Technologie informacyjno-komunikacyjne wykorzystywane w sądach są na zaawansowanym poziomie i dalej są rozwijane w celu zapewnienia sprawnego funkcjonowania sądów pomimo wyzwań związanych z COVID-19. Estonia należy do państw członkowskich, które osiągają najlepsze wyniki w zakresie wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) na potrzeby poprawy dostępności i ogólnej jakości ich systemów wymiaru sprawiedliwości . Praca sądów jest ułatwiona dzięki wykorzystaniu czterech narzędzi ICT: systemu informacji sądowej, publicznego systemu elektronicznego składania dokumentów e-File, systemu e-File oraz niedawno uruchomionego systemu cyfrowych akt sądowych. System informacji sądowej jest wewnętrznym systemem informacyjnym sądu, z którego korzystają wszyscy sędziowie i urzędnicy sądowi, i zawiera wszystkie dokumenty przedłożone sądowi lub wygenerowane przez sąd. Ponadto służy on jako środowisko do tworzenia dokumentów sądowych z możliwością dostosowania ich do własnych potrzeb, składania zapytań z innych baz danych oraz przesyłania informacji sądowych do innych systemów informacyjnych za pośrednictwem systemu e-File. System ten jest również wykorzystywany do automatycznego rozdzielania spraw pomiędzy sędziów . Publiczny system elektronicznego składania dokumentów e-File jest zewnętrznym systemem informacyjnym, który umożliwia stronom i ich przedstawicielom udział w postępowaniach drogą elektroniczną . Publiczny system elektronicznego składania dokumentów e-File umożliwia obywatelom wszczynanie postępowań cywilnych i administracyjnych, a także monitorowanie tych postępowań oraz postępowań w sprawach dotyczących wykroczeń, oraz składanie dokumentów w celu ich przetwarzania. Opiera się ono na systemie e-File, który łączy systemy informacyjne Policji, Prokuratury, sądów i innych organów prowadzących postępowania, zapewniając centralną wymianę informacji o postępowaniach pomiędzy stronami oraz szybką wymianę danych bez użycia dokumentów w wersji papierowej. Celem publicznego systemu elektronicznego składania dokumentów e-File jest zapewnianie informacji zgromadzonych w systemie e-File stronom postępowań za pośrednictwem internetu . System e-File jest wewnętrznym centralnym systemem informacyjnym, który zapewnia szczegółowy przegląd różnych etapów postępowania. Pozwala on na jednoczesną wymianę informacji między różnymi stronami postępowania . Użytkownicy systemów klienckich widzą tylko te dane, które dotyczą ich obowiązków zawodowych . System cyfrowych plików sądowych służy sędziom, ich asystentom oraz stronom postępowań sądowych do lepszego i bardziej funkcjonalnego przeglądania i udostępniania akt sądowych. To narzędzie informatyczne oferuje użytkownikom szereg możliwości w zakresie lepszej organizacji i optymalizacji działań proceduralnych i procesów w sądach . W odpowiedzi na pandemię COVID-19 zintensyfikowano działania na rzecz dalszego rozwoju i wdrożenia systemu cyfrowych akt sądowych, co pozwoliło sądom i prokuraturze na kontynuowanie pracy bez większych zakłóceń.

