SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Dialogi z obywatelami jako wkład w rozwój europejskiej przestrzeni publicznej /* COM/2014/0173 final */





SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Dialogi z obywatelami jako wkład w rozwój europejskiej przestrzeni publicznej W miarę wychodzenia przez Europę z kryzysu finansowego i gospodarczego na szczeblu europejskim podejmuje się coraz więcej decyzji mających bezpośredni wpływ na życie obywateli. Dlatego też jest to dobry moment, aby rozpocząć rozważania na temat dalszego rozwoju demokratycznych struktur Unii. Zanim Europa wdroży istotne reformy, krajowi i europejscy politycy będą musieli przeprowadzić szeroko zakrojoną debatę z obywatelami na temat tego, jak powinna wyglądać przyszłość Europy. Debata ma mieć prawdziwie europejski charakter i stawiać obywateli w centrum uwagi. Dlatego też Komisja Europejska przetestowała i opracowała nowe narzędzie komunikacji stanowiące uzupełnienie istniejących instrumentów na rzecz bezpośredniego zaangażowania obywateli: dialogi z obywatelami. Koncepcja ta jest oparta na modelu „spotkań otwartych” lub lokalnych forów, podczas których politycy wysłuchują obywateli i debatują z nimi na temat podejmowanych strategii i decyzji. Ogólnie rzecz ujmując, jak dotąd odbyło się 51 dialogów z obywatelami we wszystkich państwach członkowskich. Uczestniczyło w nich 22 z 28 członków Komisji zazwyczaj wraz z przedstawicielami Parlamentu Europejskiego oraz krajowymi lub lokalnymi politykami (zob. tabela w załączniku). W ten sposób dialogi z obywatelami zyskały prawdziwy europejski wymiar, który został poszerzony w ramach organizowanych obecnie w wielu państwach członkowskich podobnych debat na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. We wrześniu 2012 r. rozpoczęto serię ponad 50 dialogów, które prowadzono do marca 2014 r., tworząc ramy Europejskiego Roku Obywateli i ustanawiając debaty głównym elementem realizacji celów Europejskiego Roku: uświetnienia 20 rocznicy wprowadzenia obywatelstwa Unii Traktatem o Unii Europejskiej oraz przygotowania podstaw dla wyborów do Parlamentu Europejskiego, które odbędą się w maju 2014 r. Dla obywateli będzie to kluczowy moment, w którym zdecydują oni, jakiego pragnęliby kierunku rozwoju Europy. Z doświadczeń Komisji związanych z dialogami z obywatelami zdobytych w ciągu ostatnich 18 miesięcy wynika, że narzędzie to stanowi skuteczne uzupełnienie już istniejących narzędzi służących umożliwieniu obywatelom pełnego korzystania z praw przysługujących im jako obywatelom Unii, takich jak konsultacje społeczne. Dialogi z obywatelami stanowią jeszcze jedną okazję dla obywateli do wypowiedzenia się w sprawie decyzji podejmowanych na szczeblu europejskim. Debaty zapewniły obywatelom okazję do przedstawienia swoich opinii i zadania pytań w kwestiach, które są dla nich najważniejsze (takich jak wyjście z kryzysu gospodarczego), natomiast członkowie Komisji i inni politycy mogli bezpośrednio wysłuchać obywateli, wyjaśnić strategie i wskazać wymierne efekty, jakie przynoszą decyzje podejmowane na szczeblu europejskim dla obywateli i ich życia. Dialogi pełniły zatem rolę instrumentu, który służy do informowania obywateli, przywracania zaufania do europejskich i krajowych instytucji oraz uświadamiania obywatelom, że ich głos jest ważny w UE. Zaangażowanie w dialogi członków instytucji UE i podmiotów na szczeblu krajowym oraz upowszechnienie i rozpowszechnienie tego formatu w państwach członkowskich wyraźnie świadczy o tym, że dialogi mogą skutecznie przyczyniać się do rozwoju europejskiej przestrzeni publicznej. Jest to przestrzeń, w której Europejczycy rozmawiają ze sobą, a nie o sobie, w której kwestie europejskie są omawiane z europejskiego punktu widzenia, tworząc europejski przekaz oparty na wspólnych europejskich wartościach i uwzględniający krajowe i regionalne uwarunkowania. Jednocześnie przestrzeń ta pozwoli również wyjaśnić obywatelom, że tak jak w na szczeblu krajowym również na szczeblu europejskim mają oni szczególny wybór w zakresie polityk i strategii. Kontekst polityczny: szansa na umocnienie demokracji 1.1. Poczynienie znacznych postępów Kryzys finansowy i gospodarczy stał się katalizatorem przemian. Odważne działania w kierunku zacieśnienia unii gospodarczej i walutowej przyczyniły się do poprawy koordynacji i procesu decyzyjnego na szczeblu europejskim. Unia Europejska poczyniła ogromne postępy. Wprowadziła ona nowe instrumenty i strategie w celu wyeliminowania skutków i przyczyn kryzysu oraz uniknięcia eskalacji trudności w przyszłości, np. utworzyła Europejski Mechanizm Stabilności o zdolności udzielania pożyczek wynoszącej 500 mld EUR, wprowadziła europejski semestr, aby zapewnić znacznie ściślejszą koordynację polityki gospodarczej i budżetowej państw członkowskich oraz ustanowiła centralne elementy unii bankowej w celu ustabilizowania systemu finansowego i uniknięcia sytuacji, w której podatnicy muszą płacić za błędy zarządzających bankami. W związku z przedmiotowymi zmianami należy przeprowadzić reformy, aby nadać tym nowym strukturom bardziej demokratyczny