KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 30.9.2020 SWD(2020) 301 final DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI Sprawozdanie na temat praworządności z 2020 r.



Rozdział dotyczący sytuacji w zakresie praworządności w Bułgarii Towarzyszący dokumentowi: KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Sprawozdanie na temat praworządności z 2020 r.



Sytuacja w zakresie praworządności w Unii Europejskiej





{COM(2020) 580 final} - {SWD(2020) 300 final} - {SWD(2020) 302 final} - {SWD(2020) 303 final} - {SWD(2020) 304 final} - {SWD(2020) 305 final} - {SWD(2020) 306 final} - {SWD(2020) 307 final} - {SWD(2020) 308 final} - {SWD(2020) 309 final} - {SWD(2020) 310 final} - {SWD(2020) 311 final} - {SWD(2020) 312 final} - {SWD(2020) 313 final} - {SWD(2020) 314 final} - {SWD(2020) 315 final} - {SWD(2020) 316 final} - {SWD(2020) 317 final} - {SWD(2020) 318 final} - {SWD(2020) 319 final} - {SWD(2020) 320 final} - {SWD(2020) 321 final} - {SWD(2020) 322 final} - {SWD(2020) 323 final} - {SWD(2020) 324 final} - {SWD(2020) 325 final} - {SWD(2020) 326 final}



Streszczenie Od czasu przystąpienia Bułgarii do UE w 2007 r. Komisja monitoruje za pośrednictwem mechanizmu współpracy i weryfikacji (MWiW) reformy wdrażane przez ten kraj w obszarach obejmujących wymiar sprawiedliwości i korupcję. Reforma sądownictwa w Bułgarii jest procesem stopniowym, który ma istotne konsekwencje dla niezależności sądów i zaufania publicznego. Utrzymują się wyzwania, zwłaszcza w odniesieniu do konieczności sfinalizowania – z uwzględnieniem opinii Komisji Weneckiej – procesu reform rozpoczętego w 2019 r. w zakresie procedur prawnych dotyczących faktycznej rozliczalności i odpowiedzialności karnej Prokuratora Generalnego. Przedmiotem dalszej dyskusji, która doprowadziła do nowych propozycji reform, były również skład i funkcjonowanie Najwyższej Rady Sądownictwa i jej Inspektoratu. Ogólnie ujmując, odnotowuje się wzrost liczby ataków na sądownictwo, na które brak odpowiedniej reakcji ze strony właściwych organów. Uchylono kontrowersyjne przepisy dotyczące automatycznego zawieszania funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości w przypadku toczącego się wobec nich postępowania karnego oraz dotyczące obowiązku zgłaszania przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości członkostwa w organizacjach zawodowych. W latach 2017 i 2018 Bułgaria przeprowadziła szeroko zakrojoną reformę swoich prawnych i instytucjonalnych ram antykorupcyjnych. Reforma ta zaowocowała poprawą współpracy między właściwymi organami. W pierwszej połowie 2020 r. wszczęto szereg śledztw na wysokim szczeblu i w wielu przypadkach postawiono zarzuty. W nowych reformach przewiduje się publiczny dostęp do oświadczeń majątkowych i oświadczeń o braku konfliktu interesów osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla, co można uznać za dobrą praktykę. Utrzymują się jednak istotne wyzwania, o czym świadczą także badania opinii publicznej wskazujące na bardzo niski poziom zaufania publicznego do instytucji antykorupcyjnych. Brak wyników w walce z korupcją stanowił jeden z głównych przedmiotów protestów latem 2020 r. Nadal konieczne są konkretne osiągnięcia w postaci prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. Wskazana byłaby lepsza i skuteczniejsza komunikacja odnośnie do opracowywania i wdrażania strategii antykorupcyjnej. Ważne jest zapewnienie władzom wystarczających zasobów, pozwalających na skuteczne zwalczanie korupcji. Obowiązują ramy prawne dotyczące konfliktu interesów, ale istnieją obawy co do działalności lobbingowej, która w dalszym ciągu jest nieuregulowana prawem, oraz co do przejrzystości i przewidywalności procesu legislacyjnego. Jeżeli chodzi o pluralizm mediów, bułgarskie ramy prawne oparte są na zbiorze gwarancji konstytucyjnych i środków legislacyjnych, takich jak ustawa o radiu i telewizji, przy czym środki te często są nieskutecznie wdrażane w praktyce. Urząd regulacji mediów audiowizualnych (Rada ds. Mediów Elektronicznych – CEM) jest uznawany za niezależny i przejrzysty pod względem swojej działalności, lecz nie posiada zasobów umożliwiających mu skuteczne wykonywanie zadań. Za powód do obaw uważa się brak przejrzystości w zakresie własności mediów. W ramach prawnych chroniących przed wywieraniem wpływu politycznego na media nie zabrania się jednoznacznie politykom posiadania jednostek mediów. Stwierdzono także powiązania między podmiotami politycznymi a pewnymi jednostkami mediów. Szereg stowarzyszeń na rzecz wolności mediów informuje o fizycznych lub internetowych atakach na dziennikarzy. Do problemów dotyczących mechanizmów kontroli i równowagi należą m.in. obawy związane z ograniczonym wykorzystywaniem konsultacji publicznych i oceny skutków w procesie legislacyjnym. Coraz lepiej funkcjonują krajowe instytucje praw człowieka, mimo ograniczonych zasobów. Na już ograniczoną przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego w Bułgarii dalszy negatywny wpływ może mieć nowy projekt ustawy o finansowaniu zagranicznym organizacji pozarządowych.



