(2)Sprawozdanie krajowe na 2020 r. dotyczące Bułgarii zostało opublikowane w dniu 26 lutego 2020 r. Zawiera ono ocenę postępów Bułgarii w realizacji zaleceń dla tego kraju, przyjętych przez Radę w dniu 9 lipca 2019 r., działań następczych podjętych w związku z zaleceniami z poprzednich lat, a także postępów Bułgarii w realizacji jej krajowych celów w ramach strategii „Europa 2020”. Sprawozdanie to objęło również szczegółową ocenę sytuacji przeprowadzoną na podstawie art. 5 rozporządzenia (UE) nr 1176/2011, której wyniki opublikowano w dniu 26 lutego 2020 r. W wyniku analizy Komisja doszła do wniosku, że w Bułgarii nie występują już zakłócenia równowagi makroekonomicznej. W ubiegłych latach słabościom sektora finansowego towarzyszyły wysokie zadłużenie i duży odsetek kredytów zagrożonych w sektorze przedsiębiorstw. Nie stwierdza się już zakłóceń równowagi, ponieważ spójne działania w ramach polityki i korzystne otoczenie makroekonomiczne umożliwiły dalsze ograniczenie ryzyka i podatności na zagrożenia.

(3)W dniu 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie uznała epidemię COVID-19 za globalną pandemię. Pandemia stanowi poważne zagrożenie w zakresie zdrowia publicznego dla obywateli, społeczeństw i gospodarek. Znacznie obciąża krajowe systemy ochrony zdrowia i wywołuje zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw, wahania na rynkach finansowych, wstrząsy popytu konsumpcyjnego oraz negatywne efekty w różnych sektorach. Stwarza zagrożenie dla zatrudnienia, dochodów obywateli oraz działalności przedsiębiorstw. Doprowadziła do silnego wstrząsu gospodarczego, który już teraz ma poważne konsekwencje dla Unii Europejskiej. W dniu 13 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat wzywający do skoordynowanej reakcji gospodarczej na kryzys, obejmującej wszystkie istotne podmioty na poziomie krajowym i unijnym.

(4)Kilka państw członkowskich ogłosiło stan nadzwyczajny lub wprowadziło środki nadzwyczajne. Wszelkie tego typu środki powinny być wprowadzane pod warunkiem, że są ściśle proporcjonalne, konieczne, ograniczone w czasie i zgodne ze standardami europejskimi i międzynarodowymi. Powinny one podlegać nadzorowi demokratycznemu i niezależnej kontroli sądowej.

(5)W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

(6)Potrzebne są stałe działania, aby ograniczać i kontrolować rozprzestrzenianie się pandemii, wzmocnić odporność krajowych systemów ochrony zdrowia, złagodzić skutki społeczno-ekonomiczne za pomocą środków wspierających przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe oraz aby zapewnić odpowiednie warunki bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy w celu wznowienia aktywności gospodarczej. Unia powinna w pełni wykorzystywać dostępne jej narzędzia, aby wspierać wysiłki państw członkowskich w tym zakresie. Jednocześnie państwa członkowskie i Unia powinny wspólnie przygotowywać środki konieczne do przywrócenia normalnego funkcjonowania naszych społeczeństw i gospodarek oraz zrównoważonego wzrostu gospodarczego, uwzględniając między innymi transformację ekologiczną i cyfrową oraz wyciągając wnioski z kryzysu.

(7)Kryzys związany z COVID-19 unaocznił elastyczność, jaką zapewnia jednolity rynek, umożliwiając dostosowanie się do nadzwyczajnych sytuacji. Aby jednak zapewnić szybkie i sprawne przejście do etapu odbudowy gospodarki oraz przywrócenia swobodnego przepływu towarów, usług i pracowników, należy znieść nadzwyczajne środki utrudniające normalne funkcjonowanie jednolitego rynku, gdy tylko przestaną one być konieczne. Obecny kryzys pokazał, że należy zapewnić gotowość systemu ochrony zdrowia na wypadek sytuacji kryzysowej, która to gotowość powinna w szczególności obejmować ulepszone strategie zakupów, zdywersyfikowane łańcuchy dostaw oraz rezerwy strategiczne podstawowych produktów i materiałów. Są to kluczowe elementy konieczne do opracowania szerzej zakrojonych planów gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej.

