upoważniająca do rozpoczęcia negocjacji w celu zawarcia porozumienia między Unią Europejską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki w sprawie transgranicznego dostępu do dowodów elektronicznych na potrzeby współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych

UZASADNIENIE

1. KONTEKST

Wraz z rosnącym wykorzystaniem mediów społecznościowych, poczty elektronicznej, usług przesyłania wiadomości i aplikacji do komunikowania się, pracy, kontaktów towarzyskich i uzyskiwania informacji, w tym do celów niezgodnych z prawem, zwiększają się transgraniczne przepływy danych. W związku z tym coraz więcej dochodzeń opiera się na dowodach elektronicznych, które nie są publicznie dostępne. Ponadgraniczny charakter internetu i fakt, że usługi mogą być świadczone z dowolnego miejsca na świecie, w tym przez przedsiębiorstwa spoza Europy, oznaczają, że ułatwienie transgranicznego dostępu do dowodów elektronicznych jest palącą kwestią, dotyczącą prawie każdego rodzaju przestępstw. W szczególności niedawne ataki terrorystyczne zwróciły uwagę na pilną potrzebę znalezienia sposobów umożliwiających prokuratorom i sędziom w państwach członkowskich Unii Europejskiej szybsze i skuteczniejsze zabezpieczanie i pozyskiwanie dowodów elektronicznych.

Ponad połowa wszystkich dochodzeń wymaga obecnie dostępu do transgranicznych dowodów elektronicznych. Dowody elektroniczne są potrzebne w około 85 % dochodzeń, a w przypadku dwóch trzecich tych dochodzeń istnieje potrzeba uzyskania dowodów od dostawców usług internetowych mających siedziby w innych jurysdykcjach. W latach 2013–2018 liczba wniosków skierowanych do największych dostawców usług internetowych wzrosła o 84 %. Te rodzaje danych mają zasadnicze znaczenie w przypadku dochodzeń, w których wykorzystuje się je do ustalania tożsamości osób lub uzyskania informacji o ich działalności.

Dowody elektroniczne oznaczają różne rodzaje danych w formie elektronicznej, które są istotne dla prowadzenia postępowań w sprawie przestępstw i ścigania przestępstw, i często są przechowywane na serwerach dostawców usług internetowych. Obejmuje to „dane dotyczące treści”, takie jak wiadomości e-mail, wiadomości tekstowe, fotografie i nagrania wideo, a także „dane niedotyczące treści”, takie jak dane abonenta lub informacje o ruchu dotyczące konta internetowego.

Współpraca między organami sądowymi stanowi tradycyjny sposób współdziałania organów w celu zwalczania wszelkich rodzajów przestępstw. Głównym instrumentem wykorzystywanym obecnie przez państwa członkowskie do ubiegania się o dostęp do transgranicznych dowodów elektronicznych w większości państw Unii Europejskiej jest europejski nakaz dochodzeniowy.

Jeżeli sprawa dotyczy państw trzecich (oraz Danii i Irlandii, które nie uczestniczą w przyjęciu dyrektywy w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego), państwa członkowskie Unii Europejskiej korzystają z wniosków o wzajemną pomoc prawną. Po obu stronach zaangażowane są różne organy. Procedury opracowano przed epoką internetu, kiedy liczba wniosków była dużo mniejsza niż obecnie i nie istniał problem zmiennego charakteru dowodów elektronicznych.

Jednym z głównych adresatów wniosków o udzielenie wzajemnej pomocy prawnej ze strony państw członkowskich Unii Europejskiej (i całego świata) w kwestii dostępu do dowodów elektronicznych są Stany Zjednoczone Ameryki, gdzie swoje siedziby mają najwięksi dostawcy. Porozumienie między Unią Europejską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki o wzajemnej pomocy prawnej zostało podpisane w dniu 25 czerwca 2003 r. i weszło w życie w dniu 1 lutego 2010 r. Porozumienie to stanowi kluczowy transatlantycki mechanizm służący zapewnieniu skutecznej współpracy w kwestiach dotyczących wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych oraz zwalczania przestępczości zorganizowanej i terroryzmu.

