Wniosek ten ułatwi edukację i badania, usprawni upowszechnianie kultur europejskich i będzie miał pozytywny wpływ na różnorodność kulturową. Niniejsza dyrektywa jest zatem zgodna z art. 165, 167 i 179 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Ponadto niniejszy wniosek przyczynia się do promowania interesów konsumentów, zgodnie z polityką UE w dziedzinie ochrony konsumentów oraz z art. 169 TFUE, poprzez umożliwienie szerszego dostępu do treści chronionych prawem autorskim.

Niniejszy wniosek ma na celu przeprowadzenie kilku z ukierunkowanych działań określonych w komunikacie „W kierunku nowoczesnych, bardziej europejskich ram prawa autorskiego”. Inne działania wymienione w tym komunikacie zostały ujęte w następujących dokumentach: „Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego zasady dotyczące wykonywania praw autorskich i praw pokrewnych mające zastosowanie do niektórych nadawców transmisji i retransmisji programów telewizyjnych i radiowych”, „Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie transgranicznej wymiany między Unią a państwami trzecimi kopii utworów w formacie umożliwiającym dostęp do określonych utworów i innych przedmiotów chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi na korzyść osób niewidomych, niedowidzących lub cierpiących na inne zaburzenia odczytu druku” oraz „Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie niektórych dozwolonych sposobów korzystania z utworów i innych przedmiotów chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi na korzyść osób niewidomych, niedowidzących lub cierpiących na inne zaburzenia odczytu druku i zmieniającej dyrektywę 2001/29/WE w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym”, przyjętych w tym samym dniu co niniejszy wniosek dotyczący dyrektywy.

W wyniku rozwoju technologii cyfrowych pojawiły się nowe modele biznesowe, zwiększyła się też rola internetu jako głównego rynku rozpowszechniania i dostępu do treści chronionych prawem autorskim. W tych nowych warunkach podmioty praw, które chcą udzielić licencji na korzystanie ze swoich praw i otrzymać wynagrodzenie z tytułu rozpowszechniania swoich utworów w internecie, napotykają trudności. Może to postawić pod znakiem zapytania rozwój kreatywności i produkcję kreatywnych treści w Europie. Należy zatem zagwarantować, aby autorzy i podmioty praw otrzymywali należną część wartości generowanej poprzez korzystanie z ich utworów i innych przedmiotów objętych ochroną. W tym kontekście wniosek przewiduje środki mające poprawić pozycję podmiotów praw w zakresie negocjowania i uzyskiwania wynagrodzenia za eksploatację należących do nich treści w ramach internetowych usług udostępniania treści zamieszczanych przez użytkowników. Sprawiedliwy podział wartości jest również niezbędny, aby zapewnić stabilność sektora prasowego. Wydawcy prasowi mają trudności z udzielaniem licencji na swoje publikacje w internecie i z uzyskiwaniem należnego udziału w generowanej przez siebie wartości. W ostatecznym rozrachunku może to wpłynąć na dostęp obywateli do informacji. W niniejszym wniosku przewidziano nowe prawo dotyczące wydawców prasowych, które ma im ułatwić udzielanie licencji na publikacje w internecie, odzyskiwanie inwestycji i egzekwowanie praw. We wniosku odniesiono się także do kwestii niepewności prawa jeśli chodzi o możliwość uzyskania przez wszystkich wydawców udziału w rekompensacie za korzystanie z utworów w ramach wyjątku. W momencie udzielania licencji na przysługujące im prawa autorzy i wykonawcy mają często słabą pozycję negocjacyjną w stosunkach umownych. Ponadto przejrzystość w zakresie dochodów uzyskiwanych z tytułu korzystania z ich utworów lub wykonań jest często ograniczona. Fakt ten ma wpływ na wynagrodzenie autorów i wykonawców. Celem niniejszego wniosku jest zwiększenie przejrzystości i zapewnienie bardziej zrównoważonych stosunków umownych między autorami i wykonawcami a podmiotami, którym udzielają praw. Ogólnie rzecz biorąc oczekuje się, że środki proponowane w tytule IV wniosku, których celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania rynku w zakresie praw autorskich, w perspektywie średnioterminowej będą miały pozytywny wpływ na produkcję i dostępność treści oraz na pluralizm mediów, co w ostatecznym rozrachunku przyniesie korzyści konsumentom.

Pomimo że technologie cyfrowe powinny ułatwiać transgraniczny dostęp do utworów i innych przedmiotów objętych ochroną, nadal istnieją przeszkody, w szczególności w przypadkach, w których weryfikacja praw autorskich do zastosowań i utworów jest problematyczna. Ma to miejsce w przypadku instytucji dziedzictwa kulturowego, które chcą zapewnić dostęp online, w tym także dostęp transgraniczny, do utworów niedostępnych w obrocie handlowym, które mają w swoich zbiorach. W wyniku tych przeszkód europejscy obywatele tracą pewne możliwości dostępu do dziedzictwa kulturowego. Wniosek ma na celu rozwiązanie tych problemów poprzez wprowadzenie szczególnego mechanizmu mającego ułatwić udzielanie licencji na upowszechnianie utworów niedostępnych w obrocie handlowym przez instytucje dziedzictwa kulturowego. W odniesieniu do utworów audiowizualnych, pomimo rosnącego znaczenia platform wideo na żądanie (VOD), utwory audiowizualne UE stanowią zaledwie jedną trzecią utworów dostępnych dla konsumentów na tych platformach. Również w tym przypadku wspomniany brak dostępności częściowo wynika ze złożonego procesu weryfikacji. W niniejszym wniosku przewidziano środki mające na celu ułatwienie procesu udzielania licencji i weryfikacji praw. Ich wprowadzenie ułatwiłoby konsumentom transgraniczny dostęp do treści chronionych prawem autorskim.

