SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Sprawozdanie roczne z działalności Unii Europejskiej w zakresie badań naukowych i rozwoju technologicznego w 2012 r. /* COM/2013/0713 final */





SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Sprawozdanie roczne z działalności Unii Europejskiej w zakresie badań naukowych i rozwoju technologicznego w 2012 r. 1. Informacje ogólne dotyczące sprawozdania rocznego z działalności w zakresie badań naukowych i rozwoju technologicznego Sprawozdanie roczne z działalności Unii Europejskiej w zakresie badań naukowych i rozwoju technologicznego opracowano zgodnie z art. 190 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Celem sprawozdania jest przedstawienie zwięzłego przeglądu najważniejszych środków podjętych w roku sprawozdawczym, lecz nie ma ono charakteru wyczerpującego. Ujęto w nim również wybrane informacje związane z traktatem EURATOM, mimo że formalnie wykraczają one poza zakres niniejszego sprawozdania. 2. Szerszy kontekst polityczny w 2012 r. Strategia Unii Europejskiej na rzecz zatrudnienia i wzrostu gospodarczego – strategia „Europa 2020” – jest podstawą podejścia przyjętego w 2012 r. przez Unię do reform strukturalnych i poprawy konkurencyjności. Priorytety działania w 2012 r. zostały uwydatnione w rocznej analizie wzrostu gospodarczego na 2012 r.[1]. Rok ten rozpoczął się w trudnych warunkach. Malało zaufanie do euro, wzrost gospodarczy spadał, a co najważniejsze, wiara obywateli w zdolność Europy do rozwiązywania jej problemów osiągnęła najniższy jak dotąd poziom[2]. Unia Europejska kontynuowała walkę z kryzysem. We wniosku Komisji dotyczącym planu działania na rzecz ukończenia unii gospodarczej i walutowej przedstawiono długoterminową wizję oraz konkretne kroki, które należy podjąć w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Komisja stwierdziła, że konieczna jest zmiana sposobu funkcjonowania gospodarki europejskiej – zmiana, która urzeczywistniłaby cały potencjał, jaki może zaofiarować Europa gospodarce przyszłości charakteryzującej się wysoką innowacyjnością, dużą wiedzą i wysokim poziomem umiejętności. To dlatego w strategii „Europa 2020” badania naukowe, technologie i innowacje znajdują się na czele działań mających pomóc Europie w wyjściu z obecnego kryzysu gospodarczego i osiągnięciu inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Istnieje niewykorzystany potencjał, by gospodarka europejska stała się bardziej innowacyjna, produktywna i konkurencyjna, przy wykorzystaniu mniejszej ilości zasobów i ograniczeniu wpływu na środowisko[3]. W ramach siódmego programu ramowego (7PR) Komisja ogłosiła ostateczny i największy w historii zbiór zaproszeń do składania wniosków. Finansowanie – dostępne dla organizacji i przedsiębiorstw we wszystkich państwach członkowskich UE i krajach partnerskich – stanowi zdecydowaną część proponowanego unijnego budżetu przeznaczonego na badania na rok 2013, wynoszącego 10,8 mld EUR. Ogłoszenie to nastąpiło zaledwie kilka dni po tym, jak przywódcy UE podkreślili w Pakcie na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia[4] znaczenie badań naukowych i innowacji jako integralnej części reakcji Unii Europejskiej na kryzys gospodarczy i finansowy. 3. Unia innowacji Celem Unii innowacji, zapoczątkowanej przez Komisję w październiku 2010 r. w ramach strategii „Europa 2020”, jest stworzenie prężnej gospodarki opartej na innowacjach, zasilanej pomysłami i kreatywnością, która będzie w stanie uczestniczyć w globalnych łańcuchach wartości, wykorzystywać nowe możliwości, wchodzić na nowe rynki i tworzyć miejsca pracy wysokiej jakości. 3.1. Monitorowanie postępów w zakresie innowacji Zasadniczo postępy w tworzeniu ram politycznych dla Unii innowacji były na ogół bardzo zachęcające: realizacja ponad 80 % inicjatyw, w tym wzmocnienie europejskiej przestrzeni badawczej (EPB) i programu „Horyzont 2020”, odbywa się zgodnie z planem. Zasada „inteligentnej konsolidacji fiskalnej” – czyli ochrony lub, w miarę możliwości, zwiększenia wydatków sprzyjających wzrostowi, takich jak wydatki na badania i rozwój – została włączona do europejskiego semestru. Otoczenie biznesowe w Europie będzie się stawać coraz bardziej przyjazne dla innowacji dzięki środkom w dziedzinie jednolitego rynku, takim jak jednolity patent, szybsze ustanawianie norm, nowocześniejsze przepisy UE dotyczące zamówień publicznych bądź paszport europejski dla funduszy venture capital. Europejskie partnerstwa