Sąd Najwyższy i inne sądowe organy samorządowe odgrywają ważną rolę w powoływaniu sędziów i podejmowaniu innych decyzji dotyczących systemu wymiaru sprawiedliwości. Sąd Najwyższy organizuje konkurs i na posiedzeniu plenarnym wybiera kandydatów na sędziów sądów pierwszej i drugiej instancji, zgłaszając ich kandydatury do mianowania przez Prezydenta Republiki . Sędziów Sądu Najwyższego powołuje parlament (Riigikogu) na wniosek prezesa Sądu Najwyższego, który najpierw rozpatruje opinie Sądu Najwyższego w pełnym składzie (en banc) oraz Rady ds. Administracji Sądowej. Sąd Najwyższy wspiera organizację pracy pięciu organów samorządów sędziowskich (sądu, w skład którego wchodzą wszyscy sędziowie (sąd en banc)), Rady ds. Administracji Sądowej, Rady ds. szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości, Komisji Egzaminacyjnej Sędziów , Izby Dyscyplinarnej i Rady Etyki Sędziowskiej). Ponadto funkcjonujący w jego ramach sąd konstytucyjny rozpatruje ewentualne wnioski o kontrolę sądową składane w związku z decyzją Prezydenta Republiki w sprawie odmowy powołania kandydata na sędziego . Należy zauważyć, że do tej pory Prezydent nigdy nie odmówił powołania kandydata na sędziego. W związku z tym nigdy nie zdarzyło się, aby sąd konstytucyjny przeprowadził kontrolę sądową w sprawie niepowołania kandydata na sędziego.

Mechanizmy kontroli i równowagi w Estonii są dobrze rozwinięte, a proces przyjmowania ustaw, który jest w dalszym ciągu rozwijany, obejmuje wszystkie zainteresowane strony. Estoński sąd konstytucyjny przy Sądzie Najwyższym przeprowadza kontrole ex ante i kontrole ex post zgodności z konstytucją, w tym za pomocą bezpośredniej skargi konstytucyjnej. Kanclerz Sprawiedliwości odgrywa ważną rolę w systemie mechanizmów kontroli i równowagi, a jego akredytacja mająca status A zgodnie z zasadami ONZ jest w toku (opóźniona z powodu pandemii COVID-19).

Estońska struktura prawna i instytucjonalna służąca zwalczaniu korupcji zasadniczo funkcjonuje. Estonia ustanowiła skuteczną sieć zarządzania wdrażaniem polityki antykorupcyjnej. Obecnie przygotowywana jest nowa strategia antykorupcyjna. Wszystkie ministerstwa są przygotowane do koordynowania działań w zakresie zapobiegania korupcji i zapewnienia realizacji działań w ramach krajowej strategii antykorupcyjnej w odpowiednim sektorze. Zdolność do prowadzenia dochodzeń i ścigania przestępstw korupcyjnych jest skuteczna, a według prokuratury środki budżetowe uznaje się za zadowalające. Wprowadzono przepisy regulujące efekt „drzwi obrotowych”. Działalność lobbingowa nie jest regulowana ustawą, lecz projekt przepisów jest w trakcie opracowywania, a kompleksowe ramy ochrony sygnalistów nie zostały jeszcze wprowadzone. Estonia poczyniła znaczne inwestycje w zakresie e-uczenia się, aby zapewnić wszystkim pracownikom sektora publicznego wsparcie w zakresie zapobiegania konfliktom interesów.

Estoński wymiar sprawiedliwości charakteryzuje się jednymi z najbardziej zaawansowanych technologii informacyjno-komunikacyjnych stosowanych w sądach. Zapewniają one wysoki stopień dostępności i elastyczności zastosowań w sądach, a także w znacznym stopniu przyczyniły się do ciągłego funkcjonowania sądów ze stosunkowo niewielkimi zakłóceniami podczas pandemii COVID-19. Sąd Najwyższy i sądowe organy samorządowe są silnie zaangażowane w główne aspekty zarządzania systemem wymiaru sprawiedliwości, w szczególności w przydzielanie zasobów ludzkich i finansowych oraz w powoływanie sędziów i inne aspekty kariery zawodowej sędziów.

