KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 31.7.2019 SWD(2019) 128 final/2 CORRIGENDUM

This document corrects document SWD(2019) 128 final of 04.04.2019

Footnote 34 modified

The text shall read as follows: DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI Unijny przegląd wdrażania polityki ochrony środowiska z 2019 r.



Sprawozdanie krajowe - POLSKA Towarzyszący dokumentowi: Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów

Przegląd wdrażania polityki ochrony środowiska z 2019 r.:

Europa, która chroni swoich obywateli i przyczynia się do poprawy jakości ich życia







{COM(2019) 149 final} - {SWD(2019) 111 final} - {SWD(2019) 112 final} - {SWD(2019) 113 final} - {SWD(2019) 114 final} - {SWD(2019) 115 final} - {SWD(2019) 116 final} - {SWD(2019) 117 final} - {SWD(2019) 118 final} - {SWD(2019) 119 final} - {SWD(2019) 120 final} - {SWD(2019) 121 final} - {SWD(2019) 122 final} - {SWD(2019) 123 final} - {SWD(2019) 124 final} - {SWD(2019) 125 final} - {SWD(2019) 126 final} - {SWD(2019) 127 final} - {SWD(2019) 129 final} - {SWD(2019) 130 final} - {SWD(2019) 131 final} - {SWD(2019) 132 final} - {SWD(2019) 133 final} - {SWD(2019) 134 final} - {SWD(2019) 135 final} - {SWD(2019) 136 final} - {SWD(2019) 137 final} - {SWD(2019) 138 final} - {SWD(2019) 139 final}



Niniejsze sprawozdanie zostało sporządzone przez personel Dyrekcji Generalnej ds. Środowiska Komisji Europejskiej. Wszelkie uwagi prosimy zgłaszać na adres: ENV-EIR@ec.europa.eu Więcej informacji na temat Unii Europejskiej można znaleźć pod adresem: http://europa.eu . Fotografie: s. 11 — ©GettyImages/ewg3D; s. 13 — ©iStock/Aleksander; s. 23 — ©iStock/RossHelen; s. 27 — ©iStock/ninikas; s. 33 — ©iStock/zagorskid Wykorzystywanie lub powielanie tych fotografii wymaga bezpośredniej zgody właściciela praw autorskich. © Unia Europejska, 2019 r. Powielanie jest dozwolone pod warunkiem wskazania źródła. Spis treści Streszczenie Część I: Obszary tematyczne 1.Przekształcenie UE w zasobooszczędną, zieloną i konkurencyjną niskoemisyjną gospodarkę o obiegu zamkniętym

Środki na rzecz osiągnięcia gospodarki o obiegu zamkniętym Gospodarowanie odpadami Zmiana klimatu 2.Ochrona, zachowanie i wspieranie kapitału naturalnego Przyroda i różnorodność biologiczna Utrzymanie i odbudowa ekosystemów i ich usług Szacowanie kapitału naturalnego Inwazyjne gatunki obce Ochrona gleby Ochrona obszarów morskich 3.Zapewnienie obywatelom zdrowia i dobrej jakości życia Jakość powietrza Emisje przemysłowe Hałas……………… Jakość wody i gospodarka wodna Chemikalia Zapewnienie zrównoważonego rozwoju w miastach Część II: Ramy ułatwiające: narzędzia wdrażania 4.Zielone opodatkowanie, zielone zamówienia publiczne, finansowanie i inwestycje w obszarze ochrony środowiska Zielone opodatkowanie i dotacje o skutkach szkodliwych dla środowiska

Zielone zamówienia publiczne Finansowanie i inwestycje w obszarze ochrony środowiska 5. Usprawnienie zarządzania środowiskiem Informacje, udział społeczeństwa i dostęp do wymiaru sprawiedliwości Zapewnienie zgodności Skuteczność organów administracji ds. ochrony środowiska Umowy międzynarodowe Zrównoważony rozwój i osiągnięcie celów zrównoważonego rozwoju ONZ Streszczenie Przegląd wdrażania polityki ochrony środowiska w Polsce W przeglądzie wdrażania polityki ochrony środowiska z 2017 r. główne wyzwania w zakresie wdrażania unijnej polityki ochrony środowiska i unijnego prawa ochrony środowiska w Polsce stanowiły: ·poprawa wdrażania ramowej dyrektywy wodnej, ·przygotowanie i realizacja inwestycji wymaganych na potrzeby dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych oraz ·walka z zanieczyszczeniem powietrza. Od czasu opublikowania sprawozdania z przeglądu wdrażania polityki ochrony środowiska z 2017 r. Polska nie zorganizowała jeszcze dialogu na szczeblu krajowym. W 2017 r. Komisja wprowadziła partnerski instrument TAIEX-EIR Peer-to-Peer (EIR P2P) stanowiący nowe praktyczne narzędzie ułatwiające uczenie się przez wymianę wiedzy między organami ds. ochrony środowiska. Postępy w stawianiu czoła wyzwaniom od czasu publikacji sprawozdania z 2017 r. Jeżeli chodzi o jakość wody, z przeglądu wdrażania polityki ochrony środowiska z 2019 r. wynika, że podjęto wysiłki w celu zmniejszenia zanieczyszczenia wody azotanami, przyjmując nową ustawę – Prawo wodne w lipcu 2017 r. Na mocy ustawy rozszerzono zakres programu działań dotyczącego azotanów z niewielkiej części terytorium na obszar całego kraju. Ponadto ilość i jakość informacji zawartych w programie działań w ramach drugiego planu gospodarowania wodami w dorzeczu znacznie się poprawiła, w szczególności w zakresie identyfikacji niedociągnięć, które uniemożliwiają osiągnięcie dobrego stanu na poziomie jednolitej części wód. Liczba miejsc monitorowania znacznie się jednak zmniejszyła od czasu wprowadzenia pierwszych planów gospodarowania wodami w dorzeczu w przypadku wszystkich kategorii wód, przy czym nadal występują niedociągnięcia w zakresie stosowania wyłączeń w odniesieniu do celów ramowej dyrektywy wodnej. Pomimo znacznych inwestycji w budowę niezbędnej infrastruktury, w tym projektów współfinansowanych z unijnych środków finansowych, Polska nie dotrzymała ostatecznego terminu osiągnięcia zgodności z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych (tj. 2015 r.). Ponad 1 000 aglomeracji wymaga dalszych inwestycji w sieci zbierania i oczyszczalnie ścieków szacowanych na kwotę 6,1 mld EUR. Nie odnotowano żadnych postępów w zakresie poprawy jakości powietrza. Wartości dopuszczalne dla cząstek stałych, benzo(a)pirenu i tlenków azotu nadal są przekraczane. Główną przyczyną tego stanu rzeczy jest spalanie niskiej jakości węgla w kotłach o niskim standardzie wykorzystywanych do ogrzewania domów jednorodzinnych. Znaczne natężenie ruchu drogowego i wysoki odsetek starych samochodów stanowią kolejne istotne czynniki przyczyniające się do zanieczyszczenia powietrza. Chociaż podjęto pierwsze kroki, dotychczas nie poczyniono żadnych postępów w zakresie poprawy jakości powietrza. Polska powinna przyspieszyć proces przyłączania domów jednorodzinnych do systemu lokalnego ogrzewania i stopniowego odchodzenia od węgla na rzecz czystej energii. Ponadto należy rozważyć zastosowanie środków planowania, takich jak strefy niskiej emisji, w połączeniu z ulepszeniami technicznymi pojazdów i zachętami podatkowymi. Ogólnie rzecz biorąc, Polska powinna zwiększyć swoje wysiłki, aby zaplanować i wdrożyć odpowiednie środki na rzecz zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza. Jeżeli chodzi o gospodarowanie odpadami, Polska poczyniła znaczne postępy w zakresie planowania infrastruktury. Ponadto rozporządzenie ustanawiające przepisy krajowe w sprawie selektywnego zbierania odpadów z gospodarstw domowych stanowi znaczny przełom, który może się przyczynić do poprawy jakości materiału pochodzącego z recyklingu i jego wartości gospodarczej. Jego względny sukces zależy jednak w dużym stopniu od egzekwowania przepisów dotyczących odpadów, w szczególności w odniesieniu do kontroli przeprowadzanych przez organy zajmujące się gospodarowaniem odpadami i funkcjonowania systemów rozszerzonej odpowiedzialności producenta. W swoim sprawozdaniu w ramach systemu wczesnego ostrzegania z 2018 r. Komisja stwierdza, że uznaje się, iż Polska może nie osiągnąć celu, jakim jest recykling odpadów komunalnych na poziomie 50 % do 2020 r.

Jeśli chodzi o ochronę przyrody, Polska poczyniła pewne postępy w opracowywaniu planów zarządzania obszarami Natura 2000. Istnieją jednak pewne niedociągnięcia, jeżeli chodzi o wyznaczenie sieci Natura 2000, w szczególności w odniesieniu do niektórych gatunków morskich. Polska nadal mierzy się ponadto z wyzwaniami związanymi z zarządzaniem obszarami Natura 2000, które pokrywają się z nadleśnictwami. Główne zagrożenia dla różnorodności biologicznej to: szybko rozwijająca się infrastruktura, np. drogi, regulacja rzek do celów żeglugi i ochrony przeciwpowodziowej, a także rolnictwo intensywne. Ze sprawozdania z 2019 r. wynika, że Polska musi wzmocnić zarządzanie środowiskiem. Należy unikać zmian instytucjonalnych, które mogłyby osłabić wdrażanie i egzekwowanie przepisów w dziedzinie ochrony środowiska. Organizacje pozarządowe z sektora ochrony środowiska potrzebują dostępu do informacji i kontroli sądowej w przypadkach takich jak te objęte zakresem stosowania konwencji z Aarhus. Przykłady dobrych praktyk ·Dwa projekty z zakresu zielonej infrastruktury – programy na rzecz małej retencji w lasach państwowych – mające na celu zapobieganie powodziom i suszom, realizowane w Polsce. Wykorzystują one rozwiązania oparte na zasobach przyrody, aby spowolnić odpływ wody z obszarów leśnych. Projekty te otrzymały finansowanie ze środków UE w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2007–2013. ·Projekt zintegrowany LIFE w województwie małopolskim, pomagający wdrożyć plan ochrony powietrza (LIFE14 IPE/PL/000021). Celem projektu było zapewnienie wsparcia i doradztwa w zakresie podejmowania działań mających na celu zwalczanie silnego zanieczyszczenia powietrza w Małopolsce. ·„Masz prawo do skutecznej ochrony przyrody” to kolejny niezwykły projekt w ramach programu LIFE, który miał na celu pogłębienie wiedzy i poprawę współpracy w zakresie ochrony przyrody między organami sądowymi a organami ścigania. Obejmował on działania edukacyjne i informacyjne skierowane do zainteresowanych organów i ogółu społeczeństwa.

Część I: Obszary tematyczne 1.Przekształcenie UE w zasobooszczędną, zieloną i konkurencyjną niskoemisyjną gospodarkę o obiegu zamkniętym Środki na rzecz osiągnięcia gospodarki o obiegu zamkniętym W planie działania UE dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym zwrócono uwagę na potrzebę przechodzenia na opartą na cyklu życia gospodarkę o obiegu zamkniętym ukierunkowaną na jak największe ponowne wykorzystywanie zasobów oraz ograniczenie wytwarzania odpadów resztkowych niemal do zera. Proces ten można usprawnić, opracowując innowacyjne instrumenty finansowe i metody finansowania ekoinnowacji oraz zapewniając do nich dostęp. W następstwie przyjęcia planu działania UE dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym w 2015 r. oraz utworzenia powiązanej platformy zainteresowanych stron w 2017 r. Komisja Europejska przyjęła nowy pakiet rezultatów w styczniu 2018 r. Obejmuje on dodatkowe inicjatywy, takie jak: (i) unijna strategia w dziedzinie tworzyw sztucznych; (ii) komunikat w sprawie podejścia do interakcji między przepisami w zakresie chemikaliów, produktów i odpadów; (iii) sprawozdanie dotyczące surowców krytycznych; oraz (iv) ramy monitorowania postępów w realizacji gospodarki o obiegu zamkniętym. Według 10 wskaźników w ramach monitorowania gospodarki o obiegu zamkniętym Polska plasuje się poniżej średniej UE, jeżeli chodzi o wykorzystywanie materiałów w obiegu zamkniętym (wtórne wykorzystywanie materiałów) (10,2 % w 2016 r. w porównaniu ze średnią UE wynoszącą 11,7 %). W Polsce występuje jednak nieco większy odsetek osób zatrudnionych w sektorze gospodarki o obiegu zamkniętym (2,21 % całkowitego zatrudnienia w 2016 r. w porównaniu ze średnią UE wynoszącą 1,73 %). W 2015 r. minister rozwoju utworzył grupę opartą na porozumieniu zainteresowanych stron, której zadaniem jest opracowanie planu działania dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym. W styczniu 2018 r. udostępniono do konsultacji publicznych mapę drogową transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym. Mapa drogowa będzie obejmowała cztery główne obszary strategiczne, którymi są: – zrównoważona produkcja przemysłowa; – zrównoważona konsumpcja; – biogospodarka; – nowe modele biznesowe.

