DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI STRESZCZENIE OCENY SKUTKÓW Towarzyszący dokumentowi: Wniosek DECYZJA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie uczestnictwa Unii w drugim programie partnerstwa pomiędzy Europą a krajami rozwijającymi się w zakresie badań klinicznych prowadzonym wspólnie przez kilka państw członkowskich /* SWD/2013/0254 final */





DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI STRESZCZENIE OCENY SKUTKÓW Towarzyszący dokumentowi: Wniosek DECYZJA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie uczestnictwa Unii w drugim programie partnerstwa pomiędzy Europą a krajami rozwijającymi się w zakresie badań klinicznych prowadzonym wspólnie przez kilka państw członkowskich W niniejszym streszczeniu przedstawiono główne ustalenia sprawozdania z oceny skutków towarzyszącego wnioskowi Komisji dotyczącemu decyzji w sprawie dalszego uczestnictwa Unii Europejskiej w drugim programie partnerstwa pomiędzy Europą a krajami rozwijającymi się w zakresie badań klinicznych (EDCTP2), zgodnie z wnioskiem uczestniczących państw europejskich i zaleceniem przedstawionym w niezależnej ocenie pierwszego programu partnerstwa pomiędzy Europą a krajami rozwijającymi się w zakresie badań klinicznych (EDCTP1). Podlega on art. 185 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, który stanowi podstawę udziału UE we wspólnym wdrażaniu krajowych programów badawczych i rozwojowych. Wniosek jest przedstawiany w kontekście wieloletnich ram finansowych na lata 2014-2020 w ramach realizacji programu ramowego UE w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont 2020”. Przydział środków na EDCTP2 jest uzależniony od decyzji UE w sprawie wieloletnich ram finansowych na lata 2014-2020 i programu „Horyzont 2020”. 1. Cele Partnerstwo pomiędzy Europą a krajami rozwijającymi się w zakresie badań klinicznych (EDCTP) zostało ustanowione w 2003 r. w odpowiedzi na światowy kryzys w dziedzinie zdrowia spowodowany przez trzy główne choroby związane z ubóstwem – HIV/AIDS, malarię i gruźlicę, w związku z zaangażowaniem UE na rzecz realizacji milenijnych celów rozwoju ONZ do 2015 r. Okres aktywnego finansowania pierwszego programu EDCTP (EDCTP1) dobiegł końca. Pomimo dotychczasowych osiągnięć programu EDCTP obciążenie społeczne i gospodarcze spowodowane chorobami związanymi z ubóstwem wciąż istnieje i utrudnia zrównoważony rozwój krajów rozwijających się, zwłaszcza w Afryce subsaharyjskiej. 1.1. Brak skutecznych terapii chorób związanych z ubóstwem Choroby związane z ubóstwem mają wiele negatywnych skutków dla zdrowia, społeczeństwa i gospodarki. Szczególnie dotykają najbiedniejsze i najbardziej zmarginalizowane społeczności na świecie. Ponad miliard ludzi, w tym 400 mln dzieci, cierpi na przynajmniej jedną z trzech głównych chorób związanych z ubóstwem (HIV/AIDS, malaria i gruźlica) lub na zaniedbane choroby zakaźne, takie jak owrzodzenie Buruli, jaglica, filariozy limfatyczne czy śpiączka afrykańska. Tylko malaria i gruźlica śmierć około 2,1 mln osób rocznie. Choroby te zmniejszają wydajność i zwiększają poczucie zagubienia i zniedołężnienia, utrwalając cykl ubóstwa. Ich występowanie jest niewspółmiernie duże w Afryce subsaharyjskiej: w 2010 r. ok. 90 % wszystkich zgonów z powodu malarii miało miejsce w Afryce. Ponadto region ten zamieszkuje ponad dwie trzecie (68 %) osób żyjących z HIV, a w 2008 r. nastąpiło tam prawie trzy czwarte (72 %) zgonów spowodowanych AIDS. Ogólna poprawa odżywiania, warunków sanitarnych i infrastruktury zdrowotnej jest ważna, ale długofalowe zwalczanie wymaga opracowania nowych lub ulepszonych terapii. Brakuje terapii tych chorób albo przestały one być skuteczne. Większość opracowywanych nowych terapii – leków, szczepionek czy mikrobiocydów – jest wciąż we wczesnych fazach rozwoju klinicznego. 