[pic] | KOMISJA EUROPEJSKA |

Bruksela, dnia 24.3.2010 r.

COM(2010) 105 wersja ostateczna

2010/0067 (CNS)

Wniosek

ROZPORZĄDZENIE RADY (UE)

wprowadzające w życie wzmocnioną współpracę w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawej

{COM(2010)104 wersja ostateczna}

UZASADNIENIE

1. Wprowadzenie

1.1. Historia wniosku

W dniu 17 lipca 2006 r. Komisja przyjęła, na podstawie art. 61 lit. c) i art. 67 ust. 1 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (obecnie art. 81 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej) wniosek[1] dotyczący rozporządzenia Rady zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 2201/2003[2] w odniesieniu do jurysdykcji i wprowadzające zasady dotyczące prawa właściwego w sprawach małżeńskich („Rzym III”). Rozporządzenie miało zostać przyjęte przez Radę, stanowiącą jednomyślnie po konsultacji z Parlamentem Europejskim. Parlament Europejski wydał opinię w sprawie tego wniosku w dniu 21 października 2008 r.[3].

Wniosek Komisji był rozpatrywany w ramach Komitetu ds. Prawa Cywilnego (Rzym III) od października 2006 r. Dał się zauważyć brak jednomyślności co do ogółu zaproponowanych rozwiązań odnoszących się do przepisów dotyczących prawa właściwego w ramach rozporządzenia, jak również co do zaproponowanych odstępstw. W konsekwencji dnia 5 i 6 czerwca 2008 r. Rada przyjęła do wiadomości ten brak jednomyślności co do dalszych prac nad rozporządzeniem „Rzym III” oraz istnienie niedających się przezwyciężyć trudności, które uniemożliwiają osiągnięcie jednomyślności obecnie i w przewidywalnej przyszłości. Rada stwierdziła, że cele rozporządzenia Rzym III nie mogą zostać osiągnięte w rozsądnym terminie przy zastosowaniu odpowiednich postanowień traktatów.

Dnia 25 lipca 2008 r. Rada przyjęła do wiadomości, że przynajmniej osiem państw członkowskich ma zamiar wezwać Komisję do przedłożenia wniosku w sprawie wzmocnionej współpracy i że niektóre inne państwa członkowskie prawdopodobnie również do niej przystąpią po przedstawieniu wniosku przez Komisję; że dopiero po oficjalnym skierowaniu prośby do Komisji przez te państwa członkowskie możliwe będzie przygotowanie przez Komisję wniosku, na podstawie którego każda z delegacji wyrazi swoje ostateczne stanowisko w sprawie zasadności wzmocnionej współpracy i udziału w tej współpracy; oraz że ewentualne zwrócenie się co najmniej ośmiu państw członkowskich do Komisji o przedstawienie propozycji wzmocnionej współpracy pozostanie bez uszczerbku dla procedury i w szczególności dla upoważnienia, do którego udzielenia zostanie wezwana Rada.

Dnia 28 lipca, 12 sierpnia 2008 r. i 12 stycznia 2009 r. dziesięć państw członkowskich[4] zwróciło się do Komisji informując, że mają zamiar ustanowić między sobą wzmocnioną współpracę w dziedzinie prawa właściwego w sprawach małżeńskich i wzywając Komisję do przedłożenia Radzie wniosku w tej sprawie. W dniu 3 marca 2010 r. Grecja wycofała swój wniosek.

Wniosek dotyczący decyzji Rady upoważniającej do podjęcia wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej oraz niniejszy wniosek dotyczący rozporządzenia Rady wprowadzającego w życie wzmocnioną współpracę w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawej, które Komisja przyjęła równocześnie, stanowią odpowiedź Komisji na wniosek dziewięciu państw członkowskich, zwanych dalej „uczestniczącymi państwami członkowskimi”. Wniosek dotyczący decyzji Rady zawiera szczegółową ocenę wymogów prawnych i możliwości ustanowienia wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej.

2. Podstawa i cele wniosku

2.1. ZWIęKSZENIE PEWNOśCI I PRZEWIDYWALNOśCI PRAWNEJ

Duże różnice między przepisami krajowymi, zwłaszcza jeśli chodzi o normy kolizyjne, powodują w postępowaniach w sprawach małżeńskich o charakterze międzynarodowym znaczną niepewność prawną. Znaczne różnice pomiędzy krajowymi normami kolizyjnymi oraz ich złożoność sprawiają, że parom międzynarodowym bardzo trudno jest przewidzieć, które prawo będzie miało zastosowanie do postępowania dotyczącego ich rozwodu lub separacji prawnej. Uczestniczące państwa członkowskie nie przewidują jednak żadnej możliwości wyboru przez małżonków prawa właściwego w tych postępowaniach. Może to prowadzić do stosowania prawa, z którym małżonkowie są związani w bardzo niewielkim stopniu, oraz skutkować rozstrzygnięciami, które nie odpowiadają ich uzasadnionym oczekiwaniom. Nie zachęca to też do rozwiązań polubownych.

Przy uwzględnieniu właściwych części uzasadnienia wniosku dotyczącego rozporządzenia Komisji z dnia 17 lipca 2006 r. („Rzym III”), przedmiotem niniejszego wniosku dotyczącego rozporządzenia jest ustanowienie jasnych ram prawnych w Unii Europejskiej, obejmujących prawo właściwe dla rozwodów i separacji prawnej, i umożliwienie stronom pewnej swobody w wyborze prawa właściwego. Wzmocniona współpraca dotyczy tylko prawa właściwego, a nie jurysdykcji, jak w przypadku pierwotnego wniosku Komisji, aby nie wpływała ona na prawo Unii, zwłaszcza na rozporządzenie (WE) nr 2201/2003, w którym pierwotny wniosek wprowadzał zmiany. Chociaż mieścił się on wśród przepisów włączonych przez Komitet ds. Prawa Cywilnego (Rzym III)[5], art. 20e-1 nie został utrzymany w niniejszym wniosku dotyczącym rozporządzenia. Artykuł ten zawiera zasadniczo przepis dotyczący jurysdykcji i jest blisko związany z art. 7a dotyczącym forum necessitatis , który również został usunięty, ponieważ także dotyczył jurysdykcji.

