1.Wprowadzenie

W ostatnich latach całą gospodarką i społeczeństwem UE wstrząsnęła seria poważnych kryzysów i szoków gospodarczych. Ostatni i najpoważniejszy z nich – brutalna i niczym nieuzasadniona inwazja Rosji na Ukrainę – ma inny charakter niż pandemia i odbudowa po niej czy coraz pilniejsza konieczność reagowania na kryzys klimatyczny i kryzys bioróżnorodności. Sytuacja geopolityczna doprowadziła do ponownego obciążenia obywateli i przedsiębiorstw w Europie i poza nią w czasach, gdy Unia Europejska, Ukraina i cały świat oczekują na rozpoczęcie lepszej odbudowy.

Kryzysy te mają jednak ze sobą wiele wspólnego i zmuszają nas do kwestionowania dotychczasowych założeń, przemyślenia naszego modelu gospodarczego i pracy nad przekształceniem naszego systemu energetycznego. Ponownie zostaliśmy skonfrontowani z własnymi zależnościami i podatnością na zagrożenia pod względem bezpieczeństwa dostaw, obciążenia finansowego gospodarstw domowych i wstrząsów dla przedsiębiorstw, których codzienna działalność i długoterminowe przetrwanie są zagrożone.

W związku z powyższym należy się zastanowić, jak możemy poprawić dobrostan obywateli i zapewnić zrównoważony wzrost gospodarczy za sprawą lepszego wykorzystania zasobów i materiałów, z których powstają produkty codziennego użytku, a także doskonalenia samych produktów. Jeżeli sprawimy, że produkty będą zużywać mniej energii, jeżeli będziemy użytkowali je dłużej i bardziej efektywnie, wykorzystywali do ich produkcji materiały pochodzące z recyklingu zamiast surowców pierwotnych oraz będziemy rozpowszechniać najlepsze modele gospodarki o obiegu zamkniętym, będziemy mogli uniezależnić nasz wzrost gospodarczy od wykorzystania zasobów naturalnych i degradacji środowiska. Propagując zharmonizowane podejście na szczeblu UE możemy zwiększyć konkurencyjność, stworzyć nowe możliwości rynkowe i miejsca pracy, sprzyjać ekologizacji jednolitego rynku zgodnie z programem zrównoważonego wzrostu w ramach Europejskiego Zielonego Ładu, umożliwić konsumentom oszczędność kosztów, a także sprawić, że gospodarka UE będzie bardziej odporna na zakłócenia w zintegrowanych globalnych łańcuchach wartości. Podejście to przyczyni się również do osiągnięcia do 2050 r. neutralności klimatycznej, do powstrzymania utraty różnorodności biologicznej oraz do realizacji naszych celów w zakresie dążenia do osiągnięcia zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń.

Choć w ostatnich latach poczyniono pewne postępy, konsumpcja nadal oddziałuje na środowisko w stopniu, który prowadzi do stworzenia warunków niebezpiecznych dla funkcjonowania ludzkości, ponieważ w UE na wiele sposobów przekraczamy ograniczenia planety. W skali globalnej połowa wszystkich emisji gazów cieplarnianych i 90 % utraty bioróżnorodności są powodowane przez wydobycie i przetwarzanie surowców pierwotnych, a wciąż dominujący w naszej gospodarce model liniowy „pozyskaj → wytwórz → wyrzuć” prowadzi do znacznego marnotrawstwa zasobów. Aby UE mogła skutecznie przejść na zasobooszczędną, neutralną dla klimatu i wolną od zanieczyszczeń gospodarkę o obiegu zamkniętym oraz zmniejszyć swoje uzależnienie od energii i zasobów, musimy jak najszybciej przyjąć nowe podejście do projektowania, wytwarzania i użytkowania produktów. UE będzie promować to podejście również na arenie międzynarodowej, zwiększając tym samym zrównoważony charakter i odporność globalnych łańcuchów wartości.

