Piętnaste sprawozdanie roczne za rok 2020 w sprawie realizacji pomocy Unii na mocy rozporządzenia Rady (WE) nr 389/2006 z dnia 27 lutego 2006 r. ustanawiającego instrument wsparcia finansowego w celu stymulowania rozwoju gospodarczego tureckiej wspólnoty cypryjskiej

Realizacja programu pomocy stanęła pod znakiem zapytania w związku z wybuchem pandemii COVID-19. Komisja dopilnowała, aby program został zrealizowany pomimo zaistniałych okoliczności i wprowadziła środki łagodzące w celu zapewnienia kontynuacji projektów. Co ważne, szybko uruchomiono pakiet awaryjny, aby zapewnić dostawy najpilniejszych środków medycznych, wsparcie ekonomiczne dla mikroprzedsiębiorstw i MŚP oraz porady ekspertów dla członków tureckiej wspólnoty cypryjskiej.

Jedną z nierozwiązanych kwestii jest budowa sieci kanalizacji dla Famagusty, na którą umowa została rozwiązana przez Komisję w grudniu 2013 r. Spór z byłym wykonawcą skierowano do rozstrzygnięcia w drodze postępowania polubownego, które jest nadal w toku. Tymczasem podpisano umowę na powiązane prace naprawcze, które jeszcze się jednak nie rozpoczęły.

Nadal istnieją znaczne braki w zdolnościach beneficjentów do skutecznego wdrażania unijnego dorobku prawnego po wejściu w życie kompleksowego rozwiązania problemu cypryjskiego – wiele tekstów prawnych wciąż nie zostało jeszcze zatwierdzonych. Turecka wspólnota cypryjska nadal jednak osiągała znaczne postępy w wielu obszarach i obecnie lepiej rozumie wyzwania związane z wdrożeniem tekstów prawnych zgodnych z normami UE.

Zasadniczym elementem programu pozostają dotacje. Zwiększono pomoc udzielaną najważniejszym sektorom gospodarki, które przygotowują się do rozwiązania problemu cypryjskiego, poprzez projekty wspierające sektor prywatny oraz obszary wiejskie, a także rozwój zasobów ludzkich. Kontynuowano starania w kierunku osiągnięcia realnych postępów w zakresie zwalczania chorób zwierząt i bezpieczeństwa żywności.

Aby osiągnąć zamierzony efekt, turecka wspólnota cypryjska musi być w pełni zaangażowana w przygotowanie do przyjęcia dorobku prawnego UE po rozwiązaniu problemu cypryjskiego.

Komisja realizuje program w wyjątkowym kontekście politycznym, prawnym i dyplomatycznym. Konieczne są ustalenia doraźne umożliwiające kontynuację realizacji programu przy jednoczesnym poszanowaniu zasad należytego zarządzania finansami. W przypadku programów pomocy finansowanych przez UE rolę ram prawnych udzielanej pomocy pełnią w zwykłych okolicznościach umowy z rządem państwa beneficjenta. W przypadku pomocy dla tureckiej wspólnoty cypryjskiej nie można zawrzeć takich umów. Zarządzanie nieodłącznym ryzykiem i jego ograniczanie stanowią odpowiedzialność Komisji, a przyjęte przez nią środki obejmują intensywne monitorowanie umów i udzielanie wsparcia beneficjentom, zmienione zasady płatności oraz ostrożne podejście do stosowania gwarancji bankowych. Znaczna część środków programu jest przeznaczona na dotacje, które wymagają istotnych nakładów na zarządzanie.

Program jest realizowany na tych obszarach Republiki Cypryjskiej, nad którymi rząd Republiki Cypryjskiej nie sprawuje faktycznej kontroli i na których stosowanie unijnego dorobku prawnego jest tymczasowo zawieszone zgodnie z protokołem 10 do traktatu o przystąpieniu. Pomoc jest udzielana w ramach zarządzania bezpośredniego i pośredniego.

W okresie pomiędzy 2006 r. a końcem 2020 r. zaprogramowano kwotę 592 mln EUR na działania w ramach rozporządzenia o pomocy. Kwota przeznaczona w lipcu 2020 r. (część I) i we wrześniu 2020 r. (część II) na roczny program działań na 2020 r. wyniosła ogółem 36,6 mln EUR . Wieloletnie ramy finansowe (WRF) na lata 2014–2020 zapewniły wieloletnią perspektywę dla programu i stabilne finansowanie roczne. Program pomocy ma jednak charakter tymczasowy, ponieważ jego celem jest ułatwienie zjednoczenia Cypru; zarówno rozporządzenie o pomocy, jak i rozporządzenie Rady nr 1311/2013 określające WRF umożliwiają przeprowadzenie rewizji w przypadku zjednoczenia.

