1. Wnioski i zalecenia 1.1. Podsumowując, odpowiedź na pytanie prezydencji czeskiej brzmi tak, że w obecnej strukturze rynku energii elektrycznej energia jądrowa nie może odgrywać żadnej roli w stabilności cen. Wynika to z faktu, że na obecny kształt rynku ma wpływ ranking cenowy (zob. pkt 2.8). Jedynie w przypadku dostosowania struktury rynku przy wykorzystaniu znacznej pomocy finansowej państwa oprócz finansowania prywatnego możliwa jest stabilizacja cen za pomocą energii jądrowej. 1.2. EKES zaleca prezydencji czeskiej rozpoczęcie zorganizowanego dialogu na szczeblu UE w celu uzgodnienia nowej struktury rynku energii elektrycznej gwarantującej stabilność cen. 2. Uwagi wprowadzające 2.1. Przed czeskim przewodnictwem w Radzie UE (druga połowa 2022 r.) ta nadchodząca prezydencja zwróciła się do Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego o opracowanie opinii rozpoznawczej w sprawie roli energii jądrowej w stabilności cen energii w UE. 2.2. EKES z przyjemnością spełni ten postulat prezydencji czeskiej, ponieważ daje on okazję do przedstawienia rzeczowego i jednoznacznego opisu tej roli. 2.3. Osiągnięcie stabilności cen jest jednym z warunków koniecznych do zaoferowania odbiorcom energii elektrycznej, zarówno przedsiębiorstwom, jak i konsumentom, pewności co do ponoszonych przez nich kosztów w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Stabilne ceny energii odgrywają zatem kluczową rolę z punktu widzenia wyników europejskich przedsiębiorstw oraz tworzenia i utrzymywania miejsc pracy. 2.4. Stabilność cen jest również niezbędna dla wszystkich przedsiębiorstw, zwłaszcza małych i średnich, aby mogły terminowo przedstawiać realistyczne oferty cenowe i sporządzać realistyczne prognozy. 2.5. Aby udzielić prezydencji czeskiej jak najbardziej merytorycznej i jednoznacznej odpowiedzi, w niniejszej opinii rozpoznawczej nie będziemy omawiać innych kwestii, które są również interesujące, lecz nie są istotne w kontekście pytania zadanego w niniejszej opinii. Oznacza to, po pierwsze, że nie ingerujemy w prawo każdego państwa członkowskiego do dokonywania własnych wyborów dotyczących sposobu wytwarzania energii elektrycznej we własnym kraju. A po drugie, że NIE komentujemy rzeczywistych i możliwych zalet i wad energii jądrowej. 2.6. W zakres niniejszej opinii rozpoznawczej nie wchodzi również kwestia bezpieczeństwa dostaw, która zasługuje na sporządzenie osobnej opinii. Oczywiście nie ulega wątpliwości, że w obecnej sytuacji wojennej w Europie, w której gaz i ropa są wykorzystywane jako broń geopolityczna, ważne jest, aby w jak największym stopniu utrzymać funkcjonowanie istniejących elektrowni i zachować elastyczność w odniesieniu do tymczasowego stosowania paliw kopalnych i niskoemisyjnych. I jak wspomniano wcześniej, Komitet uznaje prawo każdego państwa członkowskiego do dokonywania własnych wyborów dotyczących sposobu wytwarzania energii elektrycznej we własnym kraju. Przypomina, że stanowczo popiera stwierdzenie Komisji zawarte w planie REPowerEU: wyzwaniem jest szybkie zmniejszenie naszej zależności od rosyjskich paliw kopalnych poprzez przyspieszenie czystej transformacji i połączenie sił w celu osiągnięcia bardziej odpornego systemu energetycznego i prawdziwej unii energetycznej. 