełni wykorzystywać dostępne jej narzędzia, aby wspierać wysiłki państw członkowskich w tym zakresie. Jednocześnie państwa członkowskie i Unia powinny wspólnie przygotowywać środki konieczne do przywrócenia normalnego funkcjonowania naszych społeczeństw i gospodarek oraz zrównoważonego wzrostu gospodarczego, uwzględniając między innymi transformację ekologiczną i cyfrową oraz wyciągając wnioski z kryzysu.

(7)Kryzys związany z COVID-19 unaocznił elastyczność, jaką zapewnia jednolity rynek, umożliwiając dostosowanie się do nadzwyczajnych sytuacji. Aby jednak zapewnić szybkie i sprawne przejście do etapu odbudowy gospodarki oraz przywrócenia swobodnego przepływu towarów, usług i pracowników, należy znieść nadzwyczajne środki utrudniające normalne funkcjonowanie jednolitego rynku, gdy tylko przestaną one być konieczne. Obecny kryzys pokazał, że sektor ochrony zdrowia musi dysponować planami gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej, które powinny w szczególności obejmować ulepszone strategie zakupów, zdywersyfikowane łańcuchy dostaw oraz rezerwy strategiczne podstawowych produktów i materiałów. Są to kluczowe elementy konieczne do opracowania szerzej zakrojonych planów gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej.

(8)Prawodawca Unii wprowadził już zmiany w odpowiednich ramach legislacyjnych, aby umożliwić państwom członkowskim uruchomienie wszystkich niewykorzystanych zasobów z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych w celu przeciwdziałania nadzwyczajnym skutkom pandemii COVID-19. Zmiany te zapewnią dodatkową elastyczność oraz uproszczą i usprawnią procedury. Aby zmniejszyć presję na przepływy środków pieniężnych, państwom członkowskim umożliwiono również skorzystanie w roku obrachunkowym 2020–2021 ze stopy dofinansowania z budżetu Unii w wysokości 100 %. Zachęca się Grecję do pełnego wykorzystania tych możliwości, aby wesprzeć osoby i sektory, które są najbardziej narażone na trudności.

(9)Społeczno-ekonomiczne skutki pandemii najprawdopodobniej będą się rozkładać nierównomiernie w poszczególnych regionach Grecji ze względu na różne modele specjalizacji. Dotyczy to w szczególności regionów, które w znacznym stopniu zależą od turystyki oraz – w szerszym znaczeniu – od działalności gospodarczej opartej na bezpośrednim kontakcie z klientem. Pociąga to za sobą znaczne ryzyko pogłębiania się różnic regionalnych i terytorialnych w tym kraju, co dodatkowo nasila obserwowaną już tendencję narastania dysproporcji, w szczególności między stolicą a regionami wyspiarskimi i górskimi, które w okresie kryzysu finansowego pogłębiły się jeszcze bardziej. Obecna sytuacja, która grozi również przejściowym zniweczeniem procesu konwergencji między państwami członkowskimi, wymaga ukierunkowanych działań politycznych.

(10)W dniu 30 kwietnia 2020 r. Grecja przedłożyła swój krajowy program reform na 2020 r. i swój program stabilności na 2020 r. W celu uwzględnienia powiązań między tymi dwoma programami poddano je jednoczesnej ocenie.

(11)Grecja jest obecnie objęta częścią zapobiegawczą paktu stabilności i wzrostu oraz podlega ustaleniom w zakresie reguły dotyczącej zadłużenia.

(12)W programie stabilności na 2020 r. rząd planuje pogorszenie salda nominalnego z nadwyżki na poziomie 1,5 % PKB w 2019 r. do deficytu w wysokości 4,7 % PKB w 2020 r. Prognozuje się, że deficyt obniży się do 0,2 % PKB w 2021 r. Według tego programu relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB, po spadku w 2019 r. do 176,6 % PKB, wzrośnie w 2020 r. do 188,8 %. Prognozom budżetowym zagrażają pewne ryzyka, które są specyficzne dla Grecji. Zalicza się do nich zawisłe sprawy sądowe oraz zobowiązania z tytułu świadczenia usług publicznych. Na perspektywy makroekonomiczne i budżetowe wpływa duża niepewność spowodowana pandemią COVID-19.

