WSPÓLNY KOMUNIKAT DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Europejska polityka sąsiedztwa: działania na rzecz wzmocnienia partnerstwa /* JOIN/2013/04 final */





Europejska polityka sąsiedztwa: działania na rzecz wzmocnienia partnerstwa 1. Wprowadzenie 1. W 2011 r. w ramach przeglądu europejskiej polityki sąsiedztwa (EPS) [1] UE ustanowiła instrumenty, które umożliwiają udzielenie krajom partnerskim większego wsparcia przy tworzeniu głębokiej i trwałej demokracji oraz rozwoju gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Cechami charakterystycznymi nowej EPS jest polityczne stowarzyszenie i integracja gospodarcza, mobilność osób, większa pomoc finansowa UE, silniejsze partnerstwo ze społeczeństwem obywatelskim i lepsza współpraca w zakresie poszczególnych polityk sektorowych. W niniejszym wspólnym komunikacie oraz w towarzyszących mu zestawie wspólnych dokumentów roboczych służb[2] opisano, w jakim stopniu UE i kraje partnerskie poradziły sobie z realizacją wspólnie uzgodnionych celów reform. 2. Ubiegły rok obfitował w wydarzenia i wyzwania o dużym znaczeniu dla Unii Europejskiej i jej sąsiadów. UE kontynuowała prace ukierunkowane na przezwyciężenie kryzysu finansowego i związanego z nim pogorszenia koniunktury gospodarczej w niektórych państwach członkowskich. Niektóre z sąsiadujących krajów partnerskich nadal borykają się z konfliktami, niestabilnością polityczną i trudnymi warunkami społeczno-gospodarczymi. Kraje te zmagają się z trudnymi wyzwaniami w dziedzinie polityki, gospodarki i społeczeństwa, wymagającymi niekiedy natychmiastowej reakcji. Pozostawia to decydentom mało czasu na skoncentrowanie się na reformach średnio‑ i długoterminowych. 3. EPS nadal stanowi podstawę współpracy EU z jej sąsiadami w celu osiągnięcia możliwie najściślejszego stowarzyszenia politycznego i możliwie najwyższego stopnia integracji gospodarczej. Cel ten opiera się na wspólnych interesach i wartościach: demokracji, praworządności, poszanowaniu praw człowieka i spójności społecznej. 4. W wielu krajach partnerskich trwał proces demokratycznych przemian. Po raz pierwszy od ponad czterdziestu lat Libijczycy głosowali w wyborach do zgromadzenia konstytucyjnego. Choć nie bez trudności, w Egipcie i Tunezji realizowano dalej reformy konstytucyjne. 5. Armenia, Gruzja i Ukraina wybrały nowe parlamenty, a mołdawski parlament wybrał przewodniczącego. Choć demokratyczne struktury są coraz silniejsze, to nie wszystkie przeprowadzone wybory w pełni spełniały międzynarodowe standardy. Także Białorusini mieli wybrać swój parlament, jednak wybory te nie spełniły standardów międzynarodowych ani standardów OBWE. 6. Wydarzenia w Egipcie, Tunezji i Libii wyraźnie ukazują złożoność procesu przemian. Potrzeba będzie czasu, aby nowa struktura i równowaga polityczna, wzrost gospodarczy i spójność społeczna ustabilizowały się w oparciu o konsensus co do podstawowych wartości i zasad. Reformy konstytucyjne przebiegają powoli, postępy nie zawsze są linearne, a w wielu przypadkach wynik pozostaje niewiadomy. W takich sytuacjach UE kontynuowała współpracę z partnerami i wspierała ich działania na rzecz trwałej demokracji. 7. Odnotowane w ubiegłym roku postępy państw sąsiadujących były bardzo nierówne. W wielu krajach partnerskich osobiste interesy polityczne i gospodarcze wstrzymywały lub spowalniały zakrojone niekiedy na szeroką skalę reformy. Odnotowano przypadki wycofywania reform. Wolniejsze tempo wzrostu gospodarczego, wyższe bezrobocie, utrzymujące się nierówności, zwiększające się wyzwania środowiskowe oraz często pogarszające się wskaźniki społeczno-gospodarcze sprawiają, iż ‑ bardziej niż kiedykolwiek – zagrożone są właśnie te reformy, które znajdują się w centrum uwagi EPS. 8. Zwiększone zaangażowanie innych podmiotów (państw trzecich, organizacji regionalnych itd.) w południowym i wschodnim sąsiedztwie oznacza, że UE musi z nimi ściślej współpracować nad rozwiązywaniem problemów występujących w regionie. 9. UE zwiększyła polityczne i finansowe wsparcie dla swoich partnerów, którzy rozpoczynają proces reform politycznych. Na podstawie analizy sytuacji oraz wyników reform w krajach partnerskich widać, że EPS przynosi efekty wtedy, kiedy trafia na gotowość do reform i kiedy społeczeństwo odgrywa w tym procesie aktywną rolę. Wartości, modele zarządzania czy reformy nie mogą być narzucone z zewnątrz. Mogą się one zakorzenić jedynie tam, gdzie reformy wspólnie uzgodnione przez UE i jej partnerów znajdują poparcie przywódców politycznych i obywateli. UE musi nadal wychodzić naprzeciw zwolennikom reform i partnerstwa z UE oraz podtrzymywać współpracę z nimi. UE musi jednocześnie lepiej informować o sposobach lepszego wykorzystania EPS i jej instrumentów do wspierania prawdziwych wysiłków reformatorskich. 10. Silniejsze partnerstwo ze społeczeństwem ma zasadnicze znaczenie dla EPS. Społeczeństwo obywatelskie, jako siła napędowa demokratyzacji i integracji społecznej, odgrywa kluczową rolę we wszystkich aspektach reform demokratycznych i społeczno-gospodarczych, kwestii większego poszanowania praw kobiet, wspieraniu wolności wypowiedzi i zrzeszania się, promowaniu ochrony środowiska oraz ogólnie w dążeniu do większej sprawiedliwości społecznej. UE nadal wywiązywała się ze swojego zobowiązania dotyczącego współpracy ze społeczeństwem obywatelskim, parlamentami krajowymi i innymi głównymi zainteresowanymi stronami, takimi jak partnerzy społeczni i przedsiębiorstwa, aby zapewnić, aby cele reform uzgodnione z krajami partnerskimi prawdziwie odzwierciedlały troski i dążenia ich społeczeństw. Także społeczeństwo obywatelskie ma do odegrania kluczową rolę w promowaniu tych reform i rozliczaniu rządów z ich realizacji. Ustanowienie Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego obejmującego krajowe platformy w krajach partnerskich jest dobrym przykładem wzmocnienia roli społeczeństwa obywatelskiego w EPS. UE kontynuowała wspieranie społeczeństwa obywatelskiego poprzez szereg różnych instrumentów finansowania. 11. UE i jej sąsiedzi stoją także w obliczu wspólnych wyzwań w takich dziedzinach jak gospodarka, bezpieczeństwo, ochrona środowiska i migracja. Realizacja zobowiązań podjętych wobec południowych i wschodnich sąsiadów, wspieranie ich demokratycznych przemian i reform gospodarczych oraz ścisła współpraca z zainteresowanymi stronami w zakresie wszystkich aspektów reform i priorytetów politycznych leży w interesie samej UE, jeśli chodzi o jej bezpieczeństwo i dobrobyt. 2. Realizacja 12. Dwa lata po dokonaniu przeglądu EPS głównym zadaniem i wyzwaniem dla UE i jej partnerów jest jej realizacja. Od 2011 r. postępy we wdrażaniu reform przyjętych przez UE i jej partnerów są nierówne. Nie może to jednakże prowadzić do wycofania się. Wręcz przeciwnie, UE musi zwiększyć swoje zaangażowanie w ten proces, także w perspektywie długoterminowej. 13. Budowanie demokracji w krajach partnerskich leży w gestii ich obywateli i demokratycznie wybranych polityków. EPS może ten proces wspierać, ale nie zastąpić. Z analizy kluczowych zaleceń zawartych w sprawozdania z postępów realizacji EPS wynika, że proces ten znajduje się zaledwie w stadium początkowym. Sprawozdanie z postępów przedstawia również oczekujące wyzwania. W wielu krajach sąsiadujących osiągnięto postęp w zakresie kluczowych zaleceń dotyczących wyborów, często dzięki finansowemu i logistycznemu wsparciu ze strony UE. Natomiast postępy w sprawie kluczowych zaleceń dotyczących swobody zrzeszania się i zgromadzeń, wolności wypowiedzi, wolności prasy i mediów, praworządności i niezależnego sądownictwa oraz walki z korupcją są niewystarczające. Wiele z tych zaleceń pozostaje równie ważnych jak w 2012 r. Poniższa ramka obrazuje realizację głównych zaleceń zawartych w ubiegłorocznych sprawozdaniach z postępów realizacji EPS. · Armenia podjęła działania w zakresie niektórych kluczowych zaleceń. Przygotowała plan działania na rzecz usprawnienia procesu wyborczego, przyjęła krajową strategię na rzecz ochrony praw człowieka i przyjęła pewne środki w celu zwalczania korupcji, reformy sądownictwa i administracji publicznej oraz dalszej realizacji reform sektorowych i zbliżenia ustawodawstwa do dorobku prawnego UE. · Azerbejdżan pojął działania w zakresie niewielu kluczowych zaleceń. Rozpoczął realizację planu działania na rzecz ochrony praw człowieka, kontynuował reformę sądownictwa i podjął pewne kroki, by rozwiązać problem wyburzeń i przymusowych eksmisji. Nie współpracował ze sprawozdawcą Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w sprawie więźniów politycznych. · Gruzja podjęła działania w zakresie większości kluczowych zaleceń. Zagwarantowała zasadniczo wolne i uczciwe wybory parlamentarne, nadal współpracowała ze swoimi separatystycznymi regionami, aktywnie uczestniczyła w rozmowach genewskich i podjęła kroki w celu poprawy warunków życia osób wewnętrznie przesiedlonych (IDP). Wzmocniła także prawa w zakresie wolności wypowiedzi i opinii, reformy systemu sądownictwa i zaawansowanych reform sektorowych oraz zbliżenia ustawodawstwa do dorobku prawnego UE. · Mołdawia podjęła działania w zakresie większości kluczowych zaleceń. Wzmożyła wysiłki w zakresie wdrażania reformy sądownictwa i egzekwowania prawa, podjęła dialog z Tyraspolem, kontynuowała realizację reform w dziedzinie systemu pomocy społecznej, zdrowia i edukacji, energii, konkurencji, pomocy państwa i zbliżenia ustawodawstwa do dorobku prawnego UE. Zakończyła pozostałe etapy w ramach pierwszej fazy planu działania na rzecz liberalizacji reżimu wizowego oraz podjęła wzmożone działania w zakresie reformy instytucjonalnej sektora lotniczego. · Ukraina: nadal istnieje potrzeba działań w zakresie większości kluczowych zaleceń. Ukraina podjęła jednak