1.Wprowadzenie – pilna konieczność ochrony planety

Zmiana klimatu stanowi dla Europejczyków poważny powód do niepokoju. Obecne zmiany klimatu na naszej planecie zmieniają znany nam kształt świata i zwiększają zagrożenie destabilizacją w każdej postaci. W ostatnim dwudziestoleciu miało miejsce 18 najcieplejszych lat, od czasu gdy zaczęto prowadzić pomiary. Tendencja ta jest wyraźna. Niezbędne jest natychmiastowe i zdecydowane działanie na rzecz klimatu .

Globalne ocieplenie przekształca środowisko, zwiększając częstotliwość i intensywność ekstremalnych zdarzeń pogodowych. W ciągu czterech z ostatnich pięciu lat w Europie odnotowano ekstremalne fale upałów. Zeszłego lata temperatury za kołem podbiegunowym były o 5 °C wyższe niż zwykle. Duże obszary Europy ucierpiały w wyniku dotkliwych susz, natomiast w ostatnich latach Europa Środkowa i Wschodnia zostały szczególnie dotknięte powodziami. Ekstremalne zjawiska związane z klimatem, takie jak pożary lasów, gwałtowne powodzie, tajfuny i huragany, również niosą ogromne zniszczenia i śmierć, jak w przypadku huraganów Irma i Maria, które w 2017 r. uderzyły w Karaiby, a także kilka spośród europejskich regionów najbardziej oddalonych. Podobne zjawiska występują obecnie na kontynencie europejskim, gdzie w 2017 r. huragan Ofelia był pierwszym w historii silnym wschodnioatlantyckim huraganem, jaki nawiedził wybrzeże Irlandii, a w 2018 r. huragan Leslie spowodował zniszczenia w Portugalii i Hiszpanii.

Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) wydał w październiku 2018 r. sprawozdanie specjalne na temat skutków globalnego ocieplenia o 1,5 °C ponad poziom sprzed epoki przemysłowej i powiązanych ścieżek redukcji emisji gazów cieplarnianych na świecie. Z dowodów naukowych wynika, że globalne ocieplenie spowodowane działalnością człowieka osiągnęło już poziom 1 °C powyżej poziomów sprzed epoki przemysłowej i rośnie w tempie około 0,2 °C na dekadę. Bez zaostrzenia międzynarodowych działań w dziedzinie klimatu średni wzrost temperatury na świecie może sięgnąć 2 °C tuż po 2060 r., a potem nadal wzrastać.

Taka niekontrolowana zmiana klimatu może sprawić, że Ziemia stanie się „cieplarnią”, co zwiększy prawdopodobieństwo wystąpienia nieodwracalnych skutków zmiany klimatu na wielką skalę. Sprawozdanie IPCC potwierdza prognozę, że przy globalnym ociepleniu o 1 °C na obszarze obejmującym około 4 % światowej powierzchni gruntów nastąpi transformacja ekosystemów z jednego typu w inny, a przy wzroście temperatury o 2 °C odsetek ten wzrośnie do 13 %. Na przykład przewiduje się, że w przypadku wzrostu temperatury o 2 °C na świecie zniknie 99 % raf koralowych. Nieodwracalna utrata pokrywy lodowej na Grenlandii może zostać wywołana globalnym ociepleniem o około 1,5–2 °C. Doprowadziłoby to ostatecznie do podniesienia poziomu morza nawet o 7 metrów, co miałoby bezpośredni wpływ na obszary przybrzeżne na całym świecie, w tym na tereny nizinne i wyspy w Europie. Już teraz następuje szybka utrata lodu morskiego Arktyki w okresie letnim, co ma negatywne skutki dla różnorodności biologicznej w Skandynawii i dla źródeł utrzymania lokalnej ludności.

Miałoby to również poważne konsekwencje dla wydajności europejskiej gospodarki, infrastruktury, zdolności do produkcji żywności, dla zdrowia publicznego i różnorodności biologicznej oraz stabilności politycznej. W ubiegłym roku klęski wywołane zjawiskami pogodowymi przyniosły rekordowe straty gospodarcze w wysokości 283 mld EUR, a do 2100 r. mogą one dotknąć około dwie trzecie ludności Europy, podczas gdy dziś ich skutki odczuwa 5 % populacji. Na przykład roczne szkody spowodowane powodziami rzecznymi w Europie mogą wzrosnąć do 112 mld EUR z obecnych 5 mld EUR. Do końca wieku 16 % obecnej strefy klimatu śródziemnomorskiego może zamienić się w strefę suchą, a w kilku krajach Europy Południowej produktywność pracy na zewnątrz może się zmniejszyć o około 10–15 % w porównaniu z obecnymi poziomami. Szacuje się również, że zmniejszenie przewidywanej dostępności żywności przy globalnym ociepleniu o 2 °C jest znaczniejsze niż w przypadku ocieplenia o 1,5 °C, w tym w regionach o kluczowym znaczeniu dla bezpieczeństwa UE, takich jak Afryka Północna i pozostała część regionu Morza Śródziemnego. Mogłoby to osłabić bezpieczeństwo i dobrobyt w najszerszym tego słowa znaczeniu, szkodząc systemom gospodarczym, żywnościowym, wodnym i energetycznym, co z kolei powodowałoby konflikty i presje migracyjne. Ogólnie rzecz biorąc, jeżeli działania na rzecz klimatu nie zostaną podjęte, niemożliwe będzie zapewnienie zrównoważonego rozwoju Europy i osiągnięcie wyznaczonych na poziomie globalnym celów zrównoważonego rozwoju ONZ.

