Jednocześnie ludność w wieku produkcyjnym w UE starzeje się i maleje jej liczba. Do 2070 r. liczba ludności w wieku produkcyjnym zmniejszy się z około 65 % w 2019 r. do 56–54 % całkowitej liczby ludności w UE-27.

W tym kontekście należy dążyć do realistycznych, pragmatycznych i stopniowych postępów. Prawodawstwo umożliwia ustalenie wspólnych zasad. Inicjatywy operacyjne, koordynowane z państwami członkowskimi, Parlamentem Europejskim i państwami trzecimi, umożliwiają podejmowanie konkretnych i pragmatycznych działań. Nowe inicjatywy polityczne stwarzają możliwości dla przyszłych działań. Razem stanowią podstawę wspólnego europejskiego podejścia do legalnej migracji, zgodnego z wartościami europejskimi i zdolnego do stawienia czoła wspólnym wyzwaniom.

Po problemach spowodowanych przez COVID-19 europejski rynek pracy zasadniczo wraca do poziomu sprzed pandemii: nadal trwa odbudowa rynku pracy w UE, który potrzebuje nowych pracowników, zwłaszcza w sektorach, w których występują niedobory strukturalne, takich jak turystyka, hotelarstwo, technologia informacyjna, opieka zdrowotna i logistyka. Niedobory siły roboczej w niektórych sektorach są jednak większe niż przed pandemią COVID-19, a liczba nieobsadzonych wakatów gwałtownie wzrosła, mimo że zatrudnienie nie wróciło jeszcze w pełni do normy.

Jednocześnie rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie spowodowała największe od czasów II wojny światowej przymusowe przesiedlenie w Europie, przy czym zdecydowaną większość przybyłych stanowią kobiety i dzieci. Po uruchomieniu dyrektywy w sprawie ochrony tymczasowej UE będzie nadal przyjmować osoby uciekające przed wojną w Ukrainie i udzielać im wsparcia w integracji na rynku pracy, co będzie miało charakter priorytetowy. Ich przyjazd do UE nie wyklucza potrzeby stworzenia podstaw trwałego i wspólnego podejścia do migracji pracowników, aby zaspokoić długofalowe zapotrzebowanie UE na wykwalifikowanych pracowników.

Legalna migracja jest kluczowym elementem kompleksowego podejścia do kwestii migracji przedstawionego w nowym pakcie o migracji i azylu , który zapewnia także większą spójność między wewnętrznym i zewnętrznym wymiarem polityki migracyjnej. Aby pomóc w stworzeniu bardziej skutecznych ram legalnych ścieżek migracji do UE, w niniejszym komunikacie określono trzy filary ambitnej i zrównoważonej polityki UE w dziedzinie legalnej migracji. Filary te obejmują 1) legislacyjne, 2) operacyjne i 3) przyszłościowe środki z zakresu polityki, które pomogą rozwiązać niektóre z najważniejszych wyzwań, przed jakimi stoi UE w zakresie przyciągania umiejętności i talentów, w perspektywie krótko- i długoterminowej. W niniejszym komunikacie zostanie także omówiona pilna potrzeba integracji na unijnym rynku pracy osób w wieku produkcyjnym przybywających do UE w wyniku rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie – ponad 2,5 mln dorosłych do kwietnia 2022 r.

Migracja i mobilność są i pozostaną nieodłącznymi cechami ludzkości, zarówno w skali globalnej, jak i w UE. 1 stycznia 2021 r. w UE przebywało 23,7 mln obywateli państw trzecich, co stanowiło 5,3 % ogółu ludności. Migracja nieuregulowana do UE pozostaje ograniczona, mimo że jest szeroko komentowana w mediach. Rocznie około 2,25 do 3 mln obywateli państw trzecich przybywa do UE legalnymi kanałami, podczas gdy liczba przybywających osób o nieuregulowanym statusie wynosi od 125 000 do 200 000.