charakter, zapewniając przejrzystość i odpowiedzialność. Wymagane zmiany instytucjonalne i możliwe sposoby kształtowania świadomości politycznej i wpływu politycznego przedstawiono w „Planie działania na rzecz pogłębionej i rzeczywistej unii gospodarczej i walutowej”[1]. Dokument ten stanowi podstawę wniosków dotyczących rozwoju unii fiskalnej, a docelowo umacniania unii politycznej[2]. Kryzys pogłębił utratę zaufania do sprawowania rządów i przywództwa politycznego, zarówno na szczeblu krajowym, jak i europejskim. Aby przeciwdziałać takiej sytuacji, należy zintensyfikować działania na rzecz współpracy z obywatelami, ich wysłuchiwania oraz informowania o tym, jak polityki UE mogą działać w ich interesie, o sposobie wykonywania przysługujących im praw wynikających z obywatelstwa Unii, a także o tym, w jaki sposób mogą korzystać z europejskiego systemu demokracji przedstawicielskiej, aby móc zabrać głos na szczeblu europejskim. Debata z obywatelami dotycząca niezbędnych przemian politycznych musi odbyć się zanim nowe struktury zostaną wprowadzone, a nie po ich wprowadzeniu. Podejścia przyjmowane w ramach polityk sektorowych UE w celu odbudowy zaufania obywateli do administracji UE w drodze dialogów, przykładowo w obszarze badań, stanowią istotne uzupełnienie inicjatywy dialogu z obywatelami[3]. 1.2. Konieczność odbudowy zaufania Najważniejszym elementem przedmiotowej debaty są dialogi z obywatelami. Dialogi rozpoczęto w momencie, w którym okazało się, że według badań Eurobarometru kryzys przyczynił się do spadku zaufania do UE z 57 % na 31 %, a do instytucji krajowych – z 41% na 23 % w okresie między wiosną 2007 r. a jesienią 2013 r.[4]. Podobnie w ostatnich kilku latach pogorszeniu uległ publiczny wizerunek UE, a Europejczycy z mniejszym optymizmem zaczęli myśleć o przyszłości Unii[5]. Standardowy Eurobarometr nr 80 – jesień 2013 r. Spadek zaufania przebiega równolegle do powszechnego przekonania wśród Europejczyków, że ich głos się nie liczy. Nastąpił spadek odsetka Europejczyków, którzy zgadzają się ze stwierdzeniem „Mój głos ma znaczenie w UE”, z 38 % wiosną 2009 r. na jedynie 29 % jesienią 2013 r., przy jednoczesnym wzroście odsetka Europejczyków, którzy nie zgadzają się z tym stwierdzeniem, z 53 % na 66 %[6]. Tylko w jednym państwie członkowskim – Danii – ponad połowa obywateli uważa, że mogą skutecznie wpływać na plan działania UE. W niektórych państwach członkowskich, które szczególnie odczuły skutki kryzysu – na Cyprze, w Grecji i Portugalii – jedynie 11–18 % obywateli podziela tę opinię[7]. QA19.a.3. Proszę powiedzieć, w jakim stopniu zgadza się Pan(i) lub nie zgadza z każdym z następujących stwierdzeń: „Mój głos ma znaczenie w UE” || Całkowita liczba odpowiedzi „Zgadzam się” || || Całkowita liczba odpowiedzi „Nie zgadzam się” || || Nie wiem Standardowy Eurobarometr nr 80 – jesień 2013 r. 1.3. Dialogi z obywatelami: nowa formuła o europejskim wymiarze Dialogi z obywatelami opracowano jako wydarzenia otwartych drzwi zachęcające obywateli do wymiany opinii w ramach spotkań otwartych w całej Unii. Dialogi organizowano w formie 1,5–2 godzinnych sesji poświęconych trzem tematom dyskusji: wyjściu z kryzysu gospodarczego, prawom obywateli i przyszłości Europy. Ponadto omawiano inne kwestie dotyczące danego państwa i obszaru wiedzy eksperckiej członków Komisji prowadzących debatę. Ogólnie rzecz ujmując, ze względu na otwarty charakter debat obywatele mogli poruszyć każdą kwestię, na którą chcieli uzyskać odpowiedź[8]. Informacje dotyczące wydarzeń były szeroko publikowane w mediach regionalnych, na stronach internetowych przedstawicielstw Komisji i za pośrednictwem mediów społecznościowych. Dialog miał charakter wydarzeń całkowicie otwartych, a zatem uczestników nie można uznać za reprezentatywną próbę ogółu ludności UE. Opinie wyrażane przez obywateli w trakcie wydarzeń były jednak zgodne z wynikami reprezentatywnych badań przeprowadzanych regularnie przez Komisję. Celem dialogów było umożliwienie obywatelom bezpośredniego zwrócenia się ze swoimi pytaniami dotyczącymi przyszłości Unii i polityk UE do polityków europejskich i krajowych. Obywatele mieli możliwość wyrażenia swoich opinii, uzyskania konkretnych informacji, ale także ujrzenia ludzkiego wymiaru polityki UE. Z reakcji uczestniczących obywateli i polityków, a także z zainteresowania mediów wynika, że osiągnięto ten cel, który wyraźnie odpowiadał oczekiwaniom uczestników. Ponadto bezpośrednia wymiana okazała się również trafnym narzędziem, aby pokazać obywatelom, że europejscy politycy, podobnie jak krajowi, reprezentują konkretne poglądy polityczne i strategie. Od samego początku wydarzenia miały charakter europejski. W większości dialogów oprócz członków Komisji uczestniczyli posłowie do Parlamentu Europejskiego oraz politycy krajowi, regionalni i lokalni. Posłowie do Parlamentu Europejskiego szczególnie angażowali się w wiele debat, czasami odgrywając wiodącą rolę wspólnie z członkami Komisji, innym razem zadając pytania lub przedstawiając oświadczenia. Podobnie w debatach wzięło udział wielu krajowych i regionalnych polityków wysokiego