2.2. Większa elastyczność dzięki wprowadzeniu ograniczonej autonomii stron

Obecnie autonomia stron w sprawach małżeńskich jest bardzo ograniczona. Propozycje zawarte we wniosku spowodują uelastycznienie ram prawnych poprzez wprowadzenie ograniczonej możliwości wyboru przez małżonków innego prawa, które będzie prawem właściwym dla postępowania w sprawie ich rozwodu lub separacji prawnej. Wybór ograniczony jest do systemów prawa, z którymi małżeństwo ma ścisły związek, dla uniknięcia stosowania prawa, z którym małżonkowie mają niewielki lub żaden związek.

Umożliwienie małżonkom porozumienia się w tej kwestii byłoby szczególnie korzystne w przypadku rozwodów za porozumieniem stron. Stanowiłoby to silną zachętę dla małżeństw do uregulowania z wyprzedzeniem konsekwencji ewentualnego rozkładu pożycia i zachęcałoby do rozwodów za porozumieniem stron, co ma podstawowe znaczenie dla małżeństw posiadających dzieci. Rozporządzenie „Rzym III” przyczyniłoby się również do integracji osób pochodzących z państw trzecich, dając im możliwość zastąpienia prawa państwa ich pochodzenia prawem państwa, w którym obecnie zamieszkują.

Wprowadza się także specjalne mechanizmy zabezpieczające, które mają gwarantować, że małżonkowie będą świadomi konsekwencji swojego wyboru oraz chronić słabszego małżonka.

2.3. Zapobiegnięcie zjawisku prześcigania się małżonków przy wnoszeniu sprawy do sądu

Ponadto w propozycjach zawartych we wniosku uwzględnia się problem prześcigania się małżonków przy wnoszeniu do sądu sprawy o rozwód, tak aby ubiec współmałżonka i zagwarantować sobie tym samym zastosowanie do postępowania określonego systemu prawa, który uznaje się za korzystniejszy do zabezpieczenia własnych interesów. Może to prowadzić do zastosowania prawa, z którym drugi małżonek czuje się związany tylko w niewielkim stopniu lub które nie uwzględnia interesów tej osoby. Ponadto utrudnia to czynności pojednawcze i pozostawia niewiele czasu na mediację.

Wprowadzenie zharmonizowanych norm kolizyjnych prawdopodobnie w dużym stopniu ograniczy ryzyko prześcigania się małżonków przy wnoszeniu sprawy do sądu, ponieważ każdy sąd na terytorium dowolnego uczestniczącego państwa członkowskiego, do którego wpłynie stosowny pozew, stosować będzie prawo wyznaczone w oparciu o wspólne reguły.

W przypadku niedokonania wyboru prawo właściwe określane jest na podstawie szeregu łączników, przy czym pierwszeństwo ma prawo miejsca zwykłego pobytu małżonków, co ma zapewnić zastosowanie do postępowania dotyczącego rozwodu lub separacji prawnej porządku prawnego, z którym małżeństwo ma bliski związek. Przyczyni się to istotnie do zwiększenia pewności i przewidywalności prawnej – zarówno z punktu widzenia zainteresowanych małżonków, jak i prawników.

Przepis dotyczący prawa właściwego w przypadku niedokonania wyboru ma na celu ochronę słabszego małżonka, ponieważ daje on pierwszeństwo stosowaniu prawa miejsca zwykłego pobytu rodziny przed separacją, niezależnie od sądu wybranego przez któregoś z małżonków. Pozwoli to małżonkom łatwiej przewidzieć, który system prawa będzie miał zastosowanie do postępowania w sprawie ich rozwodu lub separacji prawnej.

3. Konsultacje z zainteresowanymi stronami oraz ocena wpływu wzmocnionej współpracy

WNIOSEK KOMISJI OPUBLIKOWANO W LIPCU 2006 R. PO SZEROKICH KONSULTACJACH Z ZAINTERESOWANYMI STRONAMI. OSTATECZNA WERSJA BęDąCA WYNIKIEM NEGOCJACJI W RADZIE, KTÓRą KOMISJA PRZEJęłA CZęśCIOWO W SWOIM OBECNYM WNIOSKU, NIE RÓżNI SIę ZNACZąCO OD WNIOSKU KOMISJI Z LIPCA 2006 R. WERSJA TA UTRZYMUJE FAKTYCZNIE ZASADNICZO TE SAME ROZWIąZANIA DOTYCZąCE PRAWA WłAśCIWEGO DLA ROZWODÓW I SEPARACJI PRAWNEJ (NP. WYBÓR PRAWA WłAśCIWEGO, MIEJSCE ZWYKłEGO POBYTU MAłżONKÓW JAKO GłÓWNY łąCZNIK, KLAUZULA PORZąDKU PUBLICZNEGO ITD.)

Komisja przeprowadziła ocenę skutków, która została załączona do jej pierwotnego wniosku z lipca 2006 r. i pozostaje aktualna co do kwestii prawa właściwego, w związku z czym zostanie uwzględniona[6]. Niniejszy wniosek Komisji wprowadza w życie wzmocnioną współpracę w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawej. Na mocy art. 20 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej procedura wzmocnionej współpracy może zostać wykorzystana tylko „w ostateczności” . Komisja może tym samym przedstawić wniosek dotyczący wzmocnionej współpracy, a Rada może wyrazić na nią zgodę wyłącznie w dziedzinach, które Rada już rozpatrywała, i w których stwierdziła, że nie da się znaleźć żadnego innego rozwiązania, ponieważ „cele takiej współpracy nie mogą zostać osiągnięte w rozsądnym terminie przez Unię jako całość”. Wynika z tego, że Komisja nie może zmienić ani dziedziny wzmocnionej współpracy, w tym przypadku prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej, ani podstawowych przepisów rozpatrywanego instrumentu, zawartych w ostatecznej wersji tekstu wynegocjowanego w Radzie. Ponadto treść wniosku Komisji wprowadzającego w życie wzmocnioną współpracę jest ograniczona do zakresu stosowania określonego we wnioskach dotyczących wzmocnionej współpracy przedłożonych przez uczestniczące państwa członkowskie, tj. prawa właściwego w sprawach małżeńskich. W tym przypadku nowa ocena skutków dotycząca tego samego tematu nie wydaje się więc być właściwa.