Opracowywane są nowe wytyczne dotyczące otoczenia regulacyjnego i polityki legislacyjnej, aby jeszcze bardziej zwiększyć łatwość użytkowania oraz wzmocnić zaangażowanie społeczeństwa i zainteresowanych stron. Opracowywanie aktów ustawodawczych odbywa się zgodnie z zasadami dobrej praktyki legislacyjnej i sporządzania aktów ustawodawczych . Proces rozpoczyna się na ogół od opracowania „intencji ustawodawczej”, która zawiera szczegółowe informacje na temat poruszanej kwestii, potencjalnej grupy docelowej, analizy obecnej sytuacji i wariantów strategicznych, a także potencjalnego wpływu wszelkich możliwych działań . Ministrowie są zobowiązani do jak najszybszego wskazania zainteresowanych stron, które należy zaangażować, najpóźniej na etapie opracowywania intencji ustawodawczej lub propozycji sporządzenia planu rozwoju. Konsultacje z zainteresowanymi stronami muszą być prowadzone w co najmniej dwóch etapach: podczas podejmowania decyzji o przygotowaniu projektu aktu ustawodawczego (na etapie „intencji”) oraz po sporządzeniu projektu aktu ustawodawczego, zanim zostanie on przedłożony parlamentowi. Wszystkie projekty aktów ustawodawczych, intencje ustawodawcze, wnioski dotyczące opracowania planu rozwoju lub inne potencjalnie istotne kwestie są publikowane w systemie informacji o polityce EIS (Eelnõude infosüsteem) do celów konsultacji. Zainteresowane strony są również regularnie angażowane w drodze wniosków o przedstawienie uwag. Ministerstwo Sprawiedliwości pracuje nad projektem stworzenia nowego środowiska prawodawczego, które byłoby bardziej przyjazne dla użytkownika i obejmowałoby innowacyjne sposoby na lepsze oraz bardziej sprzyjające włączeniu społecznemu opracowywanie aktów ustawodawczych. W parlamencie trwa obecnie debata na temat projektu wytycznych dotyczących rozwoju polityki legislacyjnej na rok 2030, których celem jest odnowienie standardów dobrej polityki legislacyjnej i które będą służyć jako przewodnik w procesie kształtowania polityki, w tym w odniesieniu do współpracy z zainteresowanymi stronami.

Ramy ochrony dziennikarzy są kompleksowe. Opierają się one na wolności wypowiedzi, która jest wyraźnie zapisana w estońskiej konstytucji oraz w ustawie o usługach medialnych. W ustawie zawarto również przepis o ochronie źródeł informacji. W kodeksie postępowania karnego uwzględniono również zabezpieczenia służące ochronie dziennikarzy . Wśród przewidywanych sankcji grożących za niektóre szczególne przypadki zniesławienia jest kara pozbawienia wolności . Analiza wskaźnika dotyczącego zawodu dziennikarza, jego standardów i ochrony ukazuje niskie ryzyko w MPM 2020. Ostatnio pojawiły się jednak pewne obawy dotyczące ingerencji w pracę dziennikarzy śledczych . W latach 2019 i 2020 na platformie Rady Europy propagującej ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwo dziennikarzy nie opublikowano żadnych istotnych wpisów dotyczących Estonii . W 2020 r. opublikowano jedno ostrzeżenie dotyczące rzekomego ograniczenia wolności mediów; sprawa dotyczyła jednak zastosowania sankcji finansowych wydanych na poziomie UE, co potwierdziła Komisja Europejska w opinii z dnia 19 czerwca 2020 r.

Prawo do informacji jest ustanowione w konstytucji, a ustawa o informacjach publicznych reguluje prawo społeczeństwa do dostępu do informacji będących w posiadaniu organów publicznych. Jak wskazały Komisji zainteresowane strony oraz jak wynika z MPM 2020, istnieje przekonanie, że organy administracji publicznej w pewnych przypadkach odmawiają jednak udzielenia dostępu do informacji publicznych.