szczebla, takich jak Prezydent Republiki Bułgarii, Wicekanclerz Austrii oraz premierzy rządów niektórych niemieckich i austriackich krajów związkowych. Burmistrzowie miast, w których organizowano dialog, odegrali kluczowe znaczenie w nawiązywaniu kontaktu z obywatelami. Ponadto pomogli oni obywatelom wypełnić lukę istniejącą między lokalnymi i europejskimi kwestiami, ukazując im europejski wymiar lokalnych problemów i lokalny wymiar kwestii z zakresu europejskiej polityki. W ramach tego podejścia podkreśla się, że szeroką debatę dotyczącą europejskich kwestii należy prowadzić na wszystkich szczeblach, począwszy od europejskiego, a na lokalnym kończąc. Podejście to ułatwiło nadanie dialogom charakteru prawdziwie europejskich wydarzeń, przyczyniając się do rozwoju europejskiej przestrzeni publicznej. Skutek ten wzmocniono, stosując szereg narzędzi i technik. Wszystkie debaty były transmitowane na żywo w internecie w języku lub językach regionu, w którym organizowano dialog, i w języku angielskim, a moderatorzy zadawali pytania lub przekazywali uwagi, które wpływały za pośrednictwem mediów społecznościowych, głównie na Twitterze (z użyciem specjalnie stworzonego hasztagu #eudeb8) i poprzez konto Komisji na Facebooku. Prowadzenie dalszej dyskusji było możliwe na platformie www.debatingeurope.eu[9]. Ponadto szereg debat było transmitowanych na żywo za pośrednictwem regionalnych lub krajowych stacji telewizyjnych przyjmującego państwa członkowskiego. W szczególności działalność mediów społecznościowych przed rozpoczęciem każdego wydarzenia, w trakcie trwania wydarzenia oraz po jego zakończeniu okazała się wykraczać swoim wpływem poza otwarcie fizycznego wydarzenia na rzeczywistość wirtualną. Dzięki temu możliwe było powiązanie dialogów prowadzonych w poszczególnych państwach członkowskich, a uczestnicy poprzednich debat mogli angażować się w kolejne dialogi. Obywatele w całej Europie mogli wziąć udział w dialogu z obywatelami online za pośrednictwem telewizji, transmisji w internecie i mediów społecznościowych. W niektórych przypadkach w dialogach fizycznie uczestniczyli obywatele z wielu państw: przykładowo debata w Esch-sur-Alzette była kierowana do obywateli z regionu „Grande Région” obejmującego Luksemburg i sąsiadujące części Francji, Belgii i Niemiec, natomiast w dialogu z obywatelami w Trieście brali udział uczestnicy z Włoch, Słowenii, Chorwacji i Austrii. W ramach podsumowania tej serii dialogów z obywatelami na dzień 27 marca 2014 r. zaplanowano ogólnoeuropejskie wydarzenie z udziałem uczestników z każdego przyjmującego miasta, w których w okresie od września 2012 r. do marca 2014 r. odbyło się ponad 50 dialogów we wszystkich państwach członkowskich. Wydarzenie to będzie trwało cały dzień i odbędzie się bezpośrednio przed ostatnim etapem kampanii wyborczej do Parlamentu Europejskiego w 2014 r. oraz zapewni uczestnikom okazję do debaty z wieloma europejskimi i krajowymi politykami. Wydarzenie to też jest okazją do pokazania, że w polityce europejskiej, podobnie jak w polityce krajowej, wyborcy wybierają preferowane przez siebie polityki. Dialog z obywatelami online W dialogu z obywatelami online[10] uczestniczyli obywatele z całej Europy, którzy wzięli udział w ogólnounijnej debacie, korzystając z mediów społecznościowych. Dialog był poprzedzony grupową rozmową wideo z blogerami[11] z różnych państw członkowskich angażującymi się w debatę polityczną za pośrednictwem internetu i mediów społecznościowych. W ramach tych dwóch debat online zamieszczono ponad 15 000 postów w mediach społecznościowych, dokonano niemal 5 000 wyświetleń na YouTube i zamieszczono 40 artykułów w mediach. Sam dialog z obywatelami online został zorganizowany we współpracy z Euronews. Ponieważ głównym celem było umożliwienie wzięcia udziału w wydarzeniu jak największej liczbie osób, wybrano pytania od kilku osób, które nie mogły wziąć udziału w grupowej rozmowie wideo, która z przyczyn technicznych była dostępna jedynie dla ograniczonej liczby obywateli. Dialog online prowadzono w formie grupowej rozmowy wideo Google Hangout transmitowanej na żywo na YouTube. Dialog wyemitowano na żywo po nadawanej w czasie antenowym o największej oglądalności rozmowie „Global conversation” (łącząc klasyczny przekaz telewizyjny z internetowym forum dyskusyjnym). W ramach dialogu online prowadzono znacznie więcej rozmów online i chatów z blogerami w porównaniu ze zwykłymi wydarzeniami organizowanymi w ramach dialogu z obywatelami, co stanowi ciekawe doświadczenie na przyszłość pod względem alternatywnych sposobów angażowania różnych grup obywateli. Pamiętając o szczególnych odbiorcach, do których dotarto drogą internetową, jasne jest, że tego rodzaju wydarzenie stanowi uzupełnienie wymian w ramach fizycznych spotkań „twarzą w twarz”. 