Przedstawiony w niniejszym komunikacie pakiet powiązanych ze sobą inicjatyw dotyczących zrównoważonych produktów ma na celu sprawienie – w oparciu o dotychczasowe osiągnięcia – aby to nowe podejście stało się zdecydowanie bliższe rzeczywistości. UE już teraz określa minimalne wymogi środowiskowe dotyczące niektórych produktów lub sektorów, takich jak produkty związane z energią, opakowania i chemikalia. Wymogi te przyczyniły się do znacznego zmniejszenia śladu środowiskowego i klimatycznego UE, w tym zużycia energii. Na przykład obecne przepisy UE dotyczące ekoprojektu i etykietowania energetycznego łącznie skutkują rocznym obniżeniem zużycia energii przez produkty objęte ich zakresem o 10 %, czyli ilość porównywalną do zużycia energii przez Polskę, i zmniejszają naszą zależność od paliw kopalnych, w tym pochodzących z Rosji. Istniejące przepisy obejmują jednak tylko ograniczony zakres produktów wprowadzanych do obrotu w UE i nie zachęcają w sposób systemowy do działania w obiegu zamkniętym ani nie uwzględniają wielu rodzajów wpływu produktów na klimat i środowisko w całym cyklu ich życia. Nadal istnieją również znaczne możliwości obniżenia zużycia energii w przypadku produktów związanych z energią.

Dlatego właśnie głównym elementem przedstawianego pakietu jest wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie ekoprojektu dla zrównoważonych produktów. Ponieważ sposób, w jaki produkt zaprojektowano, decyduje o wpływie na środowisko w nawet do 80 % jego cyklu życia, we wniosku rozszerzono zakres ram ekoprojektu w taki sposób, aby objąć nimi jak najszerszy wachlarz produktów. Przewidziano w nim określenie minimalnych kryteriów nie tylko w odniesieniu do efektywności energetycznej, ale także obiegu zamkniętego oraz ogólnego zmniejszenia śladu środowiskowego i klimatycznego produktów. Do czasu wejścia w życie nowych ram prawnych obowiązująca dyrektywa w sprawie ekoprojektu będzie w dalszym ciągu przyczyniać się do poprawy sytuacji w zakresie efektywności energetycznej i obiegu zamkniętego. W tym celu Komisja przyjmuje wraz z nowym wnioskiem plan prac dotyczący ekoprojektu i etykietowania energetycznego na lata 2022–2024, aby uwzględnić nowe produkty związane z energią oraz zaktualizować oraz poszerzyć cele dotyczące produktów, które podlegają już regulacji.

W tym celu w ramach pakietu przedstawiono ukierunkowane inicjatywy sektorowe – strategię UE na rzecz zrównoważonych wyrobów włókienniczych w obiegu zamkniętym oraz zmianę rozporządzenia w sprawie wyrobów budowlanych – dotyczące tych dwóch priorytetowych grup produktów, które mają znaczący wpływ na środowisko i klimat. Celem zapewnienia, aby konsumenci pozostali aktywnymi zwolennikami transformacji, Komisja przedkłada również wniosek ustawodawczy mający na celu wzmocnienie pozycji konsumentów w procesie zielonej transformacji, który wprowadza ukierunkowane zmiany w celu zapewnienia niezbędnej „ekologizacji” horyzontalnego unijnego prawa ochrony konsumentów.

Dzięki wspólnemu podejściu do produktów w UE nasze propozycje przyczynią się do stworzenia równych warunków działania dla przedsiębiorstw działających na jednolitym rynku i sprawią, że UE stanie się podmiotem wyznaczającym standardy w dziedzinie zrównoważonych produktów. Aby sprawić, że przejście na bardziej zrównoważone produkty będzie wprowadzane w sposób zmniejszający koszty i wyzwania związane z transformacją, wybór grup produktów i ustanowienie przepisów dotyczących poszczególnych produktów będzie podlegać długoterminowemu planowaniu w ramach integracyjnego procesu współtworzenia, a także rygorystycznym ocenom skutków, w tym dotyczącym przystępności cenowej dla konsumentów, wpływu na konkurencyjność i obciążeń administracyjnych.