(8)Prawodawca Unii już znowelizował odpowiednie ramy legislacyjne, aby umożliwić państwom członkowskim uruchomienie wszystkich niewykorzystanych zasobów z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych w celu przeciwdziałania nadzwyczajnym skutkom pandemii COVID-19. Zmiany te zapewnią dodatkową elastyczność oraz uproszczą i usprawnią procedury. Aby zmniejszyć presję na przepływy środków pieniężnych, państwom członkowskim umożliwiono również skorzystanie w roku obrachunkowym 2020–2021 ze stopy dofinansowania z budżetu Unii w wysokości 100 %. Zachęca się Bułgarię do pełnego wykorzystania tych możliwości, aby wesprzeć osoby i sektory, które muszą sprostać największym wyzwaniom.

(9)Społeczno-ekonomiczne skutki pandemii prawdopodobnie będą rozkładać się nierównomiernie w poszczególnych regionach Bułgarii ze względu na różne modele specjalizacji, dotyczy to w szczególności regionów, które w znacznym stopniu zależą od działalności gospodarczej opartej na bezpośrednim kontakcie z klientem. Wiąże się to z istotnym ryzykiem pogłębienia dysproporcji regionalnych w Bułgarii, co dodatkowo pogorszyłoby obserwowaną już tendencję do wzrostu nierówności między stolicą a pozostałymi regionami kraju oraz między miastami a obszarami wiejskimi. Obecna sytuacja, zwłaszcza w perspektywie zagrożenia czasowym zniweczeniem procesu konwergencji między państwami członkowskimi, wymaga ukierunkowanych działań politycznych.

(10)W dniu 30 kwietnia 2020 r. Bułgaria przedłożyła swój krajowy program reform na 2020 r. i swój program konwergencji na 2020 r. W celu uwzględnienia powiązań między tymi dwoma programami poddano je jednoczesnej ocenie.

(11)Bułgaria jest obecnie objęta częścią zapobiegawczą paktu stabilności i wzrostu.

(12)W programie konwergencji na 2020 r. rząd planuje pogorszenie salda nominalnego z nadwyżki na poziomie 2,1 % PKB w 2019 r. do deficytu w wysokości 3,1 % PKB w 2020 r. Według tego programu relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB, po spadku w 2019 r. do 20,4 % PKB, wzrośnie w 2020 r. do 25,8 %. Na perspektywy makroekonomiczne i budżetowe wpływa duża niepewność spowodowana pandemią COVID-19.

(13)W odpowiedzi na pandemię COVID-19 oraz w ramach skoordynowanego unijnego podejścia Bułgaria wprowadziła środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemu ochrony zdrowia, powstrzymanie pandemii oraz pomoc tym osobom i sektorom, które zostały szczególnie dotknięte jej skutkami. W programie konwergencji na 2020 r. wskazano, że łączna wartość tych środków budżetowych wynosi 1,3 % PKB. Środki te obejmują wyższe wydatki na usługi w zakresie opieki zdrowotnej i ochrony socjalnej oraz system wsparcia zatrudnienia dla sektorów znajdujących się w trudnej sytuacji. Ponadto Bułgaria zapowiedziała środki, które, nie mając bezpośredniego wpływu na budżet, przyczynią się do wsparcia płynności przedsiębiorstw. Wartość tych środków oszacowano w programie konwergencji na 2020 r. na 0,6 % PKB. Środki te obejmują gwarancje bułgarskiego banku rozwoju oraz odroczenia płatności podatku dochodowego od osób prawnych. Ogólnie rzecz biorąc, środki wprowadzane przez Bułgarię są zgodne z wytycznymi określonymi w komunikacie Komisji w sprawie skoordynowanej reakcji gospodarczej na pandemię COVID-19. Pełne wdrożenie tych środków, a następnie zmiana kierunku polityki budżetowej w sposób, który umożliwi osiągnięcie rozważnej średniookresowej sytuacji budżetowej, kiedy pozwolą na to warunki ekonomiczne, przyczyni się do zachowania stabilności finansów publicznych w perspektywie średnioterminowej.

(14)Według prognozy Komisji z wiosny 2020 r. przy założeniu niezmiennego kursu polityki deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych Bułgarii w 2020 r. wyniesie 2,8 % PKB, a w 2021 r. – 1,8 % PKB. Prognozuje się, że wskaźnik zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2020 i 2021 r. utrzyma się poniżej poziomu 60 % PKB.

(15)W dniu 20 maja 2020 r. Komisja opublikowała sprawozdanie sporządzone zgodnie z art. 126 ust. 3 Traktatu w związku z planowanym przekroczeniem przez Bułgarię w 2020 r. progu deficytu wynoszącego 3 % PKB. W sprawozdaniu stwierdzono, po dokonaniu oceny wszystkich istotnych czynników, że kryterium deficytu określone w Traktacie i rozporządzeniu (WE) nr 1467/1997 jest spełnione.

