ZAWIADOMIENIE KOMISJI

Wytyczne dotyczące Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej

Część druga – Prawa obywateli

(2020/C 173/01)

Niniejsze wytyczne mają charakter wyłącznie informacyjny i nie uzupełniają Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej.

Chociaż niniejsze wytyczne zostały opracowane przez pracowników Komisji Europejskiej, poglądów przedstawionych w niniejszych wytycznych nie należy interpretować jako oficjalnego stanowiska Komisji Europejskiej.

Ogólnym celem części drugiej Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (dalej „Umowa”) jest ochrona praw przysługujących obywatelom na mocy prawa Unii Europejskiej (UE), które są wykonywane przez obywateli Unii Europejskiej zamieszkujących lub pracujących w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (dalej „Zjednoczone Królestwo”) oraz obywateli Zjednoczonego Królestwa zamieszkujących lub pracujących w UE i członków ich rodzin do końca okresu przejściowego przewidzianego w Umowie, a także zapewnienie w tym celu skutecznych, możliwych do wyegzekwowania i niedyskryminujących gwarancji.

1. TYTUŁ I – POSTANOWIENIA OGÓLNE

Art. 9, 10 i 11 Umowy określają łącznie zakres podmiotowy i terytorialny do celów stosowania postanowień części drugiej tytuł II Umowy dotyczących praw i obowiązków związanych z pobytem, dokumentów pobytu, pracowników i osób pracujących na własny rachunek oraz kwalifikacji zawodowych (tytuł III dotyczący koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego ma swój własny zakres podmiotowy).

Beneficjentami tytułu II Umowy są obywatele Unii i obywatele Zjednoczonego Królestwa, którzy przed zakończeniem okresu przejściowego korzystali z prawa pobytu lub pracy zgodnie z prawem Unii i po zakończeniu tego okresu w dalszym ciągu korzystają z tego prawa, jak również członkowie ich rodzin.

Definicje obywatela Unii i obywatela Zjednoczonego Królestwa zawarte są w art. 2 lit. c) i d) Umowy.

Zawarte w niniejszych wytycznych odniesienia do unijnych praw lub przepisów dotyczących swobodnego przemieszczania się obejmują prawa na mocy: art. 21, 45 i 49 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), dyrektywy 2004/38/WE w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich (dyrektywa 2004/38/WE) oraz rozporządzenia (UE) nr 492/2011 w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii (rozporządzenie (UE) nr 492/2011).

1.1. Art. 9 – Definicje

1.1.1. Art. 9 lit. a): Członkowie rodziny

1.1.1.1. Art. 9 lit. a) ppkt (i): Członkowie najbliższej rodziny

Członkowie najbliższej rodziny są zdefiniowani poprzez odesłanie do art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38/WE. Postanowienie to stosuje się również w odniesieniu do członków rodziny pracowników i osób pracujących na własny rachunek, w tym pracowników przygranicznych (sprawy połączone C-401/15 do C-403/15 Depesme i Kerrou).

Tak samo jak w przypadku prawa Unii, członkowie rodziny obywateli Unii zasadniczo nie korzystają z autonomicznego prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu (chyba że sami są obywatelami Unii albo nabyli autonomiczne prawo pobytu dzięki związkowi z obywatelem Unii, który jest źródłem ich prawa do swobodnego przemieszczania się). Podobnie członkowie rodziny nie korzystają z praw wynikających z Umowy, jeżeli prawa te nie pochodzą od podmiotu prawa, tzn. osoby objętej zakresem art. 10 ust. 1 lit. a)–d) Umowy.

Jedynym wyjątkiem są członkowie rodziny objęci zakresem art. 10 ust. 1 lit. f), którzy w dniu zakończenia okresu przejściowego przebywają w państwie przyjmującym „niezależnie”, ponieważ w tym momencie ich prawo pobytu na mocy prawa Unii nie jest już uzależnione od pozostawania członkiem rodziny obywatela Unii korzystającego obecnie z praw wynikających z Traktatu w państwie przyjmującym.

1.1.1.2. Art. 9 lit. a) ppkt (ii): Obywatele państwa trzeciego będący opiekunami obywatela Unii pozostającego na ich utrzymaniu

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) uznał, że w niektórych sytuacjach prawo pobytu powinny mieć również inne osoby, w szczególności gdy obecność tych osób jest w istocie konieczna, aby obywatele Unii mogli korzystać ze swojego prawa pobytu na mocy prawa Unii.

Najlepszym przykładem jest tutaj małoletni migrujący obywatel Unii, którego rodzic nie jest obywatelem Unii. Obywatel Unii jest w sposób oczywisty uprawniony do pobytu na podstawie prawa Unii, ale rodzic, na którego utrzymaniu pozostaje, nie jest objęty zakresem stosowania art. 2 pkt 2 lit. d) dyrektywy 2004/38/WE, dotyczącego rodziców, którzy pozostają na utrzymaniu obywatela Unii (jest to odwrotna sytuacja). TSUE orzekł w sprawie C-200/02 Chen, że taki rodzic ma prawo pobytu w państwie przyjmującym, aby umożliwić korzystanie z prawa pobytu małoletniemu dziecku będącemu obywatelem Unii.

Art. 9 lit. a) ppkt (ii) wykracza poza odniesienie do osoby sprawującej władzę rodzicielską, którym posługuje się TSUE w sprawie Chen (w sprawie tej chodziło o prawo pobytu samej tylko matki dziecka), i postanowienie to sformułowane zostało w bardziej otwarty sposób, tak aby mogło obejmować również inne osoby niż te sprawujące faktyczną pieczę (na przykład także małoletnie rodzeństwo, nad którym faktyczną pieczę sprawuje ta sama osoba lub te same osoby co nad małoletnim obywatelem Unii).

1.1.2. Art. 9 lit. b): Pracownicy przygraniczni

Pracownicy przygraniczni są to osoby, które obejmuje definicja „pracowników” sformułowana przez TSUE i które nie zamieszkują – z uwzględnieniem warunku określonego w art. 13 Umowy – w państwie, w którym są „pracownikami”.

Zakresem stosowania objęci są zarówno ci pracownicy przygraniczni, którzy są pracownikami najemnymi (art. 45 TFUE), jak i ci, którzy są osobami pracującymi na własny rachunek (art. 49 TFUE) (zob. sprawa C-363/89 Roux i wytyczne dotyczące art. 24 i 25).

1.1.2.1. Definicja pracownika lub osoby pracującej na własny rachunek

Ani prawo pierwotne ani wtórne UE nie zawierają definicji terminów „pracownik” i „osoba pracująca na własny rachunek”.

Zgodnie z orzecznictwem TSUE pojęcie „pracownik” ma, do celów swobody przemieszczania się w Unii, szczególne znaczenie (np. sprawa C-66/85 Lawrie-Blum) i musi być interpretowane szeroko (sprawa C-139/85 Kempf).

Nie można stosować odmiennych definicji krajowych (np. definicji pracownika przyjętej w krajowym prawie pracy), które byłyby zawężające.

TSUE zdefiniował „pracownika” jako osobę, która wykonuje czynności rzeczywiste i efektywne za wynagrodzeniem i pod kierunkiem innej osoby, z wyjątkiem czynności wykonywanych na tak niewielką skalę, że można je jedynie uznać za marginalne i pomocnicze (sprawy C-138/02 Collins, C-456/02 Trojani i C-46/12 LN).

Cechami charakteryzującymi stosunek pracy są:

— fakt, że dana osoba wykonuje przez pewien okres świadczenia (zob. np. sprawy C-139/85 Kempf, C-344/87 Bettray, C-171/88 Rinner-Kühn, C-1/97 Birden, C-102/88 Ruzius-Wilbrink)

— na rzecz innej osoby i pod jej kierownictwem (sprawy C-152/73 Sotgiu, C-196/87 Steymann, C-344/87 Bettray, C-151/04 Nadin),

— za które otrzymuje wynagrodzenie (zob. np. sprawa C-196/87 Steymann, C-344/87 Bettray, C-27/91 Hostellerie Le Manoir, C-270/13 Haralambidis).

„Pracowników” od „osób pracujących na własny rachunek” odróżnia warunek istnienia stosunku zależności. Praca w stosunku zależności charakteryzuje się tym, że to pracodawca określa rodzaj działalności, ustala wynagrodzenie i warunki pracy (sprawa C-268/99 Jany).

1.1.3. Art. 9 lit. c): Państwo przyjmujące

Postanowienie to wprowadza rozróżnienie między obywatelami Unii a obywatelami Zjednoczonego Królestwa. Definicja państwa przyjmującego jest inna dla każdej z tych dwóch grup.

W przypadku obywateli Zjednoczonego Królestwa państwo przyjmujące oznacza państwo członkowskie UE w rozumieniu definicji w art. 2 lit. b) Umowy, w którym korzystają oni z prawa pobytu na mocy unijnych przepisów dotyczących swobodnego przemieszczania się. Zgodnie z Umową Zjednoczone Królestwo nie może stać się państwem przyjmującym dla obywateli Zjednoczonego Królestwa – oznacza to, że obywatele Zjednoczonego Królestwa zamieszkujący w Zjednoczonym Królestwie przed zakończeniem okresu przejściowego zgodnie z prawami przysługującymi na mocy prawa Unii (jako beneficjenci orzecznictwa opierającego się na wyrokach TSUE w sprawach C-34/09 Ruiz Zambrano lub C-370/90 Singh) nie stają się beneficjentami Umowy ad personam.

W przypadku obywateli Unii państwem przyjmującym jest Zjednoczone Królestwo w rozumieniu definicji zawartej w art. 3 ust. 1 Umowy. Obywatele Unii nie stają się beneficjentami Umowy ad personam w żadnym państwie członkowskim UE, niezależnie od tego, czy jest to państwo członkowskie, którego są obywatelami.

1.1.3.1. „[P]aństwo członkowskie, w którym korzystali oni z prawa pobytu zgodnie z prawem Unii przed zakończeniem okresu przejściowego”

Korzystanie z prawa pobytu oznacza, że obywatel Unii lub obywatel Zjednoczonego Królestwa zamieszkuje legalnie w państwie przyjmującym zgodnie z unijnymi przepisami dotyczącymi swobodnego przemieszczania się przed zakończeniem okresu przejściowego.

Definicja ta obejmuje wszelkie możliwe sytuacje, w których prawo pobytu wynika z unijnych przepisów dotyczących swobodnego przemieszczania się,

w tym prawo pobytu, niezależnie od tego, czy jest to prawo stałego pobytu, oraz niezależnie od długości okresu pobytu (np. wystarcza przybycie do państwa przyjmującego na tydzień przed zakończeniem okresu przejściowego i zamieszkiwanie tam jako osoba poszukująca pracy zgodnie z art. 45 TFUE) i od charakteru, w jakim prawo to jest wykonywane (jako pracownik, osoba pracująca na własny rachunek, student, osoba poszukująca pracy itd.).

Wystarczy, by prawo pobytu zostało wykonane zgodnie z warunkami, które są powiązane z prawem pobytu na mocy prawa unijnego (sprawa C-162/09 Lassal lub połączone sprawy C-424 i 425/10 Ziółkowski i Szeja).

Posiadanie dokumentu pobytu nie jest warunkiem legalnego pobytu w rozumieniu prawa unijnego, ponieważ na mocy przepisów UE prawo do pobytu zostało przyznane obywatelom Unii bezpośrednio na mocy Traktatu i nie jest zależne od spełnienia procedur administracyjnych (motyw 11 dyrektywy 2004/38/WE). Z drugiej strony, samo posiadanie dokumentu pobytu wydanego na podstawie prawa Unii nie zapewnia zgodności pobytu z prawem Unii (sprawa C-325/09 Dias).

1.1.3.2. „[P]rzed zakończeniem okresu przejściowego i potem w dalszym ciągu w nim zamieszkują”

Powyższe pojęcia, które należy interpretować łącznie, obejmują swojego rodzaju „znacznik czasu”, który wymaga, aby pobyt zgodnie z prawem Unii kwalifikował się do celów części drugiej Umowy tylko wówczas, gdy taki pobyt jest „ciągły” w dniu zakończenia okresu przejściowego (31 grudnia 2020 r.).

Zasady dotyczące ciągłości pobytu są szerzej określone w art. 11 Umowy.

Wcześniejsze okresy pobytu, które wygasły przed zakończeniem okresu przejściowego (na przykład pobyt w latach 1980–2001), lub okresy pobytu rozpoczynające się dopiero po zakończeniu okresu przejściowego, nie kwalifikują się.

1.1.4. Art. 9 lit. d): Państwo miejsca pracy

Państwo miejsca pracy ma znaczenie wyłącznie do celów określenia terytorialnego zakresu stosowania praw pracowników przygranicznych.

Osoby zamieszkujące w państwie, w którym pracują, nie są uznawane za pracowników przygranicznych.

1.1.5. Art. 9 lit. e): Piecza nad dzieckiem

Wyrażenie „piecza nad dzieckiem” jest zdefiniowane przez odesłanie do art. 2 pkt 9 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej („rozporządzenie Bruksela II bis”).

Postanowienie to obejmuje pieczę nad dzieckiem nabytą na podstawie orzeczenia sądowego, z mocy prawa lub na podstawie porozumienia wywierającego skutki prawne.

1.2. Art. 10 – Zakres podmiotowy

1.2.1. Obywatele Unii i obywatele Zjednoczonego Królestwa: ust. 1 lit. a)–d)

Definicje obywateli Unii i obywateli Zjednoczonego Królestwa zawarte są w art. 2 lit. c) i d) Umowy.

Orzecznictwo TSUE zawiera szczególne wytyczne w zakresie praw osób posiadających podwójne obywatelstwo. Orzecznictwo to jest ważne dla ustalenia, kiedy podwójne obywatelstwo jest objęte Umową, a kiedy stanowi sytuację o charakterze wyłącznie wewnętrznym.

Jest jasne, że osoby posiadające obywatelstwo dwóch państw UE (np. osoba posiadająca obywatelstwo czeskie i słowackie) lub osoby posiadające obywatelstwo państwa UE i państwa trzeciego (np. osoba posiadająca obywatelstwo czeskie i japońskie), zamieszkujące w Zjednoczonym Królestwie w dniu zakończenia okresu przejściowego, są objęte zakresem stosowania Umowy jako obywatele Unii.

