W czerwcu 2022 r. Komisja przedstawiła wniosek w sprawie przepisów dotyczących odbudowy zasobów przyrodniczych, który ma na celu zapisanie w prawie ambicji unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030: zawiera on prawnie wiążący dla państw członkowskich cel odwrócenia tendencji spadku populacji owadów zapylających do 2030 r., a następnie utrzymania tendencji wzrostowej. Przepisy dotyczące odbudowy zasobów przyrodniczych i zmieniona inicjatywa na rzecz owadów zapylających idą w parze: wniosek ustawodawczy daje państwom członkowskim swobodę decydowania – w krajowych planach odbudowy – o najskuteczniejszych środkach służących osiągnięciu tego celu. Działania w ramach niniejszej zmienionej inicjatywy, które obejmują szeroki zakres polityk UE, mają na celu wspieranie i uzupełnianie krajowych środków odbudowy wymaganych na podstawie proponowanych przepisów dotyczących odbudowy zasobów przyrodniczych.

Zmiana jest następstwem przeglądu postępów we wdrażaniu inicjatywy na rzecz owadów zapylających, który Komisja przeprowadziła w 2021 r. W ramach tego przeglądu wykazano, że chociaż inicjatywa ta pozostaje właściwym narzędziem polityki, nadal istnieją poważne wyzwania, którym należy sprostać, aby zatrzymać i odwrócić tendencję spadkową liczebności owadów zapylających. W szczególności należy podjąć dalsze działania, aby – w oparciu o solidne mechanizmy monitorowania i zarządzania – skutecznie przeciwdziałać spadkowi liczebności owadów zapylających. W przeglądzie tym wezwano do zmiany wspomnianej inicjatywy, aby zrealizować jej długoterminowe cele.

W unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 wyznaczono ogólny cel zakładający – w ramach szeregu zobowiązań i celów dotyczących odbudowy zasobów przyrodniczych w UE – odwrócenie spadku liczebności i różnorodności owadów zapylających do 2030 r. W strategii ustanowiono również unijną platformę różnorodności biologicznej, w ramach której powołano grupę roboczą ds. owadów zapylających jako główną platformę zarządzania inicjatywą na rzecz owadów zapylających. W przeciwdziałaniu zagrożeniom dla owadów zapylających pomocne są też inne inicjatywy Europejskiego Zielonego Ładu, takie jak strategia „Od pola do stołu”, plan działania UE na rzecz eliminacji zanieczyszczeń, strategia leśna UE, strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu.

W 2018 r. Komisja przyjęła pierwsze ramy UE służące przeciwdziałaniu spadkowi liczebności dzikich owadów zapylających – inicjatywę UE na rzecz owadów zapylających. W inicjatywie tej określono cele długoterminowe do 2030 r. oraz kompleksowy zestaw działań, które mają być realizowane w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Cieszy się ona dużym poparciem wśród grup zainteresowanych stron i spotkała się z dużym zainteresowaniem opinii publicznej. Do wzmocnienia celów inicjatywy przyczynił się znacząco Europejski Zielony Ład.

Europa i świat stoją jednak w obliczu drastycznej utraty dzikich owadów zapylających. Zgodnie z Europejską czerwoną księgą spada liczebność populacji pszczół, motyli i bzygów – spadek taki odnotowano w przypadku co trzeciego gatunku tych owadów. Co więcej, co dziesiąty gatunek pszczół i motyli i co trzeci gatunek bzygów jest zagrożony wyginięciem. Choć liczby te już teraz są alarmujące, pełny obraz sytuacji nie jest jeszcze znany. Lepsze zrozumienie stanu owadów zapylających może ujawnić jeszcze bardziej niepokojącą sytuację.