Chociaż w nadchodzących latach Polska może się spodziewać poprawy w zakresie inwestycji w ekoinnowacje i działań z nią związanych, ogólna zmiana w stronę bardziej zasobooszczędnej gospodarki będzie jednak wymagać długoterminowych innowacji systemowych. Wyniki Polski w zakresie produktywności zasobów (czyli skuteczności wykorzystywania zasobów materialnych do tworzenia dobrobytu w gospodarce) plasują się poniżej średniej UE z wynikiem 0,63 EUR/kg w 2017 r. (średnia unijna wynosi 2,04 EUR/kg) . Jak pokazano na rys. 1, stanowi to nieznaczny, lecz stały wzrost od 2011 r. W latach 2016 i 2017 produktywność zasobów zmniejszyła się jednak nieznacznie w porównaniu z poprzednimi latami. Rys. 1: Produktywność zasobów w latach 2010–2017 Liczba produktów posiadających oznakowanie ekologiczne UE oraz organizacji posiadających licencję EMAS w danym państwie dostarcza pewnych wskazówek na temat stopnia, w jakim sektor prywatny i ogólnie krajowe zainteresowane strony są zaangażowane w przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym. Dane te wskazują również, w jakim stopniu organy publiczne są zaangażowane we wspieranie gospodarki o obiegu zamkniętym. We wrześniu 2018 r. Polska posiadała 2560 produktów i 35 licencji zarejestrowanych w systemie oznakowania ekologicznego UE na 71 707 produktów i 2167 licencji zarejestrowanych w całej UE. Ponadto 69 polskich organizacji jest obecnie zarejestrowanych w EMAS – systemie ekozarządzania i audytu Komisji Europejskiej. Według badania Eurobarometru z 2017 r. na temat podejścia obywateli Unii do kwestii środowiska 86 % Polaków wyraziło zaniepokojenie wpływem produktów z tworzyw sztucznych na środowisko, a 88 % obawia się wpływu chemikaliów. MŚP i zasobooszczędność Wyniki polskich MŚP w dalszym ciągu oscylują wokół średniej UE w wymiarze środowiskowym programu Small Business Act, jak pokazano na rys. 2. Odsetek polskich MŚP, które wprowadziły środki w zakresie zasobooszczędności, pozostaje nieco poniżej średniej UE, zaś odsetek polskich MŚP, które oferują produkty i usługi ekologiczne, pozostaje nieco powyżej średniej UE. Ponadto przedsiębiorstwa, które wprowadzają środki w zakresie zasobooszczędności lub same dbają o środowisko dzięki innowacjom w zakresie produktów i usług, cieszą się znacznie większym poparciem społecznym niż wynosi średnia UE. Rys. 2: Efektywność środowiskowa MŚP Wyniki i ambicje polskich przedsiębiorstw w zakresie inwestowania w zasobooszczędność są w dużej mierze zgodne ze średnią UE. Wsparcie finansowe zarówno ze źródeł publicznych, jak i prywatnych jest znaczne i doceniane. Usługi doradcze w sektorze publicznym i prywatnym wydają się natomiast mniej rozwinięte, ale prędzej czy później może zaistnieć konieczność, by w pewnym stopniu zastąpiły cieszące się coraz mniejszym uznaniem usługi wsparcia świadczone przez stowarzyszenia przedsiębiorców. Ekoinnowacje W 2018 r. Polska zajęła 25. miejsce w Europejskim Rankingu Innowacyjności, plasując się na 14. pozycji wśród najszybciej rozwijających się innowatorów (wzrost o 3,2 % od 2010 r.). Ponadto Polska zajęła 26. miejsce w wykazie państw UE w ogólnym rankingu ekoinnowacji z 2017 r., który mierzy aspekty innowacji związane z ochroną środowiska, osiągając łączny wynik 59 punktów (zob. rys. 3). Rys. 3: Wskaźnik ekoinnowacji w 2017 r. (UE=100) Jak pokazano na rys. 4, od 2010 r. Polska plasuje się wśród państw, które stale zajmują bardzo niskie miejsca w europejskim rankingu ekoinnowacji. Rys. 4: Wyniki Polski w zakresie ekoinnowacji W Polsce istnieją następujące bariery dla ekoinnowacji i gospodarki o obiegu zamkniętym: ·trudny dostęp do kapitału, stosunkowo wysoki koszt ekoinnowacyjnych technologii; ·niewystarczające wysiłki badawcze, słabe powiązania między sektorem przemysłu a sektorem nauki; ·niewystarczająca wiedza przedsiębiorstw na temat korzyści płynących z rozwiązań ekoinnowacyjnych oraz niechęć do podejmowania ryzyka związanego z wprowadzeniem ekoinnowacji; ·niewystarczająca wiedza klientów na temat korzyści płynących z ekoinnowacyjnych technologii.

Polskie prawo zamówień publicznych oraz stosowane w Polsce praktyki związane z tymi zamówieniami jak dotąd w niewielkim stopniu przyczyniły się do rozwoju ekoinnowacji. Wymogi określone w nowym Krajowym Planie Działań na rzecz zrównoważonych zamówień publicznych na lata 2017–2020 nie są wiążące dla wielu sektorów przemysłu, zwłaszcza dla sektora odpadów i sektora wodnego. Środki z zakresu polityki na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym i ekoinnowacji, a także systemy finansowania ekoinnowacji i gospodarki o obiegu zamkniętym w Polsce od 2013 r. obejmują: ·Krajowe Inteligentne Specjalizacje (2014 r.); ·nowe przepisy dotyczące odpadów komunalnych wdrożone w 2013 r., a także ich późniejsze nowelizacje; ·Program Operacyjny Inteligentny Rozwój na lata 2014–2020; ·Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko na lata 2014–2020 oraz programy priorytetowe Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. W krajowym planie na rzecz zrównoważonego rozwoju przewidziano wzrost całkowitych wydatków na badania i rozwój do poziomu 2 % PKB do 2020 r. W nowej ustawie o innowacyjności przyjętej w styczniu 2018 r. przewidziano zachęty do inwestowania w badania i rozwój, takie jak wynosząca 150 % ulga podatkowa, uznanie za koszty kwalifikowane odpisów amortyzacyjnych od budynków oraz możliwość przyznania przedsiębiorcom statusu centrum badawczo-rozwojowego. Rząd polski przywiązuje dużą wagę do inwestycji w technologie środowiskowe. Przykładowo w ramach inicjatywy GreenEvo koordynowanej przez Ministerstwo Środowiska w latach 2010–2015 wspierano 74 polskie przedsiębiorstwa zaangażowane w rozwój zielonych technologii. Nowa edycja GreenEvo rozpoczęła się w czerwcu 2018 r. Działanie priorytetowe na 2019 r. ·Należy wzmocnić ramy polityki, aby przyspieszyć proces przestawiania wszystkich sektorów gospodarki na gospodarkę o obiegu zamkniętym.

Gospodarowanie odpadami Następujące działania wspierają przekształcanie odpadów w zasoby: (i) pełne wdrożenie unijnych przepisów dotyczących odpadów, co obejmuje ustanowienie hierarchii postępowania z odpadami, konieczność zapewnienia selektywnego zbierania odpadów, wyznaczenie celów w zakresie odchodzenia od składowania odpadów itp.; (ii) ograniczenie wytwarzania odpadów i wytwarzania odpadów na mieszkańca w ujęciu bezwzględnym; oraz (iii) ograniczenia odzysku energii do materiałów nienadających się do recyklingu i ograniczenia składowania odpadów nadających się do recyklingu lub odzysku. W niniejszej sekcji skupiono się na gospodarowaniu odpadami komunalnymi, w odniesieniu do którego w prawie Unii wyznaczono obowiązkowe cele w zakresie recyklingu. Rys. 5: Unieszkodliwianie odpadów komunalnych w Polsce w latach 2010–2017 W 2017 r. Polska wytworzyła 315 kg odpadów komunalnych rocznie w przeliczeniu na jednego mieszkańca. To znacznie poniżej średniej UE (487 kg na jednego mieszkańca) . Z danych przekazanych przez Polskę wynika, że 34 % odpadów komunalnych jest poddawanych recyklingowi (tj. recyklingowi materiałów i kompostowaniu łącznie), co stanowi wartość poniżej średniej UE wynoszącej 46 % (rys. 6).

Rys. 6: Współczynnik recyklingu odpadów komunalnych w latach 2010–2017 W ciągu ostatnich trzech lat Polska poczyniła znaczące kroki w kierunku udoskonalenia procesów unieszkodliwiania odpadów, poprawa ta nie jest jeszcze jednak widoczna w statystykach. Pomimo stałego spadku składowanie pozostaje główną formą unieszkodliwiania odpadów – w 2016 r. odsetek składowania wynosił 42 %, co stanowi poprawę w stosunku do 2014 r. Odsetek ten utrzymuje się jednak nadal powyżej średniej UE (24 %). W 2018 r. rozpoczęto wdrażanie nowej elektronicznej bazy danych o odpadach. Powinna ona pomóc w rozwiązaniu problemów związanych ze statystykami, usprawnić monitorowanie przemieszczania odpadów i pomóc w ograniczeniu nielegalnej działalności. Odnotowano pewne pozytywne zmiany, które są zgodne z zaleceniami dla Polski przedstawionymi w poprzednim przeglądzie wdrażania polityki ochrony środowiska. Dokonano reformy opłaty za składowanie odpadów w celu stopniowego zwiększania stawek i zniechęcania do unieszkodliwiania odpadów komunalnych, w tym oddzielnie zbieranych odpadów i odpadów nadających się do odzysku energii. Przepisy dotyczące selektywnego zbierania również zostały ujednolicone na szczeblu krajowym, przy czym proces ten objął wprowadzenie nowego obowiązku selektywnego zbierania odpadów ulegających biodegradacji. Stopień skuteczności tych przepisów będzie jednak w dużej mierze zależał od właściwego wdrażania i egzekwowania na szczeblu wojewódzkim. Co do zasady w zaktualizowanym Krajowym planie gospodarki odpadami oraz w wojewódzkich planach gospodarowania odpadami nadaje się priorytet selektywnemu zbieraniu i recyklingowi. Przewidziano w nich znaczne inwestycje w punkty selektywnego zbierania odpadów, systemy selektywnego zbierania odpadów oraz przekształcanie instalacji do mechaniczno-biologicznego przetwarzania odpadów w celu sortowania selektywnie zebranych odpadów i kompostowania odpadów ulegających biodegradacji. Planuje się inwestycje w nowe instalacje do odzysku energii z odpadów lub współspalarnie. Chociaż Krajowy plan gospodarki odpadami ma na celu ograniczenie termicznego przekształcania do 30 % wytworzonych odpadów komunalnych, istnieją obawy, że wystąpią naciski na zwiększenie zdolności do odzysku energii w celu unieszkodliwiania pozostałości z licznych zakładów przetwarzania odpadów resztkowych. Pomimo wysiłków państwa podejmowanych na rzecz likwidacji „dzikich wysypisk” nielegalne składowanie odpadów i wyrzucanie ich w lasach nadal stanowią w Polsce naglący problem. W następstwie szeregu pożarów w 2018 r. przyjęto pewne zmiany przepisów dotyczących odpadów, które weszły w życie w dniu 5 września 2018 r. Cele te obejmują: ·zaostrzenie środków egzekucyjnych stosowanych przez Inspektoraty Ochrony Środowiska i wprowadzenie surowszych kar; ·ograniczenie czasu magazynowania odpadów przed ich unieszkodliwieniem; ·wprowadzenie bardziej rygorystycznych przepisów dotyczących podmiotów zajmujących się gospodarowaniem odpadami i ich unieszkodliwianiem; oraz ·zakaz przesyłania odpadów resztkowych z zagranicy w celu ich unieszkodliwiania. W swoim sprawozdaniu w ramach systemu wczesnego ostrzegania Komisja wymienia Polskę wśród państw, które mogą nie osiągnąć celu dotyczącego recyklingu odpadów komunalnych do 2020 r. Sprawozdanie zawiera zalecenia dotyczące polityki dla Polski. W zaleceniach tych skoncentrowano się na zapewnieniu większej skuteczności selektywnego zbierania, w tym przez wsparcie gmin w wypełnianiu ich obowiązków; udoskonalenie systemów rozszerzonej odpowiedzialności producenta, w szczególności w odniesieniu do opakowań; oraz właściwe egzekwowanie przepisów . Oprócz zaleceń na krótszy okres konieczne będą zwiększone wysiłki na rzecz osiągnięcia celów dotyczących recyklingu wyznaczonych na okres po 2020 r. Ponadto, jak wynika z przeprowadzonego niedawno badania dotyczącego wykonania dyrektywy w sprawie pojazdów wycofanych z eksploatacji, około jednej trzeciej wszystkich nielegalnie demontowanych pojazdów w UE „znika” w Polsce. Przekłada się to na milion pojazdów rocznie, co oznacza, że aż 85 % wszystkich złomowanych pojazdów może być nielegalnie złomowanych w Polsce. Jedną z przyczyn tego zjawiska nielegalnego demontażu na tak szeroką skalę jest fakt, że w Polsce nie wprowadzono żadnych sankcji za brak rejestracji pojazdu. W związku z tym, że Polska posiada najstarszą flotę samochodów osobowych w UE, a przywóz samochodów używanych wzrasta, ten obszar polityki wymaga szczególnej uwagi i ściślejszego egzekwowania – zarówno w odniesieniu do przetwarzania pojazdów wycofanych z eksploatacji, jak i w kontekście zanieczyszczenia powietrza. Działania priorytetowe na 2019 r. ·Należy rozważyć wprowadzenie opłat za spalanie, aby skuteczniej przesuwać się w górę hierarchii postępowania z odpadami i zwiększyć atrakcyjność ekonomiczną recyklingu i ponownego użycia, tak jak to przewiduje Krajowy plan gospodarki odpadami. ·Należy unikać tworzenia nadmiernej infrastruktury na potrzeby spalania odpadów, a także zamykać i rekultywować niespełniające wymogów składowiska. Należy zwiększyć zachęty finansowe w celu wspierania bardziej selektywnego zbierania odpadów przez gospodarstwa domowe. ·Należy podejmować dalsze wysiłki na rzecz lepszego egzekwowania przepisów dotyczących odpadów; w szczególności należy wprowadzić skuteczne kary dla gmin lub organów samorządu terytorialnego w celu zapewnienia, by ograniczały one nielegalne składowanie odpadów oraz ustanowiły system kontroli pojazdów wycofanych z eksploatacji. ·Należy poprawić funkcjonowanie systemów rozszerzonej odpowiedzialności producenta zgodnie z ogólnymi minimalnymi wymogami w zakresie rozszerzonej odpowiedzialność producenta . ·Należy stworzyć krajowy projekt, w ramach którego gminy będą mogły korzystać z pomocy technicznej przy wypełnianiu swoich obowiązków dotyczących wdrażania i egzekwowania przepisów, w szczególności w odniesieniu do selektywnego zbierania, kontroli organów zajmujących się gospodarowaniem odpadami, funkcjonowania rozszerzonej odpowiedzialności producenta itp. Zmiana klimatu UE zobowiązała się do podjęcia ambitnych działań w dziedzinie klimatu zarówno na szczeblu międzynarodowym, jak i na szczeblu UE po ratyfikowaniu porozumienia klimatycznego z Paryża w dniu 5 października 2016 r. Celem UE jest ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o 20 % do 2020 r. oraz o co najmniej 40 % do 2030 r. w porównaniu z poziomem z 1990 r. W perspektywie długoterminowej UE zamierza ograniczyć emisje o 80–95 % do 2050 r. w ramach wysiłków, których podejmowania domagają się kraje rozwinięte rozumiane jako grupa. Przystosowanie się do niekorzystnych skutków zmiany klimatu jest niezbędne, aby złagodzić te spośród tych skutków, które są już widoczne, oraz aby zwiększyć poziom gotowości i odporności na przyszłe skutki. Unijny system handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS) obejmuje wszystkich znaczących emitentów gazów cieplarnianych w sektorach przemysłu, energetyki i lotnictwa w UE. System EU ETS jest stosowany we wszystkich państwach członkowskich i charakteryzuje się bardzo wysokim wskaźnikiem zgodności. Co roku instalacje pokrywają około 99 % swoich emisji wymaganą liczbą uprawnień.