innowacyjne łączą zasoby oraz koncentrują środki związane z popytem i podażą na najważniejszych wyzwaniach społecznych. Pozycja Europy w świecie jest nadal stosunkowo silna. UE należy do światowej czołówki pod względem wytwarzania wysokiej jakości produktów naukowych i innowacyjnych. Zachowała największy udział w dochodzie wytworzonym w ramach globalnych łańcuchów wartości. Od 2008 r. innowacyjność UE uległa poprawie, co doprowadziło do zmniejszenia przepaści innowacyjnej między UE a USA i Japonią o prawie połowę. Utrzymuje się też znaczna przewaga UE nad Brazylią, Indiami, Rosją i Chinami, należy jednak zauważyć, że Chiny mają w tej dziedzinie coraz lepsze wyniki. Ponadto przewaga Korei Południowej nad UE w dziedzinie innowacyjności wzrosła od 2008 r. prawie trzykrotnie, a kraj ten stał się wraz z USA liderem w tym zakresie. Wydatki publiczne na badania i rozwój w UE rosły w czasie kryzysu, zaś rządy starały się utrzymać poziom inwestycji oraz zachęcać przedsiębiorstwa do inwestycji w badania i rozwój, jednak najnowsze dane wskazują na potencjalne odwrócenie tej tendencji. W 2011 r., po raz pierwszy od rozpoczęcia kryzysu, publiczny budżet na badania i rozwój wszystkich 27 państw członkowskich nieznacznie zmalał. Wyjątkowo długi czas trwania obecnego kryzysu oraz jego skala mogą jednak doprowadzić do podważenia konsensusu politycznego w UE, zgodnie z którym należy chronić inwestycje w badania i rozwój. Kryzys uwidocznił również strukturalne słabości europejskiej innowacyjności i zwiększył potrzebę przeprowadzenia bardziej kompleksowych reform w celu zwiększenia efektywności i wydajności krajowych systemów badań i innowacji. Możliwe sposoby osiągnięcia tego celu obejmują m.in. strategie inteligentnej specjalizacji, lepsze powiązania pomiędzy badaniami publicznymi a innowacjami w przedsiębiorstwach oraz lepsze warunki ramowe dla inwestycji biznesowych. Z tablicy wyników Unii badań i innowacji za 2013 r.[5] wynika, że proces konwergencji w dziedzinie innowacyjności państw członkowskich został wstrzymany. Od momentu wprowadzenia tablicy w 2001 r. konwergencja była głównym trendem, co oznacza, że ryzyko zwiększenia przepaści innowacyjnej jest poważne. W miarę trwania i pogłębiania się kryzysu rosną różnice wzrostu gospodarczego między niektórymi regionami Europy. Jest to kolejny powód, aby jak najszybciej wdrożyć założenia Unii innowacji oraz zwiększyć działania w obszarach niezbędnych do innowacyjności, takich jak szkolnictwo wyższe, przedsiębiorczość oparta na innowacyjności lub środki związane z popytem. Niezbędne będzie również zachowanie impetu w dziedzinach takich jak innowacje społeczne. Ponadto prowadzone są prace przygotowawcze służące maksymalizacji przyszłych synergii pomiędzy programem „Horyzont 2020” a funduszami strukturalnymi w kontekście inteligentnej specjalizacji. 3.2. Stawianie czoła wyzwaniom społecznym: europejskie partnerstwa innowacyjne Działania europejskiego partnerstwa innowacyjnego mające na celu przyspieszenie rozwoju i wdrażania innowacji związanych z wyzwaniami społecznymi weszły w 2012 r. w nowy etap. Pilotażowe partnerstwo na rzecz aktywnego starzenia się w dobrym zdrowiu przeszło z fazy planowania w fazę realizacji, zaś podobne podejście zaproponowano w odniesieniu do kolejnych czterech obszarów. Odpowiedź na wystosowane w ramach tego partnerstwa wezwanie do podjęcia zobowiązań była zachęcająca – zobowiązano się do przeprowadzenia 261 konkretnych działań, ponad 50 regionów i gmin zaoferowało się jako „platformy odniesienia”, a setki partnerów zdecydowały się na udział w internetowym rynku innowacyjnych pomysłów. Po zatwierdzeniu strategicznego planu realizacji tego pilotażowego partnerstwa Komisja przedłożyła wnioski w sprawie nowych europejskich partnerstw innowacyjnych dotyczących wydajnego i zrównoważonego rolnictwa, surowców, wody oraz inteligentnych miast i społeczności. W rezultacie zatwierdzenia przez Radę partnerstwo dotyczące wody przedstawiło strategiczny plan realizacji w grudniu 2012 r., zaś plany partnerstw dotyczących rolnictwa, surowców oraz inteligentnych miast i społeczności zostaną przedstawione w 2013 r., tak aby możliwe było jak najszybsze rozpoczęcie ich realizacji. 