Rozporządzenie Rady (WE) nr 389/2006 („rozporządzenie o pomocy”) stanowi podstawę udzielania pomocy na rzecz tureckiej wspólnoty cypryjskiej oraz nakłada wymóg składania rocznych sprawozdań dla Rady i Parlamentu Europejskiego.

Piętnaste sprawozdanie roczne za rok 2020 w sprawie realizacji pomocy Unii na mocy rozporządzenia Rady (WE) nr 389/2006 z dnia 27 lutego 2006 r. ustanawiającego instrument wsparcia finansowego w celu stymulowania rozwoju gospodarczego tureckiej wspólnoty cypryjskiej

Pod koniec roku w ramach programu obowiązywało 194 umów.

4.2.Postępy w ramach poszczególnych celów

Ogólnym celem programu pomocy jest ułatwienie zjednoczenia Cypru poprzez stymulowanie rozwoju gospodarczego tureckiej wspólnoty cypryjskiej, ze szczególnym uwzględnieniem integracji gospodarczej wyspy, poprawy kontaktów między obiema społecznościami oraz kontaktów z UE, a także przygotowania do stosowania unijnego dorobku prawnego.

W 2020 r. podejmowano następujące działania, aby osiągnąć każdy z celów określonych w rozporządzeniu o pomocy:

4.2.1.Cel nr 1: Rozwój i przebudowa infrastruktury

UNDP kontynuowało wdrażanie lokalnej platformy rozwoju projektów infrastrukturalnych (LIF) na podstawie bieżących umów o przyznanie wkładu zawartych z Komisją na kwotę 23,4 mln EUR. Platforma zapewnia wsparcie w zakresie opracowywania i wdrażania istotnych lokalnych inwestycji infrastrukturalnych. Poza dwunastoma znaczącymi projektami realizowanymi w ramach LIF w 2020 r. zakończono również zoptymalizowane drugie zaproszenie do składania wniosków na rzecz społeczności lokalnych, co zaowocowało potencjalnymi pięcioma dodatkowymi projektami w wykazie LIF.

Służący obu społecznościom unijny projekt rehabilitacji rzeki Pedieos, mający na celu zbliżenie cypryjskich społeczności dzięki działaniom rekreacyjnym, osiągnął etap przygotowania szczegółowego projektu.

W sektorze gospodarki wodnej kontynuowano prace przy budowie nowego kolektora kanalizacyjnego obsługującego północne tereny Nikozji. Projekt ten wiąże się z budową około 13 km kanałów ściekowych służących odprowadzaniu ścieków z rejonu Nikozji do służącej obu społecznościom oczyszczalni ścieków w Nikozji, której budowę – również w ramach projektu finansowego ze środków UE – zakończono w 2013 r. Pomimo zawieszenia prac na 3 miesiące z powodu ograniczeń związanych z pandemią COVID-19 prace w zakresie projektu postępowały, przy czym zainstalowano około 80 % rurociągu, a pompownie są w trakcie budowy.

Prace nad budową systemu nawadniania ponownie wykorzystującego ścieki oczyszczone w oczyszczalni ścieków w Morfu zakończono w marcu 2020 r. Sfinalizowano również szczegółowy projekt i związaną z nim dokumentację przetargową w zakresie ponownego wykorzystywania oczyszczonych ścieków i osadów z oczyszczalni ścieków w Nikozji.

W marcu 2019 r. podpisano umowę w ramach zamówienia na roboty budowlane dotyczące prac związanych z naprawą sieci kanalizacyjnych Famagusty i związaną z tym projektem umowę w ramach zamówienia na usługi w zakresie nadzoru, ale prace jeszcze się nie rozpoczęły. Na początku 2021 r. izba inżynierów i architektów wydała „wizę projektową”.

Pomimo pandemii COVID-19 odnotowano postępy w realizacji dwóch zmienionych umów w ramach zamówienia na roboty budowlane dotyczących rozbudowy składowiska i instalacji do odgazowywania składowiska, które obecnie stanowią inwestycję o wartości ponad 4,5 mln EUR w zakresie gospodarowania odpadami stałymi. Dzięki tym zmianom możliwa jest produkcja do 0,8 MW energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii (zbieranie, przetwarzanie i spalanie gazu składowiskowego). Wyprodukowana energia elektryczna umożliwia zrównoważone oczyszczanie ścieków składowiskowych (odcieków składowiskowych) w nowo uruchomionej oczyszczalni, co w przeciwnym razie stanowiłoby koszt operacyjny, którego beneficjent końcowy nie byłby w stanie ponieść.