2.7. Chociaż kuszące byłoby również omówienie poziomu cen energii, nie robimy tego, ponieważ stabilność cen nie zależy od ich poziomu. Stabilność cen może występować bądź nie bez względu na poziom cen. 2.8. Poniżej wyjaśniono niektóre terminy techniczne: Struktura rynku: sposób określania cen energii elektrycznej na rynku. Koszt krańcowy: kwota, o którą wzrastają koszty całkowite, jeżeli przedsiębiorstwo produkuje jeden dodatkowy produkt. Rynek kasowy: to rynek wymiany towarów, takich jak energia elektryczna, na którym transakcje są przeprowadzane w warunkach natychmiastowej płatności i szybkiej dostawy. Ranking cenowy: kolejność elektrowni w oparciu o poziom ich kosztów krańcowych, począwszy od najniższych kosztów krańcowych, a skończywszy na najwyższych kosztach krańcowych. W związku z tym elektrownie o wyższych kosztach krańcowych są dodawane aż do zaspokojenia zapotrzebowania. Ranking przedstawia się następująco: energia ze źródeł odnawialnych, energia jądrowa, węgiel, ropa i gaz. Na dzisiejszym rynku energii elektrycznej ostatnia elektrownia w rankingu cenowym (zwykle oparta na gazie) ustala cenę poprzez swe koszty krańcowe. 3. Odpowiedź na pytanie 3.1. Oczywiście każda elektrownia odgrywa pewną rolę na rynku energii elektrycznej. Na przykład oczywiste jest, że niedawna niewydolność wielu francuskich elektrowni jądrowych i wynikająca z tego konieczność importu większej ilości energii elektrycznej znajdują odzwierciedlenie w zmianach cen. Jednak w niniejszej opinii rozpoznawczej nie analizujemy tych mniej lub bardziej tymczasowych sytuacji, lecz strukturalny aspekt funkcjonowania rynku energii elektrycznej. 3.2. Koncentrujemy się na rynku kasowym, ponieważ to on przede wszystkim określa cenę, jaką konsumenci muszą zapłacić. Jak wspomniano, na rynku kasowym ranking cenowy odpowiada za strukturę rynku. 3.3. Rola energii jądrowej w stabilności cen energii w UE zależy od dwóch zmiennych, a mianowicie od tego, czy dotyczy ona starych czy nowych elektrowni jądrowych i czy dotyczy obecnej struktury rynku, czy też jest nową strukturą rynku. Połączenie tych zmiennych prowadzi do czterech różnych sytuacji. 3.4. Aby udzielić jak najjaśniejszej odpowiedzi, należy zatem rozróżnić cztery różne scenariusze dla tych czterech różnych sytuacji, a mianowicie: A : istniejące elektrownie jądrowe w istniejącej strukturze rynku; B : istniejące elektrownie jądrowe i nowa struktura rynku; C : nowe elektrownie jądrowe w istniejącej strukturze rynku; D : nowe elektrownie jądrowe i nowa struktura rynku. 3.5. A: istniejące elektrownie jądrowe w istniejącej strukturze rynku 3.5.1. W prawie wszystkich państwach członkowskich energia elektryczna wytwarzana w obecnych elektrowniach jądrowych nie odgrywa i nie może odgrywać roli w stabilności cen energii elektrycznej. Powodem takiego stanu rzeczy jest obecna struktura rynku oparta na rankingu cenowym, przy czym elektrownia ponosi najwyższe koszty krańcowe jako podmiot ustalający ceny (prawie zawsze gaz, nawet we Francji). W UE istnieje jeden wyjątek: Szwecja, ze względu na swój koszyk energetyczny (prawie 60 % energii ze źródeł odnawialnych – głównie elektrowni wodnych – i około 30 % energii jądrowej) (1). 