działania na rzecz reformy systemu prawnego i sądownictwa, w ramach których wszedł w życie nowy kodeks postępowania karnego i inne ważne przepisy. Przyjęła także ustawę o azylu i statusie uchodźcy, chociaż jej wdrożenie jest niewystarczające. · Egipt podjął działania jedynie w zakresie niektórych kluczowych zaleceń. Władzę przekazano rządowi cywilnemu i zniesiono stan wyjątkowy. Przygotowano tekst konstytucji i przyjęto ją w referendum powszechnym. Proces ten był jednak kontrowersyjny i ostro krytykowany przez opozycję, co doprowadziło do podziału i kryzysu politycznego. · Izrael: nadal istnieje potrzeba działań w zakresie większości kluczowych zaleceń. Nie odnotowano większych zmian w problematycznych dziedzinach. · Palestyna[3]: większość kluczowych zaleceń nadal pozostaje aktualna i istnieje potrzeba działań w tym zakresie. Podjęto jednak działania co do niektórych zaleceń, w tym przeprowadzenia lokalnych wyborów, dalszej poprawy sposobu zarządzania finansami publicznymi i opracowania modeli kalkulacji kosztów w sektorze zabezpieczenia społecznego. Jednak trudności, wynikające głównie z okupacji i pogłębiającego się kryzysu finansowego, uniemożliwiają Autonomii Palestyńskiej przeprowadzenie reform. · Jordania podjęła działania w zakresie niektórych kluczowych zaleceń, zwłaszcza zalecenia dotyczącego powołania komisji wyborczej i trybunału konstytucyjnego oraz przyjęcia ustawy o partiach politycznych i ordynacji wyborczej. · Liban rozpoczął działania w zakresie niewielu kluczowych zaleceń poprzez opóźnione mianowanie pewnej liczby sędziów. W kontekście trwającego kryzysu w sąsiadującej Syrii postępy reform były powolne. · Maroko podjęło kroki mające na celu rozpoczęcie wdrażania większości kluczowych zaleceń, ale ‑ mimo wyrażenia zaangażowania na rzecz uzgodnionych celów reformy ‑ nie ukończyło tych działań. Ustanowiono organ ds. krajowego dialogu w sprawie reformy sądownictwa, przygotowano ustawę o ustanowieniu organu antykorupcyjnego (ale nie przyjęto jej) i kontynuowano zbliżanie przepisów do dorobku prawnego UE. · Tunezja, ze względu na trudny proces przemian, pojęła działania w zakresie niewielu kluczowych zaleceń. Zatwierdzono ustanowienie niezależnej komisji wyborczej, nie zakończono jednak prac nad nową ordynacją wyborczą. Tunezja podpisała regionalną konwencję w sprawie paneurośródziemnomorskich reguł pochodzenia. Odnotowano postęp w przygotowaniu do negocjacji w sprawie pogłębionej i kompleksowej strefy wolnego handlu (DCFTA). 14. UE kontynuowała współdziałanie z krajami partnerskimi w zakresie ich najpilniejszych priorytetów: przyczyniła się do zaprowadzenia praworządności i dobrych rządów, stworzenia warunków dla wzrostu gospodarczego oraz tworzenia miejsc pracy, a także społeczeństwa trwałego, opartego na wiedzy i zgodnego z zasadami sprawiedliwości społecznej. Po pierwszej grupie zadaniowej UE-Tunezja w 2011 r., utworzono kolejne dla Egiptu i Jordanii, które zgromadziły przedstawicieli instytucji UE, rządów, sektora prywatnego, międzynarodowych darczyńców i społeczeństwa obywatelskiego, i mają służyć jako katalizatory dla reform politycznych i gospodarczych. W szeregu przypadków wsparcie finansowe UE w ramach instrumentu EPS i innych instrumentów odegrało kluczową rolę. 15. Na spotkaniu ministrów spraw zagranicznych Partnerstwa Wschodniego w lipcu 2012 r. stwierdzono, że plan działania dla Partnerstwa Wschodniego[4] stanowi podstawę kierowania i monitorowania dalszej realizacji celów partnerstwa w okresie do następnego szczytu Partnerstwa Wschodniego. Poprzez określenie najważniejszych reform, jakie kraje partnerskie powinny wdrożyć i opisanie tego, co UE może zrobić i jakie środki wsparcia może zaproponować, plan działania przedstawia koncepcje sposobów wzajemnej rozliczalności i wspólnej odpowiedzialności, które są niezbędne do osiągnięcia stowarzyszenia politycznego i integracji gospodarczej. 16. Stopień zaawansowania prac nad zacieśnieniem stosunków w przypadku niektórych krajów jest wyższy w porównaniu z innymi. Odzwierciedla to zobowiązanie UE do posunięcia i przyspieszenia prac z krajami partnerskimi, które wyraziły chęć i są gotowe poczynić dalsze postępy w kierunku reform (zgodnie z zasadą „więcej za więcej”). UE nadal negocjowała umowy o stowarzyszeniu obejmujące DCFTA z Republiką Mołdawii, Armenią i Gruzją, jak również o układ o stowarzyszeniu z Azerbejdżanem. Rozpoczęła również negocjacje w sprawie DCFTA z Marokiem i przygotowuje takie negocjacje z Tunezją i Jordanią. Parafowano układ o stowarzyszeniu UE-Ukraina, ale nie został on podpisany. 17. Osiągnięto znaczny postęp w opracowaniu nowej generacji wspólnych planów działania w ramach EPS lub równoważnych dokumentów. Plany działania odzwierciedlają konkretne potrzeby, możliwości i zobowiązania w zakresie reform z każdym z krajów partnerskich, co pozwoli na ustanowienie bardziej zróżnicowanych i dostosowanych do konkretnych potrzeb stosunków między UE a poszczególnymi krajami partnerskimi. UE zakończyła negocjacje w sprawie planu działania z Libanem, Marokiem i Autonomią Palestyńską oraz Tunezją w kontekście uprzywilejowanego partnerstwa. Plany działania będą musiały zostać zatwierdzone przez odpowiednie rady stowarzyszenia. W październiku wszedł w życie nowy plan działania dla Jordanii. Również w październiku UE i Algieria rozpoczęły negocjacje w sprawie wspólnego planu działania w ramach EPS. Ukraina i UE osiągnęły porozumienie co do rozpoczęcia aktualizacji obecnego programu stowarzyszeniowego, który przygotowuje do wdrożenia przyszłego układu o stowarzyszeniu. Trwały przygotowania w celu rozpoczęcia negocjacji dotyczących programów stowarzyszeniowych z Republiką Mołdawii, Armenią i Gruzją. 2.1. Głęboka i trwała demokracja 18. W krajach sąsiadujących odnotowano pewne postępy w zakresie reform na drodze ku głębokiej i trwałej demokracji. Nadal istnieją jednak pewne problemy, a niektóre zjawiska mogą spowodować regres. 19. Różnice między krajami sąsiadującymi pod względem stopnia zaawansowania ich reform demokratycznych są coraz większe. UE będzie zatem reagować w sposób bardziej zróżnicowany, zgodnie z zasadą „więcej za więcej” i w oparciu o rygorystyczny przegląd zobowiązań w zakresie reform. Aby zachować wiarygodność, UE musi stosować te same wysokie standardy i kontrolę do wszystkich reform demokratycznych, niezależnie od miejsca i sposobu ich realizacji. 20. W Tunezji, Egipcie i Libii reformy demokratyczne wszczęto w wyniku rewolucji, podczas gdy w Jordanii, Maroku i Algierii proces reform konstytucyjnych, wyborczych i prawnych zainicjowały organy sprawujące władzę. W Egipcie, Libii i Tunezji przeprowadzono demokratyczne wybory; w większości krajów partnerskich kwestie wolności zgromadzeń, zrzeszania się i wypowiedzi, w tym wolności mediów, są nadal problematyczne. UE zorganizowała misje obserwacji wyborów w Algierii i Libii. Na początku 2013 r. obserwowano po raz pierwszy wybory w Jordanii. Egipt przystał na to, aby misja obserwacyjna UE monitorowała zbliżające się wybory parlamentarne. 21. Obrane przez kraje Europy Wschodniej kierunki przemian również różnią się coraz bardziej od siebie. Mołdawia, Gruzja i Armenia kontynuowały realizację reform mających na celu poprawę przepisów wyborczych i przeprowadziły wybory, które zazwyczaj były zgodne z międzynarodowymi standardami, czyniąc wyraźny postęp na trudnej drodze przemian ku trwałej demokracji. Obraz sytuacji wyborów parlamentarnych na Ukrainie był bardziej zróżnicowany i wykazywał szereg niedociągnięć. W porównaniu do poprzednich wyborów sytuacja w kilku obszarach pogorszyła się. Wyborom na Białorusi towarzyszył klimat represji: była to dla Białorusi kolejna stracona okazja zorganizowania wyborów zgodnie ze standardami międzynarodowymi i OBWE. Ogólnie rzecz biorąc, UE jest bardzo zaniepokojona faktem, że w wielu krajach brak jest wolności zgromadzeń, zrzeszania się i wypowiedzi. Na Białorusi nie zanotowano poprawy w zakresie poszanowania praw człowieka, praworządności i zasad demokratycznych. 22. W niektórych krajach partnerskich, organizacje społeczeństwa obywatelskiego (OSO), a czasami także związki zawodowe, wciąż napotykają poważne ograniczenia (przeszkody w swobodzie przepływu, postępowania sądowe przeciwko czołowym działaczom organizacji pozarządowych, uciążliwe procedury administracyjne, konieczność uzyskania zezwolenia na przyjęcie wsparcia finansowego). Egipskie organizacje społeczeństwa obywatelskiego spotykają się z rosnącą presją ze strony władz. Powodem niepokoju jest również obecna forma ustaw o stowarzyszeniach w Egipcie, Maroku i Algierii. Również na Białorusi i w Azerbejdżanie nie ma swobody zrzeszania się. Swoboda zrzeszania się musi być zagwarantowana, a nowe ustawy o stowarzyszeniach muszą być zgodne z międzynarodowymi standardami praw człowieka. 23. Nadal w kilku krajach sąsiadujących media borykają się z ingerencją polityczną i gospodarczą, brakiem zróżnicowania i autocenzurą. W Azerbejdżanie i Egipcie odnotowano wiele przypadków nękania i aresztowania dziennikarzy, z zadowoleniem przyjęto natomiast wdrożenie w Gruzji prawodawstwa w dziedzinie przejrzystości mediów. 24. W szeregu krajów partnerskich na południu, takich jak Egipt, Maroko, Tunezja i Algieria, oraz na wschodzie w szczególności w Azerbejdżanie i na Białorusi konieczne jest wzmocnienie w różnym stopniu niezależności sądownictwa. Na Ukrainie przedmiotem niepokoju jest wykorzystywanie systemu wymiaru sprawiedliwości do celów politycznych. Pomimo pewnych reform systemu wymiaru sprawiedliwości, sądownictwo we wschodnim i południowym sąsiedztwie postrzega się nadal jako silnie uzależnione od władzy wykonawczej. Wysoka liczba wyroków skazujących, nadmierne stosowanie zatrzymania administracyjnego i niesatysfakcjonujące stosowanie zasady równości stron spowodowały spadek zaufania do wymiaru sprawiedliwości. Podjęto wprawdzie starania zmierzające do poprawy infrastruktury więzień, warunki w więzieniach pozostają problemem nierozwiązanym, a dochodzenia w przypadkach tortur i złego traktowania w dalszym ciągu nie są prowadzone dostatecznie wnikliwie, co przyczynia się do podtrzymywania poczucia bezkarności wśród funkcjonariuszy organów ścigania. 