1.4. Intensyfikacja działań popularyzatorskich Integralną częścią koncepcji dialogów z obywatelami była idea, aby wszyscy obywatele mogli brać udział w dialogu bez konieczności posiadania żadnej dogłębnej wiedzy o Unii Europejskiej lub realizowanych przez nią politykach. Z kilkoma wyjątkami w dialogach brali udział obywatele wypowiadający się we własnym imieniu, a nie w imieniu określonych grup interesu. Nie dokonywano wstępnej selekcji uczestników: byli nimi zwykli przedstawiciele opinii publicznej interesujący się kwestiami dotyczącymi Europy i wymianą informacji z europejskimi i krajowymi decydentami. Aby zwiększyć znaczenie dialogów dla uczestników, w wielu państwach członkowskich (w tym w Republice Czeskiej, Francji, na Litwie i w Hiszpanii), Komisja zorganizowała debaty przygotowawcze i uzupełniające (w formie spotkań rzeczywistych lub za pośrednictwem internetu). Ułatwiło to uczestnikom określenie priorytetów na potrzeby głównego dialogu i utrzymało zainteresowanie wzbudzone dyskusjami. W przypadku dialogów prowadzonych w Szwecji i we Włoszech w ramach dialogów tematycznych zorganizowanych w różnych regionach wypracowano skuteczne podejście (z udziałem członków Komisji lub bez ich udziału), zanim odbył się główny krajowy dialog z obywatelami. Umożliwiło to dokładne przygotowanie zagadnień, które miały szczególne znaczenie dla ludności tych państw. Większość dialogów z obywatelami miała co najmniej jednego partnera medialnego. Były nimi przeważnie lokalne lub regionalne gazety oraz lokalne i regionalne stacje radiowe i telewizyjne. W niektórych przypadkach krajowa telewizja publiczna transmitowała dialogi na żywo w całości lub w formie reportaży na krótko po wydarzeniach (przykładowo krajowa telewizja w Bułgarii, Grecji, Portugalii, Szwecji i Chorwacji nadawała dialogi w całości lub ich fragmenty na żywo). 1.5. Odpowiedź Średnio około 350 obywateli było fizycznie obecnych podczas każdego dialogu (a maksymalnie 800 w Trieście). Łącznie w dialogach wzięło udział ponad 16 000 obywateli. Ponad 105 000 osób uczestniczyło za pośrednictwem transmisji na żywo w internecie oraz za pośrednictwem mediów społecznościowych, a wiele innych śledziło przebieg dialogu w telewizji. Znaczny potencjał mediów społecznościowych był szczególnie widoczny w przypadku dialogów w Dublinie, Tallinie i Barcelonie, kiedy to liczba osób aktywnie śledzących wydarzenie w internecie była nawet stukrotnie większa niż liczba osób obecnych na miejscu danego wydarzenia. Formy uczestnictwa w dialogu z obywatelami Liczby te stanowią jednak jedynie ułamek całkowitej liczby ludności UE. Świadczy to o tym, że UE nadal dopiero zaczyna rozwijać to narzędzie komunikacji. Narzędzie to ma duży potencjał, jako że jego formuła staje się coraz popularniejsza, a podobne debaty coraz częściej organizuje się na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. Już teraz dialogi stanowią jednak skuteczne uzupełnienie narzędzi komunikacji, z których korzysta Komisja (i inne instytucje UE) w celu nawiązywania bezpośredniego kontaktu z obywatelami, takich jak konsultacje społeczne dotyczące planów nowego prawodawstwa i bardziej specjalistycznych inicjatyw, takich jak „Dzielmy się Europą w sieci” lub „Powrót do szkoły”. Stałym elementem wielu dialogów z obywatelami były dodatki dotyczące Europy, jej instytucji i praw przysługujących obywatelom publikowane w dniu wydarzenia w regionalnych gazetach, o łącznym nakładzie niemal 12 mln egzemplarzy. W ten sposób oraz za sprawą osobnych wywiadów z członkami Komisji uczestniczącymi w wydarzeniu, publikowanych w krajowych lub regionalnych gazetach potencjalnie udało się dotrzeć do 43 mln czytelników gazet i 51 mln czytelników powiązanych stron internetowych[12]. Ponadto kilku milionom Europejczyków zapewniono dostęp do informacji o dialogach za pośrednictwem telewizji, radia, mediów drukowanych i internetowych: w niektórych państwach członkowskich prowadzono relację na żywo z wydarzeń i pojawiło się średnio 38 artykułów w mediach, przeważnie za pośrednictwem środków masowego przekazu. Artykuły w mediach opublikowane po zakończeniu dialogów z obywatelami (Kadyks–Amsterdam) Relacje w mediach bardzo często nie ograniczały się do państwa, w którym prowadzono debatę, lecz ukazywały się również w innych państwach (na przykład w przypadku dialogów w Dublinie, Heidelbergu lub Liège). Nie ma wątpliwości, że zasięg wydarzeń jest znacznie większy, jeżeli są one relacjonowane za pośrednictwem środków masowego przekazu, a zwłaszcza telewizji i radia. Jasne stało się również, że artykuły w mediach nie stanowiły wyłącznie relacji z samej debaty, ale w wielu przypadkach koncentrowały się na konkretnych wypowiedziach o charakterze politycznym wygłoszonych przez członków Komisji i ich partnerów. Co więcej, pytania i uwagi, które wpłynęły do przedstawicielstw i infolinii Europe Direct po zakończeniu dialogów, świadczą o tym, że skutki debaty znacznie przekraczały oddziaływanie klasycznych przemówień w formie monologu. Obywatele angażowali się nawet w wymianę poglądów po zakończeniu samych wydarzeń, zachęceni interaktywnym charakterem debat. Zadawali pytania, a także prezentowali krytyczne opinie w odniesieniu do określonych polityk UE oraz ogólnych politycznych poglądów członków Komisji. Artykuły w mediach według rozkładu geograficznego (Kadyks–Amsterdam) 1.6. Badanie postaw obywateli W celu uzupełnienia spotkań bezpośrednich, za pomocą badań Eurobarometru