1.2. Problemy utrzymują się, głównie ze względu na niewystarczające inwestycje, słaby potencjał lokalny i rozproszone wsparcie publiczne Brak skutecznych terapii jest spowodowany pięcioma kluczowymi czynnikami: (i) niewystarczającymi inwestycjami (nieprawidłowości w funkcjonowaniu rynku), (ii) małym potencjałem prowadzenia badań klinicznych w krajach Afryki subsaharyjskiej, (iii) rozproszonym wsparciem publicznym, (iv) ograniczonym zakresem pierwszego programu EDCTP oraz (v) niewystarczającymi powiązaniami z innymi inicjatywami UE. – Po pierwsze, terapie nie są opracowywane z powodu niewystarczających inwestycji ze strony sektora prywatnego i publicznego. Jest to związane z nieprawidłowościami w funkcjonowaniu rynku: konieczne badania, zwłaszcza zaawansowane fazy badań klinicznych z udziałem ludzi, są ryzykowne i kosztowne. Ponadto kosztów tych badań nie da się w pełni odzyskać, ponieważ ani osoby dotknięte tymi chorobami, ani systemy opieki zdrowotnej w krajach rozwijających się nie mogą sobie pozwolić na płacenie pełnych cen rynkowych, co zapewniłoby zwrot z inwestycji prywatnych. – Po drugie, większość krajów rozwijających się, w szczególności w Afryce subsaharyjskiej, nie dysponuje podstawową infrastrukturą, zasobami ludzkimi i wiedzą fachową, aby rozwiązać te problemy samodzielnie i prowadzić badania kliniczne zgodnie z międzynarodowymi standardami dobrej praktyki klinicznej. – Po trzecie, państwa członkowskie UE działają za pośrednictwem nieskoordynowanych krajowych strategii, programów i projektów badawczych, co naraża na szwank masę krytyczną i skuteczność europejskich działań publicznych. Problem ten nasila się w związku z faktem, że w wyniku kryzysu gospodarczego i finansowego zmniejszane są środki budżetowe przeznaczone na pomoc (które stanowią około 60 % środków finansowych przeznaczonych na badania w zakresie chorób związanych z ubóstwem). – Po czwarte, ograniczony zakres pierwszego programu EDCTP utrudniał kompleksowe zwalczanie chorób związanych z ubóstwem. Nie można było nim objąć innych chorób związanych z ubóstwem, takich jak zaniedbane choroby zakaźne. Ponadto rozszerzenie zakresu programu umożliwiłoby wspieranie wszystkich faz rozwoju klinicznego. – Po piąte, wzmocnienie współpracy między EDCTP i pomocą rozwojową UE mogłoby przynieść istotną synergię, a także promować wprowadzanie i stosowanie nowo udostępnionych terapii, które są bardziej skuteczne i bezpieczne. 1.3. W ramach EDCTP1 dokonano znacznych osiągnięć EDCTP1 przyniósł szereg istotnych wyników: – w jego ramach sfinansowano 55 projektów badań klinicznych obejmujących 88 indywidualnych badań klinicznych, z czego jak dotąd 8 doprowadziło do sformułowania zaleceń dotyczących poprawy leczenia pacjentów; – Amerykański Urząd ds. Żywności i Leków (FDA) dopuścił nowy preparat antyretrowirusowy dla dzieci zarażonych wirusem HIV w Afryce, który badano w ramach projektu EDCTP; – w wielu krajach afrykańskich wzmocniono krajowe organy regulacyjne i rozwiązania w zakresie oceny aspektów etycznych; – przy wsparciu z EDCTP1 utworzono panafrykański rejestr badań klinicznych (Pan-African Clinical Trials Registry, PACTR), który jest obecnie oficjalnie uznany za rejestr podstawowy WHO; – EDCTP1 przyczynił się do ustrukturyzowania środowiska badawczego w Afryce poprzez tworzenie afrykańskich sieci doskonałości w dziedzinie badań klinicznych. Program jest również doskonałym przykładem realizacji propagowanej w Europie zasady otwarcia programów badawczych na współpracę międzynarodową. W tym względzie przy EDCTP osiągnięto imponujące wyniki: w projekty zaangażowano instytucje z Europy i Afryki, 75 % środków przeznaczano na instytucje afrykańskie, a kierownikami 73 % projektów byli afrykańscy naukowcy. Poza pobudzaniem rozwoju klinicznego i potencjału klinicznego w Afryce subsaharyjskiej w ramach programu udało się zainicjować zmiany strukturalne w postaci poprawy koordynacji krajowych programów państw europejskich uczestniczących w programie. Integracja programów krajowych w EDCTP osiągnęła obecnie poziom około 30 % ogólnych krajowych inwestycji badawczych w dziedzinie badań klinicznych nad terapiami trzech głównych chorób związanych z ubóstwem. 