Legalna migracja przynosi korzyści zarówno migrantom, jak i krajom pochodzenia i krajom docelowym. Legalna migracja zapewnia osobom, które chcą migrować, możliwość poprawy swojej sytuacji życiowej i pomaga zaspokoić potrzeby rynku pracy w państwach przyjmujących. Sama w sobie może stanowić inwestycję w gospodarkę i społeczeństwo jako całość, wspierając przejście UE na zieloną i cyfrową gospodarkę i jednocześnie przyczyniając się do zwiększenia spójności i odporności społeczeństw europejskich. Wspólna polityka migracyjna UE musi odzwierciedlać integrację gospodarki UE i współzależność rynków pracy państw członkowskich. Powinna pomóc państwom członkowskim w wykorzystaniu ich członkostwa w UE jako atutu w przyciąganiu talentów i różnego rodzaju umiejętności, które mogą przyczynić się do zwiększenia dynamiki unijnych gospodarek.

Aby znaleźć rozwiązania dostosowane do różnorodnych potrzeb oraz zaradzić niedociągnięciom prawnym i operacyjnym, Komisja przeprowadziła szeroko zakrojone konsultacje. Zasięgnęła opinii ogółu społeczeństwa w ramach otwartych konsultacji, państw członkowskich, Parlamentu Europejskiego, europejskich partnerów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego. W 2021 r. Parlament Europejski przyjął dwie rezolucje w sprawie legalnej migracji , wzywając Komisję do ulepszenia i rozwinięcia unijnych ram prawnych i politycznych. Na podstawie art. 225 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Parlament Europejski zwrócił się do Komisji o przedstawienie zestawu wniosków mających na celu ułatwienie i promowanie wjazdu do UE i mobilności w jej obrębie legalnie migrujących obywateli państw trzecich, w celu ograniczenia biurokracji, poprawy harmonizacji, promowania praw podstawowych i równego traktowania oraz zapobiegania wyzyskowi pracowników.

Aby zachować globalną konkurencyjność, UE musi stać się bardziej atrakcyjna dla talentów z całego świata. Obecnie wysoko wykwalifikowani obywatele państw trzecich częściej wybierają Amerykę Północną lub Oceanię niż UE. Pierwszym ważnym krokiem w kierunku zwiększenia atrakcyjności UE była niedawna zmiana dyrektywy w sprawie niebieskiej karty , która umożliwi wysoko wykwalifikowanym migrantom korzystanie z większych praw, w szczególności z prawa do przemieszczania się i pracy w innych państwach UE, a także z szybszych i sprawniejszych procedur. Wszystkie te aspekty atrakcyjności należy wzmocnić również w przypadku innych kategorii migrantów, wraz ze środkami zwalczania wyzysku pracowników i dyskryminacji. Dopasowanie popytu na pracę i podaży pracy jest również wyzwaniem w kontekście międzynarodowym charakteryzującym się rosnącą konkurencją w zakresie umiejętności i talentów. Dwie obecne przeszkody to długie i skomplikowane procedury imigracyjne oraz zróżnicowane wymagania w poszczególnych państwach członkowskich, a także trudności w łączeniu talentów z państw trzecich z potencjalnymi pracodawcami w państwach członkowskich.

UE dąży do zwiększenia uczestnictwa w rynku pracy kobiet, osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, osób wywodzących się ze środowisk migracyjnych i innych grup niedostatecznie reprezentowanych. Celem UE jest również doskonalenie umiejętności przez całe życie zawodowe, zgodnie z założeniami europejskiego programu na rzecz umiejętności. Aby zaspokoić te rosnące potrzeby rynku pracy, związane z trendami i niedoborami demograficznymi, nie wystarczy jednak sama mobilizacja krajowej siły roboczej ani ułatwianie mobilności wewnątrz UE. Potencjał mobilności wewnątrzunijnej w zakresie łagodzenia niedoborów siły roboczej jest coraz bardziej ograniczony, między innymi dlatego, że zakłada on, iż talent i umiejętności zdobyte w jednym miejscu są tracone w innym, i musi być rozpatrywany w świetle faktu, że niedobory siły roboczej zgłasza się w prawie wszystkich państwach członkowskich. Pandemia COVID-19 dodatkowo przyczynia się do większego zapotrzebowania na szereg specjalistycznych zawodów deficytowych, przy czym największy wpływ ma na zapotrzebowanie na umiejętności w zakresie opieki zdrowotnej. Na przykład w 2020 r. Belgia, Niemcy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Węgry, Irlandia, Niderlandy, Rumunia i Szwecja zgłaszały niedobory pracowników służby zdrowia i innych specjalistów w tej branży. Pracownicy mobilni z UE stanowią mniej niż jedną trzecią pracowników opieki osobistej urodzonych w UE poza krajem zamieszkania, a dwie trzecie pochodzi spoza UE.