Około czterech na pięć gatunków uprawnych i gatunków dzikich roślin kwitnących w Europie jest zależnych, przynajmniej w pewnym stopniu, od zapylania przez zwierzęta – tysiące gatunków owadów. Zapylanie to ma dla gospodarki wymierne korzyści: szacuje się, że wartość jego rocznego wkładu w produkcję rolną w UE wynosi co najmniej 5 mld EUR. Większość istotnych korzyści, jakie zapewniają owady zapylające, pozostaje nieokreślona ilościowo, np. ich wkład w bezpieczeństwo żywienia i zdrowia lub utrzymanie zdrowia i odporności ekosystemu dzięki zapylaniu roślin dziko rosnących.

Spadek liczebności dzikich owadów zapylających oraz jego skutki dla bezpieczeństwa żywnościowego, zdrowia ludzi, jakości życia i funkcjonowania ekosystemu budzi poważne obawy całego społeczeństwa. W związku z tym zjawiskiem podniosły się również głosy, w szczególności naukowców i społeczeństwa obywatelskiego, wzywające do podjęcia zdecydowanych działań mających na celu usunięcie przyczyn tego spadku. Jednym z najnowszych przykładów takich działań jest europejska inicjatywa obywatelska „Ratujmy pszczoły i rolników”, w ramach której wzywa się do przejścia w kierunku rolnictwa bardziej przyjaznego dla pszczół – inicjatywę tę udało się przedłożyć Komisji Europejskiej w październiku 2022 r. po zebraniu ponad 1 mln deklaracji poparcia od obywateli UE.

Działania na rzecz owadów zapylających we wszystkich typach krajobrazów należy wspierać również za pośrednictwem funduszy unijnych, w szczególności w ramach wspólnej polityki rolnej, funduszy polityki spójności oraz programu LIFE. Państwa członkowskie powinny także zdecydowanie zachęcać do współpracy transgranicznej w tym zakresie i ułatwiać ją.

Wprowadzenie monitorowania owadów zapylających pomoże w lepszym mapowaniu rzadkich i zagrożonych gatunków tych owadów. Informacje te należy wykorzystać do dopracowania środków w zakresie ochrony i środków odbudowy oraz do wyznaczania nowych obszarów chronionych w kontekście unijnego celu zakładającego uznanie 30 % obszarów za obszary chronione do 2030 r. w ramach unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030.

W przypadku innych zagrożeń, takich jak zanieczyszczenie substancjami chemicznymi, zanieczyszczenie powietrza czy zanieczyszczenie metalami ciężkimi, obecny stan wiedzy jest niewystarczający do oszacowania zakresu i rozkładu skutków tych zagrożeń dla owadów zapylających lub do opracowania odpowiedniej strategii interwencji. Należy prowadzić w tym zakresie dalsze monitorowanie oraz działania w obszarze badań naukowych i innowacji, aby umożliwić opartą na wiedzy naukowej reakcję na spadek liczebności owadów zapylających.

Należy w pełni wykorzystać istniejące narzędzia internetowe, takie jak EU Pollinator Information Hive (unijna baza informacji na temat owadów zapylających) oraz europejski system informacji o różnorodności biologicznej (BISE), do celów dzielenia się wynikami monitorowania oraz wiedzą uzyskaną dzięki badaniom naukowym i innowacjom. Wymaga to zaangażowania zarówno na poziomie unijnym, jak i krajowym przy wsparciu ze strony Europejskiej Agencji Środowiska. Dzięki wymianie wiedzy oraz otwartemu dostępowi do danych zwiększy się efektywność inwestycji publicznych i zapewniona zostanie przejrzystość procesów naukowo-politycznych i decyzyjnych.

W dalszym ciągu potrzebne będą badania naukowe i innowacje w celu wytwarzania wiedzy, w oparciu o którą można podjąć działania i której podstawą są systematycznie gromadzone dane i informacje – jest to możliwe dzięki wsparciu w ramach unijnego programu ramowego w zakresie badań naukowych i innowacji – „Horyzont Europa” – jak również dzięki badaniom krajowym. Konieczne jest lepsze zrozumienie różnorodności taksonomicznej i funkcjonalnej społeczności owadów zapylających oraz ich rozmieszczenia, a także zagrożeń dla tych owadów i ich interakcji. Ten ostatni element odnosi się w szczególności do mniej znanych zagrożeń dla owadów zapylających (zob. priorytet II).