Wyjątki i ograniczenia dotyczące praw autorskich i praw pokrewnych są zharmonizowane na szczeblu europejskim. Niektóre z tych wyjątków służą osiągnięciu celów polityki publicznej, takich jak badania naukowe czy edukacja. Ponieważ jednak niedawno pojawiły się nowe sposoby korzystania, nie jest pewne, czy odstępstwa te są nadal odpowiednie, aby osiągnąć właściwą równowagę między prawami i interesami autorów i innych podmiotów praw a prawami i interesami użytkowników. Ponadto wyjątki te obejmują tylko szczebel krajowy, a pewność prawa dotycząca korzystania transgranicznego nie jest zagwarantowana. W tym kontekście Komisja zidentyfikowała trzy obszary interwencji: cyfrowe i transgraniczne sposoby korzystania w dziedzinie edukacji, eksploracja tekstów i danych w dziedzinie badań naukowych oraz zachowanie dziedzictwa kulturowego. Celem jest zagwarantowanie legalności niektórych sposobów korzystania w tych dziedzinach, w tym także w sytuacjach transgranicznych. Dzięki unowocześnieniu ramowych zasad dotyczących wyjątków i ograniczeń, naukowcy odniosą korzyści z bardziej przejrzystej przestrzeni prawnej umożliwiającej stosowanie innowacyjnych narzędzi badawczych do eksploracji tekstów i danych, nauczyciele i uczniowie będą mogli w pełni korzystać z technologii cyfrowych na wszystkich poziomach kształcenia, a instytucje odpowiedzialne za dziedzictwo kulturowe (tzn. ogólnodostępne biblioteki, muzea, archiwa oraz instytucje odpowiedzialne za dziedzictwo filmowe lub dźwiękowe) będą wspierane w swoich staraniach na rzecz zachowania dziedzictwa kulturowego, co w ostatecznym rozrachunku przyniesie korzyści obywatelom UE.

Rozwój technologii cyfrowych zmienił sposób, w jaki tworzy się, produkuje, dystrybuuje i eksploatuje utwory i inne przedmioty objęte ochroną. Pojawiły się zarówno nowe sposoby korzystania, jak i nowe podmioty i nowe modele biznesowe. W otoczeniu cyfrowym coraz częściej mamy do czynienia z korzystaniem transgranicznym, a konsumenci mają nowe możliwości dostępu do treści chronionych prawem autorskim. Mimo że cele i zasady określone w ramowych unijnych przepisach dotyczących prawa autorskiego są nadal aktualne, istnieje potrzeba ich dostosowania do nowych realiów. Interwencja na szczeblu UE jest także konieczna, aby uniknąć rozdrobnienia rynku wewnętrznego. W tym kontekście w przyjętej w maju 2015 r. strategii jednolitego rynku cyfrowego stwierdzono, że istnieje potrzeba „zmniejszenia różnic między krajowymi systemami prawa autorskiego oraz umożliwienia użytkownikom w całej UE szerszego dostępu do utworów”. W komunikacie podkreślono znaczenie poprawienia transgranicznego dostępu do usług dotyczących treści chronionych prawem autorskim, ułatwienia nowych zastosowań w dziedzinie badań naukowych i edukacji i wyjaśnienia roli usług online w rozpowszechnianiu utworów oraz innych przedmiotów objętych ochroną. W grudniu 2015 r. Komisja opublikowała komunikat zatytułowany „W kierunku nowoczesnych, bardziej europejskich ram prawa autorskiego”. Przedstawiono w nim ukierunkowane działania i długofalową wizję modernizacji unijnych przepisów dotyczących praw autorskich. Niniejszy wniosek jest jednym ze środków służących rozwiązaniu konkretnych problemów zidentyfikowanych w tym komunikacie.

Dostęp do utworów audiowizualnych na platformach wideo na żądanie oraz dostępność tych utworów: nie przyjęto wariantu nielegislacyjnego (wariant 1), polegającego na organizacji dialogu zainteresowanych stron dotyczącego kwestii licencjonowania, , ponieważ uznano, że nie wystarcza do rozwiązania indywidualnych przypadków blokad. Wybrany wariant (wariant 2) łączy organizowanie dialogu zainteresowanych stron z nałożonym na państwa członkowskie obowiązkiem wprowadzenia mechanizmu negocjacji.

W ocenie skutków rozważono scenariusze odniesienia oraz warianty strategiczne i ich skutki w odniesieniu do ośmiu tematów podzielonych na trzy następujące rozdziały: (i) zapewnienie szerszego dostępu do treści, (ii) dostosowanie wyjątków do otoczenia cyfrowego i transgranicznego oraz (iii) zapewnienie prawidłowego funkcjonowania rynku w zakresie praw autorskich. W ramach każdego wariantu strategicznego dokonano analizy jego wpływu na różne zainteresowane strony; w szczególności ze względu na przewagę MŚP w sektorze kreatywnym z analizy wynika, że wprowadzenie specjalnego systemu nie byłoby właściwe, ponieważ byłoby sprzeczne z celem interwencji. Poniżej krótko przedstawiono warianty strategiczne dla każdego tematu.

Komisja przeprowadziła szereg konsultacji społecznych. W wyniku konsultacji w sprawie przeglądu przepisów UE dotyczących praw autorskich przeprowadzonych w okresie od 5 grudnia 2013 r. do 5 marca 2014 r. Komisja otrzymała szereg opinii zainteresowanych stron na temat przeglądu przepisów UE dotyczących praw autorskich, w tym wyjątków i ograniczeń, oraz na temat wynagrodzenia autorów i wykonawców. Konsultacje społeczne prowadzone od 24 września 2015 r. do 6 stycznia 2016 r. w sprawie otoczenia regulacyjnego platform, pośredników internetowych, przetwarzania danych i przetwarzania w chmurze oraz współkonsumpcji zgromadziły dowody i opinie wszystkich zainteresowanych stron na temat roli pośredników w rozpowszechnianiu utworów i innych przedmiotów objętych ochroną w internecie. Wreszcie od 23 marca 2016 r. do 15 czerwca 2016 r. odbyły się konsultacje społeczne na temat roli wydawców w łańcuchu wartości praw autorskich oraz na temat wyjątku określanego jako „wolność panoramy”. Konsultacje te umożliwiły przede wszystkim zapoznanie się z poglądami na temat ewentualnego wprowadzenia w prawie UE nowego prawa pokrewnego dotyczącego wydawców.