W zamówieniu publicznym na usługi dotyczące budowania zdolności do praktyk gospodarowania odpadami stosowanych w społecznościach lokalnych wprowadzono zasady gospodarki o obiegu zamkniętym. Dzięki sytuacji, jaką stworzyło przyjęcie przez beneficjenta promowanego przez UE tekstu prawnego dotyczącego odpadów opakowaniowych, dobiega końca tworzenie pierwszej niekomercyjnej organizacji odpowiedzialności producenta działającej na rzecz recyklingu odpadów opakowaniowych.

Zgodnie z finansowanym ze środków UE planem zintegrowanego gospodarowania odpadami stałymi dotacje na wsparcie ośmiu społeczności lokalnych w celu usprawnienia lokalnej infrastruktury gospodarowania odpadami są w końcowej fazie realizacji. W ramach tego samego programu dotacji w Nikozji powstało schronisko dla ofiar przemocy w rodzinie.

Lokalne możliwości techniczne w zakresie monitorowania jakości środowiska są zwiększane dzięki odnowieniu sieci monitorowania jakości powietrza oraz utworzeniu laboratorium referencyjnego ds. jakości powietrza i paliw.

Pod koniec 2020 r. zakończono udzielanie pomocy technicznej przy wdrażaniu programu efektywności energetycznej w szkołach. W ramach interwencji w 10 szkołach pilotażowych przeanalizowano środki poprawy efektywności energetycznej, takie jak wymiana okien, naprawa przegród zewnętrznych oraz modernizacja systemów oświetlenia, ogrzewania i chłodzenia. Usprawnienia te zostały również przeanalizowane pod względem ich opłacalności z uwzględnieniem lokalnych czynników ekonomicznych. Wnioski z badania zostaną wykorzystane do oceny adekwatności przyszłych interwencji.

4.2.2.Cel nr 2: Wspieranie rozwoju społeczno-gospodarczego

W ramach programu pomocy uruchomiono środki finansowe na pokrycie najpilniejszych potrzeb określonych przez sektor ochrony zdrowia w kontekście walki z pandemią COVID-19. Pakiet obejmował środki ochrony indywidualnej, sprzęt laboratoryjny, zestawy do testów i respiratory. Uruchomiono również pakiet nadzwyczajnych środków gospodarczych o wartości 11 mln EUR, aby pomóc w złagodzeniu społeczno-ekonomicznych skutków pandemii.

Projekt dotyczący innowacyjnej przedsiębiorczości i dialogu, realizowany we współpracy z Northern Ireland Cooperation Overseas (NI-CO), został znacznie rozszerzony. Całkowite zobowiązanie finansowe wynosi obecnie 16,6 mln EUR i dodano nowy komponent „Ochrona i tworzenie miejsc pracy”, aby zapewnić wsparcie w zwalczaniu negatywnych skutków gospodarczych pandemii COVID-19. W ramach wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych mikroprzedsiębiorstwom i małym przedsiębiorstwom zamkniętym w czasie obowiązywania obostrzeń przekazano środki w wysokości 3 mln EUR, aby pomóc im w uzupełnieniu zapasów i pokryciu innych doraźnych kosztów niezbędnych do wznowienia działalności.

W obszarze rozwoju obszarów wiejskich przedłużono umowę o pomoc techniczną dotyczącą usług doradczych dla rolników. W ramach projektu wspiera się strategię dotyczącą usług doradczych dla rolników i świadczy się usługi doradcze beneficjentom zaproszenia do składania wniosków w programie „Inwestycje w rolnictwo” (Rozwój obszarów wiejskich IV). Zaproszenie zamknięto w 2020 r., a Komisja zawarła 55 umów o udzielenie dotacji na kwotę 4,3 mln EUR w celu wzmocnienia łańcucha wartości w rolnictwie.

Na początku 2020 r. w ramach projektu pomocy technicznej mającego na celu wzmocnienie potencjału lekarzy weterynarii w zakresie przeciwdziałania chorobom zwierząt, ich kontroli i zwalczania zakończono drugą zakrojoną na szeroką skalę serię pobierania próbek i testowania zwierząt w kierunku najważniejszych chorób (takich jak bruceloza i gruźlica). Pobrano próbki od ponad 300 000 zwierząt (bydła, owiec i kóz) i przeprowadzono 383 000 testów w celu wykrycia zakażonych zwierząt i usunięcia ich z gospodarstw. W rezultacie obserwuje się spadek poziomu występowania brucelozy w tureckiej wspólnocie cypryjskiej.