25. W wielu krajach sąsiadujących wciąż poważnym problemem jest korupcja. W większości krajów nie podjęto żadnych działań na rzecz rozpoczęcia walki z korupcją lub podjęte działania były bardzo skromne. Problem korupcji jest w dalszym ciągu bardzo nasilony zwłaszcza na Ukrainie, w Libanie, Azerbejdżanie, Libii i na Białorusi[5]. 26. Poprawiła się, w szczególności w Libii i Egipcie, demokratyczna kontrola nad siłami zbrojnymi i siłami bezpieczeństwa. Poważnym problemem w całym regionie Morza Śródziemnego pozostaje kwestia reformy sektora bezpieczeństwa, a w szczególności reforma policji, całkowite zniesienie stanów wyjątkowych oraz reforma kodeksu karnego i wojskowego, co pozwoliłoby uniknąć procesów osób cywilnych przed sądem wojskowym. Przedmiotem rozmów w ramach ustrukturyzowanego dialogu są nadal kwestie takie jak nadzór nad policją i odpowiedzialność policji za prowadzone działania, warunki w systemie penitencjarnym i traktowanie obywateli odbywających służbę wojskową. 27. Wiarygodne procesy rozliczania okresu zmian ustrojowych mają kluczowe znaczenie dla powodzenia procesu przemian, zwłaszcza w krajach, które pozbyły się reżimów autorytarnych, popełniających przestępstwa wobec własnych obywateli. Reformy wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania mają status priorytetowy w ramach Partnerstwa Wschodniego, w powiązaniu z ogólnym celem utrzymania i wzmocnienia praworządności. 28. W dalszym ciągu poważny problem w południowych krajach sąsiedzkich stanowi kulturowa i społeczna dyskryminacja kobiet. Kobiety odegrały czynną rolę w rewolucji. Obecnie ważne jest, by proces przemian i reforma konstytucyjna nie utrudniały postępów w zakresie równouprawnienia kobiet wobec prawa i w społeczeństwie ani nie podważały go. W państwach wschodnich pozostaje także jeszcze dużo do zrobienia jeśli chodzi o równość kobiet i mężczyzn. 29. Kompleksowe prawodawstwo antydyskryminacyjne nadal stanowi, z nielicznymi wyjątkami, problem w krajach sąsiadujących. Postawy dyskryminacyjne są bardzo rozpowszechnione, zwłaszcza wobec osób należących do grupy lesbijek, gejów, osób biseksualnych i transpłciowych (LGBT). 2.2. Trwały rozwój gospodarczy i społeczny 30. Tempo wzrostu gospodarczego zwiększyło się zaledwie u kilku partnerów EPS, jak Gruzja i Azerbejdżan, natomiast w większości innych krajów spadło. Ryzyko zewnętrzne związane z sytuacją gospodarczą na świecie oraz konflikty odbiły się negatywnie na perspektywie ożywienia gospodarczego. Południowi i wschodni partnerzy nadal borykają się z sytuacją ogólnego zakłócenia równowagi makroekonomicznej oraz wysokim, a czasami rosnącym bezrobociem. Wysoką stopę bezrobocia wśród młodzieży odnotowuje się w szczególności w południowych krajach partnerskich. Negatywny wpływ na wzrost gospodarczy ma także utrzymująca się lub powracająca niestabilność polityczna. Wysoki poziom bezrobocia wśród młodzieży będzie się utrzymywać, a nieformalny sektor gospodarki będzie nadal stanowił znaczny udział w gospodarce realnej, jeżeli nie zwiększy się wzrost gospodarczy i nie będzie skutecznej polityki w zakresie zatrudnienia (obejmującej inwestowanie w kapitał ludzki, propagowanie godnej pracy, badań naukowych i innowacji). W wielu sąsiadujących krajach wschodnich i południowych nadal istnieją duże różnice społeczno-gospodarcze. Jeśli kwestia ta nie zostanie rozwiązana, czynniki te będą w dalszym ciągu zagrażały przyszłej stabilności społecznej i przemianom demokratycznym. Pomoc finansowa UE pomogła stawić czoła tym problemom poprzez wsparcie kluczowych reform gospodarczych. 31. W kontekście trwającego kryzysu finansowego i gospodarczego w strefie euro oraz światowego spowolnienia gospodarczego, dialogi makroekonomiczne, które Komisja przeprowadziła w 2012 r. z przeważającą większością krajów sąsiadujących (wszystkimi krajami EPS z wyjątkiem Libii i Syrii), okazały się dla UE i jej krajów partnerskich przydatnym instrumentem współpracy gospodarczej. Dialogi te pozwoliły na otwartą wymianę poglądów na temat zmian gospodarczych i wyzwań politycznych, w tym także wpływu zawirowań w strefie euro na kraje sąsiadujące z UE. Stanowiły one również platformę przeglądu realizacji priorytetowych reform gospodarczych określonych w planach działań w ramach EPS i programach stowarzyszeniowych. 32. Poza regularnymi dialogami makroekonomicznymi prowadzonymi na mocy różnych umów i porozumień dwustronnych, Komisja prowadzi dyskusje na temat polityki gospodarczej z krajami partnerskimi, które korzystają z unijnej pomocy makrofinansowej. Jej celem jest pomóc krajom partnerskim w usunięciu zaburzeń równowagi makroekonomicznej i realizacji reform strukturalnych. W 2012 r., wraz z wypłaceniem rat końcowych, Komisja zakończyła realizację dwóch programów pomocy makrofinansowej zatwierdzonych w 2009 r. (dla Armenii, 100 mln EUR w formie pożyczek i dotacji) i w 2010 r. (dla Mołdawii, 90 mln EUR w formie dotacji). Na początku 2013 r. podpisano protokół ustaleń i umowy pożyczki na realizację programu pomocy makrofinansowej dla Ukrainy na maksymalną kwotę 610 mln EUR. W 2012 r. UE prowadziła ścisłą współpracę z władzami Egiptu i Jordanii w sprawie ewentualnego uruchomienia na początku 2013 r. programów pomocy makrofinansowej. Zaproponowana przez Komisję na początku 2011 r. decyzja prawodawcza w sprawie programu dla Gruzji (46 mln EUR w pożyczkach i dotacjach) nadal oczekuje przyjęcia przez Parlament Europejski i Radę. 33. W 2012 r. współpracę dotyczącą polityki w zakresie przedsiębiorstw nadal koncentrowano na poprawie warunków dla rozwoju przedsiębiorczości oraz wsparciu finansowym dla MŚP. Kluczowym celem pozostaje wdrożenie programu Small Business Act – europejskich przepisów ramowych na rzecz polityki w zakresie przedsiębiorstw sprzyjającej MŚP. Postępy odnotowane wśród partnerów różnią się znacznie między sobą. Mechanizm konsultacji, umożliwiający MŚP wypowiedzenie się w sprawach, które ich dotyczą, usprawniłby procesy decyzyjne w całym regionie. Wzmocnienie praworządności i udostępnienie na sprawiedliwych zasadach prostego dostępu do zamówień publicznych poprzez poprawę systemów udzielania zamówień, uproszczenie procedur administracyjnych, lepsze umiejętności, łatwiejszy dostęp do finansowania, więcej innowacji pobudziłoby rozwój przedsiębiorczości. Unijne wsparcie finansowe w wielu przypadkach pomaga MŚP rozwijać swój potencjał. 34. Zwalczanie ubóstwa i bezrobocia jest jednym z głównych priorytetów zwłaszcza na obszarach wiejskich. W maju UE zorganizowała seminarium wysokiego szczebla, aby zaprezentować i omówić inicjatywę, jaką jest program na rzecz rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich w ramach sąsiedztwa europejskiego (ENPARD). W południowych krajach partnerskich opracowywane są obecnie działania pilotażowe. Powołano również komitety techniczne z udziałem społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego. Działania w ramach ENPARD rozpoczęto w Egipcie, Algierii, Tunezji i Maroku, a na wschodzie ‑ w Gruzji. Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) przeprowadziła ponadto ocenę sektora rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich w poszczególnych krajach w ramach partnerstwa wschodniego. Wskazała również szereg wspólnych problemów na poziomie regionalnym. Wyniki stanowią solidną podstawę dla nowo utworzonego panelu partnerstwa wschodniego ds. rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich i zostaną uwzględnione w trakcie przygotowywania ewentualnych nowych programów w tej dziedzinie. 2.3. Rynki 35. Dla prawie wszystkich krajów sąsiadujących UE pozostaje najważniejszym partnerem handlowym. Stąd też kontynuowano pogłębianie integracji gospodarczej i handlowej między UE a jej partnerami. UE i Ukraina parafowały układ o stowarzyszeniu obejmujący DCFTA. Po rozpoczęciu w marcu negocjacji w sprawie DCFTA osiągnięto znaczne postępy w negocjacjach z Mołdawią. Armenia i Gruzja poczyniły bardzo duże postępy w negocjacjach w sprawie układów o stowarzyszeniu, w tym także tych dotyczących DCFTA. Przyszłe włączenie wschodnich partnerów DCFTA w paneurośródziemnomorski system diagonalnej kumulacji reguł pochodzenia towarów zacieśni integrację gospodarczą z UE oraz da im dodatkową motywację do ustanowienia strefy wolnego handlu z innymi partnerami w ramach EPS. 36. Na początku 2013 r., po fazie dogłębnych przygotowań, UE i Maroko otwarły negocjacje w sprawie DCFTA. Przygotowania do negocjacji w sprawie DCFTA z Tunezją również posuwają się do przodu. W przygotowaniach do negocjacji w sprawie DCFTA z Jordanią nastąpił impas, a przygotowania do negocjacji z Egiptem jeszcze nie zaczęły. Umowy o produktach rolnych i produktach rybołówstwa z Marokiem i Autonomią Palestyńską weszły w życie odpowiednio w październiku i styczniu. Negocjacje w sprawie podobnej umowy z Tunezją nie mogły zostać wznowione. W styczniu wszedł w życie układ z Izraelem o ocenie zgodności i akceptacji wyrobów przemysłowych w zakresie produktów farmaceutycznych. 