W 2007 r., wraz z przystąpieniem Bułgarii do Unii Europejskiej, wprowadzono mechanizm współpracy i weryfikacji (MWiW) jako środek przejściowy mający ułatwić temu państwu dalsze działania na rzecz reformy sądownictwa i wzmocnienia walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną . Zgodnie z decyzją ustanawiającą mechanizm i jak to zostało podkreślone przez Radę, MWiW będzie stosowany do momentu, gdy w zadowalający sposób osiągnięte zostaną wszystkie cele referencyjne odnoszące się do Bułgarii . W ostatnim sprawozdaniu MWiW, przyjętym w październiku 2019 r., odnotowano, że Bułgaria podjęła szereg dalszych zobowiązań, a Komisja stwierdziła, że postępy poczynione w ramach MWiW są wystarczające do wypełnienia zobowiązań podjętych przez Bułgarię w momencie przystąpienia do UE. Jak również podkreśliła Komisja, Bułgaria będzie musiała konsekwentnie kontynuować prace nad tym, aby zobowiązania określone w sprawozdaniu znajdowały odzwierciedlenie w konkretnych przepisach i były w dalszym ciągu realizowane. Przed podjęciem ostatecznej decyzji Komisja należycie uwzględni uwagi Rady, jak również Parlamentu Europejskiego . I.System wymiaru sprawiedliwości System sądowy Republiki Bułgarii obejmuje łącznie 182 sądy, wśród których wyróżnia się sądy powszechne i szczególne. Zasadniczo w sądach powszechnych rozpatruje się sprawy w trzech instancjach, a system takich sądów obejmuje 113 sądów okręgowych, 28 sądów rejonowych i 5 sądów apelacyjnych. Do sądów szczególnych należą również sądy wojskowe, karne i administracyjne. W sprawach rozpoznawanych przez sądy powszechne, sądy wojskowe i szczególne sądy karne sądem najwyższej instancji jest Najwyższy Sąd Kasacyjny, a w sprawach administracyjnych sądem najwyższej instancji jest Najwyższy Sąd Administracyjny. Poza systemem sądów powszechnych Najwyższy Sąd Kasacyjny i Najwyższy Sąd Administracyjny są sądami ostatniej instancji. W skład sądownictwa wchodzi również prokuratura, natomiast Trybunał Konstytucyjny Bułgarii nie stanowi jego części . Prokuratura ma jednolitą strukturę i znajduje się pod zwierzchnictwem Prokuratora Generalnego. Najwyższym organem administracji w sądownictwie bułgarskim Najwyższa Rada Sądownictwa. Odpowiada ona za administrację sądownictwa i za zapewnienie jego niezależności. Stosowna izba (sędziów lub prokuratorów) Najwyższej Rady Sądownictwa powołuje, awansuje, przenosi i odwołuje ze stanowiska sędziów, prokuratorów i śledczych . Niezależnym i samorządnym organem ustanowionym przez prawo jest Naczelna Rada Adwokacka . Niezależność Trwa reforma dotycząca rozliczalności Prokuratora Generalnego i jego zastępców. W ubiegłych latach prokuratura przeszła szereg reform mających na celu restrukturyzację tej służby Pomimo postępów, połączenie uprawnień i stanowiska Prokuratora Generalnego wiąże się w Bułgarii ze znacznym wpływem, ponieważ Prokurator Generalny może unieważnić lub zmienić każdą decyzję podjętą przez dowolnego prokuratora, której nie poddano kontroli sądowej . Co więcej, może on delegować prokuratorów bez ich zgody na okres trzech miesięcy w ciągu roku kalendarzowego i wydawać im polecenia na piśmie, również w konkretnych sprawach . Prokurator Generalny ma również znaczne uprawnienia wobec prokuratorów, którzy są szefami prokuratur rejonowych i okręgowych . W rezultacie wszyscy prokuratorzy i śledczy de facto podlegają Prokuratorowi Generalnemu. Jeżeli chodzi o rozliczalność Prokuratora Generalnego, może on zostać odwołany ze stanowiska wyłącznie na wniosek Zgromadzenia Plenarnego Najwyższej Rady Sądownictwa (NRS) skierowany do Prezydenta Republiki . Uprawnienia Prokuratora Generalnego nie są charakterystyczne wyłącznie dla bułgarskiego systemu wymiaru sprawiedliwości , jednak wyrażono obawy związane z połączeniem tych uprawnień ze stanowiskiem Prokuratora Generalnego w NRS. W Izbie Prokuratorów Prokurator Generalny jako członek z urzędu i przewodniczący odgrywa decydującą rolę w odniesieniu do kariery zawodowej prokuratorów i postępowań dyscyplinarnych wobec nich . Brak możliwości przeprowadzenia skutecznego śledztwa dotyczącego Prokuratora Generalnego i jego zastępców stanowi od dawna kwestię podnoszoną nie tylko przez Komisję Europejską , lecz także przez Europejski Trybunał Praw Człowieka i Radę Europy . W czerwcu 2019 r. przedłożono projekt ustawy mającej rozwiązać ten problem, ale różne zainteresowane strony wyraziły poważne obawy. Na zalecenie Komisji Bułgaria zwróciła się do Komisji Weneckiej o wydanie opinii, by uniknąć jakiegokolwiek zagrożenia niezależności sądów, a jednocześnie zapewnić skuteczność proponowanego mechanizmu. W grudniu 2019 r. Ministerstwo Sprawiedliwości opublikowało nowy projekt ustawy, w którym uwzględniono niektóre zalecenia Komisji Weneckiej Ten nowy projekt ustawy w przedmiotowej sprawie znajduje się obecnie w parlamencie ; przewidziano w nim ustanowienie „prokuratora specjalnego” , który odpowiadałby za prowadzenie postępowań wyjaśniających w sprawie przestępstw, o których popełnienie podejrzany jest Prokurator Generalny. Tego prokuratora specjalnego wybierałaby na siedmioletnią kadencję Izba Prokuratorów NRS na wniosek trzech jej członków i większością ośmiu z jedenastu głosów. Nadzorując śledztwo przeciwko Prokuratorowi Generalnemu i jego zastępcom, korzystałby on z niezależności proceduralnej, lecz nadal podlegałby Prokuratorowi Generalnemu w zakresie innych czynności . Niektóre elementy procedury mianowania „prokuratora specjalnego” i jego uprawnień w zakresie prowadzenia śledztwa wzbudziły obawy; ważne jest uwzględnienie we wspomnianym projekcie ustawy zaleceń Rady Europy . W dniu 18 grudnia 2019 r. rząd zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem, czy sprawowany przez Prokuratora Generalnego nadzór nad legalnością – przy czym jest to uprawnienie zapisane w konstytucji – ma zastosowanie również do postępowań prowadzonych przeciwko Prokuratorowi Generalnemu. We wniosku tym pośrednio zakwestionowano konstytucyjność projektu ustawy. W dniu 23 lipca 2020 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że Prokurator Generalny nie może sprawować nadzoru nad legalnością wobec prokuratorów, którzy prowadzą przeciwko niemu śledztwo . Orzeczenie to umożliwi parlamentowi wznowienie prac. Nie rozwiewa ono jednak obaw związanych z procedurą mianowania przewidzianego prokuratora specjalnego oraz z faktem, że w dalszym ciągu podlegałby on Prokuratorowi Generalnemu w zakresie czynności innych niż prowadzenie postępowania wyjaśniającego przeciwko niemu i jego zastępcom. Dalsze konsultacje z Komisją Wenecką w sprawie projektu ustawy dałyby pewność co do skuteczności nowego mechanizmu rozliczalności. Pomimo poczynionych postępów przedmiotem dalszej dyskusji jest skład i funkcjonowanie Najwyższej Rady Sądownictwa. Niezależnie od dotychczasowych reform i poczynionych postępów sytuacja Najwyższej Rady Sądownictwa została uznana przez Radę Europy i różne zainteresowane strony za powód do obaw. Jeżeli chodzi o skład, wyżej wspomniane reformy zapewniły bardziej zrównoważoną strukturę NRS . Jednak całkowita liczba sędziów wybieranych przez osoby na równorzędnych stanowiskach nadal nie stanowi większości . Ponadto Prokurator Generalny odgrywa decydującą rolę w Izbie Prokuratorów oraz ma również wpływ na zgromadzenie plenarne i potencjalnie na Izbę Sędziów , ponieważ ustawa stanowi, że niebędący sędziami członkowie Izby Sędziów wybierani przez parlament mogą także pochodzić z korpusu prokuratorów . Komisja Wenecka wyraziła zaniepokojenie tym faktem, ponieważ prokuratorzy, a w szczególności Prokurator Generalny, są nadal znacząco zaangażowani w zarządzanie sędziami. Ogólna struktura NRS może ograniczać jej zdolność do ochrony niezależności sądów przed naciskami ze strony władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej, w tym Prokuratury Generalnej i samej NRS. O zagrożeniu dla niezależności sądów świadczą liczba sędziów, którzy spotkali się z atakami , ukierunkowana krytyka z powodu treści ich orzeczeń lub niedawne wypowiedzi ze strony osób publicznych. W dniu 14 sierpnia 2020 r. premier zapowiedział plan uchwalenia nowej konstytucji , która obejmowałaby reformę składu Najwyższej Rady Sądownictwa i jej Inspektoratu ; obejmowałaby również zmianę procedury mianowania i długości kadencji Prezesa Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Prezesa Najwyższego Sądu Administracyjnego oraz Prokuratora Generalnego . Ważne jest, aby w przypadku każdej takiej reformy uwzględniono zalecenia Rady Europy . Poziom postrzeganej niezależności sądów w Bułgarii pozostaje niski. Zaledwie 37 % ogółu społeczeństwa uznaje ją za „dość dobrą lub bardzo dobrą”; odsetek przedsiębiorstw wyrażających taką opinię również pozostaje przeciętny – 45 % . Obawy wzbudza system dodatkowego wynagrodzenia i awansu funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości. W obecnym systemie funkcjonariusze wymiaru sprawiedliwości mogą otrzymywać dodatkowe wynagrodzenie zgodnie z kryteriami określonymi przez NRS, mogą stać się nieusuwalni po pięciu latach służby i mogą awansować po pomyślnym przejściu przez konkurs na dane stanowisko. Rada Europy zwróciła uwagę na problem kryteriów dotyczących dodatkowego wynagrodzenia w kontekście zasad ustalonych w latach 2018–2019 przez NRS, ponieważ dają one szeroką swobodę decyzyjną przewodniczącym sądów . W tym samym kontekście obawy odnośnie do niezależności sądów może również wzbudzać długi okres konieczny do uzyskania stanowiska dożywotniego . Ponadto po niedawnej zmianie ustawy o systemie sądownictwa członkowie NRS mogą być automatycznie awansowani na wyższe stanowiska z końcem ich kadencji. Wzbudza to obawy w świetle zaleceń Rady Europy i może wpływać na niezależność sądów, biorąc pod uwagę strukturę porządku prawnego określonego w konstytucji Bułgarii, na co wskazał Najwyższy Sąd Kasacyjny . W związku z wyrażonymi obawami wprowadzono niedawno dalsze zmiany w ustawie o systemie sądownictwa; obecnie ustawa ta stanowi, że mianowanie na wyższe stanowisko jest uzależnione od spełnienia szeregu warunków. Wprowadzono zmiany w ustawie o systemie sądownictwa. W lutym 2020 r. wycofano automatyczne zawieszanie funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości w przypadku toczącego się wobec nich postępowania karnego . Wcześniej stosowna izba NRS była zobowiązana do zawieszenia danego funkcjonariusza wymiaru sprawiedliwości bez dokonywania jakiejkolwiek oceny sprawy. Przepis art. 230 ustawy o systemie sądownictwa uchylono zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego oraz w odpowiedzi na oczekiwania Komisji Europejskiej i zalecenia Rady Europy . Dalsze zmiany ustawy o systemie sądownictwa dotyczą obowiązku zgłaszania przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości członkostwa w organizacjach zawodowych. Wcześniejszy wymóg zgłaszania przez sędziów, prokuratorów i sędziów śledczych członkostwa w stowarzyszeniach zawodowych Najwyższej Radzie Sądownictwa budził obawy dotyczące wolności zrzeszania się . Zgodnie ze zmianami składanie takich oświadczeń nie jest już wymagane . Jednak rejestr funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości należących do stowarzyszeń zawodowych jest nadal dostępny na stronie internetowej NRS i rzekomo był wykorzystywany przez osoby publiczne do wywierania nacisków na sędziów . Przedłożono wniosek w sprawie reformy Inspektoratu Najwyższej Rady Sądownictwa. W obecnym systemie Inspektorat nadzoruje działalność organów władzy sądowniczej, przeprowadza kontrole uczciwości i potencjalnych konfliktów interesów sędziów oraz wnioskuje do NRS o wszczęcie postępowań dyscyplinarnych wobec funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości. Inspektorat składa się z Głównego Inspektora i dziesięciu inspektorów, którzy są niezależni i wybierani przez Zgromadzenie Narodowe . Komisja Wenecka wcześniej zwracała uwagę na ryzyko wywierania wpływu politycznego . W następstwie projektu „Wsparcie na rzecz zwiększenia zdolności Inspektoratu NRS” sam Inspektorat złożył wniosek o wprowadzenie zmian do ustawy o systemie sądownictwa, w myśl których kandydatury na Głównego Inspektora i inspektorów zgłaszałyby inne organy, takie jak zgromadzenia plenarne Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Najwyższego Sądu Administracyjnego lub zgromadzenie ogólne organizacji sędziowskich i zawodowych zamiast członków parlamentu . Obecnie jednak Inspektorat funkcjonuje na podstawie wygasłego mandatu w oparciu o zasadę ciągłości działania . Niezależnie od obaw dotyczących składu Inspektoratu, zainteresowane strony zgłosiły obawy w odniesieniu do działalności tego organu . Zaniepokojenie budzi fakt, że na podstawie przepisu, który umożliwia Inspektoratowi wnioskowanie o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego wobec funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości , NRS i Prokurator Generalny przekazywali Inspektoratowi informacje w celu uruchomienia kontroli, co skutkowało wywieraniem nacisków na poszczególnych sędziów . Jakość Poprawy wymaga dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Pojawiają się głosy wzywające do obniżenia progu dostępności pomocy prawnej , zwolnienia beneficjentów pomocy prawnej z opłat sądowych , obniżenia kwoty opłat sądowych za wszczęcie postępowania i zwiększenia cyfryzacji sądownictwa . W obecnym systemie pomocy prawnej w Bułgarii do otrzymania pomocy prawnej nie jest uprawniona nawet ta osoba, której dochody są – według Eurostatu – na poziomie granicy ubóstwa lub nieznacznie niższe. Szczególną uwagę zwrócono na dość wysoki poziom opłat sądowych w obszarze sądownictwa administracyjnego . Jeżeli chodzi o cyfryzację, niemożliwe jest wprawdzie założenie sprawy drogą elektroniczną, możliwe jest jednak przesyłanie tą drogą wezwań do stawienia się przed sądem i monitorowanie niektórych spraw . Ponadto ograniczone jest korzystanie z wyników ankiet prowadzonych wśród użytkowników sądów i podejmowanie w związku z tym działań następczych . Kompleksowy przegląd sytuacji w odniesieniu do e-sprawiedliwości będzie dostępny pod koniec 2020 r., kiedy powinien zakończyć się projekt „Opracowanie modelu optymalizacji mapy sądownictwa bułgarskich sądów i prokuratur oraz jednolitego systemu informacyjnego dla sądów” . Pandemia COVID-19 ukazała braki systemu sądowego w obszarze e-sprawiedliwości. W następstwie decyzji Izby Sędziów NRS w trakcie stanu nadzwyczajnego zawieszono czasowo (na miesiąc) procedowanie spraw sądowych z wyjątkiem spraw pilnych .