3.6. B: istniejące elektrownie jądrowe i nowa struktura rynku 3.6.1. Co do zasady można sobie wyobrazić, że elektrownie jądrowe będą miały efekt stabilizujący ceny – na przykład w strukturze rynku, w której ceny opierają się na średnich kosztach lub gdy energia jądrowa nie mieści się w rankingu cenowym. Nie wiadomo jednak, jak powinien wyglądać taki rynek i jak powinien on funkcjonować. Na przykład w Zjednoczonym Królestwie obecnie wdrażany jest nowy model polegający na podziale rynku na dwa segmenty: energia z ze źródeł sterowalnych i niesterowalnych. Segment sterowalny (głównie gaz z resztkowym węglem i niewielką biomasą) byłby zgodny z modelem ustalania cen krańcowych, a niesterowalny byłby opłacany w oparciu o pełne koszty (jakiś rodzaj regulowanej stopy zwrotu z kapitału w formie kontraktu na transakcje różnicowe – czyli w taki sposób, jak Zjednoczone Królestwo z nową elektrownią jądrową Hinkley Point C (2)). Oznacza to, że państwo będzie musiało dotować dane elektrownie jądrowe, jeżeli cena energii elektrycznej na rynku będzie niższa od uzgodnionej kwoty opartej na regulowanej stopie zwrotu z kapitału. Oznacza to, że taka nowa struktura rynku składa się z dwóch elementów: z segmentu rynkowego, w którym stosuje się poprzednią strukturę rynku (= ranking cenowy oparty na kosztach krańcowych), i drugiego, w którym de facto istnieją jedynie kontrakty różnicowe. W rezultacie energia elektryczna wytwarzana w ramach umów różnicowych ma stabilną cenę i tym samym znajduje odzwierciedlenie w bardziej stabilnej cenie dla konsumenta. Cena dla konsumenta będzie jednak nadal ulegać wahaniom, ponieważ część energii elektrycznej jest nadal wyceniana na podstawie rankingu cenowego. 3.7. C: nowe elektrownie jądrowe w istniejącej strukturze rynku 3.7.1. Elektrownie jądrowe mogą mieć stabilizujący wpływ na ceny, jeżeli wybudowana zostanie ich wystarczająca liczba, tak aby były regularnie ostatnimi elektrowniami w rankingu cenowym. Oznaczałoby to, że należałoby zastąpić elektrownie kopalne elektrowniami jądrowymi; tak więc potrzebne byłyby co najmniej setki nowych elektrowni jądrowych w Europie! I tak, wówczas ustalona by była cena na poziomie, który – zob. Hinkley C – byłby około dwukrotnie wyższy niż w przypadku energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych. Jednak ze względu na ceny krańcowe nieuniknioną konsekwencją byłoby to, że nowe elektrownie jądrowe nie byłyby w stanie samodzielnie finansować się na rynku, w związku z czym wymagałyby dotacji. 3.8. D: nowe elektrownie jądrowe i nowa struktura rynku 3.8.1. Elektrownie jądrowe powinny znajdować się poza rankingiem cenowym i w systemie koszt (plus). Plus wynika z faktu, że oprócz rządowych inwestycji finansowych sektor prywatny musi wejść na rynek/być gotowy do uczestnictwa i dysponować sprawiedliwym zwrotem z inwestycji, w związku z czym chodziłoby o koszt plus taryfę. (Zob. także punkt 3.5.1.) 4. Streszczenie 4.1. Podsumowując, odpowiedź na pytanie prezydencji czeskiej brzmi tak, że w obecnej strukturze rynku energii elektrycznej energia jądrowa nie może odgrywać żadnej roli w stabilności cen. Jedynie w przypadku dostosowania struktury rynku przy wykorzystaniu znacznej pomocy państwa oprócz finansowania prywatnego możliwa jest stabilizacja cen za pomocą energii jądrowej. 4.2. EKES zaleca zatem prezydencji czeskiej rozpoczęcie zorganizowanego dialogu na szczeblu UE w celu uzgodnienia nowej struktury rynku energii elektrycznej gwarantującej stabilność cen.