(2)Sprawozdanie krajowe na 2020 r. dotyczące Hiszpanii zostało opublikowane w dniu 26 lutego 2020 r. Zawierało ono ocenę postępów Hiszpanii w realizacji zaleceń dla tego kraju, przyjętych przez Radę w dniu 9 lipca 2019 r., działań następczych podjętych w związku z zaleceniami z poprzednich lat, a także postępów Hiszpanii w realizacji jej krajowych celów w ramach strategii „Europa 2020”. Sprawozdanie to objęło również szczegółową ocenę sytuacji przeprowadzoną na podstawie art. 5 rozporządzenia (UE) nr 1176/2011, której wyniki opublikowano w dniu 26 lutego 2020 r. W wyniku analizy Komisja doszła do wniosku, że w Hiszpanii występują zakłócenia równowagi makroekonomicznej. W kontekście wciąż wysokiego bezrobocia powody do niepokoju dawał w dalszym ciągu wysoki poziom zadłużenia zewnętrznego i wewnętrznego, zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym. Związane z tym ryzyko miało wymiar transgraniczny.

(3)W dniu 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie uznała epidemię COVID-19 za globalną pandemię. Pandemia stanowi poważne zagrożenie w zakresie zdrowia publicznego dla obywateli, społeczeństw i gospodarek. Znacznie obciąża krajowe systemy ochrony zdrowia i wywołuje zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw, wahania na rynkach finansowych, wstrząsy popytu konsumpcyjnego oraz negatywne efekty w różnych sektorach. Stwarza zagrożenie dla zatrudnienia, dochodów obywateli oraz działalności przedsiębiorstw. Doprowadziła do silnego wstrząsu gospodarczego, który już teraz ma poważne konsekwencje dla Unii Europejskiej. W dniu 13 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat wzywający do skoordynowanej reakcji gospodarczej na kryzys, obejmującej wszystkie istotne podmioty na poziomie krajowym i unijnym.

(4)Kilka państw członkowskich ogłosiło stan nadzwyczajny lub wprowadziło środki nadzwyczajne. Wszelkie tego typu środki powinny być wprowadzane pod warunkiem, że są ściśle proporcjonalne, konieczne, ograniczone w czasie i zgodne ze standardami europejskimi i międzynarodowymi. Powinny one podlegać nadzorowi demokratycznemu i niezależnej kontroli sądowej.

(5)W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowawczej prowadzącej do średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

(6)Potrzebne są stałe działania, aby ograniczać i kontrolować rozprzestrzenianie się pandemii, wzmocnić odporność krajowych systemów ochrony zdrowia, złagodzić skutki społeczno-ekonomiczne za pomocą środków wspierających przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe oraz aby zapewnić odpowiednie warunki bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy w celu wznowienia aktywności gospodarczej. Unia powinna w pełni wykorzystywać dostępne jej narzędzia, aby wspierać wysiłki państw członkowskich w tym zakresie. Jednocześnie państwa członkowskie i Unia powinny wspólnie przygotowywać środki konieczne do przywrócenia normalnego funkcjonowania naszych społeczeństw i gospodarek oraz zrównoważonego wzrostu gospodarczego, uwzględniając między innymi transformację ekologiczną i cyfrową oraz wyciągając wnioski z kryzysu.

(7)Kryzys związany z COVID-19 unaocznił elastyczność, jaką zapewnia jednolity rynek, umożliwiając dostosowanie się do nadzwyczajnych sytuacji. Aby jednak zapewnić szybkie i sprawne przejście do etapu odbudowy gospodarki oraz przywrócenia swobodnego przepływu towarów, usług i pracowników, należy znieść nadzwyczajne środki utrudniające normalne funkcjonowanie jednolitego rynku, gdy tylko przestaną one być konieczne. Obecny kryzys pokazał, że sektor ochrony zdrowia musi dysponować planami gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej, które powinny w szczególności obejmować ulepszone strategie zakupów, zdywersyfikowane łańcuchy dostaw oraz rezerwy strategiczne podstawowych produktów i materiałów. Są to kluczowe elementy konieczne do opracowania szerzej zakrojonych planów gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej.