Kilka państw członkowskich zaczęło już samodzielnie ustanawiać wymogi dotyczące zrównoważenia środowiskowego produktów, a obywatele coraz częściej oczekują szerszych i szybszych działań. Grozi to rozdrobnieniem jednolitego rynku z powodu rozbieżnych przepisów krajowych, komplikacją i podniesieniem kosztów prowadzenia działalności gospodarczej. Zharmonizowane przepisy unijne pozwolą uniknąć takich zakłóceń na rynku, znacznie rozwinąć rynek produktów zrównoważonych środowiskowo oraz ostatecznie obniżyć koszty przestrzegania przepisów i zmniejszyć obciążenia administracyjne dla przedsiębiorstw działających w całej UE.

Przedsiębiorstwa mają również wiele innych możliwości w zakresie oszczędności kosztów, biorąc pod uwagę coraz większe niedobory pierwotnych zasobów naturalnych, wyzwania związane z dostawami surowców oraz niestabilność ich cen. Dzięki przeprojektowaniu modeli biznesowych, procesów produkcji i produktów, zwiększeniu trwałości produktów lub optymalizacji ich wykorzystania, a także dzięki możliwości działania na dobrze funkcjonującym rynku surowców wtórnych przedsiębiorstwa mogą znacznie obniżyć koszty materiałów, energii i gospodarowania odpadami oraz zwiększyć swoją odporność. Organizacje gospodarki społecznej odegrały pionierską rolę w kształtowaniu i rozszerzaniu działalności w ramach gospodarki o obiegu zamkniętym, takiej jak recykling elektroniki i wyrobów włókienniczych, towary konsumpcyjne wielokrotnego użytku, naprawa i regeneracja produktów. Również nowe rozwiązania cyfrowe stwarzają ogromne możliwości przeprojektowania modeli biznesowych pod kątem efektywności energetycznej, działania w obiegu zamkniętym i szerszego zrównoważenia środowiskowego.

Pionierskie przedsiębiorstwa działające w niektórych ekosystemach przemysłowych rozpoczęły już tę transformację.

Jasne i zharmonizowane ramy regulacyjne dotyczące zrównoważenia środowiskowego produktów stworzą warunki, w których podejście to będzie powszechnie stosowane, i skłonią przedsiębiorstwa kupujące i sprzedające na rynkach UE do innowacji i inwestycji w modele biznesowe o obiegu zamkniętym i wizjonerskie produkty.

Wszystkie te działania mogą znacznie poszerzyć zakres produktów zrównoważonych środowiskowo dostępnych dla konsumentów w UE oraz sprawić, że wejdą one do głównego nurtu handlu. Obecnie udział takich produktów w rynku jest nadal ograniczony, co wpływa również na ich dostępność i przystępność cenową dla konsumentów. Doświadczenie w UE pokazało już jednak, że przy zwiększeniu skali ekoprojekt przynosi znaczne oszczędności kosztów. W samym tylko 2021 r., dzięki obowiązującym wymogom dotyczącym ekoprojektu dla produktów związanych z energią, konsumenci zaoszczędzili 120 mld EUR, nawet jeżeli uwzględnić koszty ich zakupu. Można by osiągnąć jeszcze większe oszczędności, gdybyśmy rozwiązali problem oferowania konsumentom produktów, które mają krótki okres użytkowania i nie można ich naprawić, lub niewystarczającego dostępu konsumentów do modeli biznesowych o obiegu zamkniętym. W połączeniu z odpowiednim informowaniem konsumentów i zapewnieniem ochrony przed pseudoekologicznym marketingiem UE w znaczący sposób wzmocniłaby pozycję swoich konsumentów w procesie zielonej transformacji i uczyniłaby zrównoważone produkty normą, stwarzając wzór do naśladowania przez resztę świata.

Przegląd inicjatyw w ramach pakietu dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym

2.Nasz cel: uczynić produkty zrównoważone normą

Projektowanie bardziej zrównoważonych i energooszczędnych produktów o zamkniętym cyklu życia