UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Celem proponowanego zalecenia Rady jest zapewnienie, by w przypadku każdego studenta, ucznia zawodu lub ucznia, który pobierał nauki za granicą, czy to w celu uzyskania kwalifikacji, czy też w ramach mobilności edukacyjnej, automatycznie uznawano te doświadczenia do celów dalszej nauki. Pozostaje to bez uszczerbku dla prawa instytucji kształcenia i szkolenia do podjęcia decyzji w sprawie przyjęcia kandydata.

Cel ten jest kluczowym elementem dążenia do stworzenia do 2025 r. europejskiego obszaru edukacji, zgodnie z którym „Europa [...] powinna być miejscem, w którym granice nie są przeszkodą w uczeniu się, studiowaniu i prowadzeniu badań. Powinna być kontynentem, na którym normą jest spędzanie czasu w innym państwie członkowskim w celu nauki, studiowania lub pracy, a także znajomość dwóch języków oprócz języka ojczystego; kontynentem, na którym ludzie mają silne poczucie tożsamości europejskiej, europejskiego dziedzictwa kulturowego i jego różnorodności”. Naszym celem jest umożliwienie państwom członkowskim UE zintensyfikowania i przyspieszenia współpracy w tych różnych obszarach, a przez to również zainspirowanie innych krajów spoza UE do podjęcia analogicznych działań. Ponadto europejski obszar edukacji będzie oparty na podejściu polegającym na uczeniu się przez całe życie, obejmującym wszystkie grupy wiekowe, wszystkie formy uczenia się oraz wszystkie sektory kształcenia i szkolenia.

Poprzez przyjęcie niniejszego zalecenia Rady państwa członkowskie zostaną w pierwszej kolejności zaproszone do podjęcia politycznego zobowiązania do automatycznego uznawania. Następnie zostaną one zaproszone do wdrożenia stopniowego podejścia technicznego, by budować wzajemne zaufanie do swoich systemów kształcenia i szkolenia. Uwzględniono w tym zakresie sytuację poszczególnych sektorów kształcenia i szkolenia, gdyż procedury i narzędzia dotyczące uznawania są bardziej rozwinięte w szkolnictwie wyższym niż w kształceniu średnim. We wniosku określono warunki, które należy spełnić, by automatyczne uznawanie stało się rzeczywistością, jak również unijne narzędzia, które mogą wspierać państwa członkowskie i ich instytucje kształcenia i szkolenia w osiągnięciu tego celu.

Mobilność edukacyjna sprzyja rozwijaniu kompetencji i nabywaniu doświadczeń, które są kluczowe dla aktywnego udziału w społeczeństwie i rynku pracy. Może również sprzyjać mobilności pracowników i tym samym przyczyniać się do podniesienia poziomu życia, jak również odporności poszczególnych osób i gospodarki. Wynik niedawnego przeglądu śródokresowego programu Erasmus+ wskazuje na pozytywny wpływ mobilności na pewność siebie i niezależność osób uczących się oraz na ich kapitał społeczny i przejście od etapu nauki do zatrudnienia. W kontekście zglobalizowanego środowiska kształcenia i zatrudnienia konieczne jest, by osoby uczące się mogły jak najlepiej wykorzystywać wszystkie możliwości uczenia się w całej UE. Brak automatycznego uznawania kwalifikacji i efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą ogranicza jednak tę mobilność.