Jeżeli chodzi o emisje nieobjęte unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji (ETS), państwa członkowskie ustanowiły wiążące cele krajowe w przepisach dotyczących wspólnego wysiłku redukcyjnego. W latach 2013–2015 Polska odnotowała niższy poziom emisji objętych przepisami dotyczącymi wspólnego wysiłku redukcyjnego (decyzja dotycząca wspólnego wysiłku redukcyjnego) od jej rocznych limitów emisji, natomiast w 2016 r. emisje nieznacznie przekroczyły te limity. Aby wywiązać się ze swoich zobowiązań na 2016 r., Polska będzie musiała korzystać z przydziałów z poprzednich lat przeniesionych do wykorzystania w kolejnych latach lub skorzystać z innych elastycznych rozwiązań zgodnie z decyzją dotyczącą wspólnego wysiłku redukcyjnego. Według wstępnych danych w 2017 r. emisje objęte zakresem stosowania decyzji dotyczącej wspólnego wysiłku redukcyjnego przekraczały o3 % roczne limity emisji. W odniesieniu do 2020 r. celem krajowym Polski na mocy przedmiotowej decyzji jest uniknięcie wzrostu emisji o więcej niż 14 % w stosunku do poziomów z 2005 r. Krajowym celem na 2030 r. zgodnie z rozporządzeniem w sprawie wspólnego wysiłku redukcyjnego będzie ograniczenie emisji o 7 % w stosunku do 2005 r. (zob. rys. 8). Rys. 7: Zmiana całkowitych emisji gazów cieplarnianych w latach 1990–2017 (1990 r. = 100 %) Polska Intensywność emisji gazów cieplarnianych w polskiej gospodarce (poziom emisji na jednostkę PKB) trzykrotnie przekracza średnią UE. Pozytywnym aspektem jest fakt, że Polska zdołała zmniejszyć emisje gazów cieplarnianych o 13 % (w latach 1990–2017, zob. rys. 7), a jednocześnie zwiększyć swój PKB o 176 %. Projekt polskiej polityki energetycznej do 2040 r. został przedłożony do konsultacji publicznych w listopadzie 2018 r. Przewidziano w nim znaczącą rolę paliw kopalnych co najmniej do roku 2040. Projekt zakłada silny wzrost produkcji energii elektrycznej. Węgiel (zarówno węgiel brunatny, jak i węgiel kamienny) powinien pozostać głównym paliwem do 2030 r., a jego udział w koszyku energetycznym ma się następnie zmniejszyć. Do 2033 r. planuje się budowę pierwszej elektrowni jądrowej (1–1,5 GW), zaś jej rozbudowę do 2043 r. Produkcja lądowej energii wiatrowej ma się zmniejszać, mimo że na aukcji w listopadzie 2018 r. potwierdzono jej skuteczność na potrzeby produkcji energii ze źródeł odnawialnych na poziomie 1 GW. Jednocześnie w dokumencie przewidziano wykorzystanie znacznego potencjału morskiej energii wiatrowej (do 10 GW). Do 2030 r. udział energii ze źródeł odnawialnych w zużyciu energii końcowej ma osiągnąć poziom 21 %. Redukcja emisji dwutlenku węgla powinna wynieść 30 %, a zwiększenie efektywności energetycznej szacuje się na poziomie 23 % do 2030 r. Jednocześnie Polska przygotowuje projekt Krajowego planu na rzecz energii i klimatu na lata 2021–2030 i aktualizuje kilka innych strategii sektorowych, tj.: projekt polityki przeciwdziałania zmianie klimatu w Polsce do 2030 r., projekt strategii rozwoju zrównoważonego transportu do 2030 r. oraz projekt strategii rozwoju rolnictwa na lata 2020–2030. Dwa programy zostały już przyjęte: program dla sektora górnictwa węgla kamiennego oraz program dla sektora górnictwa węgla brunatnego. Polska nie przedstawiła dotychczas informacji na temat strategii rozwoju niskoemisyjnego do 2050 r. Rys. 8 Cele i emisje przewidziane dla Polski w decyzji dotyczącej wspólnego wysiłku redukcyjnego i rozporządzeniu w sprawie wspólnego wysiłku redukcyjnego Na szczeblu UE przyjęto przepisy sektorowe dotyczące klimatu, aby zachęcać do redukcji emisji pochodzących z transportu, sektora gospodarki morskiej i fluorowanych gazów cieplarnianych wykorzystywanych w produktach. Transport odpowiada za blisko jedną czwartą emisji gazów cieplarnianych w UE i jest główną przyczyną zanieczyszczenia powietrza w miastach. Emisje pochodzące z transportu w Polsce wzrosły o 14 % w latach 2012–2016. Polska zgłosiła Komisji środki dotyczące programów szkoleń i certyfikacji oraz przepisy ustanawiające sankcje w celu zapewnienia zgodności z rozporządzeniem w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych oraz z dyrektywą w sprawie systemów klimatyzacji stosowanych w małych pojazdach silnikowych. Celem jest kontrola emisji fluorowanych gazów cieplarnianych i stopniowe zmniejszanie ilości wodorofluorowęglowodorów wprowadzanych do obrotu w UE. Rys. 9: Emisje gazów cieplarnianych według sektorów (w Mt ekwiwalentu CO2) Dane historyczne z lat 1990–2016 Prognozy na lata 2017–2030 Począwszy od 2021 r., emisje i pochłanianie gazów cieplarnianych pochodzących z LULUCF zostaną uwzględnione w działaniach UE na rzecz redukcji emisji. Z ilości zgłoszonych w odniesieniu do Polski na podstawie protokołu z Kioto wynika, że w latach 2013–2016 pochłanianie netto pozostawało na poziomie średnio 38,3 Mt ekwiwalentu CO2 (rys. 9). Polska odpowiada zatem za 10,0 %średniego rocznego pochłaniania w UE-28 w wysokości -384,4 Mt ekwiwalentu CO2. Z rozliczenia dotyczącego tego samego okresu wynika, że saldo dodatnie jednostek netto wynosi średnio 11,1 mln ton ekwiwalentu pochłaniania w UE-28 w wysokości -384,4 mln ton ekwiwalentu CO2, co odpowiada 9,6 % rozliczonego pochłaniania w UE-28 w wysokości -115,7 Mt ekwiwalentu CO2. W latach 2013–2015 odnotowano zmniejszenie pochłaniania netto i malejące rozliczone saldo dodatnie jednostek netto, zaś w 2016 r. odnotowano ich niewielki wzrost. Celem przyjętej w 2013 r. strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu jest zwiększenie odporności Europy na zmianę klimatu przez wspieranie działań państw członkowskich, podejmowanie bardziej świadomych decyzji oraz wspieranie przystosowania w kluczowych sektorach podatnych na zagrożenia. Przez przyjęcie spójnego podejścia i zapewnienie lepszej koordynacji ma ona na celu zwiększenie gotowości i zdolności do reagowania na skutki zmiany klimatu na wszystkich szczeblach sprawowania rządów. W 2013 r. polski rząd przyjął „Strategiczny plan adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu do roku 2020 z perspektywą do roku 2030” (SPA2020). Ponadto 44 miasta liczące ponad 100 000 mieszkańców przygotowują miejskie plany adaptacji. Obok celów strategicznych w SPA2020 określono szereg istotnych wskaźników monitorowania. Nie opracowano jednak jeszcze żadnych systematycznych ram i nie prowadzi się monitorowania strategii, chociaż istnieją plany takiego monitorowania. W 2017 r. rozpoczęto ocenę SPA2020, a obecnie opracowywany jest kompleksowy system monitorowania polityki adaptacji w związku z pracami nad krajową polityką ochrony środowiska na lata 2018–2030. Na rok 2020 planowany jest przegląd SPA. Będzie się on opierał na wynikach projektu „Klimada 2.0”, w ramach którego ocenia się skuteczność środków w sektorach narażonych na zmianę klimatu. Łączne dochody ze sprzedaży na aukcjach uprawnień do emisji gazów cieplarnianych w ramach systemu EU ETS w latach 2013–2017 wyniosły 1097 mln EUR. Polska nie przeznacza dochodów z aukcji na konkretne cele. Podaje się, że na cele związane z klimatem i energią przeznaczono kwotę odpowiadającą 62 % dochodów z aukcji. Działanie priorytetowe na 2019 r. W niniejszym sprawozdaniu nie uwzględniono żadnych działań priorytetowych w zakresie działań w dziedzinie klimatu, ponieważ Komisja będzie musiała w pierwszej kolejności ocenić projekty krajowych planów na rzecz energii i klimatu, które państwa członkowskie były zobowiązane przesłać do końca 2018 r. Plany te powinny zwiększyć spójność między polityką klimatyczną a polityką energetyczną i w związku z tym mogą stać się dobrym przykładem tego, w jaki sposób można powiązać polityki sektorowe w innych powiązanych ze sobą obszarach, takich jak rolnictwo-środowisko-woda oraz transport-powietrze-zdrowie.

· 2.Ochrona, zachowanie i wspieranie kapitału naturalnego

Przyroda i różnorodność biologiczna Celem europejskiej strategii ochrony różnorodności biologicznej jest powstrzymanie utraty różnorodności biologicznej w UE do 2020 r. Osiągnięcie właściwego stanu ochrony gatunków i siedlisk chronionych wymaga pełnego wdrożenia dyrektyw ptasiej i siedliskowej. Ponadto sektor rolny i sektor leśny również muszą przyczyniać się do zachowania i poprawy różnorodności biologicznej. Strategia ochrony różnorodności biologicznej Polska wdraża Program ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z Planem działań na lata 2015–2020. Tworzenie spójnej sieci obszarów Natura 2000 Spełnienie wymogu prawnego dotyczącego ustanowienia przez państwa UE spójnej sieci krajowej obszarów Natura 2000 ocenia się osobno dla każdego gatunku i typu siedliska występującego na terytorium danego państwa. Na początku 2018 r. Polska plasowała się nieco powyżej średniej UE, jeżeli chodzi o odsetek obszaru lądowego wyznaczonego jako obszar Natura 2000 (19,6 % obszaru lądowego, podczas gdy średnia UE wynosi 18,17 %). Wyznaczenie obszarów Natura 2000 i ustanowienie celów i środków w zakresie ochrony Proces wyznaczania obszarów w ramach sieci Natura 2000 nie został jeszcze zakończony. Nadal istnieją pewne niedociągnięcia, w szczególności w odniesieniu do niektórych gatunków morskich . Do maja 2018 r. 114 obszarom nadano status specjalnych obszarów ochrony (SOO), a proces wyznaczania kolejnych 180 obszarów jest obecnie w toku. Cele ochrony i środki dla obszarów Natura 2000 ustala się w planach zagospodarowania („Plany zadań ochronnych”). Plany te, przyjmowane na okres 10 lat przez regionalnych dyrektorów ochrony środowiska zarówno w przypadku terenów mających znaczenie dla Wspólnoty (TZW), jak i obszarów specjalnej ochrony (OSO) mają charakter prawnie wiążący. Do maja 2018 r. 558 obszarów (56,53 %) miało ważne plany zagospodarowania. Postępy w procesie zachowywania lub odtwarzania właściwego stanu ochrony gatunków i siedlisk Ponieważ państwa UE przedstawiają sprawozdanie z postępów poczynionych w ramach obydwu dyrektyw co sześć lat, nie są dostępne żadne nowe informacje na temat stanu siedlisk przyrodniczych i gatunków ani na temat postępów w dążeniu do osiągnięcia lepszego stanu ochrony gatunków i siedlisk w Polsce w porównaniu z przeglądem wdrażania polityki ochrony środowiska z 2017 r. W ostatnim czasie odnotowano jednak pewną poprawę w zakresie stanu gatunków i siedlisk w Polsce. Główne wyzwania związane z siecią Natura 2000 pozostają nadal aktualne. Należy zakończyć proces wyznaczania obszarów, przyjąć plany zagospodarowania dla pozostałych obszarów i przydzielić wystarczające zasoby, by umożliwić gospodarowanie obszarami (zarówno podmiotom publicznym, jak i właścicielom gruntów, którzy gospodarują obszarami). Należy przyjąć środki z zakresu zwiększania zasobu wiedzy i poprawy edukacji na temat programu Natura 2000 w celu propagowania społecznej akceptacji dla sieci Natura 2000 i płynących z niej korzyści. Spójność sieci Natura 2000 jest nadal zagrożona przez szybko rozwijającą się infrastrukturę, w szczególności przez niekontrolowane rozrastanie się miast, regulację i utrzymanie rzek, transport drogowy oraz rolnictwo intensywne. Przy opracowywaniu projektów infrastrukturalnych należy przyjąć podejście oparte na ocenie kosztów i korzyści. Dzięki temu koszty związane z rozwojem infrastruktury są odpowiednio wyważone w stosunku do kosztów utraconych usług ekosystemowych zapewnianych przez przyrodę, takich jak zaopatrzenie w wodę, lepsza jakość powietrza oraz możliwości związane z turystyką i rekreacją. Wiele problemów środowiskowych wynika z braku właściwego planowania przestrzennego. Rozwój terytorialny miast i miejscowości, w połączeniu z rozproszonym rozwojem obszarów podmiejskich, które rozszerzają się na obszary wcześniej niezurbanizowane, powoduje chaos przestrzenny i niszczy środowisko. Znaczne są również koszty ponoszone przez społeczeństwo, ponieważ te rozległe obszary wymagają dodatkowych dróg, połączeń transportowych i innych usług o znacznie wyższych kosztach niż w przypadku obszarów bardziej skondensowanych powierzchniowo. Wydłużenie i poszerzenie dróg oraz zwiększenie zagęszczenia sieci drogowej w Polsce często idą w parze z ograniczeniem roślinności przydrożnej. Drzewa rosnące przy drogach są uważane za zagrożenie dla kierowców i usuwane. Często stanowią one jednak ważne siedlisko dla chronionych gatunków ptaków, nietoperzy i owadów. Zapewniają również cień i ograniczają efekt „wysp ciepła”. Utrzymanie i rozwijanie roślinności przydrożnej ma walor estetyczny, ale może być również ważnym środkiem pomagającym przystosować się do zmiany klimatu. Poza urbanizacją na obszary wiejskie oddziałują dwa przeciwstawne zjawiska, które wpływają niekorzystnie na ochronę przyrody: intensyfikacja i porzucenie. Grunty o wysokiej produktywności są uprawiane coraz bardziej intensywnie, przez co zmniejsza się przestrzeń dla dzikiej przyrody. Na obszarach o mniejszej produktywności występuje natomiast zjawisko porzucania gruntów rolnych, przez co stają się one narażone na zbytnią wybujałość roślinności, a tym samym mniej odpowiednie dla gatunków, które są zależne od rolnictwa ekstensywnego. Zmiany w rolnictwie prowadzą do ograniczenia powierzchni lub degradacji wielu rodzajów ekosystemów naturalnych i półnaturalnych oraz elementów krajobrazu, takich jak oczka wodne, starorzecza, podmokłe łąki, murawy kserotermiczne (gorące i suche) oraz lasy łęgowe (położone nad rzekami i potokami). Powoduje to znaczne zubożenie krajobrazu. Wspomniane negatywne tendencje można ograniczyć, opracowując zachęty finansowe dla rolników, aby odłogowali niektóre grunty w celu wspierania różnorodności biologicznej (na obszarach rolnictwa intensywnego), i w celu zrekompensowania działań, które co prawda nie są opłacalne gospodarczo, ale mają kluczowe znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej. Działania te obejmują produkcję siana, wypas zwierząt na niektórych obszarach oraz zachowanie miedz śródpolnych i żywopłotów. Istotnym problemem w Polsce w ostatnim dziesięcioleciu stały się regulacje i modyfikacje techniczne rzek (skracanie cieków rzek wraz z ujednolicaniem koryt rzek, pogłębianie, budowa opasek wzdłuż brzegów rzek oraz budowa jazów i infrastruktury elektrowni wodnych) wraz z usuwaniem łęgów. Zmiany te nie tylko utrudniają osiągnięcie celów przewidzianych w unijnych przepisach w zakresie ochrony przyrody i wody, ale mają także wpływ na ilość i jakość wody oraz zwiększają ryzyko powodzi.

