Zrównoważona europejska biogospodarka jest niezbędna, aby budować przyszłość neutralną pod względem emisji dwutlenku węgla zgodnie z celami porozumienia paryskiego w zakresie klimatu. Przykładowo z materiałami drzewnymi wiążą się w sektorze budowlanym nie tylko ogromne korzyści dla środowiska, ale również znakomite możliwości gospodarcze. Badania pokazują, że postawienie budynku z użyciem 1 tony drewna zamiast 1 tony betonu mogłoby doprowadzić do zmniejszenia emisji dwutlenku węgla średnio o 2,1 tony w całym cyklu życia produktu (w tym okresie jego użytkowania i usunięcia) . Zrównoważona biogospodarka jest również niezbędna do ograniczenia emisji w europejskim sektorze energetycznym. Oczekuje się, że bioenergia, która jest obecnie największym odnawialnym źródłem energii w UE, pozostanie kluczowym składnikiem koszyka energetycznego w 2030 r. i przyczyni się do osiągnięcia celów UE w zakresie energii ze źródeł odnawialnych na poziomie 20 % w 2020 r. i co najmniej 32 % w 2030 r. Zrównoważona produkcja podstawowa na lądzie i na morzu stanowi podstawę ogólnego zrównoważonego rozwoju biogospodarki oraz doprowadzi do powstania „ujemnych emisji” lub pochłaniaczy dwutlenku węgla, zgodnie ze zobowiązaniami porozumienia paryskiego.

Biogospodarka, której wartość obrotów wynosi 2,3 bln EUR i w której pracuje 8,2 % unijnej siły roboczej , jest kluczowym elementem funkcjonowania i sukcesu unijnej gospodarki. Wprowadzenie zrównoważonej europejskiej biogospodarki doprowadziłoby do tworzenia miejsc pracy, zwłaszcza na obszarach przybrzeżnych i wiejskich, poprzez coraz większy udział producentów surowców w ich lokalnych biogospodarkach. Według szacunków branżowych do 2030 r. w bioprzemyśle można stworzyć milion nowych miejsc pracy . Najważniejszą rolę w realizacji tego potencjału będzie pełnić silny i szybko rozwijający się ekosystem przedsiębiorstw typu start-up w sektorze biotechnologicznym.

Biogospodarka obejmuje wszystkie sektory i systemy, które funkcjonują w oparciu o zasoby biologiczne (zwierzęta, rośliny, mikroorganizmy i pochodząca od nich biomasa, w tym odpady organiczne), ich funkcje i zasady. Obejmuje i łączy: ekosystemy lądowe i morskie oraz zapewniane przez nie usługi, wszystkie sektory produkcji podstawowej, w których wykorzystuje się i produkuje zasoby biologiczne (rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo i akwakultura); wszystkie sektory gospodarki i przemysłu, które wykorzystują zasoby i procesy biologiczne do produkcji żywności, paszy, bioproduktów i energii oraz do świadczenia usług . Aby europejska biogospodarka funkcjonowała prawidłowo, powinna opierać się na zrównoważonym rozwoju i obiegu zamkniętym. Będzie to napędzać odnowę naszego przemysłu, modernizację naszych systemów produkcji podstawowej i ochronę środowiska oraz przyczyni się do zwiększenia różnorodności biologicznej.

Żyjemy w świecie ograniczonych zasobów. Światowe wyzwania takie jak zmiana klimatu czy degradacja gleby i ekosystemu w połączeniu z rosnącą populacją zmuszają nas do poszukiwania nowych sposobów produkcji i konsumpcji, które nie naruszają granic ekologicznych naszej planety. Równocześnie konieczność osiągnięcia zrównoważonego rozwoju stanowi dla nas silną zachętę do modernizacji przemysłu i wzmocnienia pozycji Europy w wysoce konkurencyjnej gospodarce światowej, tym samym zapewniając dobrobyt jej obywatelom. Aby zmierzyć się z tymi wyzwaniami, musimy ulepszyć sposób produkcji i konsumpcji żywności, produktów i materiałów w ramach zdrowych ekosystemów dzięki zrównoważonej biogospodarce.

Zrównoważona europejska biogospodarka stanowi wsparcie dla modernizacji i wzmocnienia unijnej bazy przemysłowej, tworząc nowe łańcuchy wartości i bardziej ekologiczne i opłacalne procesy przemysłowe. Wykorzystując bezprecedensowe postępy w dziedzinie nauk o życiu i biotechnologii, a także innowacje łączące świat fizyczny, cyfrowy i biologiczny, europejska baza przemysłowa może utrzymać i wzmocnić swoją pozycję światowego lidera. Badania naukowe i innowacje oraz wprowadzanie innowacyjnych rozwiązań w zakresie produkcji nowych i zrównoważonych bioproduktów (np. biochemikaliów, biopaliw itd.) zwiększą również naszą zdolność do zastępowania surowców kopalnych w ważnych obszarach europejskiego przemysłu (np. w budownictwie, sektorze opakowaniowym, tekstylnym, kosmetycznym, a także w sektorze półproduktów farmaceutycznych i towarów konsumenckich) zgodnie ze zaktualizowanymi celami polityki przemysłowej. Zgodnie z prognozami branżowymi oczekuje się, że w ciągu najbliższej dekady zapotrzebowanie na biotechnologie przemysłowe wzrośnie niemal dwukrotnie .