4. Realizacja europejskiej przestrzeni badawczej W nawiązaniu do konkluzji Rady Europejskiej w sprawie ukończenia tworzenia europejskiej przestrzeni badawczej Komisja przyjęła komunikat pt. „Wzmocnione partnerstwo w ramach europejskiej przestrzeni badawczej na rzecz doskonałości i wzrostu gospodarczego”[6], w którym zaproponowała zwiększenie skuteczności krajowych systemów badawczych, optymalizację współpracy i konkurencji transnarodowej, otwarcie rynku pracy dla naukowców, propagowanie równości płci i uwzględniania tego aspektu w dziedzinie badań naukowych oraz zwiększenie dostępu do wiedzy naukowej i jej skuteczniejsze przekazywanie. W komunikacie tym skupiono się na podejściu zakładającym wzmocnione partnerstwo między państwami członkowskimi, Komisją i zainteresowanymi organizacjami badawczymi. Podejście to zostało poparte przez Radę[7]. EPB jest częścią Unii innowacji. Program „Horyzont 2020” na wiele sposobów wspiera jej realizację. Stworzenie EPB stanowi jedną z najważniejszych reform strukturalnych napędzających wzrost gospodarczy w Europie, a jej znaczenie jest w coraz większym stopniu uznawane. Połączone skutki osiągnięcia unijnego celu zakładającego przeznaczenie 3 % PKB na badania naukowe, programu „Horyzont 2020” oraz wzrostu udziału finansowania transgranicznego (obecnie wynosi on 0,8 %) dzięki wdrożeniu EPB mogą przynieść nawet dodatkowe 445 mld EUR PKB i 7,2 mln dodatkowych miejsc pracy do 2030 r.[8]. Istotnym elementem tego podejścia opierającego się na partnerstwie jest wspólne oświadczenie z dnia 17 lipca 2012 r., które wystosowała Komisja wraz z pięcioma głównymi zainteresowanymi organizacjami badawczymi[9] w związku z pisemnymi zobowiązaniami określonymi w protokołach ustaleń. Zgodnie ze wspomnianymi zobowiązaniami organizacje te do końca 2013 r. osiągną znaczące postępy. We wdrożeniu komunikatu w sprawie EPB pomocny będzie mechanizm monitorowania EPB, który służy gromadzeniu informacji w celu monitorowania postępów na poziomie państw członkowskich i krajów stowarzyszonych. Komisja będzie odgrywała kluczową rolę w tworzeniu i obsłudze mechanizmu monitorowania EPB na potrzeby organów krajowych i zainteresowanych stron w dziedzinie badań naukowych. W ramach pierwszego etapu Komisja przeprowadziła badanie dotyczące EPB, aby określić postępy poczynione przez publiczne organizacje badawcze w realizacji odpowiednich działań określonych w komunikacie w sprawie EPB. 4.1 Naukowcy Zasadnicze znaczenie dla przedmiotowego procesu miało wdrożenie szesnastu środków, których celem było promowanie mobilności naukowców, ich szkolenia oraz rozwoju ich kariery. Środki te dotyczyły przede wszystkim takich aspektów, jak otwarte, przejrzyste i oparte na osiągnięciach zawodowych procedury rekrutacji; uruchomienie portalu EURAXESS – „Głos naukowców” – w celu zapewnienia bezpośredniej komunikacji z poszczególnymi naukowcami; utworzenie grupy zadaniowej, aby zaproponowała rozwiązania na potrzeby ewentualnego paneuropejskiego funduszu (lub funduszy) dodatkowych świadczeń emerytalnych dla naukowców; współpraca z zainteresowanymi stronami w dziedzinie badań naukowych w celu określenia i wdrożenia zasad dostępu do krajowych grantów i możliwości ich przenoszenia oraz szczególna procedura przyjmowania obywateli państw trzecich w celu prowadzenia badań naukowych. Grupa Sterująca ds. Zasobów Ludzkich i Mobilności EPB pomogła przygotować odpowiednie inicjatywy i przeprowadzić w odniesieniu do nich działania następcze, w szczególności poprzez: opublikowanie sprawozdania końcowego i zaleceń grupy roboczej w kwestiach zasobów ludzkich, w tym strategii na rzecz zasobów ludzkich dla naukowców (HR4R); utworzenie nowych grup roboczych – ds. innowacyjnego szkolenia doktorantów i rozwoju zawodowego naukowców – oraz opublikowanie sprawozdania „Naukowcy” z 2012 r., które miało na celu monitorowanie postępów. 4.2 Wspólne planowanie W celu wsparcia procesu wspólnego planowania Komisja rozpoczęła w 2012 r. działania koordynacyjne i wspierające, które będą wspierać pięć z sześciu inicjatyw w zakresie wspólnego planowania wchodzących w skład drugiego zestawu: „Łączenie w Europie wiedzy na temat zmiany klimatu”, „Zdrowe i wydajne morza i oceany”, „Długie lata, lepsze życie – potencjał i wyzwania zmian demograficznych”, „Wyzwanie związane z drobnoustrojami – wyłaniające się zagrożenia dla zdrowia ludzkiego” oraz „Woda – wyzwania w zmieniającym się świecie”. Wystosowano też kolejne zaproszenie w celu ewentualnego wsparcia w 2013 r. szóstej inicjatywy w zakresie wspólnego planowania ‑ „Europa zurbanizowana – globalne wyzwania dla miast, wspólne rozwiązania europejskie”. W 2012 r. w trzech z czterech inicjatyw w zakresie wspólnego planowania wchodzących w skład