2.4. Mobilność 37. UE i jej partnerzy podejmują dalsze wysiłki na rzecz zwiększenia mobilności obywateli. W 2012 r. poczyniono znaczące postępy w zakresie ruchu bezwizowego w ramach sąsiedztwa wschodniego, zgodnie ze zobowiązaniem ze szczytu Partnerstwa Wschodniego w 2011 r. Mołdawia poczyniła ważny krok naprzód w ramach planu działania w sprawie liberalizacji reżimu wizowego, przechodząc do oceny drugiej fazy i punktów odniesienia dotyczących wdrożenia odpowiednich aktów prawnych. Ukraina poczyniła znaczące postępy w odniesieniu do planów działania związanych z liberalizacją reżimu wizowego. W czerwcu 2012 r. rozpoczęto dialog z Gruzją w sprawie liberalizacji reżimu wizowego w celu zbadania warunków do bezwizowego wjazdu na terytorium UE dla obywateli Gruzji, natomiast Armenia przyznała obywatelom UE prawo do bezwizowego wjazdu od stycznia 2013 r. Po ustanowieniu partnerstwa na rzecz mobilności z Mołdawią, Gruzją i Armenią rozpoczęto dyskusje na temat ewentualnego partnerstwa na rzecz mobilności między UE a Azerbejdżanem. Pierwsza gruntowna ocena partnerstwa na rzecz mobilności UE i Mołdawii wykazała, jak bardzo jest ono przydatne jako kompleksowe ramy współpracy dwustronnej, ale wykazała również, że można by zwiększyć liczbę konkretnych działań (zwłaszcza w dziedzinie legalnej migracji). Propozycja UE podjęcia negocjacji w sprawie ułatwień wizowych i umów o readmisji wobec Białorusi pozostała bez odpowiedzi. Sytuacja ta podkreśla znaczenie faktu, że w stosunku do obywateli Białorusi państwa członkowskie powinny optymalnie wykorzystywać elastyczność, jaką oferuje kodeks wizowy UE. 38. Wykorzystując rozległe doświadczenie UE ze wschodnimi partnerami, nawiązano bliższe stosunki w kwestii mobilności i migracji z partnerami południowymi. Po rozpoczęciu w październiku 2011 r. dialogu na rzecz migracji, mobilności i bezpieczeństwa z Tunezją i Marokiem, w 2012 r. prowadzono z oboma krajami sprawne negocjacje w sprawie ich partnerstw na rzecz mobilności. Ostatnio UE i Maroko oznajmiły osiągnięcie porozumienia na szczeblu negocjatorów dotyczącego deklaracji politycznej w sprawie partnerstw na rzecz mobilności. Celem jest zakończenie negocjacji w pierwszej połowie 2013 r. W grudniu 2012 r. rozpoczęto dialog z Jordanią. Egipt do tej pory nie skorzystał z propozycji UE nawiązania dialogu na rzecz migracji, mobilności i bezpieczeństwa. 39. Programy takie jak Tempus, Erasmus Mundus, Marie Curie i „Młodzież w działaniu”, w których kraje sąsiadujące są szczególnie aktywne, odegrały zasadniczą rolę w promowaniu mobilności studentów, pracowników akademickich, naukowców i młodych ludzi z tych krajów i z UE, przyczyniając się tym samym do modernizacji i otwarcia systemów szkolnictwa wyższego. 2.5. Współpraca 40. UE nadal udzielała wsparcia finansowego na rzecz reform w krajach partnerskich. Całkowita kwota dostępna dla krajów partnerskich w latach 2011–2013 wynosi 6,5 mld EUR. Obejmuje ona dodatkowe środki finansowe (0,95 mld EUR) udostępnione po inauguracji inicjatywy Partnerstwa Wschodniego i przeglądzie europejskiej polityki sąsiedztwa. Większość dodatkowych środków finansowych udostępniana jest w oparciu o zasadę „więcej za więcej”, tj. postępów w budowaniu głębokiej i trwałej demokracji oraz wdrażaniu związanych z tym celów reform. Środki przekazywane są za pośrednictwem dwóch programów: SPRING[6] o budżecie 540 mln EUR dotyczący południowego regionu Morza Śródziemnego i EaPIC[7] o budżecie 130 mln EUR dotyczący sąsiedztwa wschodniego. Oba programy skupią się na promowaniu przemian demokratycznych i tworzeniu instytucji oraz na udzieleniu wsparcia na rzecz rozwoju gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Pozostała część tych funduszy została przeznaczona przede wszystkim na programy na rzecz mobilności (Tempus, Erasmus Mundus itd.) oraz wsparcie dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego i podmioty niepaństwowe. Jeśli chodzi o przyszłe finansowanie w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa (ENI), który zostanie uruchomiony wkrotce, proponuje się, aby przy przydziale środków brano pod uwagę takie kryteria jak zaangażowanie kraju partnerskiego w proces reform oraz postępy w ich wdrażaniu, postępy w budowaniu głębokiej i trwałej demokracji oraz poziom ambicji danego partnerstwa z UE[8]. 41. W oparciu o te struktury ustanowiono w 2011 r. Instrument na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego Krajów Sąsiedztwa o wstępnym budżecie opiewającym na kwotę 26,4 mln EUR. Jego celem jest wzmocnienie organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w tym partnerów społecznych, tak aby mogły pełnić swoją funkcję w przemianach w regionie objętym EPS i odegrać rzeczywistą rolę w procesie demokratyzacji. Pierwszy etap działań w ramach Instrumentu na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego Krajów Sąsiedztwa przeprowadzony w 2012 r. skupił się na wzmocnieniu możliwości społeczeństwa obywatelskiego do tworzenia sieci kontaktów i poprawie jego zdolności do wspierania krajowych reform i zwiększenia odpowiedzialności publicznej. 42. W grudniu 2012 r. przyjęto drugi etap działań w ramach Instrumentu na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego Krajów Sąsiedztwa z nowym przydziałem budżetowym w wysokości 45,3 mln EUR na lata 2012–2013. Celem jest wspieranie zwiększania zaangażowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego w dialog polityczny z władzami krajów partnerskich oraz ich rosnącej roli w procesie reform krajowych i lokalnych programach na rzecz rozwoju. 43. W 2011 r. wysoka przedstawiciel i Komisja zaproponowały ustanowienie Europejskiego Funduszu na rzecz Demokracji w celu wspierania na scenie politycznej podmiotów, które dążą do przemian demokratycznych w swoim kraju. W 2012 r., przy udziale przedstawicieli państw członkowskich, Parlamentu Europejskiego, Komisji Europejskiej, Wysokiego Przedstawiciela i organizacji społeczeństwa obywatelskiego, podjęto istotne kroki w celu organizowania i uruchomienia wspomnianego funduszu jako niezależnej fundacji o charakterze niezarobkowym. Komisja i szereg państw członkowskich przeznaczyły już środki w wysokości 15 mln EUR (z czego 6 mln EUR pochodzi od Komisji), które powinny umożliwić pełną operacyjność funduszu w 2013 r. 44. Podjęta w październiku 2011 r. decyzja w sprawie śródokresowego przeglądu zewnętrznego mandatu Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI) umożliwiła udzielenie krajom partnerskim dodatkowych kredytów o wartości 1,15 mld EUR i przeznaczenie do końca 2013 r. kwoty w wysokości do 1 mld EUR w formie pożyczek związanych ze zmianami klimatu. W 2012 r. EBI podpisał nowe pożyczki w południowych krajach sąsiedzkich na blisko 1,7 mld oraz blisko 0,9 mld EUR w ramach sąsiedztwa wschodniego (w tym Rosji). 45. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOR), którego obszar działalności rozszerzono w 2011 r. w celu włączenia krajów południowego i wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego, przeznaczył w maju 2012 r. kwotę 1 mld EUR na rozpoczęcie działalności w pierwszych czterech krajach: Egipcie, Jordanii, Maroku i Tunezji. Kwotę około 100 mln EUR, pochodzącą częściowo z budżetu UE, przydzielono na działania w zakresie pomocy technicznej w celu określenia i przygotowania projektów. 46. Pod koniec 2012 r. łączna kwota środków przydzielonych w ramach Sąsiedzkiego Funduszu Inwestycyjnego osiągnęła 594,9 mln EUR (z czego 259,8 mln EUR na wschodnie, a 335,1 mln EUR na południowe kraje sąsiadujące). Od czasu utworzenia sąsiedzkiego funduszu inwestycyjnego, z europejskich instytucji finansowych uzyskano łączną kwotę 8 mld EUR (która prawie równomiernie rozkłada się między wschodem i południem). 2.6. Współpraca sektorowa 47. Współpraca w zakresie polityki sektorowej jest częścią ważną, która rozszerza odnowioną EPS w stosunkach dwustronnych oraz w kontekście Partnerstwa Wschodniego i Unii dla Śródziemnomorza. Jest ona w coraz większym stopniu oparta na konwergencji z normami i standardami UE; wspiera proces przemian, reform, modernizacji prowadzących ostatecznie do integracji z rynkami UE. Obejmuje ona wiele dziedzin, do których należy polityka zatrudnienia i polityka społeczna, polityka przemysłowa, polityka konkurencji, rolnictwo i rozwój obszarów wiejskich, rybołówstwo, zmiany klimatu, ochrona środowiska, bezpieczeństwo energetyczne, transport, zintegrowana polityka morska, społeczeństwo informacyjne, badania naukowe i innowacje, edukacja, a w szczególności współpraca i mobilność w szkolnictwie wyższym (poprzez takie programy jak Erasmus Mundus, Tempus, działanie „Maria Skłodowska-Curie”), współpraca w zakresie młodzieży, zdrowie i kultura. 48. Niektórzy partnerzy uczestniczą w prawnie wiążących instrumentach sektorowych z UE, takich jak Wspólnota Energetyczna, dwustronna umowa lotnicza czy regionalna konwencja w sprawie paneurośródziemnomorskich reguł pochodzenia. Instrumenty te stanowią elementy regionalnej konstrukcji, która może oferować społeczne, gospodarcze, prawne lub regulacyjne i polityczne korzyści wykraczające poza podejście dwustronne, i mogą prowadzić do stopniowej integracji w poszczególnych sektorach. Tworzą one sieć więzi między UE a jej partnerami, poszerzając zasięg norm prawnych UE. UE powinna rozważyć sposób stopniowego rozszerzenia zasięgu geograficznego tych instrumentów w celu otwarcia ich na innych partnerów objętych EPS, lub nad rozwijaniem z zainteresowanymi partnerami porozumień sektorowych takich jak wspólnota transportowa z Bałkanami Zachodnimi. 49. W sektorze energetycznym wspólne wysiłki skoncentrowano na bezpieczeństwie energetycznym, reformie rynku i integracji, poprzez rozwijanie infrastruktury, zwiększanie efektywności energetycznej i wykorzystywanie odnawialnych źródeł energii. Podjęto dalsze kroki w kierunku otwarcia strategicznego południowego korytarza gazowego. Mołdawia i Ukraina, partnerzy z Europy Wschodniej, poczyniły postępy w realizacji zobowiązań wynikających ze Wspólnoty Energetycznej. Także Gruzja wystąpiła niedawno z wnioskiem o członkostwo w tej wspólnocie. Natomiast postępy, jakie UE i jej śródziemnomorscy partnerzy osiągnęli w procesie tworzenia przyszłej wspólnoty energetycznej regionu Morza Śródziemnego, są ograniczone. 