Aby wdrożyć skuteczne środki ochrony i odbudowy populacji owadów zapylających, konieczne jest mapowanie ich rozmieszczenia, stanu i tendencji z zachowaniem odpowiedniego poziomu szczegółowości pod względem przestrzennym i czasowym. Wymaga to solidnego ogólnounijnego systemu monitorowania, w ramach którego zapewni się regularne i częste informacje w perspektywie długoterminowej. Komisja i państwa członkowskie pracują nad metodą monitorowania, opierając się na technicznych wariantach ogólnounijnego systemu monitorowania owadów zapylających (EU-PoMS). Aby dokonać dokładnego pomiaru tendencji dotyczących liczebności i różnorodności owadów zapylających oraz wiarygodnie ocenić postępy w odwracaniu tendencji spadkowej ich liczebności, monitorowanie należy przeprowadzić w odpowiedniej liczbie lokalizacji. Na podstawie przedstawionych we wniosku przepisów dotyczących odbudowy zasobów przyrodniczych państwa członkowskie byłyby zobowiązane do corocznego monitorowania gatunków owadów zapylających zgodnie ze znormalizowaną metodyką.

Przywrócenie siedlisk owadów zapylających na obszarach rolniczych

Do znanych presji należą niektóre praktyki w zakresie zarządzania rolnictwem, takie jak monokultura, stosowanie dużej ilości pestycydów i intensywna orka, intensywny wypas lub koszenie oraz, tam gdzie ma to miejsce, nadmierne nawożenie łąk, co prowadzi do spadku liczebności owadów zapylających na obszarach rolniczych. Większe rozpowszechnienie technik agronomicznych przyjaznych owadom zapylającym, w szczególności agroekologii, stanowi klucz do odwrócenia tej tendencji.

Wspólna polityka rolna jest jednym z głównych instrumentów wspierających taką transformację dzięki zastosowaniu środków takich jak rolnictwo ekologiczne, utrzymanie i rozwój elementów krajobrazu, agroleśnictwo, ograniczenie stosowania substancji chemicznych oraz ochrona roślin przyjaznych owadom zapylającym na pastwiskach i w strefach buforowych. W latach 2023–2027 wspólna polityka rolna regulowana będzie za pomocą nowej „zielonej architektury” obejmującej rozszerzone wymogi podstawowe oraz w drodze nowych ekoschematów w ramach filaru I, w połączeniu ze środkami określonymi w filarze II, takimi jak zobowiązania rolno-środowiskowo-klimatyczne w dziedzinie zarządzania. Interwencje korzystne dla owadów zapylających w obszarach rolniczych należy planować w sposób strategiczny i skoordynowany, na podstawie potrzeb określonych na szczeblu lokalnym. Obszary przyjazne owadom zapylającym charakteryzują się różnorodnością biologiczną, bogactwem elementów krajobrazu oraz odpowiednią liczbą wysokiej jakości, dobrze połączonych siedlisk.

W ramach wspólnej polityki rolnej państwa członkowskie mogą opracowywać strategiczne interwencje przyczyniające się do osiągnięcia konkretnych celów gospodarczych, środowiskowych i społecznych. Na przykład schematy płatności oparte na wynikach mogą przyczynić się do zwiększenia skuteczności tego podejścia oraz zapewnić rolnikom większą elastyczność i zachęty do wdrażania praktyk przyjaznych dla środowiska. Ponadto państwa członkowskie zachęca się do zmniejszania presji na poziomie krajobrazu przez zastosowanie systemów zbiorowych zachęcających rolników do współpracy przy wspólnej realizacji zobowiązań rolno-środowiskowo-klimatycznych.

