(3)W dniu 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie uznała epidemię COVID-19 za globalną pandemię. Pandemia stanowi poważne zagrożenie w zakresie zdrowia publicznego dla obywateli, społeczeństw i gospodarek. Znacznie obciąża krajowe systemy ochrony zdrowia i wywołuje zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw, wahania na rynkach finansowych, wstrząsy popytu konsumpcyjnego oraz negatywne efekty w różnych sektorach. Stwarza zagrożenie dla zatrudnienia, dochodów obywateli oraz działalności przedsiębiorstw. Doprowadziła do silnego wstrząsu gospodarczego, który już teraz ma poważne konsekwencje dla Unii Europejskiej. W dniu 13 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat wzywający do skoordynowanej reakcji gospodarczej na kryzys, obejmującej wszystkie istotne podmioty na poziomie krajowym i unijnym.

(4)Kilka państw członkowskich ogłosiło stan nadzwyczajny lub wprowadziło środki nadzwyczajne. Wszelkie tego typu środki powinny być wprowadzane pod warunkiem, że są ściśle proporcjonalne, konieczne, ograniczone w czasie i zgodne ze standardami europejskimi i międzynarodowymi. Powinny one podlegać nadzorowi demokratycznemu i niezależnej kontroli sądowej.

(5)W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowawczej prowadzącej do średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

(6)Potrzebne są stałe działania, aby ograniczać i kontrolować rozprzestrzenianie się pandemii, wzmocnić odporność krajowych systemów ochrony zdrowia, złagodzić skutki społeczno-ekonomiczne za pomocą środków wspierających przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe oraz aby zapewnić odpowiednie warunki bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy w celu wznowienia aktywności gospodarczej. Unia powinna w pełni wykorzystywać dostępne jej narzędzia, aby wspierać wysiłki państw członkowskich w tym zakresie. Jednocześnie państwa członkowskie i Unia powinny wspólnie przygotowywać środki konieczne do przywrócenia normalnego funkcjonowania naszych społeczeństw i gospodarek oraz zrównoważonego wzrostu gospodarczego, uwzględniając między innymi transformację ekologiczną i cyfrową oraz wyciągając wnioski z kryzysu.

(7)Kryzys związany z COVID-19 unaocznił elastyczność, jaką zapewnia jednolity rynek, umożliwiając dostosowanie się do nadzwyczajnych sytuacji. Aby jednak zapewnić szybkie i sprawne przejście do etapu odbudowy gospodarki oraz przywrócenia swobodnego przepływu towarów, usług i pracowników, należy znieść nadzwyczajne środki utrudniające normalne funkcjonowanie jednolitego rynku, gdy tylko przestaną one być konieczne. Obecny kryzys pokazał, że sektor ochrony zdrowia musi dysponować planami gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej, które powinny w szczególności obejmować ulepszone strategie zakupów, zdywersyfikowane łańcuchy dostaw oraz rezerwy strategiczne podstawowych produktów i materiałów. Są to kluczowe elementy konieczne do opracowania szerzej zakrojonych planów gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej.

(8)Prawodawca Unii już znowelizował odpowiednie ramy legislacyjne, aby umożliwić państwom członkowskim uruchomienie wszystkich niewykorzystanych zasobów z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych w celu przeciwdziałania nadzwyczajnym skutkom pandemii COVID-19. Zmiany te zapewnią dodatkową elastyczność oraz uproszczą i usprawnią procedury. Aby zmniejszyć presję na przepływy środków pieniężnych, państwom członkowskim umożliwiono również skorzystanie w roku obrachunkowym 2020–2021 ze stopy dofinansowania z budżetu Unii w wysokości 100 %. Zachęca się Łotwę do pełnego wykorzystania tych możliwości, aby wesprzeć osoby i sektory, które są najbardziej narażone na trudności.

(9)Społeczno-ekonomiczne skutki pandemii najprawdopodobniej będą rozkładać się nierównomiernie w poszczególnych sektorach i regionach ze względu na różne modele specjalizacji. Grozi to pogłębieniem się dysproporcji na Łotwie. Obecna sytuacja, która grozi również przejściowym zniweczeniem procesu konwergencji między państwami członkowskimi, wymaga ukierunkowanych działań politycznych.

(10)W dniu 30 kwietnia 2020 r. Łotwa przedłożyła krajowy program reform na 2020 r. i program stabilności na 2020 r. W celu uwzględnienia powiązań między tymi dwoma programami poddano je jednoczesnej ocenie.