przeprowadzonych dla Komisji i innych instytucji UE udokumentowano poglądy Europejczyków na temat przyszłości Unii oraz ich oczekiwania w odniesieniu do realizowanych i nadchodzących inicjatyw strategicznych[13]. Sieć centrów informacyjnych Europe Direct i infolinia Europe Direct odegrały istotną rolę w przygotowaniu dialogów z obywatelami i w prowadzonych w związku z nimi działaniach następczych. Za ich pośrednictwem obywatele otrzymywali informacje o dialogach organizowanych w ich regionie lub jego okolicy, a organizatorzy debat zyskali lepszy obraz problemów obywateli w ich obszarach geograficznych. Ponadto członkowie Komisji zachęcali obywateli do przesyłania pytań, na które nie zdążono udzielić odpowiedzi, i informacji zwrotnych do centrów Europe Direct po zakończeniu wydarzeń oraz zapewnili udzielenie odpowiedzi nadawcom. Już na wczesnym etapie Komisja pytała wszystkich uczestników debat o ich opinie. Korzystano z urządzeń do głosowania elektronicznego w celu uzyskania informacji zwrotnych od obywateli dotyczących wielu podstawowych pytań, takich jak „Czy masz poczucie, że Twój głos jest słyszany na poziomie europejskim?” oraz „Czy zgadzasz się z twierdzeniem, że Europa wyjdzie z kryzysu silniejsza?”. Pytania te zostały opublikowane we wszystkich językach UE i wydane przez przedstawicielstwa Komisji w trakcie innych wydarzeń z udziałem obywateli oraz przez dział wizyt informacyjnych Komisji Europejskiej w Brukseli. W ciągu 18 miesięcy, w których prowadzono dialogi, otrzymano i przeanalizowano ponad 6 000 komentarzy. Informacje zwrotne związane z dialogami z obywatelami oraz debaty przygotowawcze i uzupełniające potwierdziły jeden istotny wynik badań Eurobarometru: dwóch na trzech Europejczyków ma poczucie, że ich głos nie jest słyszany. Opinię tę podziela około 57 % uczestników dialogów z obywatelami. Jest to zgodne z faktem, że nieomal 9 na 10 uczestników (88 %) zdecydowanie opowiada się za zwiększeniem liczby dialogów z obywatelami. W państwach członkowskich szczególnie dotkniętych skutkami kryzysu dialogi zapewniły obywatelom nie tylko okazję do wyrażenia swoich obaw, bezpośredniej konfrontacji z politykami unijnymi i krajowymi lub regionalnymi oraz zakwestionowania ich poglądów, ale także do przekonania się, że politycy nie unikają debat, które czasem mają charakter konfrontacyjny. Jednocześnie wydarzenia te dały członkom Komisji i innym politykom szansę pokazania, że są oni skłonni słuchać obywateli i starają się wyjaśniać działania podejmowane w celu wyjścia z kryzysu. 1.7. Zagadnienia poruszane w trakcie debat W ramach dialogów z obywatelami poruszono wiele różnych tematów. Omawiane zagadnienia ukazały, które kwestie są dla Europejczyków najważniejsze i jakich działań oczekują oni od przywódców politycznych w celu ich rozwiązania. W wielu przypadkach opinie i pytania przedstawione podczas debaty odpowiadały opiniom i pytaniom widocznym w wynikach badań. Badania przeprowadzone wśród uczestników dialogów z obywatelami (Kadyks– Bukareszt) Przykładowo zarówno badania, jak i debaty uwidoczniły fakt, że obywatele we wszystkich państwach członkowskich obawiają się gospodarczych i społecznych skutków kryzysu (szczególnie zagrożenia zjawiskiem „straconego pokolenia” młodych ludzi stojących w obliczu bezrobocia), niezależnie od tego, czy sami odczuliby te skutki. W tym zakresie należy przede wszystkim zauważyć, że uczestnicy debat we wszystkich państwach członkowskich zasadniczo uważali, że solidarność musi nierozerwalnie wiązać się z odpowiedzialnością. Obywatele w całej Unii dali jasno do zrozumienia, że dla nich UE oznacza solidarność. Głos obywateli: „Czy Pana(i) zdaniem, należy podejmować więcej działań na poziomie europejskim, aby wyjść z kryzysu?” – 66,9 % uczestników odpowiedziało „tak” w trakcie dialogu z obywatelami w Berlinie (w dniu 10 listopada 2012 r.)[14]. „Europa to Grecja, a Grecja to Europa. To oznacza Unię” – tweet w trakcie dialogu z obywatelami w Dublinie (w dniu 10 stycznia 2013 r.). „Co oznacza solidarność? Nie możemy stracić całego pokolenia. Jesteśmy Unią ludzi!” – młody mężczyzna w trakcie dialogu z obywatelami w Salonikach (w dniu 22 marca 2013 r.). Prawa obywateli Unii przyznane im na mocy Traktatów stanowiły istotny element dialogów. Uczestnicy koncentrowali się w szczególności na prawie do swobodnego przemieszczania się oraz na strategiach na rzecz pobudzenia tworzenia miejsc pracy w drodze kształcenia i szkolenia. Głos obywateli: „Jak możemy osiągnąć sprawiedliwość i docelowe zatrudnienie na poziomie 75 % skoro nadal utrzymuje się zróżnicowanie wynagrodzenia ze względu na płeć”? – kobieta w trakcie dialogu z obywatelami w Dublinie (dnia 10 stycznia 2013 r.). „PRISM i TEMPORA były sygnałem ostrzegawczym. Przepisy dotyczące inwigilacji w UE należy poddać próbie. Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że przepisy dotyczące gromadzenia i przechowywania danych nie są skuteczne, co oznacza naruszenie praw podstawowych”. – mężczyzna w trakcie dialogu z obywatelami w Heidelbergu (w dniu 16 lipca 2013 r.). „Brałam udział w programie ERASMUS. Obecnie należę do wolontariatu europejskiego, spotykam osoby z całej Europy i bardzo lubię dzielić z nimi czas, idee i marzenia [...]