Obawy budzą zasoby finansowe i ludzkie. Mimo doniesień o inwestycjach w systemie wymiaru sprawiedliwości, które rząd poczynił w ostatnich latach, wydaje się, że organy, a wśród nich prokuratura, i szczególny sąd karny doświadczają problemów związanych z brakiem zasobów ludzkich lub finansowych . Efektywność Brak danych dotyczących sądów cywilnych i gospodarczych pierwszej i drugiej instancji nadal utrudnia monitorowanie efektywności wymiaru sprawiedliwości. Proces gromadzenia danych statystycznych przez zagregowane dane statystyczne uniemożliwia wyodrębnienie procesowych i nieprocesowych spraw cywilnych i gospodarczych (pierwszej i drugiej instancji), a tym samym nie pozwala na właściwą ocenę ogólnej efektywności systemu sądowego . Istnieją jednak dwie pozytywne zmiany. Jeżeli chodzi o długość postępowania przed Najwyższym Sądem Kasacyjnym, Bułgaria wypada dobrze w porównaniu z innymi państwami członkowskimi . Ponadto na poprawę wskazują wyniki sądów administracyjnych pod względem długości postępowania. W ostatnich latach poprawie ulegał szacowany czas rozstrzygnięcia spraw administracyjnych we wszystkich instancjach . II.Ramy antykorupcyjne W latach 2017 i 2018 Bułgaria przeprowadziła szeroko zakrojoną reformę swoich prawnych i instytucjonalnych ram antykorupcyjnych. W ramach reformy utworzono, poprzez połączenie kilku istniejących struktur, Komisję ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku (zwaną dalej Komisją Antykorupcyjną). Kompetencje w zakresie spraw dotyczących korupcji na dużą skalę przeniesiono do Szczególnego Sądu Karnego, natomiast śledztwa w takich sprawach toczą się pod nadzorem Urzędu Prokuratora Wyspecjalizowanego. Obecna strategia antykorupcyjna obejmuje lata 2015–2020, a nowa strategia na lata 2021–2027 jest w przygotowaniu. Walkę z korupcją uznano za główny priorytet w programie rządu na lata 2017–2021 . Jednocześnie protesty, które wybuchły latem 2020 r., świadczą o niezadowoleniu społeczeństwa z powodu braku postępów w skutecznym zwalczaniu korupcji. Protesty te doprowadziły w lipcu i wrześniu 2020 r. do rezygnacji pięciu ministrów. W ostatnim opublikowanym przez Transparency International wskaźniku postrzegania korupcji w 2019 r. Bułgaria uzyskała wynik 43/100 i uplasowała się na ostatnim miejscu w UE i na 74. na świecie . 80 % bułgarskich respondentów ostatniego badania Eurobarometru dotyczącego korupcji jest zdania, że korupcja stanowi w ich kraju powszechne zjawisko (średnia UE – 71 %) , podczas gdy odsetek przedsiębiorstw podzielających tę opinię wynosi 85 % (średnia UE – 63 %). Podobnie 51 % przedsiębiorstw uważa, że korupcja stanowi problem przy prowadzeniu działalności w tym państwie. 28 % respondentów twierdzi, że czuje się bezpośrednio dotkniętych korupcją w swoim codziennym życiu (średnia UE – 26 %), natomiast 63 % uważa, że ściganie korupcji nie jest wystarczająco skuteczne, aby odstraszyć ludzi od takich praktyk (średnia UE – 36 %). Ponadto zaledwie 13 % przedsiębiorstw odpowiedziało, że osoby fizyczne i przedsiębiorstwa przyłapane na próbie przekupstwa urzędnika wyższego szczebla podlegają odpowiedniej karze (średnia UE – 31 %) . Krajowa strategia zapobiegania korupcji i zwalczania jej obejmuje lata 2015–2020. Proces wdrażania strategii jest monitorowany i koordynowany przez Krajową Radę ds. Polityki Antykorupcyjnej. W najnowszym sprawozdaniu z wdrażania strategii za okres do dnia 31 stycznia 2019 r. odnotowano ciągłe ulepszanie ram instytucjonalnych, podniesienie autorytetu inspektoratów oraz szkolenia administracji publicznej w zakresie przeciwdziałania korupcji. Rada informuje, że rozpoczęła konsultacje w sprawie oceny wdrożenia strategii na lata 2015–2020 i opracowania nowej strategii na lata 2021–2027. Strona internetowa Rady nie zapewnia funkcjonującego dostępu do informacji na temat obecnych członków rady lub jej działań, takich jak posiedzenia lub dyskusje. Ponadto w kwietniu 2020 r. przyjęto nowy kodeks postępowania dla administracji publicznej . W nowym kodeksie położono nacisk na zachowania antykorupcyjne w administracji. Ramy prawne służące do walki z korupcją funkcjonują w dość dużym zakresie, jednak nadal utrzymują się wyzwania. Korupcji i powiązanym przestępstwom poświęcona jest specjalna część bułgarskiego kodeksu karnego. Ogólne wdrożenie decyzji ramowej Rady 2003/568/WSiSW w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym można uznać za zadowalające . Odpowiedzialność karną za korupcję w Bułgarii może ponosić wyłącznie osoba fizyczna. Osoby prawne mogą podlegać tylko karom administracyjnym (sankcjom pozakarnym) zgodnie z ustawą o przestępstwach i karach administracyjnych. W różnych sprawozdaniach i analizach na przestrzeni lat zwracano uwagę na złożony i formalistyczny bułgarski system prawa karnego procesowego stanowiący przeszkodę w skutecznym prowadzeniu śledztw i ściganiu korupcji na wysokim szczeblu . Kwestię tę podniosła również Fundacja Funduszu Antykorupcyjnego, która wskazała, że formalizm postępowania karnego uniemożliwia opracowanie innowacyjnych i oryginalnych strategii dochodzeniowych . Organy krajowe w swoich uwagach podkreślają szereg braków w ramach prawnych, w tym brak zachęty do zachowania proceduralnego w dobrej wierze przez wyłączenie karalności czynu lub wydawanie lżejszych wyroków w przypadkach, w których osoby dopuszczające się przestępstwa przekupstwa dobrowolnie to zgłaszają i współpracują z organami dochodzeniowymi . Niedawno skonsolidowano ramy instytucjonalne. Poprzez połączenie kilku istniejących struktur na mocy ustawy o zwalczaniu korupcji i przepadku nielegalnie nabytego mienia z 2018 r. (zwanej dalej „ustawą antykorupcyjną”) utworzono nową Komisję ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku. Komisja Antykorupcyjna ma szeroki zakres obowiązków . Przewodniczący Komisji Antykorupcyjnej, jego zastępca i troje członków są wybierani zwykłą większością głosów w Zgromadzeniu Narodowym. Zainteresowane strony wyrażały obawy odnośnie do tej procedury wyboru, zwracając uwagę, że może ona stwarzać ryzyko dla politycznej niezależności funkcjonowania Komisji Antykorupcyjnej. W wyniku zmian wprowadzonych w kodeksie postępowania karnego w 2017 r. jurysdykcję w sprawach dotyczących przestępstw korupcji na dużą skalę popełnionych przez osoby pełniące funkcję publiczną wysokiego szczebla przeniesiono z Sądu Miejskiego w Sofii do Szczególnego Sądu Karnego . Postępowania wyjaśniające w takich sprawach prowadzą sędziowie śledczy z Wydziału ds. Dochodzeń Urzędu Prokuratora Wyspecjalizowanego. Niezależnie od tego, wykrywanie przestępstw korupcyjnych popełnionych przez osoby, które nie pełnią funkcji publicznej wysokiego szczebla, i prowadzenie postępowań w ich sprawie należy do kompetencji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Komisja Antykorupcyjna stawiła czoła wielu wyzwaniom od momentu jej powołania. Wiosną 2019 r. miał miejsce szereg szeroko nagłośnionych skandali dotyczących zakupu nieruchomości prywatnych poniżej wartości rynkowej przez urzędników wysokiego szczebla. Komisja Antykorupcyjna nie znalazła żadnych dowodów na istnienie konfliktów interesów. Skandal ten, nazywany „Apartmentgate”, doprowadził do rezygnacji pewnej liczby urzędników wysokiego szczebla, w tym byłego przewodniczącego Komisji Antykorupcyjnej. W najnowszym sprawozdaniu rocznym Komisji Antykorupcyjnej podkreślono wyzwania w obszarze zasobów ludzkich: na 477 stanowisk ogółem wakaty odnotowuje się w przypadku 100 stanowisk (co stanowi ponad 20 %) . Może to potencjalnie wpływać na skuteczność Komisji Antykorupcyjnej. Władze wskazały, że podjęto kroki mające na celu zaradzenie tej sytuacji. Z najnowszego badania Eurobarometru wynika, że zaledwie 18 % bułgarskich respondentów ma zaufanie do działań Komisji Antykorupcyjnej w przypadku korupcji, co stanowi spadek o 4 % w porównaniu z poprzednimi latami. Reformy przynoszą pierwsze efekty, lecz nadal występują wyzwania. W 2019 r. prokuratura przydzieliła Komisji Antykorupcyjnej 553 kontroli, w porównaniu z 343 w 2018 r. W 450 sprawach prace ukończono, przekazując wyniki prokuratorom. W 83 przypadkach