pierwszego zestawu – pilotażowej inicjatywie dotyczącej chorób neurodegeneracyjnych, w tym choroby Alzheimera, oraz inicjatywach „Rolnictwo, bezpieczeństwo żywnościowe i zmiana klimatu” i „Zdrowe odżywianie warunkiem zdrowego życia” ‑ przyjęto strategiczne programy badawcze, w których określono działania, jakie mają zostać podjęte w ciągu najbliższych lat. W ramach inicjatywy w zakresie wspólnego planowania „Dziedzictwo kulturalne a zmiany globalne: nowe wyzwanie dla Europy” opublikowano pilotażowe wspólne zaproszenie, natomiast strategiczny program badawczy powinien zostać przyjęty na początku 2013 r. Aby usprawnić trwający proces wspólnego planowania transgranicznej współpracy w zakresie badań, Komisja zaproponowała dwa nowe działania dla państw członkowskich i zainteresowanych stron: znak jakości EPB i zsynchronizowane zaproszenie do składania ofert. Komisja rozpoczęła rozmowy z zainteresowanymi stronami w celu uruchomienia działań pilotażowych do 2014 r. 4.3 Infrastruktury badawcze Komisja Europejska nadal ściśle współpracowała z Europejskim Forum Strategii ds. Infrastruktur Badawczych (ESFRI), aby do 2015 r. zakończyć lub rozpocząć 60 % projektów planu działania wymienionych na liście ESFRI. W 2012 r. opublikowano 15 krajowych planów działania, a siedem było nadal w przygotowaniu. W 2012 r. zwiększono starania, aby wykorzystać fundusze strukturalne dla celów realizacji projektów ESFRI. Skupiono się na dwóch pierwszych obiektach, w tym ELI (Extreme Light Infrastructure), które mają być zrealizowane do 2016 r. w Republice Czeskiej (290 mln EUR) i Rumunii (180 mln EUR). W 2012 r. Komisja przedstawiła wniosek w sprawie zmiany rozporządzenia ustanawiającego ramy prawne konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej (ERIC), które to rozporządzenie zostało opracowane w celu ułatwienia tworzenia i funkcjonowania dużych infrastruktur badawczych zrzeszających szereg państw europejskich. Mimo że zapewnienie jednolitego i terminowego wdrażania przepisów tego rozporządzenia w różnych państwach członkowskich nadal stanowi wyzwanie, ustanowiono wspólne zasoby językowe i infrastrukturę technologiczną (CLARIN ERIC), a Komisja badała stosowanie siedmiu innych projektów (ECRIN, EURO-ARGO, badania ESS, BBMRI, EATRIS, DARIAH, C-ERIC). W dniu 11 grudnia 2012 r. Rada[10] podkreśliła potrzebę odnowienia i dostosowania mandatu ESFRI, aby mogło ono odpowiednio reagować na obecne wyzwania, jak również aby zagwarantować, że już realizowane projekty ESFRI są monitorowane po przeprowadzeniu całościowej oceny, a projekty infrastrukturalne wymienione w planie działania ESFRI są traktowane priorytetowo. Aby ocenić postępy w zakresie wsparcia UE w ramach programu „Horyzont 2020”, Komisja powołała również grupę ekspertów wysokiego szczebla. Ponadto Komisja rozpoczęła konsultacje na temat przyszłych badań, mając na uwadze szersze i bardziej efektywne wykorzystanie na szczeblu transnarodowym istniejących infrastruktur badawczych. 4.4 Wyższe uczelnie: plan modernizacji Przeprowadzono badanie mające na celu opracowanie zorganizowanych programów innowacyjnego szkolenia doktorantów. Badanie to miało na celu zapewnienie wytycznych w zakresie zorganizowanych programów w skali ogólnoeuropejskiej. Opublikowano pilotażowe zaproszenie dotyczące „katedr EPB” (ang. ERA Chairs) dla regionów objętych celem konwergencji, którego zadaniem było ułatwienie przeprowadzenia zmian strukturalnych na uczelniach wyższych i w innych organizacjach badawczych w celu wspierania doskonałości, a tym samym poprawienia ich wyników w finansowaniu konkurencyjnych badań naukowych. Przygotowywano także studium wykonalności, aby ocenić najlepszy sposób utworzenia europejskiego mechanizmu akredytacji w zakresie zarządzania zasobami ludzkimi w oparciu o Europejską kartę naukowca i Kodeks postępowania przy rekrutacji pracowników naukowych na uczelniach wyższych oraz w instytucjach badawczych finansowanych ze środków publicznych. 