W latach 2013–2016 Komisja przeprowadziła przegląd istniejących przepisów dotyczących praw autorskich, aby „prawa autorskie i pokrewne prawu autorskiemu praktyki dobrze służyły tym nowym cyfrowym treściom”. Pomimo że przegląd ten rozpoczęto przed przyjęciem przez Komisję w maju 2015 r. Programu lepszego stanowienia prawa , to przeprowadzono go zgodnie z wytycznymi dotyczącymi lepszego stanowienia prawa. W wyniku procesu przeglądu stwierdzono zwłaszcza problemy związane z wdrażaniem pewnych wyjątków i brakiem transgranicznego wpływu tych wyjątków; wskazano też pewne trudności w korzystaniu z treści chronionych prawem autorskim, które pojawiły się w ostatnich latach, zwłaszcza w kontekście cyfrowym i transgranicznym.

We wniosku ustanawia się obowiązki dotyczące niektórych usług społeczeństwa informacyjnego. Obowiązki te są jednak rozsądne w świetle charakteru tych usług, ich znaczącego wpływu na rynek treści online oraz dużych ilości treści chronionych prawem autorskim przechowywanych w ramach tych usług. Wprowadzenie prawa pokrewnego dotyczącego wydawców prasowych zwiększy pewność prawa i ich pozycję negocjacyjną, co jest zamierzonym celem działań. Wniosek jest zgodny z zasadą proporcjonalności, gdyż obejmuje tylko publikacje prasowe i cyfrowe sposoby korzystania. Ponadto wniosek nie narusza z mocą wsteczną żadnych działań podjętych przed datą transpozycji ani praw nabytych przed tą datą. Wymóg przejrzystości zawarty we wniosku ma na celu jedynie przywrócenie równowagi stosunków umownych pomiędzy twórcami a ich kontrahentami, przy jednoczesnym poszanowaniu swobody zawierania umów.

Wniosek nakłada na państwa członkowskie wymóg ustanowienia mechanizmów ułatwiających weryfikację praw autorskich i praw pokrewnych w odniesieniu do utworów niedostępnych w obrocie handlowym i internetowej eksploatacji utworów audiowizualnych. Celem wniosku jest zapewnienie szerszego dostępu do treści i ich skuteczniejszego upowszechniania, przy poszanowaniu praw autorów i innych podmiotów praw. W tym celu wprowadzono szereg zabezpieczeń (np. możliwość odstąpienia od stosowania, zachowanie możliwości udzielania licencji, udział w forum negocjacji na zasadzie dobrowolności). Wniosek nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu, pozostawiając jednocześnie państwom członkowskim wystarczającą swobodę w podejmowaniu decyzji w odniesieniu do szczegółów tych mechanizmów, a także nie nakłada nieproporcjonalnych kosztów.

We wniosku określono obowiązkowe wyjątki, które muszą zostać wprowadzone w państwach członkowskich. Wyjątki te dotyczą kluczowych celów polityki publicznej oraz sposobów korzystania o charakterze transgranicznym. Wyjątki obejmują również warunki zapewniające zachowanie funkcjonujących rynków, ochronę interesów podmiotów praw oraz zachęty do tworzenia i inwestowania. W stosownych przypadkach i przy jednoczesnym zagwarantowaniu spełnienia celów dyrektywy, pozostawiono margines swobody umożliwiający podejmowanie decyzji na szczeblu krajowym.

Rozpowszechnianie treści chronionych prawem autorskim w internecie ma ze swej natury charakter transgraniczny. Tylko mechanizmy przyjęte na szczeblu europejskim mogą zapewnić prawidłowe funkcjonowanie rynku rozpowszechniania utworów i innych przedmiotów objętych ochroną oraz zagwarantować stabilność sektora wydawniczego w obliczu wyzwań stawianych przez otoczenie cyfrowe. Ponadto autorzy i wykonawcy we wszystkich państwach członkowskich powinni korzystać z wysokiego poziomu ochrony ustanowionego w prawodawstwie UE. Aby osiągnąć ten cel i zapobiec rozbieżnościom w poszczególnych państwach członkowskich, konieczne jest ustanowienie wspólnego podejścia UE do wymogów w zakresie przejrzystości oraz do mechanizmów umożliwiających w niektórych przypadkach dostosowanie umów i mechanizmów rozwiązywania sporów.

Z myślą o ułatwieniu upowszechniania utworów niedostępnych w obrocie handlowym i dostępu do nich opracowano już pewną liczbę inicjatyw krajowych. Inicjatywy te funkcjonują jednak tylko w niektórych państwach członkowskich i mają zastosowanie wyłącznie na terytorium danego kraju. Interwencja na szczeblu UE jest zatem niezbędna, aby zapewnić wprowadzenie mechanizmów udzielania licencji w odniesieniu do dostępu i upowszechniania utworów niedostępnych w obrocie handlowym we wszystkich państwach członkowskich oraz aby zagwarantować ich transgraniczny charakter. W odniesieniu do eksploatacji utworów audiowizualnych w internecie, wspieranie dostępności europejskich utworów na platformach wideo na żądanie w UE wymaga ułatwienia negocjowania umów licencyjnych we wszystkich państwach członkowskich.