50. Partnerzy podjęli dalsze kroki w celu przygotowania i wdrożenia strategii i prawodawstwa w zakresie ochrony środowiska oraz poczynili pewne wysiłki na rzecz poprawy stanu środowiska naturalnego. UE pomógł krajom partnerskim tworzyć potencjał umożliwiający rozwiązanie problemu degradacji środowiska oraz promowanie zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych, w tym w obrębie następujących dziedzin: jakości powietrza, wody, zanieczyszczeń przemysłowych, niebezpiecznych pestycydów, gospodarowania odpadami, ochrony przyrody, gospodarki leśnej, a ponadto umacnianie systemów informacji o środowisku i zarządzania środowiskiem. Partnerzy muszą w pełni wdrożyć wielostronne umowy środowiskowe, których są stronami. 51. Dzięki sztandarowym programom w zakresie prewencji, przygotowania i reagowania na klęski żywiołowe i katastrofy spowodowane przez człowieka (na południu i wschodzie) możliwa była częściowa realizacji planu działania z Hyogo z 2005r. w zakresie zapobiegania i ograniczania skutków katastrof, co ułatwiło proces zbliżania z prawodawstwem i standardami UE. UE będzie wspierać rozwój strategii komunikacyjnych i podnoszących świadomość społeczeństwa, tworzenie zdolności i poprawę koordynacji. 52. Partnerzy podjęli pewne kroki w dziedzinie zmian klimatu, w szczególności poprzez pewne projekty w zakresie mechanizmu czystego rozwoju oraz wspólnych wdrożeń. Poprzez tworzenie zdolności i inwestycje UE pomogła im w przejściu na rozwój niskoemisyjny i zwiększenie odporności na zmiany klimatu. Jednakże opracowanie i wdrożenie ambitnej polityki w zakresie klimatu pozostaje wyzwaniem, podobnie jak włączenie elementów dotyczących klimatu w inne powiązane obszary (tj. energia, transport czy rolnictwo). Zachęca się partnerów do opracowywania krajowych strategii poświęconych zmianom klimatu, czyli polityki rozwoju opartej na technologiach niskoemisyjnych i strategiach zwiększenia odporności na zmiany klimatu, które będą potrzebne również w kontekście międzynarodowych negocjacji i ich ukończenia w 2015 r. Tematyka zmian klimatu ma być włączana także w inne obszary polityki. 53. Partnerzy objęci EPS wdrażali reformy potrzebne do zbliżenia się do standardów UE w dziedzinie transportu. Wspólne działania w ramach panelu partnerstwa wschodniego ds. transportu koncentrowały się na ściślejszej integracji systemów transportowych, określeniu sieci transportu regionalnego połączonego z TEN-T oraz na określeniu priorytetowych projektów w zakresie połączeń międzysieciowych. Prace powinny zakończyć się w 2013 r.; na konferencji ministerialnej w sprawie transportu w listopadzie 2013 r. powinny zostać zatwierdzone podobne prace z partnerami z południa. Na początku tego roku UE i Mołdawia podpisały umowy o wspólnym obszarze lotniczym. W 2012 r parafowano już taką umowę z Izraelem. W 2013 r. rozpoczną się negocjacje w sprawie lotnictwa z Tunezją, planuje się też wznowienie negocjacji z Libanem. Podjęte na nowo w 2012 r. negocjacje w sprawie zawarcia umowy lotniczej z Ukrainą powinny się zakończyć w 2013 r.; w 2013 r. planuje się także rozpocząć negocjacje z Azerbejdżanem. W lutym 2013 r. odbyło się spotkanie w ramach nieformalnego dialogu w sprawie transportu na szczeblu ministerialnym w zakresie Partnerstwa Wschodniego w celu przygotowania w 2013 r. drugiego posiedzenia ministrów transportu UE i Partnerstwa Wschodniego. 54. W 2012 r. Międzynarodowa Organizacja Morska (IMO) WE-EBI współpracowała nad pakietem wspólnych wniosków w sprawie działań, które mają być podjęte w następstwie studium wykonalności współpracy morskiej na rzecz rozwoju na Morzu Śródziemnym w ramach funduszu powierniczego Instrumentu Eurośródziemnomorskiego Partnerstwa i Inwestycji (FEMIP). W 2013 r. IMO-WE-EBI wspólnie organizują 12. konferencję FEMIP celem poprawy współpracy w sektorze morza i żeglugi morskiej między krajami śródziemnomorskimi oraz wspierania wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy w regionie. 55. Wspólne prace w zakresie polityki dotyczącej społeczeństwa informacyjnego koncentrowały się na tworzeniu uczciwych, nowoczesnych, otwartych i przejrzystych rynków telekomunikacji, otwartej dla wszystkich możliwości korzystania z dynamicznego internetu i zróżnicowanego środowiska medialnego. W 2012 r. ustanowiono w ramach Partnerstwa Wschodniego sieć regulatorów łączności elektronicznej. Sieć regulatorów w ramach partnerstwa śródziemnomorskiego zostanie wzmocniona. 56. Poczyniono istotne kroki na rzecz rozwoju wspólnej przestrzeni wiedzy i innowacji. W 2012 r. wzrósł udział krajów objętych EPS w ramach siódmego programu ramowego (2007‑2013) (7PR). Ogłoszone w lipcu 2012 r. zaproszenia do składania wniosków dotyczące współpracy międzynarodowej obejmowały działania ukierunkowane na kraje objęte EPS na szczeblu regionalnym i dwustronnym w celu wspierania dialogu politycznego oraz specjalne działanie mające na celu wypełnianie luki pomiędzy badaniami naukowymi i innowacjami. Na koniec 2012 r. łączny wkład UE w projekty z udziałem krajów objętych EPS wyniósł 960 mln EUR. W marcu 2012 r. UE i Algieria podpisały umowę o współpracy naukowo-technicznej. Od stycznia 2012 r. Republika Mołdawii jest stowarzyszona w ramach 7PR. W następstwie eurośródziemnomorskiej konferencji na temat badań i innowacji, która odbyła się w Barcelonie w kwietniu 2012 r., podejmowane są inicjatywy mające na celu zwiększenie eurośródziemnomorskiej współpracy międzyregionalnej. W 2012 r. utworzono wyspecjalizowany zespół ds. badań i innowacji w ramach obecnej platformy IV Partnerstwa Wschodniego zajmującej się kwestią kontaktów międzyludzkich, który rozpocznie prace w 2013 r. 57. W 2012 r. kontynuowano dialog z krajami partnerskimi w celu określenia ich kluczowych interesów w odniesieniu do uczestnictwa w programach UE i współpracy z agencjami UE. UE organizowała spotkania informacyjne na temat ogólnego podejścia do udziału w programach i pracy z agencjami w większości krajów partnerskich. 58. W październiku wszedł w życie protokół umożliwiający udział Maroka w unijnych programach otwartych dla partnerów objętych EPS. W grudniu UE podpisała podobne protokoły z Armenią i Jordanią. Rozpoczęto negocjacje w sprawie protokołów z Azerbejdżanem i Gruzją[9]. 59. W listopadzie UE zorganizowała seminarium informacyjne z udziałem krajów objętych EPS i agencji UE. UE przyjęła projekt pomocy finansowej w wysokości 3,7 mln EUR, rozpoczynający się na początku 2013 r., którego celem będzie wsparcie działań przygotowawczych na poziomie agencji UE, aby umożliwić partnerom objętym EPS udział w ich pracach. Partnerzy objęci EPS wzmocnili współdziałanie z kilkoma agencjami unijnymi, w tym w zakresie dwustronnej współpracy technicznej. 60. UE jest gotowa negocjować protokoły umożliwiające udział w programach UE innym zainteresowanym krajom objętym EPS. Obecne programy wygasają w 2013 r., a UE przekaże krajom partnerskim informacje o nowych programach na lata 2014–2020 po ich przyjęciu. Komisja w dalszym ciągu będzie wspierać udział krajów partnerskich w pracach agencji UE, w szczególności poprzez zapewnienie finansowania działań przygotowawczych. Kraje partnerskie będą musiały dokładnie ustalić pewną ograniczoną liczbę priorytetów w celu ułatwienia dalszego dialogu i współpracy na bazie wzajemnie określonego interesu. UE gotowa jest współfinansować, na zasadzie przejściowej i malejącej, niektóre koszty związane z udziałem. 2.7. Wschodni i południowy wymiar EPS 61. EPS opiera się na indywidualnych partnerstwach między UE i poszczególnymi krajami sąsiadującymi polegających na jednolitej polityce, opartej na wzajemnej rozliczalności oraz wspólnym zaangażowaniu na rzecz uniwersalnych wartości, takich jak prawa człowieka, demokracja i praworządność. Podejście to jest uzupełnione dwoma regionalnymi wymiarami EPS. Celem Partnerstwa Wschodniego oraz partnerstwa na rzecz demokracji i wspólnego dobrobytu z południowym regionem Morza Śródziemnego jest wspieranie współpracy regionalnej i rozwoju synergii i rozwiązań regionalnych w odpowiedzi na specyficzne uwarunkowania geograficzne, problemy gospodarcze i społeczne każdego regionu. 2.7.1 Partnerstwo Wschodnie 62. Odnotowuje się znaczne postępy na płaszczyźnie dwustronnej i wielostronnej we wdrażaniu Partnerstwa Wschodniego. Mimo to niektóre kraje poczyniły niewielkie postępy pod względem reform demokratycznych, poszanowania praw człowieka oraz praworządności, co nadal stanowiło utrudnienie dla krajów partnerskich w osiągnięciu celu stowarzyszenia politycznego i integracji gospodarczej z UE. Sporządzony w 2012 r. plan działania[10] stanowił podstawę prowadzenia i monitorowania dalszej realizacji celów partnerstwa, określonych w deklaracji praskiej i warszawskiej aż do kolejnego szczytu w Wilnie jesienią 2013 r. 63. Platformy i panele w ramach Partnerstwa Wschodniego oferowały wspólną przestrzeń dialogu, współpracy i wymiany informacji w dziedzinach takich jak reforma administracji publicznej, transport oraz migracja i azyl. We wszystkich sześciu krajach objętych partnerstwem wschodnim ustanowiono obecnie platformy Forum Społeczeństwa Obywatelskiego. Osiągnięto znaczny postęp w zakresie układów o stowarzyszeniu, w tym dotyczących pogłębionych i kompleksowych stref wolnego handlu, które są kluczowymi instrumentami wsparcia demokratycznych i ekonomicznych przemian; UE poczyniła znaczne postępy jeśli chodzi o cel, jakim jest liberalizacja przepisów wizowych dla krótkoterminowych podróży z pięcioma z sześciu krajów partnerskich. UE udostępniła znaczne środki w celu wspierania partnerów w ich reformach. Na lata 2011–2013 na współpracę dwustronną i regionalną przeznaczono kwotę 1,9 mld EUR dla (z czego 350 mln EUR z dodatkowych zasobów). Program integracji i współpracy z Partnerstwem Wschodnim służy jako instrument systematyczniejszego stosowania ścisłej warunkowości politycznej oraz stosowania zasady „więcej za więcej”. W 2012 r. trzy kraje partnerskie (Mołdawia, Gruzja i Armenia) skorzystały ze wspomnianego programu, i otrzymały zwiększone wsparcie finansowe. 