Zrównoważona biogospodarka jest odnawialnym elementem gospodarki o obiegu zamkniętym. Dzięki niej można przekształcić bioodpady, resztki i odrzuty w wartościowe zasoby oraz tworzyć innowacje i zachęty, aby sprzedawcy detaliczni i konsumenci mogli ograniczyć marnotrawienie żywności o 50 % do 2030 r. Przykładowo w sektorze produkcji zwierzęcej innowacje w coraz większym stopniu umożliwiają bezpieczne przetwarzanie niektórych odpadów spożywczych na paszę dla zwierząt – pod warunkiem przestrzegania obowiązujących zasad i wymogów prawnych . Szacuje się, że obszar, który obecnie wykorzystuje się na potrzeby żywienia zwierząt i który można by zachować dzięki tym innowacjom, mógłby wyżywić dodatkowe trzy miliardy ludzi . Miasta powinny stać się głównymi ośrodkami biogospodarki o obiegu zamkniętym. Plany rozwoju obszarów miejskich, w których uwzględnia się gospodarkę o obiegu zamkniętym, mogłyby przełożyć się na istotne korzyści gospodarcze i środowiskowe. Przykładowo według szacunków dotyczących Amsterdamu lepszy recykling strumieni odpadów organicznych o wysokiej wartości może doprowadzić do wygenerowania 150 mln EUR wartości dodanej rocznie, stworzenia 1 200 nowych miejsc pracy w perspektywie długoterminowej oraz zaoszczędzenia 600 000 ton dwutlenku węgla rocznie . Dla 50 największych miast Europy, w których mieszka 11 % ludności UE, połączone skutki byłyby co najmniej 50 razy wyższe.

Wspieranie zdrowych ekosystemów jest europejskim priorytetem. Biogospodarka może przyczynić się do odtworzenia ekosystemów, na przykład poprzez uwolnienie mórz i oceanów od tworzyw sztucznych. Europejska Agencja Środowiska już teraz zaleca, aby w przypadkach, w których ryzyko rozproszenia do ekosystemu jest wysokie, tj. jeżeli wykorzystywane są takie produkty jak smary, zużywające się materiały i produkty jednorazowego użytku, stosowano biodegradowalne materiały oparte na surowcach organicznych zamiast tworzyw sztucznych . Ponadto zrównoważona biogospodarka przyczyni się do realizacji celu zrównoważonego rozwoju, którym jest osiągnięcie neutralności degradacji gruntów do 2030 r., oraz ambicji przywrócenia co najmniej 15 % zdegradowanych ekosystemów do 2020 r.

Wykorzystanie tego potencjału nie nastąpi samoistnie. Wymaga inwestycji, innowacji, opracowania strategii i wdrożenia zmian systemowych, które dotyczą różnych sektorów (rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, akwakultury, żywności, bioprzemysłu). Oznacza to zwiększenie naszej zdolności do przekładania szans stwarzanych przez wszystkie rodzaje innowacji na nowe produkty i usługi na rynku, przy jednoczesnym tworzeniu miejsc pracy na szczeblu lokalnym. Należy to ponadto uczynić w europejskim stylu: utrzymać rentowność, nadając przy tym priorytet kwestiom zrównoważonego rozwoju i obiegu zamkniętego.

W tym kontekście kluczowe znaczenie ma zwiększanie wpływu badań i innowacji w UE . Przepisy i finansowanie muszą być przyjazne dla innowacji, aby Europa mogła stać się liderem w dziedzinie innowacji tworzących rynek. Podkreślono to w niedawno opublikowanym „odnowionym europejskim programie na rzecz badań naukowych i innowacji” . Program „Horyzont 2020” i Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego będą – w sposób wzajemnie uzupełniający się – w dalszym ciągu przynosić ważne rezultaty z zakresu badań naukowych i innowacji, które mogą pomóc w rozwiązaniu przekrojowych problemów i wykorzystaniu szans w biogospodarce. Wnioski Komisji dotyczące kolejnych wieloletnich ram finansowych na lata 2021–2027 mają na celu istotnie pobudzić do systemowego wdrażania badań naukowych i innowacji w obszarach i sektorach objętych biogospodarką, w szczególności w formie 10 mld EUR przeznaczonych na klaster „Żywność i zasoby naturalne” w ramach programu „Horyzont Europa” . To założenie odzwierciedlono również w wielu strategiach inteligentnej specjalizacji, w których określono priorytety związane z biogospodarką, oraz we współpracy regionów w ramach platform inteligentnej specjalizacji i partnerstw w zakresie biogospodarki, których celem jest ułatwienie zaangażowania regionów UE. Badania naukowe i innowacje w biogospodarce są również ważnym obszarem współpracy na szczeblu globalnym.