4. Aspekty prawne wniosku

4.1. PODSTAWA PRAWNA

Podstawą prawną niniejszego wniosku jest art. 81 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w którym powierzono Radzie uprawnienie do stanowienia środków dotyczących prawa rodzinnego mających skutki transgraniczne, po konsultacji z Parlamentem Europejskim.

Wniosek dotyczy prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej. Kwestie te wchodzą w zakres prawa rodzinnego. Przepisy dotyczące prawa właściwego zawarte we wniosku mają zastosowanie wyłącznie w sytuacjach o charakterze międzynarodowym, tj. na przykład w sytuacji, gdy małżonkowie mają różne obywatelstwo lub zamieszkują w różnych państwach członkowskich lub w państwie członkowskim, które nie jest państwem pochodzenia żadnego z nich. Wniosek spełnia zatem wymóg dotyczący skutków transgranicznych określony w art. 81 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

4.2. Zasada pomocniczości

Cele wniosku mogą zostać osiągnięte wyłącznie na poziomie Unii w formie wspólnych przepisów w dziedzinie prawa właściwego, w razie potrzeby poprzez wzmocnioną współpracę. Na potrzeby osiągnięcia celów wniosku, tj. wzmocnienia pewności prawnej, przewidywalności i elastyczności wobec obywateli, owe normy kolizyjne muszą być identyczne. Działania samych państw członkowskich byłyby zatem sprzeczne z tym celem. Nie istnieje żadna międzynarodowa konwencja wiążąca państwa członkowskie w kwestii prawa właściwego w sprawach małżeńskich. Konsultacje publiczne oraz ocena skutków przeprowadzone w powiązaniu z wnioskiem Komisji z lipca 2006 r. wykazały, że skala problemu, którego rozwiązaniu ma służyć niniejszy wniosek, jest znaczna i że problem dotyczy każdego roku dziesiątków tysięcy obywateli. Ze względu na charakter i skalę problemu cele mogą zostać osiągnięte tylko na szczeblu Unii.

4.3. Zasada proporcjonalności

Wniosek jest zgodny z zasadą proporcjonalności, ponieważ jest on ściśle ograniczony do działań niezbędnych do osiągnięcia założonych celów. Propozycje zawarte w niniejszym wniosku nie spowodują dodatkowych obciążeń finansowych czy administracyjnych dla obywateli, a dodatkowe obciążenie dla zainteresowanych władz krajowych będzie bardzo niewielkie.

4.4. Wybór instrumentu

Charakter i cele niniejszego wniosku wymagają formy rozporządzenia. Ze względu na potrzebę zapewnienia pewności i przewidywalności prawnej konieczne jest opracowanie jasnych i jednolitych przepisów. Proponowane przepisy w sprawie prawa właściwego są szczegółowe i precyzyjne i nie ma konieczności ich transpozycji do krajowych porządków prawnych. Pozostawienie uczestniczącym państwom członkowskim swobody uznania w zakresie wprowadzenia w życie tych przepisów stanowiłoby zagrożenie dla realizacji celu, jakim jest zapewnienie pewności i przewidywalności prawnej.

4.5. Stanowisko Zjednoczonego Królestwa, Irlandii i Danii

Zjednoczone Królestwo i Irlandia nie uczestniczą we współpracy w dziedzinach objętych częścią trzecią tytuł V Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, chyba że wyrażą takie życzenie, zgodnie z art. 3 Protokołu w sprawie stanowiska Zjednoczonego Królestwa i Irlandii w odniesieniu do przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, załączonego do Traktatu o Unii Europejskiej i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Dania, zgodnie z art. 1 i 2 Protokołu w sprawie stanowiska Danii załączonego do Traktatu o Unii Europejskiej i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, nie uczestniczy w przyjęciu proponowanego rozporządzenia i w związku z tym nie jest nim związana ani nie ma ono do niej zastosowania.

5. Wpływ na budżet, uproszczenie i spójność z innymi obszarami polityki Unii

5.1. WPłYW NA BUDżET

Wniosek nie ma wpływu na budżet Unii.

5.2. Uproszczenie

Propozycje zawarte we wniosku prowadzą do uproszczenia procedur administracyjnych dla obywateli i prawników. W szczególności harmonizacja norm kolizyjnych znacznie ułatwi postępowania, pozwalając wyznaczyć prawo właściwe na podstawie jednego systemu norm, który zastąpi normy kolizyjne istniejące w uczestniczących państwach członkowskich.

5.3. Spójność z innymi obszarami polityki i celami Unii

Niniejszy wniosek respektuje prawa podstawowe i jest zgodny z zasadami uznanymi w szczególności w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej za ogólne zasady prawa Unii.

6. Uwagi dotyczące poszczególnych artykułów

Artykuł 1

Proponowane rozporządzenie stosuje się do wszystkich sytuacji wystąpienia kolizji praw, tj. do sytuacji, w których występuje jeden lub kilka elementów międzynarodowych w odniesieniu do wewnętrznego życia społecznego danego kraju i które mogą być związane z kilkoma systemami prawnymi. Przepisy rozporządzenia mają zatem zastosowanie wyłącznie w sytuacjach o charakterze międzynarodowym, tj. na przykład w sytuacji, gdy małżonkowie mają różne obywatelstwo lub zamieszkują w różnych państwach członkowskich lub w państwie członkowskim, które nie jest państwem pochodzenia żadnego z nich („małżeństwa międzynarodowe").