Osoby posiadające obywatelstwo państwa UE i Zjednoczonego Królestwa, czy to przez urodzenie, czy to w drodze naturalizacji, są objęci Umową, jeżeli do końca okresu przejściowego skorzystali z przysługujących im praw do swobodnego przemieszczania się i pobytu w państwie przyjmującym, którego obywatelstwo posiadają (sprawa C-165/16 Lounes). Osoby posiadające obywatelstwo państwa UE i Zjednoczonego Królestwa, czy to przez urodzenie, czy to w drodze naturalizacji, są również objęte Umową, jeżeli do końca okresu przejściowego skorzystały z przysługujących im praw do swobodnego przemieszczania się i pobytu w państwie członkowskim innym niż to, którego obywatelstwo posiadają (co pozostaje bez uszczerbku dla praw przysługujących im jako migrującym obywatelom Unii na mocy prawa Unii dotyczącego swobodnego przemieszczania się obywateli Unii).

Osoby posiadające obywatelstwo państwa UE i Zjednoczonego Królestwa, które uzyskały obywatelstwo państwa przyjmującego nawet po zakończeniu okresu przejściowego, są objęte Umową, analogicznie do sprawy C-165/16 Lounes.

Osoby posiadające obywatelstwo państwa UE i Zjednoczonego Królestwa, które nigdy nie skorzystały z prawa do swobodnego przemieszczania się na podstawie art. 21, 45 lub 49 TFUE (jak to miało miejsce w sprawie C-434/09 McCarthy), nie są objęte Umową.

1.2.2. Poza zakresem Umowy

1.2.2.1. Pracownicy delegowani

Osoby powołujące się wyłącznie na prawa wynikające z art. 56 TFUE nie są objęte Umową (zob. również wytyczne dotyczące tytułu III art. 30 ust. 1 lit. e) Umowy).

Pracownicy delegowani nie otrzymują na podstawie Umowy żadnych uprawnień do pozostania w państwie przyjmującym po zakończeniu okresu przejściowego.

1.2.2.2. Prawa wynikające z obywatelstwa UE: sprawa C-34/09 Ruiz Zambrano

Obywatele Unii i obywatele Zjednoczonego Królestwa, których prawa w państwie przyjmującym w dniu zakończenia okresu przejściowego opierają się na fakcie, że byli oni obywatelami Unii w rozumieniu art. 20 TFUE, nie są objęci zakresem stosowania Umowy.

W związku z tym członkowie ich rodzin również nie są objęci zakresem stosowania Umowy i będą podlegać przepisom obowiązującym w państwie przyjmującym.

1.2.2.3. Prawo powracających obywateli Unii i obywateli Zjednoczonego Królestwa do łączenia rodzin: sprawa C-370/90 Singh

Obywatele Unii i obywatele Zjednoczonego Królestwa, których dotyczy ta linia orzecznictwa, nie są objęci zakresem stosowania Umowy. W związku z tym członkowie ich rodzin również nie są objęci zakresem stosowania Umowy. Status pobytu członków rodziny obywateli Zjednoczonego Królestwa powracających do Zjednoczonego Królestwa lub obywateli Unii powracających do państwa członkowskiego, którego są obywatelami, będzie regulowany przepisami, odpowiednio, Zjednoczonego Królestwa lub UE.

1.2.3. Art. 10 ust. 1–4: Członkowie rodziny

W art. 10 ust. 1–4 określono, które osoby są objęte zakresem stosowania Umowy z racji więzi rodzinnych z podmiotem prawa (osobą objętą postanowieniami art. 10 ust. 1 lit. a)–d) Umowy).

Na podstawie dyrektywy 2004/38/WE w Umowie rozróżnia się dwie kategorie „członków rodziny”: członków najbliższej rodziny (zdefiniowanych w art. 9 lit. a) Umowy, który zawiera odniesienie do art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38/WE) oraz członków dalszej rodziny (objętych postanowieniami art. 10 ust. 2–5 Umowy, które zawierają odniesienie do art. 3 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE).

1.2.3.1. Art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (i): Członkowie najbliższej rodziny zamieszkujący w państwie przyjmującym

Postanowienie to obejmuje członków najbliższej rodziny (zdefiniowanych w art. 9 lit. a) Umowy), którzy zamieszkiwali w państwie przyjmującym w dniu zakończenia okresu przejściowego jako członkowie rodziny obywatela Unii korzystającego z unijnego prawa do swobodnego przemieszczania się w państwie przyjmującym.

1.2.3.2. Art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (ii): Członkowie najbliższej rodziny zamieszkujący poza państwem przyjmującym

Zakresem art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) objęci są członkowie rodziny, którzy nie przeprowadzili się do państwa przyjmującego przed zakończeniem okresu przejściowego. Mogą oni dołączyć do podmiotu prawa w państwie przyjmującym w dowolnym czasie po zakończeniu okresu przejściowego.

Członkowie rodziny, o których mowa, muszą pozostawać w bezpośrednim związku albo być bezpośrednio spokrewnieni z podmiotem prawa (tzn. muszą być objęci zakresem art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38/WE jako współmałżonkowie, zarejestrowani partnerzy lub bezpośredni wstępni) w dniu zakończenia okresu przejściowego. Bezpośredni zstępni, którzy urodzili się przed zakończeniem okresu przejściowego, są również objęci art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) Umowy, natomiast bezpośredni zstępni, którzy urodzili się po zakończeniu okresu przejściowego, są objęci art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) Umowy.

Członek rodziny, o którym mowa, musi ponadto spełniać warunki określone w art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38/WE w chwili ubiegania się o pobyt w państwie przyjmującym na podstawie Umowy.

Oznacza to na przykład, że osoba ubiegająca się w 2025 r. o pobyt jako współmałżonek podmiotu prawa będzie się kwalifikować na podstawie Umowy, jeżeli w dniu zakończenia okresu przejściowego pozostawała w związku małżeńskim z podmiotem prawa i w 2025 r. nadal pozostaje w tym związku małżeńskim.

Dziecko podmiotu prawa, które w dniu zakończenia okresu przejściowego nie ukończyło jeszcze 21. roku życia, będzie miało prawo dołączyć do podmiotu prawa na podstawie Umowy, jeżeli w chwili ubiegania się o dołączenie do podmiotu prawa w państwie przyjmującym jest w dalszym ciągu jego dzieckiem i nadal nie ukończyło 21. roku życia lub pozostaje na utrzymaniu podmiotu prawa.

Rodzic podmiotu prawa będzie miał prawo dołączyć do podmiotu prawa na podstawie Umowy, jeżeli pozostaje na utrzymaniu podmiotu prawa w chwili, gdy ubiega się o dołączenie do podmiotu prawa w państwie przyjmującym.

1.2.3.3. Art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (iii): Przyszłe dzieci

Dzieci, które urodzą się podmiotowi prawa albo zostaną przez niego przysposobione po zakończeniu okresu przejściowego, są chronione na mocy art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (iii).

Aby móc dołączyć do podmiotu prawa w państwie przyjmującym, przyszłe dzieci będą musiały spełniać warunki określone w art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38/WE w chwili ubiegania się o dołączenie do podmiotu prawa w państwie przyjmującym, tzn. być w wieku poniżej 21 lat lub pozostawać na utrzymaniu podmiotu prawa.

Art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) Umowy stosuje się w każdej z następujących sytuacji:

a) oboje rodzice są podmiotami prawa; nie ma formalnego wymogu, aby rodzice sprawowali wyłączną albo wspólną pieczę nad dzieckiem;

b) jeden z rodziców jest podmiotem prawa, a drugi jest obywatelem państwa przyjmującego (np. gdy jeden z rodziców jest obywatelem Polski, a drugi – Zjednoczonego Królestwa i zamieszkują w Polsce): nie ma formalnego wymogu, aby rodzice sprawowali wyłączną albo wspólną pieczę nad dzieckiem (postanowienie to nie wymaga, aby rodzic niebędący podmiotem prawa zamieszkiwał w państwie przyjmującym);

c) jeden z rodziców jest podmiotem prawa (postanowienie to obejmuje wszystkie sytuacje, w których dziecko ma tylko jednego rodzica, który jest podmiotem prawa, z wyjątkiem sytuacji, gdy rodzic utracił prawo pieczy nad dzieckiem. Postanowienie to obejmuje rodziny z dwojgiem rodziców, na przykład dziecko podmiotu prawa, który po zakończeniu okresu przejściowego zawarł związek małżeński z obywatelem Unii niebędącym beneficjentem Umowy, oraz rodziny z jednym rodzicem, a także przypadki, w których rodzic niebędący podmiotem prawa nie zamieszkuje w państwie przyjmującym ani nie ma tam prawa pobytu): wymagane jest, aby rodzic będący podmiotem prawa sprawował wyłączną albo wspólną pieczę nad dzieckiem.

Dzieci urodzone przed zakończeniem okresu przejściowego, ale uznane (na przykład w sytuacji, gdy podmiot prawa uznaje ojcostwo dziecka) dopiero po jego zakończeniu, należy traktować zgodnie z postanowieniami art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (i) albo (ii) w zależności od miejsca zamieszkania tych dzieci w dniu zakończenia okresu przejściowego.

1.2.3.4. Art. 10 ust. 1 lit. f): Członkowie rodziny, którzy nabyli autonomiczne prawo pobytu w państwie przyjmującym

Postanowienie to obejmuje członków najbliższej rodziny (zdefiniowanych w art. 9 lit. a) Umowy), którzy:

a) w pewnym momencie przed zakończeniem okresu przejściowego zamieszkiwali w państwie przyjmującym jako członek rodziny obywatela Unii korzystającego z unijnego prawa do swobodnego przemieszczania się;

b) w późniejszym czasie, ale nadal przed zakończeniem okresu przejściowego, nabyli prawo pobytu na podstawie unijnych przepisów dotyczących swobodnego przemieszczania się, które to prawo nie jest już uzależnione od bycia członkiem rodziny obywatela Unii korzystającego z unijnego prawa do swobodnego przemieszczania się w państwie przyjmującym (np. na podstawie art. 13 ust. 2 lub art. 16 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE);

c) zachowują to autonomiczne prawo w dniu zakończenia okresu przejściowego.

Szczególna sytuacja osób, o których mowa w art. 10 ust. 1 lit. f), jest powodem, dla którego w części drugiej Umowy nie powielono wymogu zawartego w art. 3 ust. 1 dyrektywy 2004/38/WE, zgodnie z którym członkowie rodziny „towarzyszą” podmiotom prawa w państwie przyjmującym lub „do nich dołączają”.

1.2.3.5. Art. 10 ust. 2: Członkowie dalszej rodziny zamieszkujący już w państwie przyjmującym

Art. 10 ust. 2 Umowy obejmuje członków dalszej rodziny (zdefiniowanych przez odniesienie do art. 3 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE), którzy zamieszkiwali w państwie przyjmującym przed zakończeniem okresu przejściowego z racji ich związku z obywatelem Unii korzystającym w tym państwie z unijnego prawa do swobodnego przemieszczania się. Długość okresu tego zamieszkiwania jest bez znaczenia.

W przypadku takiego prawa pobytu w państwie przyjmującym związanego ze swobodą przemieszczania się w UE można założyć, że państwo przyjmujące wydało tym osobom dokument pobytu, działając zgodnie ze swoim ustawodawstwem krajowym.

Prawo pobytu takich osób w państwie przyjmującym związane ze swobodą przemieszczania się w UE, uznane przez państwo przyjmujące zgodnie z jego ustawodawstwem krajowym, jest poświadczane przez wydanie dokumentu pobytu.

1.2.3.6. Art. 10 ust. 3: Członkowie dalszej rodziny oczekujący na rozpatrzenie wniosku

Członkowie dalszej rodziny (zdefiniowani przez odniesienie do art. 3 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE), którzy złożyli wnioski na podstawie art. 3 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE o dołączenie do podmiotu prawa w państwie przyjmującym przed zakończeniem okresu przejściowego, ale wnioski te (w sprawie wizy wjazdowej albo dokumentu pobytu) pozostają nierozpatrzone w dniu zakończenia okresu przejściowego, są chronieni na tych samych zasadach jak na mocy unijnych przepisów dotyczących swobodnego przemieszczania się.

Ich wnioski należy rozpatrywać zgodnie z procedurą określoną w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE. Pozytywna decyzja w sprawie wniosku oznacza, że osoby takie należy uznać za objęte art. 10 ust. 2 Umowy.

1.2.3.7. Art. 10 ust. 4: Partnerzy pozostający w stałym związku

Partnerzy, którzy pozostają w stałym związku z podmiotem prawa (osoby objęte art. 3 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2004/38/WE), ale zamieszkiwali poza państwem przyjmującym w dniu zakończenia okresu przejściowego, są beneficjentami Umowy.

Kategoria ta obejmuje wszelkie inne długotrwałe „stałe” związki, zarówno par mieszanych, jak i par tej samej płci. Wymóg stałości związku należy ocenić w świetle przyjętego w dyrektywie celu utrzymania szeroko pojętej jedności rodziny (zob. motyw 6 dyrektywy 2004/38/WE).

Osoby te musiałyby pozostawać w stałym związku w dniu zakończenia okresu przejściowego, jak również w chwili ubiegania się o pobyt w państwie przyjmującym na podstawie Umowy.

Postanowienie to obejmuje również osoby, które pozostawały w stałym związku w dniu zakończenia okresu przejściowego i są w związku małżeńskim z podmiotem prawa w chwili ubiegania się o pobyt w państwie przyjmującym na podstawie Umowy.

Ich wnioski należy rozpatrywać zgodnie z procedurą określoną w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE. Pozytywna decyzja w sprawie wniosku oznacza, że osoby takie należy uznać za osoby objęte art. 10 ust. 2.

1.2.4. Art. 10 ust. 5: Ocena przez państwo przyjmujące

Państwo przyjmujące powinno dokonać szczegółowej oceny osobistych okoliczności przy rozpatrywaniu wniosku o wjazd lub pobyt członka rodziny objętego art. 10 ust. 3 i 4 Umowy zgodnie ze swoim ustawodawstwem krajowym. Należy w pełni uzasadnić każdą decyzję odmowną w sprawie takiego wniosku.

1.3. Art. 11 – Ciągłość pobytu

Art. 11 zapewnia, aby osoby czasowo nieobecne na terytorium państwa przyjmującego w chwili zakończenia okresu przejściowego były nadal uznawane za przebywające legalnie i w konsekwencji chronione na mocy Umowy, pod warunkiem że utrzymana została „ciągłość pobytu”. Jest to zgodne z art. 9 i 10 Umowy, które odnoszą się do „prawa pobytu w państwie przyjmującym”, a nie do „obecności w państwie przyjmującym”.