. Lubimy się spotykać, ale mamy także wspólne zmartwienia […]. Zwracamy się do obecnych decydentów, aby dali nam możliwość uczestniczenia w tym międzykulturowym stylu życia”. – komentarz opublikowany po zakończeniu dialogu z obywatelami w Brukseli (w dniu 4 maja 2013 r.) pod adresem debatingeurope.eu. „Populistyczni politycy atakują ideę swobody przemieszczania się. UE musi podejmować działania w odpowiedzi na dyskryminację obywateli rumuńskich, która ma miejsce w niektórych państwach członkowskich”. – uczestnik dialogu z obywatelami online (w dniu 16 stycznia 2014 r.). Jeżeli chodzi o przyszłość Europy, ponad połowa obywateli (54 %) uczestniczących w wydarzeniach organizowanych w ramach Europejskiego Roku Obywateli popiera większą integrację europejską. Ponadto trzech na czterech uczestników dialogów z obywatelami (74 %) poparło pomysł ściślejszej unii politycznej. Głos obywateli: „Potrzebujemy faktycznej unii politycznej. Najwyższy czas, aby w Europie utworzyć zjednoczone partie polityczne reprezentujące obywateli. Nadszedł czas na zrobienie wielkiego kroku w kierunku federalizmu”. – młody mężczyzna w trakcie dialogu z obywatelami w Brukseli (w dniu 4 maja 2013 r.) „Potrzebujemy centralnego rządu federalnego […], w przeciwnym razie będziemy podzieleni i pochłaniani jeden po drugim, co dotyczy również takich gigantów, jak Niemcy, Francja i Zjednoczone Królestwo”. – komentarz opublikowany po zakończeniu dialogu z obywatelami w Brukseli (w dniu 4 maja 2013 r.) pod adresem debatingeurope.eu. „Wybory do Parlamentu Europejskiego to idealny czas na przedstawienie ogólnego obrazu i wskazanie, czym jest nasza wspólna tożsamość.” – uczestnik dialogu z obywatelami online (w dniu 16 stycznia 2014 r.). W wielu uwagach przedstawionych w trakcie dialogów i debat uzupełniających obywatele podkreślili, że ich zdaniem integracja gospodarcza musi nierozerwalnie wiązać się z wzmocnieniem demokracji. Uczestnicy wierzą w europejską demokrację pośrednią: 87 % z nich deklaruje, że oddadzą swój głos w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 r. Około dwóch na trzech uczestników (61 %) z zadowoleniem przyjęłoby wybory bezpośrednie następnego przewodniczącego Komisji. Głos obywateli: „Zlikwidowano 15 000 stypendiów. Studenci mieszkają w trudnych warunkach lub muszą zupełnie zrezygnować ze swoich studiów. Ludzie głodują, a odpowiedzialność za to ponosi Komisja i trojka” – student w trakcie dialogu z obywatelami w Coimbrze (w dniu 22 lutego 2013 r.). „Europejscy przywódcy muszą zmienić podejście, a ponadto (ponownie) ustanowić wartości demokratyczne. Gospodarka jest bardzo ważna, ale Bruksela musi pracować na rzecz zapewnienia obywatelom dobrobytu. – Tak! Jako zreformowana federacja obywateli. Integracja europejska przerosła międzyrządowy cyrk. – Nie, to nie jest demokracja! W dniu, w którym będę mógł bezpośrednio głosować nad prawem i nad podejmowanymi działaniami, pewnie to zrobię”. – komentarze wyrażające sprzeciw, opublikowane po zakończeniu dialogu z obywatelami w Brukseli (w dniu 4 maja 2013 r.) pod adresem debatingeurope.eu. „Europa jest nadzieją i marzeniem młodych Ukraińców.” – uczestnik dialogu z obywatelami online (w dniu 16 stycznia 2014 r.). Znamiennym tematem, który pojawił się szczególnie po przyznaniu UE Pokojowej Nagrody Nobla pod koniec 2012 r., był pokój. W związku ze zbliżającą się 100 rocznicą wybuchu pierwszej wojny światowej przypadającą na 2014 r. – oraz mając w pamięci nadal świeże wspomnienia wojen na Bałkanach toczonych jeszcze kilkanaście lat temu – zarówno obywatele, jak i politycy podkreślili, że największym osiągnięciem Unii było położenie kresu trwającemu setki lat rozlewowi krwi na kontynencie. Wielu uczestników, w szczególności młodych ludzi, stwierdziło, że z dumą dzielą europejską historię i należą do europejskiej kultury. Większość dialogów, tak jak inne wydarzenia w ramach Europejskiego Roku Obywateli, pokazała, że Europejczycy żywo interesują się wartościami, na których zbudowana jest Unia. Oczekują oni, że w ramach integracji europejskiej promowane będą demokracja, praworządność i prawa człowieka oraz zagwarantowane zostanie sprawiedliwe społeczeństwo, w którym panują równe szanse dla wszystkich. Ponadto z informacji zwrotnych uzyskanych w związku z dialogami od września 2012 r. wynika, że obywatele pragną mieć wybór – w czasie następnych wyborów do Parlamentu Europejskiego i nie tylko – spośród konkurujących idei politycznych. Idee te dotyczyłyby najważniejszych fundamentalnych zagadnień, takich jak jedność, demokracja i solidarność. Głos obywateli: „Cieszymy się, że przybyliście na naszą wyspę, której mieszkańcy zostali wygnani z kontynentalnej części państwa przez faszystowski rząd i musieli spotykać się potajemnie w jaskiniach lub na plażach. W czasie wojny Altiero Spineli i inni rozwinęli tu swoją wizję Europy w czasie, w którym wydawało się, że nie ma żadnej nadziei”. – burmistrz Ventotene Giuseppe Assenso w trakcie dialogu z obywatelami (w dniu 27 maja 2013 r.). „Każda