Proponowane przepisy w dziedzinie prawa właściwego ograniczają się do rozwodów i separacji prawnej i nie mają zastosowania do postępowań dotyczących unieważnienia małżeństwa, w których to przypadkach autonomia stron w odniesieniu do wyboru prawa innego niż prawo miejsca siedziby sądu uznawana jest za rzecz niewłaściwą. Jeśli chodzi o przepisy dotyczące jurysdykcji, unieważnienie małżeństwa jest objęte rozporządzeniem (WE) nr 2201/2003, podobnie jak rozwód i separacja prawna.

Artykuł 2

Na mocy art. 2 niniejsze rozporządzenie ma charakter uniwersalny, tj. jego jednolite normy kolizyjne mogą wyznaczyć zarówno prawo uczestniczącego państwa członkowskiego, jak i prawo nieuczestniczącego państwa członkowskiego lub prawo państwa nie będącego członkiem Unii Europejskiej. Zasada ta jest mocno zakorzeniona w prawie pozytywnym norm kolizyjnych i znajduje się już w konwencji rzymskiej z 1980 r., w konwencjach zawartych w ramach Konferencji Haskiej oraz w krajowych normach kolizyjnych uczestniczących państw członkowskich. Wprowadzono także klauzule ochronne w celu uniemożliwienia stosowania obcego prawa dotyczącego rozwodów i separacji prawnej, które jest niezgodne ze wspólnymi wartościami Unii Europejskiej. W przypadkach wyznaczenia prawa innego państwa członkowskiego europejska sieć sądowa w sprawach cywilnych i handlowych może odegrać pewną rolę i zapewnić sądom wsparcie w sprawie treści prawa obcego.

Artykuł 3

W zdecydowanej większości przypadków krajowe normy kolizyjne przewidują tylko jedno rozwiązanie w danej sytuacji. Wniosek zmierza do stworzenia małżonkom większej elastyczności poprzez umożliwienie im dokonania wyboru prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej. Wybrane mogą zostać jedynie te systemy prawa, z którymi małżonkowie mają bliski związek z racji miejsca zwykłego pobytu lub ich ostatniego miejsca wspólnego zwykłego pobytu, jeżeli jedno z nich nadal tam zamieszkuje, obywatelstwa jednego z małżonków lub prawa miejsca siedziby sądu.

Te same normy kolizyjne powinny mieć zastosowanie w przypadku separacji prawnej i rozwodu, ponieważ w niektórych przypadkach separacja prawna jest niezbędnym etapem poprzedzającym rozwód. Uczestniczące państwa członkowskie uznające separację prawną stosują takie same normy kolizyjne w odniesieniu do rozwodu i separacji prawnej.

Zwiększona autonomia stron przyczyni się do zwiększenia pewności prawnej i przewidywalności dla małżonków. Należy również przestrzegać pewnych wymogów formalnych, które gwarantują, że małżonkowie są świadomi konsekwencji swojego wyboru oraz pozwalają chronić słabszego małżonka. Komisja podziela opinię Parlamentu Europejskiego, według którego należy unikać wyboru przez strony takiego prawa właściwego, które prowadziłoby do stosowania prawa sprzecznego z prawami podstawowymi i przepisami prawnymi Unii. Tekst ogranicza więc wybór do obcych systemów prawa w dziedzinie rozwodu i separacji prawnej zgodnych ze wspólnymi wartościami Unii Europejskiej.

Artykuł 4

W przypadku niedokonania wyboru przez małżonków prawo właściwe określane byłoby na podstawie hierarchicznego wykazu kolejnych łączników, wśród których najistotniejszym jest miejsce zwykłego pobytu małżonków. Ta jednolita reguła zapewni pewność i przewidywalność prawną. Wprowadzenie zharmonizowanych norm kolizyjnych prawdopodobnie w dużym stopniu ograniczy ryzyko prześcigania się małżonków przy wnoszeniu sprawy do sądu, ponieważ każdy sąd na terenie dowolnego uczestniczącego państwa członkowskiego, do którego wpłynie stosowny pozew, stosować będzie prawo wyznaczone w oparciu o wspólne reguły.

Oparcie tej reguły w pierwszym rzędzie na miejscu zwykłego pobytu małżonków, a w przypadku jego braku na ostatnim miejscu ich zwykłego pobytu, jeżeli jedno z małżonków nadal tam zamieszkuje, spowoduje w zdecydowanej większości przypadków zastosowanie prawa miejsca siedziby sądu (ale nie zawsze, zwłaszcza jeśli jedno z małżonków wraca do państwa pochodzenia i wnosi w nim pozew zgodnie z przepisami dotyczącymi jurysdykcji określonymi w rozporządzeniu (WE) nr 2201/2003). Przypadki stosowania prawa obcego będą więc ograniczone.

Artykuł 5

Przepis ten ma na celu uniknięcie dyskryminacji. W pewnych sytuacjach powinno mieć jednak zastosowanie prawo miejsca siedziby sądu, jeśli prawo właściwe nie przewiduje rozwodów lub nie zapewnia jednemu z małżonków, ze względu na jego płeć, równego dostępu do rozwodu lub separacji prawnej.

Artykuł 6

Dopuszczenie możliwości przekazania sprawy lub odesłania do innego systemu prawnego byłoby sprzeczne z celem pewności prawnej. Wyznaczenie prawa na mocy jednolitych norm kolizyjnych oznacza zatem wyznaczenie przepisów materialnych tego prawa, a nie jego przepisów prawa prywatnego międzynarodowego.