Konkretnie oznacza to, że osoba, która posiada już prawo stałego pobytu, utraci je w przypadku nieobecności przez okres przekraczający pięć lat (art. 11 akapit drugi odsyłający do zasady pięcioletniej nieobecności w art. 15 ust. 3 Umowy). Dozwolona nieobecność osób, których okres pobytu jest krótszy niż pięć lat, wynosi maksymalnie 6 miesięcy w roku (art. 11 akapit pierwszy odsyłający do przepisów dotyczących ciągłości pobytu w art. 15 ust. 2 Umowy, które odpowiadają art. 16 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE).

Zob. bardziej szczegółowe postanowienia dotyczące warunków ciągłości pobytu w art. 15 ust. 2 i 3 Umowy.

Przykładowo obywatele Unii, którzy nabyli prawo stałego pobytu w państwie przyjmującym zgodnie z dyrektywą 2004/38/WE i opuścili to państwo na cztery lata przed zakończeniem okresu przejściowego, powinni być traktowani jako osoby „korzystające z prawa pobytu zgodnie z prawem Unii” (nawet jeżeli nie przysługuje im już prawo stałego pobytu na podstawie dyrektywy 2004/38/WE) w dniu zakończenia okresu przejściowego, ponieważ okres ich nieobecności nie przekroczył pięciu kolejnych lat. Kwalifikują się oni do uzyskania nowego statusu stałego pobytu w państwie przyjmującym, pod warunkiem że złożą odpowiedni wniosek w terminie określonym w art. 18 ust. 1 lit. b) akapit pierwszy Umowy.

1.3.1. Poprzednie okresy pobytu

Wcześniejsze okresy legalnego pobytu w państwie przyjmującym, po których nastąpiła nieobecność dłuższa niż dozwolona, nie są brane pod uwagę.

Przykładowo obywatel Unii, który mieszkał w Zjednoczonym Królestwie w latach 1990–2010, po czym opuścił to państwo, nie jest uznawany za zamieszkującego w Zjednoczonym Królestwie do celów Umowy. Ponieważ opuścił on dobrowolnie Zjednoczone Królestwo i zamieszkiwał od tego czasu poza jego terytorium, nie posiada prawa pobytu na podstawie Umowy.

1.3.2. Poprzednie okresy pobytu, po których następuje dłuższa nieobecność, a następnie powrót do państwa przyjmującego przed zakończeniem okresu przejściowego

W przypadku osoby, która przed zakończeniem okresu przejściowego powróciła do państwa przyjmującego po wcześniejszej nieobecności trwającej dłużej niż pięć lat, okresy legalnego pobytu są liczone od nowa, począwszy od chwili powrotu do państwa przyjmującego przed zakończeniem okresu przejściowego.

1.4. Art. 12 – Niedyskryminacja

Art. 12 Umowy odpowiada w pełni art. 18 TFUE i zapewnia zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową:

a) w zakresie zastosowania części drugiej Umowy, ale bez uszczerbku dla postanowień szczególnych zawartych w części drugiej (takich jak art. 23 ust. 2); oraz

b) wobec beneficjentów Umowy.

Ten zakaz dyskryminacji obejmuje na przykład prawo studentów do takich samych opłat za naukę, jakie obowiązują obywateli państwa przyjmującego.

2. TYTUŁ II – PRAWA I OBOWIĄZKI

ROZDZIAŁ 1 – PRAWA ZWIĄZANE Z POBYTEM, DOKUMENTY POBYTU

2.1. Art. 13 – Prawo pobytu

2.1.1. Zakres

W art. 13 ust. 1–3 określono główne warunki materialne stanowiące podstawę prawa pobytu w państwie przyjmującym dla obywateli Unii, obywateli Zjednoczonego Królestwa i członków ich rodzin, niezależnie od ich obywatelstwa.

Warunki, od których zależy nabycie prawa pobytu, są zasadniczo takie same jak warunki dotyczące praw pobytu określone w przepisach Unii dotyczących swobodnego przemieszczania się.

Obywatele Unii, obywatele Zjednoczonego Królestwa i członkowie ich rodzin, niezależnie od ich obywatelstwa, którzy nabyli prawo stałego pobytu przed zakończeniem okresu przejściowego, nie powinni podlegać wymogom dotyczącym pobytu stosującym się przed nabyciem prawa stałego pobytu, takim jak wymogi określone w art. 7 dyrektywy 2004/38/WE.

Przy stosowaniu odpowiednich postanowień nie przysługuje swoboda uznania, chyba że na korzyść danej osoby (zob. również art. 38 Umowy).

2.2. Art. 14 – Prawo do wyjazdu i wjazdu

2.2.1. Art. 14 ust. 1: Wjazd i wyjazd na podstawie ważnego krajowego dokumentu tożsamości lub paszportu

Zgodnie z art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 dyrektywy 2004/38/WE wszyscy obywatele Unii mają prawo do opuszczenia jednego państwa członkowskiego i wjazdu do innego państwa członkowskiego, niezależnie od tego, czy posiadają obywatelstwo tych państw członkowskich lub w nich zamieszkują.

Prawo beneficjentów Umowy do okresów nieobecności, określone w art. 15 Umowy, oraz prawo do kontynuowania pracy jako pracownik przygraniczny, określone w art. 24 i 25 Umowy, wiążą się z prawem do opuszczenia państwa przyjmującego albo, odpowiednio, państwa miejsca pracy i prawem do powrotu.

Podobnie jak w przypadku dyrektywy 2004/38/WE, w myśl art. 14 ust. 1 Umowy do skorzystania z prawa wjazdu i wyjazdu wymagane jest posiadanie ważnego paszportu lub dowodu tożsamości. Ustawodawca krajowy nie może uzależnić tych praw od żadnych innych warunków (np. od minimalnego okresu dalszej ważności dokumentu podróży). Jeżeli prawo do wjazdu lub wyjazdu może zostać potwierdzone za pomocą różnych dokumentów podróży, wybór dokumentu należy do beneficjenta Umowy.

Jeżeli chodzi o stosowanie krajowych dokumentów tożsamości jako dokumentów podróży, art. 14 ust. 1 akapit drugi zezwala, aby po upływie pięciu lat od zakończenia okresu przejściowego państwa przyjmujące podjęły decyzję o akceptowaniu krajowych dokumentów tożsamości tylko wówczas, gdy dokumenty te zawierają elektroniczny nośnik danych, który spełnia odpowiednie normy Organizacji Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego dotyczące identyfikacji biometrycznej (określone w normach ICAO Doc 9303).

Decyzja ta powinna zostać należycie opublikowana z odpowiednim wyprzedzeniem, zgodnie z art. 37 Umowy, aby umożliwić beneficjentom Umowy złożenie wniosku o krajowy dokument tożsamości spełniający normy lub o ważny paszport.

2.2.2. Art. 14 ust. 2: Posiadacze dokumentów wydanych na podstawie Umowy

Obywatele Unii, obywatele Zjednoczonego Królestwa, członkowie ich rodzin i inne osoby zamieszkujące w państwie przyjmującym zgodnie z Umową będą miały prawo do przekraczania granic państwa przyjmującego na warunkach określonych w art. 14 ust. 1 Umowy po przedstawieniu dowodu, że są beneficjentami Umowy.

Posiadacze dokumentów wydanych na podstawie art. 18 i 26 Umowy będą zatem zwolnieni z wizy wyjazdowej, wizy wjazdowej lub równoważnych formalności (w rozumieniu art. 4 ust. 2 oraz art. 5 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2004/38/WE; np. elektronicznego zezwolenia na podróż).

2.2.3. Art. 14 ust. 3: Wizy wjazdowe i opłaty za wnioski o przyznanie prawa pobytu składane za granicą

Art. 14 ust. 3 Umowy powiela ułatwienia w zakresie wiz wjazdowych, które dyrektywa 2004/38/WE przyznaje członkom rodzin migrujących obywateli UE w uznaniu faktu, iż prawo obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się i pobytu powinno być zapewniane również członkom ich rodzin, niezależnie od ich obywatelstwa, aby korzystanie z tego prawa mogło opierać się na obiektywnych warunkach wolności i godności (zob. motyw 5 dyrektywy 2004/38/WE).

Chociaż krótkoterminowe wizy wjazdowe objęte art. 14 ust. 3 powinny być wydawane nieodpłatnie, to Umowa nie uniemożliwia państwu przyjmującemu oferowania członkom rodziny dodatkowej opcji złożenia wniosku o nowy status pobytu na podstawie art. 18 za granicą. W takim przypadku wybór między wizą wjazdową a dokumentem pobytu należy do beneficjenta Umowy. Taki wniosek może wówczas podlegać opłacie, jaka jest należna za wydanie dokumentów pobytu poświadczających status pobytu.

2.3. Art. 15 – Prawo stałego pobytu

2.3.1. Art. 15 ust. 1: Kwalifikowalność

Art. 15 Umowy odpowiada art. 16 dyrektywy 2004/38/WE dotyczącym kwalifikowalności do uzyskania prawa stałego pobytu.

Osoby, które nie kwalifikują się do nabycia prawa stałego pobytu na podstawie dyrektywy 2004/38/WE, nie kwalifikują się również do nabycia statusu stałego pobytu na podstawie Umowy. Konsekwencje powyższego są następujące:

a) pobyt, który jest zgodny z unijnymi przepisami dotyczącymi swobodnego przemieszczania się, ale nie jest zgodny z warunkami określonymi w dyrektywie 2004/38/WE (uwaga: art. 13 Umowy odsyła do dyrektywy 2004/38/WE), nie jest uwzględniany do celów prawa stałego pobytu (sprawa C-529/11 Alarape i Tijani);

b) posiadanie ważnego dokumentu pobytu nie zapewnia uznania pobytu za legalny do celów nabycia prawa stałego pobytu (sprawa C-325/09 Dias);

c) okres odbywania kary pozbawienia wolności przed nabyciem prawa stałego pobytu przerywa ciągłość pobytu i wymagany jest nowy nieprzerwany okres pięciu lat pobytu (sprawa C-378/12 Onuekwere).

Analogicznie, osoby, które kwalifikują się do nabycia prawa stałego pobytu na podstawie dyrektywy 2004/38/WE, kwalifikują się również do nabycia statusu stałego pobytu na podstawie Umowy. Konsekwencje powyższego są następujące:

a) legalny pobyt oznacza pobyt zgodny z warunkami określonymi w dyrektywie 2004/38/WE (sprawy połączone C-424 i 425/10 Ziółkowski i Szeja) i wcześniej obowiązujących dyrektywach (sprawa C-162/09 Lassal);

b) kwalifikujący się okres pobytu nie musi bezpośrednio poprzedzać dnia złożenia wniosku o prawo stałego pobytu (sprawa C-162/09 Lassal);

c) w pewnych okolicznościach można zaliczyć okres pobytu wnioskodawcy przed przystąpieniem jego państwa pochodzenia do UE (sprawy połączone C-424 i 425/10 Ziółkowski i Szeja).

Zawarte w art. 15 ust. 1 i art. 16 Umowy odniesienie do okresów pracy zgodnie z unijnymi przepisami dotyczącymi swobodnego przemieszczania się dotyczy okresów zatrudnienia w rozumieniu art. 17 dyrektywy 2004/38/WE.

2.3.2. Art. 15 ust. 2: Pobyt krótszy niż pięć lat

Jeśli chodzi o ciągłość pobytu innego niż stały, art. 15 ust. 2 Umowy stanowi, że ciągłość pobytu określa się zgodnie z art. 16 ust. 3 i art. 21 dyrektywy 2004/38/WE.

Chociaż przepisy art. 16 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE służą z założenia do weryfikacji ciągłości legalnego pobytu do celów nabycia prawa stałego pobytu, to takie same zasady mają ogólne zastosowanie do pobytu na podstawie Umowy – pewne okresy nieobecności beneficjentów Umowy nie naruszają ciągłości ich pobytu w państwie przyjmującym.

Oznacza to, że ciągłości pobytu nie naruszają następujące przejściowe okresy nieobecności:

1) okresy nieobecności (uwaga: liczba mnoga) nieprzekraczające ogółem sześciu miesięcy w roku;

2) dłuższe okresy nieobecności (uwaga: liczba mnoga) z powodu obowiązkowej służby wojskowej (brak ograniczeń czasowych); lub

3) okres nieobecności (uwaga: liczba pojedyncza) obejmujący dwanaście kolejnych miesięcy z ważnych powodów, na przykład (uwaga: wykaz nie jest wyczerpujący): a. ciąży i porodu; b. poważnej choroby; c. studiów, kształcenia zawodowego; lub d. oddelegowania za granicę.

Przykładowo obywatele Unii, którzy przybyli do państwa przyjmującego cztery lata przed zakończeniem okresu przejściowego, pracowali w tym państwie, a następnie, osiem miesięcy przed zakończeniem okresu przejściowego, zostali oddelegowani przez pracodawcę za granicę (pkt 3 lit. d) powyżej), w dniu zakończenia okresu przejściowego nadal zachowują do celów Umowy prawo pobytu na mocy prawa Unii dotyczącego swobodnego przemieszczania się obywateli Unii i kwalifikują się do uzyskania nowego statusu pobytu w państwie przyjmującym, pod warunkiem że powrócą do państwa przyjmującego, zanim okres ich nieobecności przekroczy dwanaście kolejnych miesięcy.

Oznacza to również, że ciągłość pobytu zostaje przerwana w wyniku wykonanej zgodnie z prawem decyzji o wydaleniu danej osoby (innymi słowy, decyzja o wydaleniu należycie wykonana wobec danej osoby powoduje cofnięcie jej prawa pobytu).

Okres odbywania kary pozbawienia wolności przed nabyciem prawa stałego pobytu przerywa ciągłość pobytu i wymagany jest nowy okres pięciu lat nieprzerwanego legalnego pobytu (sprawa C-378/12 Onuekwere).

2.3.3. Art. 15 ust. 3: Pobyt dłuższy niż pięć lat

Art. 15 ust. 3 Umowy stanowi, że utrata prawa stałego pobytu może nastąpić jedynie w wyniku nieobecności w państwie przyjmującym przez okres przekraczający pięć kolejnych lat (zob. wytyczne dotyczące art. 11 w odniesieniu do beneficjentów, którzy są nieobecni w państwie przyjmującym w chwili zakończenia okresu przejściowego).

Utrata prawa stałego pobytu wynikającego z Umowy może również nastąpić wskutek decyzji o wydaleniu wydanej zgodnie z prawem na podstawie art. 20 Umowy. Okres odbywania kary pozbawienia wolności po nabyciu prawa stałego pobytu nie ma wpływu na prawo stałego pobytu (sprawa C-145/09 Tsakouridis).