Nadal istnieją problemy z pogodzeniem gospodarki leśnej z celami ochrony ustalonymi dla obszarów Natura 2000, które pokrywają się z obszarami leśnymi. Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że działania z zakresu gospodarki leśnej przeprowadzone w Puszczy Białowieskiej stanowią naruszenie dyrektyw siedliskowej i ptasiej. Wydaje się, że kwestia ta ma bardziej ogólne znaczenie. W szczególności wydaje się, że w zobowiązaniach wynikających z polskich przepisów w zakresie gospodarki leśnej nie przewidziano w sposób wystarczający zakazów, które miałyby zapewnić restrykcyjne zasady ochrony gatunków, w tym podstaw do przyznawania odstępstw. Przykładowo w rozporządzeniu w sprawie wymagań dobrej praktyki w zakresie gospodarki leśnej nie przewidziano praktyk zapewniających, by nie zabijano ani nie niepokojono okazów gatunków chronionych ani by nie niszczono ich terenów rozrodu lub odpoczynku. Nie zawiera ono również wymogu, zgodnie z którym w razie braku zadowalającej alternatywy można stosować odstępstwa od systemu ochrony ścisłej. Wydaje się, że brak odpowiednich przepisów w tym zakresie prowadzi do wyłączenia działań dotyczących gospodarki leśnej z zakresu zastosowania dyrektyw ptasiej i siedliskowej. Chociaż powierzchnia lasów rośnie, wygląda na to, że stan siedlisk leśnych i bytujących w nich gatunków się nie poprawia. Być może powodem jest faworyzowanie szybko rosnących gatunków, takich jak sosna lub świerk, oraz niepozostawianie leżaniny ani starodrzewów do naturalnej regeneracji. W polskich lasach na hektar przypada około 5,8 m3 leżaniny, a więc znaczniej poniżej europejskiej średniej, która wynosi 11,5 m3/ha, i jeszcze bardziej poniżej wartości odnotowywanych na północy Europy (około 20 m3/ha). Działania priorytetowe na 2019 r. ·Należy dokończyć proces wyznaczania obszarów Natura 2000 i ustalić dla nich jasno zdefiniowane cele w zakresie ochrony oraz konieczne środki ochronne w celu zachowania lub przywrócenia właściwego stanu ochrony gatunków i siedlisk będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty na naturalnym obszarze ich występowania. ·Należy określić właściwe praktyki w zakresie gospodarki leśnej, aby zapewnić pełne przestrzeganie przepisów dyrektyw siedliskowej i ptasiej. Utrzymanie i odbudowa ekosystemów i ich usług Celem europejskiej strategii ochrony różnorodności biologicznej jest utrzymanie i odbudowa ekosystemów i ich usług przez włączenie zielonej infrastruktury w zakres planowania przestrzennego i odbudowę co najmniej 15 % zdegradowanych ekosystemów do 2020 r. W unijnej strategii dotyczącej zielonej infrastruktury promuje się włączanie zielonej infrastruktury w zakres odnośnych planów i programów. W Polsce istnieje szereg polityk i strategii, których celem jest promowanie działań w zakresie zielonej infrastruktury. Wiele aspektów tych działań, takich jak korytarze ekologiczne łączące obszary chronione, realizuje się za pomocą Programu ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z Planem działań na lata 2015–2020 . Na obszarach wiejskich środki w zakresie zielonej infrastruktury mogą przybrać następujące formy: ·istniejące formy ochrony przyrody, ·rozwój rolnictwa i leśnictwa zrównoważonego, ·zachowanie struktury mozaikowej obszarów wiejskich, ·środki na rzecz ograniczenia zanieczyszczenia wody przy wsparciu płatności z tytułu zazieleniania w ramach WPR oraz wdrażanie zasady wzajemnej zgodności, ·utrzymywanie określonej części użytków rolnych jako trwałych użytków zielonych. UE zapewniła również wytyczne dotyczące dalszego rozwoju zielonej i niebieskiej infrastruktury w Polsce oraz stronę poświęconą krajowi w europejskim systemie informacji o różnorodności biologicznej (BISE) . Informacje te zostaną wykorzystane również w ostatecznej ocenie unijnej strategii ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r. Projekty z zakresu zielonej infrastruktury w Polsce są finansowane z różnych źródeł, w tym z funduszy unijnych, krajowych i regionalnych. Przykładem jest projekt GreenGo!, zaprojektowany w celu zwiększenia świadomości i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich. Chociaż decydenci wiedzą o tych źródłach finansowania, skuteczne wdrażanie uniemożliwiają ograniczone fundusze na poszczególne środki i brak właściwego uwzględniania różnorodności biologicznej w politykach sektorowych. Konieczne jest podjęcie dalszych działań, aby wdrożyć zieloną i niebieską infrastrukturę oraz włączyć ją w inne polityki, które są zgodne z ramami mapowania i oceny ekosystemów i usług ekosystemowych.



Szacowanie kapitału naturalnego W ramach europejskiej strategii ochrony różnorodności biologicznej wzywa się państwa członkowskie do określenia i oceny stanu ekosystemów oraz ich usług na ich terytoriach do 2014 r., do oceny wartości gospodarczej tych usług, a także do włączenia tych wartości do systemów rachunkowości i sprawozdawczości na poziomie unijnym i krajowym do roku 2020. W 2015 r. Ministerstwo Środowiska zakończyło proces mapowania i oceny ekosystemów i usług ekosystemowych oraz mapowania i oceny ekosystemów miejskich . W 2018 r. przyjęto podejście do usług ekosystemowych, ale zakres, w jakim włączono mapowanie i ocenę ekosystemów i usług ekosystemowych do polityk krajowych, pozostaje w dużym stopniu nieudokumentowany.

Na końcowych warsztatach w ramach projektu Esmeralda i posiedzeniu grupy roboczej ds. mapowania i oceny ekosystemów i usług ekosystemowych we wrześniu 2018 r. w Brukseli Polska wykazała, że poczyniono pewne postępy we wdrażaniu mapowania i oceny ekosystemów i usług ekosystemowych. Ocenę przeprowadzono w ramach projektu Esmeralda (rys. 10). Rys. 10: Wdrażanie mapowania i oceny ekosystemów i usług ekosystemowych (wrzesień 2018 r.) Polska Platforma Biznes i Różnorodność jest globalnym partnerem Inicjatywy na rzecz biznesu i różnorodności biologicznej w ramach Konwencji o różnorodności biologicznej. Platforma, objęta wsparciem Ministerstwa Środowiska, zrzesza instytucje, środowisko akademickie, ekspertów, stowarzyszenia branżowe i doradców, aby pomagać przedsiębiorcom w tworzeniu zrównoważonych modeli biznesowych.



Inwazyjne gatunki obce W ramach europejskiej strategii ochrony różnorodności biologicznej przewidziano osiągnięcie następujących celów do 2020 r.: (i) zidentyfikowanie inwazyjnych gatunków obcych; (ii) kontrola lub eliminacja gatunków o znaczeniu priorytetowym; oraz (iii) zarządzanie drogami przedostawania się w celu zapobiegania wprowadzaniu i osiedlaniu się nowych inwazyjnych gatunków obcych. Realizację tych celów wspiera się w ramach rozporządzenia w sprawie inwazyjnych gatunków obcych, które weszło w życie w dniu 1 stycznia 2015 r. Polska przedłożyła cztery oceny ryzyka do celów pierwszej aktualizacji wykazu unijnego: trojeści amerykańskiej (Asclepias syriaca), niecierpka gruczołowatego (Impatiens glandulifera), gęsiówki egipskiej (Alopochen aegyptiacus) i bizona amerykańskiego (Bison bison). Przedstawiła również dodatkowe dowody, które potwierdzają konieczność ponownego rozważenia wpisania jelenia wschodniego (Cervus nippon) do wykazu. Chociaż forum naukowe nie zgodziło się z oceną ryzyka dotyczącą bizona amerykańskiego, zgodziło się z pozostałymi ocenami dotyczącymi niecierpka gruczołowatego, trojeści amerykańskiej i gęsiówki egipskiej. Uznano, że gatunki te kwalifikują się do wpisania do unijnego wykazu, co też uczyniono. Forum potwierdziło, że jego zdaniem jeleń wschodni nie spełnia kryteriów wpisania do wykazu. Rys. 11: Liczba inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla UE na podstawie dostępnych informacji georeferencyjnych dotyczących Polski W sprawozdaniu dotyczącym wyjściowego rozkładu (rys. 11), na którego potrzeby Polska dokonała przeglądu sytuacji krajowej i danych na poziomie siatki, wykazano, że 13 z 37 gatunków z pierwszego wykazu UE zaobserwowano już w Polsce w stanie dzikim. 11 z tych gatunków zadomowiło się, przy czym najpowszechniejszymi okazały się rak pręgowaty (Orconectes limosus) i barszcz Sosnowskiego (Hieracleum sosnowskyi). Ponadto nutria (Myocastor coypu) jest obserwowana w Polsce sporadycznie i nie stworzyła populacji rozrodczej, natomiast jest bardzo powszechna w Czechach i nieco mniej powszechna w Niemczech. Zaleca się, aby Polska uważnie monitorowała populację zdziczałą i podjęła wszelkie działania niezbędne do zapobieżenia zadomowieniu się tego gatunku na jej terytorium. W okresie od wejścia w życia wykazu unijnego (tj. pierwszego wykazu w dniu 3 sierpnia 2016 r., zaktualizowanego po raz pierwszy w dniu 2 sierpnia 2017 r.) do dnia 18 maja 2018 r. Polska nie zgłosiła pojawienia się na jej terytorium żadnych nowych inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla UE, o czym mowa w art. 16 ust. 2 rozporządzenia w sprawie inwazyjnych gatunków obcych. Polska powiadomiła Komisję o właściwych organach odpowiedzialnych za stosowanie rozporządzenia w sprawie inwazyjnych gatunków obcych zgodnie z art. 24 ust. 2 tego rozporządzenia. Trwają prace nad aktem prawa krajowego ustanawiającego sankcje za naruszenia, który jest wymagany na mocy art. 30 ust. 4 rozporządzenia w sprawie inwazyjnych gatunków obcych. Ochrona gleby W unijnej strategii tematycznej w dziedzinie ochrony gleby zwrócono uwagę na konieczność zapewnienia zrównoważonego użytkowania gleb. Wymaga ono zapobiegania dalszej degradacji gleby i zachowania jej funkcji oraz odtwarzania zdegradowanych gleb. Zgodnie z planem działania na rzecz zasobooszczędnej Europy z 2011 r. w strategiach UE należy do 2020 r. uwzględnić ich bezpośredni i pośredni wpływ na użytkowanie gruntów. Gleba jest ograniczonym i niezwykle delikatnym zasobem, którego degradacja w UE postępuje. Odsetek powierzchni sztucznego pokrycia terenu w Polsce (rys. 12) można interpretować jako miarę względnego oddziaływania na przyrodę i różnorodność biologiczną oraz miarę oddziaływań środowiskowych na ludzi mieszkających na obszarach zurbanizowanych. Podobną miarą jest gęstość zaludnienia. Pod względem sztucznego pokrycia terenu Polska uzyskała wynik 3,4 %, a więc poniżej średniej UE (średnia UE-28: 4,1 %). Gęstość zaludnienia wynosi 123,6/km2, tj. powyżej średniej UE, która wynosi 118/km2 . Skażenie może znacznie pogorszyć jakość gleby i stać się zagrożeniem dla zdrowia ludzi lub środowiska. W najnowszym sprawozdaniu Komisji Europejskiej oszacowano, że istnieje około 2,8 milionów terenów w UE, na których przeprowadzano lub nadal przeprowadza się działania potencjalnie zanieczyszczające. Na szczeblu UE 650 000 tych terenów wpisano do wykazów krajowych lub lokalnych. Na 65 500 terenach zanieczyszczonych przeprowadzono działania naprawcze. Polska nie przedstawiła grupie roboczej Europejskiej Sieci Informacji i Obserwacji Środowiska (EIONET) sprawozdania z postępów w zakresie zarządzania terenami zanieczyszczonymi i zdegradowanymi na szczeblu krajowym.