Dzięki poprawieniu pozycji negocjacyjnej autorów i wykonawców oraz umożliwieniu podmiotom praw sprawowania kontroli nad korzystaniem z treści chronionych prawem autorskim wniosek będzie miał pozytywny wpływ na prawo autorskie jako prawo własności, chronione na podstawie art. 17 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”). Ten pozytywny wpływ zostanie wzmocniony przez środki zmierzające do ulepszenia praktyk licencyjnych, a co za tym idzie – dochodów uzyskiwanych przez podmioty praw. Nowe wyjątki, które w pewnym stopniu ograniczają monopol podmiotów praw, są uzasadnione innymi celami zgodnymi z interesem publicznym. Wyjątki te powinny mieć pozytywny wpływ na prawo do nauki oraz na różnorodność kulturową. Ponadto dyrektywa ma ograniczony wpływ na wolność prowadzenia działalności gospodarczej oraz wolność słowa i informacji, zapisane w art. 16 i 11 karty, ze względu na wprowadzenie środków łagodzących i zrównoważone podejście do obowiązków nałożonych na zainteresowane strony.

Dokładnej analizie poddano nowe rozwiązania technologiczne. Wniosek zawiera kilka wyjątków, które mają ułatwić korzystanie z treści chronionych prawem autorskim za pośrednictwem nowych technologii. Niniejszy wniosek obejmuje również środki ułatwiające dostęp do treści, w tym za pośrednictwem sieci cyfrowych. Ponadto zapewnia on wyrównaną pozycję negocjacyjną wszystkich podmiotów w środowisku cyfrowym.

Wniosek przewiduje zobowiązanie państw członkowskich do wdrożenia mechanizmów negocjacji i rozstrzygania sporów. Oznacza to, że państwa członkowskie poniosą koszty związane z przestrzeganiem przepisów. Jednak w większości przypadków mogą one skorzystać z istniejących struktur, co ograniczy koszty. Wyjątek dotyczący nauczania może również oznaczać pewne koszty dla państw członkowskich, powiązane ze środkami zapewniania dostępności i widoczności licencji dla placówek edukacyjnych.

Wniosek nakłada nowe obowiązki na niektóre usługi online oraz na podmioty, na które autorzy i wykonawcy przenoszą swoje prawa. Obowiązki te mogą wiązać się z dodatkowymi kosztami. Wniosek gwarantuje jednak proporcjonalność tych kosztów oraz, w razie potrzeby, zwolnienie niektórych podmiotów z tych obowiązków. Np. obowiązek przejrzystości nie ma zastosowania, jeśli koszty jego wykonania byłyby niewspółmierne w stosunku do dochodów. Jeżeli zaś chodzi o obowiązek dotyczący usług internetowych, ma on zastosowanie wyłącznie do usług społeczeństwa informacyjnego polegających na przechowywaniu i zapewnianiu publicznego dostępu do dużych ilości treści chronionych prawem autorskim zamieszczanych przez użytkowników.

W odniesieniu do sposobów korzystania objętych wyjątkami, wniosek umożliwi obniżenie kosztów transakcji placówkom edukacyjnym, instytucjom badawczym i instytucjom dziedzictwa kulturowego. To obniżenie kosztów transakcji niekoniecznie oznacza utratę dochodów lub przychodów z licencji przez podmioty praw: zakres i warunki wyjątku gwarantują, że szkoda ponoszona przez podmioty praw jest minimalna. Wpływ na MŚP w tych dziedzinach (w szczególności na wydawnictwa naukowe i edukacyjne) oraz na ich modele biznesowe powinien być zatem ograniczony.

Prawa w publikacjach: wariant 1 obejmuje organizację dialogu z zainteresowanymi stronami w celu znalezienia rozwiązań dotyczących upowszechniania treści należących do wydawców prasowych. Wariant ten uznano za niewystarczający, aby osiągnąć pewność prawa w tej dziedzinie w całej UE. Wariant 2 obejmuje wprowadzenie prawa pokrewnego dotyczącego cyfrowych sposobów korzystania z publikacji prasowych. Ponadto w wariancie 3 państwa członkowskie otrzymują możliwość zapewnienia wydawcom, na których przeniesiono prawa lub którym udzielono licencji, możliwości żądania udziału w rekompensacie za korzystanie w ramach wyjątku. Wybrano ten ostatni wariant, ponieważ rozwiązywał on wszystkie istotne problemy.

Korzystanie z treści chronionych prawami autorskimi przez dostawców usług społeczeństwa informacyjnego, które to usługi polegają na przechowywaniu i zapewnianiu publicznego dostępu do dużej liczby utworów i innych przedmiotów objętych ochroną zamieszczanych przez użytkowników: wariant 1 polega na organizacji dialogu między zainteresowanymi stronami. Podejście to odrzucono ponieważ miałoby ograniczony wpływ na możliwości podmiotów praw do określania warunków korzystania z ich utworów oraz innych przedmiotów objętych ochroną. Wybrany wariant (wariant 2) jest bardziej zaawansowany, ponieważ nakłada na niektórych usługodawców obowiązek wdrożenia odpowiednich technologii i wspiera zawieranie umów z podmiotami praw.

Zachowanie dziedzictwa kulturowego: wariant 1 polegał na dostarczeniu państwom członkowskim wytycznych w sprawie wdrażania wyjątku dotyczącego określonych czynności zwielokrotniania do celów zachowania. Wariant ten odrzucono, ponieważ uznano go za niewystarczający, aby osiągnąć pewność prawa w tej dziedzinie. Wybrano wariant 2 polegający na wprowadzeniu obowiązkowego wyjątku do celów zachowania przez instytucje dziedzictwa kulturowego.