(8)Prawodawca Unii już znowelizował odpowiednie ramy legislacyjne, aby umożliwić państwom członkowskim uruchomienie wszystkich niewykorzystanych zasobów z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych w celu przeciwdziałania nadzwyczajnym skutkom pandemii COVID-19. Zmiany te zapewnią dodatkową elastyczność oraz uproszczą i usprawnią procedury. Aby zmniejszyć presję na przepływy środków pieniężnych, państwom członkowskim umożliwiono również skorzystanie w roku obrachunkowym 2020–2021 ze stopy dofinansowania z budżetu Unii w wysokości 100 %. Zachęca się Hiszpanię do pełnego wykorzystania tych możliwości, aby wesprzeć osoby i sektory, które są najbardziej narażone na trudności.

(9)Społeczno-ekonomiczne skutki pandemii najprawdopodobniej będą rozkładać się nierównomiernie w poszczególnych regionach Hiszpanii ze względu na różne modele specjalizacji. Dotyczy to na przykład regionów najbardziej uzależnionych od turystyki, takich jak regiony położone na wybrzeżu Morza Śródziemnego, Andaluzja, Baleary i Wyspy Kanaryjskie, gdzie ponad jedna czwarta miejsc pracy jest związana z tym sektorem. Wiąże się to ze znacznym ryzykiem pogłębienia się dysproporcji regionalnych w Hiszpanii. Obecna sytuacja, która grozi również przejściowym zniweczeniem procesu konwergencji między państwami członkowskimi, wymaga ukierunkowanych działań politycznych.

(10)W dniu 1 maja 2020 r. Hiszpania przedłożyła swój krajowy program reform na 2020 r. i swój program stabilności na 2020 r. W celu uwzględnienia powiązań między tymi dwoma programami poddano je jednoczesnej ocenie.

(11)Hiszpania jest obecnie objęta częścią zapobiegawczą paktu stabilności i wzrostu oraz podlega przejściowym ustaleniom w zakresie reguły dotyczącej zadłużenia.

(12)W dniu 13 lipca 2018 r. Rada zaleciła Hiszpanii zapewnienie, by stopa wzrostu nominalnego publicznych wydatków pierwotnych netto (3) nie przekroczyła 0,6 % w 2019 r., co odpowiadałoby rocznej korekcie strukturalnej wynoszącej 0,65 % PKB. Ocena ogólna Komisji potwierdza znaczne odchylenie od zalecanej ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego w 2019 r. Jest to istotny aspekt sprawozdania Komisji przygotowanego zgodnie z art. 126 ust. 3 Traktatu, dotyczącego oceny przestrzegania przez Hiszpanię kryterium długu w 2019 r.

(13)W programie stabilności na 2020 r. rząd planuje pogorszenie salda nominalnego z deficytu na poziomie 2,8 % PKB w 2019 r. do deficytu w wysokości 10,3 % PKB w 2020 r. W programie tym przewiduje się, że relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB po spadku w 2019 r. do 95,5 % PKB wzrośnie w 2020 r. do 115,5 %. Na perspektywy makroekonomiczne i budżetowe wpływa duża niepewność spowodowana pandemią COVID-19.