Komisja będzie również nadal monitorować wdrażanie najnowszych dyrektyw sektorowych. W 2023 r. Komisja przedstawi sprawozdanie z wdrożenia dyrektywy w sprawie pracowników sezonowych oraz dyrektywy w sprawie pracowników przenoszonych wewnątrz przedsiębiorstwa. Jeśli chodzi o dyrektywę o pracownikach sezonowych, w następstwie wyżej wymienionych rezolucji Parlamentu Europejskiego Komisja oceni, czy obecne przepisy zapewniają pracownikom sezonowym wystarczającą ochronę przed wyzyskiem. Komisja rozważy również potrzebę wprowadzenia w przyszłości zmian legislacyjnych.

2.1. Usprawnienie procedury jednego zezwolenia

Dyrektywa w sprawie jednego zezwolenia upraszcza procedurę dla obywateli państw trzecich, którzy chcą legalnie migrować do UE w celu podjęcia pracy. Wprowadza ona procedurę jednego wniosku o łączne zezwolenie na pracę i pobyt (jedno zezwolenie). Zapewnia również równe traktowanie pracowników z państw trzecich i obywateli państwa członkowskiego zamieszkania poprzez zapewnienie wspólnego zbioru praw dla pracowników z państw trzecich.

W wyniku proponowanego przekształcenia dyrektywy procedura składania wniosków stanie się prostsza i bardziej skuteczna. Umożliwi ona wnioskodawcom ubieganie się o zezwolenia zarówno z państw trzecich, jak i z państw członkowskich. Ogólny czas trwania procedur składania wniosków zniechęca obecnie pracodawców do rekrutacji międzynarodowej. Oczekuje się, że skrócenie tego okresu pomoże zwiększyć atrakcyjność UE i rozwiązać problem niedoboru siły roboczej w UE. Wniosek zawiera również nowe wymogi dotyczące wzmocnienia zabezpieczeń i równego traktowania obywateli państw trzecich w porównaniu z obywatelami Unii oraz poprawy ochrony pracowników przed wyzyskiem. W szczególności, zgodnie z proponowanymi nowymi przepisami, jedno zezwolenie nie będzie związane wyłącznie z jednym pracodawcą. Oznacza to, że w okresie ważności zezwolenia pracownicy będą mieli prawo do zmiany pracodawcy, zachowując jednocześnie prawo do legalnego pobytu w danym państwie członkowskim. Ułatwi to kojarzenie ofert pracy z poszukującymi zatrudnienia i zmniejszy narażenie pracowników na wyzysk. Ponadto wniosek zawiera nowe zobowiązania państw członkowskich do zapewnienia kontroli, mechanizmów monitorowania i sankcji wobec pracodawców naruszających przepisy krajowe przyjęte na mocy dyrektywy.

2.2. Poprawa statusu rezydenta długoterminowego UE

Przekształcenie dyrektywy w sprawie rezydentów długoterminowych ma na celu stworzenie bardziej skutecznego, spójnego i sprawiedliwego systemu uzyskiwania statusu rezydenta długoterminowego UE. System ten powinien być kluczowym narzędziem promowania integracji obywateli państw trzecich, którzy osiedlili się w UE legalnie i długoterminowo.