Obecnie nie istnieją żadne szczególne przepisy prawne wymagające ujawniania informacji o własności. Ogólne informacje związane z przedsiębiorczością są jednak udostępniane drogą elektroniczną, a dostęp do danych w rejestrze przedsiębiorstw jest bezpłatny . Brak informacji na temat własności mediów budzi pewne obawy . Obecny projekt aktu prawnego transponującego dyrektywę o audiowizualnych usługach medialnych zawiera jednak nowy przepis regulujący publicznie dostępne dane dotyczące struktury i przejrzystości własności mediów, oparty na odpowiednim przepisie dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych . Obecnie informacje na temat ostatecznej własności przedsiębiorstw medialnych nie są we wszystkich przypadkach powszechnie dostępne. W związku z tym w monitorze pluralizmu mediów z 2020 r. (MPM 2020) sytuację w zakresie przejrzystości własności mediów w Estonii uznano za obarczoną średnim ryzykiem. Jednocześnie wskaźnik pluralizmu rynku ukazuje wysokie ryzyko ze względu na rosnącą poziomą i pionową koncentrację własności mediów. Odnosi się to w szczególności do mediów regionalnych, które mają silnie zakorzenione tradycje w tym państwie. W trakcie misji informacyjnej Europejskiego Centrum Wolności Prasy i Mediów w 2018 r. wskazano koncentrację mediów jako kwestię problematyczną . W odniesieniu do mediów lokalnych w MPM 2020 podkreślono średnie ryzyko związane z niezależnością polityczną mediów, wynikające z braku przepisów regulujących konflikt interesów między właścicielami mediów a partiami rządzącymi i politykami .

W Estonii prawną i formalną ochronę wolności wypowiedzi i prawa dostępu do informacji zapewniono w Konstytucji Republiki Estońskiej . W przepisach wykonawczych wyraźnie zapewnia się dziennikarzom prawo do ochrony ich źródeł oraz wspiera się wolność mediów w sektorze radiowo-telewizyjnym . Prawo do informacji jest wyraźnie uznane w konstytucji, w ustawie o informacjach publicznych oraz w ustawie o ochronie danych osobowych .

Odbyły się rozmowy na temat konieczności upublicznienia interesów gospodarczych osób zarządzających przedsiębiorstwami państwowymi. Jeżeli chodzi o oświadczenie majątkowe, ustawa antykorupcyjna przyjęta w 2013 r. zwiększyła zdolności parlamentarnej Komisji Antykorupcyjnej w tym zakresie . Poprawki obejmują zwiększenie ilości danych, które mają być zgłaszane, oraz rozszerzenie zakresu kompetencji i praw Komisji. Na podstawie zmienionej ustawy utworzono w 2014 r. elektroniczny rejestr deklaracji interesów. Deklaracje te, w odróżnieniu od interesów gospodarczych przedsiębiorstw państwowych, są już publicznie dostępne, a zatem podlegają również kontroli publicznej, w tym kontroli sprawowanej przez media. Obowiązujący od 2014 r. system składania oświadczeń majątkowych i oświadczeń dotyczących interesów umożliwia każdemu składającemu oświadczenie urzędnikowi korzystanie z uprzednio uzupełnionego formularza i złożenie go drogą elektroniczną. Złożone oświadczenie jest dostępne do publicznego wglądu przez trzy lata od daty jego złożenia .