Pierwszy wspólny przegląd porozumienia miał miejsce w 2016 r. Stwierdzono w nim, że porozumienie jest korzystne dla stosunków między UE a USA w kwestii wzajemnej pomocy prawnej i w zasadzie dobrze funkcjonuje. Poczynione zostaną dalsze wysiłki na rzecz usprawnienia tej współpracy. Chociaż współpraca sądowa między organami publicznymi, w tym z organami w Stanach Zjednoczonych Ameryki, ma kluczowe znaczenie, zmienny charakter dowodów elektronicznych powoduje, że metoda ta jest często zbyt powolna, zajmując średnio 10 miesięcy, i może wymagać wykorzystania nieproporcjonalnie dużej ilości zasobów. Ponadto, chociaż suwerenność stanowi ważny aspekt współpracy sądowej w ramach konkretnego dochodzenia, coraz częściej jedynym powiązaniem z innym państwem jest lokalizacja danych lub dostawcy usług. W szczególności jeżeli chodzi o dowody elektroniczne, we wspólnym przeglądzie z 2016 r. zachęcono państwa członkowskie do bezpośredniej współpracy z amerykańskimi dostawcami usług w celu szybszego i skuteczniejszego zabezpieczania i pozyskiwania dowodów elektronicznych.

Bezpośrednia współpraca z amerykańskimi dostawcami w Stanach Zjednoczonych stała się alternatywą dla współpracy sądowej. Ogranicza się do danych niedotyczących treści i w świetle prawa USA ma charakter dobrowolny. W praktyce oznacza to, że organy publiczne państwa członkowskiego Unii Europejskiej bezpośrednio wysyłają do dostawcy usług znajdującego się w Stanach Zjednoczonych Ameryki wnioski o udostępnienie danych wydane na podstawie krajowych przepisów dotyczących postępowania karnego, do których to danych ten dostawca usług ma dostęp, zazwyczaj danych dotyczących użytkownika świadczonych usług. Dotyczy to niektórych dostawców usług z siedzibą w Stanach Zjednoczonych Ameryki oraz, w mniejszym zakresie, w Irlandii, którzy dobrowolnie odpowiadają bezpośrednio na wnioski organów ścigania państw członkowskich, o ile wnioski te dotyczą danych niedotyczących treści.

Prawo amerykańskie zezwala dostawcom usług z siedzibą w USA na bezpośrednią współpracę z europejskimi organami publicznymi w kwestii danych niedotyczących treści. Współpraca ta ma jednak charakter dobrowolny. W związku z tym poszczególni dostawcy wypracowali własną politykę lub podejmują decyzję o podjęciu i sposobie współpracy w poszczególnych przypadkach. Poza zacieśnieniem bezpośredniej współpracy z dostawcami usług, w ostatnich orzeczeniach i sprawach sądowych w Stanach Zjednoczonych Ameryki dążono do sprecyzowania, czy organy USA mają prawo wymagać udostępnienia danych przechowywanych za granicą przez dostawcę usług, którego siedziba główna znajduje się w Stanach Zjednoczonych Ameryki, czego znanym przykładem jest sprawa „Microsoft Ireland”.

Liczba wniosków dotyczących dobrowolnej współpracy bezpośredniej gwałtownie wzrasta – w 2017 r. było ich ponad 124 000. Chociaż dobrowolna współpraca bezpośrednia zapewnia szybszy dostęp niż wzajemna pomoc prawna, jest ona ograniczona do danych niedotyczących treści. Nie zawsze można na niej ponadto polegać, może nie zapewniać przestrzegania odpowiednich gwarancji proceduralnych, można ją prowadzić jedynie z niektórymi dostawcami usług, którzy stosują różną politykę, nie jest przejrzysta i charakteryzuje się brakiem rozliczalności. Wynikające z tego rozdrobnienie może stać się źródłem niepewności prawa, rodzić wątpliwości co do legalności ścigania, a także obawy dotyczące ochrony praw podstawowych i gwarancji proceduralnych w odniesieniu do osób, których takie wnioski dotyczą. Co więcej, mniej niż połowa wszystkich wniosków wysłanych do dostawców usług zostaje zrealizowana.