Plany strategiczne WPR opracowane przez państwa członkowskie obejmują szereg działań o dużym potencjale w zakresie ochrony owadów zapylających. Na przykład celem określonym w kilku z tych planów jest stworzenie miejsc żerowania dla dzikich owadów zapylających, takich jak pasy kwietne, tereny upraw jednorocznych roślin miododajnych lub inne odpowiednie elementy krajobrazu. Inne zobowiązania dotyczą tworzenia obszarów nieprodukcyjnych na gruntach ornych w celu poprawy m.in. stanu owadów zapylających i zwiększenia dostępu tych owadów do pożywienia. Celem planów strategicznych może być również zastąpienie chemicznych środków ochrony roślin biologicznymi metodami zwalczania organizmów szkodliwych, co w znacznym stopniu przyczyni się do ochrony owadów zapylających.

Konieczne jest również ograniczenie ryzyka związanego ze stosowaniem agrochemikaliów (w szczególności pestycydów i dużych ładunków substancji biogennych). Wymaga to podjęcia wspólnych działań i współpracy między organami publicznymi a rolnikami. Podmioty świadczące usługi doradcze dla rolników, które są właściwie przeszkolone w zakresie różnorodności biologicznej i ochrony owadów zapylających, jak również działania demonstracyjne i komunikacyjne stanowią kluczowe elementy ułatwiające lepsze wykorzystanie ukierunkowanych środków. Po udostępnieniu solidnych wskaźników opartych na ogólnounijnej metodologii monitorowania owadów zapylających (zob. priorytet I), wskaźniki te powinny zostać wykorzystane do oceny wpływu interwencji. W ramach wspólnej polityki rolnej pomoc techniczna z inicjatywy państw członkowskich może, oprócz innych źródeł finansowania, zostać wykorzystana do wsparcia wdrażania systemu monitorowania owadów zapylających (EU-PoMS).

Łagodzenie wpływu stosowania pestycydów na owady zapylające

Pestycydy pozostają głównym czynnikiem tendencji spadkowej liczebności owadów zapylających, a ich wpływ musi zostać ograniczony dzięki ukierunkowanym politykom i praktykom. W unijnej strategii „Od pola do stołu” oraz w unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 Komisja zobowiązała się do ograniczenia o 50 % stosowania pestycydów i związanego z tym ryzyka oraz do ograniczenia o 50 % stosowania bardziej niebezpiecznych pestycydów do 2030 r. Cele te mają zostać wdrożone w szczególności za pomocą zaproponowanego rozporządzenia w sprawie zrównoważonego stosowania środków ochrony roślin. Komisja podejmie również dalsze działania w celu udoskonalenia wskaźników wykorzystywanych do ilościowego określania oraz ograniczenia stosowania środków ochrony roślin i związanego z nimi ryzyka.

W projekcie rozporządzenia w sprawie zrównoważonego stosowania środków ochrony roślin Komisja zaproponowała również wprowadzenie zakazu stosowania pestycydów na obszarach wrażliwych. Obszary te obejmują obszary chronione ze względu na ochronę przyrody oraz obszary, na których występują owady zapylające zagrożone wyginięciem. Komisja Europejska i Rada szczegółowo analizują warunki takiego zakazu w ramach negocjacji międzyinstytucjonalnych. We wspomnianym projekcie przewidziano również zwiększenie poziomu stosowania zintegrowanego zarządzania ochroną przed szkodnikami. Pozwoli to stworzyć hierarchię interwencji w zakresie ochrony roślin, która będzie koncentrować się na działaniach niskiego ryzyka i zgodnie z którą pestycydy chemiczne będą stosowane wyłącznie w ostateczności.

Coraz większy niepokój budzi udzielanie przez państwa członkowskie pozwoleń w sytuacjach nadzwyczajnych w odniesieniu do pestycydów, które nie są już zatwierdzone na szczeblu UE. Komisja będzie w dalszym ciągu monitorowała tę sytuację i upoważni Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) do weryfikacji, czy przedstawione przez państwa członkowskie uzasadnienia tych pozwoleń są słuszne. Komisja robiła to już niejednokrotnie w odniesieniu do udzielanych w sytuacjach nadzwyczajnych pozwoleń na stosowanie określonych neonikotynoidów. Ponadto Komisja podejmuje działania mające na celu zwiększenie dostępności alternatywnych rozwiązań niskiego ryzyka w stosunku do chemicznych metod zwalczania agrofagów, w szczególności powiązanych z rozwiązaniami biologicznymi takimi jak mikroorganizmy.

