W 2020 r. Komisja rozpoczęła ocenę skutków w celu dokonania oceny wariantów strategicznych służących dostosowaniu dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych do wymogów przyszłości. Była to odpowiedź na ocenę dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych przeprowadzoną w 2019 r. równolegle do oceny adekwatności ramowej dyrektywy wodnej, jej dyrektyw pochodnych oraz dyrektywy powodziowej .

Dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych stanowi również krok w kierunku osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju Organizacji Narodów Zjednoczonych, szczególnie celu 6 polegającego na zapewnieniu wszystkim ludziom dostępu do wody i warunków sanitarnych. Na całym świecie 2,4 mld osób (z których około 10 mln mieszka w UE) nie ma dostępu do ulepszonych urządzeń sanitarnych. UE stanowi źródło zielonych technologii oraz innowacyjnych rozwiązań dla sektora usług wodnych na całym świecie. Osiem spośród 15 największych przedsiębiorstw świadczących usługi wodne na świecie ma siedziby w UE.

Dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych odgrywa rolę w dążeniu UE do osiągnięcia zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń ogłoszonego w Europejskim Zielonym Ładzie. Dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych stanowi „środek podstawowy” w rozumieniu ramowej dyrektywy wodnej. Odgrywa ważną rolę w poprawie stanu jednolitych części wód w UE, zwiększeniu odporności ekosystemów i ochronie różnorodności biologicznej. W świetle poważnego wyzwania, jakim jest zapewnienie dobrego stanu jednolitych części wód UE do 2027 r., bardzo ważne jest skuteczne zbieranie i oczyszczanie ścieków komunalnych. Pełni ono również istotną rolę pod względem ochrony zdrowia ludzi, np. kontrolowanie ścieków przyczyniło się do wykrycia COVID-19 przed wybuchem pandemii oraz w jej trakcie i może być źródłem sygnałów wczesnego ostrzegania dla organów ds. zdrowia.

Dane uwzględnione w 10. sprawozdaniu wykorzystano nie tylko do analizy wdrażania, ale również do oceny tej dyrektywy. Dyrektywę dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych poddano ocenie REFIT. Wyniki opublikowano w 2019 r. W odpowiedzi na ustalenia z oceny Komisja rozpoczęła ocenę skutków, w ramach której oceni warianty strategiczne służące przygotowaniu dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych na przyszłość.

Finansowanie i planowanie to nadal najpoważniejsze wyzwania sektora usług wodnych. Całkowitą wartość potrzeb inwestycyjnych w celu zapewnienia zgodności z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych we wszystkich państwach członkowskich (w tym Zjednoczonym Królestwie w tamtym czasie) oszacowano w 2016 r. na niemal 229 mld EUR. Podobnie OECD szacuje, że w latach 2020–2030 państwa UE oraz Zjednoczone Królestwo będą musiały wydać dodatkowe 253 mld EUR, aby osiągnąć i utrzymać zgodność z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych. Ustalono, że w wielu państwach członkowskich aktualne wydatki są zbyt niskie, by osiągnąć i utrzymać zgodność w perspektywie długoterminowej.

Niniejszy dokument stanowi 10. sprawozdanie dwuletnie z wdrażania przez państwa członkowskie dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych oraz ich programów inwestycyjnych. Obejmuje rok 2016 i ponad 23 600 aglomeracji, w których ludzie (oraz w ograniczonym stopniu przemysł) produkują ścieki odpowiadające równoważnej liczbie mieszkańców (RLM) wynoszącej 612 mln. W ciągu ostatniej dekady zbieranie i oczyszczanie ścieków komunalnych w UE uległo poprawie: stopień zgodności wynosi 95 % w przypadku zbierania, 88 % w przypadku oczyszczania wtórnego (biologicznego) oraz 86 % w przypadku bardziej rygorystycznego oczyszczania (usuwania fosforu i azotu). Nadal jednak pozostaje wiele do zrobienia, aby osiągnąć pełną zgodność z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych. W niektórych państwach członkowskich rozbieżność względem celu nadal jest duża: nie jest zbierana ilość ścieków komunalnych odpowiadająca 6,6 mln RLM (1 %), ponad 37 mln RLM (6 %) zbieranych ścieków nie podlega wystarczającemu oczyszczeniu, aby spełniać normy oczyszczania wtórnego, natomiast niemal 32 mln RLM (8 %) nie spełnia bardziej rygorystycznych norm oczyszczania. Oznacza to, że w UE istnieją aglomeracje, w których należy zbudować lub poprawić infrastrukturę. W przypadku braku zgodności systematycznie wszczyna się postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego.