Do chwili obecnej jedynym tekstem prawnym w tej dziedzinie jest Konwencja o uznaniu kwalifikacji związanych z uzyskaniem wyższego wykształcenia w Regionie Europejskim (lizbońska konwencja o uznawaniu kwalifikacji) opracowana przez Radę Europy oraz UNESCO i przyjęta w 1997 r. Dotychczas ratyfikowały ją 53 państwa. Obejmuje ona zarówno kwalifikacje zdobyte w momencie zakończenia nauki, jak i kwalifikacje uzyskane w ramach kształcenia na poziomie wyższym. Wzajemne uznawanie kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym w europejskim obszarze szkolnictwa wyższego jest również jednym z podstawowych celów procesu bolońskiego, który zapoczątkowano w 1998 r. i który obejmuje 48 państw, w tym wszystkie państwa członkowskie. W komunikacie sformułowanym na konferencji w Bukareszcie w 2012 r. ministrowie zobowiązali się do osiągnięcia długoterminowego celu, jakim jest automatyczne uznawanie. Jednak pomimo potwierdzenia tego zobowiązania w komunikacie erywańskim z 2015 r., w którym to komunikacie ministrowie zobowiązali się do zapewnienia, aby „kwalifikacje [...] były automatycznie uznawane na poziomie właściwym dla odpowiadających im kwalifikacji krajowych”, w dalszym ciągu brak jest wymiernych postępów lub są one osiągane w powolnym tempie.

W szkolnictwie wyższym wciąż jest zbyt wiele przypadków, w których skomplikowane, kosztowne i czasochłonne procedury uznawania utrudniają swobodny przepływ osób uczących się. W niektórych przypadkach procedury te mogą zajmować kilka miesięcy i być bardzo kosztowne, a niespójność i brak przejrzystości dodatkowo potęgują trudności, które napotykają osoby uczące się. Jednym z powodów takiej sytuacji jest to, że decyzje dotyczące uznania pozostają często w gestii instytucji szkolnictwa wyższego, do której aplikuje osoba ucząca się, a praktyki instytucjonalne różnią się od siebie i brak jest jednolitych kryteriów.

Co do zasady, jeśli chodzi o wykształcenie średnie II stopnia, procedury wzajemnego uznawania zarówno kwalifikacji na poziomie średnim II stopnia, jak i efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą są niewystarczająco rozwinięte. Osoby posiadające kwalifikacje dające dostęp do szkolnictwa wyższego w jednym państwie członkowskim często nie mają pewności co do dostępu do szkolnictwa wyższego w innym państwie członkowskim. Ponadto podczas gdy krótsze okresy nauki za granicą nie stwarzają problemów związanych z uznawaniem, niepewność pozostaje istotnym problemem, jeśli chodzi o okresy od trzech miesięcy do jednego roku. Negatywnie wpływa to na mobilność edukacyjną osób podejmujących kształcenie na poziomie wyższym, a także na poziomie średnim. Co więcej, w świetle rozwoju mobilności uczniów na poziomie kształcenia średniego w nowej odsłonie programu Erasmus+ kwestie uznawania na tym poziomie staną się jeszcze istotniejsze.

Uznawanie mobilności indywidualnej w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego na poziomie kształcenia średniego II stopnia jest bardziej rozwinięte. Takie osoby uczące się mogą skorzystać z narzędzi, dzięki którym ich efekty uczenia się zostaną uznane przez ich instytucję macierzystą. Z drugiej strony absolwenci kształcenia i szkolenia zawodowego na poziomie kształcenia średniego II stopnia, którzy mają dostęp do szkolnictwa wyższego w swoim kraju, nie mają pewności, że będą mieli taki sam dostęp również w innych państwach członkowskich, gdyż praktyki krajowe różnią się od siebie. Ta niepewność dotycząca dostępu bez wątpienia wywiera negatywny wpływ na mobilność edukacyjną.

Poczyniono jednak znaczące postępy między grupami państw członkowskich, które podjęły współpracę, by osiągnąć porozumienie w kwestii automatycznego uznawania. Jednym z przykładów jest decyzja państw Beneluksu dotycząca automatycznego uznawania podpisana dnia 25 stycznia 2018 r., w której zawarto wszystkie kwalifikacje uzyskane w ramach kształcenia na poziomie wyższym – od krótkich cykli kształcenia na poziomie studiów wyższych po doktoraty. Podobne ustalenia obowiązują między państwami nordyckimi; w 2018 r. oczekiwane jest kolejne porozumienie między państwami bałtyckimi. Oba te porozumienia obejmują kwalifikacje uzyskane w ramach kształcenia na poziomie średnim II stopnia, które dają dostęp do szkolnictwa wyższego. Dodatkowo niektóre państwa członkowskie, takie jak Austria i Włochy, automatycznie uznają efekty uczenia się osiągnięte w okresach nauki odbytych w dowolnym kraju w toku kształcenia i szkolenia na poziomie średnim.