1.4. Doświadczenia wyniesione z EDCTP1 zostały wykorzystane przy projektowaniu EDCTP2 Pomimo osiągnięć programu podczas jego wdrażania stwierdzono szereg niedociągnięć: (i) Obecny zakres EDCTP jest zbyt ograniczony, aby zapewnić kompleksowe reagowanie na choroby związane z ubóstwem: należy w niego włączyć większą liczbę chorób i wszystkie fazy rozwoju klinicznego. (ii) Potencjał koordynacji i integracji europejskich programów krajowych w ramach zakresu badań EDCTP nie został jeszcze w pełni wykorzystany: obecnie wdrażane są dopasowane i uzgodnione działania uczestniczących państw europejskich (tzw. działania inicjowane przez uczestniczące państwa), procedury są upraszczane. (iii) Należy zintensyfikować monitorowanie i ocenę konkretnych celów: dlatego dla EDCTP2 na początku opracowano systematyczne wskaźniki wyników i skutków. (iv) Nie wypracowano jeszcze stabilnych stosunków roboczych z głównymi podmiotami finansującymi badania ani z przemysłem farmaceutycznym: trwają strategiczne rozmowy z innymi podmiotami finansującymi, takimi jak Fundacja Billa i Melindy Gatesów i przemysł farmaceutyczny. (v) Nie zapewniono wystarczającej koordynacji z polityką zewnętrzną UE i pomocą rozwojową: aby rozwiązać ten problem, prowadzone są prace w celu umożliwienia koordynacji z innymi inicjatywami UE istotnymi dla EDCTP. 1.5. Inicjatywa miałaby znaczny wpływ na obywateli i zainteresowane strony Rozwiązanie problemu i powodujących go czynników miałoby istotny pozytywny wpływ na zdrowie, dobrobyt i rozwój gospodarczy milionów ludzi żyjących w Afryce subsaharyjskiej, w szczególności dzieci i kobiet w regionie, szczególnie często zapadających na te choroby. Wspieranie zwalczania chorób związanych z ubóstwem mogłoby również pomóc chronić przed nimi obywateli Europy, jako że rosnąca globalna mobilność (w tym turystyka) i ruchy migracyjne sprawiają, że Europa będzie musiała stawić czoła nowym lub nawracającym problemom związanym z chorobami zakaźnymi. Globalne ocieplenie może nasilać te zagrożenia w Europie, ponieważ może prowadzić do wzrostu częstości występowania i zmian w rozmieszczeniu geograficznym tych chorób. Europejscy i afrykańscy naukowcy skorzystaliby również na lepiej skoordynowanych i ustrukturyzowanych programach i działaniach badawczych dotyczących chorób związanych z ubóstwem, prowadzonych w skali europejskiej i międzynarodowej. 1.6. Interwencja publiczna na szczeblu unijnym jest w pełni uzasadniona Przedstawione powyżej nieprawidłowości w funkcjonowaniu rynku i wynikająca z nich luka inwestycyjna zdecydowanie uzasadniają interwencję publiczną. Interwencja na szczeblu UE jest konieczna, aby połączyć podzielone krajowe programy badawcze, pomóc w opracowywaniu wspólnych strategii badań i finansowania ponad granicami państwowymi oraz osiągnąć masę krytyczną podmiotów i inwestycji, niezbędną do rozwiązania najważniejszych problemów w zakresie ochrony zdrowia na świecie, z którymi poszczególne państwa nie poradzą sobie, działając indywidualnie. Doprowadziłoby to również do zwiększenia opłacalności i oddziaływania europejskich działań i inwestycji w tej dziedzinie. Interwencja UE jest zgodna z Traktatem o funkcjonowaniu Unii Europejskiej i powiązanymi obszarami polityki UE. Przyczynia się do realizacji zobowiązania UE do promowania skuteczności pomocy, rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu oraz postępów na drodze do osiągnięcia milenijnych celów rozwoju. Celem tej inicjatywy jest lepsze dostosowanie do siebie unijnych i krajowych programów badań w zakresie chorób związanych z ubóstwem. Wpisuje się ona w cele traktatowe w dziedzinie wzmacniania unijnej bazy naukowej i technologicznej (art. 179 ust. 1 TFUE), a także stworzenia europejskiej przestrzeni badań i innowacji opartej na współpracy naukowców ponad granicami (art. 179 ust. 2 TFUE), np. poprzez udział UE w programach badawczych i rozwojowych prowadzonych przez kilka państw członkowskich (art. 185 TFUE). Program przyczynia się również do realizacji nowych, rozszerzonych kompetencji UE wprowadzonych Traktatem z Lizbony (TUE) dotyczących prowadzenia wspólnych działań w dziedzinie stosunków międzynarodowych i współpracy (art. 21 TUE), a co za tym idzie, do osiągnięcia globalnego wymiaru Europy. 