forma dyskryminacji (zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść) zabiera ducha sprawiedliwości, równości i uczciwości”. – komentarz opublikowany po zakończeniu dialogu z obywatelami w Tallinnie (w dniu 14 września 2013 r.). Wnioski i dalsze działania: jak dalej rozwinąć przedmiotowe narzędzie Dialogi z obywatelami są nowym eksperymentalnym instrumentem w ogólnoeuropejskiej komunikacji, stosowanym na początek na niewielką skalę. W okresie od września 2012 r. do marca 2014 r. przeprowadzono 51 dialogów, które stanowiły proces uczenia się dla wszystkich zaangażowanych osób. Dialogi te zapewniają cenną podstawę rozwoju przedmiotowej inicjatywy, zwłaszcza pod względem zasięgu. Otwarte debaty między europejskimi, krajowymi i regionalnymi politykami – którzy podejmują decyzje polityczne – a europejskimi obywatelami – którzy odczuwają skutki tych decyzji w swoim codziennym życiu – nadaje instytucjom UE ludzką twarz. Dzięki otwartym debatom członkowie Komisji i inni politycy zyskują nową wiedzę. W związku z istotnymi instytucjonalnymi i politycznymi decyzjami, które zostaną podjęte w nadchodzących latach, w interesie zarówno obywateli, jak i polityków leży kontynuowanie debat tego rodzaju po wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 r. Aby zapewnić prawdziwie europejską debatę, należy ją prowadzić na wszystkich szczeblach – tj. na szczeblu europejskim, krajowym, regionalnym i lokalnym. Już teraz widać pierwsze oznaki zainteresowania przedmiotową formułą na szczeblu krajowym, a krajowi politycy w państwach takich jak Niemcy, Bułgaria i Irlandia organizują własne dialogi. Byli politycy, środowisko akademickie i ośrodki analityczne również zaczynają organizować debaty. Świadczy to o dużym zapotrzebowaniu wśród obywateli na tego rodzaju interakcję – a także o realnej możliwości nadania dialogom charakteru trwałego europejskiego projektu. Potwierdza to fakt, że w wielu państwach członkowskich, w tym we Francji, Włoszech, w Polsce i Szwecji, przygotowanie i organizacja dialogów z obywatelami skutkowały utworzeniem nieformalnych sieci. Sieci te mogą przyczynić się do zwielokrotnienia skutków przedmiotowej inicjatywy i podtrzymać debatę, gromadząc unijnych polityków, rządy krajowe oraz instytucje rządowe i samorządowe na szczeblu regionalnym, przedstawicielstwa Komisji i biura informacyjne Parlamentu Europejskiego, poszczególnych obywateli i organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Debata rozpoczęła się. Dialogi z obywatelami potwierdziły, że obywatele Unii są gotowi i otwarci na dyskusje na temat kwestii europejskich oraz na to, że „nadszedł czas, aby wnieść rzeczywisty europejski wymiar do debaty z krajowym elektoratem”[15]. Ogólnoeuropejski dialog z obywatelami w dniu 27 marca 2014 r. – w którym udział wezmą uczestnicy ze wszystkich miast, w których zorganizowano debatę oraz obywatele, którzy wzięli udział w dialogu online – powinien stanowić kolejną zachętę w tym zakresie. Dialogi stanowią zatem element szerokiej, europejskiej debaty, którą należy odbyć, zanim przeprowadzone zostaną śmiałe zmiany niezbędne do budowy jeszcze bardziej demokratycznej Unii. Już teraz dialogi te stanowią jeden instrument, który uświadamia Europejczykom, że dokonują prawdziwego wyboru w nadchodzących wyborach do Parlamentu Europejskiego, a ich głos faktycznie ma znaczenie. [1] COM(2012) 777. [2] COM(2012) 777 final/2; por. także orędzie o stanie Unii Europejskiej w 2013 r. [3] Dobrym przykładem jest inicjatywa VOICES (www.voicesforinnovation.eu), czyli ogólnoeuropejski proces bezpośrednich konsultacji z obywatelami, w ramach którego pomysły obywateli są gromadzone, a następnie uwzględniane przy opracowywaniu polityki w zakresie badań naukowych i innowacji. Podobnie „Specjalna inicjatywa na rzecz zaangażowania obywateli w naukę »Miej coś do powiedzenia… w sprawie nauki«” i „Plany działania na rzecz mobilizacji i wzajemnego uczenia się” wzmacniają zaangażowanie opinii publicznej i wielu podmiotów w badania naukowe i innowacje. [4] Standardowy Eurobarometr nr 80 (jesień 2013 r.) s. 5. [5] Ibid., s. 9, chociaż tendencja spadkowa uległa nieznacznej zmianie na jesieni 2013 r. [6] Ibid., s. 7, chociaż tendencja spadkowa uległa nieznacznej zmianie na jesieni 2013 r. [7] Ibid., s. 8. [8] http://ec.europa.eu/debate-future-europe [9] Celowo zdecydowano się na rozszerzenie debaty poprzez prowadzenie jej również na istniejących platformach online, a nie poprzez stworzenie nowej platformy. Na początku 2013 r. platforma debatingeurope posiadała już ponad 100 000 obserwujących, których uznano za potencjalnych uczestników 15 debat online organizowanych w związku z dialogami z obywatelami w formie fizycznych spotkań. [10] Dialog online jest dostępny pod adresem: https://www.youtube.com/watch?v=QHYDoO9sVKc [11] Dostępny pod adresem: https://www.youtube.com/watch?v=K7qKlqDsKa8 [12] GRP (ang. Gross Rating Point) nakładu gazet: 42 643 868; GRP liczby odsłon stron internetowych: 51 202 539. [13] Na przykład: standardowy Eurobarometr nr 80 (jesień 2013 r.); Eurobarometr Parlamentu Europejskiego nr 79.5 (sierpień 2013 