Eksploracja tekstów i danych: wariant 1 obejmuje inicjatywy na rzecz samoregulacji branży. Inne warianty polegają na wprowadzeniu obowiązkowego wyjątku dotyczącego eksploracji tekstów i danych. W wariancie 2 wyjątek obejmuje korzystanie wyłącznie do celów niekomercyjnych badań naukowych. Wariant 3 umożliwiłby korzystanie do celów komercyjnych badań naukowych, ale ograniczyłby korzyści z wyjątku do niektórych beneficjentów. Wariant 4 jest bardziej zaawansowany, ponieważ nie ogranicza beneficjentów. Za najbardziej proporcjonalny uznano wariant 3.

Korzystanie z utworów i innych przedmiotów objętych ochroną w cyfrowej i transgranicznej działalności dydaktycznej: wariant 1 polega na dostarczeniu państwom członkowskim wskazówek dotyczących stosowania istniejącego wyjątku do celów dydaktycznych w otoczeniu cyfrowym oraz na organizacji dialogu między zainteresowanymi stronami. Uznano, że nie wystarcza to do uzyskania pewności prawnej, w szczególności w odniesieniu do transgranicznych sposobów korzystania. Wariant 2 wymaga wprowadzenia obowiązkowego wyjątku mającego skutek transgraniczny obejmujący zastosowania cyfrowe. Wariant 3 jest podobny do wariantu 2, lecz pozostawia pewną swobodę państwom członkowskim, które mogą zdecydować się na zastosowanie wyjątku w zależności od dostępności licencji. Wariant ten uznano za najbardziej proporcjonalny.

Utwory niedostępne w obrocie handlowym: wariant 1 wymaga, aby państwa członkowskie wprowadziły mechanizmy prawne o zasięgu transgranicznym, aby ułatwić zawieranie umów licencyjnych dotyczących książek i czasopism naukowych niedostępnych w obrocie handlowym i organizowały dialog zainteresowanych stron na poziomie krajowym w celu ułatwienia wdrażania tego mechanizmu. Wariant 2 jest bardziej zaawansowany, ponieważ ma zastosowanie do wszystkich rodzajów utworów niedostępnych w obrocie handlowym. To poszerzenie zakresu uznano za niezbędne, aby rozwiązać problem licencjonowania utworów niedostępnych w obrocie handlowym we wszystkich sektorach. W związku z tym wybrano wariant 2.

Tytuł czwarty dotyczy środków mających na celu zapewnienie prawidłowego funkcjonowania rynku w zakresie praw autorskich. Art. 11 i 12 (i) rozszerzają prawa przewidziane w art. 2 i art. 3 ust. 2 dyrektywy 2001/29/WE na wydawców publikacji prasowych do celów cyfrowego korzystania z ich publikacji oraz (ii) przewidują opcję wprowadzenia przez państwa członkowskie możliwości żądania przez wszystkich wydawców udziału w rekompensacie za korzystanie na podstawie wyjątku. Art. 13 nakłada na dostawców usług społeczeństwa informacyjnego polegających na przechowywaniu i zapewnianiu publicznego dostępu do dużej liczby utworów i innych przedmiotów objętych ochroną zamieszczanych przez użytkowników obowiązek podjęcia odpowiednich i proporcjonalnych środków, aby zapewnić funkcjonowanie umów zawieranych z podmiotami praw i zapobiec dostępności w serwisach treści zidentyfikowanych przez podmioty praw we współpracy z usługodawcami. W art. 14 zobowiązano państwa członkowskie do uwzględnienia wymogów w zakresie przejrzystości korzystnych dla autorów i wykonawców. W art. 15 zobowiązano państwa członkowskie do ustanowienia mechanizmu dostosowania umów, który stanowi wsparcie obowiązku przewidzianego w art. 14. Art. 16 wymaga od państw członkowskich ustanowienia mechanizmu rozstrzygania sporów dotyczących kwestii wynikających ze stosowania art. 14 i 15.

Tytuł trzeci dotyczy środków mających na celu ulepszenie praktyk licencyjnych i zapewnienie szerszego dostępu do treści. Art. 7 wymaga, aby państwa członkowskie wprowadziły prawny mechanizm ułatwiający zawieranie umów licencyjnych dotyczących utworów niedostępnych w obrocie handlowym i innych przedmiotów objętych ochroną. W art. 8 gwarantuje się transgraniczny skutek takich umów licencyjnych. W art. 9 zobowiązuje się państwa członkowskie do ustanowienia dialogu zainteresowanych stron na temat kwestii odnoszących się do art. 7 i 8. W art. 10 nakłada się na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia mechanizmu negocjacji, aby ułatwić negocjacje dotyczące korzystania z utworów audiowizualnych w internecie.

Tytuł drugi dotyczy środków dostosowujących wyjątki i ograniczenia do otoczenia cyfrowego i transgranicznego. Tytuł ten zawiera trzy artykuły, które zobowiązują państwa członkowskie do przewidzenia obowiązkowych wyjątków lub ograniczeń umożliwiających: (i) eksplorację tekstów i danych przez instytucje badawcze do celów badań naukowych (art. 3); (ii) cyfrowe korzystanie z utworów i innych przedmiotów objętych ochroną w wyłącznym celu zilustrowania nauczania (art. 4) oraz (iii) wykonywanie przez instytucje dziedzictwa kulturowego kopii utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną, które znajdują się na stałe w ich zbiorach, w zakresie niezbędnym do ich zachowania (art. 5). W art. 6 przewidziano przepisy wspólne dla tytułu dotyczącego wyjątków i ograniczeń.

Zgodnie z motywem 48 wniosku, państwa członkowskie powiadomią Komisję o swoich środkach transpozycji, przedkładając dokumenty wyjaśniające. Jest to niezbędne z uwagi na złożoność zasad określonych we wniosku oraz znaczenie zachowania zharmonizowanego podejścia do zasad mających zastosowanie do otoczenia cyfrowego i transgranicznego.

a także mając na uwadze, co następuje:

(1)Traktat przewiduje ustanowienie rynku wewnętrznego i instytucji systemu zapewniającego niezakłóconą konkurencję na rynku wewnętrznym. Do realizacji tych celów powinna przyczynić się harmonizacja ustawodawstw państw członkowskich w zakresie praw autorskich i praw pokrewnych.