2. Cele 2.1. Cele ogólne Zgodnie ze strategią „Europa 2020”, inicjatywą przewodnią „Unia innowacji”, programem „Horyzont 2020”, partnerstwem strategicznym między UE i Afryką oraz zobowiązaniem UE do wdrożenia konkluzji konferencji Rio+20 z 2012 r. w sprawie opracowania i realizacji uzgodnionych na szczeblu międzynarodowym celów rozwojowych, w szczególności milenijnych celów rozwoju, ogólnym celem niniejszej inicjatywy jest przyczynienie się do zmniejszenia obciążenia społecznego i gospodarczego powodowanego przez choroby związane z ubóstwem w krajach rozwijających się, w szczególności w Afryce subsaharyjskiej, poprzez przyspieszenie rozwoju klinicznego skutecznych, bezpiecznych i przystępnych cenowo terapii chorób związanych z ubóstwem. 2.2. Cele szczegółowe Aby osiągnąć powyższy cel ogólny, przewidziano cele szczegółowe programu EDCTP2, które mają skutkować: · zwiększeniem liczby nowych lub ulepszonych terapii HIV/AIDS, gruźlicy, malarii i innych chorób związanych z ubóstwem; opracowaniem do końca programu przynajmniej jednego nowego produktu leczniczego, takiego jak nowy lek lub nowa szczepionka przeciwko gruźlicy lub innej chorobie związanej z ubóstwem; wydaniem co najmniej 30 wytycznych dotyczących lepszego lub rozszerzonego korzystania z istniejących leków oraz osiągnięciem postępów w rozwoju klinicznym 20 potencjalnych produktów; · ściślejszą współpracą z krajami Afryki subsaharyjskiej, w szczególności w budowaniu ich potencjału prowadzenia badań klinicznych w pełnej zgodności z podstawowymi zasadami etycznymi i stosownym prawodawstwem krajowym, unijnym i międzynarodowym, w tym Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej oraz europejską konwencją praw człowieka i jej protokołami uzupełniającymi, deklaracją helsińską Światowego Stowarzyszenia Lekarzy z 2008 r. oraz standardami dobrej praktyki klinicznej Międzynarodowej konferencji ds. harmonizacji (ICH); · ściślejszą koordynacją, dostosowaniem i integracją odpowiednich programów krajowych, a tym samym większą opłacalnością europejskich inwestycji publicznych; · rozszerzoną współpracą międzynarodową i większym efektem dźwigni finansowej inwestycji realizowanych przez inne podmioty publiczne i prywatne; · większym oddziaływaniem programu ze względu na skuteczną współpracę z odpowiednimi inicjatywami UE, takimi jak pomoc rozwojowa UE. 3. Warianty strategiczne W ramach oceny skutków rozważono szereg wariantów i podwariantów o różnych podstawach prawnych, zakresie, czasie trwania, budżecie i wkładzie UE. Wariant 1 („brak działań ze strony UE”) nie zakłada istnienia EDCTP2 ani zawarcia w unijnych strategiach, programów lub finansowanych działaniach przepisów przewidujących wspieranie celów EDCTP, czy to pod względem badań klinicznych, czy integracji krajowych programów badawczych państw członkowskich w celu zwalczania chorób związanych z ubóstwem. Europejskie wsparcie na rzecz badań klinicznych i budowania związanego z nimi potencjału byłoby oparte wyłącznie na programach krajowych państw członkowskich. W ramach wariantu 2 („opartego na programach”) nie przewidziano EDCTP2, ale w unijnych strategiach, programach lub finansowanych działaniach uwzględniono by wspieranie celów EDCTP. Europejskie wsparcie na rzecz badań klinicznych i budowania związanego z nimi potencjału opierałoby się zatem na programach