Artykuł 7

Mechanizm klauzuli porządku publicznego stwarza sądowi możliwość odmowy stosowania prawa obcego wyznaczonego na podstawie normy kolizyjnej, jeżeli zastosowanie prawa obcego w danym przypadku byłoby sprzeczne z porządkiem publicznym miejsca siedziby sądu. Słowo „jawnie” oznacza, że klauzula porządku publicznego winna być stosowana w wyjątkowych przypadkach.

Artykuł 8

Jeśli państwo składa się z szeregu jednostek terytorialnych posiadających własne przepisy prawa materialnego w dziedzinie rozwodów i separacji prawnej, niniejsze rozporządzenie musi również mieć zastosowanie wobec kolizji prawa między tymi jednostkami, aby zagwarantować pewność prawną, przewidywalność oraz jednolite stosowanie przepisów prawa Unii Europejskiej w każdej sytuacji wystąpienia kolizji prawa.

Artykuł 9

Przepis te zapewnia obywatelom dostęp do informacji o przepisach stosowanych wobec umów małżeńskich w uczestniczących państwach członkowskich. Komisja udostępni obywatelom te informacje na stronie internetowej europejskiej sieci sądowej w sprawach cywilnych i handlowych.

Artykuł 10

Artykuł ten dotyczy okresu stosowania instrumentu.

Artykuł 11

Zaproponowane przepisy mają na celu ustanowienie sprawiedliwej równowagi między przestrzeganiem zobowiązań międzynarodowych uczestniczących państw członkowskich, a celem stworzenia prawdziwej europejskiej przestrzeni sprawiedliwości. Ustęp 1 pozwala uczestniczącym państwom członkowskim na dalsze stosowanie norm kolizyjnych zawartych w konwencjach dwustronnych i wielostronnych, których stronami są one w chwili przyjęcia niniejszego rozporządzenia. Jednak współistnienie dwóch równoległych systemów – stosowanie przez niektóre uczestniczące państwa członkowskie przepisów konwencji, które zostały przez nie ratyfikowane, i stosowanie przez inne państwa członkowskie przepisów niniejszego rozporządzenia – byłoby sprzeczne z prawidłowym funkcjonowaniem europejskiej przestrzeni sprawiedliwości.

Artykuły 12 i 13

Jeśli chodzi o artykuły dotyczące przeglądu aktu, jego wejścia w życie i jego stosowania, przejęte zostały standardowe przepisy.

2010/0067 (CNS)

Wniosek

ROZPORZĄDZENIE RADY (UE)

wprowadzające w życie wzmocnioną współpracę w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawej

RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

uwzględniając Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w szczególności jego art. 81 ust. 3,

uwzględniając decyzję […] Rady z dnia [...] upoważniającą do podjęcia wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawej[7],

uwzględniając wniosek Komisji Europejskiej,

po przekazaniu projektu aktu ustawodawczego parlamentom narodowym,

uwzględniając opinię Parlamentu Europejskiego[8],

uwzględniając opinię Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego[9],

stanowiąc zgodnie ze specjalną procedurą ustawodawczą,

a także mając na uwadze, co następuje:

(1) Unia postawiła sobie za cel utrzymanie i dalszy rozwój przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w obrębie której zapewniony jest swobodny przepływ osób. W celu stopniowego tworzenia tej przestrzeni, Unia powinna przyjąć środki w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych mających skutki transgraniczne.

(2) Zgodnie z art. 81 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej środki dotyczące prawa rodzinnego mające skutki transgraniczne są ustanawiane przez Radę.

(3) W dniu 14 marca 2005 r. Komisja przedstawiła Zieloną księgę dotyczącą prawa właściwego i właściwości sądów w sprawach rozwodowych. Zielona księga zapoczątkowała szerokie konsultacje publiczne w sprawie ewentualnych rozwiązań problemów, które mogą wystąpić w obecnej sytuacji.

(4) W dniu 17 lipca 2006 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący rozporządzenia zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 w odniesieniu do jurysdykcji i wprowadzającego zasady dotyczące prawa właściwego w sprawach małżeńskich

(5) Na posiedzeniu w Luksemburgu w dniach 5-6 czerwca 2008 r. Rada stwierdziła brak jednomyślności co do tego wniosku oraz istnienie niedających się przezwyciężyć trudności, które uniemożliwiają osiągnięcie jednomyślności obecnie i w przewidywalnej przyszłości. Rada stwierdziła, że cele tego wniosku nie mogą zostać osiągnięte w rozsądnym terminie przy zastosowaniu odpowiednich postanowień traktatów.

(6) Bułgaria, Grecja, Hiszpania, Francja, Włochy, Luksemburg, Węgry, Austria, Rumunia i Słowenia zwróciły się następnie do Komisji informując, że mają zamiar ustanowić między sobą wzmocnioną współpracę w dziedzinie prawa właściwego w sprawach małżeńskich i wzywając Komisję do przedłożenia Radzie wniosku w tej sprawie. W dniu 3 marca 2010 r. Grecja wycofała swój wniosek.

(7) Rada przyjęła dnia […] decyzję [...] upoważniającą do podjęcia wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawej,

(8) Zgodnie z art. 328 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, od chwili ustanowienia wzmocnionej współpracy pozostaje ona otwarta dla wszystkich państw członkowskich pod warunkiem spełnienia ewentualnych warunków uczestnictwa określonych w decyzji upoważniającej. Państwa członkowskie mogą przystąpić do współpracy także w dowolnym innym momencie, o ile, poza spełnieniem wyżej wymienionych warunków, będą również przestrzegać aktów już przyjętych w ramach tej współpracy.

(9) Niniejsze rozporządzenie powinno utworzyć jasne i kompletne ramy prawne w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej w uczestniczących państwach członkowskich i zagwarantować obywatelom odpowiednie rozwiązania pod względem pewności prawnej, przewidywalności i elastyczności oraz zapobiegać sytuacjom, w których jedno ze małżonków wnosi pozew o rozwód ubiegając współmałżonka, aby zagwarantować sobie tym samym zastosowanie do postępowania określonego systemu prawa, który uznaje za korzystniejszy do zabezpieczenia własnych interesów.