(2)Dyrektywy przyjęte w dziedzinie praw autorskich i praw pokrewnych zapewniają wysoki poziom ochrony podmiotów praw i tworzą ramy, w których może odbywać się eksploatacja utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną. Takie zharmonizowane ramy prawne przyczyniają się do dobrego funkcjonowania rynku wewnętrznego; pobudzają innowacyjność, kreatywność, inwestycje i produkcję nowych treści, także w otoczeniu cyfrowym. Poziom ochrony zapewniany przez te ramy prawne przyczynia się również do realizacji celu Unii, jakim jest poszanowanie i wspieranie różnorodności kulturowej, równocześnie uwydatniając znaczenie wspólnego europejskiego dziedzictwa kulturowego. Art. 167 ust. 4 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zobowiązuje Unię do uwzględniania w swoim działaniu aspektów kulturalnych.

(3)Szybki rozwój technologii cyfrowych zmienia sposób, w jaki tworzy się, produkuje, rozpowszechnia i eksploatuje utwory i inne przedmioty objęte ochroną. Wciąż pojawiają się nowe modele biznesowe i nowe podmioty. Cele i zasady określone w unijnych ramach prawa autorskiego są solidne. Nadal jednak brakuje pewności prawnej, zarówno jeśli chodzi o podmioty praw, jak i użytkowników, w odniesieniu do niektórych sposobów korzystania, w tym transgranicznych sposobów korzystania z utworów i innych przedmiotów objętych ochroną w otoczeniu cyfrowym. Jak wskazano w komunikacie Komisji zatytułowanym „W kierunku nowoczesnych, bardziej europejskich ram prawa autorskiego”, w niektórych obszarach konieczne jest dostosowanie obecnych unijnych ram prawa autorskiego oraz ich uzupełnienie. Niniejsza dyrektywa ustanawia zasady dotyczące dostosowania niektórych wyjątków i ograniczeń do otoczenia cyfrowego i transgranicznego, jak również środki ułatwiające niektóre praktyki licencyjne dotyczące rozpowszechniania utworów niedostępnych w obrocie handlowym oraz udostępniania w internecie utworów audiowizualnych na platformach wideo na żądanie w celu zapewnienia szerszego dostępu do treści. Aby zapewnić prawidłowe funkcjonowanie rynku praw autorskich, należy również wprowadzić zasady dotyczące praw w publikacjach i korzystania z utworów i innych przedmiotów objętych ochroną przez dostawców usług internetowych polegających na przechowywaniu i zapewnianiu dostępu do treści zamieszczanych przez użytkowników oraz zasady dotyczące przejrzystości umów zawieranych przez autorów i wykonawców.

(4)Niniejsza dyrektywa opiera się na zasadach określonych w dyrektywach obowiązujących obecnie w tej dziedzinie, a także uzupełnia te dyrektywy; są to w szczególności: dyrektywa 96/9/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dyrektywa 2006/115/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/24/WE, dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/28/UE oraz dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/26/UE.

(5)W dziedzinie badań, edukacji i zachowania dziedzictwa kulturowego technologie cyfrowe umożliwiają nowe sposoby korzystania, które nie są uregulowane wprost w obecnych unijnych przepisach dotyczących wyjątków i ograniczeń. Ponadto fakultatywny charakter wyjątków i ograniczeń przewidzianych w dyrektywach 2001/29/WE, 96/9/WE i 2009/24/WE w tych dziedzinach może mieć negatywny wpływ na funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Jest to szczególnie istotne w odniesieniu do korzystania transgranicznego, którego znaczenie w otoczeniu cyfrowym jest coraz większe. W związku z tym obecne wyjątki i ograniczenia w prawie Unii, które są istotne z punktu widzenia badań naukowych, nauczania i zachowania dziedzictwa kulturowego, należy poddać ponownej ocenie w świetle tych nowych sposobów korzystania. Należy wprowadzić obowiązkowe wyjątki lub ograniczenia w odniesieniu do korzystania z technologii eksploracji tekstów i danych w odniesieniu do badań naukowych, zilustrowania nauczania w otoczeniu cyfrowym oraz do celów zachowania dziedzictwa kulturowego. Do sposobów korzystania, które nie są objęte zakresem wyjątków lub ograniczeń przewidzianych w niniejszej dyrektywie, zastosowanie powinny mieć nadal wyjątki i ograniczenia obowiązujące w prawie Unii. Należy dostosować dyrektywy 96/9/WE oraz 2001/29/WE.

(6)Celem wyjątków i ograniczeń określonych w niniejszej dyrektywie jest osiągnięcie właściwej równowagi między prawami i interesami autorów i innych podmiotów praw a prawami i interesami użytkowników. Mają one zastosowanie jedynie w niektórych szczególnych przypadkach, które nie kolidują z normalną eksploatacją utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną ani nie powodują nadmiernego uszczerbku uzasadnionych interesów podmiotów praw.

(7)Ochrona środków technologicznych ustanowionych w dyrektywie 2001/29/WE jest niezbędna, aby zapewnić ochronę i skuteczne wykonywanie praw przyznanych autorom i innym podmiotom praw na podstawie prawa Unii. Ochronę tę należy utrzymać, zapewniając jednocześnie, aby korzystanie ze środków technologicznych nie uniemożliwiało korzystania z wyjątków i ograniczeń ustanowionych w niniejszej dyrektywie, ponieważ są one szczególnie istotne w otoczeniu internetowym. Podmioty praw powinny mieć możliwość zagwarantowania powyższego przy pomocy środków dobrowolnych. Powinny one mieć swobodę wyboru formy i metod, aby dać beneficjentom wyjątków i ograniczeń ustanowionych w niniejszej dyrektywie środki umożliwiające korzystanie z nich, pod warunkiem że takie środki są odpowiednie. W przypadku braku środków dobrowolnych państwa członkowskie powinny podjąć odpowiednie środki zgodnie z art. 6 ust. 4 akapit pierwszy dyrektywy 2001/29/WE.