Jeżeli chodzi o ewentualne oparte na wzajemności wnioski wysyłane przez organy USA do dostawców usług w Unii Europejskiej, w wielu państwach członkowskich ramy prawne dotyczące telekomunikacji zakazują obecnie krajowym dostawcom usług telekomunikacyjnych udzielania bezpośrednich odpowiedzi na wnioski zagranicznych organów, w tym wnioski w sprawie danych niedotyczących treści. Żadne ramy prawne nie pozwalają ponadto na bezpośrednią współpracę w innych sektorach łączności. Organy USA mogą zazwyczaj pozyskać takie dane od unijnych dostawców usług jedynie w drodze wniosku o wzajemną pomoc prawną.

2. CELE WNIOSKU

W Europejskiej agendzie bezpieczeństwa z kwietnia 2015 r. Komisja Europejska zobowiązała się przeprowadzić przegląd przeszkód utrudniających prowadzenie dochodzeń dotyczących przestępczości wykorzystującej cyberprzestrzeń, w szczególności w odniesieniu do transgranicznego dostępu do dowodów elektronicznych. W dniu 17 kwietnia 2018 r. Komisja przedstawiła Parlamentowi Europejskiemu i Radzie wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie europejskiego nakazu wydania dowodów dotyczącego elektronicznego materiału dowodowego w sprawach karnych i europejskiego nakazu zabezpieczenia dowodów dotyczącego elektronicznego materiału dowodowego w sprawach karnych oraz wniosek dotyczący dyrektywy ustanawiającej zharmonizowane przepisy dotyczące mianowania przedstawicieli prawnych w celu gromadzenia dowodów na potrzeby postępowań karnych („wnioski w sprawie dowodów elektronicznych”).

Celem tych wniosków jest przyspieszenie unijnego procesu zabezpieczania i pozyskiwania dowodów elektronicznych bezpośrednio od dostawców usług z siedzibą w innej jurysdykcji. Zakres wniosków obejmuje określone rodzaje dostawców usług świadczących usługi w Unii Europejskiej. Dostawca oferuje usługi w Unii Europejskiej, jeżeli umożliwia użytkownikom w jednym lub większej liczbie państw członkowskich korzystanie ze swoich usług oraz w przypadku gdy dostawca jest ściśle powiązany z Unią, na przykład gdy posiada siedzibę w którymś państwie członkowskim lub świadczy usługi na rzecz dużej liczby użytkowników w tym państwie członkowskim. Dostawcy nieobecni w Unii Europejskiej są zobowiązani do wyznaczenia przedstawicielstwa prawnego, za pośrednictwem którego można egzekwować nakazy wydawania dowodów.

Rada Europejska podkreśliła znaczenie tej kwestii zarówno w wymiarze wewnętrznym, jak i zewnętrznym. W konkluzjach Rady Europejskiej z dnia 18 października 2018 r. stwierdzono, że „[n]ależy znaleźć sposoby na zapewnienie szybkiego i efektywnego transgranicznego dostępu do elektronicznego materiału dowodowego, aby skutecznie zwalczać terroryzm oraz inne formy poważnej i zorganizowanej przestępczości zarówno w obrębie UE, jak i na szczeblu międzynarodowym; do końca obecnej kadencji należy osiągnąć porozumienie co do wniosków Komisji w sprawie elektronicznego materiału dowodowego i dostępu do informacji finansowych, a także skuteczniejszego zwalczania procederu prania pieniędzy. Komisja powinna także pilnie przedłożyć mandaty negocjacyjne dotyczące międzynarodowych negocjacji w sprawie elektronicznego materiału dowodowego”.