„Rozbieżność względem celu” to wskaźnik pokazujący skalę starań nadal potrzebnych do spełnienia norm określonych w dyrektywie dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.

Aglomeracje >10 000 RLM generują niemal 90 % ładunku ścieków UE; połowa pochodzi z dużych miast (52 % z aglomeracji >100 000 RLM). Może to prowadzić do tego, że państwa członkowskie będą skupiały swoje inwestycje na niezgodnej z dyrektywą infrastrukturze ściekowej w większych aglomeracjach (>10 000 RLM).

W 2016 r. państwa członkowskie zgłosiły ponad 23 600 aglomeracji, których równoważna liczba mieszkańców (RLM) wynosiła co najmniej 2 000. Aglomeracje te generowały ładunek ścieków wynoszący 612 mln RLM, głównie ze źródeł domowych, ale również obejmujący ścieki przemysłowe oraz wody opadowe. Udział przemysłu jest ograniczony, jednak jego ścieki mogą zawierać substancje zanieczyszczające, których oczyszczalnie ścieków komunalnych nie będą mogły usunąć równie skutecznie. W porównaniu z rokiem 2014 odnotowano 1,5 % wzrost w ilości wygenerowanych ścieków. Zdolność oczyszczania ścieków istniejących oczyszczalni ścieków (783 mln RLM) przewyższa aktualnie generowany ładunek ścieków, aby były w stanie oczyścić wszystkie ścieki w przypadku zmian w wielkości ładunku wprowadzanego do oczyszczalni i sprostać większym potrzebom w przyszłości.

W toku (kolor szary) odnosi się do okresów przejściowych mających zastosowanie do ścieków wygenerowanych na niedawno wyznaczonych obszarach wrażliwych. Stopień zgodności z art. 5 obejmuje dane państw członkowskich stosujących art. 5 ust. 4.

Na jednej czwartej terytorium UE (24 %) nie potrzeba bardziej rygorystycznego oczyszczania. To, czy konieczne jest bardziej rygorystyczne oczyszczanie (tj. czy obszar jest wrażliwy), ustala się na szczeblu krajowym. Zgodnie z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych wymagany poziom oczyszczania zależy od wrażliwości jednolitej części wód, do której odprowadzane są ścieki. Jak przedstawiono na poniższej mapie, niektóre państwa określają całe swoje terytorium jako wrażliwe (kolory zielony, niebieski i fioletowy), podczas gdy inne wyznaczyły tylko kilka obszarów wrażliwych (przedstawionych jako zielone plamy na żółtych obszarach na mapie).

Państwa członkowskie muszą zasadniczo stosować bardziej rygorystyczne oczyszczanie w przypadku aglomeracji >10 000 RLM, które odprowadzają ścieki do wyznaczonych obszarów wrażliwych oraz ich zlewni. W 2016 r. niemal 31 780 000 RLM ładunku ścieków zebranych przez wszystkie aglomeracje UE nie zostało poddanych bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu lub nie spełniały one wymogów dotyczących odprowadzania określonych w dyrektywie dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.

OECD prognozuje całkowite inwestycje potrzebne do osiągnięcia zgodności z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych. Poniżej zamieszczono przegląd obejmujący porównanie całkowitych dodatkowych wydatków na zaopatrzenie w wodę oraz infrastrukturę sanitarną na mieszkańca do 2030 r. z podziałem na trzy scenariusze:

Rys. 10 – Dodatkowe wydatki na mieszkańca do 2030 r. przeznaczone na systemy ścieków i wody pitnej [EUR na mieszkańca], źródło: OECD (2020)

Z rysunku 9 wynika, że inwestowanie w infrastrukturę ściekową w celu osiągnięcia zgodności z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych stanowi największą część całkowitych wydatków dodatkowych. Dodatkowe wydatki na mieszkańca przeznaczone na zaopatrzenie w wodę i infrastrukturę sanitarną wahają się od 500 EUR do 1 000 EUR.

Podsumowując, ustalono, że aktualne wydatki są w wielu państwach członkowskich zbyt niskie, aby udało się osiągnąć zgodność i utrzymać ją w perspektywie długoterminowej.