(8)Nowe technologie umożliwiają automatyczną matematyczną analizę informacji w formie cyfrowej, takich jak teksty, dźwięki, obrazy lub dane, ogólnie znaną jako eksploracja tekstów i danych. Technologie te umożliwiają naukowcom przetwarzanie dużych ilości informacji w celu uzyskania nowej wiedzy i odkrycia nowych tendencji. Chociaż techniki eksploracji tekstów i danych są powszechne w całej gospodarce cyfrowej, powszechnie uważa się, że eksploracja tekstów i danych może przynieść szczególne korzyści badaczom, a tym samym wspierać innowacje. Instytucje badawcze w Unii, takie jak uniwersytety i instytuty naukowe, stają wobec problemu niepewności prawnej dotyczącej stopnia, w jakim mogą dokonywać analizy treści poprzez eksplorację tekstów i danych. W niektórych przypadkach eksploracja tekstów i danych może obejmować czynności chronione prawem autorskim lub prawem do bazy danych sui generis, w szczególności zwielokrotnianie utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną lub pobieranie treści z bazy danych. W przypadku braku obowiązującego wyjątku lub ograniczenia, konieczne byłoby uzyskanie zezwolenia na prowadzenie takich działań od podmiotów praw autorskich. Eksploracja tekstów i danych może być również prowadzona w odniesieniu do samych faktów lub danych, które nie są chronione prawami autorskimi, i w takich przypadkach zezwolenie nie byłoby wymagane.

(9)Prawo Unii przewiduje już pewne wyjątki i ograniczenia dotyczące korzystania do celów badań naukowych, które mogą mieć zastosowanie do czynności eksploracji tekstów i danych. Wspomniane wyjątki i ograniczenia mają jednak charakter fakultatywny i nie są w pełni dostosowane do zastosowania technologii w badaniach naukowych. Ponadto w przypadku gdy naukowcy mają legalny dostęp do treści, np. poprzez abonamenty na publikacje lub licencje otwartego dostępu, warunki licencji mogą wykluczać eksplorację tekstów i danych. Ponieważ badania są coraz częściej prowadzone przy pomocy technologii cyfrowych, istnieje ryzyko, że jeżeli nie zostaną podjęte działania mające na celu rozwiązanie problemu niepewności prawa w odniesieniu do eksploracji tekstów i danych, to konkurencyjność Unii jako przestrzeni badawczej zmniejszy się.

(10)Wspomnianą niepewność prawa należy usunąć poprzez wprowadzenie obowiązkowego wyjątku od prawa do zwielokrotniania oraz od prawa do ochrony przed pobieraniem danych z bazy danych. Nowy wyjątek nie powinien naruszać istniejącego obowiązkowego wyjątku dotyczącego tymczasowych czynności zwielokrotniania określonego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2001/29, który nadal powinien być stosowany do technik eksploracji tekstów i danych nie polegających na sporządzaniu kopii wykraczającym poza zakres tego wyjątku. Instytucje badawcze powinny również korzystać z tego wyjątku w sytuacji, gdy biorą udział w partnerstwach publiczno-prywatnych.

(11)Instytucje badawcze w całej Unii obejmują wiele różnych podmiotów, których głównym celem jest prowadzenie badań naukowych lub prowadzenie badań i świadczenie usług edukacyjnych. Ze względu na zróżnicowanie takich podmiotów, istotne jest wspólne rozumienie, kto jest beneficjentem tego wyjątku. Mimo różnej formy prawnej i struktury, cechą wspólną instytucji badawczych w państwach członkowskich jest na ogół to, że działają w sposób nienastawiony na zysk lub w ramach uznanej przez dane państwo misji realizowania interesu publicznego. Taka misja realizowania interesu publicznego może znajdować odzwierciedlenie w finansowaniu ze środków publicznych, prawie krajowym lub zamówieniach publicznych. Jednocześnie instytucje, na które decydujący wpływ mają podmioty komercyjne, i wpływ ten umożliwia im sprawowanie kontroli z powodów strukturalnych, takich jak charakter ich akcjonariuszy lub wspólników, co może skutkować preferencyjnym dostępem do wyników badań, nie mogą zostać uznane za instytucje badawcze do celów niniejszej dyrektywy.

(12)Ze względu na potencjalnie dużą liczbę wniosków o dostęp i pobrań utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną, w przypadku gdy zagrożone jest bezpieczeństwo i integralność systemu lub baz danych, w których utwory lub inne przedmioty objęte ochroną są przechowywane, podmioty praw powinny mieć możliwość stosowania odpowiednich środków. Środki te nie powinny wykraczać poza to, co jest niezbędne do realizacji celu polegającego na zapewnieniu bezpieczeństwa i integralności systemu i nie powinny utrudniać skutecznego stosowania tego wyjątku.

(13)Rekompensaty dla podmiotów praw w odniesieniu do korzystania w ramach wyjątku dotyczącego eksploracji tekstów i danych wprowadzonego na podstawie niniejszej dyrektywy nie są konieczne, ponieważ ze względu na charakter i zakres wyjątku szkody powinny być minimalne.

