Dzięki zielonej transformacji Europa ma szansę podążyć nową ścieżką trwałego wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu. Nie ma chwili do stracenia – obecna dekada jest momentem przełomowym. Zielona transformacja pomoże również obniżyć rachunki za energię i zmniejszyć zależność od importu paliw kopalnych, co zwiększy bezpieczeństwo energetyczne i bezpieczeństwo zasobów w Unii. Sytuacja geopolityczna i ostatnie zmiany cen energii uwypukliły potrzebę przyspieszenia tego procesu. Transformacja pociągnie za sobą również przekształcenia naszego sektora przemysłu i systemu żywnościowego, będzie wymagać renowacji budynków, przyspieszy przejście na zrównoważoną i inteligentną mobilność oraz stworzy nowe miejsca pracy i możliwości biznesowe w gospodarce o obiegu zamkniętym.

Inwestycje zmalały wprawdzie w pierwszym półroczu 2020 r. w związku z załamaniem się działalności gospodarczej, ale przewiduje się, że dzięki wsparciu w ramach polityki przewyższą one poziom sprzed pandemii. Za sprawą wsparcia w ramach polityki pieniężnej i fiskalnej, wspólnego zobowiązania do powstrzymania się od przedwczesnego wznowienia konsolidacji fiskalnej oraz pobudzenia inwestycji dzięki NextGenerationEU i budżetowi UE inwestycje – zarówno prywatne, jak i publiczne – przewyższą w 2022 r. poziomy sprzed pandemii, co potwierdza, że jesteśmy na dobrej drodze. Aby osiągnąć cele dwojakiej transformacji na 2030 r., potrzebne są jednak dodatkowe inwestycje wysokiej jakości. Jak dowiodły kryzysy, których doświadczyliśmy w ostatnim dziesięcioleciu, niezwykle ważne jest również, by inwestycjom towarzyszyły reformy.

Celem niniejszego komunikatu jest wniesienie wkładu w nieformalne dyskusje przywódców na temat europejskiego modelu wzrostu gospodarczego. Podkreśla on znaczenie pełnego wdrożenia środków uzgodnionych na szczeblu UE, skoordynowanych działań wszystkich właściwych stron, w tym UE, państw członkowskich i sektora prywatnego, a także wspierania kluczowych inwestycji i reform niezbędnych do zapewnienia na długi czas zrównoważonego wzrostu i dobrobytu wszystkim obywatelom UE. Biorąc pod uwagę globalny charakter przyszłych wyzwań, niezbędne będą działania na szczeblu unijnym i międzynarodowym. Ważne będzie również, aby ten sam kierunek obrały nie tylko państwa członkowskie, ale również podmioty prywatne.

Jednolity rynek jest najcenniejszym atutem gospodarczym Europy i głównym źródłem jej odporności. Europejskim przedsiębiorstwom oferuje on bezpieczeństwo, duże możliwości zbytu i dobry punkt wyjścia do globalnej ekspansji, a konsumentom – powszechną dostępność produktów wysokiej jakości. Pandemia pokazała, że gdy jednolity rynek nie działa, tracą wszyscy: konsumenci, sektory przemysłu i usług, duże przedsiębiorstwa, ale również liczne MŚP tworzące poszczególne ogniwa łańcuchów dostaw. Dlatego też Komisja pracuje dalej nad uwolnieniem pełnego potencjału jednolitego rynku, wyeliminowaniem istniejących barier i zwiększeniem jego odporności, zastanawiając się nad sposobami lepszego przygotowania się na przyszłe kryzysy, również w kontekście zapewnienia swobodnego przepływu towarów. Musimy stworzyć odporne łańcuchy dostaw, w tym chronić logistykę i bezpieczeństwo dostaw dla niektórych kluczowych sektorów gospodarki, poprzez dywersyfikację dostaw oraz inwestowanie w innowacje i nowe zdolności. Ważne jest również rozwiązanie problemu niedoboru pracowników i kwalifikacji oraz przeciwdziałanie cyberzagrożeniom. Aby móc skuteczniej mobilizować inwestycje prywatne, konieczne będzie podjęcie zdecydowanych działań w celu dokończenia budowy unii bankowej i poczynienia szybkich postępów w tworzeniu unii rynków kapitałowych, w tym działań na rzecz zrównoważonego finansowania. Zasadnicze znaczenie ma ponadto wprowadzenie w życie europejskiego programu na rzecz umiejętności. Do realizacji wspomnianych szerszych celów przyczyniać się będą również inne polityki, w tym podatkowa i handlowa, oraz ramy zarządzania gospodarczego.