towarzyszyły im dowody popełnienia przestępstwa karnego. W najnowszym sprawozdaniu rocznym Komisji Antykorupcyjnej odnotowano poprawę współpracy w zakresie automatycznej elektronicznej wymiany danych z innymi instytucjami publicznymi . Zwrócono uwagę na kilka nierozwiązanych problemów, z jakimi stykają się organy dochodzeniowe, w tym konieczność zatrudnienia kompetentnych i wysoko wykwalifikowanych specjalistów do celów postępowania karnego, jak również problem znacznej nierównowagi w obciążeniu pracą prokuratorów i śledczych w Urzędzie Prokuratora Wyspecjalizowanego . Nadal konieczne są konkretne osiągnięcia w postaci prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. Z danych statystycznych dotyczących postępowań wyjaśniających i ścigania w sprawach przestępstw korupcyjnych wynika, że w 2019 r. za przestępstwa takie postawiono przed sądem 486 oskarżonych (w porównaniu z 508 w 2018 r., 582 w 2017 r. i 614 w 2016 r.). Z rocznego sprawozdania Najwyższego Sądu Kasacyjnego z 2019 r. wynika, że wyrok skazujący podtrzymano w 20 z 28 spraw dotyczących korupcji, a siedem osób z grupy osób skazanych sprawowało urzędy publiczne . W ostatnim sprawozdaniu bułgarskiego organu nadzoru antykorupcyjnego przeanalizowano postępy w szeregu spraw dotyczących korupcji na dużą skalę i wskazano, że zaledwie kilka z nich zakończyło się wyrokiem skazującym. We wspomnianym powyżej sprawozdaniu wskazano również, że w latach 2018–2019 żadna ze spraw dotyczących korupcji na dużą skalę nie zakończyła się wyrokiem skazującym . Ponadto 78 % respondentów ostatniego badania Eurobarometr uważa, że nie prowadzi się odpowiedniej liczby postępowań w sprawach dotyczących korupcji na dużą skalę (średnia UE wynosi 68 %), a 72 % respondentów jest zdania, że wysiłki rządu w walce z korupcją nie są skuteczne (średnia UE – 55 %). Warto w szczególności zauważyć, że 77 % przedsiębiorstw udzielających odpowiedzi w badaniu Eurobarometr uważa za mało prawdopodobne, aby skorumpowane osoby zostały ukarane przez sądy grzywną lub karą więzienia. Dyrekcja ds. bezpieczeństwa wewnętrznego bada przestępstwa popełnione przez urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i prowadzi analizy integralności. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy dyrekcja odgrywała kluczową rolę w szeregu działań zmierzających do aresztowania funkcjonariuszy organów ścigania i funkcjonariuszy celnych wysokiego szczebla oskarżonych o przekupstwo. Czynności w ramach postępowań wyjaśniających prowadzone przez dyrekcję w 2019 r. obejmowały przeanalizowanie 562 zgłoszeń dotyczących domniemanych przestępstw, w tym przestępstw dotyczących korupcji ze strony urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych – w porównaniu z 172 zgłoszeniami w 2018 r. Dyrekcja przeprowadziła również 81 postępowań przygotowawczych w sprawie uchybień policji, w porównaniu z 98 postępowaniami w 2018 r. Większość wyroków w sprawach związanych z korupcją, wydanych przez Najwyższy Sąd Kasacyjny w 2019 r. dotyczyła oferowania/dawania/żądania/przyjmowania łapówek przez urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych lub oferowania/dawania łapówek takim urzędnikom, lub żądania/przyjmowania łapówek od takich urzędników (dziesięć przypadków skazania spośród 28 przypadków stwierdzonej korupcji). W szczególności 61 % respondentów badania Eurobarometr uważa, że zjawiska przekupstwa i nadużyć władzy dla własnej korzyści są szeroko rozpowszechnione wśród funkcjonariuszy organów ścigania i organów celnych. W 2012 r. Bułgaria ustanowiła system konfiskaty cywilnej. Postępowanie wszczyna Komisja Antykorupcyjna w momencie oskarżenia osoby o przestępstwo ujęte w ustawie antykorupcyjnej. Własność tej osoby zostaje poddana kontroli obejmującej okres 10 lat wstecz, a zadaniem Komisji jest określenie „znacznej rozbieżności” między zgodnymi z prawem przychodami netto osoby podejrzanej lub oskarżonej a wartością jej majątku . Procedura konfiskaty cywilnej jest niezależna od jakichkolwiek postępowań karnych i umożliwia konfiskatę majątku osoby bez wcześniejszego wyroku skazującego za przestępstwo . W art. 148 ustawy antykorupcyjnej określono ogólną metodę wyceny nielegalnie nabytego mienia. Zainteresowane strony wyraziły poważne obawy, że spraw dotyczących konfiskaty cywilnej nielegalnie nabytego majątku nie prowadzi się w sposób niezależny i bezstronny . Do czerwca 2020 r. wydano 309 prawomocnych wyroków sądu potwierdzających konfiskatę majątku o łącznej wartości 133 133 611,25 BGN (ok. 68 273 646 EUR). Komisja Antykorupcyjna weryfikuje oświadczenia o interesach i stanie majątkowym osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla i ustala, czy wystąpił konflikt interesów. W ustawie antykorupcyjnej zdefiniowano termin „osoby pełniącej funkcję publiczną wysokiego szczebla”. Oświadczenia osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla są dostępne za pośrednictwem rejestru osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla . W ustawie antykorupcyjnej umożliwiono osobom pełniącym funkcję publiczną wysokiego szczebla zwrócenie się z wnioskiem o nieudostępnianie do wiadomości publicznej informacji dotyczących małżonka lub faktycznych konkubenta lub konkubiny oraz dzieci poniżej 18. roku życia. W 2019 r. Komisja Antykorupcyjna przeprowadziła kontrole 8 573 osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla. W 2019 r. Komisja przyjęła 162 decyzje dotyczące konfliktu interesów (140 w 2018 r.). W czternastu z tych decyzji stwierdzono wystąpienie konfliktu interesów (28 w 2018 r.) i nałożono sankcje w wysokości 173 511 BGN (ok. 88 980 EUR) . Zakresem ustawy antykorupcyjnej objęte są również osoby sprawujące urząd na szczeblu regionalnym i lokalnym . W wyniku ostatnich zmian legislacyjnych wzrosła rola i rozszerzeniu uległy funkcje Generalnego Inspektoratu i inspektoratów w ministerstwach. Ich kompetencje obejmują sprawowanie kontroli i dokonywanie przeglądu w zakresie konfliktu interesów i treści obowiązkowych oświadczeń majątkowych przedkładanych przez urzędników, doradców i ekspertów, oraz powiadamianie prokuratury w przypadku wykrycia dowodów na popełnienie przestępstwa. Inspektoraty oceniają również ryzyko korupcji i proponują środki służące ograniczeniu tego ryzyka. Roczne sprawozdanie z działalności inspektoratów z 2019 r. wskazuje na coraz aktywniejszą rolę tych inspektoratów w prowadzeniu kontroli i inspekcji ad hoc (w następstwie otrzymania powiadomienia od obywateli, organizacji lub instytucji) . Działalność lobbingowa w Bułgarii nie jest regulowana przepisami. Nie ma określonego obowiązku rejestrowania podmiotów prowadzących działalność lobbingową ani zgłaszania kontaktów między urzędnikami publicznymi a takimi podmiotami. Z ostatniej analizy przeprowadzonej przez Krajowe Centrum ds. Badań Parlamentarnych obejmującej okres od kwietnia 2017 r. do grudnia 2019 r. wynika, że niemal 37 % przyjętych aktów prawnych wprowadza zmiany w postaci poprawek do innych aktów prawnych, w tym w przepisach przejściowych i końcowych . W niektórych przypadkach poprawki dotyczą aktów prawnych, które w ogóle nie są związane z aktem zmienianym . Zainteresowane strony wyraziły poważne obawy co do tego, że praktyka ta nie tylko negatywnie wpływa na przejrzystość procesu legislacyjnego w państwie, lecz może również w niektórych przypadkach być oznaką lobbingu niezgodnego z prawem . W ustawie antykorupcyjnej wprowadzono środki zapewniające ochronę sygnalistów i zachęcające do zgłaszania korupcji. Osoby, którym powierzono zbadanie zgłoszenia, są zobowiązane do tego, aby nie ujawniać tożsamości sygnalisty, nie podawać do wiadomości publicznej żadnych faktów ani danych, które znalazły się w ich posiadaniu w związku z badaniem zgłoszenia, oraz zabezpieczyć powierzone im pisemne dokumenty przed dostępem nieuprawnionych osób trzecich. Bułgarski Instytut Inicjatyw Prawnych zauważył, że słabością obowiązującego systemu może być brak możliwości dokonania zgłoszenia anonimowo . Fundusz antykorupcyjny wyraził podobne obawy dotyczące wymogu, zgodnie z którym sygnalista ujawnia swój osobisty numer identyfikacyjny .