4.5 Otwarty dostęp, transfer wiedzy i cyfrowa EPB Otwarty dostęp został przewidziany w programie „Horyzont 2020”. Państwa członkowskie poproszono o wskazanie właściwych instytucji krajowych w celu ułatwienia wymiany informacji i umożliwienia wzajemnego uczenia się. Komisja zamierza zorganizować pierwsze posiedzenie właściwych instytucji krajowych na potrzeby wymiany doświadczeń i najlepszych praktyk. W 2012 r. utworzono grupę ekspertów ds. transferu wiedzy, której zadaniem jest dostarczanie szczegółowych analiz i zaleceń. Komisja przeprowadziła badanie w celu opracowania wytycznych dotyczących głównych kwestii, które uczestnicy mogą uwzględnić w umowach konsorcyjnych. Grupa robocza Komitetu Europejskiej Przestrzeni Badawczej ds. transferu wiedzy zapewniła wytyczne i informacje zwrotne na potrzeby badania postępów we wdrażaniu zalecenia Komisji w sprawie własności intelektualnej oraz kodeksu postępowania[11]. Cyfrowa EPB będzie wspierać dostarczanie e-infrastruktury, swobodny transgraniczny dostęp do cyfrowych usług badawczych, korzystanie z e-nauki oraz kształtowanie polityki w tym zakresie. W 2012 r. współpraca ta rozpoczęła się od włączenia cyfrowej EPB do struktur i działań następczych związanych z EPB, w tym interakcji w odniesieniu do platformy zainteresowanych stron i systematycznego monitorowania działań komunikacyjnych EPB. E-infrastruktura umożliwia tworzenie, przekazywanie i wykorzystywanie wiedzy w Europie, a także rozwija współpracę między naukowcami. W 2012 r. skoncentrowano się na naukach ścisłych i inżynieryjnych opartych na danych (EUDAT, OpenAIRE), infrastrukturze obliczeniowej (PRACE, EGI, Helix Nebula), sieci badawczo-edukacyjnej GÉANT, wirtualnych społecznościach badawczych i e-nauce. Do najważniejszych osiągnięć zalicza się opublikowanie europejskiej strategii w zakresie systemów obliczeniowych wysokiej wydajności (komunikat do Parlamentu i Rady), utworzenie infrastruktury wspierającej otwarty dostęp i globalnego sojuszu na rzecz wyników badań naukowych (ang. Research Data Alliance, RDA) oraz rozpoczęcie realizacji projektu „Africa Connect”, łączącego Europę z Afryką Subsaharyjską. 5. Współpraca międzynarodowa Najważniejszym wydarzeniem roku 2012 był komunikat pt. „Rozwój i koncentracja unijnej współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji: podejście strategiczne”[12]. W komunikacie tym Komisja zaproponowała nową strategię współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji, mając na uwadze w szczególności przygotowanie się do programu „Horyzont 2020”. Współpraca międzynarodowa w dziedzinie badań naukowych i innowacji nie jest celem samym w sobie ‑ jest dla Unii raczej środkiem do osiągnięcia jej nadrzędnych celów. W szczególności oznacza to wzmacnianie doskonałości i atrakcyjności Unii w zakresie badań naukowych i innowacji oraz jej konkurencyjności gospodarczej i przemysłowej, podejmowanie globalnych wyzwań społecznych i wspieranie zewnętrznej polityki Unii. Aby zrealizować te cele, w strategii określono dwojakie podejście: Program „Horyzont 2020” będzie otwarty na uczestników z całego świata, chociaż podejście do zapewnienia tym podmiotom finansowania z budżetu Unii zostanie zmienione. Poprzez to ogólne otwarcie europejscy naukowcy będą mogli swobodnie współpracować ze swoimi odpowiednikami z państw trzecich w samodzielnie wybranej dziedzinie. Opracowane zostaną ukierunkowane działania, które będą polegały na współpracy w określonych dziedzinach oraz z konkretnymi krajami lub regionami. Będą one pogrupowane w ramach wieloletnich planów działań. Integralną częścią strategii będzie również szereg zagadnień przekrojowych: · Partnerstwo z państwami członkowskimi zostanie wzmocnione w oparciu o prace Strategicznego Forum ds. Międzynarodowej Współpracy Naukowo-Technicznej. · Wspólne zasady prowadzenia międzynarodowych badań naukowych zostaną opracowane i będą promowane we współpracy z partnerami międzynarodowymi w celu stworzenia równych warunków działania. Ułatwi to niedawno utworzona Światowa Rada ds. Badań – forum oparte na zasadzie dobrowolnego uczestnictwa, którego celem jest wymiana dobrych praktyk i ustalenie wspólnych zasad. · Nastąpi ściślejsza koordynacja z innymi obszarami polityki Unii o silnym wymiarze zewnętrznym, jak również z działaniami organizacji międzynarodowych i forów wielostronnych. Realizacja tej strategii będzie ściśle dostosowana do programu „Horyzont 2020”. W celu wzmocnienia zarządzania Komisja zobowiązała się do publikowania co dwa lata sprawozdania z postępu prac, począwszy od początku 2014 r. W kwietniu 2012 r. około 350 czołowych naukowców i decydentów z ponad 30 państw z całej Unii Europejskiej i regionu Morza Śródziemnego spotkało się w Barcelonie, w Hiszpanii, aby rozpocząć nowe partnerstwo w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Wspomniane nowe partnerstwo zaproponowała Komisja Europejska w ramach odpowiedzi Unii na zmiany polityczne zachodzące w południowej części regionu śródziemnomorskiego, a także w związku z programem „Horyzont 2020”. Konferencja ta rozpoczęła proces tworzenia wspólnego eurośródziemnomorskiego programu badań naukowych i innowacji. 