2.Europejska wizja nowoczesnej, konkurencyjnej, dobrze prosperującej i neutralnej dla klimatu gospodarki

Celem niniejszej strategii jest potwierdzenie zobowiązania Europy do sprawowania przewodniej roli w światowych działaniach w dziedzinie klimatu oraz przedstawienie wizji, która może doprowadzić do osiągnięcia zerowej emisji gazów cieplarnianych netto do 2050 roku dzięki sprawiedliwej społecznie i racjonalnej kosztowo transformacji. W strategii podkreślono możliwości, jakie ta transformacja stwarza dla obywateli Unii i jej gospodarki, a także zidentyfikowano przyszłe problemy. Celem proponowanej strategii nie jest wprowadzanie nowych polityk; Komisja Europejska nie zamierza również zmieniać celów wyznaczonych na 2030 r. Ma ona wyznaczyć kierunek dla unijnej polityki klimatycznej i energetycznej oraz nadać kształt temu, co UE uważa za swój długoterminowy wkład w realizację celów porozumienia paryskiego dotyczących temperatury zgodnych z celami zrównoważonego rozwoju ONZ, co w jeszcze większym stopniu wpłynie na szeroki wachlarz strategii politycznych UE. Strategia otwiera pogłębioną debatę z udziałem europejskich decydentów i ogółu społeczeństwa na temat tego, w jaki sposób Europa powinna przygotować się do okresu do 2050 r., a następnie do złożenia europejskiej długoterminowej strategii do Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu do 2020 r.

UE przewodzi działaniom na rzecz wyeliminowania pierwotnych przyczyn zmiany klimatu i wzmacniania uzgodnionej międzynarodowej reakcji na nią w ramach porozumienia paryskiego. Porozumienie paryskie, ratyfikowane przez 181 stron, wymaga podjęcia zdecydowanych i szybkich działań na skalę światową na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych celem utrzymania wzrostu temperatury na świecie znacznie poniżej 2 °C i kontynuacji starań na rzecz ograniczenia go do 1,5 °C. Celem porozumienia jest także, by drugiej połowie bieżącego stulecia osiągnąć równowagę w skali globalnej między emisjami gazów cieplarnianych ze źródeł a pochłanianiem ich przez pochłaniacze. Wszystkie strony porozumienia mają do 2020 r. przedstawić długoterminowe strategie rozwoju niskoemisyjnego, które przyczynią się do osiągnięcia jego celów.

W czerwcu 2017 r. Rada Europejska zdecydowanie potwierdziła zobowiązanie UE i jej państw członkowskich do szybkiego i pełnego wdrożenia porozumienia paryskiego, podkreślając, że porozumienie jest zasadniczym „elementem modernizacji przemysłu i gospodarki w Europie”, a następnie, w marcu 2018 r., zwróciła się do Komisji Europejskiej „aby najpóźniej w pierwszym kwartale 2019 r. przedstawiła wniosek dotyczący strategii w zakresie długoterminowej unijnej redukcji emisji gazów cieplarnianych zgodnie z porozumieniem paryskim, z uwzględnieniem planów krajowych”.

W październiku 2017 r. Parlament Europejski wezwał również Komisję Europejską „do opracowania do czasu COP24 strategii UE na rzecz osiągnięcia zerowej emisji do połowy wieku”. Ponadto rozporządzenie w sprawie zarządzania unią energetyczną, opracowane przez Parlament Europejski i Radę, wzywa Komisję do przedstawienia unijnej długoterminowej strategii do kwietnia 2019 r.

UE, odpowiedzialna za 10 % światowych emisji, jest światowym liderem w przechodzeniu na gospodarkę o zerowej emisji gazów cieplarnianych netto. Już w 2009 r. UE postawiła sobie za cel zmniejszenie emisji o 80–95 % do 2050 r. W ciągu ostatnich dziesięcioleci Europejczykom udało się oddzielić emisje gazów cieplarnianych od wzrostu gospodarczego w Europie. Po osiągnięciu szczytowego poziomu emisji gazów cieplarnianych w UE w 1979 r. efektywność energetyczna, polityka przestawienia się na inne paliwo oraz rozpowszechnienie energii ze źródeł odnawialnych przyniosły znaczne zmniejszenie poziomu emisji. W rezultacie w latach 1990–2016 zużycie energii zmniejszyło się o prawie 2 %, emisje gazów cieplarnianych – o 22 %, natomiast PKB wzrosło o 54 %.