Rys. 12: Odsetek powierzchni sztucznego pokrycia terenu, 2015 r. Erozja wodna gleb jest procesem naturalnym, którego skutki może spotęgować zmiana klimatu i działalność człowieka, m.in. niewłaściwe praktyki rolnicze, wylesianie, wypalanie lasów lub prace budowlane. Wysoki poziom erozji gleb może ograniczyć wydajność rolnictwa, a także wywierać niekorzystny wpływ na różnorodność biologiczną i usługi ekosystemowe w wymiarze transgranicznym oraz na rzeki i jeziora (zwiększając ilość osadów i przenosząc zanieczyszczenia). Zgodnie z modelem RUSLE2015 średni współczynnik ubytków gleby spowodowanych przez wodę wynosi w Polsce 0,96 ton na hektar rocznie (t ha−a yr−y), zaś średnia wartość tego współczynnika w UE wynosi 2,46 t ha−a yr−y – oznacza to, że średnio erozja gleb jest niska. Należy jednak zauważyć, że wyniki te uzyskano na podstawie modelu wdrażanego na szczeblu UE, w związku z czym nie należy ich utożsamiać z wartościami mierzonymi in situ. Faktyczny współczynnik ubytków gleby może różnić się istotnie w poszczególnych państwach UE w zależności od warunków lokalnych. Materia organiczna w glebie odgrywa ważną rolę w obiegu węgla i w zmianie klimatu. Gleby są drugim pod względem wielkości po oceanach pochłaniaczem dwutlenku węgla na świecie. Ochrona obszarów morskich Zgodnie z polityką i przepisami UE w zakresie obszarów przybrzeżnych i morskich wymaga się, aby do 2020 r. wpływ oddziaływania na wody morskie został zmniejszony w celu osiągnięcia lub utrzymania dobrego stanu środowiska, a także w celu zapewnienia, aby strefy przybrzeżne były zarządzane w zrównoważony sposób. Celem dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej jest osiągnięcie dobrego stanu środowiska w wodach morskich UE do 2020 r. W tym celu państwa członkowskie muszą opracować strategię morską dla swoich wód morskich oraz współpracować z państwami UE dzielącymi ten sam region lub podregion morski. Jeżeli chodzi o Polskę, ważną rolę w osiągnięciu celów dyrektywy odgrywa Komisja Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku (komisja helsińska). Przedstawiony przez Polskę program działań jest spójny z określonymi w niej presjami i celami. Czasami jego zakres wykracza poza te cele i obejmuje dodatkowe aspekty. Przykładowo środki dotyczące gatunków obcych mają zastosowanie również do żeglugi i akwakultury, których Polska nawet nie zgłosiła jako istotne presje. Polska zgłosiła również środki, których celem jest rozwiązanie problemu szkód fizycznych spowodowanych połowami włokami dennymi, zanieczyszczeń spowodowanych zrzucaniem osadów oraz zrzutami ścieków. Odnotowano jednak kilka niedociągnięć. Nie jest jasne, czy dobry stan środowiska zostanie osiągnięty do 2020 r. Ponadto w wielu przypadkach Polska nie przedstawiła harmonogramów wdrożenia nowych środków. Ogólnie rzecz biorąc, polski program działań częściowo spełnia wymogi dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej. Działania priorytetowe na 2019 r. ·Należy ustanowić harmonogramy osiągnięcia dobrego stanu środowiska, w przypadku gdy nie zostały one zgłoszone. ·Należy przekazywać więcej informacji na temat środków, ustanowić większą liczbę środków, które mają bezpośredni wpływ na niekorzystne presje, oraz określić ilościowo przewidywany stopień ograniczenia presji w rezultacie tych środków. Należy zapewnić terminowe zgłaszanie poszczególnych elementów w ramach dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej. 3.Zapewnienie obywatelom zdrowia i dobrej jakości życia Jakość powietrza Polityka i przepisy UE w zakresie czystego powietrza wymagają istotnej poprawy jakości powietrza w UE, aby zbliżyć ją do jakości zalecanej przez Światową Organizację Zdrowia. Zanieczyszczenie powietrza i jego wpływ na zdrowie ludzi, ekosystemy i różnorodność biologiczną powinny zostać jeszcze bardziej ograniczone, aby osiągnąć długoterminowy cel nieprzekraczania krytycznych obciążeń i poziomów. Wiąże się to ze zwiększeniem wysiłków na rzecz osiągnięcia pełnej zgodności z unijnymi przepisami w zakresie jakości powietrza oraz określeniem celów strategicznych i działań po roku 2020. UE stworzyła kompleksowe prawodawstwo dotyczące jakości powietrza, w którym ustanowiono normy, u podstaw których leżą zapewnienie zdrowia oraz cele dotyczące ograniczania szeregu rodzajów zanieczyszczeń powietrza. W okresie od 1990 r. do 2016 r. odnotowano w Polsce spadek emisji zanieczyszczeń powietrza (SOx, NOx, NH3) z poszczególnych sektorów – obecnie ich poziomy nie przekraczają obowiązujących krajowych pułapów emisji . Spadki odnotowywane w latach 1990–2014, które wskazano w poprzednim przeglądzie wdrażania polityki ochrony środowiska, nadal były obserwowane pomiędzy 2014 r. a 2016 r.: emisje tlenków siarki (SOx) spadły o 18,63 %, zaś emisje amoniaku (NH3) – o 1,02 %. Pomiędzy 2014 r. a 2016 r. odnotowano natomiast wzrost emisji lotnych związków organicznych (NMLZO) o 3,04 %, emisji pyłu drobnego PM2,5 – o 3,83 % i emisji tlenków azotu (NOx) – o 0,05 % (zob. również rys. 13 dotyczący łącznych emisji PM2,5 i NOx w poszczególnych sektorach). Pomimo tych spadków konieczne są dalsze działania w celu spełnienia zobowiązań w zakresie redukcji emisji (względem poziomów emisji z 2005 r.), które określono w nowej dyrektywie w sprawie krajowych poziomów emisji na lata 2020–2029 i dla każdego kolejnego roku, począwszy od 2030 r. Jakość powietrza w Polsce nadal budzi poważne obawy. Europejska Agencja Środowiska oszacowała, że w 2015 r. ok. 44 500 przedwczesnych zgonów mogło być wynikiem stężeń pyłu drobnego, z czego 1300 zgonów było spowodowanych stężeniem ozonu , a 1700 – stężeniem dwutlenku azotu .

Rys. 13: Emisje PM2,5 i NOx w Polsce według sektorów Od czasu przeglądu wdrażania polityki ochrony środowiska z 2017 r. nie odnotowano żadnych postępów w zakresie poprawy jakości powietrza. W 2017 r. unijne normy jakości powietrza naruszono w większości stref jakości powietrza (łącznie 46 stref) : w przypadku cząstek stałych (PM10) – w 34 strefach, w przypadku pyłu drobnego (PM2,5) – w 19 strefach, w przypadku dwutlenku azotu (NO2) – w 4 strefach, a w przypadku dwutlenku siarki (SO2) – w jednej strefie jakości powietrza. Ponadto na całym terytorium Polski stężenie benzo[a]pirenu stale przekraczało wartości dopuszczalne. Na rys. 14 przedstawiono liczbę stref jakości powietrza, w których odnotowano zbyt duże stężenia NO2, PM2,5 i PM10, jako odsetek łącznej liczby stref. Rys. 14: Strefy jakości powietrza, w których w 2017 r. przekroczono unijne normy jakości powietrza Komisja Europejska wszczyna postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego obejmujące wszystkie zainteresowane państwa UE, w tym Polskę, w związku z ciągłymi naruszeniami wymogów dotyczących jakości powietrza (dla PM10 i NO2), które poważnie szkodzą zdrowiu i środowisku. Jeżeli chodzi o przekroczenie norm dla PM10, Komisja pozwała Polskę do Trybunału Sprawiedliwości, który w wyroku w sprawie C-336/16 potwierdził stanowisko Komisji. Celem jest wprowadzenie odpowiednich środków, aby dostosować wszystkie strefy do wymogów i maksymalnie ograniczyć okres, w którym wartości są zbyt wysokie. Jak wskazano w przeglądzie wdrażania polityki ochrony środowiska z 2017 r., przyczyną złej jakości powietrza jest spalanie węgla niskiej jakości w domowych kotłach centralnego ogrzewania, które nie spełniają norm; kolejną przyczyną jest wzrost intensywności transportu drogowego. We wrześniu 2017 r. Polska przyjęła rozporządzenie określające normy dla kotłów węglowych i kotłów na biomasę drzewną o mocy poniżej 500 kW, tj. wykorzystywanych w domach jednorodzinnych. Rok później, we wrześniu 2018 r., przyjęto inne rozporządzenie, w którym wskazano normy jakości dla paliw stałych. Mimo że każdego roku bardzo duże zanieczyszczenie powietrza przekłada się na poważne skutki zdrowotne, w rozporządzeniu przewidziano jednak długi okres przejściowy, w ramach którego domy jednorodzinne mają czas na rezygnację z miału węglowego i węgla brunatnego do czerwca 2020 r. W czerwcu 2018 r. Polska przyjęła program Czyste Powietrze, w ramach którego gospodarstwa domowe mogą uzyskać dotacje finansowe i kredyty preferencyjne na wymianę przestarzałych kotłów węglowych i modernizację termiczną domów jednorodzinnych. Gospodarstwa domowe mogą jednak w dalszym ciągu korzystać z kotłów niespełniających norm, ponieważ nie ma ram regulacyjnych przewidujących ich wycofywanie. Środki takie jak budowa obwodnic, aby wyprowadzić ruch drogowy poza centra miast, czy modernizacja infrastruktury transportu publicznego są ważne, ale same w sobie nie wystarczą, aby ograniczyć emisje z transportu. Należy wdrożyć wszelkie pozostałe możliwe środki, w szczególności zachęty finansowe, takie jak uzależnienie wysokości podatków od samochodów i paliwa od poziomów emisji, ograniczenia ruchu pojazdów czy wprowadzenie stref niskiej emisji w miastach, a także wzmocnienie systemu okresowych kontroli samochodów i wprowadzenie kary grzywny dla właścicieli samochodów z silnikami Diesla, w których nielegalnie usunięto filtr cząstek stałych. Działania priorytetowe na 2019 r. ·W kontekście opracowania właściwego krajowego programu ograniczania zanieczyszczenia powietrza (KPOZP) należy podjąć działania w celu ograniczenia głównych źródeł emisji oraz spełnić wszystkie normy jakości powietrza. ·Należy szybciej ograniczać emisje i stężenia cząstek stałych (PM2,5 i PM10) i benzo[a]pirenu, przyłączać domy do sieci ciepłowniczej i zapewniać wsparcie finansowe na wymianę domowych kotłów centralnego ogrzewania, które nie spełniają norm, na piece niskoemisyjne i źródła ciepła korzystające z odnawialnych źródeł energii. ·Należy szybciej ograniczać emisje i stężenia tlenków azotu (NOx) i dwutlenku azotu (NO2) przez zmniejszenie emisji z transportu, w szczególności przez wprowadzenie ograniczeń ruchu pojazdów na obszarach miejskich, ustanowienie systemu podatkowego powiązanego z poziomami emisji itd. ·Należy ograniczyć wykorzystywanie węgla do ogrzewania domowego, aby zmniejszyć emisje zanieczyszczeń powietrza, bazując np. na inicjatywie na rzecz regionów górniczych w procesie transformacji. Emisje przemysłowe Główne cele unijnej polityki w zakresie emisji przemysłowych są następujące: (i) ochrona powietrza, wody i gleb; (ii) zapobieganie generowaniu odpadów i gospodarowanie odpadami; (iii) poprawa efektywności energetycznej i efektywnej gospodarki zasobami; oraz (iv) oczyszczanie terenów zanieczyszczonych. Aby osiągnąć powyższe cele, UE przyjmuje zintegrowane podejście do zapobiegania rutynowym i przypadkowym emisjom przemysłowym oraz ich kontroli. Podstawą polityki jest dyrektywa w sprawie emisji przemysłowych. Poniższy przegląd działalności przemysłowej, która wchodzi w zakres stosowania dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych, przygotowano na podstawie projektu zakładającego opracowanie profili krajowych w zakresie polityki dotyczącej emisji przemysłowych. Około 3100 instalacji przemysłowych w Polsce musi posiadać pozwolenie zgodnie z dyrektywą w sprawie emisji przemysłowych . W 2015 r. do sektorów przemysłowych, w których działała największa liczba instalacji objętych zakresem stosowania dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych, należały: intensywny chów drobiu lub świń (26 %), gospodarowanie odpadami innymi niż niebezpieczne (17 %) oraz energetyka (10 %). Rys. 15: Liczba instalacji przemysłowych objętych zakresem zastosowania dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych według sektorów w Polsce (2015 r.)