6. „Horyzont 2020” – program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji (2014-2020) Po raz pierwszy całość funduszy UE na rzecz badań naukowych i innowacji zostanie zgromadzona w ramach jednego programu, tj. programu „Horyzont 2020”, który zostanie ukierunkowany na trzy priorytety: wzmocnienie pozycji UE jako światowego lidera w dziedzinie nauki; wzmocnienie wiodącej pozycji w dziedzinie innowacji w przemyśle oraz ułatwienie rozwiązania poważnych problemów, z którymi borykają się wszyscy Europejczycy i które dotyczą wielu kluczowych wyzwań społecznych. W dniu 28 listopada 2012 r. Komisja Przemysłu, Badań Naukowych i Energii (ITRE) Parlamentu Europejskiego przyjęła bezwzględną większością głosów trzy z czterech sprawozdań dotyczących pakietu „Horyzont 2020”. Rada UE przyjęła częściowe podejście ogólne do rozporządzenia w sprawie programu ramowego (dnia 31 maja 2012 r.), rozporządzenia w sprawie zasad uczestnictwa i upowszechniania (dnia 10 października 2012 r.) oraz decyzji dotyczącej programu szczegółowego (dnia 11 grudnia 2012 r.). Stanowi to bardzo dobrą podstawę do prowadzenia negocjacji trójstronnych pomiędzy instytucjami UE w celu zakończenia zwykłej procedury ustawodawczej w sprawie pakietu „Horyzont 2020” w porozumieniu w pierwszym czytaniu do końca 2013 r. 7. Siódmy program ramowy 7.1 Wdrożenie programów prac na 2012 r. W 2012 r. ogłoszono 53 zaproszenia do składania wniosków, a całkowity orientacyjny budżet na ten cel wyniósł 4,4 mld EUR. Ogółem otrzymano 17 374 kwalifikujące się wnioski, spośród których do finansowania wybrano 3 089 wniosków, co daje wskaźnik powodzenia na poziomie 17,78 %. We wszystkich kwalifikujących się wnioskach wzięło udział 70 059 uczestników, przy czym całkowity koszt projektów wyniósł 36,99 mld EUR, a całkowity wymagany wkład UE – 30,78 mld EUR. Łączna liczba uczestników objętych zakresem wybranych wniosków wyniosła 14 821 uczestników, przy całkowitych kosztach projektu na poziomie 6,92 mld EUR oraz całkowitym wkładzie finansowym UE wynoszącym 4,98 mld EUR. Ogólny wskaźnik powodzenia wyniósł 21,16 % (biorąc pod uwagę liczbę uczestników) i 16,18 % (biorąc pod uwagę wnioskowany wkład UE). 7.2 Programy prac na 2013 r. Przyjęte w lipcu 2012 r. zaproszenia do składania wniosków na 2013 r. o wartości ok. 8,1 mld EUR będą wspierać projekty i pomysły, które pozwolą zwiększyć konkurencyjność Europy. Dotyczą one takich zagadnień, jak zdrowie człowieka, ochrona środowiska oraz poszukiwanie nowych rozwiązań w odniesieniu do coraz większych wyzwań związanych z urbanizacją i gospodarowaniem odpadami. Programy prac uwzględniają niektóre z następujących elementów: – zaproszenia do składania wniosków są ukierunkowane zarówno na innowacje, jak i szereg wyzwań społecznych, co zbliża je do programu „Horyzont 2020”; – na priorytety tematyczne badań przeznaczono ogółem 4,8 mld EUR. Innowacje przemysłowe będą wspierane za pośrednictwem działań ściśle związanych z rynkiem, takich jak działania pilotażowe, demonstracyjne, normalizacyjne i w zakresie transferu technologii. Trzy partnerstwa publiczno-prywatne utworzone w ramach Europejskiego planu naprawy gospodarczej są realizowane poprzez zaproszenia do składania wniosków oraz odpowiadające im inwestycje prywatne. Wspomniane zaproszenia są bardzo istotne dla przemysłu – odsetek uczestników z tego sektora wynosi ponad 50 %, a ok. 30 % ogółu środków UE trafia do MŚP; – szczególną uwagę poświęci się małym i średnim przedsiębiorstwom (MŚP) – pakiet na ich rzecz będzie miał wartość do 1,2 mld EUR. Obejmuje to środki o wartości 150 mln EUR przeznaczone na gwarancje niezbędne do uzyskania 1 mld EUR na pożyczki dla MŚP i spółki o średniej kapitalizacji; – kwota około 2,7 mld EUR pomoże umocnić pozycję Europy jako światowej klasy miejsca przeznaczenia dla naukowców, głównie poprzez indywidualne granty udzielane przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych (1,75 mld EUR) i działania „Maria Skłodowska-Curie” (963 mln EUR) na rzecz szkolenia i mobilności naukowców; – aby pomóc zniwelować przepaść innowacyjną, rozpoczęto nową inicjatywę –„katedry europejskiej przestrzeni badawczej” (ERA Chairs). W ramach pilotażowego zaproszenia o wartości 12 mln EUR wybranych zostanie łącznie pięć takich katedr, które będą znajdowały się na