(14)W odpowiedzi na pandemię COVID-19 oraz w ramach skoordynowanego unijnego podejścia Hiszpania wprowadziła środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemu ochrony zdrowia, powstrzymanie pandemii oraz pomoc tym osobom i sektorom, które zostały szczególnie dotknięte jej skutkami. Zgodnie z programem stabilności na 2020 r. łączna wartość środków budżetowych wynosi 3,2 % PKB. Ujęcie ilościowe środków zwiększających deficyt w dużej mierze pokrywa się z szacunkami Komisji, po uwzględnieniu odmiennego traktowania kosztów automatycznych stabilizatorów. Środki te obejmują wzmocnienie usług opieki zdrowotnej i zapewnienie wsparcia dochodu dla pracowników objętych mechanizmami zmniejszonego wymiaru czasu pracy. Ponadto Hiszpania zapowiedziała środki, które wprawdzie nie mają bezpośredniego wpływu na budżet, ale przyczynią się do wsparcia płynności przedsiębiorstw. Wartość tych środków szacowana jest zgodnie z programem stabilności na 2020 r. na 9,2 % PKB. Środki te obejmują w szczególności gwarancje kredytowe (8,8 % PKB). Ogólnie rzecz biorąc, działania podjęte przez Hiszpanię są zgodne z wytycznymi określonymi w komunikacie Komisji w sprawie skoordynowanej reakcji gospodarczej na pandemię COVID-19. Pełne wdrożenie tych środków, a następnie zmiana kierunku polityki budżetowej w sposób, który umożliwi osiągnięcie rozważnej średniookresowej sytuacji budżetowej, kiedy pozwolą na to warunki ekonomiczne, przyczyni się do zachowania stabilności finansów publicznych w perspektywie średnioterminowej.

(15)Według prognozy Komisji z wiosny 2020 r. przy założeniu niezmiennego kursu polityki saldo sektora instytucji rządowych i samorządowych Hiszpanii w 2020 r. wyniesie -10,1 % PKB, a w 2021 r. osiągnie -6,7 % PKB. Prognozuje się, że wskaźnik zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych osiągnie poziom 115,6 % PKB w 2020 r. i 113,7 % w 2021 r.

(16)W dniu 20 maja 2020 r. Komisja opublikowała sprawozdanie sporządzone zgodnie z art. 126 ust. 3 Traktatu w związku z nieprzestrzeganiem przez Hiszpanię reguły dotyczącej zadłużenia w 2019 r. oraz planowanym przekroczeniem w 2020 r. progu deficytu wynoszącego 3 % PKB. Ogólnie rzecz biorąc, analiza wskazuje, że kryteria deficytu i długu określone w Traktacie i rozporządzeniu (WE) nr 1467/1997 nie są spełnione.

(17)Środki przyjęte w celu powstrzymania rozprzestrzeniania się wirusa mają istotny wpływ na gospodarkę i mogą spowodować w tym roku spadek PKB o 9,4 %. Wpływ na zatrudnienie, choć trudny do obliczenia na tym etapie, również będzie znaczny. Od początku kryzysu pracę straciło już około miliona osób. Wpływ na zatrudnienie jest obecnie złagodzony przez mechanizm zmniejszonego wymiaru czasu pracy (ERTE), którym objęto blisko 3,5 mln pracowników, dzięki czemu uniknięto jak dotąd wielu natychmiastowych zwolnień. Konsekwencje pandemii w Hiszpanii nasilą się z powodu wysokiego udziału zatrudnienia w małych i średnich przedsiębiorstwach (MŚP), dużego znaczenia sektorów, które zostały szczególnie mocno dotknięte przez pandemię i które prawdopodobnie będą się odbudowywać w wolniejszym tempie, w tym turystyki i handlu detalicznego, oraz wysokiego odsetka pracowników zatrudnionych na podstawie umów na czas określony (26,3 % w 2019 r.). Wszystkie te czynniki mogą prowadzić do znacznych strat w zatrudnieniu i zwiększyć wstrząs gospodarczy. Prognoza Komisji przewiduje, że stopa bezrobocia (wynosząca 13,6 % w lutym 2020 r.) wzrośnie w 2020 r. do 18,9 %, a w 2021 r. spadnie do 17 %.