III.Pluralizm mediów

Bułgarskie ramy prawne dotyczące pluralizmu mediów oparte są na zbiorze gwarancji konstytucyjnych i środków legislacyjnych takich jak ustawa o radiu i telewizji . Ustawa w sprawie dostępu do informacji publicznych reguluje dostęp do informacji publicznych i ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego. W 2019 r. uruchomiono platformę dostępu do informacji publicznych, dzięki której usprawniono proces składania wniosków i zapewniono dostęp wszystkich obywateli do informacji publikowanych w odpowiedzi na wniosek . Organ regulacyjny ds. audiowizualnych usług medialnych, Rada ds. Mediów Elektronicznych, posiada uprawnienia zgodne z ustawą o radiu i telewizji . Rada ds. Mediów Elektronicznych (CEM) jest niezależnym organem składającym się z pięciu członków: trzech członków wybieranych przez Zgromadzenie Narodowe i dwóch powoływanych przez Prezydenta Republiki Bułgarii. Mandat członków Komitetu wynosi sześć lat. Skład CEM zmienia się co dwa lata w przypadku członków wybieranych przez Zgromadzenie Narodowe i co trzy lata w przypadku członków powoływanych przez prezydenta . Oceniono, że niezależność CEM podlega niskiemu ryzyku . Zgodnie z monitorem pluralizmu mediów (MPM 2020) zadania i obowiązki CEM są jasno zdefiniowane w prawie a sam organ zachowuje przejrzystość co do swojej działalności . Powszechnie uznaje się jednak, że CEM nie ma wystarczających zasobów, aby wykonywać swoje zadania w sposób efektywny, i że jest zależna finansowo od państwa w kontekście przyznawania niezbędnych środków . W zmienionej dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych określono szereg szczególnych gwarancji dotyczących niezależności i skuteczności krajowych organów regulacyjnych ds. mediów . Grupa robocza ustanowiona w ramach Ministerstwa Kultury, aby zapewnić transpozycję zmienionej dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, opracowała projekt ustawy zmieniającej i uzupełniającej ustawę o radiu i telewizji . Jeżeli chodzi o samoregulację, Bułgaria posiada również komitet ds. etyki mediów. W 2005 r. ustanowiono Bułgarską Fundację Krajowej Rady ds. Etyki Dziennikarskiej jako podmiot prawny non-profit prowadzący działania w interesie publicznym. Celem Fundacji jest ustanowienie i utrzymanie systemu samoregulacji mediów drukowanych i elektronicznych w Bułgarii na podstawie przyjętego w 2005 r. bułgarskiego kodeksu etyki mediów . Fundacja Krajowej Rady ds. Etyki Dziennikarskiej rozpatruje skargi składane przez obywateli i organizacje przeciwko mediom drukowanym i elektronicznym dotyczące naruszeń etyki mediów . Za powód do obaw uważa się brak przejrzystości w zakresie własności mediów w Bułgarii. CEM prowadzi i regularnie aktualizuje publiczny rejestr linearnych i nielinearnych usług medialnych, a także wykaz przedsiębiorstw zajmujących się dystrybucją bułgarskich i zagranicznych audycji . W listopadzie 2018 r. wprowadzono zmiany do ustawy w sprawie obowiązkowego przekazywania kopii drukowanych i innych dzieł mające na celu nałożenie na elementy mediów obowiązku dostarczania informacji na temat ich właścicieli i całego uzyskanego finansowania, w tym nazwisk darczyńców. Niektórzy obserwatorzy uznali, że nakłada to zbyt duże obciążenie na małe, niezależne jednostki mediów, finansowane głównie z darowizn (np. za pośrednictwem crowdfundingu) i może zniechęcić osoby prywatne do wspierania takich podmiotów . Ustawa ta spotkała się z krytyką również dlatego, że nie nakłada ona obowiązku ujawniania niektórych innych źródeł przychodu takich jak finansowanie rządowe, oprócz środków finansowych otrzymanych na podstawie umów z odpowiednimi instytucjami zamawiającymi. W praktyce, według zainteresowanych stron i MPM 2020, wiele jednostek mediów nie przestrzega przepisów ustawy, a ujawniane informacje nie zawsze są łatwo dostępne dla społeczeństwa. W sprawozdaniu opublikowanym przez Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (ECPMF) w następstwie wspólnej misji informacyjnej przeprowadzonej w 2018 r. wskazano szereg problemów związanych z przejrzystością struktury własności mediów . Ponadto Komisarz Praw Człowieka Rady Europy, w następstwie wizyty w Bułgarii w listopadzie 2019 r., wskazał w swoim sprawozdaniu, że nadal dokonano tylko częściowego wdrożenia przepisów dotyczących ujawniania własności. Dodatkowo w wielu przypadkach nie zapewniono przejrzystości ze względu na występującą tendencję polegającą na rejestrowaniu jednostek mediów za pośrednictwem pełnomocników lub spółek offshore . Zgodnie z udostępnionymi informacjami istotną rolę w obszarze państwowych mediów, szczególnie na szczeblu lokalnym, odgrywają reklamy państwowe. W MPM 2020 wskazano, że w Bułgarii nie istnieją zabezpieczenia regulacyjne służące sprawiedliwej i przejrzystej dystrybucji reklam państwowych . Zainteresowane strony zgłaszają również, że zakres ram regulacyjnych dotyczących reklamy politycznej nie obejmuje mediów społecznościowych . Wydaje się, że dystrybucja wydatków na reklamę państwową nie opiera się na jasnych i niedyskryminacyjnych kryteriach . Zainteresowane strony zgłaszają również, że czasami samorządy terytorialne rzekomo wykorzystują fundusze UE w celu umocnienia swojej kontroli lokalnych gazet i kanałów telewizyjnych . Ramy prawne chroniące przed ingerencją polityczną w sektorze mediów nie zabraniają jednoznacznie politykom posiadania jednostek mediów. Według doniesień istnieją bliskie powiązania w kontekście własności kilku jednostek mediów z podmiotami politycznymi w Bułgarii, mimo że podmioty te nie są oficjalnymi właścicielami . Zainteresowane strony zgłaszają, że klimat polityczny nie sprzyja niezależnym mediom oraz że wielu właścicieli mediów woli pozostać w bliskich stosunkach z rządem, aby uniknąć marginalizacji. Ponadto krajowe i lokalne media we wszystkich sektorach podlegają systematycznej kontroli politycznej, a większość wiodących gazet w państwie prowadzi sprzyjającą rządowi politykę redakcyjną . Co więcej, znaczna liczba bułgarskich dziennikarzy określiła polityczną ingerencję w media jako „powszechną” i „szeroko zakrojoną” . Podczas pandemii COVID-19 parlament usiłował wprowadzić zmiany do kodeksu karnego, aby uznać dezinformację za przestępstwo . Ustawa w sprawie stanu nadzwyczajnego, przyjęta wstępnie w dniu 20 marca 2020 r., zawierała zmiany w kodeksie karnym przewidujące karę więzienia do trzech lat i grzywny do 10 000 BGN (ok. 5 100 EUR) za rozpowszechnianie „nieprawdziwych informacji na temat rozprzestrzeniania się choroby zakaźnej”. Chociaż nie istniała żadna definicja fałszywych informacji, straszono obywateli nakładaniem wysokich grzywien i karą więzienia. W tym świetle eksperci, dziennikarze i obywatele byliby zmuszeni do stosowania autocenzury . Prezydent zawetował jednak ten przepis, wskazując na jego wpływ na wolność słowa. Następnie w dniu 23 marca 2020 r. parlament przyjął ustawę bez kontrowersyjnego przepisu. W bułgarskim prawie zapewniono główne gwarancje prawne służące ochronie dziennikarzy i mediów oraz ich działalności. Prawo do wolności wypowiedzi jest chronione przez konstytucję . Ustawa w sprawie dostępu do informacji publicznych reguluje dostęp do informacji publicznych i ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego. Zainteresowane strony zgłaszają, że ustawa ta okazała się skutecznym narzędziem zarówno dla dziennikarzy śledczych, jak i obywateli. W 2019 r. uruchomiono platformę dostępu do informacji publicznych, dzięki której usprawniono proces składania wniosków i zapewniono dostęp wszystkich obywateli do informacji publikowanych w odpowiedzi na wniosek . Uzyskanie dostępu do informacji publicznych w Bułgarii pozostaje jednak trudnym zadaniem pomimo rosnącej liczby dostępnych powszechnie źródeł danych publicznych . Wydaje się, że niektórzy niezależni dziennikarze i autorzy niezależnych publikacji są zmuszani do korzystania z wniosków o dostęp do informacji, aby kontaktować się z niektórymi instytucjami W lutym 2019 r. bułgarski parlament