(11)Łotwa jest obecnie objęta częścią zapobiegawczą paktu stabilności i wzrostu.

(12)W programie stabilności na 2020 r. rząd planuje pogorszenie salda nominalnego z deficytu na poziomie 0,2 % PKB w 2019 r. do 9,4 % PKB w 2020 r. Przy założeniu niezmiennego kursu polityki przewiduje się, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych spadnie do 5,0 % w 2021 r. i do 2,7 % PKB do 2023 r. W programie stabilności na 2020 r. przewiduje się, że po spadku w 2019 r. do 36,9 % PKB relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB osiągnie w 2022 r. szczytowy poziom około 53 %. Na perspektywy makroekonomiczne i budżetowe wpływa duża niepewność spowodowana pandemią COVID-19.

(13)W odpowiedzi na pandemię COVID-19 oraz w ramach skoordynowanego unijnego podejścia Łotwa wprowadziła środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemu ochrony zdrowia, powstrzymanie pandemii oraz pomoc tym osobom i sektorom, które zostały szczególnie dotknięte jej skutkami. Zgodnie z programem stabilności na 2020 r. łączna wartość środków budżetowych wynosi 3,0 % PKB. Środki te obejmują opcje odroczenia płatności podatków na okres do 3 lat, szersze objęcie zwolnieniem chorobowym płatnym z funduszu państwa, wsparcie dla konkretnych sektorów oraz dodatkowe wydatki na opiekę zdrowotną. Łotwa przyjęła ponadto wsparcie na utrzymanie płynności finansowej przedsiębiorstw w drodze gwarancji i pożyczek w wysokości 3,2 % PKB. Ogólnie rzecz biorąc, środki wprowadzane przez Łotwę są zgodne z wytycznymi określonymi w komunikacie Komisji w sprawie skoordynowanej reakcji gospodarczej na pandemię COVID-19. Pełne wdrożenie tych środków, a następnie zmiana kierunku polityk budżetowych w sposób, który umożliwi osiągnięcie rozważnej średniookresowej sytuacji budżetowej, kiedy pozwolą na to warunki ekonomiczne, przyczyni się do zachowania stabilności finansów publicznych w perspektywie średnioterminowej.

(14)Według prognozy Komisji z wiosny 2020 r. przy założeniu niezmiennego kursu polityki saldo sektora instytucji rządowych i samorządowych Łotwy w 2020 r. wyniesie -7,3 % PKB, a w 2021 r. osiągnie -4,5 % PKB. Odzwierciedla to zasadniczo podobny wpływ środków stymulacyjnych jak przewidywany w programie stabilności, ale zakłada się, że spadek zatrudnienia będzie mniejszy i automatyczne stabilizatory po stronie wydatków również będą niższe. Prognozuje się, że wskaźnik zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2020 i 2021 r. utrzyma się poniżej poziomu 60 % PKB.

(15)W dniu 20 maja 2020 r. Komisja opublikowała sprawozdanie sporządzone zgodnie z art. 126 ust. 3 Traktatu w związku z prognozowanym przekroczeniem przez Łotwę w 2020 r. progu deficytu wynoszącego 3 % PKB. Ogólnie rzecz biorąc, analiza wskazuje, że kryterium deficytu określone w Traktacie i rozporządzeniu (WE) nr 1467/1997 nie jest spełnione.