(16)W dniu 13 marca 2020 r. Bułgaria ogłosiła stan nadzwyczajny na okres od dnia 13 marca 2020 r. do dnia 13 kwietnia 2020 r.; został on następnie przedłużony do dnia 13 maja 2020 r., a potem do dnia 14 czerwca 2020 r. W dniu 6 kwietnia 2020 r. Parlament przyjął przedstawiony przez rząd wniosek dotyczący zmiany budżetu państwa na 2020 r. W nowym budżecie przewidziano deficyt w wysokości 3,5 mld BGN (2,9 % PKB) ze względu na zwiększone wydatki na działania związane z kryzysem oraz oczekiwane zmniejszenie dochodów w wysokości 2,4 mld BGN. Przewiduje się pięciokrotne zwiększenie pułapu nowego długu, jaki może wyemitować rząd, z 2,2 mld BGN do 10 mld BGN. Bułgaria uruchomiła pakiet finansowy o łącznej wartości ponad 870 mln BGN w ramach kilku programów operacyjnych finansowanych z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych na lata 2014–2020 w celu wsparcia systemu ochrony zdrowia i złagodzenia społeczno-gospodarczych skutków pandemii.

(17)W odpowiedzi na kryzys Bułgaria wprowadziła środek wsparcia w dziedzinie zatrudnienia, w ramach którego państwo zobowiązuje się do zapłaty 60 % dochodu pracowników i powiązanych składek na ubezpieczenie społeczne przez okres do trzech miesięcy, pod warunkiem że pracodawca pokryje różnicę i zobowiąże się do niezwalniania pracowników. Do kwalifikujących się przedsiębiorstw należą te, które bezpośrednio odczuły ograniczenia nałożone w związku ze stanem nadzwyczajnym. Do uzyskania wsparcia kwalifikują się również przedsiębiorstwa z innych sektorów, które udowodnią, że w marcu 2020 r. odnotowały spadek dochodów o 20 % w porównaniu z dochodami w marcu 2019 r.

(18)W celu wsparcia płynności w gospodarce zwiększono kapitał bułgarskiego banku rozwoju. Kwotę 500 mln BGN przeznaczono na gwarancje portfelowe dla banków, aby zapewnić przedsiębiorstwom bardziej elastyczne warunki kredytowe, natomiast 200 mln BGN to gwarancje na nieoprocentowane pożyczki do kwoty 4 500 BGN dla pracowników skierowanych przez przedsiębiorstwa na urlop bezpłatny lub osób prowadzących działalność na własny rachunek. Bułgarski bank rozwoju będzie również wdrażać system gwarancji o wartości 100 mln EUR obejmujący pożyczki dla MŚP i finansowany ze środków programu operacyjnego „Innowacje i konkurencyjność” w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Podmiot zarządzający funduszem instrumentów finansowych w Bułgarii ponownie zbadał swoje portfolio i dostosowuje swoje instrumenty wsparcia dla przedsiębiorstw do aktualnej rzeczywistości gospodarczej. Narodowy Bank Bułgarii wprowadził pakiet środków o wartości 9,3 mld BGN, które mają pomóc utrzymać odporność systemu bankowego i zwiększyć jego elastyczność, aby osłabić negatywny wpływ ograniczeń na obywateli i przedsiębiorstwa.

(19)Kryzys mocno uderzył w gospodarkę Bułgarii, zarówno w sektor usług, jak i przemysł wytwórczy. Negatywny wpływ spotęgowały spadek popytu i podaży oraz zakłócenia w globalnych łańcuchach wartości. Działania podjęte przez rząd, aby stawić czoła sytuacji nadzwyczajnej, mogą pomóc w złagodzeniu skutków kryzysu, a ich szybka i skuteczna realizacja będzie miała zasadnicze znaczenie dla utrzymania poziomu zatrudnienia i poprawy płynności przedsiębiorstw, zwłaszcza MŚP, i płynności niezależnych pracowników. W procesie opracowywania i realizacji tych działań należy wziąć pod uwagę odporność sektora bankowego. Zgodnie z wytycznymi Komisji Bułgaria zniosła zakazy eksportu środków ochrony osobistej i utworzyła „uprzywilejowane korytarze” dla szybkich kontroli na przejściach granicznych.