(10) W celu ograniczenia terytorialnego zakresu stosowania niniejszego rozporządzenia, należy określić państwa członkowskie, które uczestniczą we wzmocnionej współpracy.

(11) Niniejsze rozporządzenie powinno mieć zastosowanie niezależnie od charakteru sądu lub trybunału rozpatrującego sprawę.

(12) Aby małżonkowie mieli możliwość wyboru prawa właściwego, z którym mają ścisły związek, lub, w przypadku niedokonania wyboru, aby prawo to stosowało się do ich rozwodu lub separacji prawnej, powinno ono mieć zastosowanie, nawet jeśli nie jest to prawo uczestniczącego państwa członkowskiego. W przypadkach wyznaczenia prawa innego państwa członkowskiego, sieć utworzona na mocy decyzji 2001/470/WE Rady z dnia 28 maja 2001 r. ustanawiającej europejską sieć sądową w sprawach cywilnych i handlowych[10] może dostarczyć sądom informacje na temat treści prawa obcego.

(13) Większa mobilność obywateli wymaga, z jednej strony, większej elastyczności i, z drugiej strony, większej pewności prawnej. Aby osiągnąć ten cel, niniejsze rozporządzenie powinno zwiększyć autonomię stron w dziedzinie rozwodów i separacji prawnej, dając im pewne możliwości wyboru prawa właściwego w postępowaniu dotyczącym ich rozwodu lub separacji prawnej. Taka możliwość nie powinna obejmować unieważnienia małżeństwa, jako że jest ono ściśle związane z ważnością małżeństwa, w którym to przypadku autonomia stron nie jest właściwa.

(14) Małżonkowie powinni mieć możliwość wyboru jako prawa właściwego w postępowaniu dotyczącym ich rozwodu lub separacji prawnej prawa państwa, z którym mają szczególny związek, lub prawa miejsca siedziby sądu. Prawo wybrane przez małżonków musi być zgodne z prawami podstawowymi określonymi w traktatach i Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Możliwość wyboru prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej nie powinno stać w sprzeczności z potrzebą najlepszego zabezpieczenia interesów dziecka.

(15) Przed wyznaczeniem prawa właściwego ważne jest, aby małżonkowie mieli dostęp do aktualnych informacji dotyczących zasadniczych aspektów prawa krajowego i Unii oraz postępowań w dziedzinie rozwodów i separacji prawnej. Aby zagwarantować dostęp do odpowiedniej jakości informacji Komisja aktualizuje je systematycznie w internetowym publicznym systemie informacji utworzonym na mocy decyzji Rady 2001/470/WE.

(16) Podstawową zasadą niniejszego rozporządzenia jest świadomy wybór dokonywany przez oboje małżonków. Każdy ze współmałżonków powinien dokładnie wiedzieć, jakie są prawne i społeczne konsekwencje wyboru danego prawa właściwego. Możliwość wyboru prawa właściwego za obopólną zgodą nie powinna naruszać praw i równości szans obojga małżonków. W związku z tym sędziowie krajowi powinni mieć świadomość wagi świadomego wyboru obojga małżonków wobec konsekwencji prawnych zawartego porozumienia co do wyboru prawa.

(17) Należy także wprowadzić specjalne mechanizmy zabezpieczające gwarantujące, że małżonkowie będą świadomi konsekwencji swojego wyboru. Porozumienie co do wyboru prawa właściwego powinno zostać przynajmniej sporządzone na piśmie, opatrzone datą i podpisane przez obie strony. Jednakże jeśli prawo uczestniczącego państwa członkowskiego, w którym oboje współmałżonkowie mają zwykłe miejsce pobytu, przewiduje dodatkowe wymogi formalne, należy ich przestrzegać. Takie formalne wymogi mogą na przykład istnieć w uczestniczącym państwie członkowskim, w którym porozumienie zostaje włączone do umowy małżeńskiej.

(18) Umowa wyznaczająca prawo właściwe powinna móc zostać zawarta i zmieniona najpóźniej podczas wytoczenia powództwa, a nawet podczas postępowania, jeśli prawo miejsca siedziby sądu przewiduje taką możliwość. W tym przypadku wystarczy, jeśli takie wyznaczenie zostanie odnotowane w sądzie zgodnie z prawem miejsca siedziby sądu.

(19) W przypadku niedokonania wyboru prawa właściwego niniejsze rozporządzenie powinno wprowadzać zharmonizowane normy kolizyjne w oparciu o skalę kolejnych kryteriów łącznikowych opartych na istnieniu ścisłego związku między małżonkami a danym prawem, dla zapewnienia pewności prawnej i przewidywalności oraz zapobieżenia sytuacjom, w których jedno ze małżonków wnosi pozew o rozwód ubiegając współmałżonka, aby zagwarantować sobie tym samym zastosowanie do postępowania określonego systemu prawa, który uznaje za korzystniejszy do zabezpieczenia własnych interesów. Łączniki zostały wybrane w taki sposób, aby zapewnić zastosowanie do postępowania dotyczącego rozwodu lub separacji prawnej systemu prawa, z którym małżeństwo ma ścisły związek, i są oparte w pierwszym rzędzie na prawie miejsca zwykłego pobytu małżonków.

(20) W pewnych sytuacjach powinno mieć jednak zastosowanie prawo miejsca siedziby sądu, jeśli prawo właściwe nie przewiduje rozwodów lub nie zapewnia jednemu z małżonków, ze względu na jego płeć, równego dostępu do rozwodu lub separacji prawnej.

(21) Względy interesu publicznego powinny w wyjątkowych okolicznościach dawać sądom uczestniczących państw członkowskich możliwość odmowy stosowania prawa obcego w danym przypadku, jeżeli byłoby to jawnie sprzeczne z porządkiem publicznym miejsca siedziby sądu. Jednakże sądy nie powinny mieć możliwości zastosowania klauzuli porządku publicznego w celu odmowy stosowania prawa innego państwa członkowskiego w sytuacji, w której byłoby to sprzeczne z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej, w szczególności z jej art. 21, zakazującym wszelkich form dyskryminacji.