(16)Łotwa ogłosiła stan nadzwyczajny w dniu 13 marca 2020 r. i przedłużyła okres jego obowiązywania do dnia 9 czerwca 2020 r. Rząd wprowadził ograniczenia przemieszczania się osób przez granice Łotwy samolotem, koleją i drogą morską, zamknął szkoły i uniwersytety, zakazał wszelkich wydarzeń publicznych, egzekwował środki dotyczące ograniczenia kontaktów personalnych, ograniczył sprzedaż w weekendy i promował cyfrowe usługi publiczne. Z uwagi na poprawę sytuacji epidemiologicznej władze złagodziły krajowe ograniczenia od dnia 12 maja 2020 r., a od dnia 15 maja 2020 r. zgodziły się na ponowne otwarcie granic z Litwą i Estonią. Prognoza Komisji przewiduje, że w 2020 r. bezrobocie wzrośnie do 8,6 %, a w 2021 r. nieznacznie wzrośnie do 8,3 %. Przewiduje się, że w 2020 r. straty gospodarki wyniosą 7 %, przy czym najbardziej ucierpią inwestycje i wywóz na skutek spadku popytu zagranicznego i rosnącej niepewności. Przewiduje się, że zatrudnienie zmniejszy się o 2,5 %, biorąc pod uwagę fakt, że negatywne skutki dla zatrudnienia zostaną w znacznym stopniu złagodzone przez dotowany przez rząd program mobilności pracowników i dotacje związane z wynagrodzeniami w sektorach zorientowanych na wywóz. W odpowiedzi na kryzys Łotwa opracowała kompleksową reakcję w zakresie polityki budżetowej i gospodarczej. Reakcja władz dotyczyła trzech obszarów: 1) wsparcia dla pracowników; 2) wsparcia dla przedsiębiorstw oraz 3) wsparcia dla najbardziej dotkniętych sektorów gospodarki. Środki z zakresu polityki pracy mające na celu utrzymanie zatrudnienia i wzmocnienie siatki bezpieczeństwa socjalnego obejmują między innymi dopłaty do wynagrodzeń w wysokości do 75 % wynagrodzenia brutto danej osoby, objęcie zwolnieniem chorobowym dla pracowników, u których zdiagnozowano COVID-19 lub będących na kwarantannie, oraz rozszerzenie świadczeń dla bezrobotnych. Wsparcie dla przedsiębiorstw znajdujących się w tymczasowych trudnościach ma na celu zapewnienie płynności rentownym przedsiębiorstwom oraz szybkie zwiększenie podaży podstawowych dóbr i usług.

(17)W obliczu pandemii COVID-19 konieczne okazały się bezprecedensowe środki w celu powstrzymania rozprzestrzeniania się tej choroby i łagodzenia jej skutków. COVID-19 uwydatnił słabości strukturalne systemu ochrony zdrowia Łotwy, bezpośrednio związane z ograniczonymi zasobami finansowymi i ludzkimi, którymi on dysponuje, oraz z powolnym postępem reform. Niedofinansowanie ze środków publicznych ogranicza dostępność wysokiej jakości i przystępnych cenowo usług opieki zdrowotnej i skuteczność systemu ochrony zdrowia. Powoduje to wysoki poziom niezaspokojonych – według subiektywnej oceny – potrzeb w zakresie opieki zdrowotnej, znaczny poziom opłat własnych, zwłaszcza w przypadku grup znajdujących się w trudnej sytuacji, a także nierówny dostęp. Inną ważną przyczyną niezadowalającego stanu zdrowia społeczeństwa jest niezdrowy tryb życia. Złożonym wyzwaniem jest ponadto niedobór pracowników służby zdrowia, co utrudnia świadczenie usług zdrowotnych. Dla poprawy wydajności i jakości opieki zdrowotnej kluczowe znaczenie ma przyspieszenie tempa prowadzonych reform, pozostających na wczesnym etapie. Obejmują one skuteczne środki zapobiegawcze, udoskonalenie podstawowej opieki zdrowotnej, racjonalizację sektora szpitalnego i ukierunkowane zarządzanie jakością. Zakres wpływu tych reform oraz możliwości poprawy wyników w dziedzinie zdrowia zależą również w dużym stopniu od kwoty finansowania publicznego przeznaczonego na opiekę zdrowotną. Aby móc poradzić sobie z podobnymi kryzysami w przyszłości, ważne jest zapewnienie inwestycji w środki ochrony zdrowia publicznego, które byłyby skuteczne i dysponowały odpowiednimi zasobami oraz pozwalały powstrzymywać rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych, ograniczać i łagodzić ich rozprzestrzenianie się oraz zarządzać ich wpływem na wyniki systemu ochrony zdrowia. Inwestycje te powinny mieć na celu zapewnienie niezbędnego sprzętu, solidnych usług e-zdrowia, infrastruktury i personelu służby zdrowia oraz zagwarantowanie możliwości świadczenia wszystkich planowych regularnych usług opieki zdrowotnej równolegle z opieką nad pacjentami z COVID-19.