Przejście na czystą energię przyspieszyło modernizację gospodarki europejskiej, pobudziło zrównoważony wzrost gospodarczy i przyniosło obywatelom Unii znaczne korzyści społeczne i środowiskowe. W wyniku dążenia UE do osiągnięcia wyznaczonych w 2020 r. celów w zakresie energii i klimatu powstały już nowe branże, miejsca pracy w Europie oraz nastąpił wzrost innowacji technologicznych, co spowodowało obniżenie kosztów technologii. Najlepszym przykładem jest rewolucja w dziedzinie energii ze źródeł odnawialnych. Udział energii ze źródeł odnawialnych w zużyciu energii końcowej wzrósł z 9 % w 2005 r. do obecnych 17 %. Wiodąca pozycja UE pokazuje innym częściom świata, że takie przejście jest możliwe i korzystne nie tylko pod względem przeciwdziałania zmianie klimatu.

UE jest na dobrej drodze do osiągnięcia swoich celów na 2020 r. w zakresie emisji gazów cieplarnianych, energii ze źródeł odnawialnych i efektywności energetycznej. Nie można jednak ustawać w wysiłkach, by przezwyciężyć panującą ostatnio stagnację pod względem zwiększania efektywności energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych.

UE czyni postępy w strategii na rzecz unii energetycznej i finalizuje nowoczesne, zaawansowane i racjonalne pod względem kosztów ramy prawne, aby osiągnąć cele redukcji emisji gazów cieplarnianych na 2030 r. i zakończyć transformację energetyki, realizując cel Komisji Junckera, jakim jest priorytetowe traktowanie efektywności energetycznej i uzyskanie statusu światowego lidera w dziedzinie odnawialnych źródeł energii. Jest to inwestycja w nasz dobrobyt i zrównoważony rozwój gospodarki europejskiej. Ważnym elementem w dążeniu do pełnego wdrożenia tych ram zarówno dla organów publicznych, jak i podmiotów prywatnych, jest stabilność regulacyjna. Na szczeblu europejskim uzgodniono ambitne strategie polityczne, w tym zreformowany unijny system handlu uprawnieniami do emisji, który wzmacnia sygnał cenowy dotyczący emisji CO2. W przypadku wszystkich innych sektorów określono krajowe cele w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych oraz ustanowiono przepisy mające na celu utrzymanie unijnego poziomu pochłaniania przez grunty i lasy, absorbujące więcej CO2 niż emitują. Jeśli chodzi o energię, zatwierdza się obecnie cele w zakresie zwiększenia efektywności energetycznej w UE o co najmniej 32,5 % oraz podniesienia udziału energii ze źródeł odnawialnych do co najmniej 32 % końcowego zużycia energii w UE do 2030 r., a proponowane przepisy mające na celu poprawę niskoemisyjności samochodów osobowych, dostawczych i ciężarowych przyspieszą transformację w sektorze transportu.

Połączone strategie w zakresie klimatu i energii pozwolą zrealizować podjęte w ramach porozumienia paryskiego unijne zobowiązanie do zmniejszenia emisji o co najmniej 40 % do 2030 r. w porównaniu z rokiem 1990. W istocie, kiedy przyjęte prawodawstwo UE zostanie w pełni wdrożone, szacuje się, że do 2030 r. całkowita redukcja emisji gazów cieplarnianych osiągnie ok. 45 %. Wprowadzone dziś strategie polityczne będą miały trwały wpływ po 2030 r., a zatem już wtedy ich wpływ będzie odczuwalny, zaś do 2050 r. przewidywana redukcja emisji wyniesie około 60 %. Nie jest to jednak wystarczające, aby UE mogła przyczynić się do osiągnięcia celów określonych w porozumieniu paryskim.

W sprawozdaniu IPCC potwierdzono, że świat musi ograniczyć ocieplenie klimatu do 1,5 °C, aby zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Podkreślono również, że ograniczenie emisji stanowi konieczność o wiele bardziej naglącą niż zakładano wcześniej. Aby wzrost temperatury nie przekroczył 1,5 °C, do połowy wieku należy osiągnąć neutralność emisyjną na poziomie globalnym dla CO2, a w odniesieniu do wszystkich innych gazów cieplarnianych – po 2050 r. W tym momencie wszelkie pozostałe emisje gazów cieplarnianych w niektórych sektorach muszą zostać skompensowane absorpcją w innych sektorach, przy szczególnym udziale sektora użytkowania gruntów, rolnictwa i leśnictwa. W ten sposób UE ma szansę nasilić działania, by wykazać swoją przewodnią rolę i wykorzystać przewagę wynikającą z pozycji pioniera. Aby tak się stało, UE musiałaby osiągnąć neutralność emisyjną do 2050 r.