(14)Art. 5 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2001/29/WE upoważnia państwa członkowskie do wprowadzenia wyjątku lub ograniczenia w odniesieniu do prawa do zwielokrotniania, publicznego udostępniania i podawania do wiadomości wyłącznie w celach, m.in., zilustrowania nauczania. Ponadto w art. 6 ust. 2 lit. b i art. 9 lit. b dyrektywy 96/9/WE zezwala się na korzystanie z baz danych oraz pobieranie lub wtórne wykorzystanie istotnej części w celu zilustrowania nauczania. Zakres tych wyjątków lub ograniczeń w odniesieniu do cyfrowych sposobów korzystania jest niejasny. Ponadto brakuje jasności co do tego, czy te wyjątki lub ograniczenia mają zastosowanie, gdy nauczanie ma miejsce w internecie, a zatem odbywa się na odległość. Ponadto w obecnych ramach prawnych nie przewidziano skutku transgranicznego. Taka sytuacja może utrudniać rozwój działalności dydaktycznej wykorzystującej materiały cyfrowe i nauczania na odległość. W związku z tym, aby placówki edukacyjne mogły odnieść korzyści z całkowitej pewności prawa, korzystając z utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną w cyfrowej działalności dydaktycznej, w tym w internecie i ponad granicami, konieczne jest wprowadzenie nowego obowiązkowego wyjątku lub ograniczenia.

(15)Programy nauczania na odległość i kształcenia transgranicznego funkcjonują przede wszystkim na poziomie szkolnictwa wyższego, jednak cyfrowe narzędzia i zasoby są coraz częściej wykorzystywane na wszystkich poziomach kształcenia, w szczególności w celu poprawienia i wzbogacenia procesu uczenia się. Wyjątek lub ograniczenie przewidziane w niniejszej dyrektywie powinny zatem przynieść korzyści wszystkim placówkom edukacyjnym na poziomie kształcenia podstawowego, średniego, zawodowego i wyższego, w zakresie, w jakim prowadzą one działalność edukacyjną w celach niehandlowych. Struktura organizacyjna i środki finansowania danej placówki edukacyjnej nie są decydującymi czynnikami przy określaniu niehandlowego charakteru działalności.

(16)Wyjątek lub ograniczenie powinny obejmować cyfrowe sposoby korzystania z utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną, takich jak korzystanie z części lub fragmentów utworów w celu wspierania, wzbogacenia lub uzupełnienia nauczania, włączając w to powiązane działania w zakresie uczenia się. Korzystanie z utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną na podstawie wyjątku lub ograniczenia powinno odbywać się jedynie w kontekście działań w zakresie nauczania i uczenia się przeprowadzanych na odpowiedzialność placówek edukacyjnych, w tym podczas egzaminów, i ograniczać się do tego, co jest konieczne do celów takich działań. Wyjątek lub ograniczenie powinno obejmować zarówno korzystanie za pomocą narzędzi cyfrowych w klasie, jak i korzystanie online poprzez bezpieczną sieć elektroniczną danej placówki edukacyjnej, do której dostęp powinien być chroniony, w szczególności przez procedury uwierzytelniania. Wyjątek lub ograniczenie powinny być rozumiane w taki sposób, że w kontekście ilustrowania nauczania obejmują szczególne potrzeby osób niepełnosprawnych w zakresie dostępności.

(17)W niektórych państwach członkowskich, w oparciu o wyjątek przewidziany w dyrektywie 2001/29/WE lub o umowy licencyjne dotyczące dalszych zastosowań, w celu ułatwienia korzystania z utworów i innych przedmiotów objętych ochroną w celach edukacyjnych wprowadzono inne rozwiązania. Rozwiązania te zazwyczaj opracowywano w taki sposób, aby uwzględnić potrzeby placówek edukacyjnych i różnych poziomów kształcenia. Choć harmonizacja zakresu nowego obowiązkowego wyjątku lub ograniczenia w odniesieniu do cyfrowych sposobów korzystania oraz transgranicznej działalności dydaktycznej jest niezbędna, to sposoby wdrożenia mogą różnić się w poszczególnych państwach członkowskich w stopniu, który nie utrudniałby skutecznego stosowania wyjątku, ograniczenia lub korzystania transgranicznego. Takie podejście powinno umożliwić państwom członkowskim korzystanie z dotychczasowych rozwiązań wprowadzonych na szczeblu krajowym. W szczególności państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o uzależnieniu stosowania wyjątku lub ograniczenia, całkowicie lub częściowo, od dostępności odpowiednich licencji obejmujących co najmniej te same sposoby korzystania, na które zezwala wyjątek. Taki mechanizm umożliwiłby np. przyznanie pierwszeństwa licencjom na materiały przeznaczone przede wszystkim na rynek edukacyjny. Aby uniknąć sytuacji, w której taki mechanizm prowadzi do niepewności prawa lub obciążeń administracyjnych dla placówek edukacyjnych, państwa członkowskie stosujące to podejście powinny podjąć konkretne środki, aby zapewnić łatwy dostęp do systemów licencjonowania umożliwiających cyfrowe sposoby korzystania z utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną w celu zilustrowania nauczania oraz zagwarantować, że placówki edukacyjne są świadome istnienia takich systemów licencjonowania.

(18)Czynność zachowania może wymagać zwielokrotnienia utworu lub innego przedmiotu objętego ochroną znajdującego się w zbiorach instytucji dziedzictwa kulturowego i w związku z tym – uzyskania zezwolenia od właściwych podmiotów praw. Instytucje dziedzictwa kulturowego działają na rzecz zachowania swoich zbiorów dla przyszłych pokoleń. Technologie cyfrowe oferują nowe sposoby zachowania dziedzictwa znajdującego się w ich zbiorach, stawiają jednak również nowe wyzwania. W związku z tymi nowymi wyzwaniami, aby umożliwić czynności zachowywania, konieczne jest dostosowanie obecnych ram prawnych poprzez wprowadzenie obowiązkowego wyjątku od prawa do zwielokrotniania.

(19)Różne podejścia państw członkowskich do czynności zachowywania przez instytucje dziedzictwa kulturowego utrudniają współpracę transgraniczną i dzielenie się środkami zachowywania przez instytucje dziedzictwa kulturowego w ramach rynku wewnętrznego, co prowadzi do nieefektywnego wykorzystania zasobów.