64. Uzgodniono ustanowienie nieformalnych dialogów w ramach Partnerstwa Wschodniego, które mają być prowadzone na szczeblu Wysokiego Przedstawiciela/Wiceprzewodniczącego, Komisarza ds. Europejskiej Polityki Sąsiedztwa oraz ministrów spraw zagranicznych sześciu krajów partnerskich. Nieformalne dialogi powinny dotyczyć wszelkich zagadnień polityki zagranicznej leżących we wspólnym interesie UE i jej partnerów, monitorować wdrażanie planu działania w ramach Partnerstwa Wschodniego i, w stosownych przypadkach, obejmować dialog sektorowy. Pierwsze spotkanie odbyło się w czerwcu 2012 r. w Kiszyniowie, drugie – w lutym 2013 r. w Tbilisi, gdzie objęło m.in. nieformalny dialog w sprawie transportu przy udziale wiceprzewodniczącego Komisji Siima Kallasa i ministrów transportu krajów partnerskich. 65. Szczyt, zaplanowany na listopad 2013 r. w Wilnie, będzie kolejnym krokiem w kierunku wdrożenia Partnerstwa Wschodniego. Niektórzy z jej wschodnioeuropejskich partnerów pragną dokonać dalszego kroku w zacieśnianiu stosunków z Unią. W komunikacie w sprawie EPS z maja 2011 r. [11], Wysoki Przedstawiciel i Komisja wskazały, że wartości, na których zbudowana jest Unia Europejska – wolność, demokracja, poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności oraz praworządność — stanowią również sedno procesu stowarzyszenia politycznego i integracji gospodarczej w ramach EPS. Są to te same wartości, które zapisano w artykule 2 Traktatu o Unii Europejskiej i na których opiera się art. 8 i 49. Szefowie państw i rządów na szczycie Partnerstwa Wschodniego, który odbył się w Warszawie w 2011 r. uznali europejskie aspiracje i europejski wybór niektórych partnerów[12]. 2.7.2. Partnerstwo na rzecz demokracji i wspólnego dobrobytu 66. Sporządzony w 2012 r. plan działań[13] określał cele, jakie należało zrealizować w ramach partnerstwa w sąsiedztwie południowym na poziomie dwustronnym i regionalnym, oraz osiągnięcia oczekiwane z końcem 2013 r. Wpływ na wdrażanie planu działania w 2012 r. wywarła zmieniająca się sytuacja partnerów śródziemnomorskich. UE realizuje swoją politykę zaangażowania na poziomie dwustronnym i regionalnym poprzez udzielanie wsparcia w okresie przejściowym, uznając przy tym, że odpowiedzialność za ten proces spoczywa po stronie partnerów. Oprócz już zaprogramowanej na lata 2011‑2012 kwoty 3,5 mld EUR, UE dostarczy także na sąsiedztwo południowe pomoc w postaci dotacji o wartości 700 mln EUR. 67. W 2012 r. z powodzeniem przeprowadzono demokratyczne wybory (w Egipcie, Algierii i Libii) i reformy ordynacji wyborczej w Jordanii i Libanie w ramach przygotowań do wyborów; w większości krajów utworzono nowe rządy. Udzielając wsparcia lub prowadząc misje obserwacyjne, UE pomagała w przeprowadzeniu ‑ często pierwszych ‑ prawdziwie demokratycznych wyborów. Dynamiczniej rozwijała się polityka wielopartyjna, a społeczeństwo obywatelskie było bardziej aktywne i słyszalne. W wielu krajach regionu wzrosło – ogólnie rzecz biorąc ‑ poszanowanie wolności wypowiedzi i łatwiej jest zakładać partie polityczne czy związki zawodowe. Niemniej jednak jasno widać, że tworzenie instytucji demokratycznych będzie wymagało czasu, zwłaszcza tam, gdzie brak pewności prawnej nadal ciąży na procesie przemian (Egipt). Nowa dynamika partii politycznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego jest jednak oznaką powstawania kultury demokratycznej, która stwarza dla UE nowe kanały dialogu. Jednocześnie w związku z pogorszeniem się sytuacji pod względem bezpieczeństwa, w szczególności w Libii, Synaju i regionie Sahelu, ważną kwestią staje się reforma sektora bezpieczeństwa odziedziczonego po poprzednich systemach przy jednoczesnym utrzymaniu porządku publicznego. 68. Jeśli chodzi o płaszczyznę gospodarczą ‑ działalność gospodarcza jest cały czas hamowana przez stan niepewności politycznej i brak reform strukturalnych na rzecz rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. W 2012 r. z powodu słabej gospodarki i wzrostu wydatków powodowanych chęcią spełnienia otwarcie wyrażanych żądań społeczeństwa, deficyt budżetowy utrzymywał się na wysokim poziomie lub wręcz pogarszał się. Poziom bezrobocia – i tak już wysoki ‑ wzrósł jeszcze bardziej. Chociaż kontekst polityczny nie sprzyjał zdecydowanym reformom gospodarczym, widać pewne oznaki stabilizacji. 69. Specjalny przedstawiciel UE ds. południowego regionu Morza Śródziemnego odegrał wiodącą rolę w umacnianiu dialogu politycznego UE z krajami w regionie zaangażowanymi w przemiany, wnosząc istotny wkład w działania UE na rzecz umacnianiu demokracji i rozwoju instytucjonalnego oraz zwiększając jej skuteczność, obecność i widoczność w regionie. Utworzono grupy zadaniowe dla Tunezji (28-29 września 2011 r.), Jordanii (22 lutego 2012 r.) i Egiptu (13-14 listopada 2012 r.). Grupy zadaniowe pomogły pogłębić stosunki UE z tymi trzema krajami w sposób ukierunkowany na wyniki, indywidualnie dostosowany i zróżnicowany, z udziałem wszystkich instytucji UE oraz sektora prywatnego. W przeprowadzonej w listopadzie 2012 r. pod przewodnictwem wiceprzewodniczącego Komisji Europejskiej Antonia Tajaniego misji na rzecz wzrostu skierowanej do Maroka i Tunezji wzięli udział także europejscy przedsiębiorcy. W Tunezji uruchomiono unijno-tunezyjską Radę ds. Przedsiębiorczości, która ma udzielać rządowi tunezyjskiemu doradztwa w zakresie poprawy warunków prowadzenia działalności gospodarczej. 70. Na szczeblu regionalnym, północne współprzewodnictwo Unii dla Śródziemnomorza przekazano Unii, a Jordania przyjęła na siebie współprzewodnictwo południowe. Jest to znak, że po obu stronach Morza Śródziemnego istnieje nowa gotowość do uczynienia Unii dla Śródziemnomorza ‑ jako jedynego forum 43 członków[14] ‑ skutecznym katalizatorem rozwoju projektów regionalnych. Na listopadowym posiedzeniu ministerialnym UE i Ligi Państw Arabskich dano jasny sygnał polityczny co do zaangażowania obu stron na rzecz współpracy w rozwiązaniu wspólnych kwestii. W wydanym w grudniu wspólnym komunikacie[15] przedstawiono ewentualne sposoby wsparcia przez Unię Europejską ściślejszej współpracy między krajami Maghrebu. Komisja uczestniczyła również w pracach październikowego szczytu tzw. grupy 5+5, skupiającej pięć państw członkowskich UE położonych w południowym regionie Morza Śródziemnego oraz pięć państw Maghrebu, dając wyraz poparciu dla dalszej integracji regionalnej jako ważnego sposobu wspierania bezpieczeństwa i dobrobytu. 71. W 2012 r. poczyniono wprawdzie znaczne postępy jeśli chodzi o osiągnięcie celów określonych w planie działań, jednak dalsze postępy w 2013 r. będą zależeć od dalszej gotowości UE i jej partnerów do wywiązania się ze zobowiązań już podjętych. W miarę stabilizowania się sytuacji politycznej i postępów krajów partnerskich na drodze demokratycznych przemian rządy powinny być coraz bardziej w stanie czerpać korzyści z tego, co oferuje Unia Europejska i nadać nowy impuls swojemu udziałowi we współpracy regionalnej. 2.8. Rozwiązywanie konfliktów w sąsiedztwie 72. Ważnym elementem polityki UE jest rozwiązanie przedłużających się konfliktów w sąsiedztwie: w Mołdawii, na Południowym Kaukazie czy Bliskim Wschodzie. Unijne zaangażowanie w ramach WPZiB/WPBiO będzie nadal nieodłączną częścią EPS. Obecność misji WPBiO w sąsiedztwie jest wyrazem kompleksowego, wielostronnego podejścia UE w tej dziedzinie, które koncentruje się na kwestiach bezpieczeństwa, praworządności i cywilnego zarządzania kryzysowego. 73. Specjalny Przedstawiciel Unii Europejskiej w Regionie Kaukazu Południowego i ds. Kryzysu w Gruzji nadal odgrywał kluczową rolę w działaniach UE zmierzających do rozwiązania konfliktów w Gruzji i Górskim Karabachu. Wraz z ONZ i OBWE, specjalny przedstawiciel współprzewodniczył międzynarodowym rozmowom genewskim na temat kryzysu w Gruzji. Rozmowy te są obecnie jedynym forum dialogu między władzami Gruzji i regionami separatystycznymi Abchazji i Osetii Południowej, nowa administracja Gruzji wyraziła natomiast chęć nawiązywania bezpośredniej komunikacji z przedstawicielami rzeczywistych podmiotów. Misja obserwacyjna UE w Gruzji pomaga w stabilizowaniu panującej tam sytuacji poprzez swoją obecność w charakterze obserwatora wzdłuż granicy administracyjnej z regionami separatystycznymi. 74. Kontynuowano kontakty na wysokim szczeblu z Armenią i Azerbejdżanem w sprawie Górskiego Karabachu, aby zachęcać do pokojowego rozwiązywania konfliktów, w szczególności poprzez wspieranie prac Grupy Mińskiej OBWE. Przy pełnym uznaniu dla współprzewodniczących tej grupy, UE zasygnalizowała swoją gotowość do pośredniczenia w procesie pojednania i odbudowy i wspierania wszelkich ewentualnych postępów w negocjacjach. We wrześniu 2012 r. uruchomiono drugi etap finansowania przez UE programu społeczeństwa obywatelskiego: partnerstwa europejskiego na rzecz pokojowego rozwiązania konfliktu w Górskim Karabachu. 