1.WPROWADZENIE

Silny i zintegrowany rynek surowców wtórnych stanowi podstawę dobrze funkcjonującej gospodarki o obiegu zamkniętym. Traktowanie odpadów jako zasobów wymaga ułatwienia ich obiegu, tak aby mógł on zapewnić cenny przepływ materiałów wspierający bardziej zrównoważoną i odporną produkcję, regenerację produktów i ich ponowne wykorzystanie. Przyczyni się to do osiągnięcia unijnych celów klimatycznych określonych w prawie o klimacie oraz w pakiecie wniosków ustawodawczych UE „Gotowi na 55” mającym na celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o 55 % do 2030 r. w porównaniu z poziomami z 1990 r.

Obecnie zaledwie 12 % surowców wykorzystywanych w unijnym przemyśle pochodzi z recyklingu. Chociaż w ciągu ostatnich dziecięciu lat następował stały wzrost przemieszczania odpadów do odzysku w UE, nadal zbyt duża ilość materiałów odpadowych w UE nie jest przygotowywana do ponownego użycia lub poddawana recyklingowi i przekształcana w nowe produkty, co stanowi znaczną stratę w procesie przechodzenia na gospodarkę o obiegu zamkniętym. Co roku UE dokonuje wywozu około 33 mln ton odpadów. Stanowi to około 16 % całkowitego globalnego handlu odpadami, co czyni UE jednym z największych eksporterów odpadów na świecie. UE dokonuje również przywozu 16 mln ton odpadów, podczas gdy 70 mln ton odpadów jest przedmiotem handlu wewnątrz UE. UE opiera się w dużym stopniu na wywozie w przypadku szeregu strumieni odpadów, w szczególności takich jak złom metali żelaznych i nieżelaznych, odpady papierowe, plastikowe, włókiennicze i szklane.

Od 2004 r. wywóz odpadów z UE wzrósł o 75 %, z czego blisko połowa jest wysyłana do państw nienależących do OECD. Stało się to przyczyną wzrostu zanieczyszczenia w związku z nieodpowiednim przetwarzaniem niektórych z tych odpadów w wielu państwach przeznaczenia. Duże ilości odpadów wywożonych z UE trafiają na otwarte składowiska lub są spalane na wolnym powietrzu, gdzie zanieczyszczają powietrze i wodę, szkodzą zdrowiu publicznemu i emitują znaczne ilości gazów cieplarnianych. Jest to szczególnie problematyczne w krajach rozwijających się i wschodzących, które już teraz borykają się z istotnymi wyzwaniami związanymi z gospodarowaniem odpadami krajowymi i oczekuje się, że w przyszłości w krajach tych wystąpi największy wzrost wytwarzania odpadów. Przedostawanie się do oceanu odpadów tworzyw sztucznych wywożonych za granicę stało się również głównym źródłem zanieczyszczenia morza. Coraz więcej państw wprowadza ograniczenia lub zakazy dotyczące przywozu odpadów, w szczególności Chiny, które były największym importerem odpadów tworzyw sztucznych i papieru z UE, oraz inni główni importerzy odpadów z UE w Azji Południowo-Wschodniej.

Ponadto nielegalny handel odpadami stanowi jedno z najpoważniejszych przestępstw przeciwko środowisku oraz obszar, w którym aktywną działalność prowadzą siatki przestępczości zorganizowanej, zarówno w przypadku przemieszczania odpadów wewnątrz Unii, jak i poza nią. Skoordynowane kampanie na rzecz egzekwowania prawa wskazują, że 15–30 % przemieszczeń odpadów może być nielegalne, co oznacza 9,5 mld EUR rocznych dochodów w ramach nielegalnego rynku odpadów w UE. Oprócz szkody dla środowiska nielegalny handel odpadami stwarza również zagrożenia dla bezpieczeństwa, w szczególności w sytuacji, gdy grupy przestępcze zajmujące się takim przemieszczaniem są rozproszone w kilku krajach. Bardzo ważne jest zatem, aby UE i państwa członkowskie nadały walce z nielegalnym handlem odpadami wyższy priorytet wśród organów ścigania, usprawniły współpracę między wszystkimi istotnymi organami oraz zapewniły, aby sankcje za działalność przestępczą w sektorze odpadów były faktycznie odstraszające.

Zmiany, które nastąpiły, ukazały kruchość modelu biznesowego, w którym wywóz odpadów stał się wspólnym sposobem radzenia sobie z niektórymi strumieniami odpadów wytwarzanymi w UE. UE musi przyjąć większą odpowiedzialność za własne odpady, zapewnić utrzymanie wysokiego poziomu ochrony środowiska oraz zapewnić, aby zanieczyszczający płacił.