(13)W odpowiedzi na pandemię COVID-19 oraz w ramach skoordynowanego unijnego podejścia Grecja wprowadziła środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemu ochrony zdrowia, powstrzymanie pandemii oraz pomoc tym osobom i sektorom, które zostały szczególnie dotknięte jej skutkami. Zgodnie z programem stabilności na 2020 r. łączna wartość tych środków budżetowych wynosi 5,4 % PKB. Środki te obejmują tymczasowe wsparcie gospodarcze dla pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek, indywidualnych przedsiębiorstw i przedstawicieli niektórych wolnych zawodów dotkniętych skutkami pandemii; wypłatę zaliczek zwrotnych przedsiębiorstwom, które odnotowały spadek obrotów; pokrycie składek na ubezpieczenie społeczne w przypadku pracowników, których umowy o pracę zostały zawieszone; odroczenie płatności podatków i składek na ubezpieczenia społeczne, w tym wprowadzenie systemów płatności ratalnej podatków, na okres co najmniej trzech miesięcy w odniesieniu do wszystkich przedsiębiorstw, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz pracowników najemnych, którzy zostali dotknięci skutkami pandemii; a także dotacje na spłatę odsetek od pożyczek dla małych i średnich przedsiębiorstw oraz wyższe wydatki na opiekę zdrowotną. Ponadto Grecja zapowiedziała środki, które wprawdzie nie mają bezpośredniego wpływu na budżet, ale przyczynią się do wsparcia płynności przedsiębiorstw. Jednym z takich środków jest zapewnienie – za pośrednictwem Greckiego Banku Rozwoju – zabezpieczenia gotówkowego w celu wsparcia działalności kredytowej banków. W prognozie Komisji z wiosny 2020 r. wszystkie odroczenia płatności podatków uznano jednak również za środki wsparcia płynności niemające negatywnego wpływu na budżet w 2020 r. Ogólnie rzecz biorąc, działania podjęte przez Grecję są zgodne z wytycznymi określonymi w komunikacie Komisji w sprawie skoordynowanej reakcji gospodarczej na epidemię COVID-19. Pełne wdrożenie tych środków, a następnie zmiana kierunku polityki budżetowej w sposób, który umożliwi osiągnięcie rozważnej średniookresowej sytuacji budżetowej, kiedy pozwolą na to warunki ekonomiczne, przyczyni się do zachowania stabilności finansów publicznych w perspektywie średnioterminowej.

(14)Według prognozy Komisji z wiosny 2020 r. przy założeniu niezmiennego kursu polityki deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych Grecji w 2020 r. wyniesie 6,4 % PKB, a w 2021 r. – 2,1 % PKB. Prognozuje się, że wskaźnik zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych osiągnie poziom 196,4 % PKB w 2020 i 182,6 % w 2021 r.

(15)W dniu 20 maja 2020 r. Komisja opublikowała sprawozdanie sporządzone zgodnie z art. 126 ust. 3 Traktatu w związku z nieprzestrzeganiem przez Grecję reguły dotyczącej zadłużenia w 2019 r. oraz planowanym przekroczeniem w 2020 r. progu deficytu wynoszącego 3 % PKB. Ogólnie rzecz biorąc, analiza wskazuje, że kryterium długu określone w Traktacie i w rozporządzeniu (WE) nr 1467/1997 jest spełnione, podczas gdy kryterium deficytu nie jest spełnione.

(16)Jeśli chodzi o pandemię COVID-19, wydaje się, że szybka reakcja Grecji i wprowadzenie ograniczeń były właściwym działaniem, sądząc po stosunkowo niskiej liczbie potwierdzonych dotychczas zakażeń. Można jednak oczekiwać, że skutki gospodarcze kryzysu związanego z COVID-19 będą poważne, ponieważ w porównaniu z innymi państwami członkowskimi Grecja w bardzo dużym stopniu polega na sektorze turystycznym i transportowym. Co się tyczy turystyki, w porównaniu z 2019 r. Grecja może utracić znaczną część przychodów. Turystyka jest najważniejszym sektorem eksportu usług greckiej gospodarki i odpowiada za 45 % eksportu usług. Ponadto oczekuje się, że spadek popytu w związku ze spowolnieniem globalnych przepływów handlowych wywołanym pandemią negatywnie wpłynie na grecki sektor przewozów morskich, który odpowiada za 40 % eksportu usług. Przewiduje się też, że na skutek środków izolacji, obniżenia dochodów do dyspozycji oraz wzrostu bezrobocia popyt wewnętrzny znacznie się skurczy.

(17)W obliczu pandemii COVID-19 Grecja uruchomiła krajowy plan pandemiczny i szybko wprowadziła szereg bezprecedensowych środków, w tym rygorystyczną kwarantannę i ograniczenie kontaktów personalnych, zwłaszcza w przypadku osób, co do których istnieje podejrzenie, że miały kontakt z osobami zakażonymi wirusem. Władze greckie wprowadziły obszerny pakiet środków mających na celu złagodzenie skutków gospodarczych i społecznych pandemii, o łącznej wartości sięgającej 10,5 % PKB w 2020 r. Należą do nich: środki polityki budżetowej o wartości 5 % PKB i wpływie na budżet w wysokości 3,7 % PKB, jak również dalsze środki o wartości 1,9 % PKB w postaci tymczasowego odroczenia płatności podatków i zabezpieczeń gotówkowych dla banków komercyjnych, dzięki którym będzie można zapewnić dodatkowe pożyczki o wartości sięgającej 3,6 % PKB. Publiczna służba zdrowia otrzymała jednorazowy zastrzyk finansowy w wysokości 273 mln EUR, która to kwota zostanie przeznaczona m.in. na zatrudnienie 2 tys. dodatkowych pracowników opieki zdrowotnej, zakup materiałów i wyposażenia medycznego oraz zwiększenie liczby przeprowadzanych badań przesiewowych.