Prawo stałego pobytu nabyte przed zakończeniem okresu przejściowego, o którym to prawie mowa w art. 11 Umowy, należy rozumieć jako prawo stałego pobytu na mocy prawa Unii (art. 16 ust. 1 lub 2 dyrektywy 2004/38/WE), które rozstrzyga o tym, czy dana osoba kwalifikuje się jako beneficjent Umowy (nie należy traktować tego odniesienia jako odniesienia do prawa stałego pobytu nabytego na podstawie Umowy).

Aby uwzględnić szczególny kontekst Umowy (która nie przewiduje prostej możliwości ponownego skorzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu przez osobę, która utraciła prawo stałego pobytu), art. 11 Umowy stanowi, że maksymalny okres nieobecności może wynieść pięć kolejnych lat, a zatem dłużej niż okres dwóch lat, po którym następuje utrata prawa stałego pobytu na podstawie przepisów dyrektywy 2004/38/WE (art. 16 ust. 4 dyrektywy 2004/38/WE). Wydłużenie okresu nieobecności z dwóch do pięciu lat (w porównaniu z przepisami dyrektywy 2004/38/WE) pozwala zainteresowanym osobom zachować prawo stałego pobytu na podstawie Umowy, gdy powracają do państwa przyjmującego po okresie nieobecności nieprzekraczającym pięciu kolejnych lat.

Przykładowo obywatele Unii, którzy nabyli prawo stałego pobytu w państwie przyjmującym na warunkach określonych w Umowie przed zakończeniem okresu przejściowego i którzy opuszczą państwo przyjmujące sześć lat po zakończeniu okresu przejściowego na okres czterech lat (np. w związku z oddelegowaniem za granicę), mogą nadal powrócić do państwa przyjmującego i zachować tam prawo stałego pobytu oraz wszystkie związane z nim prawa wynikające z Umowy.

2.4. Art. 16 – Łączenie okresów

Art. 16 Umowy uzupełnia art. 15 i dotyczy sytuacji, w której beneficjenci Umowy nie nabyli jeszcze prawa stałego pobytu przed zakończeniem okresu przejściowego. Okres legalnego pobytu zgodnie z unijnymi przepisami dotyczącymi swobodnego przemieszczania się, przypadający na czas przed zakończeniem okresu przejściowego, wlicza się do wymaganego 5-letniego okresu uprawniającego daną osobę do nabycia prawa stałego pobytu. Art. 16 przyznaje takim beneficjentom prawo do nabycia statusu stałego pobytu w późniejszym terminie (po zgromadzeniu wystarczającego okresu legalnego pobytu).

2.5. Art. 17 – Status i zmiany statusu

2.5.1. Art. 17 ust. 1: Zmiana statusu

Pierwsza część art. 17 ust. 1 stanowi, że obywatele Unii i obywatele Zjednoczonego Królestwa, którzy mają prawo pobytu w państwie przyjmującym zgodnie z art. 13 ust. 1 Umowy, mogą zmienić swój status i pozostać beneficjentami Umowy.

Zmiana statusu tych obywateli (tzn. sytuacja, gdy podstawą ich prawa pobytu staje się inny przepis unijny dotyczący swobodnego przemieszczania się obywateli Unii) nie ma wpływu na ich prawo pobytu (stałego lub innego niż stały) na podstawie Umowy, o ile ich pobyt jest zgodny z warunkami określonymi w art. 13 ust. 1 Umowy (oraz – poprzez odesłanie w tym postanowieniu – w prawie Unii dotyczącym swobodnego przemieszczania się obywateli Unii). Możliwe jest również posiadanie wielu statusów (np. student będący jednocześnie pracownikiem).

Zmiana statusu nie wiąże się z żadnymi konsekwencjami (takimi jak wydanie nowego dokumentu pobytu) i nie musi być zgłaszana organom krajowym.

Wykaz „statusów” w art. 17 ust. 1 (student, pracownik, osoba pracująca na własny rachunek i osoba bierna zawodowo) ma charakter przykładowy, a nie wyczerpujący.

Chociaż art. 17 ust. 1 stosuje się również do beneficjentów Umowy, którzy nabyli status stałego pobytu na podstawie Umowy, jest mało prawdopodobne, aby postanowienie to było faktycznie przydatne takim osobom do skutecznej ochrony, ponieważ ich status pobytu przestał być – i nie może stać się ponownie – warunkowy (zob. różnica między pobytem na podstawie art. 7 dyrektywy 2004/38/WE a stałym pobytem na podstawie art. 16 lub 17 dyrektywy 2004/38/WE).

2.5.1.1. Szczególna sytuacja członków rodziny

Członkowie rodziny, którzy mają prawo pobytu w państwie przyjmującym zgodnie z art. 13 ust. 2 lub 3 Umowy, mogą również zmienić swój status i pozostać beneficjentami Umowy.

Art. 17 ust. 1 zdanie drugie stanowi jednak wyraźnie, że nie mogą one stać się podmiotami prawa (tzn. osobami, o których mowa w art. 10 ust. 1 lit. a)–d) Umowy). W praktyce oznacza to, że Umowa nie przyznaje im samodzielnego prawa do tego, aby dołączyli do nich członkowie rodziny.

Ograniczenie to ma zastosowanie jedynie w odniesieniu do osób, których status pobytu na podstawie Umowy wynika wyłącznie z faktu bycia członkiem rodziny podmiotu prawa. Obywatele Unii i obywatele Zjednoczonego Królestwa, którzy zamieszkują w państwie przyjmującym w dniu zakończenia okresu przejściowego, zarówno w charakterze członków rodziny, jak i – jednocześnie – w charakterze podmiotów prawa (na przykład posiadający austriackie obywatelstwo 20-letni syn pracownika z Austrii, który pracuje również w Zjednoczonym Królestwie) nie są objęci drugą częścią art. 17 ust. 1 i w związku z tym korzystają ze wszystkich praw przysługujących podmiotom prawa.

2.5.2. Art. 17 ust. 2: Dziecko, które przestało pozostawać na utrzymaniu

Analogicznie jak w przypadku prawa Unii dotyczącego swobodnego przemieszczania się obywateli Unii, członkowie rodziny beneficjenta Umowy, których status pobytu wynika z faktu pozostawania na utrzymaniu podmiotu prawa, nie przestają być objęci Umową, gdy przestaną pozostawać na jego utrzymaniu, np. gdy skorzystają z praw przysługujących im na mocy art. 22 i podejmą pracę lub zaczną wykonywać pracę na własny rachunek w państwie przyjmującym.

Art. 17 ust. 2 stanowi, że tacy członkowie rodziny zachowują te same prawa nawet wówczas, gdy przestają być osobami pozostającymi na utrzymaniu, niezależnie od tego, w jaki sposób tracą ten status.

Tak samo członkowie rodzin beneficjenta Umowy, których status pobytu wynika z faktu, że nie ukończyli jeszcze 21. roku życia, pozostają objęci Umową, gdy ukończą 21. rok życia.

2.6. Art. 18 – Wydawanie dokumentów pobytu

W ramach odstępstwa od podstawowych zasad unijnych przepisów dotyczących swobodnego przemieszczania się art. 18 zobowiązuje państwo przyjmujące do dokonania wyboru pomiędzy konstytutywnym systemem pobytu (art. 18 ust. 1) albo deklaratoryjnym systemem pobytu (art. 18 ust. 4).

W ramach deklaratoryjnego systemu pobytu (zgodnego z dyrektywą 2004/38/WE) beneficjenci nabywają status pobytu bezpośrednio, z mocy prawa, i nie jest on uzależniony od dopełnienia przez nich jakichkolwiek procedur administracyjnych. Innymi słowy, „źródłem” statusu pobytu i wynikających z niego uprawnień jest fakt spełnienia warunków, które są powiązane z prawem pobytu na mocy prawa unijnego: posiadanie tego statusu nie jest uzależnione od decyzji organów krajowych, chociaż może istnieć obowiązek złożenia wniosku o dokument pobytu poświadczający status.

W ramach konstytutywnego systemu pobytu beneficjenci uzyskają status pobytu jedynie wówczas, gdy złożą wniosek o nadanie statusu pobytu i wniosek ten zostanie rozpatrzony pozytywnie. Innymi słowy, „źródłem” statusu pobytu i wynikających z niego uprawnień jest decyzja władz krajowych nadająca ten status.

2.6.1. Art. 18 ust. 1 akapit pierwszy: Status konstytutywny

Art. 18 ust. 1 stanowi, że państwo przyjmujące ma możliwość wprowadzenia konstytutywnego systemu pobytu.

Zgodnie z ostatnim akapitem formuły wprowadzającej w art. 18 ust. 1 osoba składająca wniosek musi spełnić warunki określone w części drugiej tytuł II Umowy, aby otrzymać nowy status pobytu.

2.6.1.1. Dokument pobytu

Jeżeli wnioskodawca spełnia warunki określone w tytule II, art. 18 ust. 1 nakłada na państwo przyjmujące obowiązek wydania dokumentu pobytu poświadczającego nowy status pobytu. W postanowieniach tych nie określono formatu dokumentu pobytu, ale art. 18 ust. 1 lit. q) wymaga, aby dokument pobytu zawierał oświadczenie, że został wydany zgodnie z Umową (w celu zidentyfikowania jego posiadacza jako beneficjenta Umowy).

2.6.1.2. Forma elektroniczna albo papierowa

Art. 18 ust. 1 umożliwia państwu przyjmującemu wydanie dokumentu pobytu w formie elektronicznej. Oznacza to zasadniczo, że status pobytu jest rejestrowany przede wszystkim w bazie danych prowadzonej przez organy krajowe i że beneficjenci Umowy otrzymują możliwość dostępu do swojego statusu, sprawdzenia go oraz przekazania informacji o nim zainteresowanym stronom.

2.6.2. Art. 18 ust. 1 lit. a): Cel wniosku

Właściwe organy powinny podjąć decyzję, czy wnioskodawca jest uprawniony do uzyskania nowego statusu pobytu na podstawie art. 18 ust. 1 po dokonaniu oceny, czy spełnione są warunki określone w art. 18 ust. 1.

2.6.3. Art. 18 ust. 1 lit. b): Terminy składania wniosków i zaświadczenie o złożeniu wniosku

2.6.3.1. Terminy

Wnioski o przyznanie nowego statusu pobytu na podstawie art. 18 ust. 1 należy składać najpóźniej w terminie określonym przez państwo przyjmujące, który nie może być krótszy niż sześć miesięcy od dnia zakończenia okresu przejściowego, chyba że zastosowanie ma art. 18 ust. 1 lit. c) (zob. poniżej). Termin ten będzie musiał obowiązywać wszystkich beneficjentów Umowy zamieszkujących legalnie w państwie przyjmującym w dniu zakończenia okresu przejściowego, w tym osoby, które będą wówczas czasowo nieobecne zgodnie z art. 15 ust. 2 i 3 Umowy.

Członkowie rodziny i partnerzy pozostający w stałym związku, którzy chcą dołączyć do obywatela Unii lub obywatela Zjednoczonego Królestwa będącego beneficjentem Umowy po zakończeniu okresu przejściowego, powinni złożyć wniosek o nowy status pobytu w terminie trzech miesięcy od ich przybycia albo w terminie sześciu miesięcy od dnia zakończenia okresu przejściowego, w zależności od tego, która z tych dat jest późniejsza.

2.6.3.2. Zaświadczenie o złożeniu wniosku

Zaświadczenie o złożeniu wniosku powinno zostać wydane niezwłocznie po otrzymaniu wniosku przez właściwy organ. Należy odróżnić to zaświadczenie od nowego dokumentu pobytu, a Umowa nakłada na organy krajowe obowiązek pomocy wnioskodawcy wypełniającemu wniosek w celu otrzymania przez niego zaświadczenia o złożeniu wniosku.

Po złożeniu wniosku w terminach określonych w art. 18 ust. 1 lit. b) (ostatni akapit formuły wprowadzającej w art. 18 ust. 1) właściwy organ powinien podjąć następujące działania:

1) wydać niezwłocznie zaświadczenie o złożeniu wniosku (art. 18 ust. 1 lit. b) akapit ostatni);

2) sprawdzić kompletność wniosku. W przypadku niekompletnego wniosku (np. gdy nie potwierdzono tożsamości lub nie uiszczono opłaty za złożenie wniosku, o ile jest ona wymagana) właściwy organ pomaga wnioskodawcy zapobiec błędom lub brakom w jego wniosku (art. 18 ust. 1 lit. o)), zanim podejmie decyzję o odmownym rozpatrzeniu złożonego wniosku;

3) jeżeli wniosek jest kompletny, właściwy organ sprawdza, czy wnioskodawca jest uprawniony do uzyskania praw pobytu określonych w tytule II;

4) jeżeli wniosek jest zasadny, właściwy organ wydaje nowy dokument pobytu (art. 18 ust. 1 lit. b)).

Od decyzji odmownej w sprawie wniosku przysługuje środek odwoławczy przed sądem, a w stosownych przypadkach przed organem administracyjnym zgodnie z art. 18 ust. 1 lit. r).

Zgodnie z art. 18 ust. 3 uznaje się, że do chwili podjęcia przez właściwy organ ostatecznej decyzji wnioskodawca korzysta z prawa pobytu na podstawie Umowy.

2.6.3.3. Zaświadczenie o złożeniu wniosku

Wydanie zaświadczenia o złożeniu wniosku potwierdza, iż:

a) wniosek został skuteczne złożony;

b) wnioskodawca wywiązał się z obowiązku złożenia wniosku o nowy status pobytu;

c) uznaje się, że wnioskodawca posiada wszystkie prawa wynikające z Umowy do momentu podjęcia ostatecznej decyzji w sprawie wniosku (art. 18 ust. 3).

Art. 18 ust. 1 lit. b) nie harmonizuje formy zaświadczenia o złożeniu wniosku, lecz jedynie wymaga, aby zostało ono wydane (zaświadczenie może mieć również formę elektroniczną).

2.6.3.4. Wnioski składane za granicą

Wnioski o nowy status pobytu mogą być składane również za granicą, na przykład przez osoby czasowo nieobecne na terytorium państwa przyjmującego, ale uznawane za legalnie zamieszkujące w tym państwie (zob. wytyczne do art. 15 ust. 2 i 3 Umowy).