Wniosek ma na celu ułatwienie uzyskania statusu rezydenta długoterminowego UE przez umożliwienie obywatelom państw trzecich kumulowania okresów pobytu w różnych państwach członkowskich w celu spełnienia wymogu dotyczącego czasu zamieszkania; oraz poprzez wyjaśnienie, że wszystkie okresy legalnego pobytu powinny być w pełni uwzględniane, w tym pobyt w charakterze studenta, osoby korzystającej z ochrony tymczasowej czy też pobyt, który początkowo miały charakter tymczasowy.

Wniosek ma również na celu wzmocnienie praw rezydentów długoterminowych i członków ich rodzin. Dotyczy to prawa do przemieszczania się i pracy w innych państwach członkowskich, o które apelował Parlament Europejski i niektóre zainteresowane strony i które powinno być jak najbardziej zbliżone do prawa przysługującego obywatelom UE (w ramach obowiązujących przepisów Unii). Umożliwienie obywatelom państw trzecich, którzy są już rezydentami długoterminowymi UE w jednym państwie członkowskim, zmiany pracy i przeniesienia się do innego państwa członkowskiego w celu jej podjęcia może pomóc w poprawie efektywności rynku pracy w całej UE, rozwiązaniu problemu niedoboru wykwalifikowanej siły roboczej i zniwelowaniu dysproporcji regionalnych. Może to również zwiększyć ogólną atrakcyjność UE dla zagranicznych talentów.

Wniosek wprowadza ponadto mechanizm zapewniający w odniesieniu do zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego UE oraz krajowych dokumentów pobytowych uprawniających do stałego pobytu równe warunki pod względem procedur, prawa do równego traktowania i dostępu do informacji, tak aby obywatele państw trzecich mieli rzeczywisty wybór między tymi dwoma dokumentami. Wniosek sprzyja również migracji cyrkulacyjnej, ułatwiając rezydentom długoterminowym powrót do kraju pochodzenia bez utraty przysługujących im praw, co jest korzystne zarówno dla kraju pochodzenia, jak i kraju zamieszkania.

3.FILAR OPERACYJNY: WSPIERANIE LEPSZEGO DOPASOWANIA UMIEJĘTNOŚCI DO POTRZEB W UE I KRAJACH PARTNERSKICH

Wraz z filarem legislacyjnym Komisja proponuje znaczne zacieśnienie współpracy operacyjnej na poziomie unijnym między państwami członkowskimi, jak również z krajami partnerskimi. Trwają już zaawansowane prace nad utworzeniem partnerstw w zakresie talentów i unijnej puli talentów – w obu przypadkach są to kluczowe inicjatywy ogłoszone w ramach nowego paktu o migracji i azylu.

W połączeniu ze zwiększonym zaangażowaniem politycznym ze strony państw członkowskich Komisja proponuje obecnie jasny plan działania na rzecz realizacji tych dwóch ważnych inicjatyw, najpóźniej do końca 2022 r.

3.1. Poprawa współpracy z krajami partnerskimi przez partnerstwa w zakresie talentów

Partnerstwa w zakresie talentów to jeden z kluczowych aspektów zewnętrznego wymiaru nowego paktu o migracji i azylu. Mają one na celu wzmocnienie współpracy między UE, państwami członkowskimi i krajami partnerskimi, zwiększenie międzynarodowej mobilności pracowników oraz rozwój talentów w sposób korzystny dla obu stron i na zasadach migracji cyrkulacyjnej. Będą one stanowić podstawę kompleksowych ram polityki i wsparcia finansowego w celu strategicznego zaangażowania kluczowych krajów partnerskich we wszystkich obszarach zarządzania migracjami, w tym skutecznych powrotów i readmisji, a także zapobiegania nielegalnym wyjazdom. Zgodnie z założeniami nowego paktu rozwój legalnych ścieżek migracji powinien również przyczynić się do ograniczenia migracji nieuregulowanej.

Komisja kieruje rozwojem partnerstw w zakresie talentów, chcąc zapewnić, by były one przygotowane w dostosowany do indywidualnych potrzeb i elastyczny sposób oraz by uwzględniały potrzeby rynku pracy i zapotrzebowanie na umiejętności w państwach członkowskich i krajach partnerskich.