(18)Łotwa podejmuje środki mające na celu zapewnienie pracownikom wsparcia dochodu i uniknięcie zwolnień podczas stanu nadzwyczajnego. Wsparcie to jest jednak ograniczone pod względem zakresu i adekwatności, głównie dlatego, że jest uzależnione od składek na ubezpieczenie społeczne i restrykcyjnych kryteriów kwalifikowalności. Program nie zezwala również na częściowe przestoje w pracy. Bardziej stopniowe przechodzenie od wsparcia dochodu do dochodu z pracy pozwoliłoby na większą elastyczność rynku pracy w okresie przestoju i ożywienia gospodarczego. Potrzebne są ciągłe wysiłki, aby poprawić adekwatność, okres obowiązywania i zakres siatki bezpieczeństwa socjalnego obejmującej wszystkich. Wysiłki te są jednak ograniczone z powodu niskiego udziału dochodów z podatków w PKB. Pomimo pewnej nieznacznej poprawy w tej dziedzinie, świadczenia w zakresie minimalnego dochodu gwarantowanego, emerytur minimalnych oraz wsparcia dochodu dla osób niepełnosprawnych są niewystarczające. Łotwa wprowadziła zasiłek dla osób bezrobotnych znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji, jednak osoby bezrobotne są bardzo zagrożone ubóstwem, zwłaszcza gdy okres bezrobocia przedłuża się. Istnieją dające się zniwelować luki w zakresie dostępu do ochrony socjalnej, w tym do ubezpieczenia od utraty pracy, dla osób samozatrudnionych i osób zatrudnionych na podstawie niestandardowych form zatrudnienia. Praca nierejestrowana i nieoficjalne wynagrodzenia – choć ich skala maleje – są nadal szeroko rozpowszechnione, co osłabia ochronę socjalną pracowników i zwiększa ryzyko zawodowe. Najbardziej narażone grupy mogą mieć największe trudności z ponownym znalezieniem pracy. Na niskim poziomie pozostaje integracja zatrudnienia, edukacji, usług zdrowotnych i społecznych oraz świadczenie usług społecznych. Odsetki osób dotkniętych poważną deprywacją mieszkaniową oraz dotkniętych przeludnieniem są jedne z najwyższych w Unii; brakuje lokali socjalnych.

(19)Udzielanie wsparcia małym i średnim przedsiębiorstwom, aby pomóc im szybko wprowadzić elastyczną organizację pracy i możliwości telepracy, może w znacznym stopniu przyczynić się do złagodzenia skutków kryzysu. Szczególne zaniepokojenie budzi mała liczba rejestracji w publicznych służbach zatrudnienia oraz niski poziom uczestnictwa osób bezrobotnych w aktywnych instrumentach rynku pracy. Należy wzmocnić i dostosować świadczenie i strukturę aktywnych instrumentów rynku pracy, aby skrócić czas trwania okresów bezrobocia i ułatwić powrót do pracy. Wyposażenie ludzi w odpowiednie umiejętności ma w czasach pogorszenia koniunktury gospodarczej jeszcze większe znaczenie dla poprawy odporności siły roboczej. Skuteczne i łatwo dostępne działania w zakresie uczenia się dorosłych, przekwalifikowania i podnoszenia kwalifikacji, a także świadczenie usług społecznych i wsparcie mobilności, mogłyby pomóc większej liczbie osób zdobyć umiejętności potrzebne na rynku pracy. Należy również poprawić umiejętności cyfrowe, ponieważ jedynie 43 % Łotyszów posiada podstawowe lub bardziej zaawansowane umiejętności cyfrowe. Stan nadzwyczajny związany z COVID-19 uwidocznił również potrzebę rozwoju wysokiej jakości cyfrowego kształcenia i szkolenia oraz zapewnienia równego dostępu dla wszystkich osób uczących się. Ważne jest również wzmocnienie zdolności partnerów społecznych, aby zapewnić ich znaczne i terminowe zaangażowanie w reakcję na kryzys związany z COVID-19 oraz proces odbudowy.

(20)Szybko utworzono znaczący program wsparcia płynności, który jest wdrażany za pośrednictwem krajowej instytucji rozwoju, Altum. Program pomógł w restrukturyzacji harmonogramów spłaty pożyczek dla przedsiębiorstw i dzięki nowym pożyczkom zapewnił pomoc na utrzymanie płynności finansowej. Większość restrukturyzacji kredytów bankowych odbywa się jednak bez udziału gwarancji państwowych, a warunki kwalifikowalności dotyczące gwarancji państwowych są stosunkowo surowe. W związku z tym istnieje ryzyko, że mniejsze przedsiębiorstwa o słabszej pozycji finansowej lub mające zaległości w płatności podatków nie otrzymają wsparcia. Restauracje i hotele, które należą do branż najbardziej dotkniętych kryzysem, mają trudności z dostępem do płynności z powodu słabego zabezpieczenia i słabej pozycji finansowej. Jednocześnie ważne jest utrzymanie odporności sektora bankowego.