Modernizacja unijnej polityki i prawodawstwa w zakresie przemieszczania odpadów oraz przestawienie się na rozwiązania cyfrowe zachęci do przemieszczania większej ilości odpadów do celów przygotowania do ponownego użycia lub recyklingu w UE, a także będzie stanowić zachętę do ograniczenia wytwarzania odpadów. Poprawi to bezpieczeństwo dostaw dla ekosystemów przemysłowych w UE, zmniejszając ich zależność od surowców pierwotnych, w tym surowców krytycznych, a także doprowadzi do pełnego włączenia tych ekosystemów do modeli obiegu zamkniętego i do zmniejszenia ich śladu węglowego. Dobrym tego przykładem jest przemysł stalowy, który w opracowanej przez Komisję nowej strategii przemysłowej dla Europy określono jako priorytetowy wśród sektorów energochłonnych w procesie przechodzenia na gospodarkę europejską o obiegu zamkniętym i neutralną dla klimatu. Podstawowe znaczenie dla dekarbonizacji sektora stalowego mają wyższe poziomy wykorzystania złomu, ponieważ wykorzystanie 1 tony złomu stalowego pozwala zaoszczędzić 1,5 tony emisji gazów cieplarnianych w porównaniu z wykorzystaniem rudy żelaza. Wykorzystanie złomu do produkcji aluminium lub miedzi skutkuje również mniejszą emisją gazów cieplarnianych i zanieczyszczeń oraz mniejszym zużyciem energii.

W Europejskim Zielonym Ładzie, nowym planie działania UE dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym oraz planie działania UE na rzecz eliminacji zanieczyszczeń wezwano Komisję Europejską do zaproponowania nowego podejścia do przemieszczania odpadów w UE. Obywatele jasno domagają się również od UE zwalczenia problemu odpadów i wspierania recyklingu; zostało to wyraźnie wyrażone w kontekście konferencji w sprawie przyszłości Europy. W niniejszym komunikacie, który towarzyszy wnioskowi Komisji dotyczącemu nowych przepisów w sprawie przemieszczania odpadów , określono priorytetowe działania UE mające na celu:

·zapewnienie ułatwiania przemieszczania odpadów do celów przygotowania do ponownego użycia i recyklingu w UE;

·zapewnienie, że UE nie będzie wywozić odpadów stanowiących dla niej problemu do państw trzecich oraz

·skuteczniejszą walkę z nielegalnym przemieszczaniem odpadów.

2.NOWE UNIJNE PRZEPISY DOTYCZĄCE PRZEMIESZCZANIA ODPADÓW: W KIERUNKU POZYTYWNYCH SPRZĘŻEŃ ZWROTNYCH W UE I POZA NIĄ

2.1.Odblokowanie potencjału rynku wewnętrznego UE

UE posiada kompleksowe prawodawstwo oraz ambitny program ograniczenia wytwarzania odpadów i przekształcenia ich w zasoby. Zasadą przewodnią zaproponowanej przez Komisję zmiany unijnych przepisów dotyczących przemieszczania odpadów jest zbudowanie silnej i odpornej gospodarki o obiegu zamkniętym poprzez ograniczenie zbędnych barier i obciążeń, które obecnie utrudniają należyty obieg produktów nadających się do ponownego użycia oraz surowców wtórnych w UE. Komisja proponuje ułatwienie przemieszczania odpadów na rynku wewnętrznym UE poprzez:

·ściślejsze dostosowanie przepisów dotyczących przemieszczania odpadów do hierarchii postępowania z odpadami. Komisja proponuje ustanowienie dużo bardziej rygorystycznych przepisów dotyczących przemieszczania odpadów przeznaczonych do składowania lub spalenia w innym państwie członkowskim. Proponuje również podkreślenie powiązań między przepisami dotyczącymi przemieszczania odpadów a planami gospodarki odpadami określonymi przez państwa członkowskie, by osiągnąć cele w zakresie zapobiegania powstawaniu odpadów i gospodarowania nimi zgodnie z prawem Unii. Powinno to zachęcić do przemieszczania odpadów do celów przygotowania do ponownego ich użycia i recyklingu, a także wspierać wzrost gospodarczy, zatrudnienie i innowacje w tych sektorach;

·przestawienie się na rozwiązania cyfrowe w odniesieniu do wydawania i wymiany informacji i dokumentów wymaganych na potrzeby przemieszczania odpadów między państwami członkowskimi UE. Wszystkie podmioty zajmujące się przemieszczaniem odpadów – zarówno publiczne, jak i prywatne – będą mogły przekazywać informacje i uzyskiwać do nich dostęp za pośrednictwem narzędzi internetowych. Przyspieszy to wymianę dokumentów i zastąpi obecne, w większości przestarzałe procedury oparte na dokumentacji papierowej, a także pozwoli na lepsze monitorowanie i kontrolę transgranicznych strumieni odpadów;

·usprawnienie przyspieszonej procedury przemieszczania odpadów. Ustanowione zostałyby zharmonizowane warunki, aby ułatwić przemieszczanie do zakładów odzysku podlegających wstępnym zezwoleniom właściwych organów, oraz aby zapewnić ich wzajemne uznawanie przez wszystkie państwa członkowskie. Przyspieszy to przemieszczanie do zakładów odzysku funkcjonujących zgodnie z normami wysokiej jakości;