(18)Aby skutecznie poradzić sobie z pandemią COVID-19, należy poprawić wydajność, dostępność i odporność systemu opieki zdrowotnej. Płatności bezpośrednie na rzecz prywatnych usług zdrowotnych, a także opłaty nieformalne, ściśle związane z nieefektywnym zarządzaniem szpitalami, są nadal wysokie, co prowadzi do nierówności. Dostęp do usług opieki zdrowotnej jest nadal problemem, a poziom niezaspokojonych – według subiektywnej oceny – potrzeb w zakresie takiej opieki należy do najwyższych w UE, przy czym dają się zaobserwować duże różnice w zależności od wysokości dochodów i statusu zatrudnienia pacjentów. Dopłaty nie zostały w wystarczającym stopniu uzależnione od kryterium dochodowego, by chronić słabsze grupy społeczne. Sytuację tę pogarsza nadwyżka podaży, a tym samym nadmierne spożycie często zbyt drogich leków. Aby zająć się tym problemem, Grecja wdraża właśnie ambitną reformę podstawowej opieki zdrowotnej, która ma zapewnić dostęp do najważniejszych usług medycznych wysokiej jakości w perspektywie krótkoterminowej. W długim okresie wprowadza zaś kompleksowy system opieki na potrzeby całego społeczeństwa, który będzie oparty na modelu „odźwiernego”. Wstępne dane wskazują, że ma to kluczowe znaczenie dla ochrony obywateli i ograniczenia rozprzestrzeniania się wirusa, umożliwiając wykorzystanie pełnych zdolności systemu do opieki nad pacjentami w zależności od ich potrzeb. Nie znaleziono jeszcze odpowiedniego rozwiązania w zakresie wydatków na opiekę zdrowotną: stabilność budżetową zapewnia w głównej mierze system nadpłaconych kwot, który znajduje się pod rosnącą presją z powodu niewystarczających środków strukturalnych. Pomimo pewnych pozytywnych działań podjętych w ostatnim czasie scentralizowane zamówienia publiczne są nadal słabe. W 2018 r. wydatki publiczne na opiekę zdrowotną były niższe od średniej unijnej, nawet po uwzględnieniu wartości nadpłaconych kwot, przekładającej się na dodatkowe 1 % PKB. Aby poprawić skuteczność, dostępność i ogólną odporność systemu ochrony zdrowia, należy zwiększyć wydajność tego systemu oraz zapewnić mu dodatkowe zasoby finansowe.

(19)Potrzebne są środki w celu złagodzenia wpływu kryzysu związanego z COVID-19 na pracowników i przedsiębiorstwa. Prognoza Komisji przewiduje, że w 2020 r. bezrobocie wzrośnie do 19,9 %, a w 2021 r. spadnie do 16,8 %. Grecja wprowadziła już tymczasowy program mający na celu zmniejszenie kosztów pracy w przypadku przedsiębiorstw, których działalność została zawieszona lub poważnie ucierpiała na skutek pandemii, przy jednoczesnej ochronie umów o pracę i wsparciu dochodu pracowników takich przedsiębiorstw. Bardziej zrównoważonym i elastycznym rozwiązaniem byłoby jednak wdrożenie kompleksowego mechanizmu zmniejszonego wymiaru czasu pracy i władze greckie podjęły kroki w tym kierunku. Mechanizm taki umożliwiłby przedsiębiorstwom ograniczenie czasu pracy w sposób dopasowany do stopnia, w jakim zmuszone były ograniczyć swoją działalność, a jednocześnie pozwolił na utrzymanie funkcjonowania poszczególnych branż i zapobiegał sytuacji, w której przestój w pracy przeradza się w problem strukturalny. Rozszerzenie elastycznej organizacji pracy, takiej jak praca zdalna, która była jak dotąd wykorzystywana w Grecji w ograniczonym stopniu w porównaniu z innymi państwami członkowskimi, przyczyniłoby się również do podtrzymania działalności gospodarczej i utrzymania miejsc pracy w warunkach izolacji i ograniczenia kontaktów personalnych.

(20)Kryzys związany z COVID-19 grozi ponownym zaostrzeniem sytuacji społecznej znacznej części ludności oraz pogłębieniem się nierówności dochodowych. Przed wybuchem pandemii odsetek ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w Grecji nadal należał do najwyższych w UE, przy czym zagrożenie to było większe w przypadku dzieci i osób w wieku produkcyjnym niż w przypadku osób starszych. Poważnym problemem były również: ubóstwo pracujących, niewystarczający dostęp do przystępnych cenowo mieszkań oraz ubóstwo energetyczne. Aby złagodzić skutki kryzysu, konieczne będzie zapewnienie odpowiedniego dochodu zastępczego wszystkim pracownikom i osobom prowadzącym działalność na własny rachunek dotkniętym skutkami pandemii, w tym osobom, które nie mają stałego dostępu do ochrony socjalnej. Ważne będzie również wspieranie osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji, m.in. osób biernych zawodowo i pracowników nierejestrowanych. W tym celu należy wzmocnić siatki bezpieczeństwa socjalnego. Wraz z większą liczbą osób uzależnionych od podstawowych środków osłonowych potrzebna będzie również poprawa adekwatności minimalnego wsparcia dochodu. Niezbędne jest też zapewnienie wszechstronnego dostępu do usług społecznych grupom najbardziej defaworyzowanym i potrzebującym, w tym osobom z niepełnosprawnościami, uchodźcom i osobom ubiegającym się o azyl. Ponadto usługi w zakresie opieki długoterminowej nie są wystarczająco rozwinięte. Grecja powinna też nadal wspierać dostęp do przystępnych cenowo mieszkań, zwłaszcza w przypadku gospodarstw domowych zagrożonych ubóstwem, na przykład poprzez wprowadzenie programu pomocy dla zagrożonych właścicieli nieruchomości z kredytem hipotecznym.

(21)Kryzys związany z COVID-19 zahamował pozytywne zmiany na rynku pracy, jakie dały się zaobserwować w ostatnich latach, wzrasta też znowu bezrobocie. Aby wesprzeć solidne ożywienie rynku pracy po kryzysie, Grecja musi dokończyć reformy mające na celu zwiększenie skuteczności polityk na rzecz aktywizacji zawodowej, w szczególności programów szkoleń. Kluczowe znaczenie będzie miało zwiększenie zdolności publicznych służb zatrudnienia w zakresie zapewniania ciągłego i zindywidualizowanego wsparcia osobom poszukującym pracy. Należy przy tym zwrócić szczególną uwagę na młodzież i kobiety, które to grupy są bardziej narażone na brak możliwości zatrudnienia. Istnieje również możliwość poprawy dialogu społecznego poprzez wspieranie aktywnego i konstruktywnego zaangażowania partnerów społecznych w kształtowanie polityki, w tym w opracowywanie i wdrażanie środków mających na celu przeciwdziałanie skutkom kryzysu związanego z COVID-19. Rząd powinien skoncentrować swoje wysiłki na poprawie umiejętności podstawowych wszystkich obywateli. Zasadnicze znaczenie będzie miało rozwiązanie problemu słabych wyników edukacyjnych, podniesienie poziomu kształcenia i szkolenia zawodowego oraz rozszerzenie edukacji dorosłych. Aby ograniczyć niedopasowanie umiejętności i przyspieszyć ożywienie rynku pracy, konieczne jest podniesienie jakości kształcenia i szkolenia oraz dostosowanie go do potrzeb tego rynku.

(22)Od momentu podjęcia pierwszych działań w odpowiedzi na pandemię COVID-19 słusznie uznano, że priorytetem rządu powinno być zapewnienie zrównoważonej pomocy na utrzymanie płynności, w tym kapitału obrotowego, przedsiębiorstwom, które ucierpiały na skutek pandemii, zwłaszcza małym i średnim przedsiębiorstwom (MŚP) i mikroprzedsiębiorstwom, w szczególności za pomocą pożyczek i gwarancji. Na podstawie tymczasowych ram środków pomocy państwa Grecja wprowadziła trzy programy mające na celu zwiększenie płynności finansowej przedsiębiorstw, a mianowicie: (i) program wypłat zaliczek zwrotnych, (ii) program zabezpieczeń gotówkowych kredytów bankowych oraz (iii) program dotacji na spłatę odsetek dla kredytów bieżących. Ważne jest, aby w ramach tego procesu sektor bankowy, przy wsparciu ze strony władz, wypełniał swoją rolę pośrednika w utrzymywaniu koniecznych przepływów kredytowych, na podstawie odpowiedniej oceny ryzyka i ostrożnych standardów kredytowych, a jednocześnie informował o wszelkich przypadkach pogorszenia jakości aktywów. Wsparcie sektora bankowego, tak by był on w stanie oferować rentownym kredytobiorcom borykającym się ze skutkami kryzysu zrównoważone rozwiązania w zakresie restrukturyzacji zadłużenia, będzie miało zasadnicze znaczenie dla zabezpieczenia jakości aktywów i wzmocnienia ożywienia gospodarczego.