5.1.2Finansowanie unijne

Fundusze europejskie, szczególnie Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego oraz Fundusz Spójności, odgrywają rolę w rozwijaniu infrastruktury ściekowej w przypadkach, gdy państwom członkowskim brakuje wystarczających środków, aby sfinansować inwestycje w sektor oczyszczania ścieków. Na lata 2014–2020 państwa członkowskie przeznaczyły 15,4 mld EUR z funduszy polityki spójności na gospodarkę wodną. Największą część planowanego budżetu (około 10,8 mld EUR) przeznacza się na oczyszczanie ścieków, w tym budowę lub modernizację oczyszczalni i sieci kanalizacyjnych, natomiast część środków jest też przeznaczona na gospodarowanie osadami ściekowymi. Oczekuje się, że w latach 2014–2020 państwa członkowskie przyłączą do nowych lub zmodernizowanych oczyszczalni ścieków, kolejne 17,7 mln osób. W ramach tego wsparcia pozyskuje się dodatkowe środki krajowe i prywatne, a uzupełniają je inne źródła finansowania unijnego, takie jak program LIFE i program „Horyzont 2020”. Przy wkładzie całkowitym wynoszącym ponad 300 mln EUR w latach 2014–2018 z programów „Horyzont 2020” oraz LIFE współfinansowano ponad 70 projektów badań naukowych i innowacji związanych ze ściekami.

W odniesieniu do funduszy polityki spójności na lata 2021–2027 Komisja zaproponowała krajowe plany inwestycyjne jako warunek wstępny otrzymania funduszy, aby zapewnić najbardziej wydajne wykorzystanie zasobów.

5.2Egzekwowanie prawa

Większość aglomeracji wskazanych w sprawozdaniach z wdrażania, które nie przestrzegały przepisów dyrektywy, jest objęta postępowaniami w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Komisja systematycznie prowadzi postępowania dotyczące przypadków, w których dyrektywę dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych stosowano w niewystarczającym stopniu lub niewłaściwie. W przypadku państw, które przystąpiły do UE w 2004 r. lub później, postępowania wszczęto w latach 2016–2018 i są one w toku, przy czym niektóre państwa członkowskie (Łotwa i Litwa) są bliskie zgodności, a sprawę jednego (Cypru) skierowano do Trybunału Sprawiedliwości. Postępowania dotyczące terminów, które upłynęły w latach 2014 i 2015, również zostaną wszczęte. Jednocześnie starsze postępowania zostały skierowane do Trybunału Sprawiedliwości w celu uzyskania drugiego wyroku. Trybunał wydał sześć wyroków, z których trzema nałożył na państwa członkowskie grzywny i okresowe kary pieniężne do 25 mln EUR (ryczałt) i około 30 mln EUR jako okresową karę pieniężną płatną co sześć miesięcy.

6Wpływ na środowisko wodne

Dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych odgrywa główną rolę w utrzymywaniu ogólnej odporności ekosystemów wodnych oraz ochronie ich różnorodności biologicznej, kluczowej dla osiągnięcia celów ramowej dyrektywy wodnej. W ciągu ostatnich 30 lat postęp we wdrażaniu dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych w znacznym stopniu przyczynił się do poprawy jakości rzek, jezior i mórz. Na przykład na rysunku poniżej przedstawiono spadek ładunków odprowadzanych do jednolitych części wód, który można przypisać wdrożeniu dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.

Rys. 11 – Spadek ładunków biochemicznego zapotrzebowania tlenu (w tonach/rok) w oczyszczonych ściekach

7Wnioski

W niniejszym sprawozdaniu Komisja uznała, że zbieranie i oczyszczanie ścieków komunalnych w UE uległo poprawie. Zbieranie i oczyszczanie ścieków zgodnie z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych stanowi kluczowy krok w osiągnięciu celów ramowej dyrektywy wodnej.

Nadal jednak pozostaje wiele do zrobienia, aby osiągnąć pełną zgodność z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych. Wdrożenie tej dyrektywy wymaga stałego zaangażowania państw członkowskich przy jednoczesnej poprawie planowania inwestycji, w tym przyszłościowych planów modernizacji infrastruktury oczyszczania ścieków. Komisja wystąpiła z szeregiem inicjatyw w celu pomocy państwom członkowskim w osiągnięciu zgodności.

Finansowanie i planowanie to nadal najpoważniejsze wyzwania sektora usług wodnych. Ustalono, że w wielu państwach członkowskich aktualne inwestycje są zbyt niskie, aby osiągnąć i utrzymać zgodność w perspektywie długoterminowej.

Komisja dokonała oceny dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych i rozpoczęła ocenę skutków w celu rozważenia wariantów strategicznych służących dostosowaniu dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych do wymogów przyszłości.