uczelniach wyższych lub w innych kwalifikujących się instytucjach badawczych w mniej rozwiniętych regionach w pięciu różnych państwach UE; – innowacyjne priorytety tematyczne badań w ramach tych zaproszeń obejmują: około 155 mln EUR na rzecz „oceanów przyszłości”, aby wspierać zrównoważony wzrost gospodarczy w sektorach morskich; około 365 mln EUR na rzecz technologii, które przekształcą obszary miejskie w zrównoważone „inteligentne miasta i społeczności”; około 147 mln EUR na zwalczanie rozprzestrzeniania się bakterii lekoopornych; oraz prawie 100 mln EUR na innowacyjne rozwiązania w zakresie gospodarowania zasobami słodkowodnymi; – przedmiotowe zaproszenia dotyczą także określonych w agendzie cyfrowej celów związanych z finansowaniem badań w zakresie ICT ‑ na obszar tematyczny technologii informacyjno-komunikacyjnych przeznaczono prawie 1,5 mld EUR; – oczekuje się, że inwestycje o wartości 8,1 mld EUR doprowadzą do zmobilizowania inwestycji publicznych i prywatnych w badania naukowe na dodatkową kwotę 6 mld EUR, zwiększą liczbę miejsc pracy o około 210 000 w perspektywie krótkoterminowej, a w ciągu 15 lat wygenerują dodatkowe 75 mld EUR w kategorii wzrostu gospodarczego; – całkowity budżet UE na badania naukowe wynoszący 10,8 mld EUR na 2013 r. – co stanowi największy budżet w historii programów ramowych Unii Europejskiej – obejmuje środki finansowe spoza programów prac, takie jak przeznaczone na badania w dziedzinie energii jądrowej (993 mln EUR) w ramach Traktatu EURATOM, wspólne inicjatywy technologiczne z sektorem przemysłu (751 mln EUR) oraz partnerstwa publiczno-prywatne z państwami członkowskimi. Całkowity budżet obejmuje również finansowanie na potrzeby Wspólnego Centrum Badawczego Komisji[13]. 7.3 Najważniejsze fakty 7.3.1 Innowacje W 2013 r. siódmy program ramowy obejmuje więcej działań, które są związane z rynkami i użytkownikami, a także większe wsparcie na rzecz przenoszenia wyników z laboratorium na rynek. Wraz z wprowadzeniem nowego systemu kontrgwarancji w ramach mechanizmu finansowania opartego na podziale ryzyka dla MŚP, który uzupełnia system gwarancji wprowadzony z powodzeniem w 2012 r., innowacyjne MŚP i małe spółki o średniej kapitalizacji otrzymają większe wsparcie w dziedzinie dostępu do finansowania ryzyka. Szerszego wsparcia udzielono również partnerstwom publiczno-prywatnym. W ramach większej liczby tematów eksperymentuje się z zamówieniami przedkomercyjnymi, zarówno w odniesieniu do współfinansowania faktycznych wspólnych zamówień, jak i wspierania tworzenia sieci kontaktów oraz prac przygotowawczych. Innowacje w sektorze publicznym stają się coraz ważniejsze i obejmują wsparcie na rzecz innowacyjnych rozwiązań w administracji publicznej oraz w usługach sektora publicznego. Innowacje społeczne wspierane są w różny sposób w ramach większości tematów, w tym działań na rzecz innowacji społecznych oraz badań socjoekonomicznych. Coraz więcej tematów obejmuje także szczególne wsparcie na potrzeby wykorzystania obiecujących wyników dotychczasowych badań, niezależnie od ich pochodzenia, zarówno tych sfinansowanych ze środków UE, jak i innych. Działania obejmują dalsze finansowanie ukierunkowane bezpośrednio na wyniki projektów badawczych, jak i sieci wsparcia ułatwiające wykorzystywanie wyników badań. 7.3.2 Rozpowszechnianie Rozpowszechnianie wyników badań finansowanych ze środków UE odgrywa zasadniczą rolę w kontekście tworzenia europejskiej przestrzeni badawczej, promowania otwartości i pełnego wykorzystywania twórczego potencjału Europy. Komisja wspiera rozpowszechnianie wyników badań naukowych, zapewniając finansowanie w ramach projektów na aktywne rozpowszechnianie ich wyników. Komisja podejmuje również aktywne działania na rzecz zwiększania wiedzy ogółu społeczeństwa na temat wyników finansowanych badań naukowych oraz udostępnia te wyniki on-line za pośrednictwem CORDIS[14] – podlegającego Komisji Wspólnotowego Serwisu Informacyjnego Badań i Rozwoju – a także za pośrednictwem bazy publikacji Wspólnego Centrum Badawczego[15]. Ponadto Komisja bada możliwość podjęcia szerzej zakrojonych działań, aby w jeszcze większym stopniu usprawnić rozpowszechnianie, wykorzystywanie i przekazywanie informacji na temat wyników badań naukowych finansowanych ze środków UE. 7.3.3 Uproszczenie Bodźcem do działań realizowanych w 2012 r. był komunikat o uproszczeniach[16] i późniejsza związana z nim debata. Wdrożono szereg środków, które uzyskały ogólne poparcie. Kontynuowano