Możliwość złożenia wniosku za granicą mają również członkowie rodziny, którzy nie zamieszkują jeszcze w państwie przyjmującym (zob. wytyczne do art. 10 ust. 1 lit. e) ppkt (ii) oraz (iii), a także art. 10 ust. 1, 3 i 4 Umowy).

2.6.4. Art. 18 ust. 1 lit. c): Problemy techniczne i powiadomienie o nich

Art. 18 ust. 1 lit. c) dotyczy sytuacji, w której złożenie wniosku o nowy status pobytu jest niemożliwe ze względu na problemy techniczne występujące w systemie składania wniosków państwa przyjmującego.

W takim przypadku jeżeli problemy techniczne występują w Zjednoczonym Królestwie, władze tego państwa powinny powiadomić Unię zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami. Jeżeli problemy techniczne występują w państwie członkowskim UE, Unia (jako strona Umowy) powiadamia Zjednoczone Królestwo zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami. Po wystosowaniu powiadomienia, o którym mowa w niniejszym ustępie, termin złożenia wniosku o nowy status pobytu przedłuża się automatycznie o jeden rok.

Państwo przyjmujące, które wystosowuje takie powiadomienie, ma obowiązek je opublikować. Państwo przyjmujące jest również zobowiązane do udostępnienia zainteresowanym osobom w odpowiednim czasie właściwych informacji publicznych, ponieważ ma to wpływ na sytuację prawną tych osób w państwie przyjmującym.

Skutki art. 18 ust. 1 lit. c) nie zachodzą, o ile nie dokonano powiadomienia, nawet w przypadku wystąpienia problemu technicznego.

W tym kontekście szczególne znaczenie ma art. 5 Umowy dotyczący dobrej wiary, np. przy ocenie, czy problemy techniczne są na tyle poważne, że należy uruchomić procedurę powiadomienia, czy też są wyłącznie czasowe (na przykład rozproszony atak typu „odmowa usługi” (DDoS) na serwery wykorzystywane do składania wniosków online, strajk służby cywilnej itp.). W przypadku wyłącznie przejściowych problemów właściwszym rozwiązaniem może być przedłużenie terminu składania wniosków na mocy prawa krajowego lub zapewnienie zainteresowanych osób, że ich wnioski złożone po terminie zostaną przyjęte na podstawie art. 18 ust. 1 lit. d).

2.6.5. Art. 18 ust. 1 lit. d): Niezachowanie terminu złożenia wniosku

Niezłożenie wniosku o nowy status pobytu w terminie może mieć poważne konsekwencje do celów konstytutywnego systemu pobytu wprowadzonego na podstawie art. 18 ust. 1. Niedopełnienie tego obowiązku może uniemożliwić uzyskanie nowego statusu pobytu, mimo faktu, że wnioskodawca byłby do niego uprawniony w przeciwnym wypadku.

Art. 18 ust. 1 lit. d) zakazuje właściwym organom automatycznego odrzucania wniosków złożonych po upływie terminu i nakazuje im rozpatrzenie takich wniosków, jeżeli istnieją „uzasadnione powody” niezachowania terminu. Takie wnioski powinny być rozpatrywane zgodnie z pozostałymi postanowieniami art. 18 ust. 1.

Podejmując decyzję w sprawie dopuszczenia wniosku, który został złożony (lub zostanie złożony) po upływie terminu, właściwe organy oceniają wszystkie okoliczności i powody niezachowania terminu.

Test „uzasadnionych powodów” chroni przed poważnymi konsekwencjami niezłożenia wniosku w terminie, zapewniając proporcjonalne traktowanie wniosków złożonych po terminie.

2.6.6. Art. 18 ust. 1 lit. g): Opłaty za wydanie dokumentu pobytu

Pobieranie opłat za wydanie dokumentu pobytu jest możliwe zgodnie z art. 25 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE.

Oznacza to, że opłaty te nie mogą przekraczać wysokości opłat pobieranych od obywateli państwa przyjmującego za wydanie podobnych dokumentów.

2.6.7. Art. 18 ust. 1 lit. h): Posiadanie dokumentu stałego pobytu

Art. 18 ust. 1 lit. h) ma zastosowanie tylko w przypadku, gdy wnioskodawca posiada ważny dokument stałego pobytu, nie zaś w przypadku, gdy ma status stałego pobytu, ale nie posiada żadnego dokumentu świadczącego o tym statusie. Osoby posiadające status stałego pobytu, ale nieposiadające dokumentu stałego pobytu będą musiały złożyć swoje wnioski w drodze standardowej procedury na podstawie art. 18 ust. 1.

Pojęcie „dokument stałego pobytu” obejmuje dokumenty wydane na podstawie dyrektywy 2004/38/WE oraz wszelkie podobne krajowe dokumenty imigracyjne, takie jak zezwolenie na pobyt stały wydawane przez Zjednoczone Królestwo (ang. UK Indefinite Leave to Remain).

2.6.8. Art. 18 ust. 1 lit. i): Krajowe dokumenty tożsamości

W celu potwierdzenia swojego obywatelstwa i tożsamości obywatele Unii i obywatele Zjednoczonego Królestwa mogą posługiwać się swoimi ważnymi krajowymi dowodami tożsamości, nawet jeśli takie dowody tożsamości przestały być akceptowane jako dokumenty podróży na podstawie art. 14 ust. 1 Umowy.

Podobnie jak dyrektywa 2004/38/WE, art. 18 ust. 1 lit. i) wymaga jedynie, aby dokument podróży był ważny. Ustawodawca krajowy nie może uzależnić tych praw od żadnych innych warunków (np. od minimalnego okresu dalszej ważności dokumentu podróży).

2.6.9. Art. 18 ust. 1 lit. j): Dokumenty potwierdzające w postaci kopii

Art. 18 ust. 1 lit. j) pozwala organom krajowym – w obiektywnie uzasadnionych przypadkach – wymagać przedstawienia oryginałów niektórych dokumentów potwierdzających, gdy istnieją „uzasadnione wątpliwości co do autentyczności tych dokumentów”.

2.6.10. Art. 18 ust. 1 lit. k)–m): Wykaz dokumentów potwierdzających

Art. 8 ust. 3 i 5 oraz art. 10 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE zawierają wyczerpujący wykaz dokumentów potwierdzających (zob. również motyw 14 dyrektywy 2004/38/WE), których przyjmujące państwo członkowskie może wymagać od obywateli Unii i członków ich rodzin przy składaniu wniosków o zaświadczenie o rejestracji wydawane na podstawie art. 8 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE lub karty pobytowej wydawanej na podstawie art. 10 ust. 1 dyrektywy 2004/38/WE.

Dyrektywa 2004/38/WE nie określa jednak takiego wyczerpującego wykazu dokumentów potwierdzających w odniesieniu do wszystkich możliwych sytuacji (takich jak dokumenty pobytu wydawane pracownikom zachowującym status pracownika lub członkom rodziny zachowującym prawo pobytu na podstawie art. 12 lub 13 dyrektywy 2004/38/WE) lub w odniesieniu do innych dokumentów pobytu wydawanych na podstawie dyrektywy 2004/38/WE (dokument poświadczający stały pobyt wydawany na podstawie art. 19 ust. 1 dyrektywy 2004/38/WE lub karta stałego pobytu wydawana na podstawie art. 20 dyrektywy 2004/38/WE).

Art. 18 ust. 1 lit. k)–n) Umowy powiela przepisy dyrektywy 2004/38/WE dotyczące podejścia do dokumentów potwierdzających. Gdy dyrektywa 2004/38/WE zawiera wyczerpujący wykaz dokumentów potwierdzających, taki wykaz znajduje się również w Umowie.

Art. 18 ust. 1 lit. k) Umowy stosuje się do podmiotów prawa zamieszkałych w państwie przyjmującym w dniu zakończenia okresu przejściowego. Opiera się on na art. 8 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE.

Na potrzeby art. 18 ust. 1 lit. k) ppkt (iii) Umowy pojęcie „instytucja akredytowana lub finansowana przez państwo przyjmujące” odpowiada pojęciu „instytucji uznanej lub finansowanej przez przyjmujące państwo członkowskie” w art. 7 ust. 1 lit. c) tiret pierwsze dyrektywy 2004/38/WE.

Art. 18 ust. 1 lit. l) Umowy stosuje się do członków rodziny podmiotu prawa (w tym członków dalszej rodziny), którzy zamieszkiwali już w państwie przyjmującym w dniu zakończenia okresu przejściowego. Opiera się on na art. 8 ust. 5 i art. 10 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE i uwzględnia fakt, że członkowie rodziny, których dotyczą te postanowienia, zamieszkują już w państwie przyjmującym i nie wjeżdżają na jego terytorium z zagranicy.

Art. 18 ust. 1 lit. m) Umowy stosuje się do członków rodziny podmiotu prawa, którzy nie zamieszkiwali w państwie przyjmującym w dniu zakończenia okresu przejściowego. Podstawą są art. 8 ust. 5 i art. 10 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE.

Art. 18 ust. 1 lit. n) Umowy obejmuje zbiorczo wszystkie pozostałe przypadki, które nie wchodzą w zakres stosowania ust. 1 lit. k)–m). Opiera się on na zasadzie ustanowionej w dyrektywie 2004/38/WE, zgodnie z którą należy unikać praktyk administracyjnych stanowiących nieuzasadnioną przeszkodę dla korzystania z prawa pobytu. Od beneficjentów tego postanowienia nie można wymagać przedłożenia żadnych innych dokumentów niż tylko dowody wykazujące, że spełniają warunki, w tym dowody potwierdzające zamieszkanie.

Na przykład: w przypadku dzieci dwóch podmiotów prawa urodzonych po zakończeniu okresu przejściowego konieczne jest jedynie wykazanie, że są one dziećmi podmiotów prawa. W związku z tym dzieci te będą musiały dołączyć do swoich wniosków następujące dokumenty:

— ważny paszport (lub dowód tożsamości, jeżeli są obywatelami UE) w celu potwierdzenia ich tożsamości,

— dowód więzi rodzinnej z rodzicami (np. akt urodzenia) w celu potwierdzenia więzi rodzinnych z osobami będącymi „źródłem” ich praw,

— dowód, że ich rodzice są podmiotami prawa (np. dokumenty pobytu wydane na podstawie Umowy) w celu potwierdzenia, że „źródłem” ich praw są dwa podmioty prawa,; oraz

— [jeżeli ukończyły już 21. rok życia w dniu składania wniosku] dowód, że pozostają na utrzymaniu podmiotów prawa.

Wybór przedkładanych dokumentów potwierdzających należy do wnioskodawców – państwo przyjmujące nie może nałożyć obowiązku przedstawienia określonych dokumentów ani odrzucić wniosków, do których dołączono inne dokumenty.

2.6.11. Art. 18 ust. 1 lit. o): Pomoc dla wnioskodawców

Art. 18 ust. 1 lit. o) Umowy zapewnia, aby właściwe organy pomagały wnioskodawcom przygotować wniosek i wymagane dokumenty. Wnioskodawcy muszą otrzymać możliwość przedłożenia dodatkowych dowodów oraz skorygowania wszelkich niedociągnięć, błędów lub braków w ich wnioskach (np. gdy nie potwierdzono tożsamości lub nie uiszczono wymaganej opłaty za złożenie wniosku). Ten obowiązek pomocy stanowi ważne zabezpieczenie w ramach konstytutywnego systemu pobytu, ponieważ wnioskodawcy nie będą uprawnieni do ponownego złożenia wniosku na podstawie Umowy po zakończeniu okresu przejściowego.

Stosując ust. 1 lit. o), państwo przyjmujące powinno zwracać szczególną uwagę na obywateli wymagających szczególnego traktowania (np. osoby starsze, nieposiadające umiejętności cyfrowych lub przebywające w placówkach opiekuńczych).

2.6.12. Art. 18 ust. 1 lit. p): Kontrole karalności

Art. 18 ust. 1 lit. p) upoważnia państwo przyjmujące prowadzące nowy system konstytutywny do przeprowadzania systematycznych kontroli karalności.

Systematyczne kontrole karalności zostały zaakceptowane w Umowie ze względu na jej wyjątkowy kontekst.

Od wnioskodawców można wymagać złożenia oświadczenia własnego w sprawie wyroków skazujących za przestępstwo, które w czasie składania wniosku są nadal odnotowane w rejestrze karnym zgodnie z prawem państwa skazującego. Skazania zatarte nie powinny być ujmowane w tym oświadczeniu. Państwem skazującym może być każde państwo na świecie.

Złożenie oświadczenia niezgodnego z prawdą nie powoduje samo w sobie unieważnienia praw wynikających z Umowy, ale może pociągnąć za sobą konsekwencje na mocy przepisów dotyczących porządku publicznego lub oszustw. Ciężar dowodu w takich przypadkach spoczywa na organach krajowych. Państwo przyjmujące może również ustanowić przepisy dotyczące proporcjonalnych kar za złożenie oświadczeń niezgodnych z prawdą.

Art. 18 ust. 1 lit. p) nie uniemożliwia państwu przyjmującemu sprawdzania wpisów we własnych bazach danych rejestrów karnych, nawet w sposób systematyczny.

Dozwolone są zapytania o notowania w bazach danych rejestrów karnych innych państw, ale tylko wówczas, gdy jest to uważane za konieczne i gdy stosowana jest procedura określona w art. 27 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE, która wymaga, aby takich zapytań o informacje nie dokonywano rutynowo.

Kontrole karalności i bezpieczeństwa na podstawie art. 18 ust. 1 lit. p) odpowiadają kontrolom uzasadnionym względami porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego, które są przeprowadzane zgodnie z rozdziałem VI dyrektywy 2004/38/WE w celu ograniczenia praw zgodnie z art. 20 ust. 1 Umowy.

Wszelkie środki ograniczające wprowadzane w związku z kontrolami karalności i bezpieczeństwa na podstawie art. 18 ust. 1 lit. p) muszą być zgodne z postanowieniami art. 18 ust. 1 lit. r) oraz art. 20 i 21 Umowy.

2.6.13. Art. 18 ust. 1 lit. q): Oświadczenie zawarte w nowym dokumencie pobytu

Jedynym wymogiem formalnym przewidzianym w Umowie jest to, aby nowy dokument pobytu zawierał oświadczenie, z którego wynika, że podstawą prawną praw przysługujących posiadaczowi dokumentu jest Umowa.