zatwierdził zmiany w ustawie o ochronie danych osobowych. W ogólnym rozporządzeniu o ochronie danych (RODO) przewidziano wyjątki obejmujące pracę dziennikarzy, jednak nie zostały one włączone do nowego bułgarskiego ustawodawstwa, w którym ustanowiono również sankcje dla mediów. Eksperci z zakresu prawa i mediów skrytykowali tę ustawę ze względu na jej mrożący efekt względem dziennikarstwa śledczego . Dnia 15 listopada 2019 r. bułgarski Trybunał Konstytucyjny uznał przedmiotowe przepisy ustawy za niezgodne z konstytucją . Często zgłaszane są ataki na dziennikarzy. Zainteresowane strony potępiają w szczególności kampanie oszczerstw prowadzone przeciwko niezależnym dziennikarzom i dziennikarzom śledczym, którzy ujawniają przypadki korupcji. W latach 2019 i 2020 na platformie Rady Europy propagującej ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwo dziennikarzy zarejestrowano osiem zgłoszeń w kontekście Bułgarii, które dotyczyły ataków na dziennikarzy, nękania dziennikarzy i innych podmiotów ze środowiska mediów, a także pozwów stanowiących nadużycie . Do niedawna zgłaszano szereg podobnych pogróżek i ataków . Stowarzyszenia zajmujące się wolnością mediów twierdzą, że dziennikarzom i właścicielom mediów stawia się zarzuty o podłożu politycznym, aby uciszyć ich krytyczną pracę reporterską. W MPM 2020 wskazano przypadki, w których państwo rzekomo zastrasza niezależne media, wywierając na nie presję polityczną, administracyjną i sądową. Takie domniemane sprawy zgłaszają także Platforma Rady Europy propagująca ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy , a także platforma Mapping Media Freedom . Pojawiają się również zgłoszenia gróźb pod adresem dziennikarzy w związku z ich działalnością online. Zaważono, że najbardziej narażeni na tego typu działania są dziennikarze wyrażający krytykę i dziennikarze śledczy . Wytoczono sprawy sądowe przeciwko dziennikarzom za publikowanie krytycznych informacji w mediach społecznościowych . IV.Inne kwestie instytucjonalne związane z mechanizmami kontroli i równowagi Bułgaria jest demokratyczną republiką reprezentacyjną, w której prezydent jest wybierany w wyborach bezpośrednich, a jednoizbowe Zgromadzenie Narodowe i Trybunał Konstytucyjny odpowiadają za przegląd prawa pod kątem zgodności z konstytucją. Zgromadzenie Narodowe posiada kompetencje, jeżeli chodzi o podejmowanie ostatecznych decyzji przy stanowieniu prawa . W Bułgarii funkcjonują dwie krajowe instytucje praw człowieka. Pierwsza, Rzecznik Praw Obywatelski, to niezależny organ konstytucyjny wybierany przez Zgromadzenie Narodowe, któremu powierza się zadanie promowania i ochrony praw człowieka i podstawowych wolności. Druga, Komisja Ochrony przed Dyskryminacją, jest organem, który wdraża strategie w obszarach równouprawnienia płci i niedyskryminacji. Trwa proces ustanawiania mechanizmu monitorowania następczego. Jak wskazano w sprawozdaniu w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji (MWiW) z października 2019 r. , rząd podjął decyzję o ustanowieniu dodatkowego, bardziej kompleksowego krajowego mechanizmu monitorowania, który zostanie stworzony w ramach Rady ds. Koordynacji i Współpracy („rada odpowiedzialna za monitorowanie następcze”). Za cel Rady przyjęto niezależną, przejrzystą i obiektywną ocenę postępów Bułgarii w reformie sądownictwa, walce z korupcją i przestępczością zorganizowaną . Nowy organ miałby otrzymywać informacje od wielu różnych instytucji, a w jego pracach uczestniczyć miałaby również rada obywatelska z przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego i zawodowych stowarzyszeń wymiaru sprawiedliwości. Rada rozpoczęłaby swoją działalność po zakończeniu mechanizmu współpracy i weryfikacji. Bułgarskie władze rozpoczęły proces wyboru do tzw. rady obywatelskiej zrzeszającej NGO z różnych dziedzin związanych z funkcjami Rady. Unieważniono jednak wyniki procedury wyboru przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i rozpoczęto nową procedurę . Ograniczone wykorzystanie konsultacji publicznych i oceny skutków. Uważa się, że proces regulacyjny w Bułgarii jest nieprzewidywalny i niestabilny ze względu na częste zmiany legislacyjne. Na przykład w 2018 r. samo prawo zamówień publicznych zmieniono jedenaście razy . Ponadto ustawa o systemie sądownictwa przyjęta w 2007 r. była już przedmiotem 51 poprawek . Dodatkowo „technika prawna”, którą obserwuje się w rozdziale dotyczącym walki z korupcją, polegająca na zmianach aktów prawnych za pośrednictwem innych aktów prawnych, pomija wymóg konsultacji publicznych i oceny skutków . Ponadto istnieje tendencja, którą odnotowały zainteresowane strony, dotycząca procedury przyjmowania ustaw, w ramach której zmiany wprowadzone między pierwszym i drugim czytaniem w Zgromadzeniu Narodowym mogą doprowadzić do istotnych zmian bez stosownej debaty publicznej . Aby odpowiedzieć na wyzwania związane z pandemią COVID-19, zastosowano stan nadzwyczajny, a następnie wprowadzono nowy system dotyczący stanu nadzwyczajnego. Dnia 13 marca 2020 r. parlament ogłosił stan nadzwyczajny na okres jednego miesiąca , który następnie przedłużono o kolejny miesiąc w celu walki z pandemią. W ramach tej decyzji przyznano rządowi szeroko zakrojone uprawnienia w celu zastosowania wszelkich niezbędnych środków służących zaradzeniu kryzysowej sytuacji. Dnia 12 maja przyjęto poprawkę do ustawy o zdrowiu , w której wprowadzono nowy system dotyczący stanu nadzwyczajnego („nadzwyczajna sytuacja epidemiologiczna”) . W dniu 13 maja Rada Ministrów, na wniosek Ministra Zdrowia, zdecydowała o ogłoszeniu nadzwyczajnej sytuacji epidemiologicznej na czas jednego miesiąca, którą następnie przedłużono kilkakrotnie. Jej obecny czas trwania przewidziano do dnia 30 września. Trybunał Konstytucyjny dokonał przeglądu nowego systemu dotyczącego stanu nadzwyczajnego i orzekł dnia 23 lipca, że system ten jest zgodny z konstytucją . Rzecznik Praw Obywatelskich jest obecnie organem akredytowanym przez Światowy Sojusz Krajowych Instytucji Praw Człowieka ONZ, który przyznał mu status A . Rzecznik Praw Obywatelskich jest najwyższym niezależnym organem konstytucyjnym, wybieranym przez Zgromadzenie Narodowe w sposób publiczny i przejrzysty na okres pięciu lat. W ramach ostatnich zmian w ustawie o Rzeczniku Praw Obywatelskich z 2018 r. instytucji tej przyznano uprawnienia do otrzymywania i rozpatrywania skarg i zgłoszeń dotyczących naruszeń praw i wolności obywateli ze strony państwowych i gminnych władz i ich administracji, osób, którym powierzono świadczenie usług publicznych, a także podmiotów prywatnych. Korzystając z tego uprawnienia, Rzecznik Praw Obywatelskich może również formułować wnioski i zalecenia dotyczące promowania i ochrony praw i wolności obywateli przed podmiotami prywatnymi . Oprócz Rzecznika Praw Obywatelskich funkcjonuje Komisja ds. ochrony przeciwko dyskryminacji stanowiąca niezależny, wyspecjalizowany organ państwowy, który rozpatruje skargi i zgłoszenia związane z dyskryminacją. W przypadku obu instytucji jako niedociągnięcia wskazano kwestie związane z zasobami finansowymi i zasobami ludzkimi . Obawy budzi nowy projekt przepisów dotyczących zwiększonej przejrzystości zagranicznego finansowania organizacji pozarządowych. Nowy projekt ustawy przedłożony dnia 3 lipca 2020 r. może mieć dalszy negatywny wpływ na już ograniczoną przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego w Bułgarii. Projekt ten nakładałby nowe obowiązki na osoby prawne nienastawione na zysk, które otrzymują ponad 1 000 BGN (ok. 500 EUR) od zagranicznych darczyńców; nie dotyczy to samej UE. W projekcie przewidziano, że dyrektorzy i członkowie organów zarządzających w organizacjach byliby zobowiązani do przedstawienia oświadczeń o stanie majątkowym, oraz że informacje te przechowywano by w rejestrze. Zainteresowane strony wyraziły obawy dotyczące projektu ustawy, w tym w zakresie jego zgodności z prawem Unii. Istotne jest, by każda taka planowana zmiana była zgodna z wymogami prawa Unii .