prace nad opracowaniem portalu dla podmiotów zaangażowanych w badania naukowe i innowacje, oferując nowe usługi dla uczestników projektów oraz wprowadzając dalsze usprawnienia służące zwiększeniu przystępności systemu dla użytkowników. Wyniki debaty dotyczącej uproszczeń wykorzystano również w zmienionym rozporządzeniu finansowym i zasadach jego stosowania, które weszły w życie. Najważniejsze fakty mające wpływ na dotacje uzyskiwane na podstawie programu ramowego obejmują m.in.: · zmienione zasady w zakresie kwalifikowalności VAT przyczyniające się do uproszczenia zarządzania finansami w zakresie dotacji na badania naukowe i innowacje np. dla uniwersytetów lub innych publicznych jednostek badawczych; · zniesienie obowiązku naliczania i zgłaszania odsetek. Obecnie obowiązujące przepisy nakładają taki obowiązek, który wiąże się z dużym obciążeniem administracyjnym oraz kosztami związanymi z otwieraniem osobnych rachunków i zarządzaniem nimi, a także zarządzaniem rejestrem wyjątków w przypadku organizacji, które zgodnie z przepisami prawa krajowego nie mogą otwierać oprocentowanych rachunków. 7.3.4 Osiąganie celu dotyczącego MŚP Komisja Europejska uważnie monitoruje udział MŚP w 7PR. Szczególną uwagę zwraca się na finansowanie dostępne dla MŚP w ramach programu „Współpraca” zgodnie z celem określonym w pakiecie legislacyjnym. Celem jest zagwarantowanie, że co najmniej 15 % środków z programu szczegółowego „Współpraca” trafi do MŚP. Pod koniec 2012 r. w całym 7PR uczestniczyło 18 589 MŚP. Wkład UE, który otrzymały MŚP, osiągnął wartość około 4,8 mld EUR. Cel ustalony na poziomie 15 % osiągnięto już pod koniec 2011 r., gdy MŚP otrzymały 15,3 % środków UE w ramach programu „Współpraca”. W 2012 r. odsetek ten wzrósł. Na koniec roku odsetek wkładu UE trafiającego do MŚP w ramach programu „Współpraca” był równy 16,6 %. Znaczący wzrost części budżetu, jaką otrzymują MŚP, można przypisać środkom wzmacniającym MŚP przewidzianym w programach prac na lata 2011 i 2012. Oczekuje się, że dalsze postępy w tym zakresie zostaną osiągnięte dzięki programowi prac na rok 2013. 8. Prognoza na 2013 r. W 2013 r. Komisja będzie kontynuować realizację działań podejmowanych w ramach „Unii innowacji”. Zaprezentuje komunikat pt. „Stan Unii innowacji na 2012 r. – przyśpieszenie zmian”. W świetle utrzymującego się kryzysu Europa musi jednak podjąć dalsze działania w celu urzeczywistnienia Unii innowacji. UE i jej państwa członkowskie muszą przyspieszyć podejmowane wspólne działania oraz pogłębić Unię innowacji. W 2013 r. Komisja rozpocznie analizy w celu przygotowania kolejnych etapów pogłębienia Unii innowacji. W 2013 r. Komisja przygotuje pierwsze sprawozdanie z postępów w ramach EPB. Będzie ono zawierało porównanie działań ogłoszonych przez państwa członkowskie w ich krajowych programach reform (KPR), przy czym rokiem odniesienia będzie rok 2011. Pełna ocena postępów we wdrażaniu EPB będzie dokonywana od 2014 r. W lipcu 2013 r. Komisja zamierza przedstawić wnioski dotyczące szeregu inicjatyw w dziedzinie partnerstwa publiczno-prywatnego i publiczno-publicznego. Oczekuje się, że pakiet „Horyzont 2020” zostanie przyjęty do końca 2013 r. Komisja przeprowadzi wszystkie prace przygotowawcze i podejmie niezbędne kroki, aby zapewnić sprawne rozpoczęcie i wdrożenie programu. [1] COM(2011) 815 final z 23.11.2011. [2] Badanie standardowe Eurobarometru nr 78, jesień 2012, opinia publiczna w UE. [3] Silniejszy przemysł europejski na rzecz wzrostu i ożywienia gospodarczego ‑ Aktualizacja komunikatu w sprawie polityki przemysłowej, COM(2012) 582 final. [4] Przyjętym przez Radę Europejską w dniach 27-28 czerwca 2012 r. [5] http://ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/files/ius-2013_en.pdf [6] COM(2012) 392 final z 17.7.2012. [7] Konkluzje z 3208. posiedzenia Rady ds. Konkurencyjności z dnia 11.12.2012. [8] SWD(2012)212, dokument roboczy służb Komisji – Ocena skutków towarzysząca komunikatowi (2012)392 final. [9] EARTO, EUA, LERU, NordForsk oraz Science Europe. [10] Konkluzje z 3208. posiedzenia Rady ds. Konkurencyjności. [11] COM(2008)1329. [12] COM(2012)497 z 14.15.2012. [13] Informacje na temat bezpośrednich działań podejmowanych w ramach 7PR w 2012 r. można znaleźć w sprawozdaniu rocznym Wspólnego Centrum Badawczego Komisji: http://ec.europa.eu/dgs/jrc/index.cfm?id=2530. [14] http://cordis.europa.eu/. [15] http://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/. [16] COM(2010)187.