2.6.14. Art. 18 ust. 1 lit. r): Procedura odwoławcza

Art. 18 ust. 1 lit. r) zapewnia możliwość odwołania się przez zainteresowaną osobę od decyzji wydanej do celów wniosku o nowy status pobytu zgodnie z art. 18 ust. 1 lit. a) w ramach procedury, która umożliwia zbadanie zarówno zgodności z prawem decyzji, jak i stanu faktycznego i okoliczności, na których opiera się kwestionowana decyzja.

2.6.15. Art. 18 ust. 2: Domniemane prawo pobytu

Bez uszczerbku dla ograniczeń wskazanych w art. 20 Umowy organy państwa przyjmującego ani też podmioty gospodarcze lub podmioty inne niż gospodarcze w tym państwie nie mogą stosować środków ograniczających przed upływem terminu składania wniosków o nowy status pobytu określony w art. 18 ust. 1 lit. b).

2.6.16. Art. 18 ust. 3: Domniemane prawo pobytu do czasu wydania ostatecznej decyzji

Bez uszczerbku dla ograniczeń wskazanych w art. 20 Umowy organy państwa przyjmującego ani też podmioty gospodarcze lub podmioty inne niż gospodarcze w tym państwie nie mogą stosować środków ograniczających przed podjęciem ostatecznej decyzji w sprawie wniosku zgodnie z art. 18 ust. 1 lit. a).

Zabezpieczenie to chroni status wnioskodawcy do czasu, gdy:

a) organy krajowe podejmą decyzję w sprawie wniosku (zabezpieczenie przed opóźnieniami administracyjnymi);

b) sądy krajowe wydadzą postanowienie w sprawie odwołania (zabezpieczenie przed błędnymi decyzjami i opóźnieniami sądowymi).

2.6.17. Art. 18 ust. 4: Procedura deklaratoryjna

Art. 18 ust. 4 Umowy odpowiada art. 25 ust. 1 dyrektywy 2004/38/WE i pozwala państwom przyjmującym na dalsze stosowanie systemu deklaratoryjnego, który nie uzależnia legalnego pobytu w państwie przyjmującym od posiadania nowego dokumentu pobytu.

Jeżeli państwo przyjmujące zdecyduje się pozostać przy systemie deklaratoryjnym, zastosowanie mają przepisy dyrektywy 2004/38/WE, m.in. w sprawie terminów, opłat, dokumentów potwierdzających i dokumentów pobytu, które mają być wydawane.

Osoby kwalifikujące się do uzyskania nowego statusu pobytu powinny mieć prawo do otrzymania, na wniosek, dokumentu pobytu (który może mieć formę elektroniczną) zawierającego oświadczenie, że został wydany zgodnie z Umową.

2.7. Art. 19 – Wydawanie dokumentów pobytu w okresie przejściowym

2.7.1. Art. 19 ust. 1: Wnioski w okresie przejściowym

Z art. 127 Umowy wynika, że unijne przepisy dotyczące swobodnego przemieszczania się obowiązują w dalszym ciągu do zakończenia okresu przejściowego.

Wnioski o nowy dokument pobytu konstytuujący prawa (w ramach systemu konstytutywnego) na podstawie art. 18 ust. 1, a także o deklaratoryjny dokument pobytu na podstawie art. 18 ust. 4 można jednak składać już w okresie przejściowym (art. 19 i 185 Umowy).

Decyzja o takim dobrowolnym stosowaniu systemu wprowadzającego nowy status pobytu na podstawie art. 18 ust. 1 nie ma wpływu na stosowanie unijnych przepisów dotyczących swobodnego przemieszczania się.

Jeżeli wnioskodawca złoży w okresie przejściowym wniosek o nowy status pobytu na podstawie art. 18 ust. 1 Umowy, nie ma przeszkód, aby wystąpił jednocześnie z wnioskiem o dokument pobytu na podstawie dyrektywy 2004/38/WE.

Podobnie jest w przypadku państwa przyjmującego: decyzja o stosowaniu dobrowolnego systemu nie zwalnia go z obowiązków wynikających z unijnych przepisów o swobodnym przepływie, takich jak podjęcie decyzji w sprawie wniosków oczekujących na rozpatrzenie lub rozpatrywanie nowych wniosków.

2.7.1.1. Przesunięcie w czasie jurysdykcji TSUE

Zgodnie z art. 158 ust. 1 Umowy ośmioletni okres, podczas którego sądy w Zjednoczonym Królestwie mogą zwrócić się do TSUE o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie decyzji dotyczącej wniosków złożonych zgodnie z art. 18 ust. 1 lub 4 albo art. 19, rozpoczyna bieg od daty, od której rozpoczęto stosowanie art. 19 (tj. 1.2.2020 r.).

Chociaż wdrożenie postanowień art. 18 dotyczących administracyjnej procedury składania wniosków może być „przesunięte” na wcześniejszy termin i zaczną one wówczas obowiązywać, to pozostałe postanowienia Umowy, na których opiera się ta procedura administracyjna (np. postanowienia dotyczące zakresu podmiotowego i terytorialnego zakresu stosowania art. 9–11) lub które procedura ta wykorzystuje lub uruchamia (np. wszystkie zabezpieczenia proceduralne przed ograniczającymi decyzjami lub też warunki utrzymania nowego statusu pobytu), nie weszły jeszcze w życie.

W takiej sytuacji konieczne są pewne dostosowania, bez których art. 19 zostałby pozbawiony wszelkiej skuteczności. Dostosowania te mogą wymagać, aby państwa przyjmujące, które zdecydowały się na wprowadzenie dobrowolnego systemu na podstawie art. 19, przeniosły wiernie do swojego ustawodawstwa krajowego wszystkie konieczne, ale jeszcze nieobowiązujące postanowienia części drugiej Umowy w celu nadania im skuteczności do celów stosowania dobrowolnego systemu.

Art. 131 Umowy zapewnia, aby w okresie przejściowym instytucje Unii zachowały powierzone im w prawie Unii kompetencje w odniesieniu do Zjednoczonego Królestwa w zakresie interpretacji i stosowania art. 19. TSUE będzie w dalszym ciągu sprawować pełną jurysdykcję.

2.7.2. Art. 19 ust. 2: Skutki pozytywnego albo odmownego rozpatrzenia wniosku

Złożenie wniosku w ramach dobrowolnego systemu konstytutywnego może być pożądane dla wnioskodawców, ponieważ uzyskują oni szybciej pewność prawa co do swojego statusu, chociaż wydana decyzja staje się skuteczna dopiero w późniejszym terminie (art. 19 ust. 3 stanowi mianowicie, że w przypadku pozytywnego rozpatrzenia wniosku państwo przyjmujące nie może uchylić tej decyzji przed zakończeniem okresu przejściowego).

Z art. 19 ust. 2 wynika, że decyzje – zarówno te o pozytywnym, jak i o odmownym rozpatrzeniu wniosku – podjęte w ramach procedury określonej w art. 18 ust. 1, czyli w ramach systemu konstytutywnego, stają się skuteczne dopiero po zakończeniu okresu przejściowego. Decyzje te będą zatem ważne, ale ich skutki prawne pojawią się w tym późniejszym terminie, ponieważ podczas okresu przejściowego wnioskodawcom będą jeszcze przysługiwać równoległe prawa do swobodnego przemieszczania się.

Na podobnej zasadzie, odmowne rozpatrzenie wniosku złożonego zgodnie z procedurą określoną w art. 18 ust. 1 ostrzega wnioskodawcę, że aby wniosek o nowy status pobytu kwalifikował się, wymagane może być wprowadzenie pewnych zmian. Zmian takich można dokonać do końca okresu przejściowego, a dana osoba może złożyć wniosek ponownie, jak przewidziano w art. 19 ust. 4.

Dokument pobytu wydany na podstawie art. 18 ust. 4 staje się ważny i zaczyna obowiązywać natychmiast (ma on bowiem jedynie deklaratywne skutki). Nie ma on wpływu na równoległe prawa wnioskodawców do swobodnego przemieszczania się. Analogicznie, chociaż odrzucenie wniosku w ramach dobrowolnego systemu deklaratoryjnego staje się ważne natychmiast, nie ma ono wpływu na równoległe unijne prawa wnioskodawców do swobodnego przemieszczania się.

2.7.3. Art. 19 ust. 3: Decyzje nadające status pobytu nie mogą być uchylane w okresie przejściowym

Art. 19 ust. 3 uniemożliwia państwu przyjmującemu cofnięcie przed zakończeniem okresu przejściowego statusu pobytu przyznanego w ramach dobrowolnego systemu konstytutywnego. Cofnięcie to jest dopuszczalne wyłącznie ze względów porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub zdrowia publicznego albo w przypadku nadużycia lub oszustwa, zgodnie z przepisami dyrektywy 2004/38/WE, które mają zastosowanie równolegle.

Postanowienie to ma na celu upewnić wnioskodawców, że złożenie wniosku we wcześniejszym terminie, tzn. podczas okresu przejściowego, nie wiąże się z żadnym ryzykiem, ponieważ państwo przyjmujące nie może już zmienić raz przyznanego statusu pobytu, kierując się przyczynami administracyjnymi (tzn. odnoszącymi się do warunków związanych z prawem pobytu).

W przypadku systemu, o którym mowa w art. 18 ust. 4 (procedura deklaratoryjna), organy krajowe mają możliwość uchylenia wydanych dokumentów pobytu lub cofnięcia statusu pobytu, ale nie wpływa to samo w sobie na prawo pobytu danej osoby.

2.7.4. Art. 19 ust. 4: Ponowne złożenie wniosku

Art. 19 ust. 4 zapewnia możliwość ponownego złożenia wniosku w terminie określonym w art. 18 ust. 1 lit. b) w przypadku, gdy wnioskodawca otrzyma odmowną decyzję w sprawie nowego statusu pobytu na podstawie art. 18 ust. 1 przed zakończeniem okresu przejściowego.

Prawo do ponownego złożenia wniosku w okresie przejściowym jest objęte procedurami odwoławczymi określonymi w art. 18 ust. 1 lit. r).

2.7.5. Art. 19 ust. 5: Procedury odwoławcze

Każdemu wnioskodawcy przysługują wszystkie prawa do odwołania się, o których mowa w rozdziale VI dyrektywy 2004/38/WE.

2.8. Art. 20 – Ograniczenia prawa pobytu

Art. 20 obejmuje wszystkie osoby korzystające z praw przysługujących im na mocy części drugiej tytuł II – oznacza to, że objęci są również np. pracownicy przygraniczni, członkowie rodziny i członkowie dalszej rodziny.

2.8.1. Co to jest „zachowanie”?

Art. 20 ust. 1 i 2 jest uruchamiany przez określone zachowanie zainteresowanych osób. Pojęcie „zachowania” w rozumieniu Umowy opiera się na rozdziale VI dyrektywy 2004/38/WE (więcej informacji na ten temat można znaleźć w wytycznych Komisji w celu skuteczniejszej transpozycji i stosowania dyrektywy 2004/38/WE – COM(2009)313 final, sekcja 3.2).

2.8.2. Zachowanie przed zakończeniem okresu przejściowego i po jego zakończeniu

W art. 20 ust. 1 i 2 wskazano dwie różne reguły dotyczące sposobu traktowania zachowań stanowiących rzeczywiste, aktualne i dostatecznie poważne zagrożenie porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego, w zależności od tego, czy dane zachowanie miało miejsce przed zakończeniem okresu przejściowego, czy po jego zakończeniu.

Art. 20 ust. 1 ustanawia wyraźny obowiązek („rozpatruje się”) stosowania przepisów rozdziału VI dyrektywy 2004/38/WE w odniesieniu do określonych zachowań, natomiast art. 20 ust. 2 zezwala na stosowanie krajowych przepisów imigracyjnych w odniesieniu do zachowań mających miejsce po zakończeniu okresu przejściowego.

Postanowienia art. 20 ust. 1 i 2 mają zatem na celu rozróżnienie działań, które miały miejsce przed zakończeniem okresu przejściowego i po jego zakończeniu. Krajowych przepisów imigracyjnych nie należy stosować, nawet częściowo, do działań podlegających art. 20 ust. 1 Umowy. Wszelkie decyzje o ograniczeniu prawa pobytu z powodu zachowania, które miało miejsce po zakończeniu okresu przejściowego, muszą być natomiast podejmowane zgodnie z ustawodawstwem krajowym.

2.8.3. Ciągłe zachowanie

W pewnych okolicznościach dane osoby mogą przejawiać ciągłe zachowanie (tzn. zachowanie, na które składają się poszczególne elementy mające jednolity cel, które łączy taki sam lub podobny sposób działania oraz bliska zbieżność czasu i przedmiotu ataku), które rozpoczyna się przed zakończeniem okresu przejściowego i trwa po jego zakończeniu.

W przypadku hipotetycznego ciągłego zachowania organy krajowe, które po zakończeniu okresu przejściowego będą podejmowały decyzję o dopuszczalności zastosowania środków ograniczających wobec danej osoby, mogą mieć do czynienia m.in. z następującymi sytuacjami:

a) ogół działań danej osoby, który miał miejsce po zakończeniu okresu przejściowego, jest sam w sobie wystarczający do przyjęcia środka ograniczającego na mocy krajowych przepisów imigracyjnych – w takim przypadku można przyjąć środki na podstawie art. 20 ust. 2;

b) ogół działań, który miał miejsce po zakończeniu okresu przejściowego, nie jest sam w sobie wystarczający do przyjęcia środków na mocy krajowych przepisów imigracyjnych – w takim przypadku nie można przyjąć środków na podstawie art. 20 ust. 2;

c) w sytuacji, o której mowa w lit. b), władze krajowe mogą jednak zbadać na podstawie art. 20 ust. 1, czy ogół działań, które miały miejsce przed zakończeniem okresu przejściowego, uzasadnia ograniczenia ze względu na porządek publiczny lub bezpieczeństwo publiczne. W ocenie tej – o ile ma ona na celu ustalenie, jakie zagrożenie stanowi indywidualne zachowanie danej osoby – można również uwzględnić działania, które miały miejsce po zakończeniu okresu przejściowego.

W ramach każdego środka ograniczającego należy starannie rozważyć okoliczności danej sprawy.

2.8.4. Art. 20 ust. 3 i 4: Nadużycie praw oraz wnioski wprowadzające w błąd lub stanowiące nadużycie

W art. 20 ust. 3 i 4 zezwala się państwu przyjmującemu na wydalenie z jego terytorium wnioskodawców, którzy nadużyli swoich praw lub dopuścili się oszustwa w celu uzyskania praw na podstawie Umowy.