W 2015 r. sektorami przemysłowymi o najwyższych poziomach emisji były (rys. 16): ·sektor energetyczny – w odniesieniu do wszystkich zanieczyszczeń z wyjątkiem niemetanowych lotnych związków organicznych (NMLZO) i amoniaku (NH3), ·inne rodzaje działań (przede wszystkim intensywny chów drobiu lub świń oraz obróbka powierzchniowa) – w odniesieniu do NMLZO i NH3, ·produkcja metali – w odniesieniu do kadmu (Cd), chromu (Cr), ołowiu (Pb) i cynku (Zn). Rys. 16: Emisje do powietrza z sektorów wchodzących w zakres zastosowania dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych oraz wszystkie pozostałe łączne krajowe emisje do powietrza w Polsce (2015 r.) Stwierdzono również, że intensywny chów drobiu lub świń oraz sektor chemiczny tworzą poważne obciążenie dla środowiska pod względem emisji do wody. Działanie priorytetowe na 2019 r. ·Należy dokonać przeglądu pozwoleń i usprawnić kontrole lub egzekwowanie przepisów, aby spełnić wymogi zawarte w przyjętych niedawno konkluzjach dotyczących BAT. Hałas Dyrektywa w sprawie hałasu w środowisku przewiduje wspólne podejście do unikania hałasu, zapobiegania mu oraz zmniejszania szkodliwych skutków hałasu związanych z narażeniem na działanie hałasu w środowisku. Nadmierny hałas wytwarzany przez samoloty, kolej i ruch drogowy jest jedną z głównych przyczyn problemów środowiskowych związanych ze zdrowiem w UE . Uważa się, że w Polsce hałas w środowisku jest przyczyną co najmniej 1100 przedwczesnych zgonów i 6600 przyjęć do szpitala rocznie. Około 1 400 000 osób cierpi na zaburzenia snu. Wdrażanie dyrektywy w sprawie hałasu w środowisku znacznie się opóźniło. Zgodnie z najnowszymi danymi, które Polska przekazała w latach 2016 i 2017 , tworzenie map hałasu jest prawie zakończone. Polska przedstawiła również sprawozdania na temat swoich planów działania w odniesieniu do większości aglomeracji, większości głównych dróg i kolei. Z przekazanych informacji wynika, że plany działania dla dróg i kolei poza aglomeracjami zostały określone w planach regionalnych, natomiast drogi i linie kolejowe w aglomeracjach zostały uwzględnione w planach działania na poziomie aglomeracji. Informacje te należy jednak zbadać bardziej dogłębnie, ponieważ odnotowano problemy w zakresie sprawozdawczości w odniesieniu do zasięgu terytorialnego planów działania. Opracowano plan działania dla portu lotniczego w Warszawie, ale wydaje się, że obejmuje on jedynie aglomerację warszawską. Działanie priorytetowe na 2019 r. ·Należy przyspieszyć proces opracowywania planów działań w zakresie zarządzania hałasem. Jakość wody i gospodarka wodna Zgodnie z przepisami i polityką UE wymaga się znacznego zmniejszenia wpływu oddziaływań na wody przejściowe, przybrzeżne i słodkie (w tym wody powierzchniowe i gruntowe). Osiągnięcie, utrzymanie lub poprawienie dobrego stanu jednolitych części wód określonych w ramowej dyrektywie wodnej zapewni obywatelom Unii możliwość korzystania z dobrej jakości, bezpiecznej wody pitnej i wody w kąpieliskach. Zapewni ono również bardziej zrównoważone i zasobooszczędne zarządzanie obiegiem składników pokarmowych (azotu i fosforu). Na mocy istniejących przepisów UE w dziedzinie wody wprowadzono ramy ochrony, aby zapewnić przestrzeganie wysokich norm w odniesieniu do wszystkich jednolitych części wód w UE, oraz uwzględniono poszczególne źródła zanieczyszczeń (np. rolnictwo, obszary miejskie i działalność przemysłową). W unijnym prawie wodnym przewidziano również wymóg uwzględnienia przewidywanego wpływu zmiany klimatu w odnośnych instrumentach planowania, np. w planach zarządzania ryzykiem powodziowym i planach gospodarowania wodami w dorzeczu, w tym przez program środków obejmujący działania, które państwa członkowskie planują podjąć, aby osiągnąć cele środowiskowe. Ramowa dyrektywa wodna Komisja Europejska oceniła drugą generację zgłoszonych przez Polskę planów gospodarowania wodami w dorzeczu (RBMP) zgodnie z ramową dyrektywą wodną pod kątem stanu wód i postępów odnotowanych od czasu opracowania pierwszych planów gospodarowania wodami w dorzeczu.

Najbardziej znaczącym oddziaływaniem na rzeki (50 % jednolitych części wód w rzekach) jest „nieznane oddziaływanie antropogeniczne”. Rozproszone oddziaływania z sektora rolnego wywarły wpływ na 62 % jednolitych części wód w jeziorach i 8 % jednolitych części wód w rzekach. Najbardziej znaczącym oddziaływaniem na wody gruntowe są zanieczyszczenia rozproszone pochodzące z sektora górniczego (8 % części wód podziemnych), a drugim w kolejności – zmiany poziomu zwierciadła wód gruntowych (7 %). Najbardziej znaczącym wpływem na jednolite części wód powierzchniowych jest wpływ nieznany (wpływ na 36 % jednolitych części wód podziemnych), a następnie zanieczyszczenie substancjami biogennymi (22 %) i przekształcanie siedlisk z uwagi na zmiany morfologiczne (8 %). Do najbardziej znaczących wpływów na wody gruntowe zalicza się pobór wody powyżej dostępnych zasobów wód podziemnych (7 % części wód podziemnych) oraz obniżenie jakości związanych z nimi wód powierzchniowych (7 %). Liczba miejsc monitoringu operacyjnego i miejsc monitoringu diagnostycznego w odniesieniu do stanu ekologicznego istotnie spadła w porównaniu z pierwszymi planami gospodarowania wodami w dorzeczu. Na wodach przejściowych i przybrzeżnych nie ma żadnych miejsc monitoringu diagnostycznego. Ponadto wydaje się, że na każdą jednolitą część wód przejściowych przypada tylko jedno miejsce monitoringu operacyjnego, ponieważ liczba tych miejsc jest równa liczbie jednolitych części wód. Odnotowano znaczny wzrost liczby i odsetka jednolitych części wód sklasyfikowanych pod względem stanu ekologicznego (odsetek jednolitych części wód o nieznanym stanie ekologicznym spadł z 80 % do prawie 0 %). Nie ma jednak pełnego zaufania co do tej klasyfikacji w odniesieniu do większości jednolitych części wód, ponieważ w większości jednolitych części wód (60 %) w rzekach i jeziorach opracowano ją na podstawie grupowania lub opinii ekspertów, a jedynie w niewielkim zakresie na podstawie monitorowania większości biologicznych elementów jakości i wszystkich hydromorfologicznych elementów jakości. 70 % jednolitych części wód ma stan ekologiczny poniżej dobrego (rys. 18). W związku z tym osiągnięcie dobrego stanu i potencjału określonych w ramowej dyrektywie wodnej będzie wymagało znacznych wysiłków. Wyłączenia w zakresie realizacji celów środowiskowych można zastosować tylko wtedy, gdy warunki zostaną spełnione. Polska zastosowała wiele wyłączeń. Wydaje się jednak, że nie są one poparte wystarczającymi dowodami. Przykładowo nie przedstawiono stosownych informacji, aby można było stwierdzić, czy zwolnienia dotyczące nieproporcjonalnych kosztów i warunków naturalnych są uzasadnione. Rys. 17: Stan lub potencjał ekologiczny jednolitych części wód powierzchniowych w Polsce Odsetek jednolitych części wód o nieznanym stanie chemicznym spadł z 92 % do 15 %. W rezultacie odsetek jednolitych części wód powierzchniowych o dobrym stanie chemicznym wzrósł z 3 % do 59 %, zaś odsetek jednolitych części wód powierzchniowych, które nie osiągnęły dobrego stanu chemicznego – z 5 % do 26 %. Odsetek łącznej powierzchni wód gruntowych o niskim stanie ilościowym spadł z 7 % do 4 %. Ogólnie w drugim planie gospodarowania wodami w dorzeczu odnotowano poprawę ilości i jakości bezpośrednio dostępnych informacji, które podano w programach działań. W szczególności przedstawiono informacje na temat powiązań między oddziaływaniami i działaniami oraz postępów we wdrażaniu środków. Dyrektywa w sprawie wody pitnej Od ostatniego przeglądu wdrażania polityki ochrony środowiska nie pojawiły się nowe dane na temat wody pitnej. Dyrektywa dotycząca wody w kąpieliskach Z rys. 19 wynika, że w 2017 r. 66,8 % z 205 kąpielisk w Polsce było doskonałej jakości, 12,7 % – dobrej jakości, zaś 6,8 % – dostatecznej jakości (w 2016 r. odpowiednio 66,2 %, 15,9 % i 8 %). W 2017 r. pięć kąpielisk było niedostatecznej jakości . Szczegółowe informacje na temat wody w polskich kąpieliskach można uzyskać na portalu krajowym lub korzystając z interaktywnej mapy opracowanej przez Europejską Agencję Środowiska . Rys. 18: Jakość wody w kąpieliskach, lata 2014–2017 Dyrektywa azotanowa W następstwie wyroku TSUE (C-356/13) Polska zaczęła wdrażać obowiązkowe środki przewidziane w dyrektywie azotanowej w całym kraju, a w 2018 r. przyjęła nowy program działań dotyczący azotanów. Dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych Polska nie zapewniła jeszcze zgodności z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych. Od czasu przeglądu wdrażania polityki ochrony środowiska z 2017 r. Polska zaktualizowała swój program wdrażania dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych i oficjalnie przekazała Komisji nowe dane. Zgodnie z najnowszymi przekazanymi danymi, które dotyczą 2016 r., w Polsce znajduje się 1 587 aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców (RLM) wynoszącej ponad 2 000 oraz całkowitym ładunku wynoszącym 38 793 049 RLM. Z danych wynika jednak, że ponad 1 000 aglomeracji nie spełnia wymogów określonych w dyrektywie w zakresie zbierania i oczyszczania ścieków. Na tej podstawie Komisja postanowiła wszcząć przeciwko Polsce postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Szacowane nakłady niezbędne do zapewnienia odpowiedniego zbierania i oczyszczania ścieków w pozostałych aglomeracjach wynoszą 6,1 mld EUR .



Dyrektywa powodziowa W dyrektywie powodziowej ustanowiono ramy oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim mające na celu ograniczenie negatywnych skutków związanych z istotnymi powodziami. Polska przyjęła i przedstawiła swoje pierwsze plany zarządzania ryzykiem powodziowym na podstawie dyrektywy, a Komisja Europejska przeprowadziła ocenę.