75. Pewnej dynamiki nabrał ponownie podjęty w grudniu 2011 r. proces rozwiązywania konfliktu w Naddniestrzu w tzw. „formacie 5+2”. W styczniu 2012 r. obie strony uzgodniły na spotkaniu w Odessie taktykę „małych kroków”, która ma posłużyć do rozwiązania praktycznych kwestii o zasadniczym znaczeniu dla obywateli. W kwietniu w drodze konsensusu uczestnicy rozmów w „formacie 5+2” uzgodnili regulamin postępowania oraz kompleksowy plan negocjacji. Plan negocjacji obejmuje kwestie społeczno-ekonomiczne, humanitarne, prawne, polityczne i bezpieczeństwa. Od tego czasu uczestnicy rozmów w „formacie 5+2” udzielali swojego poparcia politycznego dyskusjom technicznym pod przewodnictwem różnych stron. Umożliwiło to wznowienie transportu kolejowego towarów przez Naddniestrze oraz osiągnięcie znacznego postępu w zakresie edukacji i innych zagadnień społeczno-gospodarczych. W listopadzie uczestnicy wymienili poglądy, ale nie osiągnęli konsensusu, na temat potrzeby zastanowienia się nad politycznymi aspektami rozwiązania konfliktu oraz brakiem przejrzystości, która utrudnia rozwiązanie kwestii społeczno-gospodarczej i kwestii związanej z pomocą humanitarną. W celu utrwalenia stabilności w Naddniestrzu UE aktywnie uczestniczyła w rozmowach w „formacie 5+2” i zwiększyła swoją obecność w regionie. Przejawiało się to w ułatwianiu udziału naddniestrzańskich przedsiębiorstw w przepływach handlowych między UE a Mołdawią oraz finansowaniu rosnącej liczby projektów budowania zaufania w dziedzinie opieki społecznej, zdrowia, edukacji i pomocy humanitarnej. 76. Mołdawia i Ukraina nadal konstruktywnie uczestniczyły w pracach misji granicznej UE dla Mołdawii i Ukrainy (EU BAM). Przy wsparciu EU BAM organy celne i straż graniczna Mołdawii podnosiły swoje kwalifikacje zawodowe i poprawiały współpracę między agencjami krajowymi oraz z Ukrainą. EU BAM nadal wspierała wyznaczenie granicy państwowej z Ukrainą. 77. Zmiany w świecie arabskim jeszcze raz zwróciły uwagę na pilną potrzebę wznowienia negocjacji między Izraelem a Palestyną. W 2012 r. UE w dalszym ciągu zachęcała obie strony do ponownego podjęcia negocjacji w myśl oświadczenia Kwartetu Bliskowschodniego z września 2011 r. Pomimo wsparcia Jordanii na początku roku, negocjacji niestety nie wznowiono. Potwierdzając swoje poparcie dla rozwiązania dwupaństwowego, UE wyraziła rosnące zaniepokojenie rozwojem sytuacji na miejscu, który grozi uniemożliwieniem rozwiązania dwupaństwowego. Komisja nadal popiera rozwiązania konfliktu izraelsko-palestyńskiego na drodze pokojowych rozmów dwustronnych w oparciu o prawo międzynarodowe i już uzgodnione parametry. Oprócz konsekwentnego wsparcia praktycznego w ramach EPS, polityczne starania Komisji najlepiej oddają konkluzje Rady do Spraw Zagranicznych z maja i grudnia 2012 r. 78. UE nadal wspierała Autonomię Palestyńską w jej wysiłkach na rzecz tworzenia państwa opartego na praworządności i poszanowaniu praw człowieka. Ponownie wezwała do pojednania między ugrupowaniami palestyńskimi i koncentrowała się na zapobieganiu jednostronnym działaniom zagrażającym wykonalności rozwiązania dwupaństwowego, przede wszystkim w odniesieniu do rozbudowy osiedli izraelskich, w tym rozbudowy we Wschodniej Jerozolimie. W pełni uznając uzasadnione potrzeby Izraela w zakresie bezpieczeństwa, UE wzywała do zaprzestania blokady Strefy Gazy przede wszystkim po to, aby poprawić niestabilną sytuację humanitarną. UE ściśle współpracowała z USA i innymi partnerami międzynarodowymi, w tym w ramach Kwartetu Bliskowschodniego. Rada z zadowoleniem przyjęła wysiłki mediacyjne Jordanii i Egiptu na rzecz rozwiązania konfliktu oraz ogólne poparcie Ligi Arabskiej dla procesu pokojowego na Bliskim Wschodzie. 79. Operacje EU BAM Rafah są zawieszone z powodu gwałtownego przejęcia Strefy Gazy przez Hamas w połowie 2007 r. Wykonywanie znaczących elementów mandatu tej misji jest od tej pory wstrzymane, ale utrzymuje ona swoje możliwości i gotowość do wznowienia działań i zajęcia miejsca na przejściu granicznym w Rafah, gdy tylko pozwolą na to warunki polityczne i sytuacja w zakresie bezpieczeństwa. W następstwie kryzysu w Gazie, który nastąpił w listopadzie 2012 r., ponownie podjęto dyskusje na temat możliwego wznowienia EU BAM Rafah. 80. UE, która wielokrotnie potępiała ciągłe naruszanie praw człowieka w Syrii, przyjęła kilka decyzji w sprawie zastosowania środków ograniczających wobec reżimu syryjskiego oraz udzielała pomocy humanitarnej na rzecz osób wewnętrznie przesiedlonych i uchodźców. UE podjęła działania dyplomatyczne, aby ułatwić pokojowe rozwiązanie kryzysu, wspierając przy tym specjalnego przedstawiciela ONZ i Ligi Państw Arabskich, biorąc udział w posiedzeniach Grupy Przyjaciół Narodu Syryjskiego oraz działając na rzecz wspierania jednolitej, reprezentatywnej opozycji. W okresie kryzysu w Syrii UE była najaktywniejszym dostawcą międzynarodowej pomocy humanitarnej, działając w ścisłej współpracy z innymi darczyńcami i organizacjami międzynarodowymi, zapewniając sprawną identyfikację potrzeb oraz szybką i skuteczną pomoc. W 2012 r. przekazano w Syrii i w krajach ościennych pomoc humanitarną o wartości 150 mln EUR, uzupełnioną kwotą w wysokości 208 mln EUR przekazaną przez państwa członkowskie UE. Około 80 mln EUR przekazano w ramach ENPI i instrumentów tematycznych w celu wyjścia naprzeciw długoterminowym potrzebom ludności syryjskiej (wsparcie dla społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka, uchodźców itd.), a także by dopomóc państwom ościennym w sprostaniu napływowi uchodźców. 3. Spójność polityki 81. EPS jest doskonałym przykładem kompleksowego podejścia do polityki zewnętrznej. Do współpracy z sąsiadami wykorzystywane są wszystkie instrumenty i strategie polityczne, jakimi dysponuje UE. Współpraca ta łączy w sobie długoterminowe stowarzyszenie polityczne, politykę handlową, politykę sektorową i współpracę finansową ze strategiami polityki krótkoterminowej i środkami instrumentów WPZiB/WPBiO. Pokazuje ona, w jaki sposób kompleksowe podejście może być wykorzystane do wytworzenia spójnych działań z udziałem wszystkich zainteresowanych podmiotów UE. Zgodnie z zapowiedzią zawartą w programie prac Komisji na 2013 r., Wysoki Przedstawiciel i Komisja pracują obecnie nad wspólnym komunikatem przedstawiającym sposób dalszego rozwinięcia tego podejścia. 82. Komisja ściśle współpracuje z innymi krajami będącymi darczyńcami i międzynarodowymi podmiotami przy reagowaniu na kryzysy humanitarne, wspieraniu przemian demokratycznych oraz promowaniu rozwoju gospodarczego w krajach partnerskich. Już teraz zadanie polegające na znalezieniu lepszych synergii i koordynacji z głównymi międzynarodowymi instytucjami finansowymi w regionie objętym EPS ma kluczowe znaczenie, a w przyszłości znaczenie to będzie rosło. Mechanizmy konsultacji na wczesnym etapie, zarówno w zakresie bieżących ram: trójstronnego protokołu ustaleń między Komisją, grupą EBI i EBOR i grupą luksemburską (w składzie UE, MFW, Bank Światowy, MKF, EBI i EBOR), jak i poprzez ściślejszą współpracę w terenie, są niezbędne do poprawy dostosowania polityki do politycznych celów EPS. Specjalny Przedstawiciel Unii Europejskiej w południowym regionie Morza Śródziemnego i Komisja zajmują się koordynacją działań z międzynarodowymi instytucjami finansowymi oraz G8 w kontekście procesu z Deauville. Na poziomie ogólnoświatowym, kwestie EPS omawiano również w 2012 r. w ramach dorocznego posiedzenia odpowiedzialnych za UE dyrektorów wykonawczych Banku Światowego. Regularnie organizowane są również z unijnymi członkami zarządu EBOR-u konsultacje, które mogą dotyczyć politycznych kwestii w zakresie EPS. 83. Na przestrzeni ostatnich lat zacieśniało się polityczne i strategiczne partnerstwo między Radą Europy a UE. Współpraca i dialog z Radą Europy pomaga w osiągnięciu w krajach w omawianym regionie wspólnych celów, jakimi są większe poszanowanie wspólnych wartości praw człowieka i podstawowych wolności, demokracji i praworządności. UE współpracuje ściśle z OBWE w zakresie rozwiązywania konfliktów w ramach Grupy Mińskiej i procesie rozwiązywania konfliktu w Naddniestrzu w „formacie 5+2”, a wspólnie z OBWE i ONZ ‑ także w międzynarodowych rozmowach genewskich w sprawie konfliktu w Gruzji. 84. Parlament Europejski, Komitet Regionów, a zwłaszcza jego dwie jednostki stowarzyszone CORLEAP (Konferencja Władz Lokalnych i Regionalnych Partnerstwa Wschodniego) i ARLEM (Eurośródziemnomorskie Zgromadzenie Samorządów Lokalnych i Regionalnych) oraz Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny odgrywają coraz aktywniejszą i ważniejszą rolę w EPS, przyczyniając się do rozwoju dialogu politycznego i lepszego uwzględniania w ramach EPS innych aspektów współpracy. Pozwala to na wzmocnienie synergii w zakresie wdrażania i komunikacji polityki. 85. Sąsiedzi UE stają się również partnerami w dziedzinie WPBiO. Ukraina uczestniczy w szeregu misji WPBiO. Z Ukrainą i Mołdawią zawarto umowę w sprawie ram udziału w WPBiO; trwają negocjacje w tej sprawie z Gruzją; zainteresowanie wyraziła również Armenia. 86. Nadal istnieje potrzeba wprowadzenia ulepszeń. UE będzie w dalszym ciągu pracować nad poprawą spójności sposobu pracy poszczególnych podmiotów. Jest rzeczą jasną, że w wielu dziedzinach, w szczególności w dziedzinie mobilności, w przypadku której istotne kompetencje polityczne pozostają w gestii państw członkowskich, UE musi prowadzić jeszcze bardziej zacieśnioną współpracę z państwami członkowskimi, aby wypełniały one swoje zobowiązania wobec partnerów. Należy również znaleźć sposoby angażowania innych zainteresowanych podmiotów w kształtowanie polityki, na przykład w przygotowanie planów działań lub programów stowarzyszeniowych. 87. Instytucje UE i państwa członkowskie powinny dążyć do jak największej spójności, która jest niezbędna dla wniesienia wartości dodanej w skali UE. Delegatury UE w krajach partnerskich odgrywają ważną rolę w łączeniu wszystkich zainteresowanych podmiotów, zapewnieniu spójności i synergii. Będą one musiały zwiększyć znaczenie swojej roli jako centralnych ośrodków informacyjnych dla organów rządowych krajów partnerskich, społeczeństwa obywatelskiego lub przedsiębiorstw, w zakresie polityki UE i możliwości ubiegania się o wsparcie. 