Pozytywnym przykładem współpracy między państwami członkowskimi dotyczącej uznawania kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie średnim II stopnia dających dostęp do szkolnictwa wyższego jest europejska matura – świadectwo wydawane przez szkoły europejskie. Osoby posiadające europejską maturę mają te same prawa i korzyści co inne osoby posiadające świadectwo ukończenia szkoły średniej w swoim kraju, w tym to samo prawo, co obywatele posiadający równorzędne kwalifikacje, do ubiegania się o przyjęcie do dowolnej instytucji szkolnictwa wyższego w każdym państwie członkowskim.

Wartością dodaną niniejszego wniosku dotyczącego zalecenia Rady jest wykorzystanie tych przykładów do rozpowszechnienia automatycznego uznawania wśród wszystkich państw członkowskich. Zalecenie zapewni państwom członkowskim i ich organizacjom kształcenia i szkolenia wsparcie we wdrażaniu automatycznego uznawania, przy jednoczesnym poszanowaniu faktu, iż ponoszą one odpowiedzialność za swoje systemy kształcenia i szkolenia. Ten ważny krok w kierunku utworzenia europejskiego obszaru edukacji może być inspiracją dla postępów na innych forach, np. w szerszym pod względem geograficznym europejskim obszarze szkolnictwa wyższego.

Do celów niniejszego zalecenia Rady automatyczne uznawanie kwalifikacji rozumie się jako prawo przysługujące osobom posiadającym kwalifikacje wydane przez jedno z państw członkowskich do ubiegania się o dostęp do programu kształcenia lub szkolenia w dowolnym innym państwie członkowskim, bez konieczności przechodzenia oddzielnej procedury uznawania. Automatyczne uznawanie efektów uczenia się osiągniętych w okresie nauki za granicą należy rozumieć jako prawo do uznania efektów uczenia się osiągniętych w okresie nauki w jednym państwie członkowskim w dowolnym innym państwie członkowskim, w przypadku gdy efekty uczenia się są odpowiednio udokumentowane. Glosariusz terminów użytych w niniejszym dokumencie zamieszczono w załączniku.

•Spójność z przepisami obowiązującymi w tej dziedzinie polityki

Przedstawienie wniosku dotyczącego zalecenia Rady w sprawie propagowania automatycznego wzajemnego uznawania dyplomów szkół wyższych i świadectw ukończenia szkół średnich oraz okresów nauki za granicą było jednym z kluczowych elementów wkładu Komisji Europejskiej w spotkanie przywódców, które odbyło się w Göteborgu w dniu 17 listopada 2017 r. – Komunikatu dotyczącego wzmocnienia tożsamości europejskiej dzięki edukacji i kulturze. Wniosek jest ściśle związany z dążeniem do stworzenia europejskiego obszaru edukacji do 2025 r. i został zatwierdzony w konkluzjach Rady Europejskiej z dnia 14 grudnia 2017 r., w których wezwano do podjęcia działań, aby „promować współpracę państw członkowskich w zakresie wzajemnego uznawania dyplomów wykształcenia wyższego i świadectw ukończenia szkoły średniej w kontekście odpowiednich ram”.

Praca nad automatycznym wzajemnym uznawaniem przyśpiesza również prace w obszarze priorytetowym, jakim jest „przejrzystość oraz potwierdzanie umiejętności i kwalifikacji w celu wspierania mobilności edukacyjnej i zawodowej”, jak określono we wspólnym sprawozdaniu Rady i Komisji z 2015 r. z wdrażania strategicznych ram europejskiej współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia.

W ramach polityki Unii Europejskiej w dziedzinie kształcenia i szkolenia prace nad automatycznym wzajemnym uznawaniem kwalifikacji i efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą mogą opierać się na szeregu elementów, takich jak: