4.1

Dyskusje oraz europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych Rady Europy (8) nie powinny przesłaniać innych wyzwań, takich jak: a) Status języków. Język może być sklasyfikowany jako: oficjalny, roboczy, wspólnotowy, mniejszościowy, dominujący, wymiany kulturalnej, naukowej, handlowej, instytucjonalnej, dyplomatycznej, jako język w codziennym użyciu lub język zawodowy (zdrowie, nauczanie, budownictwo, przemysł, branża i sztuka związana z modą itd.). Poszanowanie różnorodności językowej, które zaleca i broni Unia Europejska, w obliczu tych wszystkich sytuacji i potrzeb — w odniesieniu do których sformułowanie jednej tylko propozycji sprowadzającej kwestię języków do formuły typu „nauczanie — perspektywy pracy — zatrudnienie” lub „użycie języka — rynek nowych produktów — rynek wewnętrzny” nie pozwoliłoby na osiągnięcie celu polegającego na znajomości w mowie przez każdego obywatela UE dwóch języków obcych, poza ojczystym, ale mogłoby przynieść przeciwny do zamierzonego efekt, a mianowicie doprowadzić do zmniejszenia liczby języków, które się zna lub którymi się mówi w europejskiej przestrzeni kulturowej — wymaga opracowania różnych i wyważonych rozwiązań. Komitet zaleca, by każda forma użycia języka dla celów zawodowych, w kulturze, polityce i nauce w szczególnym zakresie tego użycia była dozwolona i propagowana, oraz popiera liczne inicjatywy publiczne powstające w ramach społeczeństwa obywatelskiego. Wszelka informacja słowna lub pisemna, przyjęta lub poparta w językach źródłowych rozszerza publiczną przestrzeń wolności, bez względu na to, czy ma być przetłumaczona czy też nie. Kwestia liczby używanych języków nie jest zatem uzależniona od kosztów pisemnego lub ustnego tłumaczenia lub nauczania jezyków. b) Pewien potencjał społeczny, związany z umiejętnością posługiwania się jednym lub kilkoma językami, dostępem do zasobów nauki w wielu językach i ich rozmieszczeniem, warunkuje w danej mierze wyłączenie społeczne lub integrację, ubóstwo materialne lub kulturowe, gdyż znajomość języka umożliwia dostęp do sieci zawodowych, społecznych, a przede wszystkim kulturowych i opartych na solidarności. Przynależność do sieci jednocześnie sprzyja zwiększeniu autonomii indywidualnej, stanowiąc czynnik integrujący w nowoczesnym społeczeństwie. Jeżeli nie zostaną podjęte działania na rzecz zagwarantowania wielojęzyczności dla wszystkich grup społecznych, których kwestia ta dotyczy, szczególnie grup narażonych na ryzyko lub defaworyzowanych, pewne społeczności zostaną wyłączone. c) Demokracja. Komitet popiera ambitny cel, zgodnie z którym każdy obywatel miałby mówić dwoma językami obcymi poza ojczystym lub posiadać ich praktyczną znajomość, jednak ilu obywateli ma dziś realne szanse na jego osiągnięcie w ciągu swojego życia? Nawet w odniesieniu do „elit” zawodowych, politycznych i gospodarczych dzisiejszego pokolenia dorosłych cel ten jest trudny do zrealizowania przez europejskie i krajowe instytucje w ramach planu działania 2004-2006 na rzecz nauki języków i różnorodności językowej oraz programu Kultura 2007-2013 (9); a jeśli ambitne założenie dotyczące „każdego obywatela” zostanie podtrzymane, Komitet pragnie podkreślić skalę związanego z tym wyzwania. Wiemy na przykład, który język obcy zdobył przewagę na najwcześniejszym etapie nauki języków obcych. Językami rzadkimi lub mniej popularnymi (10) posługuje się coraz mniej osób, gdyż ich nauka w programach szkolnych lub uniwersyteckich rozpoczyna się później. Komitet popiera również zalecenie stworzenia możliwości nauki języka obcego od jak najwcześniejszego wieku, pod warunkiem, że wybór oferowanych języków zostanie rozważony w ujęciu globalnym, co powinno być zasadniczym przedmiotem komunikatu. Chodzi tu o przyszłość i społeczeństwo, w którym będą żyć przyszłe pokolenia. d) Kwestia przetrwania języków jako europejskiego dziedzictwa językowego. Dążenie do tego, by jak najwięcej obywateli posługiwało się drugim a nawet trzecim językiem nie jest tożsama z dążeniem do zachowania dużej liczby języków europejskich w Europie lub na świecie. Nie są to przeciwstawne cele, ale wymagają one przyjęcia dwóch podejść oraz odrębnych sposobów realizacji. W tym akurat zakresie inicjatywa Komisji dotycząca normalizacji mającej na celu dopasowanie użycia języków do nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych powinna uwzględnić ryzyko zubożenia językowego, jeżeli działania zostaną niewspółmiernie skoncentrowane w tej konkretnej dziedzinie (11). Komitet zaleca, by zaangażowani w te prace eksperci nie byli wyłącznie specjalistami w dyscyplinach społeczno-naukowych, ale by wśród nich znaleźli się także praktycy lingwiści, tłumacze ustni i pisemni, nauczyciele i inne osoby wykonujące zawód związany z językami. Wspomniane wcześniej deklaracje i konwencje UNESCO stwierdzają wyraźnie m.in., że biorąc pod uwagę światowe dziedzictwo językowe liczba języków używanych w Internecie jest niedostateczna, oraz że takie ograniczone użycie ma wpływ na jakość i liczbę istniejących języków. e) Kwestii zachowania i użycia języków mniejszościowych i/lub regionalnych, bądź lokalnych w Europie nie powinno się postrzegać w kategoriach kosztów nauczania. Jak uznaje obecnie obszerna literatura przedmiotu, nauczanie języka w bardzo wczesnym wieku nie tylko warunkuje elastyczność potencjału intelektualnego, umożliwiającego rozwinięcie zdolności kognitywne przydatnych w przyszłym uczeniu się, ale również pozwala na przejście do uczenia się języków pokrewnych. Zatem z perspektywy czasu nie wystarczy zachować dziedzictwo językowe poprzez naukę języków od najwcześniejszego wieku lub ich użycie w sferze prywatnej i publicznej; należy przyjąć, że język przetrwa dopóty, dopóki będzie się nim mówiło i będą istnieć warunki sprzyjające jego istnieniu w życiu publicznym i społecznym. Niczemu nie służy nauka języków w szkole podstawowej, jeżeli porzuca się ją w szkole średniej z braku możliwości kontynuacji nauki (12). W ramach systemów szkolnictwa można uwzględnić dynamikę gospodarczą, jeżeli umożliwi się konieczne przejście na inne języki oraz gdy nauka języka mniejszościowego lub regionalnego może być rozwijana w późniejszych latach szkolnych, służąc jako wsparcie dla opanowania drugiego języka. W tym względzie analiza pokrewnych języków jest tak samo istotna jak liczba języków, którymi się mówi (13). f) Bliskość nie polega wyłącznie na zagwarantowaniu dostępu na sieci do tekstów oficjalnych lub instytucyjnych, ale również na umożliwieniu obywatelom europejskim zamieszkującym bliskie geograficznie państwa lepsze wzajemne poznanie siebie i języków, oraz umożliwieniu im wymiany; język jest bowiem kanałem komunikacji, ale i odbiciem świata. Język dzieli tę jakość z innymi środkami przekazu — malarstwem, muzyką, grafiką, pantomimą i tańcem, sztukami plastycznymi itd. Konieczne jest umożliwienie tym samym obywatelom uczenia się i komunikowania w językach należących do różnych grup językowych w poszanowaniu kultur i tożsamości tworzących tożsamość europejską lub leżące u jej podstaw wartości. Komitet zwraca uwagę na pozytywną rolę programów wymiany i twinningowych, do których odnosi się Komitet Regionów (14) oraz zaznacza, że niezależnie od kształtu strategii, w dziedzinie nauczania języków popyt jest tak samo ważny jak podaż. Również i na motywację do nauki języków powinno patrzeć się z innej perspektywy niż tylko w aspekcie utylitarnym (gospodarka i zatrudnienie). g) Potrzeby w odniesieniu do spójności i tożsamości europejskiej nie mają jedynie charakteru komercyjnego lub tożsamościowego. Istnieją realne potrzeby wzajemnego zrozumienia odczuwane przez osoby należące do obszarów geograficznych, społecznych i kulturowych, niezależnie od tego, czy ich rozwój przebiegał podobnie, czy też różnie. Brakuje analizy oddziaływania co do zakresu uwzględnienia różnych aspektów, w tym nawet drugoplanowych, które mogą okazać się istotne w dłuższym okresie czasu. W przypadku nauczania języków niezbędny czas w odniesieniu do podaży i popytu liczy się w latach i pokoleniach. Mówiąc bardziej ogólnie w komunikacie brak jest ram czasowych zadeklarowanego zobowiązania; czy mówimy o przeszłości, bliskiej przyszłości, przyszłości w średniej perspektywie, o zobowiązaniu wobec przyszłych pokoleń? Podobnie istnieją względy humanitarne, kulturowe, dotyczące azylu i imigracji, potrzeby i rola samorządów terytorialnych w tym obszarze, jak również aspekty społeczno-zawodowe. Należy zasięgać na równych zasadach opinii partnerów społeczno-gospodarczych (UNICE — Europejskiego Związku Konfederacji Przemysłu i Pracodawców, CEEP — Europejskiego Centrum Przedsiębiorstw Publicznych, CES — Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych), organizacji pozarządowych działających na rzecz praw człowieka, praw społecznych i kulturowych, uniwersytetów i organów administracyjnych, aby opracować strategię, co do której nie decyduje się bez nich, ale wspólnie z nimi i przez nich. Byłaby to najlepsza gwarancja szerokiego uznania niezbędnego