Należy jednak wykraczać poza badania naukowe i innowacje, przyjmując strategiczne i systemowe podejście do wprowadzania innowacji, aby w pełni wykorzystać gospodarcze, społeczne i środowiskowe korzyści, jakie niesie za sobą biogospodarka. Takie podejście powinno skupiać wszystkie podmioty z różnych regionów i łańcuchów wartości, aby można było określić potrzeby i działania, które należy podjąć. W tym celu konieczne będzie sprostanie systemowym wyzwaniom, które dotyczą poszczególnych sektorów, w tym wykorzystania synergii i osiągnięcia kompromisów, aby umożliwić i przyspieszyć wdrażanie modeli gospodarki o obiegu zamkniętym. W ramach tego podejścia konieczne będzie udostępnienie niemal wszystkich narzędzi i polityk oraz wykorzystanie synergii z innymi funduszami i instrumentami na szczeblu UE i krajowym, w szczególności ze wspólną polityką rolną, wspólną polityką rybołówstwa oraz polityką spójności i instrumentami finansowymi w ramach Programu InvestEU.

3. Uwolnienie potencjału biogospodarki

Cel strategii dotyczącej biogospodarki z 2012 r., którym było „stworzenie podstaw dla bardziej innowacyjnego, zasobooszczędnego i konkurencyjnego społeczeństwa, w którym zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego nie wchodzi w konflikt z zasadami zrównoważonego wykorzystania zasobów odnawialnych dla celów przemysłowych, przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony środowiska”, nadal jest aktualny. W przeglądzie tej strategii uznano jej sukces, w szczególności w zakresie wdrażania badań naukowych i innowacji, pobudzania inwestycji prywatnych, rozwoju nowych łańcuchów wartości, promowania wykorzystania krajowych strategii dotyczących biogospodarki naturalnej i angażowania zainteresowanych stron. W ramach przeglądu stwierdzono, że pięć celów strategii dotyczącej biogospodarki z 2012 r. nadal pozostaje aktualne.

Uznano wkład strategii dotyczącej biogospodarki zarówno w gospodarkę o obiegu zamkniętym, jak i w unię energetyczną, ale podkreślono również, że zakres jej celów należy dostosować zgodnie z ogólnymi priorytetami europejskimi. W związku z tym należy przekierować działania, tak aby zmaksymalizować ich wpływ na realizację wspomnianych priorytetów, w szczególności tych określonych w zaktualizowanej polityce przemysłowej , planie działania na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym i pakiecie „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków” .

W dalszym ciągu krytyczne znaczenie ma pierwszy cel, tj. zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego i żywieniowego. Systemy żywnościowe i rolnicze odpowiadają za około trzy czwarte ogólnego zatrudnienia w biogospodarce i około dwie trzecie obrotu biogospodarki. Ich zrównoważony rozwój jest jednak zagrożony w związku z rosnącą populacją światową, zmieniającymi się praktykami konsumpcyjnymi i żywieniowymi, niezrównoważonym korzystaniem z biomasy i wytwarzaniem odpadów oraz zagrożeniami z zakresu zmiany klimatu . Należy przyspieszyć proces przechodzenia na zrównoważone, zdrowe, uwzględniające kwestie żywieniowe, zasobooszczędne i odporne systemy żywnościowe i rolnicze o obiegu zamkniętym, które sprzyjają włączeniu społecznemu. Działania te obejmują przekształcanie odpadów organicznych, resztek i odrzutów żywnościowych w wartościowe i bezpieczne bioprodukty, np. poprzez uruchomienie małych biorafinerii oraz pomaganie rolnikom, leśnikom i rybakom w zróżnicowaniu ich źródeł dochodów i lepszym zarządzaniu ryzykiem rynkowym, jednocześnie realizując cele gospodarki o obiegu zamkniętym.

W kontekście coraz większej presji środowiskowej i utraty różnorodności biologicznej drugi cel, tj. zrównoważona gospodarka zasobami naturalnymi, jest obecnie ważniejszy niż kiedykolwiek . Konieczne są szybkie działania, aby uniknąć degradacji ekosystemów, przywrócić i wzmocnić funkcje ekosystemów, które mogą zwiększyć bezpieczeństwo żywnościowe i wodne, oraz w znacznym stopniu przyczynić się do przystosowania się do zmiany klimatu i jej łagodzenia poprzez „ujemne emisje” i pochłaniacze dwutlenku węgla . W szczególności od różnorodności biologicznej zależy zachowanie i produktywność zdrowych ekosystemów mórz, oceanów, lasów i gleb. Musimy również poprawić naszą zdolność do monitorowania i prognozowania stanu i rozwoju naszych zasobów naturalnych.