(18)Władze Hiszpanii starały się złagodzić skutki pandemii oraz skrócić okres izolacji za pomocą różnych pakietów środków o łącznej wartości 145 mld EUR. W ramach wysiłków na rzecz zwalczania choroby władze zwiększyły wydatki na służbę zdrowia i usługi społeczne. Ułatwiły również korzystanie z ERTE w celu utrzymania zatrudnienia i wsparcia dochodów gospodarstw domowych. Pracownicy, których dotyczy ERTE, otrzymują świadczenie w wysokości 70 % podstawy ich składki na ubezpieczenie społeczne, w określonym przedziale wynoszącym od 502 EUR do 1 402 EUR. W okresie obowiązywania ERTE stosunek pracy pozostaje niezmieniony, a funkcjonowanie tego mechanizmu zostało ostatnio przedłużone do dnia 30 czerwca 2020 r. Przedsiębiorstwa, które korzystają z ERTE, są zwolnione z obowiązku uiszczania bardzo dużej części składek na ubezpieczenie społeczne za pracowników objętych tym mechanizmem, pod warunkiem utrzymania ich miejsc pracy przez co najmniej sześć miesięcy po wznowieniu działalności. Środki te idą w parze ze specjalną pomocą dla MŚP i osób prowadzących działalność na własny rachunek, stanowiących podstawę hiszpańskiej gospodarki, (odroczenie płatności podatków, obniżenie składek na ubezpieczenie społeczne i gwarancje państwowe) i są próbą udzielenia im pomocy w uniknięciu upadłości i szybkim wznowieniu działalności po zakończeniu kryzysu. Przyjęto również środki mające na celu tymczasowe zagwarantowanie wsparcia dochodu osobom pracującym w ramach niestandardowych form zatrudnienia, które nie mają dostępu do środków ochrony socjalnej.

(19)Mimo stosunkowo niskiego poziomu inwestycji system ochrony zdrowia w Hiszpanii zapewniał dobre efekty zdrowotne. Wybuch pandemii COVID-19 spowodował jednak bezprecedensowe obciążenie systemu i ujawnił jego podatność na wstrząsy. Podejmowane natychmiastowo działania skupiają się na wzmacnianiu zdolności w zakresie personelu medycznego, kluczowych produktów medycznych i krytycznej infrastruktury, aby ratować życie i umożliwiać powrót do zdrowia w czasie pandemii. W czasie kryzysu szczególnie narażone były osoby niepełnosprawne i osoby starsze w domach opieki. Należy im zapewnić stały dostęp do opieki medycznej i społecznej, w tym usług w zakresie ratownictwa i intensywnej opieki medycznej. W dalszej kolejności wysiłki powinny koncentrować się na poprawie odporności systemu ochrony zdrowia, tak aby mógł on jak najszybciej wznowić optymalne funkcjonowanie i lepiej radzić sobie z nowymi wstrząsami. Pandemia ujawniła istniejące problemy strukturalne, z których część wynika z pewnych niedoborów inwestycji w infrastrukturę fizyczną oraz z niedostatków w rekrutacji i warunkach pracy pracowników służby zdrowia. Istnieją różnice regionalne pod względem wydatków, zasobów fizycznych i personelu, a koordynacja między różnymi szczeblami instytucji rządowych i samorządowych nie zawsze jest skuteczna. W perspektywie średniookresowej świadczenie opieki zdrowotnej mogłoby lepiej reagować na wyzwania związane ze starzeniem się społeczeństwa, rosnącą liczbą przypadków chorób przewlekłych i niepełnosprawnością. Główną rolę w tym zakresie odgrywa podstawowa opieka zdrowotna i opracowanie rozwiązań w zakresie e-zdrowia. W perspektywie średniookresowej istotne będzie zagwarantowanie, by prawdopodobne zmniejszenie zasobów w wyniku pogorszenia koniunktury gospodarczej nie miało wpływu na zakres usług opieki zdrowotnej i nie prowadziło do nierówności w dostępie do niej.

