UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Ewidentnie bezpodstawne lub stanowiące nadużycie postępowania sądowe zmierzające do stłumienia debaty publicznej (często określane również mianem strategicznych powództw zmierzających do stłumienia debaty publicznej lub „SLAPP”) są zjawiskiem obserwowanym w Unii Europejskiej od niedawna, ale wraz z upływem czasu stają się coraz powszechniejsze. Stanowią one szczególnie szkodliwą formę nękania i zastraszania stosowaną przeciwko osobom działającym na rzecz ochrony interesu publicznego. Postępowania te są bezpodstawnymi lub wyolbrzymionymi postępowaniami sądowymi wszczynanymi zazwyczaj przez wpływowe osoby fizyczne, grupy lobbystyczne, korporacje i organy państwowe przeciwko stronom wyrażającym krytyczne opinie lub przekazującym komunikaty niewygodne dla powodów w sprawie leżącej w interesie publicznym. Celem takich postępowań jest cenzurowanie, zastraszanie i uciszanie krytyków poprzez obciążenie ich kosztami obrony prawnej, dopóki nie zrezygnują z krytyki lub sprzeciwu. W odróżnieniu od standardowych postępowań, powództw typu SLAPP nie wytacza się w celu wykonania prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, wygrania postępowania sądowego ani dochodzenia roszczeń. Zamiast tego służą one zastraszeniu pozwanych i pozbawieniu ich zasobów. Nadrzędnym celem tego rodzaju postępowań jest wywołanie efektu mrożącego, uciszenie pozwanych i zniechęcenie ich do kontynuowania prowadzonej przez nich działalności.

Powództwa typu SLAPP są zazwyczaj wymierzone przeciwko dziennikarzom i obrońcom praw człowieka. Nie dotyczą one tylko osób fizycznych, ale także mediów, wydawnictw i organizacji społeczeństwa obywatelskiego, np. organizacji działających na rzecz ochrony środowiska. Powództwa tego rodzaju mogą również być wymierzone w inne osoby zaangażowane w debatę publiczną, takie jak badacze i nauczyciele akademiccy.

Prawidłowo funkcjonująca i rozwijająca się demokracja wymaga, aby obywatele mogli aktywnie uczestniczyć w debacie publicznej bez nieuprawnionej ingerencji ze strony organów publicznych lub innych potężnych grup interesu. Aby uczestnictwo mogło być znaczące, obywatele muszą mieć dostęp do wiarygodnych informacji, które umożliwią im wyrobienie sobie własnych opinii i kierowanie się własnym osądem w przestrzeni publicznej, w której można swobodnie wyrażać różne poglądy.

Dziennikarze odgrywają zasadniczą rolę w ułatwianiu debaty publicznej oraz w przekazywaniu informacji, opinii i idei. Muszą mieć oni możliwość skutecznego prowadzenia swoich działań, aby zapewnić obywatelom dostęp do pluralizmu poglądów w demokracjach europejskich. Dziennikarze śledczy odgrywają kluczową rolę w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, korupcji i ekstremizmu. Niezbędny jest solidny system gwarancji, który umożliwi im pełnienie zasadniczej roli strażników w sprawach leżących w uzasadnionym interesie publicznym. Ich praca wiąże się ze szczególnie wysokim ryzykiem, a oni sami coraz częściej doświadczają ataków i nękania. Obrońcy praw człowieka mają do odegrania kluczową rolę w zapewnianiu poszanowania praw podstawowych, wartości demokratycznych, włączenia społecznego, ochrony środowiska i państwa prawnego. Powinni oni mieć możliwość aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym oraz prawo do wyrażania swoich poglądów w kwestiach politycznych i w procesach decyzyjnych bez obaw przed zastraszaniem.

Charakterystyczną cechą powództw typu SLAPP jest często nierównowaga sił między stronami – powód ma silniejszą pozycję niż pozwany, na przykład ze względów finansowych lub politycznych. Choć tego rodzaju nierównowaga nie zawsze występuje w praktyce, jeżeli już do niej dochodzi zwiększa ona w istotnym stopniu ryzyko wywarcia przez SLAPP szkodliwego wpływu na osoby, przeciwko którym powództwa te są skierowane, co w konsekwencji wywołuje efekt mrożący w odniesieniu do debaty publicznej. Powództwa typu SLAPP mogą wywierać odstraszający wpływ również na inne osoby, przeciwko którym mogą one zostać skierowane, przez co osoby te mogą zrezygnować z przysługującego im prawa do prowadzenia śledztw i ujawniania kwestii leżących w interesie publicznym. Taka sytuacja może z kolei wiązać się z ryzykiem stosowania autocenzury.

Powództwa typu SLAPP stanowią nadużycie postępowania sądowego i powodują niepotrzebne obciążenie sądów. Podmioty i osoby fizyczne wytaczające powództwa typu SLAPP mogą oprzeć je na różnych podstawach. Choć zarzuty dotyczą niejednokrotnie zniesławienia, mogą również odnosić się do naruszeń innych przepisów lub praw (np. przepisów w zakresie ochrony danych osobowych lub prywatności). Zarzuty te często łączy się z roszczeniami odszkodowawczymi/roszczeniami z czynu niedozwolonego, a niekiedy również z nakazami sądowymi (zakazującymi publikacji lub przynajmniej opóźniającymi publikację).