Chociaż takie wydalenie może nastąpić nawet przed wydaniem orzeczenia sądowego kończącego postępowanie w sprawie środka odwoławczego od decyzji o odmownym rozpatrzeniu takiego wniosku, muszą być spełnione warunki określone w art. 31 dyrektywy 2004/38/WE.

Oznacza to, że dane osoby nie mogą zostać wydalone z państwa przyjmującego, jeżeli odwołały się od decyzji o wydaleniu i złożyły wniosek o tymczasowe zarządzenie zawieszenia wykonania tej decyzji.

Rzeczywiste usunięcie nie może nastąpić do momentu, w którym zostanie podjęta decyzja o tymczasowym zarządzeniu, z wyjątkiem następujących sytuacji:

a) gdy decyzja o wydaleniu opiera się na wcześniejszych decyzjach sądu;

b) gdy osoby zainteresowane miały wcześniej możliwość wniesienia wniosku o kontrolę sądową;

c) gdy decyzja o wydaleniu opiera się na istotnych względach bezpieczeństwa publicznego na mocy art. 28 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE.

Jeżeli przepisy krajowe stanowią, że odwołanie zawiesza ex lege wykonanie decyzji o wydaleniu, nie ma potrzeby składania wniosku o tymczasowe zarządzenie zawieszenia wykonania tej decyzji.

Zgodnie z art. 31 ust. 4 dyrektywy 2004/38/WE państwo przyjmujące może wydalić dane osoby z jego terytorium w czasie trwania procedury odwoławczej, ale nie może im zabronić, aby osobiście przedstawiły swoje środki obrony, z wyjątkiem sytuacji, w której ich obecność może wywołać poważne zakłócenia porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego.

2.9. Art. 21 – Zabezpieczenia proceduralne i prawo do odwołania

Przepis ten obejmuje wszystkie sytuacje, w których możliwe jest ograniczenie lub odmowa praw pobytu istniejących na podstawie Umowy.

Zapewnia on, aby zabezpieczenia proceduralne określone w rozdziale VI dyrektywy 2004/38/WE miały pełne zastosowanie we wszystkich sytuacjach, tzn. w przypadku:

a) nadużycia i oszustwa (art. 35 dyrektywy 2004/38/WE);

b) środków podjętych ze względów porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub zdrowia publicznego (rozdział VI dyrektywy 2004/38/WE) lub zgodnie z ustawodawstwem krajowym; oraz

c) środków uzasadnionych innymi względami (art. 15 dyrektywy 2004/38/WE), które obejmują sytuacje takie jak odmowa przyjęcia wniosku o dokument pobytu, odrzucenie wniosku z powodu niespełnienia przez wnioskodawcę warunków związanych z prawem pobytu lub też wydanie decyzji w oparciu o fakt, że dana osoba przestała spełniać warunki związane z prawem pobytu (np. gdy nieaktywny zawodowo obywatel Unii staje się nieracjonalnym obciążeniem dla systemu pomocy społecznej w państwie przyjmującym).

Zapewnia on również, aby zabezpieczenia materialne określone w rozdziale VI dyrektywy 2004/38/WE miały pełne zastosowanie w odniesieniu do decyzji ograniczających podjętych na podstawie zachowań, które miały miejsce przed zakończeniem okresu przejściowego.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TSUE w dziedzinie ogólnych zasad prawa Unii decyzje ograniczające podjęte zgodnie z ustawodawstwem krajowym muszą być zgodne również z zasadą proporcjonalności i z prawami podstawowymi, takimi jak prawo do życia rodzinnego.

2.10. Art. 22 – Prawa pokrewne

Postanowienie to chroni prawo członków rodziny, niezależnie od ich obywatelstwa, do podjęcia pracy lub wykonywania pracy na własny rachunek w państwie przyjmującym, zgodnie z art. 23 dyrektywy 2004/38/WE.

Oznacza to, że Umowa chroni zarówno członków rodziny, którzy nie byli pracownikami przed zakończeniem okresu przejściowego, ale stali się pracownikami po jego zakończeniu, jak i członków rodziny, którzy byli już pracownikami albo w państwie przyjmującym, albo w państwie miejsca pracy (pracownicy przygraniczni).

2.11. Art. 23 – Równe traktowanie

Postanowienie to odpowiada art. 24 dyrektywy 2004/38/WE, który zawiera szczególną regułę dotyczącą równego traktowania w porównaniu z art. 11 Umowy.

Ta sama reguła jest „rozszerzona” na członków rodziny posiadających prawo (stałego) pobytu w państwie przyjmującym. Mają oni być traktowani jako obywatele państwa przyjmującego, a nie jako członkowie rodziny obywatela państwa przyjmującego.

Obowiązują te same wyłączenia jak w art. 24 ust. 2 dyrektywy 2004/38/WE.

ROZDZIAŁ 2 – PRAWA PRACOWNIKÓW I OSÓB PRACUJĄCYCH NA WŁASNY RACHUNEK

2.12. Art. 24 – Prawa pracowników

2.12.1. Art. 24 ust. 1: Prawa

Art. 24 ust. 1 Umowy przyznaje beneficjentom Umowy będącym pracownikami, w tym osobom, które zmienią status i staną się pracownikami po zakończeniu okresu przejściowego (zob. także art. 17 ust. 1 i art. 22 Umowy), wszystkie uprawnienia przysługujące pracownikom na mocy prawa Unii. Pozostałe kategorie beneficjentów Umowy nie są objęte zakresem tego artykułu.

2.12.1.1. Ograniczenia

Zastosowanie mają takie same ograniczenia ze względu na porządek publiczny, bezpieczeństwo publiczne i zdrowie publiczne, jak określono w art. 45 ust. 3 TFUE.

Umowa nie ma zastosowania do zatrudnienia w administracji publicznej, zgodnie z art. 45 ust. 4 TFUE. W związku z tym państwo przyjmujące lub państwo miejsca pracy może zastrzec dla własnych obywateli dostęp do stanowisk, które wiążą się z wykonywaniem uprawnień na mocy prawa publicznego i z ochroną interesów ogólnych państwa, o ile ograniczenie to będzie zgodne z art. 45 ust. 4 TFUE (sprawa C-270/13 Haralambidis).

2.12.1.2. Ust. 1 lit. a)–h): niewyczerpujący wykaz praw

Pracownicy korzystają z pełnego wachlarza praw wynikających z art. 45 TFUE i rozporządzenia (UE) nr 492/2011. Prawa określone w art. 24 ust. 1 Umowy mają taki sam zakres i znaczenie, jak prawa określone w art. 45 TFUE i rozporządzeniu (UE) nr 492/2011.

Wykaz praw pracowników zawarty w art. 24 ust. 1 Umowy nie jest wyczerpujący, w związku z czym będzie obejmować wszelkie zmiany wynikające z interpretacji art. 45 TFUE dokonanej przez TSUE w przyszłości (w przypadku Zjednoczonego Królestwa jego organy sądowe i administracyjne będą „należycie uwzględniać” odpowiednie orzecznictwo TSUE wydane po zakończeniu okresu przejściowego). Oznacza to na przykład, że oprócz uprawnień wymienionych w art. 24 ust. 1 Umowy pracownik zachowuje prawo do zmiany zatrudnienia i poszukiwania nowej pracy w państwie miejsca pracy, zgodnie z art. 45 TFUE.

2.12.2. Art. 24 ust. 2: Prawo dziecka pracownika do zakończenia edukacji

Art. 24 ust. 2 Umowy chroni prawo dzieci pracowników do zakończenia edukacji w państwie przyjmującym. Dziecko, którego rodzic jest obywatelem Unii lub Zjednoczonego Królestwa i pracował wcześniej w państwie przyjmującym jako beneficjent Umowy, ma zatem prawo do dalszego pobytu w państwie przyjmującym i zakończenia tam nauki, nawet wówczas, gdy jego rodzic nie zamieszkuje już legalnie w państwie przyjmującym (tzn. opuścił państwo przyjmujące, zmarł lub przestał spełniać warunki legalnego pobytu, zob. np. sprawa C-310/08 Ibrahim i sprawa C-480/08 Teixeira). Dziecku temu przysługuje również prawo do tego, by towarzyszyła mu osoba sprawująca władzę rodzicielską, dopóki jest ono małoletnie albo – nawet po osiągnięciu pełnoletności – obecność i opieka osoby sprawującej władzę rodzicielską jest niezbędna, aby mogło ono zakończyć edukację.

2.12.3. Art. 24 ust. 3: Pracownicy przygraniczni

Pracownicy przygraniczni mogą kontynuować pracę w państwie miejsca pracy, jeżeli pracowali tam przed zakończeniem okresu przejściowego.

Jeżeli przestaną pracować przed zakończeniem okresu przejściowego, mogą zachować swój status pracownika w państwie miejsca pracy, o ile zachodzą w ich przypadku okoliczności wskazane w art. 7 ust. 3 lit. a), b), c) lub d) dyrektywy 2004/38/WE, przy czym nie jest wymagane, aby zamieszkali w państwie miejsca pracy. Umożliwia im to korzystanie z odpowiednich praw określonych w art. 24 ust. 1 lit. a)–h) Umowy.

Pracownicy przygraniczni zachowują ten status w państwie miejsca pracy, gdy:

a) są okresowo niezdolni do pracy w wyniku choroby lub wypadku;

b) pozostają bez pracy w sposób niezamierzony, co jest należycie odnotowane, po okresie zatrudnienia przekraczającym jeden rok i zarejestrowali się jako bezrobotni w odpowiednim urzędzie pracy;

c) pozostają bez pracy w sposób niezamierzony, co jest na należycie odnotowane, po zakończeniu umowy o pracę na czas określony, obejmującej okres krótszy niż rok, lub po okresie niezamierzonego bezrobocia przez pierwsze dwanaście miesięcy i zarejestrowali się jako bezrobotni w odpowiednim urzędzie pracy (w takim przypadku status pracownika zostaje zachowany nie dłużej niż przez sześć miesięcy); lub

d) podejmują kształcenie zawodowe (jeżeli dana osoba nie jest bezrobotna, kształcenie musi być związane z poprzednim zatrudnieniem).

Zgodnie z orzecznictwem TSUE (sprawa C-507/12 Saint Prix) wykaz okoliczności, w których możliwe jest zachowanie statusu pracownika, nie jest wyczerpujący.

2.13. Art. 25 – Prawa osób pracujących na własny rachunek

2.13.1. Art. 25 ust. 1 Prawa

Prawa określone w art. 25 ust. 1 przyznaje się wszystkim beneficjentom Umowy którzy są osobami pracującymi na własny rachunek – nie tylko osobom, które pracują na własny rachunek w dniu zakończenia okresu przejściowego, ale również osobom, które zmienią status (zob. również art. 17 ust. 1, który przewiduje prawo do podjęcia pracy na własny rachunek).

Zgodnie z orzecznictwem TSUE (np. w sprawie 63/86 Komisja/Włochy) osoby pracujące na własny rachunek, które są objęte zakresem art. 49 TFUE, mogą korzystać z praw wynikających z rozporządzenia (UE) nr 492/2011, które stosuje się odpowiednio. Oznacza to na przykład, że art. 24 ust. 1 lit. d) Umowy nie może być stosowany w odniesieniu do zwolnienia, ponieważ osoba pracująca na własny rachunek z samej definicji nie pozostaje w stosunku zależności wobec pracodawcy i nie może zostać zwolniona.

Prawa określone w art. 25 ust. 1 Umowy przysługują również pracownikom przygranicznym pracującym na własny rachunek. Istnieje różnica między następującymi kategoriami osób: (i) osoba zamieszkująca w państwie A i prowadząca działalność w państwie B w charakterze osoby pracującej na własny rachunek; oraz (ii) osoba zamieszkująca w państwie A, która prowadzi działalność w państwie A w charakterze osoby pracującej na własny rachunek i jednocześnie świadczy usługi w państwach B i C – w ramach okazjonalnego świadczenia usług albo w ramach wtórnej działalności gospodarczej. Pierwsza z tych kategorii opisuje pracowników przygranicznych pracujących na własny rachunek, ale druga już nie.

W tym kontekście należy podkreślić, że utworzenie biura w państwie innym niż państwo zamieszkania w celu świadczenia usług w tym innym państwie nie musi koniecznie oznaczać prowadzenia tam przedsiębiorstwa. Działalność, o której mowa, może być nadal uważana za podlegającą przepisom dotyczącym swobody świadczenia usług, a nie swobody przedsiębiorczości. W związku z tym osoba posiadająca biuro w państwie miejsca pracy nie zawsze będzie traktowana jako pracownik przygraniczny pracujący na własny rachunek (1).

Art. 4 ust. 4 Umowy zapewnia, aby pojęcie „osoba pracująca na własny rachunek” było rozumiane zgodnie z interpretacją art. 49 TFUE dokonaną przez TSUE w stosownym orzecznictwie.

2.13.1.1. Ograniczenia

Prawa wskazane w art. 25 ust. 1 Umowy podlegają tym samym ograniczeniom, jak określone w art. 51 i 52 TFUE.

Prawa te mogą zatem podlegać ograniczeniom uzasadnionym względami porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia publicznego (art. 52 TFUE), a państwo miejsca pracy może wprowadzać rozróżnienia na niekorzyść osób pracujących na własny rachunek w odniesieniu do działalności, która jest związana, choćby przejściowo, z wykonywaniem władzy publicznej (art. 51 TFUE).

2.13.1.2. Art. 25 ust. 1 lit. a): Prawa do podejmowania i wykonywania działalności na własny rachunek oraz do zakładania przedsiębiorstw i zarządzania nimi

Umowa chroni prawa do podejmowania i wykonywania działalności na własny rachunek oraz do zakładania przedsiębiorstw i zarządzania nimi, zgodnie z art. 49 TFUE, na warunkach określonych przez państwo przyjmujące dla własnych obywateli.

Postanowień Umowy nie należy jednak rozumieć w ten sposób, że przyznają one obywatelom Zjednoczonego Królestwa możliwość powoływania się na prawo Unii w celu świadczenia usług lub założenia przedsiębiorstwa w innych państwach członkowskich UE.

2.13.1.3. Art. 25 ust. 1 lit. b): Odesłanie do niewyczerpującego wykazu praw w art. 24 ust. 1

Osoby pracujące na własny rachunek korzystają w państwie miejsca pracy z pełnego wachlarza odpowiednich praw wynikających z art. 45 TFUE i rozporządzenia (UE) nr 492/2011.