Komisja pracuje nad poprawą oceny ryzyka dla owadów zapylających związanego ze stosowaniem pestycydów. Działania Komisji w tym zakresie obejmują udoskonalenie oceny ryzyka dla pszczół w celu ograniczenia do minimum niepożądanego wpływu stosowania pestycydów na pszczoły miodne i gatunki dzikich pszczół. Ponadto należy w trybie pilnym przyspieszyć udostępnianie metod badawczych, które umożliwiają określanie toksyczności pestycydów dla dzikich owadów zapylających. Należy również dopilnować, aby wprowadzono zakaz stosowania składników obojętnych razem z substancjami czynnymi w środkach ochrony roślin, jeżeli uważa się, że wywierają one niedopuszczalny wpływ na środowisko, w tym na owady zapylające.

Poprawa stanu siedlisk owadów zapylających na obszarach miejskich

Urbanizacja i rozwój infrastruktury zmniejszają dostępność naturalnych siedlisk owadów zapylających. Obszary miejskie, jeżeli są prawidłowo zaplanowane i zarządzane, mogą jednak pełnić funkcję schronienia dla owadów zapylających, zwłaszcza w przypadku gdy sąsiadujący obszar jest pozbawiony zasobów kwiatowych. Mogą one też przyczynić się do poprawy łączności ekologicznej dzięki zapewnieniu siedlisk pomostowych, takich jak publiczne parki, prywatne ogrody (również na obszarach wiejskich), gospodarstwa miejskie oraz zielone ściany i dachy.

Komisja opracowała wytyczne dotyczące miast przyjaznych owadom zapylającym, a miasta powinny te plany propagować i powszechnie stosować. Ponadto ochronę owadów zapylających należy wziąć pod uwagę przy opracowywaniu planów zazieleniania obszarów miejskich. Obszary miejskie są obszarami o szczególnym znaczeniu z punktu widzenia działań aktywizujących i tym samym odgrywają ważną rolę w zwiększaniu zaangażowania obywateli w działania ochronne.

Zmniejszenie wpływu inwazyjnych gatunków obcych na owady zapylające

Niektóre inwazyjne gatunki obce mogą wywierać bezpośrednią lub pośrednią presję na owady zapylające. Mogą one żerować na rodzimych owadach zapylających, być wektorem nowych chorób i patogenów lub konkurować z rodzimymi owadami zapylającymi o źródła pokarmu. Inwazyjne rośliny obce mogą wypierać rośliny rodzime, powodując zmianę zbiorowisk roślinnych, od których rodzime owady zapylające są zależne.

Aby zapobiec dalszemu wprowadzaniu i rozprzestrzenianiu inwazyjnych gatunków obcych, których wpływ na owady zapylające może być dotkliwy, rozważy się możliwość umieszczenia tych gatunków w wykazie inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii.

Aby zagwarantować, że ograniczenie stosowania pestycydów na obszarach wrażliwych nie osłabi zarządzania gatunkami inwazyjnych roślin obcych w przyszłości, ważne będzie zwiększenie dostępności, wykorzystywania i skuteczności niechemicznych metod zarządzania ochroną.

Należy również w większym stopniu ograniczyć ryzyko wprowadzania i rozprzestrzeniania gatunków obcych szkodliwych dla owadów zapylających –można to zrobić poprzez propagowanie stosowania roślin rodzimych i mieszanek nasion przyjaznych owadom zapylającym na takich obszarach jak m.in.: prywatne ogrody, obszary publiczne, grunty rolne i lasy.

Przeciwdziałanie zmianie klimatu i innym przyczynom spadku liczebności owadów zapylających