Partnerstwa w zakresie talentów powinny łączyć bezpośrednie wsparcie na rzecz programów mobilności dotyczących pracy lub szkolenia z budowaniem zdolności i inwestycjami w kapitał ludzki, w tym rozwijaniem umiejętności, kształceniem i szkoleniem zawodowym oraz realizacją programów wymiany pracowników. Tym samym celem partnerstw w zakresie talentów jest zapewnienie równych szans krajom partnerskim, państwom członkowskim, środowiskom biznesowym po obu stronach oraz osobom korzystającym z tych programów. Zgodnie z zasadami dwustronnej współpracy UE z krajami partnerskimi przedmiotowe partnerstwa powinny przyczyniać się do rozwoju gospodarczego społeczności pochodzenia, wspierać szersze cele rozwojowe kluczowych krajów partnerskich oraz zwiększać możliwości dla ich obywateli. Jednocześnie partnerstwa w zakresie talentów powinny pomóc w rozwiązaniu problemu niedoborów w niektórych sektorach na rynkach pracy państw członkowskich oraz wspierać środowisko biznesowe po obu stronach w budowaniu umiejętności, na które jest zapotrzebowanie. Powinny one przyczynić się do przekształcenia ryzyka drenażu mózgów z krajów partnerskich w pozyskiwanie mózgów dla wszystkich partnerów, przynosząc korzyści osobom zainteresowanym dzięki dostępowi do nowych możliwości szkoleniowych, doświadczeń zawodowych i dodatkowych studiów lub kształcenia i szkolenia zawodowego opracowanych w UE lub w ich krajach pochodzenia.

Partnerstwa w zakresie talentów będą otwarte dla osób o wszystkich poziomach umiejętności i mogą dotyczyć różnych sektorów gospodarki, takich jak technologie informacyjno-komunikacyjne, nauka, inżynieria, zdrowie i opieka długoterminowa, rolnictwo, transport, ogrodnictwo, przetwórstwo spożywcze i turystyka, budownictwo i przemysł stoczniowy, transport i logistyka, w zależności od interesów obu stron, które kształtują partnerstwa w zakresie talentów, pamiętając jednocześnie o ryzyku drenażu mózgów. Partnerstwa w zakresie talentów zapewnią różne rodzaje mobilności: o charakterze tymczasowym, długoterminowym lub cyrkulacyjnym, zgodnie z ustaleniami obu stron. Powinny one w szczególności uwzględniać przejście na zieloną i cyfrową gospodarkę oraz wspierać rynki pracy w celu zwiększenia potencjału wzrostu UE, promując przyszłościowe technologie i rozwiązania.

Komisja będzie wspierać uczestnictwo wielu państw członkowskich w ramach jednego partnerstwa w zakresie talentów z danym krajem partnerskim. Umożliwi to poszerzenie zakresu działań, zapewni różne rodzaje mobilności dla różnych umiejętności i sektorów gospodarki, pozwoli wywrzeć silniejszy wpływ zarówno na państwa członkowskie, jak i na kraje partnerskie oraz zapewni wartość dodaną w ścieżkach kariery poszczególnych osób.

Poczucie współodpowiedzialności państw członkowskich i krajów partnerskich w ramach partnerstwa w zakresie talentów ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia skalowalności oraz zbudowania obopólnie korzystnej i trwałej współpracy. Partnerstwa w zakresie talentów będą musiały zaspokoić rzeczywiste potrzeb rynku pracy i umiejętności obu stron. Partnerstwa te powinny przynosić korzyści zainteresowanym stronom w sektorze i publicznym i prywatnym, takim jak pracodawcy, instytucje szkoleniowe i organizacje diaspory. W duchu podejścia opartego na inicjatywach Drużyny Europy partnerstwa w zakresie talentów powinny mobilizować zarówno instrumenty finansowania UE i państw członkowskich, jak i fundusze sektora prywatnego oraz krajów partnerskich, stosownie do potrzeb. Powinno temu towarzyszyć silne zaangażowanie wielu zainteresowanych stron w opracowywanie i realizację tych partnerstw.