2.13.2. Art. 25 ust. 2: Prawo dziecka osoby prowadzącej działalność na własny rachunek do zakończenia edukacji

Art. 25 ust. 2 chroni dzieci, których rodzic jest obywatelem Unii lub Zjednoczonego Królestwa i był pracownikiem, ale nie zamieszkuje już legalnie w państwie przyjmującym dziecka, czyli w sytuacji, o której mowa w art. 24 ust. 2 Umowy, w zakresie przewidzianym w prawie Unii zgodnie z wykładnią TSUE (sprawa C-147/11 Czop i Punakova).

2.13.3. Art. 25 ust. 3: Prawa pracowników przygranicznych pracujących na własny rachunek oraz ograniczenia tych praw

Pracownicy przygraniczni pracujący na własny rachunek korzystają z takich samych praw jak zatrudnieni pracownicy przygraniczni na podstawie art. 24 ust. 3 Umowy, z takimi samymi zastrzeżeniami co do ich stosowania, jak opisano w wytycznych do art. 25 ust. 1 (np. w przypadku zwolnienia).

2.14. Art. 26 – Wydawanie dokumentu potwierdzającego prawa pracowników przygranicznych

Art. 26 zobowiązuje państwo miejsca pracy, aby na wniosek pracowników przygranicznych objętych Umową wydało im dokument potwierdzający ich status. Jednocześnie art. 26 zezwala również państwu miejsca pracy na nałożenie na pracowników przygranicznych objętych Umową obowiązku wystąpienia o wydanie takiego dokumentu.

W przeciwieństwie do dokumentu pobytu wydanego na podstawie art. 18 ust. 1 Umowy, dokument ten nie przyznaje nowego statusu pobytu, tylko potwierdza istniejące wcześniej prawo do prowadzenia działalności zarobkowej w państwie miejsca pracy, które to prawo nadal istnieje.

Ponieważ pracownicy przygraniczni regularnie opuszczają państwo miejsca pracy i ponownie wjeżdżają na jego terytorium, powinni oni jak najszybciej otrzymać dokument potwierdzający ich status, tak aby po zakończeniu okresu przejściowego mogli dalej korzystać z przysługujących im praw i byli w stanie z łatwością wykazać, że takie prawa posiadają (dotyczy to w szczególności praw związanych z przekraczaniem granicy na podstawie art. 14 Umowy).

Pracownicy przygraniczni, którzy nie są zatrudnieni w dniu złożenia wniosku, mają prawo otrzymać dokument, pod warunkiem że zachowują status pracownika zgodnie z art. 24 ust. 3 lub art. 25 ust. 3 Umowy (postanowienia te odsyłają z kolei do art. 7 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE).

ROZDZIAŁ 3 – KWALIFIKACJE ZAWODOWE

Część druga tytuł II rozdział 3 Umowy dotyczy sytuacji osób objętych Umową, których wnioski o uznanie kwalifikacji zawodowych w państwie przyjmującym lub w państwie miejsca pracy, w zależności od przypadku, zostały pozytywnie rozpatrzone albo są w trakcie rozpatrywania na dzień zakończenia okresu przejściowego.

W odniesieniu do tych osób Umowa gwarantuje:

a) utrzymanie, zgodnie z zasadą praw nabytych, ważności i skuteczności krajowych decyzji uznających ich kwalifikacje zawodowe potwierdzone w państwie UE lub w Zjednoczonym Królestwie (dalej „utrzymanie decyzji”); oraz

b) odpowiadające tym decyzjom prawo do wykonywania i dalszego wykonywania danego zawodu lub działalności zawodowej w ich państwie przyjmującym lub państwie miejsca pracy (w przypadku pracowników przygranicznych).

Z drugiej strony rozdział ten nie gwarantuje ani nie przyznaje obywatelom Zjednoczonego Królestwa objętym zakresem podmiotowym Umowy żadnych praw związanych z rynkiem wewnętrznym w zakresie świadczenia usług na rzecz państw członkowskich UE innych niż ich państwo przyjmujące lub państwo miejsca pracy, w zależności od przypadku.

Umowa nie gwarantuje obywatelom Zjednoczonego Królestwa objętym jej zakresem podmiotowym prawa do powoływania się na prawo Unii w celu uzyskania dodatkowego uznania ich kwalifikacji zawodowych po zakończeniu okresu przejściowego, czy to w państwie przyjmującym, państwie miejsca pracy, czy też w jakimkolwiek innym państwie członkowskim UE.

Umowa nie dotyczy traktowania kwalifikacji zawodowych uzyskanych w Zjednoczonym Królestwie lub w UE przed zakończeniem okresu przejściowego, które przed tą datą nie zostały uznane przez drugą stronę ani nie są przedmiotem toczącej się procedury uznania kwalifikacji.

2.15. Art. 27 – Uznane kwalifikacje zawodowe

2.15.1. Podejście ogólne

W art. 27 określono rodzaj decyzji o uznaniu zachowujących ważność i skuteczność zgodnie z Umową; państwa, w których decyzje te zostają utrzymane (państwo przyjmujące lub państwo miejsca pracy); osoby korzystające z utrzymania tych decyzji (tj. osoby objęte zakresem Umowy) i skutki utrzymania tych decyzji w poszczególnych państwach.

Jakie decyzje zostają utrzymane?

Zasadniczo art. 27 Umowy obejmuje decyzje o uznawaniu kwalifikacji zawodowych przyjęte zgodnie z czterema konkretnymi instrumentami prawnymi UE, mianowicie dyrektywą w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (dyrektywa 2005/36/WE), dyrektywą dotyczącą wykonywania zawodu prawnika (dyrektywa 98/5/WE), dyrektywą dotyczącą zatwierdzania biegłych rewidentów (dyrektywa 2006/43/WE) i dyrektywą dotyczącą produktów toksycznych (dyrektywa 74/556/EWG).

2.15.2. Art. 27 ust. 1 lit. a) i art. 27 ust. 2: Uznawanie kwalifikacji zawodowych na podstawie dyrektywy w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych

W zakres Umowy wchodzą wszystkie trzy rodzaje uznawania kwalifikacji zawodowych na potrzeby prowadzenia działalności zawodowej przewidziane w Tytule III dyrektywy 2005/36/WE:

a) uznawanie w ramach ogólnego systemu (art. 10 i nast. dyrektywy 2005/36/WE);

b) uznawanie na podstawie doświadczenia zawodowego (art. 16 i nast. dyrektywy 2005/36/WE) oraz

c) uznawanie na podstawie koordynacji minimalnych wymogów w zakresie kształcenia (art. 21 i nast. dyrektywy 2005/36/WE).

Te rodzaje uznawania obejmują, co następuje:

— Zgodnie z art. 27 ust. 2 lit. a) Umowy: uznawanie kwalifikacji zawodowych potwierdzonych przez państwo trzecie, o których mowa w art. 3 ust. 3 dyrektywy 2005/36/WE. Jest to uznawanie przez państwo członkowskie UE lub Zjednoczone Królestwo kwalifikacji zawodowych potwierdzonych przez państwo trzecie, które zostały już uprzednio uznane w innym państwie członkowskim UE lub Zjednoczonym Królestwie na podstawie art. 2 ust. 2 dyrektywy 2005/36/WE i które zostały potraktowane na równi z kwalifikacjami wewnętrznymi (UE i Zjednoczone Królestwo), ponieważ osoba jest posiadająca, w następstwie uznania po raz pierwszy w państwie członkowskim UE lub Zjednoczonym Królestwie, zdobyła trzyletnie doświadczenie zawodowe w danym zawodzie w państwie (państwie członkowskim UE lub Zjednoczonym Królestwie), które jako pierwsze uznało te kwalifikacje. W związku z tym Umowa nie obejmuje swoim zakresem uznania po raz pierwszy w państwie członkowskim UE lub Zjednoczonym Królestwie kwalifikacji potwierdzonych przez państwo trzecie, lecz tylko następne przypadki uznania, w zakresie, w jakim spełnione zostały warunki przewidziane w art. 3 ust. 3 dyrektywy 2005/36/WE.

— Zgodnie z art. 27 ust. 2 lit. b): decyzje przyznające częściowy dostęp do działalności zawodowej zgodnie z art. 4f dyrektywy 2005/36/WE.

— Zgodnie z art. 27 ust. 2 lit. c): uznawanie kwalifikacji zawodowych na potrzeby prowadzenia działalności zawodowej uzyskane w drodze procedury elektronicznej związanej z europejską legitymacją zawodową. Procedury uznawania związane z europejską legitymacją zawodową są obecnie dostępne dla pielęgniarek odpowiedzialnych za opiekę ogólną, farmaceutów, fizjoterapeutów, przewodników górskich i agentów nieruchomości. Warto odnotować, że Umowa zapewnia tylko zachowanie ważności i skuteczności samej decyzji o uznaniu; nie zapewnia natomiast stałego dostępu do sieci elektronicznej właściwych organów i stowarzyszeń zawodowych (modułu IMI dotyczącego europejskiej legitymacji zawodowej), na której opiera się funkcjonowanie legitymacji (zob. art. 8 i 29 Umowy). Dostęp przedstawicieli zawodów do interfejsu internetowego europejskiej legitymacji zawodowej do celów informacyjnych nie będzie jednak utrudniony.

Postanowienia Umowy zapewniające utrzymanie objętych zakresem dyrektywy 2005/36/WE decyzji o uznaniu kwalifikacji zawodowych skutkują w szczególności tym, że wszelkie ewentualne wymogi państwa przyjmującego dotyczące znajomości języków lub akceptacji przez fundusz ubezpieczeń zdrowotnych będą w dalszym ciągu uwzględniane w świetle stosownych przepisów dyrektywy 2005/36/WE, tj. jej art. 53 i 55.

2.15.3. Art. 27 ust. 1 lit. b): Uznawanie kwalifikacji zawodowych na podstawie dyrektywy dotyczącej wykonywania zawodu prawnika

Umowa przewiduje – w odniesieniu do osób objętych jej zakresem podmiotowym – utrzymanie decyzji dopuszczających prawników z UE i Zjednoczonego Królestwa do zawodu prawnika w państwie przyjmującym lub państwie miejsca pracy na mocy art. 10 ust. 1 i 3 dyrektywy 98/5/WE (służącej ułatwieniu stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych).

Utrzymanie tych decyzji znosi, względem obywateli Unii i obywateli Zjednoczonego Królestwa, wszelki wymóg posiadania obywatelstwa danego państwa, który mógłby ograniczać dostęp do zawodu prawnika w państwie przyjmującym lub państwie miejsca pracy.

Skuteczność decyzji zostaje zachowana jedynie w państwie przyjmującym lub państwie miejsca pracy.

W związku z powyższym, w odniesieniu do prawników ze Zjednoczonego Królestwa będących obywatelami Zjednoczonego Królestwa, którzy mogli korzystać z tych przepisów w dowolnym państwie członkowskim UE, Umowa nie przewiduje stosowania dwóch odnośnych dyrektyw prawa Unii, tj. dyrektywy 77/246/EWG i dyrektywy 98/5/WE, poza danym państwem przyjmującym lub danym państwem miejsca pracy.

2.15.4. Art. 27 ust. 1 lit. c): Uznawanie kwalifikacji zawodowych na podstawie dyrektywy dotyczącej zatwierdzania biegłych rewidentów

W odniesieniu do osób objętych zakresem podmiotowym Umowy, zatwierdzenia biegłych rewidentów uzyskane pierwotnie w UE lub Zjednoczonym Królestwie na podstawie art. 14 dyrektywy 2006/43/WE zachowają skuteczność w państwie przyjmującym lub państwie miejsca pracy, a ich beneficjenci będą nadal mieli dostęp do zawodu.

2.15.5. Art. 27 ust. 1 lit. d): Uznawanie kwalifikacji zawodowych na podstawie dyrektywy dotyczącej produktów toksycznych

W odniesieniu do osób objętych zakresem podmiotowym Umowy zatwierdzenia do celów stałego prowadzenia działalności zawodowej uzyskane w państwie przyjmującym lub państwie miejsca pracy na podstawie stosownych przepisów dyrektywy 74/556/EWG będą w dalszym ciągu wywoływać skutki zgodnie z Umową.

2.15.6. Skutki ogólne

Utrzymanie decyzji przewidziane w art. 27 wiąże się z traktowaniem beneficjentów mających siedzibę w państwie przyjmującym lub państwie miejsca pracy, w zależności od przypadku, tak, jak obywateli tego państwa, pod względem ich dostępu do zawodu i wykonywania zawodu oraz danej działalności zawodowej na takich terytoriach.

Takie traktowanie nie obejmuje jednak przyznania wspomnianym wyżej beneficjentom żadnego innego prawa związanego z jednolitym rynkiem na podstawie prawa Unii w odniesieniu do świadczenia usług na terytoriach innych niż te, których dotyczy wspomniane utrzymanie decyzji.

2.16. Art. 28 – Toczące się postępowania w sprawie uznania kwalifikacji zawodowych

2.16.1. Zakres

Art. 28 odzwierciedla art. 27 Umowy w odniesieniu do jego zakresu podmiotowego i przedmiotowego oraz obejmuje wszystkie stosowne wnioski o uznanie kwalifikacji zawodowych, które formalnie złożono przed zakończeniem okresu przejściowego i które oczekują na rozpatrzenie na koniec okresu przejściowego. Wszystkie takie toczące się postępowania będą kontynuowane i zostaną zakończone zgodnie z przepisami i procedurami przewidzianymi w stosownym ustawodawstwie UE do czasu podjęcia ostatecznej decyzji przez właściwy organ (co obejmuje również wszelkie ewentualnie wymagane środki rekompensaty).

Należy zwrócić uwagę na dwa szczególne aspekty:

— Art. 28 obejmuje nie tylko toczące się postępowania administracyjne, ale również wszelkie ewentualne postępowania sądowe i odwoławcze wszczęte po zakończeniu okresu przejściowego. Artykuł ten obejmuje również stosowne postępowania sądowe będące w toku w dniu zakończenia okresu przejściowego.

— W odniesieniu do oczekujących na rozpatrzenie wniosków o uznanie kwalifikacji zawodowych na podstawie europejskiej legitymacji zawodowej w art. 28 akapit drugi potwierdzono, że postępowania w tym zakresie mają zostać zakończone na podstawie stosownych przepisów prawa Unii.

W zakresie, w jakim stały dostęp do odnośnej sieci elektronicznej (moduł IMI) będzie konieczny po zakończeniu okresu przejściowego do czasu zakończenia stosownego procesu w ramach europejskiej legitymacji zawodowej, w art. 29 ust. 2 Umowy dodaje się szczególny przepis umożliwiający ograniczony dost