dla powodzenia realizacji tych ambitnych inicjatyw. Wdrożenie i powodzenie strategii Rady „1+2” (15) wymagają zasobów przekraczających możliwości instytucji, dlatego też potrzebne jest jak największe uczestnictwo obywateli i mieszkańców Unii oraz ich jak najszersze zaangażowanie i zainteresowanie. Komitet popiera ramy działania na rzecz nauczania i nauki języków. Zauważa również, że ich pomyśle wdrożenie zależeć będzie od włączenia osób bezpośrednio zainteresowanych, mianowicie samych nauczycieli i uczących się. Zanim zostaną podjęte nowe inicjatywy, Komisja i Rady powinny ugruntować swoją strategię poprzez lepsze informowanie społeczeństwa i młodych, przedstawiając im wyraźne powody, którymi kierowały się w wyborze takiej właśnie dywersyfikacji zamiast zachęcania do przyjęcia rozwiązania obejmującego jeden tylko język wspólny, czy to żywy czy też starożytny, nowoczesny albo sztuczny. Te zasadnicze powody może pokrótce i schematycznie streścić, jak uczyniono poniżej: — zachęcanie do używania i propagowanie użycia żywego, hegemonicznego języka daje nierówne korzyści ekonomiczne głównemu państwu pochodzenia tego języka i może doprowadzić do osłabienia praw kulturowych i nadwątlenia ogólnoludzkiego dziedzictwa; — koszt nauki i używania naukowo lub sztucznie zaplanowanego języka, jak np. esperanto, (czas nauki i konwersja obecnego) (16) byłby niższy niż w przypadku istniejącego języka żywego, niemniej nie zostały dotąd spełnione odpowiednie warunki polityczne i kulturowe w Unii Europejskiej (17); — scenariusz kompromisowy polegający na rozszerzeniu liczby znanych i używanych języków na obszarze geograficznym i politycznym Europy wymaga wzmocnienia poprzez zwiększenie liczby osób rzeczywiście mówiących w tych językach. Z tego względu Komitet zaleca, by obecne pokolenia dorosłych, zarówno młodych jak i starszych, zostały należycie i szerzej uwzględnione w tym podejściu i działaniach, poprzez uczenie się przez całe życie a w momencie, gdy Komisja rozpocznie etap programowania — poprzez uwzględnienie ich praw kulturowych. Młodych należy uczulać i motywować do podejmowania zawodów związanych z komunikacją XXI w. opartą o wielo- lub różnojęzyczność (18). Powinno istnieć więcej i lepszej jakości stanowisk pracy wymagających profesjonalnej i dogłębnej znajomości języków (np. językoznawcy, tłumacze ustni i pisemni, nauczyciele) –sposobem gwarantującym osiągnięcia tego celu jest uznanie społecznej roli tych zawodów i zaangażowanie osób obecnie je wykonujących. Zalecenie, zresztą w pełni uznane przez Komisję, dotyczące nauczania od wczesnego wieku, wymaga środków i odpowiednio wyszkolonego personelu, ale również poparcia ze strony rodziców dla proponowanych projektów, tzn. dywersyfikacji nauczanych języków. Komitet uznaje również pozytywną rolę rodziny w ułatwianiu nauki we wczesnym wieku i zwraca uwagę na wsparcie kulturowe rodzin „mieszanych” na przykład wtedy, gdy rodzice pochodzą z różnych krajów. Rodziny takie od pokoleń niosą ze sobą kulturę otwartości i tolerancji, jak potwierdzają liczne badania europejskie i kanadyjskie. h) W odniesieniu do rozdziału poświęconego tłumaczom ustnym i pisemnym Komitet zaznacza, że potrzeby nie dotyczą jedynie instytucji, sfery zawodowej i gospodarki oraz że należy uwzględnić opinie innych zainteresowanych stron. Potrzeby społeczne i kulturowe zasługują na uwzględnienie zarówno z uwagi na to, że stanowią podstawowe prawa człowieka jak i zasadnicze elementy rynku wewnętrznego. Na przykład, skoro zewsząd słyszymy, że zapotrzebowanie na tłumaczenia ustne i pisemne nie może zostać pokryte ze względu na brak tłumaczy lub też ze względów finansowych, Komitet proponuje, by zastanowić się nad sprawami leżącymi w gestii państw i samej UE: szkolenie wystarczającej liczby osób, dywersyfikacja językowa, koszt szkolenia, wynagrodzenia oraz koszty związane ze statutami. Komitet odsyła do wszystkich poruszonych wcześniej aspektów i dodaje, że sektor ten nie jest jedynym, któremu brakuje specjalistów oraz że deficyt demograficzny nie może być przyczyną wszystkich tych niedoborów. Z pewnością przewidywania co do równowagi między podażą a popytem w tym segmencie rynku pracy nie zostały właściwie określone, mimo że integracja europejska, kolejne rozszerzenia i globalizacja wymiany dawały możliwość wyciągnięcia wniosków z przeszłych doświadczeń. Reasumując Komitet zaleca, by państwa członkowskie aktywnie uczestniczyły w kształtowaniu przyszłości w tym obszarze i podziela stanowisko Komisji w tym względzie.