Załącznik I: Wykaz źródeł w porządku alfabetycznym* * Wykaz odpowiedzi otrzymanych w kontekście konsultacji dotyczących sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. można znaleźć na (stronie internetowej Komisji).

Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka: Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. Niezawisłości Sędziów i Prawników (2019), Report of the Special Rapporteur on the independence of judges and lawyers. Bułgarski kodeks etyki mediów – http://mediaethics-bg.org/ . Centrum ds. Pluralizmu i Wolności Mediów (2020), 2020 Media pluralism monitor https://cmpf.eui.eu/media-pluralism-monitor/mpm-2020 CEPEJ (2020), Study on the functioning of the judicial systems in the EU Member States. Dyrekcja ds. bezpieczeństwa wewnętrznego (2018), sprawozdanie z wdrażania planu antykorupcyjnego z 2018 r. Dyrekcja ds. bezpieczeństwa wewnętrznego (2019), sprawozdanie z wdrażania planu antykorupcyjnego z 2019 r. Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji (2020), badanie Eurobarometr Flash 482: opinia przedsiębiorców na temat korupcji w UE. Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji (2020), specjalne badanie Eurobarometr 502: korupcja. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1808 z dnia 14 listopada 2018 r. zmieniająca dyrektywę 2010/13/UE w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadczenia audiowizualnych usług medialnych (dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych) ze względu na zmianę sytuacji na rynku, Dz.U. L 303 s. 69. Europejska grupa regulatorów audiowizualnych usług medialnych – ERGA (2016), Report on the independence of national regulatory authorities. https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/erga-report-independence-national-regulatory-authorities Europejska Sieć Rad Sądownictwa (ENCJ) (2019): Independence and Accountability of the Judiciary – ENCJ Survey on the independence of judges, 2019. https://pgwrk-websitemedia.s3.eu-west-1.amazonaws.com/production/pwk-web-encj2017-p/Reports/Data%20ENCJ%202019%20Survey%20on%20the%20Independence%20of%20judges.pdf Europejski Fundusz Społeczny (2016–2020), „Development of a Model for Optimization of the Judicial Map of Bulgarian Courts and Prosecutor’s Offices and of a Unified Information System for Courts”. http://2020.eufunds.bg/en/1/0/Project/BasicData?contractId=IwpyI6fyBUY%3D&isHistoric=False . Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (2018), „Bulgaria: media ownership in a captured state”. https://www.ecpmf.eu/monitor/fact-finding-mission/ Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (2020), Mapping Media Freedom: „Bulgaria – newspaper editor left unconscious after being attacked by masked men”. https://mappingmediafreedom.ushahidi.io/posts/23231 Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (2020), Mapping Media Freedom: Bułgaria https://mappingmediafreedom.org/country-profiles/bulgaria/ Fundacja Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych (2015–2017), „Monitorowanie mediów i analiza ataków na sądy w okresie 1.1.2015–1.7.2017”. Fundacja Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych (2017–2019), „Monitorowanie mediów i analiza ataków na sądy w okresie 1.8.2017–30.11.2019”. Fundacja Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych (2020), „Przegląd, inwentaryzacja i katalogowanie inicjatyw ustawodawczych i zmian związanych z reformą sądownictwa w Bułgarii”. http://www.bili-bg.org/cdir/bili-bg.org/files/Анализ_1.5_Категоризация_на_данни_fin.pdf . Fundusz antykorupcyjny i Konrad Adenauer Stiftung (2020), „Anti-corruption institutions: activity without visible results”. https://acf.bg/en/godishen-monitoringov-doklad-na-akf-za-20-2/ . Fundusz antykorupcyjny, uwagi przekazane na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