(22) Ponieważ z niektórych państwach i niektórych uczestniczących państwach członkowskich współistnieje kilka systemów prawnych lub zasad dotyczących spraw będących przedmiotem niniejszego rozporządzenia, należy przewidzieć, w jakim stopniu postanowienia niniejszego rozporządzenia mają zastosowanie w różnych jednostkach terytorialnych tych państw i uczestniczących państw członkowskich.

(23) Ponieważ cele rozporządzenia, a mianowicie zwiększenie pewności prawnej, przewidywalności i elastyczności w postępowaniach w międzynarodowych sprawach małżeńskich – a tym samym ułatwienie swobodnego przepływu osób na terytorium Unii Europejskiej – nie mogą być w osiągnięte w sposób zadowalający przez działania samych państw członkowskich z uwagi na rozmiary i skutki niniejszego rozporządzenia, powinny one być realizowane na poziomie Unii, w razie potrzeby poprzez wzmocnioną współpracę między państwami członkowskimi, zgodnie z zasadą pomocniczości określoną w art. 5 Traktatu o Unii Europejskiej. Zgodnie z zasadą proporcjonalności określoną w tym samym artykule, niniejsze rozporządzenie nie wykracza poza to, co jest konieczne dla osiągnięcia tych celów.

(24) Niniejsze rozporządzenie respektuje prawa podstawowe oraz jest zgodne z zasadami określonymi w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej, a zwłaszcza jej art. 21, zakazującym wszelkiej dyskryminacji w szczególności ze względu na płeć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekonania, poglądy polityczne lub wszelkie inne poglądy, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną. Sądy uczestniczących państw członkowskich muszą stosować niniejsze rozporządzenie z poszanowaniem tych praw i zasad.

PRZYJMUJE NINIEJSZE ROZPORZĄDZENIE:

Rozdział I - Zakres stosowania

Artykuł 1Zakres przedmiotowy

1. Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie w sytuacjach wystąpienia kolizji prawa w przypadku rozwodu i separacji prawnej.

2. Do celów niniejszego rozporządzenia, „uczestniczące państwo członkowskie” oznacza państwo członkowskie uczestniczące we wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej na mocy decyzji [...] [Rady z dnia [...] upoważniającej do podjęcia wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawej].

Artykuł 2Uniwersalne stosowanie

Prawo wyznaczone przez niniejsze rozporządzenie stosuje się także wówczas, gdy nie jest to prawo uczestniczącego państwa członkowskiego.

Rozdział II – Jednolite przepisy dotyczące prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej

Artykuł 3Wybór prawa właściwego przez strony

1. Małżonkowie mogą wybrać za obopólną zgodą prawo właściwe dla rozwodu i separacji prawnej, o ile wybrany przez nich system prawa jest zgodny z prawami podstawowymi określonymi w Traktatach i Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej oraz z zasadą porządku publicznego. Wyboru mogą dokonać spośród następujących systemów prawa:

a) prawo państwa, w którym małżonkowie mają zwykłe miejsce pobytu w chwili zawarcia porozumienia;

b) prawo państwa, w którym małżonkowie mieli ostatnio zwykłe miejsce pobytu, o ile jedno z nich nadal tam zamieszkuje w chwili zawarcia porozumienia;

c) prawo państwa, którego obywatelstwo posiada jedno z małżonków w chwili zawarcia porozumienia;

d) prawo miejsca siedziby sądu.

2. Bez uszczerbku dla postanowień ust. 4, porozumienie w sprawie wyznaczenia prawa właściwego może zostać zawarte i zmienione w każdej chwili, ale najpóźniej w chwili wytoczenia powództwa.

3. Porozumienie, o którym mowa w ust. 2, jest sporządzone na piśmie, opatrzone datą oraz podpisane przez oboje małżonków. Każde przekazanie informacji za pomocą środków elektronicznych umożliwiające trwały zapis takiej umowy uznaje się za równoważne formie pisemnej.

Jednakże, jeśli prawo uczestniczącego państwa członkowskiego, w którym oboje współmałżonkowie mają zwykłe miejsce pobytu w chwili zawarcia porozumienia, przewiduje dodatkowe wymogi formalne dla tego typu porozumień, wymogi te mają zastosowanie. Jeżeli zwykłe miejsce pobytu małżonków znajduje się w różnych uczestniczących państwach członkowskich i przepisy prawa obu tych państw przewidują różne wymogi formalne, porozumienie jest ważne z formalnego punktu widzenia, jeżeli spełnia wymogi prawa któregokolwiek z tych państw.

4. Jeśli prawo miejsca siedziby sądu przewiduje taką możliwość, małżonkowie mogą także wyznaczyć prawo właściwe przed sądem w trakcie postępowania. W takim przypadku takie wyznaczenie zostaje odnotowane w sądzie zgodnie z prawem miejsca siedziby sądu.

Artykuł 4 Prawo właściwe w przypadku niedokonania wyboru przez strony

W przypadku niedokonania wyboru na mocy art. 3 rozwód i separacja prawna podlegają prawu państwa:

a) w którym małżonkowie mają zwykłe miejsce pobytu w chwili wytoczenia powództwa lub, w przypadku jego braku,

b) w którym małżonkowie mieli ostatnio zwykłe miejsce pobytu pod warunkiem, że ten okres zamieszkiwania nie zakończył się wcześniej niż jeden rok przed wytoczeniem powództwa, o ile jedno z nich nadal tam zamieszkuje w chwili wytoczenia powództwa lub, w przypadku jego braku,

c) którego obywatelstwo posiadają oboje małżonkowie w chwili wytoczenia powództwa lub, w przypadku jego braku,

d) w którym znajduje się siedziba sądu, przed którym wytoczono powództwo.