r.) [14] Średni wynik dla wszystkich dialogów wyniósł 65,7 %. [15] J.M. Barroso, orędzie o stanie Unii Europejskiej (2013 r.). Harmonogram dialogów z obywatelami Państwo członkowskie || Miejsce || Data || Uczestniczący komisarz || Zaproszeni politycy szczebla unijnego, krajowego, regionalnego i lokalnego Hiszpania || Cádiz (Kadyks) || 2012-09-27 || V. Reding || burmistrz Martinez Saiz Austria || Graz || 2012-11-05 || V. Reding || wicekanclerz Spindelegger Niemcy || Berlin || 2012-11-10 || V. Reding || D. Roth-Behrendt, posłanka do Parlamentu Europejskiego Francja || Paryż || 2012-11-23 || V. Reding || Włochy || Neapol || 2012-11-30 || Andora || Mer de Magistris Irlandia || Dublin || 2013-01-10 || przewodniczący J.M. Barroso, komisarz V. Reding || Premier Kenny wicepremier Gilmore, minister do spraw europejskich Creighton (nieobecny) Szwecja || Göteborg || 2013-02-18 || C. Malmström || Włochy || Turyn || 2013-02-21 || C. Malmström || burmistrz Fassino Portugalia || Coimbra || 2013-02-22 || V. Reding || Włochy || Rzym || 2013-03-18 || A. Tajani || burmistrz G. Alemanno (nie został ponownie wybrany) Grecja || Saloniki || 2013-03-22 || V. Reding || burmistrz Boutaris Włochy || Pisa || 2013-04-05 || J. Potočnik || burmistrz Filippeschi Belgia || Gent (Gandawa) || 2013-04-12 || K. De Gucht || burmistrz Termont Belgia || Eupen || 2013-04-23 || Hahn || poseł do Parlamentu Europejskiego M. Grosch, minister-prezydent K.-H. Lambertz (wspólnota niemiecka) Belgia || Bruksela || 2013-05-04 || V. Reding || (były) minister-prezydent regionu Brukseli Ch. Picqué Niemcy || Düsseldorf || 2013-05-08 || G. Oettinger || poseł do Parlamentu Europejskiego J. Klute Słowenia || Lublana || 2013-05-09 || J. Potočnik || Polska || Warszawa || 2013-05-11 || Janusz Lewandowski || Republika Czeska || Praga || 2013-05-13 || Š. Füle || Minister stanu ds. małych przedsiębiorstw (Irlandia) J. Perry, przewodniczący Komisji Spraw UE czeskiego parlamentu J. Bauer Włochy || Ventotene || 2013-05-27 || A. Tajani || burmistrz Assenso Włochy || Mediolan || 2013-06-07 || C. Hedegaard || burmistrz Pisapia Luksemburg || Esch || 2013-06-30 || V. Reding || poseł do Parlamentu Europejskiego Ch. Goerens, Minister Pracy Schmit, członek parlamentu Braz, oraz minister robót publicznych, rolnictwa, spraw wsi, dziedzictwa i polityki ochrony przyrody Walonii B. Lutgen. Polska || Warszawa || 2013-07-11 || przewodniczący J.M. Barroso, komisarz V. Reding || Premier Donald Tusk, posłanka do PE Róża Thun, były premier Tadeusz Mazowiecki Grecja || Heraklion || 2013-07-12 || M. Damanaki || poseł do Parlamentu Europejskiego S. Danellis, gubernator S. Arnaoutakis Niemcy || Heidelberg || 2013-07-16 || V. Reding || minister-prezydent Badenii-Wirtembergii W. Kretschmann Bułgaria || Sofia || 2013-07-23 || V. Reding || Prezydent Rosen Plevneliev Belgia || Namur || 2013-09-13 || V. Reding || minister-prezydent Rudy Demotte Estonia || Talinn || 2013-09-14 || S. Kallas, O. Rehn || Włochy || Triest || 2013-09-16 || V. Reding || Minister ds. europejskich E. Moavero Milanesi Finlandia || Helsinki || 2013-09-24 || V. Reding || posłanka do Parlamentu Europejskiego S. Pietikäinen Węgry || Györ || 2013-10-03 || L. Andor || Sekretarz stanu ds. europejskich Győri, poseł do Parlamentu Europejskiego C. Őry Słowacja || Košice || 2013-10-05 || M. Šefčovic || Przewodniczący słowackiego parlamentu J. Paška Szwecja || Sztokholm || 2013-10-15 || V. Reding || Minister ds. europejskich Ohlsson, poseł do Parlamentu Europejskiego O. Ludvigsson, Belgia || Liège || 2013-10-17 || Przewodniczący J.M. Barroso || Wicepremier Reynders (Belgia), minister ds. gospodarki Walonii J.-C. Marcourt Łotwa || Ryga || 2013-10-18 || A. Piebalgs || Minister obrony A. Pabriks Malta || Valletta || 2013-11-07 || T. Borg || Francja || Marsylia || 2013-11-14 || V. Reding || pani minister sprawiedliwości Ch. Taubira Cypr || Limassol || 2013-11-28 || A. Vassiliou || Austria || Eisenstadt || 2013-11-29 || Hahn || minister-prezydent (Burgenland) H. Niessl Belgia || Bruksela || 2013-12-05 || A. Vassiliou || posłanka do Parlamentu Europejskiego I. Durant Litwa || Wilno || 2013-12-13 || V. Reding || On-line || Wirtualny dialog || 2014-01-16 || V. Reding || Dania || Kopenhaga || 2014-02-06 || C. Hedegaard || Wielka Brytania || Londyn || 2014-02-10 || V. Reding || minister ds. europejskich D. Lidington Hiszpania || Barcelona || 2014-02-23 || V. Reding || Francja || Paris-Banlieue || 2014-02-27 || M. Barnier || minister delegowany do spraw europejskich T. Repentin Chorwacja || Zagreb || 2014-03-03 || Neven Mimica || Niemcy || Koblenz || 2014-03-10 || G. Oettinger || Pani minister-prezydent (Nadrenia-Palatynat) Malu Dreyer, pani sekretarz stanu ds. Europy (Nadrenia-Palatynat) Margit Conrad Niderlandy || Amsterdam || 2014-03-14 || V. Reding || Mer E. van der Laan Rumunia || Bukareszt || 2014-03-17 || D. Cioloș || UE || Ogólnoeuropejski dialog w Brukseli || 2014-03-27 || J.M. Barroso, Reding, Rehn, Potočnik, Vassiliou, De Gucht, Damanaki, Hahn, Hedegaard, Andor, Mimica || Posłanka do PE D. Roth-Behrendt, burmistrz Kadyksu Martinez Saiz