W ocenie Komisja stwierdziła, że aby ustalić cele i opracować środki z zakresu zapobiegania, ochrony i przygotowania, poczyniono znaczne wysiłki, które przyniosły pozytywne rezultaty. W ocenie wykazano również, że plany Polski dotyczące zarządzania ryzykiem powodziowym, podobnie jak plany innych państw członkowskich, nie zawierają jeszcze punktu odniesienia do oceny osiągniętych postępów i jasnego określenia priorytetów w odniesieniu do środków. Ponadto należy usprawnić proces włączania kolejnych etapów cyklu zarządzania ryzykiem powodziowym w plan zarządzania ryzykiem powodziowym. Działania priorytetowe na 2019 r. ·Należy usprawnić monitorowanie wód powierzchniowych przez uwzględnienie wszystkich istotnych elementów jakości we wszystkich kategoriach wód zgodnie z ramową dyrektywą wodną. ·Należy wdrożyć kolejne środki, aby zapewnić dobry stan ilościowy / przepływy hydrobiologiczne. ·Należy zapewnić, by projekty, które mogą wpłynąć na stan jednolitych części wód, poddano dokładnej ocenie i uzasadniono je zgodnie z wymogami ramowej dyrektywy wodnej (art. 4 ust. 7). ·Należy przyspieszyć realizację inwestycji wymaganych do osiągnięcia zgodności z dyrektywą dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych. ·Należy zapewnić skuteczne wdrażanie i egzekwowanie środków przewidzianych w nowych programach działań dotyczących azotanów. ·Należy podjąć działania, aby usprawnić proces włączania kolejnych etapów cyklu zarządzania ryzykiem powodziowym w plan zarządzania ryzykiem powodziowym. Chemikalia UE dąży do zapewnienia, aby do 2020 r. chemikalia wytwarzano i wykorzystywano w sposób ograniczający do minimum wszelkie znaczące niekorzystne skutki dla zdrowia ludzi i dla środowiska. Przygotowywana jest strategia UE na rzecz środowiska wolnego od toksyn, która sprzyja innowacjom i rozwojowi substytutów o zrównoważonym charakterze, w tym opcji niechemicznych. Przepisy UE w zakresie chemikaliów zapewniają podstawową ochronę zdrowia ludzi i środowiska. Ponadto zapewniają one stabilność i przewidywalność przedsiębiorstwom prowadzącym działalność na rynku wewnętrznym. Sprawozdanie Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) z 2016 r. dotyczące funkcjonowania rozporządzenia w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH) oraz rozporządzenia w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania (CLP) wykazało, że działania służące egzekwowaniu przepisów są wciąż opracowywane. Skoordynowane projekty w zakresie egzekwowania przepisów w ramach forum wymiany informacji o egzekwowaniu przepisów wykazały, że można byłoby zwiększyć skuteczność działań w zakresie egzekwowania przepisów, w szczególności w odniesieniu do obowiązków rejestracji i kart charakterystyki, w których przypadku stwierdzono stosunkowo wysoki poziom braku zgodności. Mimo pewnej poprawy sytuacji konieczne jest dalsze udoskonalanie krajowych działań w zakresie egzekwowania przepisów w odniesieniu do ogólnounijnej harmonizacji, w tym kontroli przywozu. Oczywiste jest również, że w niektórych państwach UE egzekwowanie przepisów jest nadal mało skuteczne, w szczególności w odniesieniu do obowiązków w zakresie kontroli przywozu i łańcucha dostaw. W większości państw UE struktura zdolności w zakresie egzekwowania przepisów jest w dalszym ciągu złożona. Projekty dotyczące egzekwowania przepisów również pokazały pewne różnice między poszczególnymi państwami. Niektóre z nich systematycznie zgłaszają na przykład większą zgodność niż średnia UE, inne natomiast – niższą. Już w badaniu przeprowadzonym przez Komisję w 2015 r. podkreślono znaczenie harmonizacji we wdrażaniu rozporządzenia REACH na szczeblu krajowym pod względem nadzoru rynku i egzekwowania przepisów, co jest podstawowym czynnikiem niezbędnym do funkcjonowania zharmonizowanego jednolitego rynku . W marcu 2018 r. Komisja opublikowała ocenę rozporządzenia REACH. W ocenie stwierdzono, że cele rozporządzenia REACH są realizowane, ale postępy czynione w tym zakresie są wolniejsze niż przewidywano. Ponadto dokumentacja rejestracyjna jest często niekompletna. W ocenie podkreśla się potrzebę skuteczniejszego egzekwowania przepisów przez wszystkie podmioty, w tym rejestrujących, dalszych użytkowników oraz w szczególności importerów, aby zapewnić równe warunki działania, osiągnąć cele rozporządzenia REACH oraz zagwarantować spójność z działaniami przewidzianymi w celu poprawy przestrzegania prawa ochrony środowiska i zarządzania środowiskiem. W tym kontekście uznano, że ważne jest, aby sprawozdawczość dotycząca działań państw członkowskich w zakresie egzekwowania przepisów była spójna. Egzekwowanie przepisów dotyczących chemikaliów w Polsce należy do kompetencji kilku organów administracji. Biuro do spraw Substancji Chemicznych jest głównym właściwym organem ustanowionym na mocy rozporządzeń REACH i CLP. Głównymi organami odpowiedzialnymi za egzekwowanie przepisów są Państwowa Inspekcja Sanitarna, Państwowa Inspekcja Sanitarna MSW i Wojskowa Inspekcja Sanitarna, każda w ramach swoich kompetencji. Oprócz chemikaliów kompetencje Państwowej Inspekcji Sanitarnej obejmują profilaktykę i zwalczanie chorób zakaźnych, zapobieganie zagrożeniom zawodowym i środowiskowym, nadzór nad zdrowiem i bezpieczeństwem oraz promocję zdrowia. Państwowa Inspekcja Sanitarna realizuje zadania w zakresie zdrowia publicznego, w szczególności przez monitorowanie warunków: bezpieczeństwa zdrowotnego wody (wody pitnej i wody w kąpieliskach), higieny, higieny pracy, higieny promieniowania, higieny procesu kształcenia i nauczania, bezpieczeństwa żywności i żywienia oraz profilaktyki i zwalczania chorób. Działania kontrolne prowadzą inspektorzy na szczeblu regionalnym (powiatowe, wojewódzkie i graniczne stacje sanitarno-epidemiologiczne), koordynowani/nadzorowani przez Główny Inspektorat Sanitarny. Na szczeblu regionalnym inspektorzy zajmujący się chemikaliami i ochroną zdrowia w miejscu pracy odpowiedzialni są za nadzór nad kwestiami związanymi z REACH i CLP, produktami biobójczymi, detergentami, prekursorami narkotykowymi kategorii 2 i 3 oraz ochroną zdrowia w miejscu pracy. Polska uczestniczy w projekcie R4R – Europejskie regiony chemiczne na rzecz efektywnego gospodarowania zasobami, który stanowi wspólną platformę dla instytutów badawczych, przemysłu i regionów w sześciu państwach. Zapewnienie zrównoważonego rozwoju w miastach

W ramach polityki UE dotyczącej środowiska miejskiego zachęca się miasta do wdrażania polityki na rzecz zrównoważonego planowania i projektowania obszarów miejskich. Powinna ona obejmować innowacyjne podejścia do miejskiego transportu publicznego i mobilności, ekologicznych budynków, efektywności energetycznej i ochrony różnorodności biologicznej w miastach. Przewiduje się, że do 2050 r. liczba ludności zamieszkującej obszary miejskie w Europie przekroczy 80 %. Obszary miejskie stanowią szczególne wyzwanie w zakresie środowiska i zdrowia ludzi, lecz stwarzają zarazem możliwości wydajniejszego wykorzystania zasobów. UE zachęca gminy, aby stały się bardziej ekologiczne, za pomocą takich inicjatyw jak tytuł Zielonej Stolicy , nagroda Zielony Liść czy narzędzie „Green City Tool” . Finansowanie bardziej ekologicznych miast Polska przeznaczyła na zrównoważony rozwój obszarów miejskich 8,963 mld EUR ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) i 14,832 mld EUR z Funduszu Spójności . Na skuteczne projekty w bardziej ekologicznych miastach przeznacza się również środki w ramach programu „Horyzont 2020”. Na przykład celem międzynarodowego projektu „Grow Green”, w którym główną rolę odgrywa Wrocław, jest sprawienie, by miasta stały się odporne na zmianę klimatu i problemy z wodą oraz zdrowe i przyjazne dzięki inwestowaniu w rozwiązania oparte na zasobach przyrody. Polska uczestniczy w działaniach Europejskiej Sieci na rzecz Rozwoju Obszarów Miejskich (UDN) , która zrzesza ponad 500 miast w całej UE odpowiedzialnych za realizację zintegrowanych działań opartych na strategiach zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich finansowanych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) w latach 2014–2020. W ramach inicjatyw UDN EFRR wspiera innowacyjne działania miejskie jako sposób na testowanie nowych i niesprawdzonych rozwiązań służących rozwiązywaniu problemów w miastach. Łączny budżet EFRR na lata 2014–20 wynosi 372 mln EUR. W ramach dwóch pierwszych zaproszeń do składania wniosków projektowych projekty Polski nie zostały wybrane . Udział w unijnych inicjatywach i sieciach miejskich Polskie gminy są zazwyczaj zaangażowane w unijne inicjatywy na rzecz poprawy ochrony środowiska i przeciwdziałania zmianie klimatu. Warszawa była jednym z siedmiu miast ubiegających się o tytuł Zielonej Stolicy Europy w 2018 r. Jedenaście polskich gmin uczestniczy w inicjatywie URBACT na rzecz wspierania zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich za pośrednictwem 24 różnych sieci tematycznych . Poznań koordynuje obecnie projekt „Gen-Y City”, którego celem jest rozwijanie talentu, przyciągnięcie i utrzymanie osób z pokolenia Y, które wykazują się kreatywnością technologiczną. Szereg projektów dotyczących sieci miejskich realizowanych w ramach programu „Horyzont 2020” również przyczynia się do zapewnienia zrównoważonego rozwoju polskich miast. CIVITAS skupia 16 gmin reprezentujących Polskę, które wspólnie dążą do tego, aby transport miejski był bardziej ekologiczny i lepszy . Gdynia uczestniczy w projekcie DYN@MO, który jest ukierunkowany na planowanie zrównoważonej mobilności miejskiej, ekologicznie czyste i energooszczędne pojazdy, inteligentne systemy transportowe oraz technologie informacyjno-komunikacyjne . Niektóre polskie miasta biorą również udział w projekcie FosterReg, którego celem jest poprawa zdolności sektora publicznego w zakresie planowania i finansowania zintegrowanej rewitalizacji obszarów miejskich na rzecz wprowadzenia zrównoważonej energii oraz zarządzania taką zintegrowaną rewitalizacją . Polskie miasta aktywnie angażują się w takie inicjatywy jak Eurocities czy Porozumienie Burmistrzów UE. Do czerwca 2018 r. do Porozumienia Burmistrzów UE przystąpiło 40 polskich miast. Polskie miasta i organy rządowe uczestniczą również w Partnerstwie na rzecz Jakości Powietrza w UE w ramach agendy miejskiej dla UE. Wspomniane inicjatywy i sieci miejskie są mile widziane i propagowane, ponieważ mogą przyczynić się do poprawy środowiska miejskiego. Mieszkańcy polskich miast coraz bardziej optymistycznie postrzegają obszar, na którym mieszkają. W 2017 r. 19,2 % respondentów uznało jednak, że obszar, na którym mieszkają, zmaga się z zanieczyszczeniem, brudem lub innymi problemami środowiska naturalnego, co jest wynikiem gorszym niż w 2016 r. (16,5 %) i w 2015 r. (15,6 %) . Przyroda i miasta Ponad 15 % obszarów należących do sieci Natura 2000 w Polsce znajduje się w obrębie miejskich obszarów funkcjonalnych, co jest wynikiem nieco powyżej średniej UE (zob. rys. 20). Rys. 19: Udział obszarów objętych siecią Natura 2000 w miejskich obszarach funkcjonalnych Niekontrolowane rozrastanie się miast Ważona proliferacja obszarów miejskich w Polsce (WUP) wynosiła 1,66 jednostek przenikalności obszarów miejskich (UPU) na metr kwadratowy w 2009 r. w porównaniu ze średnią europejską (UE-28+4) wynoszącą 1,64 UPU/m². Wskaźnik ten wzrósł o 5,06 % w 2009 r. w porównaniu z rokiem 2006 . Zagęszczenie ruchu i mobilność miejska Innowacyjne podejścia do zarządzania ruchem są opracowywane i testowane w wielu miastach.

Do 2016 r. całkowita liczba samochodów w Polsce wzrosła do 21 mln, a liczba samochodów osobowych na 1 000 mieszkańców wzrosła z 526 w 2014 r. do 571 w 2016 r. Ze względu na szybki rozwój infrastruktury wzrost ten nie przekłada się na większą liczbę godzin spędzanych rocznie w korkach. Liczba godzin spędzonych w ciągu roku na zatłoczonych drogach spadła z 25,2 w 2014 r. do 24,95 w 2016 r. Podział zadań przewozowych w zakresie przewozu osób wskazuje na wysoki odsetek korzystania z samochodów osobowych w Polsce, który wciąż znajduje się jednak poniżej średniej dla UE-28. W 2015 r. podróże samochodem stanowiły 77,3 % pasażerokilometrów. W Polsce odnotowuje się jednak większy odsetek wykorzystania autobusów i autokarów (14,5 %) niż średnia dla UE-28 (9,4 %) oraz nieco mniejszy odsetek wykorzystania kolei (6,6 % w porównaniu z 7,6 %) . W Polsce samochody są nadal preferowanym środkiem transportu przy podróżach na większe odległości.



Część II: Ramy ułatwiające: narzędzia wdrażania 4.Zielone opodatkowanie, zielone zamówienia publiczne, finansowanie i inwestycje w obszarze ochrony środowiska Zielone opodatkowanie i dotacje o skutkach szkodliwych dla środowiska Zachęty finansowe, podatki i inne instrumenty ekonomiczne to skuteczne i efektywne sposoby realizacji celów polityki ochrony środowiska. W planie działania UE dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym zachęca się do ich stosowania. Dotacje o skutkach szkodliwych dla środowiska są monitorowane w kontekście europejskiego semestru i procesu zarządzania unią energetyczną. Dochody z podatków istotnych dla środowiska w Polsce są wyższe od średniej UE. W 2017 r. podatki na ochronę środowiska stanowiły 2,68 % PKB (średnia dla UE-28: 2,4 %), jak pokazano na rys. 21, a podatki od energii stanowią 2,33 % PKB w porównaniu ze średnią UE wynoszącą 1,84 %. W tym samym roku dochody z podatku na ochronę środowiska wyniosły 7,65 % łącznych dochodów z podatków i składek na zabezpieczenie społeczne (więcej niż średnia dla UE-28 wynosząca 5,97 %). Podatek z tytułu pracy miał mniejszy udział w całkowitym pobranym podatku niż średnia UE (39,9 % w 2016 r.), podczas gdy ukryte obciążenie podatkowe związane z zatrudnieniem wynosiło 32,6 % . Podatki konsumpcyjne utrzymywały się na stosunkowo wysokim poziomie (34,8 %, 13. miejsce w UE-28). Sugeruje to, że istnieje pewien potencjał w zakresie przenoszenia obciążeń podatkowych z pracy na konsumpcję, a w szczególności na podatek na ochronę środowiska. Najnowsze sprawozdanie krajowe w sprawie europejskiego semestru w odniesieniu do Polski pokazuje, że Polska nie stosuje podatków środowiskowych, aby zachęcać do efektywniejszego wykorzystania energii i ograniczenia emisji gazów cieplarnianych. Ukryta stawka podatku od energii, która wynosi mniej niż 60 % średniej UE, pozostaje na stosunkowo niskim poziomie; stawki na paliwa transportowe są niższe od średniej UE i dostępne są liczne zwolnienia podatkowe. Istnieją przypadki świadczące o tym, że wdrożenie solidnych środków polityki budżetowej może być korzystne dla środowiska. Dobrym przykładem jest opłata za odprowadzanie ścieków w Polsce, z której dochody przeznacza się na inwestycje z zakresu ochrony środowiska. Rys. 20: Dochody z podatku na ochronę środowiska jako odsetek PKB (2017 r.) Dotacje na paliwa kopalne utrzymywały się na wysokim poziomie w ciągu ostatnich dziesięciu lat, głównie ze względu na nową pomoc inwestycyjną na wydobycie węgla i inną pomoc pośrednią związaną z rezygnacją z węgla w kraju. Zwolnienia od podatku, które są nadal stosowane w odniesieniu do paliw kopalnych w rolnictwie i produkcji rolnej, znacznie wzrosły w ostatnich latach. Wartość tych zwolnień wyniosła 2340 mln PLN w 2016 r., podczas gdy przesunięcia budżetowe i dotacje przekroczyły 1650 mln PLN. Zniesiono jednak większość dotacji i zwolnień dla ropy naftowej i gazu ziemnego . Od 2005 r. poczyniono pewne postępy w zakresie zmniejszania różnicy w cenie między olejem napędowym a benzyną. W 2016 r. różnica między stawkami podatku od benzyny i oleju napędowego nadal wynosiła 14 %, podczas gdy w 2005 r. było to 38 % . W 2016 r. stawki podatku akcyzowego od benzyny i oleju napędowego utrzymywały się na niezmienionym poziomie w porównaniu z 2015 r. (1,67 PLN za litr w przypadku benzyny i 1,46 PLN w przypadku oleju napędowego). Opodatkowanie samochodów służbowych jest powodem do niepokoju w Polsce. Do końca 2017 r. zniesiono akcyzę na samochody elektryczne i w 2018 r. nie wprowadzono żadnych odpowiednich środków polityki budżetowej dla tego rodzaju samochodów . W Polsce nie funkcjonuje żaden podatek od środków transportowych oparty na poziomie emisji CO2 lub innych emisji. Projekt legislacyjny dotyczący powiązania opodatkowania samochodów z emisjami CO2 zawieszono w 2017 r.