(20)Epidemia COVID-19 dodatkowo obciążyła bułgarski system ochrony zdrowia, który już wcześniej charakteryzował się ograniczoną dostępnością wynikającą z niskiego poziomu finansowania ze środków publicznych, ubezpieczeniem zdrowotnym o ograniczonym zakresie, niewielką liczbą pielęgniarek oraz nierównomiernym pod względem geograficznym rozmieszczeniem pracowników służby zdrowia. Należy zatem wzmocnić ogólną odporność bułgarskiego systemu ochrony zdrowia, zwiększyć jego dostępność i możliwości. Zapewnienie opieki (ogólnej i specjalistycznej) w warunkach ambulatoryjnych na większą skalę, również z wykorzystaniem telekonsultacji, odciążyłoby szpitale, natomiast badania i leczenie powinny być dostępne dla wszystkich, niezależnie od statusu ubezpieczenia zdrowotnego. Na terytorium całego kraju należy zapewnić odpowiedni dostęp do pracowników służby zdrowia i świadczonych przez nich usług. Integracja opieki podstawowej, długoterminowej i ambulatoryjnej ma kluczowe znaczenie dla osób starszych i grup wysokiego ryzyka.

(21)Prognoza Komisji przewiduje, że w 2020 r. bezrobocie wzrośnie do poziomu 7,0 %, a w 2021 r. spadnie do 5,8 %. Od czasu wprowadzenia stanu nadzwyczajnego bezrobocie szybko rośnie w sektorze hotelarsko-gastronomicznym, w dużych miastach i wśród osób o co najwyżej średnim wykształceniu. Rząd wprowadza środki służące ochronie zatrudnienia, w szczególności poprzez rozwiązania w zakresie pracy w zmniejszonym wymiarze czasu, które należy szybko wdrożyć i dalej rozwijać. Aby zapobiegać dalszej utracie miejsc pracy, w obecnej sytuacji uzasadnione jest zapewnianie szerokiego wsparcia, we współpracy z partnerami społecznymi, pracodawcom i pracownikom, w tym osobom samozatrudnionym. W celu zaradzenia negatywnym skutkom na rynku pracy konieczne będzie wzmocnienie środków wdrożonych przez krajową agencję pośrednictwa pracy i zwiększenie możliwości tej agencji. Dalsze wysiłki na rzecz aktywizacji, podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania będą miały zasadnicze znaczenie dla powrotu obywateli do pracy, a jednocześnie pozwolą na przygotowanie siły roboczej na wyzwania i możliwości wynikające z transformacji cyfrowej. Kryzys może również mieć znaczący wpływ na pracowników zatrudnionych nieformalnie, których dostęp do świadczeń zdrowotnych i ochrony socjalnej jest ograniczony. Ukierunkowane środki z zakresu polityki mogłyby zapobiec sytuacji, w której dojdzie do większego zubożenia pracowników nieobjętych ochroną i najsłabszych grup, a także polepszyć ich warunki życia w okresie odbudowy gospodarki.

(22)Kryzys związany z COVID-19 w nieproporcjonalny sposób wpływa na słabsze grupy i pogłębia istniejące wyzwania społeczne. Odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym był już wysoki przed kryzysem, zwłaszcza wśród dzieci, osób starszych, osób niepełnosprawnych i Romów, a transfery socjalne doprowadziły do zmniejszenia ubóstwa jedynie w ograniczonym stopniu. Nierówności dochodowe były jednymi z najwyższych w UE, a wpływ systemu podatkowego i systemu zabezpieczenia społecznego na ograniczanie tych nierówności był jednym z najsłabszych. Kryzys wymaga środków, które usuną luki zidentyfikowane już w poprzednich latach, w szczególności w systemie dochodu minimalnego, będącym jednym z najmniej adekwatnych systemów w UE służących wydźwignięciu beneficjentów z ubóstwa. Istotne są nadal takie kwestie, jak zapewnienie ochrony socjalnej wszystkim, w tym osobom zatrudnionym na podstawie niestandardowych form zatrudnienia, osobom samozatrudnionym i gospodarstwom domowym o niskich dochodach, zapewnienie wsparcia dochodu, żywności i odpowiednich usług społecznych, a także zapewnienie osobom bezdomnym zakwaterowania i wsparcia w sytuacjach wyjątkowych. Reforma usług społecznych przyczyniłaby się do ustabilizowania systemu, natomiast ściślejsza współpraca między służbami opieki zdrowotnej i społecznej pozwoliłaby na lepsze dotarcie do osób, które nie są w stanie same się o siebie zatroszczyć, i osób niepełnosprawnych. Wiele romskich gospodarstw domowych, które już przed kryzysem doświadczały skrajnego ubóstwa, potrzebuje usług mediacji oraz podstawowych usług i wsparcia.