Powszechność powództw typu SLAPP została uznana za poważny problem w niektórych państwach członkowskich w kontekście sprawozdań na temat praworządności z 2020 r. i 2021 r.

Platforma Rady Europy propagująca ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwo dziennikarzy także odnotowuje rosnącą liczbę zgłoszeń dotyczących poważnych zagrożeń dla bezpieczeństwa dziennikarzy i wolności mediów w Europie, w tym liczne przypadki zastraszania poprzez sądy. W sprawozdaniu rocznym z 2021 r. stowarzyszenia partnerskie platformy Rady Europy propagującej ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy podkreśliły znaczny wzrost liczby zgłoszeń związanych ze SLAPP zarejestrowanych w 2020 r. w porównaniu z rokiem poprzednim, zarówno pod względem liczby zgłoszeń, jak i jurysdykcji państw członkowskich Rady Europy, których to dotyczy. Szerzej rzecz ujmując, informacje zgromadzone w europejskim monitorze pluralizmu mediów wskazują również na pogarszające się warunki pracy dziennikarzy. W 2021 r. w ramach projektu pilotażowego dotyczącego szybkiego reagowania w kwestii wolności mediów (Media Freedom Rapid Response, MFRR) odnotowano 439 zgłoszeń (dotyczących ataków na 778 osób lub podmiotów związanych z mediami), w tym powództw typu SLAPP, w 24 państwach członkowskich UE na przestrzeni 12 miesięcy.

Wprawdzie na temat zagrożeń związanych z wytoczeniem powództwa typu SLAPP wobec dziennikarzy i obrońców praw człowieka dostępnych jest więcej danych, ale inne podmioty zaangażowane w debatę publiczną, np. działacze związków zawodowych i nauczyciele akademiccy, zmagają się z podobnymi problemami. Przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego wielokrotnie zwracali uwagę na tę kwestię w ramach otwartych konsultacji publicznych.

Wiele powództw typu SLAPP wytacza się na szczeblu krajowym i nie pociągają one ze sobą skutków o charakterze transgranicznym. SLAPP niejednokrotnie mają jednak charakter transgraniczny – skutkuje to dodatkowym zwiększeniem stopnia złożoności postępowania i podwyższeniem jego kosztów, co sprawia, że wytoczenie powództwa wywiera jeszcze bardziej niekorzystny wpływ na pozwanych. Fakt, że treści publikowane w mediach internetowych są udostępniane ponad granicami poszczególnych jurysdykcji, może sprzyjać zjawisku wyboru sądu ze względu na możliwość korzystniejszego rozstrzygnięcia sprawy (ang. forum shopping) i utrudniać skuteczny dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz skuteczną współpracę sądową. W tym samym czasie przeciwko pozwanym może toczyć się kilka postępowań sądowych w różnych jurysdykcjach. Zjawisko wyboru sądu ze względu na możliwość korzystniejszego rozstrzygnięcia sprawy (lub „turystka sądowa” w sprawach o zniesławienie – ang. libel tourism) stanowi czynnik pogłębiający ten problem, a niektóre jurysdykcje są postrzegane jako bardziej przyjazne powodowi. Skutki wytoczenia takiego powództwa są jeszcze poważniejsze, jeżeli powództwo typu SLAPP zostaje wytoczone poza Unią Europejską.

Cel wniosku

Niniejszy wniosek stanowi jedno z działań, które przewidziano w europejskim planie działania na rzecz demokracji i które mają na celu wzmocnienie pluralizmu i wolności mediów w Unii Europejskiej. Inicjatywa ta obejmuje również obrońców praw człowieka, którzy odgrywają kluczową rolę w naszych demokracjach i którzy są w coraz większym stopniu narażeni na tego rodzaju stanowiące nadużycie formy nękania.

Celem wniosku jest zapewnienie ochrony osobom, przeciwko którym wytacza się powództwa typu SLAPP, a także zapobieżenie dalszemu szerzeniu się tego zjawiska w UE. Obecnie żadne z państw członkowskich nie dysponuje szczególnymi gwarancjami chroniącymi przed tego rodzaju postępowaniami, a zaledwie kilka państw członkowskich rozważa możliwość ustanowienia tego rodzaju gwarancji. Nie istnieją również ogólnounijne przepisy dotyczące SLAPP. Poprzez przyczynienie się wypracowania w UE wspólnego sposobu rozumienia pojęcia powództwa typu SLAPP i ustanowienie gwarancji proceduralnych, niniejszy wniosek ma zapewnić sądom skuteczne narzędzia pozwalające im radzić sobie z tego rodzaju powództwami, a jednocześnie wyposażyć osoby, przeciwko którym powództwa te są wytaczane, w instrumenty umożliwiające im obronę.

Proponowane gwarancje proceduralne mają zastosowanie w sprawach wywierających skutki o charakterze transgranicznym. Jak podkreślono powyżej, transgraniczny wymiar postępowań wszczynanych w wyniku wytoczenia powództwa typu SLAPP zwiększa poziom złożoności sprawy i sprawia, że pozwani muszą stawić czoła poważniejszym wyzwaniom. Kolejnym celem niniejszego wniosku jest ochrona obywateli Unii i przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego przed powództwami typu SLAPP wytaczanymi w państwach trzecich.

Zalecenie Komisji w sprawie ochrony dziennikarzy i obrońców praw człowieka, którzy angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”)