Zachęty do wybierania samochodów o niższych emisjach CO2 były rzadkie w 2016 r. i wiązały się z rocznymi podatkami drogowymi i dotacjami, ale nie z opłatami drogowymi, opłatami związanymi z zatorami komunikacyjnymi czy strefami niskiej emisji bądź zakupem bardziej ekologicznych pojazdów. Nie istnieją żadne zachęty do preferencyjnego korzystania z infrastruktury publicznej. Nowe pojazdy kupowane w Polsce są jednymi z najmniej przyjaznych dla środowiska w UE – średni poziom emisji CO2 wynosi 125,8 g/km, co przekracza średnią UE wynoszącą 118 g/km w 2016 r. Należy rozważyć wprowadzenie wyżej wymienionych środków w celu zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza (zob. rozdział 3 dotyczący jakości powietrza). Polska kładzie duży nacisk na rozwój rynku samochodów elektrycznych oraz samochodów napędzanych sprężonym gazem ziemnym (CNG) lub skroplonym gazem ziemnym (LNG). Rząd wyznaczył bardzo ambitny cel: do 2025 r. na drodze ma się pojawić ponad milion pojazdów elektrycznych. W styczniu 2018 r. Polska przyjęła ustawę w sprawie elektromobilności i paliw alternatywnych, aby wesprzeć mobilność niskoemisyjną. Ustawa przewiduje zwolnienie z podatku akcyzowego samochodów elektrycznych, wodorowych i hybrydowych o pojemności silnika spalinowego mniejszej niż lub równej 2 000 centymetrów sześciennych (te ostatnie do dnia 1 stycznia 2021 r.). Trwa oczekiwanie na odpowiedź Komisji Europejskiej w odniesieniu do zgodności z zasadami rynku wewnętrznego, która jest konieczna do zastosowania zwolnienia.

Zielone zamówienia publiczne W strategiach UE w dziedzinie zielonych zamówień publicznych zachęca się państwa członkowskie do podejmowania dalszych działań na rzecz zapewnienia stosowania kryteriów zielonych zamówień w odniesieniu do co najmniej 50 % przetargów publicznych. Komisja Europejska pomaga zwiększyć wykorzystanie zamówień publicznych jako strategicznego narzędzia wspierania ochrony środowiska. Wartość zamówień publicznych wynosi w UE około 1,8 bln EUR (w przybliżeniu 14 % PKB). Znaczna część tych środków trafia do sektorów wywierających duży wpływ na środowisko, takich jak budownictwo czy transport. W związku z tym zielone zamówienia publiczne mogą przyczynić się do znacznego zmniejszenia negatywnego wpływu wydatków publicznych na środowisko i do wspierania zrównoważonych innowacyjnych przedsiębiorstw. Komisja zaproponowała unijne kryteria zielonych zamówień publicznych. W dniu 7 kwietnia 2017 r. przyjęto czwarty krajowy plan działania w zakresie zrównoważonych zamówień publicznych na lata 2017–2020. Aktualnym celem jest sprawienie, aby „zielone” zamówienia stanowiły jedną czwartą zamówień publicznych do końca 2020 r. Instytucje zamawiające nie są jednak zobowiązane do angażowania się w zielone zamówienia publiczne. Urząd Zamówień Publicznych promuje dobrowolne stosowanie zielonych zamówień publicznych i stosowanie unijnych kryteriów zielonych zamówień publicznych. W związku z wejściem w życie w lipcu 2016 r. nowej ustawy o zamówieniach publicznych, która wdraża odpowiednie dyrektywy UE, Urząd Zamówień Publicznych opracował nowy standardowy formularz służący do gromadzenia danych dotyczących kryteriów środowiskowych. W 2015 r. zielone zamówienia publiczne w zamówieniach o wartości poniżej unijnego progu wyniosły 11,40 % wszystkich zamówień publicznych, jak wynika z monitorowania prowadzonego przez Urząd. Z badania przeprowadzonego przez Parlament Europejski wynika, że Polska tylko częściowo wdrożyła krajowy plan działania na rzecz zielonych zamówień publicznych .

Finansowanie i inwestycje w obszarze ochrony środowiska W przepisach dotyczących europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (funduszy ESI) zobowiązano państwa członkowskie do propagowania kwestii środowiskowych i klimatycznych w ich strategiach i programach finansowania na rzecz spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej, rozwoju obszarów wiejskich i polityki morskiej. Osiągnięcie zrównoważonego rozwoju wymaga uruchomienia publicznych i prywatnych źródeł finansowania . Europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne mają zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia przez państwa celów środowiskowych i uwzględnienia ich w innych obszarach polityki. Inne instrumenty, takie jak „Horyzont 2020”, program LIFE i Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych (EFIS) , również mogą wspierać wdrażanie i rozpowszechnianie dobrych praktyk. Według specjalnego badania Eurobarometr nr 468 z 2017 r. dotyczącego stosunku obywateli UE do środowiska naturalnego 86 % ludności Polski popiera zwiększenie unijnych inwestycji w ochronę środowiska. Europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne na lata 2014–2020 W ramach 24 programów krajowych i regionalnych przyznano Polsce 86 mld EUR z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych na lata 2014–2020. Przy wkładzie krajowym w wysokości 18,8 mld EUR Polska dysponuje całkowitym budżetem w wysokości 104,8 mld EUR na inwestycje w różnych obszarach, począwszy od sieci infrastruktury (transport i energia), przez inwestycje w konkurencyjność MŚP w celu stymulowania badań i innowacji, inwestycje w gospodarkę niskoemisyjną oraz ochronę środowiska, aż po poprawę włączenia społecznego i zwiększenie uczestnictwa w rynku pracy. Polityka spójności Polska jest największym beneficjentem funduszy polityki spójności w latach 2014–2020, gdyż otrzymała przydział wynoszący 77,6 mld EUR łącznie, w tym 700,5 mln EUR na Europejską współpracę terytorialną i 12,8 mld EUR z Europejskiego Funduszu Społecznego. Jeśli chodzi o szacowanie wydatków na ochronę środowiska, najwięcej przeznacza się na inwestycje w sektorze wodnym i oczyszczania ścieków (2,5 mld EUR). Kolejne 1,3 mld EUR przeznacza się na gospodarowanie odpadami, 434 mln EUR na środki dotyczące przyrody i różnorodności biologicznej, a 428 mln EUR na środki na rzecz jakości powietrza. Ponadto Polska przeznaczyła 9,7 mld EUR na zrównoważone inwestycje przynoszące pośrednie korzyści środowiskowe, takie jak: efektywność energetyczna i odnawialne źródła energii, zrównoważony transport, zrównoważona turystyka oraz zrównoważone procesy biznesowe. Rys. 21: Europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne na lata 2014–2020 – przydział środków UE według tematu, Polska (mld EUR)

Aktualne dane wskazują na to, że unijne środki finansowe na lata 2007–2013 zostały wykorzystane niemal w całości (98,42 %) . Fundusz Spójności wspiera wdrażanie dyrektyw środowiskowych, w szczególności w sektorze wodnym i oczyszczania ścieków oraz w sektorze gospodarowania odpadami. Jednym z największych przedsięwzięć w dziedzinie ochrony środowiska jest wdrożenie dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych w aglomeracji warszawskiej. Jest ona wdrażana w sześciu etapach, począwszy od 2000 r. Całkowite koszty projektu wynoszą około 825 mln EUR. Projekt obejmuje budowę systemów kanalizacji, budowę i modernizację oczyszczalni ścieków oraz remont sieci wodociągowej i oczyszczalni ścieków, które obsługują Warszawę i sąsiadujące gminy. Warunki wstępne dotyczące wody i odpadów w ramach celu tematycznego 6 zostały spełnione w 2017 r. Komisja oceniła krajowy i 16 wojewódzkich planów gospodarki odpadami opracowanych i przyjętych w ramach planu działania na rzecz wypełnienia warunku wstępnego dotyczącego odpadów. W wyniku tej oceny wydano szereg zaleceń dotyczących projektów współfinansowanych przez UE. Wszelkie nowe instalacje termicznego przetwarzania odpadów z odzyskiem energii powinny być ograniczone do uzasadnionych i udokumentowanych przypadków, w których nie występuje ryzyko wystąpienia nadwyżki mocy produkcyjnych, a cele hierarchii postępowania z odpadami są spełnione. Ponadto unijne współfinansowanie nie powinno obejmować nowych zakładów mechaniczno-biologicznego przetwarzania odpadów czy zwiększenia przepustowości zakładów już istniejących. Ponadto gminy, które ubiegają się o współfinansowanie przez UE inwestycji w zakresie gospodarowania odpadami, powinny mieć wdrożone selektywne zbieranie pięciu strumieni odpadów, zgodnie z wymogami polskiego rozporządzenia w sprawie selektywnego zbierania wybranych frakcji odpadów. W związku z toczącym się postępowaniem w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w odniesieniu do stosowania art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej Komisja zgłosiła również zastrzeżenia co do współfinansowania przez UE projektów w takich sektorach jak: energia wodna, ochrona przeciwpowodziowa oraz żegluga śródlądowa, które – zważywszy na ich prawdopodobny negatywny wpływ na jednolite części wód – prowadzą do zastosowania wyłączenia przewidzianego w art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej. Polska stworzyła wykaz projektów, które nie wymagają zastosowania wyłączenia (lista nr 1 MasterPlanów dla obszaru dorzecza Wisły i Odry) i mają priorytet w odniesieniu do finansowania ze środków UE. Żadne projekty, które mogłyby doprowadzić do pogorszenia się stanu części wód (tj. znajdują się na liście nr 2 MasterPlanów dla obszaru dorzecza Wisły i Odry), nie mogą być współfinansowane z unijnych środków finansowych w ramach polskich programów operacyjnych, chyba że zostaną dostosowane do ramowej dyrektywy wodnej. Rozwój obszarów wiejskich W polskim programie rozwoju określono krajowe priorytety w zakresie wykorzystania środków w wysokości 13,5 mld EUR przeznaczonych na lata 2014–2020. Kwota ta obejmuje 8,7 mld EUR z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz 4,9 mld EUR współfinansowania krajowego . Jeśli chodzi o włączanie kwestii dotyczących ochrony środowiska do wspólnej polityki rolnej (WPR), w pierwszej kolejności należy wykorzystać EFRROW do pokrycia kosztów realizacji środków z zakresu gospodarowania gruntami z uwzględnieniem ochrony środowiska oraz innych środków ochrony środowiska; po drugie należy zapewnić skuteczne wdrożenie pierwszego filaru WPR w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności i „zazieleniania” pierwszego filaru. Budżet przeznaczony na płatności bezpośrednie dla Polski na lata 2014–2020 wynosi 23,4 mld EUR, z czego 30 % przeznaczono na korzystne dla środowiska praktyki w zakresie zazieleniania. Ponadto na priorytet 4 (ekosystemy) przeznaczono zaledwie 3 mld EUR (co stanowi około 30 % programu rozwoju obszarów wiejskich), a więc znacznie poniżej średniej europejskiej (około 45 %). Około połowę środków finansowych przeznaczonych na ochronę środowiska pochłaniają płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi. W rezultacie program rozwoju obszarów wiejskich nie pokrywa w wystarczającym stopniu potrzeb środowiskowych. W szczególności brakuje wsparcia dla inwestycji nieprodukcyjnych w przywracanie ekosystemów na obszarach Natura 2000. Pozytywnym aspektem jest to, że cały kraj został uznany za „strefę narażoną na zanieczyszczenia azotanami” oraz że zwiększono wsparcie w ramach programu rozwoju obszarów wiejskich na budowę obiektów do przechowywania nawozu naturalnego w celu zmniejszenia ryzyka wyciekania azotanów do wody. W ramach programu rozwoju obszarów wiejskich zwiększono również wsparcie dla konsolidacji gruntów rolnych. Grunty rolne są bardzo rozdrobnione. Szacuje się, że należy skonsolidować około 2 mln ha gruntów. Stanowi to poważne zagrożenie dla środowiska, ponieważ taka konsolidacja prowadzi do zniszczenia cennych elementów krajobrazu korzystnych dla wody, gleby i różnorodności biologicznej, takich jak żywopłoty i drzewa. Cele polityki konsolidacji gruntów powinny zatem obejmować ochronę i odbudowę przyrody. Rolnicy otrzymujący płatności bezpośrednie są zobowiązani do spełnienia szeregu wymogów środowiskowych w celu ochrony środowiska i ekosystemów (różnorodności biologicznej, siedlisk, gleby, wody, powietrza). Wymogi te należy jednak zaostrzyć przez wprowadzenie zakazu niszczenia cennych elementów krajobrazu. Europejski Fundusz Morski i Rybacki Polska otrzymuje około 710 mln EUR w ramach współfinansowania rybołówstwa i sektora morskiego, przy czym wkład UE wynosi 531 mln EUR . W ramac