4. Przyszłe wyzwania 88. Uniwersalne wartości, na których zbudowana jest UE – wolność, demokracja, poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności oraz praworządność, leżą także u podstaw EPS. Dla partnerów, którzy dążą do jak największego zbliżenia z UE, wartości te są głównym punktem odniesienia dla reform krajowych. Proces reform musi sprzyjać włączeniu społecznemu. Tylko wtedy, kiedy całe społeczeństwo ‑ a nie wyłącznie elity polityczne lub niektóre frakcje polityczne ‑ dokona tego wyboru i opowie się za wspomnianymi wartościami uniwersalnymi, proces będzie trwały i zakończy się ostatecznie powodzeniem. 89. Zasada „więcej za więcej” pozostanie ważnym miernikiem reagowania w ramach EPS na starania i postępy czynione w zakresie reform demokratycznych. W nowym instrumencie finansowym na rzecz sąsiedztwa na lata 2014‑2020 zasada ta zostanie uwzględniona w odniesieniu do współpracy finansowej. Należy jednak zaznaczyć, że nie ogranicza się ona tylko do współpracy finansowej. Jak stwierdzono we wspólnym komunikacie z 2011 r., UE będzie dostosować również oferowane warunki dostępu do rynków i lepszej mobilności odpowiednio do poziomu reform i ambicji jej partnerów. 90. Analiza wykazała, że – z wyjątkiem kilku krajów, które podjęły działania w zakresie większości zaleceń – wiele kluczowych zaleceń zawartych w ubiegłorocznych sprawozdaniach z postępu realizacji EPS nadal są aktualne i będą znajdować się w centrum procesu reform w nadchodzącym roku lub nadchodzących latach. Bardzo ograniczone postępy w wielu krajach partnerskich w zakresie osiągania wspólnie uzgodnionych celów oraz słaby odzew niektórych z nich na zachęty oferowane przez EPS mogą wymagać krytycznej refleksji nad instrumentami i mechanizmami tej polityki. W razie konieczności, UE musi rozważyć, czy ich dostosowanie pozwoliłoby na reagowanie w sposób skuteczniejszy na oczekiwania i potrzeby partnerów, przyczyniając się tym samym do lepszego wdrażania. Jednocześnie partnerzy muszą pokazać swoje zaangażowanie na rzecz osiągnięcia celów wspólnie uzgodnionych z UE. Priorytety i harmonogramy reform uzgodnionych z UE muszą stać się integralną częścią krajowych strategii na rzecz reform i rozwoju. 91. Umożliwienie obywatelom państw partnerskich podróżowania, nauki i prowadzenia działalności gospodarczej w UE ma kluczowe znaczenie w kontekście szerzenia wartości, na których opiera się Unia. UE powinna kłaść większy nacisk na te polityki i środki, które skupiają się na tych kwestiach. Mobilność, stypendia dla studentów i sieci przedsiębiorstw mogą – bardziej niż cokolwiek innego - mieć dla państw partnerskich decydujące znaczenie i przechylić szalę na rzecz wyboru „europejskiej drogi”. Plany działania na rzecz liberalizacji reżimu wizowego na wschodzie okazały się skuteczne w motywowaniu reform w krajach partnerskich. Pełna realizacja tych planów przez kraje partnerskie powinna zwiększyć możliwość wprowadzenia ruchu bezwizowego. 92. Wieloaspektowy, wielopodmiotowy i czasami także techniczny charakter EPS sprawia, że trudno jest przekazywać na jej temat zrozumiałe informacje. Niezależnie od tego UE postrzegana jest jednak jako wzór i inspiracja dla ludności z krajów sąsiedzkich pod względem takich wartości, jak prawa człowieka, demokracja i podstawowe wolności oraz dobrobyt i solidarność, które stanowią podstawę EPS. Z badania opinii publicznej przeprowadzonego w krajach partnerskich EPS[16] wynika, że UE jest pozytywnie postrzegana przez ludność większości krajów sąsiedzkich[17]. UE jest utożsamiana z promowaniem praw człowieka, solidarności, dobrobytu, demokracji i wolności słowa. Wspomniane wartości i rozwój gospodarczy są postrzegane jako główne aspekty współpracy. Ten sam sondaż ukazuje jednak, że wiele osób nie czuje się dobrze poinformowane o działaniach UE w ich krajach. Wskazuje to na potrzebę lepszego informowania obywateli w krajach partnerskich na temat EPS, jej celów i instrumentów oraz osiągnięć. 93. Na niektórych obszarach w krajach objętych EPS problem i zagrożenie dla rodzącego się procesu reform nadal stanowią konflikty. Budowanie pokoju i stabilności, przy wykorzystaniu wszystkich narzędzi cywilnych i wojskowych, jakimi dysponuje UE, jest pilną koniecznością, której nie można lekceważyć. 94. Zmiany w kierunku polityki zagranicznej krajów partnerskich i rosnące zaangażowanie innych podmiotów w regionie może również wpływać na spadek atrakcyjności UE jako modelu i partnera. Będzie to wymagało od UE przeanalizowania możliwości bardziej wielostronnego podejścia do polityki w tej dziedzinie, które systematyczniej niż obecnie będzie obejmować zaangażowanie i współpracę innych podmiotów pracujących w sąsiedztwie na rzecz rozwiązywania, wspólnie z krajami partnerskimi, kwestii leżących we wspólnym interesie. W południowym regionie Morza Śródziemnego większą rolę w próbach rozwiązania konfliktów odgrywa Turcja, kraje Zatoki Perskiej i organizacje takie jak Liga Arabska, promując tam swoje interesy gospodarcze i polityczne. Nowe wyzwanie stanowi powstanie alternatywnych programów integracji regionalnej w ramach sąsiedztwa wschodniego. Powstanie Unii Euroazjatyckiej między Federacją Rosyjską, Białorusią i Kazachstanem zmieniło zupełnie krajobraz. Ten model rozwoju politycznego i gospodarczego postrzega się jako alternatywę do integracji z UE. Należy jednak dokonać wyboru: na przykład przystąpienie do unii celnej, która jest częścią Unii Euroazjatyckiej wykluczałaby integrację gospodarczą z UE poprzez DCFTA. 5. Podsumowanie 95. O ile zasady i cele leżące u podstaw EPS nadal mają jednakowe zastosowanie do wszystkich partnerów i wszystkich elementów polityki, stosunki między UE a poszczególnymi krajami partnerskimi pozostają zindywidualizowane. Każdy kraj partnerski korzysta z dopasowanych instrumentów EPS. EPS stanowi dla UE zestaw instrumentów, które pozwalają dostosować podejście i koncepcję działań do indywidualnego kontekstu w krajach partnerskich i ich dążeń w zakresie stosunków z UE. UE będzie musiała w coraz większym stopniu różnicować swoją polityczną koncepcję działań, zależnie od rozwoju sytuacji, ambicji i potrzeb swoich partnerów. 96. Kraje partnerskie nie powinny ograniczać swoich ambicji i dalej angażować się na rzecz reformy społecznej oraz reformy swoich systemów politycznych i gospodarczych. Bez tego nie będą w stanie zrealizować dążeń i zaspokoić potrzeb swojej ludności. Kluczowe znaczenie ma odnowione zaangażowanie polityczne na rzecz realizacji ‑ często trudnych – reform. UE musi ze swojej strony nadal wypełniać podjęte zobowiązania do umacniania stowarzyszenia politycznego, zwiększania integracji gospodarczej i wspierania reform. [1] COM(2011) 303 z 25.5.2011. [2] Do niniejszego wspólnego komunikatu dołączono: dwanaście sprawozdań z postępu oceniających realizację EPS w 2012 r. w poszczególnych krajach, z którymi uzgodniono plan działania w ramach EPS lub równoważny dokument; dwa sprawozdania z postępów regionalnych osiągniętych w 2012 r. w realizacji Partnerstwa Wschodniego oraz partnerstwa na rzecz demokracji i wspólnego dobrobytu; oraz załącznik zawierający dane statystyczne. [3] Zgodnie z rezolucją nr 67/19 Zgromadzenia Ogólnego ONZ nazwa „Palestyna” będzie stosowana we wszystkich przypadkach, kiedy mowa jest o „Narodowej Władzy Palestyńskiej” lub „okupowanych terytoriach palestyńskich”. Zgodnie z konkluzjami Rady z grudnia 2009 r. nie wiąże się to z jakimkolwiek uznaniem Palestyny jako państwa. [4] Wspólne oświadczenie spotkanie ministrów spraw zagranicznych Partnerstwa Wschodniego, Bruksela, 23 lipca 2012 r., Rada Unii Europejskiej, 12862/12, PRESSE 348. Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, „Partnerstwo Wschodnie: Plan Działania w okresie poprzedzającym szczyt jesienią 2013 r”. (2012) 13 final, 15.5.2012. [5] Transparency International, Indeks Percepcji Korupcji 2012. [6] Wsparcie dla partnerstwa i reform, na rzecz wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu (ang. Support for Partnership, Reform and Inclusive Growth). [7] Program integracji i współpracy z Partnerstwem Wschodnim (ang. Eastern Partnership Integration and Cooperation Programme). [8] COM(2011) 839 final. [9] Protokoły umożliwiające Republice Mołdawii i Ukrainie udział w otwartych dla nich programach unijnych weszły w życie w 2011 r., a protokół z Izraelem podpisano w 2008 r. [10] Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, „Partnerstwo Wschodnie: Plan Działania w okresie poprzedzającym szczyt jesienią 2013 r”., JOIN(2012) 13 final, 15.5.2012. [11] Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Nowa koncepcja działań w obliczu zmian zachodzących w sąsiedztwie”, COM(2011) 303 z 25.5.2011. [12] Wspólna deklaracja z warszawskiego szczytu Partnerstwa Wschodniego, 29-30 września 2011 r. [13] Wspólny dokument roboczy służb, „Partnerstwo na rzecz demokracji i wspólnego dobrobytu: sprawozdanie z działalności w 2011 r. i plan przyszłych działań”, towarzyszące dokumentowi: Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Społeczno-Ekonomicznego i Komitetu Regionów, „Realizacja nowej europejskiej polityki sąsiedztwa” SWD(2012) 121 final z 15.5.2012. [14] Udział Syrii został obecnie zawieszony, w związku z czym współpraca przebiega między 42 krajami. [15] Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów. „Wspieranie ściślejszej współpracy i integracji regionalnej w regionie Maghrebu: Algierii, Libii, Mauretanii, Maroka i Tunezji”. JOIN(2012) 36 final, 17.12.2012. [16] EU Neighbourhood Barometer, wiosna 2012 r. i jesień 2012 r. [17] Z wyjątkiem Egiptu i Libii, gdzie większość osób wydaje się nie mieć zdania lub wielu informacji na temat wizerunku UE lub jej stosunków z danym krajem.