krajowych państw członkowskich i programach unijnych. W ramach wariantu 3 (dotychczasowy scenariusz postępowania – scenariusz podstawowy) EDCTP1 zostałby przedłużony w obecnej postaci: z takim samym ukierunkowaniem tematycznym, tą samą strategią finansowania i działaniami oraz takim samym budżetem i czasem trwania, tj. kwotą 500 mln EUR na okres pięciu lat. W ramach wariantu 4 („rozszerzony zakres”) EDCTP1 zostałby rozszerzony, przy zachowaniu tego samego obszaru geograficznego (Afryka subsaharyjska), ale przedłużeniu czasu trwania i rozbudowaniu zakresu tematycznego: (i) czas trwania programu podwojono by do 10 lat, (ii) objęto by nim inne choroby związane z ubóstwem (oprócz trzech głównych chorób: HIV/AIDS, malarii i gruźlicy) oraz (iii) wspierano by wszystkie fazy rozwoju klinicznego. W odniesieniu do budżetu całkowitego i wkładu UE rozważono trzy podwarianty. W ramach podwariantu 4A całkowity budżet EDCTP2 wyniósłby 0,85 mld EUR z wkładem UE wynoszącym do 350 mln EUR i wkładem europejskich uczestniczących państw w wysokości co najmniej 500 mln EUR. W ramach podwariantu 4B całkowity budżet EDCTP2 wyniósłby 1 mld EUR z wkładem UE wynoszącym do 500 mln EUR równoważnym wkładowi europejskich uczestniczących państw w wysokości co najmniej 500 mln EUR. W ramach podwariantu 4C całkowity budżet wyniósłby 2 mld EUR z wkładem UE wynoszącym do 1 mln EUR równoważnym wkładowi europejskich uczestniczących państw w wysokości co najmniej 1 mln EUR. 4. Ocena skutków i porównanie wariantów Skutki każdego z wariantów strategicznych porównano pod względem ich skuteczności, efektywności i spójności w dążeniu do osiągnięcia celów ogólnych i szczegółowych. Wariantem preferowanym jest wariant 4C, który utrzymuje zakres geograficzny EDCTP, ale przedłuża czas jego trwania, rozszerza zakres tematyczny i zwiększa budżet. Wariant 4C jest najbardziej skuteczny, efektywny i spójny. Wprawdzie wymaga największego budżetu UE, ale ma potencjał, by przekształcić EDCTP w ważny podmiot na arenie międzynarodowej w dziedzinie rozwijania produktów na rzecz zdrowia na świecie. Program dysponowałby wystarczającymi środkami finansowymi, aby móc odgrywać wiodącą rolę w rozwoju nowych, skutecznych i bezpiecznych terapii trzech głównych i innych chorób związanych z ubóstwem oraz chorób zaniedbanych, na przykład poprzez opracowanie szczepionki przeciwko gruźlicy. Wariant ten pozwoliłby przekształcić EDCTP z programu współpracy badawczej między Europą i Afryką subsaharyjską w program, który przyczyniłby się do długofalowego zrównoważonego rozwoju w Afryce subsaharyjskiej. Ponadto wariant ten: – umożliwiłby EDCTP prowadzenie kosztownych badań klinicznych późniejszych faz, o koszcie wynoszącym 50–400 mln EUR; – zwiększyłby efekt dźwigni unijnych wydatków publicznych w odniesieniu do chorób związanych z ubóstwem; – pozwoliłby UE na utrzymanie pozycji lidera w zakresie badań i innowacji dotyczących chorób związanych z ubóstwem. 5. Monitorowanie i ocena Ważne jest opracowanie systemu monitorowania i oceny na poziomie programu i projektu, tak by w sposób rozważny oceniać, czy EDCTP2 jest realizowany zgodnie z zamierzeniami i czy osiągane są przewidziane cele. Ramy oceny powinny obejmować następujące elementy: – corocznie publikowane aktualne informacje na temat wskaźników EDCTP2; – roczne sprawozdania z realizacji, wyników i postępów EDCTP2 w osiąganiu jego celów ogólnych i szczegółowych; – niezależną śródokresową ocenę wyników i jakości realizacji EDCTP2 i finansowanych działań, przeprowadzoną do dnia 31 grudnia 2017 r. oraz ocenę na zakończenie programu EDCTP2, przeprowadzoną do dnia 31 grudnia 2023 r.; oraz – ostateczną niezależną ocenę ex post, przeprowadzoną do dnia 31 grudnia 2026 r. Komisja zapewni, aby wszystkie działania podejmowane w kontekście EDCTP2 były zgodne z Kartą praw podstawowych UE i z międzynarodowymi standardami dobrej praktyki klinicznej.