(21)W celu sprzyjania odbudowie gospodarki ważne jest przyspieszenie realizacji gotowych projektów w zakresie inwestycji publicznych oraz promowanie inwestycji prywatnych, m.in. w drodze odpowiednich reform. W politykach mających na celu wspieranie transformacji cyfrowej i transformacji ekologicznej w tym kraju należy uwzględniać znaczne różnice między regionami. Większość obszarów miejskich na Łotwie posiada doskonałą infrastrukturę cyfrową, ale zasięg stałych instalacji łączności szerokopasmowej na obszarach wiejskich, zwłaszcza lokalnych pętli abonenckich, jest słaby. Kontynuacja wzmocnionych wysiłków na rzecz wprowadzania łączy szerokopasmowych o bardzo dużej przepustowości przyczyni się do dalszej poprawy infrastruktury cyfrowej. Aby sprostać wyzwaniom związanym z przejściem na gospodarkę neutralną dla klimatu, potrzebne są inwestycje na rzecz dywersyfikacji gospodarki oraz zwiększenia jej nowoczesności i konkurencyjności, w tym przez zwiększenie inwestycji w badania i innowacje oraz kapitał ludzki, a także zmniejszenie społeczno-gospodarczych kosztów transformacji. Zrównoważenie środowiskowe Łotwy zależy od postępów w zakresie poprawy efektywności energetycznej, wdrażania krajowego planu w dziedzinie energii i klimatu, szczególnie w obszarze transportu i budynków, oraz uwzględniania zagadnień zrównoważenia środowiskowego w innych sektorach gospodarki, zwłaszcza w rolnictwie i leśnictwie. Poprawa intermodalnej infrastruktury transportu w Rydze i wokół niej przyczyniłaby się do ułatwienia mobilności pracowników i do ograniczenia rosnącego zużycia energii przez samochody osobowe. Kluczowymi priorytetami inwestycyjnymi Łotwy są ponadto: projekt Rail Baltica i projekty w zakresie energetycznych połączeń międzysystemowych, których celem jest poprawa bezpieczeństwa i integracji z jednolitym rynkiem. Dalsze inwestycje w energię ze źródeł odnawialnych, w szczególności energię wiatrową, oraz promowanie przejścia na gospodarkę o obiegu zamkniętym ze znacznie wyższymi wskaźnikami recyklingu mogą poprawić wyniki środowiskowe i gospodarcze oraz pomóc w osiągnięciu celów w zakresie przeciwdziałania zmianie klimatu. Programowanie Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji na lata 2021–2027 mogłoby pomóc Łotwie sprostać niektórym wyzwaniom związanym z przejściem na gospodarkę neutralną dla klimatu, w szczególności na terytoriach objętych załącznikiem D do sprawozdania krajowego. Pozwoliłoby to Łotwie optymalnie wykorzystać ten fundusz.

(22)Łotwa znacznie ograniczyła przepływ pieniędzy z podejrzanych źródeł przez jej banki i zreformowała swój system przeciwdziałania praniu pieniędzy. Łotwa zakazała w szczególności obsługi firm-przykrywek niebędących rezydentami i znowelizowała szereg przepisów. Wzmocniono zdolności i możliwości kluczowych organów nadzoru, wywiadu finansowego i organów ścigania. Nadzór nad instytucjami finansowymi został wprawdzie znacznie wzmocniony, można by go jednak lepiej ukierunkować, aby stał się skuteczniejszy dzięki lepszej ocenie ryzyka. Ponadto, jakkolwiek nastąpiła poprawa zdolności i współpracy organów ścigania, można by jeszcze bardziej wzmocnić ich zdolność do prowadzenia dochodzeń i ścigania przypadków prania pieniędzy.

(23)Obecne zalecenia koncentrują się wprawdzie na łagodzeniu społeczno-gospodarczych skutków pandemii i ułatwianiu ożywienia gospodarczego, jednak wydane w 2019 r. zalecenia dla tego kraju, przyjęte przez Radę w dniu 9 lipca 2019 r., obejmowały również reformy, które są niezbędne do podjęcia średnio- i długoterminowych wyzwań strukturalnych. Zalecenia te pozostają aktualne i będą nadal monitorowane w ramach kolejnego rocznego cyklu europejskiego semestru. To samo dotyczy zaleceń dotyczących polityk gospodarczych związanych z inwestycjami. Te zalecenia należy uwzględniać do celów strategicznego programowania finansowania w ramach polityki spójności w okresie po 2020 r., w tym do celów środków ograniczających i strategii wyjścia wdrażanych w odpowiedzi na obecny kryzys.