W Estonii występuje podział kompetencji pomiędzy różne instytucje w zakresie zapobiegania korupcji i jej zwalczania. Prokuratura nadzoruje postępowania przygotowawcze do postępowania karnego w sprawie przestępstw korupcyjnych i kieruje nimi, a także reprezentuje prokuratura w sądach . Liczba zarejestrowanych przestępstw korupcyjnych zmniejszyła się w 2019 r. o 81 % w porównaniu z 2018 r. Do około 40 % przypadków korupcji dochodzi na szczeblu lokalnym . Według prokuratury środki budżetowe uznaje się za zadowalające . Biuro Antykorupcyjne Krajowej Policji Kryminalnej jest wyspecjalizowaną jednostką odpowiedzialną za prowadzenie dochodzeń w sprawach dotyczących korupcji. Zadania Biura Antykorupcyjnego obejmują zarówno zapobieganie przestępstwom, jak i prowadzenie postępowań przygotowawczych w ich sprawie, pod nadzorem i kierownictwem prokuratury, oraz prowadzenie postępowań dotyczących wykroczeń w sprawach korupcyjnych . Ponadto Służba Bezpieczeństwa Wewnętrznego posiada kompetencje w zakresie prowadzenia postępowań przygotowawczych w sprawie przestępstw i badania wykroczeń w sprawach o korupcję. Każde ministerstwo posiada jednego urzędnika koordynującego zapobieganie korupcji i zapewniającego wdrożenie działań w ramach krajowej strategii antykorupcyjnej w odpowiednim sektorze. Koordynatorzy ds. zapobiegania korupcji informują również właściwego ministra w przypadku podejrzenia o korupcję lub w przypadku stwierdzenia ryzyka jej wystąpienia. W przypadku gdy istnieją dowody na wystąpienie korupcji, zawiadamiają policję . Parlamentarna Komisja Antykorupcyjna sprawuje parlamentarną kontrolę nad wdrażaniem środków antykorupcyjnych oraz omawia i ocenia potencjalne przypadki korupcji wśród urzędników określone w ustawie antykorupcyjnej . Komitet Nadzoru Finansowania Partii Politycznych nadzoruje finansowanie partii politycznych oraz legalność pozyskiwania i wydatkowania środków finansowych partii politycznych, koalicji wyborczych i niezależnych kandydatów, którzy uczestniczą w wyborach .

Kontrolę zgodności z konstytucją prowadzi sąd konstytucyjny przy Sądzie Najwyższym. Sąd Najwyższy pełni jednocześnie funkcję najwyższego sądu trzeciej instancji i sądu konstytucyjnego. Sąd konstytucyjny bada konstytucjonalność ustaw i innych aktów prawnych o powszechnym zastosowaniu zgodnie z ustawą o trybie postępowania przed sądem konstytucyjnym . Sąd, Prezydent Republiki, Kanclerz Sprawiedliwości, rada samorządu terytorialnego lub parlament mogą wszcząć różne rodzaje postępowań w zakresie kontroli zgodności z konstytucją. Prezydent może złożyć wniosek o uznanie ustawy przyjętej bez poprawek przez parlament na drugim posiedzeniu, po wstępnej odmowie ogłoszenia przez Prezydenta wspomnianej ustawy, za sprzeczną z konstytucją (kontrola ex ante zgodności z konstytucją). Kanclerz Sprawiedliwości (Rzecznik Praw Obywatelskich) również odgrywa kluczową rolę w systemie przeglądu przepisów pod kątem zgodności z konstytucją, w szczególności przysługuje mu prawo do inicjowania abstrakcyjnej kontroli ex post zgodności z konstytucją . Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, w pewnych wyjątkowych sytuacjach, Sąd zezwala wnioskodawcy na złożenie skarg indywidualnych bezpośrednio do Sądu Najwyższego przed wyczerpaniem środków odwoławczych przed sądami niższej instancji, a mianowicie w sytuacjach, w których brak jest skutecznych środków ochrony praw podstawowych wnioskodawcy .

W ramach nowelizacji rozszerzono mandat Urzędu Kanclerza Sprawiedliwości (Rzecznika Praw Obywatelskich). Kanclerz jest nieakredytowanym członkiem stowarzyszonym Europejskiej Sieci Krajowych Instytucji Praw Człowieka. W styczniu 2019 r. weszły w życie nowe przepisy dotyczące tej instytucji, które rozszerzyły jej mandat, umożliwiając jej pełnienie roli krajowej instytucji praw człowieka w Estonii. Kanclerz Sprawiedliwości ma szeroki i silny mandat, w tym w zakresie pełnienia funkcji krajowego mechanizmu prewencji na mocy Konwencji ONZ w sprawie zakazu stosowania tortur oraz krajowego mechanizmu monitorowania na mocy Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Pełni on również funkcję Rzecznika Praw Dziecka. Kanclerz złożył ostatnio wniosek o akredytację do Światowego Sojuszu Krajowych Instytucji Praw Człowieka i jest w trakcie procesu uzyskiwania akredytacji.