Artykuł 5 Zastosowanie prawa miejsca siedziby sądu

Jeżeli prawo właściwe wyznaczone na mocy art. 3 i 4 nie przewiduje rozwodów lub nie zapewnia jednemu z małżonków, ze względu na jego płeć, równego dostępu do rozwodu lub separacji prawnej, właściwe jest prawo miejsca siedziby sądu.

Artykuł 6 Wyłączenie przekazania sprawy lub odesłania do innego systemu prawnego

Za prawo danego państwa, wskazane jako właściwe na podstawie niniejszego rozporządzenia, uważa się normy prawne obowiązujące w tym państwie, z wyłączeniem norm prawa prywatnego międzynarodowego.

Artykuł 7Porządek publiczny

Stosowanie przepisów prawa wyznaczonego jako właściwe przez niniejsze rozporządzenie może zostać wyłączone jedynie wówczas, gdy stosowanie ich jest jawnie sprzeczne z porządkiem publicznym miejsca siedziby sądu.

Artykuł 8Państwa nieposiadające jednolitego systemu prawnego

1. W przypadku gdy państwo składa się z kilku jednostek terytorialnych, z których każda posiada własne normy prawne dotyczące rozwodu i separacji prawnej, dla ustalenia prawa właściwego zgodnie z niniejszym rozporządzeniem każdą jednostkę terytorialną uważa się za państwo.

2. Uczestniczące państwo członkowskie, w którym różne jednostki terytorialne mają własne normy prawne dotyczące rozwodu i separacji prawnej, nie ma obowiązku stosowania niniejszego rozporządzenia w przypadku kolizji norm wyłącznie takich jednostek terytorialnych.

Rozdział III – Pozostałe przepisy

Artykuł 9Informacje dostarczane przez uczestniczące państwa członkowskie

1. Najpóźniej [ trzy miesiące po rozpoczęciu stosowania niniejszego artykułu] uczestniczące państwa członkowskie informują Komisję, w razie potrzeby, o swoich krajowych przepisach dotyczących:

a) wymogów formalnych w odniesieniu do porozumień w sprawie wyboru prawa właściwego; oraz

b) możliwości wyznaczenia prawa właściwego zgodnie z art. 3 ust. 4.

Uczestniczące państwa członkowskie powiadamiają Komisję o wszelkich późniejszych zmianach dotyczących tych przepisów.

2. Komisja udostępnia w odpowiedni sposób informacje przekazane jej zgodnie z ust. 1, w szczególności przy wykorzystaniu strony internetowej europejskiej sieci sądowej w sprawach cywilnych i handlowych.

Artykuł 10Postanowienia przejściowe

1. Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie do postępowań sądowych wszczętych po dacie rozpoczęcia stosowania rozporządzenia zgodnie z art. 13 oraz do porozumień, o których mowa w art. 3, zawartych po tej dacie.

Porozumienie w sprawie wyboru prawa właściwego zawarte zgodnie z prawem krajowym uczestniczącego państwa członkowskiego przed datą rozpoczęcia stosowania niniejszego rozporządzenia jest jednak również skuteczne, o ile spełnia warunki określone w art. 3 ust. 3 akapit pierwszy.

2. Niniejsze rozporządzenie pozostaje bez uszczerbku dla porozumień w sprawie prawa właściwego zawartych zgodnie z przepisami prawa państwa członkowskiego sądu, przed którym wytoczono powództwo przed datą rozpoczęcia stosowania niniejszego rozporządzenia.

Artykuł 11Związek z obowiązującymi konwencjami międzynarodowymi

1. Niniejsze rozporządzenie nie ma wpływu na stosowanie konwencji dwustronnych lub wielostronnych, których stronami, w chwili przyjęcia niniejszego rozporządzenia, jest jedno uczestniczące państwo członkowskie lub większa ich liczba, a które dotyczą spraw regulowanych przepisami niniejszego rozporządzenia, bez uszczerbku dla zobowiązań państw członkowskich na mocy art. 351 Traktatu.

2. Niezależnie od ust. 1 niniejsze rozporządzenie ma w stosunkach między uczestniczącymi państwami członkowskimi pierwszeństwo przed konwencjami, które dotyczą spraw regulowanych jego przepisami i których stronami są uczestniczące państwa członkowskie.

Artykuł 12Klauzula przeglądowa

Najpóźniej [ pięć lat po rozpoczęciu stosowania niniejszego rozporządzenia ] Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu, Radzie i Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu sprawozdanie dotyczące jego stosowania. W razie potrzeby sprawozdaniu temu towarzyszą wnioski dotyczące dostosowania.

Rozdział IV - Przepisy końcowe

Artykuł 13Wejście w życie i data rozpoczęcia stosowania

Niniejsze rozporządzenie wchodzi w życie dwudziestego dnia po jego opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej .

Rozporządzenie stosuje się po upływie [ dwunastu miesięcy od daty przyjęcia niniejszego rozporządzenia ], z wyjątkiem art. 9, który stosuje się po upływie [ sześciu miesięcy od daty przyjęcia niniejszego rozporządzenia ].

Niniejsze rozporządzenie wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane w uczestniczących państwach członkowskich zgodnie z Traktatami.

Sporządzono w Brukseli dnia […] r.

W imieniu Rady

Przewodniczący

[1] COM(2006) 399

[2] Rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, Dz.U. L 338 z 23.12.2003, s. 1.

[3] Dz.U. C 15 E z 21.1.2010, s. 128.

[4] Bułgaria, Grecja, Hiszpania, Francja, Włochy, Luksemburg, Węgry, Austria, Rumunia i Słowenia.

[5] Zob. dok. 9712/08 Rady Unii Europejskiej

[6] SEC(2006)949.

[7] Dz.U. L […] z […], s. […].

[8] Dz.U. C […] z […], s. […].

[9] Dz.U. C […] z […], s. […].

[10] Dz.U. L 174 z 27.6.2001, s. 25.