(20)Pomimo, że od lat intensywnie generowano zatrudnienie, przed wybuchem pandemii COVID-19 na rynku pracy w Hiszpanii nadal odnotowywano wysoki poziom bezrobocia oraz segmentację. Wstępne dane wskazują na znaczny wzrost poziomu bezrobocia w Hiszpanii w wyniku kryzysu, co wpłynie na usługi społeczne oraz ograniczoną już teraz zdolność służb zatrudnienia do wspierania pracowników i pracodawców. W perspektywie średnioterminowej droga do odbudowy gospodarki powinna być przygotowana za pomocą środków wspierających zatrudnienie przyjmowanych w porozumieniu z partnerami społecznymi, takich jak stopniowe wycofywanie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy, przegląd systemu zachęt do zatrudniania w celu lepszego promowania zrównoważonych form zatrudnienia, zwłaszcza młodych pracowników, a także elastyczność warunków pracy. Zwiększenie liczby studentów nauk ścisłych i związanych z technologiami cyfrowymi, podniesienie atrakcyjności kształcenia i szkolenia zawodowego oraz zapewnienie elastycznych możliwości podnoszenia i zmiany kwalifikacji mogą przyczynić się do zaspokojenia rosnącego zapotrzebowania na umiejętności techniczne niezbędne do transformacji ekologicznej i transformacji cyfrowej, które towarzyszyć będą odbudowie gospodarki. Ogólnie rzecz biorąc, poprawa poradnictwa edukacyjnego i zawodowego oraz zapewnienie odpowiedniego wsparcia defaworyzowanym uczniom i regionom słabiej rozwiniętym może przyczynić się do poprawy wyników kształcenia. Sukces ewentualnych środków przyjętych z myślą o osiągnięciu tych celów będzie w dużym stopniu zależał od czasu potrzebnego na zbudowanie szerokiego i długotrwałego konsensusu społecznego i politycznego wokół reform.

(21)Skutki pandemii dla rynku pracy wywołały pilną potrzebę wsparcia dochodów gospodarstw domowych dotkniętych kryzysem. Ułatwienie korzystania z mechanizmu zmniejszonego wymiaru czasu pracy miało kluczowe znaczenie dla osiągnięcia tego celu. Jednakże pracownicy zatrudnieni na czas określony na podstawie bardzo krótkich umów, którzy stanowią znaczną część blisko miliona nowych bezrobotnych i wśród których znajduje się wielu młodych pracowników, często nie kwalifikują się do standardowej ochrony przed bezrobociem. Zapewnienie od początku, by wszyscy pracownicy, w tym pracownicy tymczasowi i osoby samozatrudnione, mieli dostęp do odpowiedniej ochrony socjalnej i aktywnej polityki rynku pracy, jest potrzebne do wspierania trwałej odbudowy gospodarki i spójności społecznej.

(22)Kryzys prawdopodobnie zwiększy już i tak wysoki poziom ubóstwa lub wykluczenia społecznego w Hiszpanii, zwłaszcza wśród rodzin z dziećmi. W 2019 r. Hiszpania była państwem członkowskim o najniższej średniej wysokości świadczeń rodzinnych na dziecko. Rodziny o dochodach od niskich do średnich nie mają prawa do świadczeń na dzieci przyznawanych zgodnie z surowymi zasadami, a ulgi podatkowe zapewniają im jedynie ograniczone korzyści. Wydatki na ochronę socjalną są nadal bardzo ukierunkowane na osoby starsze, a poziom wydatków na emerytury znacznie wzrośnie w perspektywie średnio- i długookresowej, jeżeli zapowiedziane odstępstwa od reformy emerytalnej z 2013 r. będą miały charakter stały i nie zostaną podjęte żadne odpowiednie środki wyrównawcze. Trudna sytuacja gospodarcza i społeczna wynikająca z pandemii wymaga zamiast tego solidarności międzypokoleniowej, której celem będzie wsparcie młodszych pokoleń. Pomoc dla bezrobotnych w odniesieniu do osób długotrwale bezrobotnych oraz pracowników niekwalifikujących się do systemów składkowych jest obecnie rozproszona w wielu systemach, przez co niewiele osób jest w stanie z nich skorzystać. Istniejące regionalne systemy dochodu minimalnego docierają jedynie do 20 % potencjalnych beneficjentów, w warunkach dużych regionalnych dysproporcji pod względem zakresu, czasu trwania, warunków dostępu i adekwatności. W obecnej napiętej sytuacji planuje się szybkie wprowadzenie na stałe krajowego mechanizmu dochodu gwarantowanego, obejmującego wg szacunków trzy miliony beneficjentów, którego celem będzie uzupełnienie istniejących regionalnych systemów dochodu minimalnego. Nie jest możliwe dokonanie oceny jego wpływu na ograniczanie ubóstwa ani jego stabilności w perspektywie krótko- i średniookresowej.