Estonia ogłosiła sytuację nadzwyczajną w związku z pandemią COVID-19. W dniu 12 marca 2020 r. rząd estoński ogłosił sytuację nadzwyczajną i powołał premiera na stanowisko zarządzającego sytuacją nadzwyczajną. W dniu 20 marca 2020 r. rząd poinformował Radę Europy, zgodnie z klauzulą derogacyjną zawartą w art. 15 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („konwencja”), że niektóre środki przyjęte w celu ochrony „zdrowia publicznego” mogą wiązać się z odstępstwem od niektórych zobowiązań Estonii wynikających z konwencji. Zarządzenia ustawodawcze premiera (jako zarządcy sytuacji nadzwyczajnej) były przedmiotem kontroli sądowej przed sądem administracyjnym (ale nie podlegały kontroli parlamentarnej ani prezydenckiej). Sytuacja nadzwyczajna zakończyła się w dniu 18 maja 2020 r. (odstępstwo na mocy art. 15 konwencji zostało zniesione tego samego dnia).

Opracowywany jest nowy plan rozwoju społeczeństwa obywatelskiego na lata 2021–2030. W oparciu o estońską koncepcję rozwoju społeczeństwa obywatelskiego rząd promuje społeczeństwo obywatelskie w ramach planu rozwoju społeczeństwa obywatelskiego na lata 2015–2020 . Od 2018 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych opracowuje nowy plan rozwoju społeczeństwa obywatelskiego na lata 2021–2030, we współpracy i przy aktywnym zaangażowaniu zainteresowanych stron, w tym organizacji patronackich reprezentujących organizacje społeczeństwa obywatelskiego w Estonii. Proces ten obejmował spotkania grup roboczych i konsultacje z zainteresowanymi stronami w różnych okręgach Estonii . Przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego w Estonii uważa się za otwartą .





Załącznik: Wykaz źródeł w porządku alfabetycznym*

* Wykaz odpowiedzi otrzymanych w kontekście konsultacji dotyczących sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. można znaleźć na (stronie internetowej Komisji).

Centrum ds. Pluralizmu i Wolności Mediów (2020), 2020 Media pluralism monitor https://cmpf.eui.eu/media-pluralism-monitor/mpm-2020 .

Centrum Rejestrów i Systemów Informacyjnych, strona internetowa archiwum elektronicznego – https://www.rik.ee/en/international/e-file .

Centrum Rejestrów i Systemów Informacyjnych, strona internetowa elektronicznego rejestru przedsiębiorstw – https://www.rik.ee/en/e-business-register .

CIVICUS, Monitor tracking civic space: Estonia https://monitor.civicus.org/country/estonia/ .

Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji (2020), badanie Eurobarometr Flash 482: opinia przedsiębiorców na temat korupcji w UE.

Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji (2020), specjalne badanie Eurobarometr 502: korupcja.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii, Dz.U. L 305, s. 17.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/13/UE z dnia 10 marca 2010 r. w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadczenia audiowizualnych usług medialnych (dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych), Dz.U. L 95, s. 1.

Estonian Civil Society Development Plan 2015–2020, https://www.siseministeerium.ee/sites/default/files/elfinder/article_files/estonian_cs_dev_plan_2015-2020_extract.pdf .

Europejska Sieć Krajowych Instytucji Praw Człowieka – ENNHRI (2020), The rule of law in the European Union: Reports from national human rights institutions.

GRECO (2013), Fourth Evaluation Round – Evaluation Report on Estonia on corruption prevention in respect of members of parliament, judges and prosecutors.

GRECO (2015), Fourth Evaluation Round – Compliance Report on Estonia on corruption prevention in respect of members of parliament, judges and prosecutors.

GRECO (2017), Fourth Evaluation Round – Compliance Report on Estonia on corruption prevention in respect of members of parliament, judges and prosecutors.