GRECO (2020), Fourth evaluation round – second compliance report on Bulgaria corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutor. Inspektoraty utworzone zgodnie z art. 46 ustawy o administracji publicznej (2019), roczne sprawozdanie z działalności za 2019 r. Komisja Antykorupcyjna (2019), Sprawozdanie z działalności Komisji ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku za rok 2019. Komisja Europejska (2019) EUPACK 2019: Public administration characteristics in Bulgaria (jeszcze nieopublikowany). Komisja Europejska (2019), dokument roboczy służb Komisji, Bulgaria: technical report accompanying the document report from the Commission to the European Parliament and the Council on Progress in Bulgaria under the Cooperation and Verification mechanism, SWD/2019/392 final. Komisja Europejska (2019), dokument roboczy służb Komisji: Country report Bulgaria 2019 accompanying the document communication from the Commission to the European Parliament, the European Council, the Council, the European Central Bank and the Eurogroup 2020 European Semester: Assessment of progress on structural reforms, prevention and correction of macroeconomic imbalances, and results of in-depth reviews under Regulation (EU) No 1176/2011 SWD(2019) 1001 final/2. Komisja Europejska (2019), sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie postępów Bułgarii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji, COM(2019) 498. Komisja Europejska (2019), sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady oceniające, w jakim zakresie państwa członkowskie zastosowały środki niezbędne do zapewnienia zgodności z decyzją ramową Rady 2003/568/WSISW z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym, COM(2019) 355 final. Komisja Europejska (2019–2020), unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości. Komisja Europejska (2020), dokument roboczy służb Komisji: Country report Bulgaria 2020 accompanying the document communication from the Commission to the European Parliament, the European Council, the Council, the European Central Bank and the Eurogroup 2020 European Semester: Assessment of progress on structural reforms, prevention and correction of macroeconomic imbalances, and results of in-depth reviews under Regulation (EU) No 1176/2011 SWD(2020) 501 final. Komitet Antykorupcyjny, rejestr osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla. https://register.caciaf.bg/ . Krajowa Rada ds. Etyki Dziennikarskiej, Media ethics. http://mediaethics-bg.org/ Krajowa Rada ds. Polityki Antykorupcyjnej (2019), Sprawozdanie z wdrażania krajowej strategii antykorupcyjnej na lata 2015–2020 za okres do dnia 31 stycznia 2019 r. Krajowe Centrum ds. Badań Parlamentarnych (2020), badanie dotyczące działań legislacyjnych 44. Zgromadzenia Narodowego Bułgarii. http://www.strategy.bg/Publications/View.aspx?lang=bg-BG&categoryId=&Id=301&y=&m=&d = Monitor CIVICUS – Bułgaria. https://monitor.civicus.org/country/bulgaria/ Najwyższa Rada Sądownictwa (2018–2019), Zasady ustalania i przydzielania dodatkowego wynagrodzenia. Najwyższa Rada Sądownictwa (2019), Stanowisko bułgarskiej Najwyższej Rady Sądownictwa. http://www.vss.justice.bg/page/view/9671 Najwyższy Sąd Kasacyjny (2019), Sprawozdanie roczne z działalności Najwyższego Sądu Kasacyjnego za 2019 r. http://www.vks.bg/analizi-i-dokladi.html Prezydent Republiki Bułgarii (2020 r.), oświadczenie prezydenta Rumena Radeva przy okazji przyjęcia przez parlament ustawy o środkach nadzwyczajnych. https://m.president.bg/en/speeches-and-statements5437/izyavlenie-na-prezidenta-rumen-radev-po-povod-prietiya-ot-parlamenta-zakon-za-merkite-i-deystviyata-po-vreme-na-izvanrednoto-polozhenie.html Program rządów Rady Ministrów Republiki Bułgarii na lata 2017–2021. www.strategy.bg/StrategicDocuments/View.aspx?lang=bg-BG&Id=1240

Rada Europy, platforma propagująca ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy. Bułgaria https://www.coe.int/en/web/media-freedom/bulgaria Rada Europy: CCJE-BU (2019), Report on judicial independence and impartiality in the Council of Europe member States. Rada Europy: Komisarz Praw Człowieka Rady Europy Dunja Mijatović (2020), „Report following her visit to Bulgaria from 25 to 29 November 2019 CommDH(2020)8”. https://rm.coe.int/report-on-the-visit-to-bulgaria-from-25-to-29-november-2019-by-dunja-m/16809cde16 Rada Europy: Komisja Wenecka (2010), Study No. 494 / 2008 on the independence of the judicial system – part I: the independence of judges. Rada Europy: Komisja Wenecka (2017), Opinion no. 855 / 2016 on the judicial system act (CDL-AD(2017)018). Rada Europy: Komisja Wenecka (2019), Opinion on draft amendments to the Criminal Procedure Code and the Judicial System Act concerning criminal investigations against top magistrates (CDL-AD(2019)031). Rada Europy: Komitet Ministrów (2010), rekomendacja CM/Rec(2010)12 Komitetu Ministrów dotycząca sędziów i ich: niezawisłości, odpowiedzialności i efektywności. Rada Europy: Komitet Ministrów (2016), zalecenie CM/Rec(2016)4 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie ochrony dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy i innych podmiotów medialnych. Rada Europy: Komitet Ministrów (2019), rezolucja wstępna CM/ResDH(2019)367. Rada Europy: Komitet Ministrów (2019), Supervision of the execution of the European Court’s judgments CM/Notes/1362/H46-6. Rada Gospodarcza i Społeczna ONZ: Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (2019), Sixth periodic report submitted by Bulgaria under articles 16 and 17 of the Covenant, due in 2017. https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=E%2fC.12%2fBGR%2f6&Lang=en Reporterzy bez Granic, World Press Freedom Index. https://rsf.org/en/ranking Reuters Institute i Uniwersytet Oksfordzki (2020), Digital news report 2020. http://www.digitalnewsreport.org/survey/2020/bulgaria-2020/ Rząd Republiki Bułgarii (2015), Krajowa strategia zapobiegania korupcji w Republice Bułgarii i zwalczania jej na lata 2015–2020. http://www.strategy.bg/StrategicDocuments/View.aspx?lang=bg-BG&Id=956 Rząd Republiki Bułgarii, platforma dostępu do informacji publicznych. https://pitay.government.bg/PDoiExt/ Stowarzyszenie Dziennikarzy Europejskich (2017), „Bulgaria: report on the state of journalism and freedom of speech in 2017”. https://www.aej.org/page.asp?p_id=622 . Transparency International (2020), wskaźnik postrzegania korupcji z 2019 r. Trybunał Konstytucyjny Republiki Bułgarii (1993), orzeczenie w sprawie nr 18/1993. Trybunał Konstytucyjny Republiki Bułgarii (2010), orzeczenie nr 13/2010 w sprawie nr 12/2010. Trybunał Konstytucyjny Republiki Bułgarii (2019), orzeczenie w sprawie nr 15/2019.

Trybunał Konstytucyjny Republiki Bułgarii (2020), orzeczenie 10/2020 w sprawie 7/2020. Uwagi przekazane przez Bułgarskie Stowarzyszenie Więźniów na rzecz Resocjalizacji na potrzeby rocznego sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Uwagi przekazane przez Civil Liberties Union for Europe na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Uwagi przekazane przez Fundację Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Uwagi przekazane przez grupę bułgarskich prawników (nieformalną grupę aktywistów) na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Uwagi przekazane przez Międzynarodową Komisję Sprawiedliwości Społecznej na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Vilnius Institute for Policy Analysis (2020), Journalistic exemption under the European data protection law. https://vilniusinstitute.lt/wp-content/uploads/2020/01/VIPA_Bitiukova_2020_v4_f.pdf Wirtualna wizyta w Bułgarii w kontekście sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 5 lutego 2010 r., Kolevi/Bułgaria, ECLI:CE:ECHR:2009:1105JUD000110802. Zgromadzenie Narodowe Republiki Bułgarii (2020), protokół z posiedzenia komisji parlamentarnej ds. prawa. https://www.parliament.bg/bg/parliamentarycommittees/members/2577/steno/ID/6005 Zgromadzenie Plenarne Najwyższego Sądu Kasacyjnego (2020), wniosek wystosowany przez Zgromadzenie Plenarne Najwyższego Sądu Kasacyjnego do Trybunału Konstytucyjnego. http://www.vks.bg/novini/2020-05-27-iskane-KC-ZSV-2020.pdf Załącznik II: Wizyta w Bułgarii

W czerwcu 2020 r. służby Komisji odbyły wirtualne spotkania z następującymi podmiotami: ·Biurem Wicepremiera, ·Bułgarskim Instytutem Inicjatyw Prawnych ·Centre for the Study of Democracy ·Inspektoratem Najwyższej Rady Sądownictwa ·Instytutem Badań nad Gospodarką Rynkową ·Instytutem Społeczeństwa Otwartego ·Komisją ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku ·Krajową Radą ds. Polityki Antykorupcyjnej ·Media Democracy Bulgaria ·Ministerstwem Spraw Wewnętrznych ·Ministerstwem Sprawiedliwości ·Najwyższą Radą Sądownictwa ·Najwyższym Sądem Kasacyjnym ·Prokuraturą Generalną ·Radą ds. Mediów Elektronicznych ·Stowarzyszeniem Dziennikarzy Europejskich ·Stowarzyszeniem Prokuratorów ·Stowarzyszeniem Sędziów Bułgarskich ·Szczególnym Sądem Karnym

·Związkiem Wydawców * Komisja spotkała się również z następującymi organizacjami w ramach spotkań horyzontalnych: ·Amnesty International ·Civil Liberties Union for Europe ·EuroCommerce ·Europejskie Centrum na rzecz Prawa Organizacji Pozarządowych ·Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów ·Europejskie Forum Obywatelskie ·Free Press Unlimited ·Front Line Defenders ·ILGA-Europe ·Konferencja Kościołów Europejskich ·Międzynarodowa Federacja Praw Człowieka ·Międzynarodowa Komisja Prawników ·Międzynarodowy Instytut Prasowy ·Open Society Justice Initiative/Open Society European Policy Institute ·Platforma na rzecz uczenia się przez całe życie ·Reporterzy bez Granic ·Społeczeństwo Obywatelskie Europy