NextGenerationEU, w tym Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), oraz budżet UE dają bardzo potrzebny impuls dla odbudowy. Szybkie wdrożenie nowych instrumentów UE, w tym europejskiego instrumentu tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE) oraz inicjatywy inwestycyjnej na rzecz odbudowy po pandemii (CRII), złagodziło skutki kryzysu. RRF przyczynia się do odbudowy, wspierając reformy i inwestycje w państwach członkowskich poprzez dotacje i pożyczki. RRF jest wprawdzie instrumentem tymczasowym, ale skupia się na zrównoważonych i pobudzających wzrost gospodarczy reformach i inwestycjach, dzięki czemu jego skutki będą długotrwałe. Konieczne będzie utrzymanie przez dłuższy czas inwestycji prywatnych i publicznych na szczeblu krajowym i unijnym. Ponieważ źródłem znacznej części inwestycji służących finansowaniu dwojakiej transformacji i zwiększeniu odporności będzie sektor prywatny, należy dobrze ukierunkowywać inwestycje publiczne, tak aby zachęcały one prywatnych inwestorów. Trwa refleksja nad optymalnym sposobem osiągnięcia tych celów, przy jednoczesnym zapewnieniu redukcji wysokiego długu publicznego w sposób niezagrażający wzrostowi gospodarczemu.

Istnieje powszechna zgoda co do priorytetów europejskiego modelu wzrostu gospodarczego, w tym zielonej i cyfrowej transformacji, oraz co do potrzeby zwiększenia odporności gospodarczej i społecznej Unii. Wszystkie te priorytety te przyczyniają się osiągnięcia celu, jakim jest konkurencyjna zrównoważoność. Osiągnięcie naszych celów wymaga zmian strukturalnych w gospodarce UE, w tym na szczeblu krajowym i regionalnym. Przejście na zrównoważony, odporny i sprzyjający włączeniu społecznemu model gospodarczy, możliwe dzięki szerszemu rozpowszechnianiu i wykorzystaniu technologii cyfrowych, czystych technologii oraz umiejętności związanych z tymi technologami, pomoże sprostać kluczowym wyzwaniom, przed którymi stoi Europa, a także wzmocni jej pozycję światowego lidera i otwartą strategiczną autonomię. Jest to tym ważniejsze w obecnej sytuacji. Jednocześnie musimy zapewnić sprawiedliwość naszego modelu gospodarczego i chronić grupy najbardziej dotknięte skutkami transformacji, w tym osoby nieposiadające środków ani umiejętności umożliwiających czerpanie pełnych korzyści z transformacji. Przekształcenie gospodarki europejskiej powiedzie się tylko pod warunkiem, że będzie ona miała sprawiedliwy i sprzyjający włączeniu społecznemu charakter, a możliwości niesione przez dwojaką transformację będą dostępne dla każdego.

Trwa bezprecedensowa przemiana gospodarki europejskiej na drodze do sprawiedliwej, ekologicznej i cyfrowej przyszłości. Transformacja ta odbywa się w kontekście ogromnej niepewności związanej z globalnymi perspektywami i bezpieczeństwem. Od wiosny 2021 r. postępuje silne odbicie gospodarcze po pandemii COVID-19. Produkcja powróciła do wcześniejszych poziomów, również dzięki nadzwyczajnym środkom wsparcia wdrożonym na szczeblu unijnym i krajowym. Pandemia i wprowadzone w odpowiedzi na nią polityki UE przyśpieszyły dwojaką transformację unijnej gospodarki oraz unaoczniły potrzebę zwiększenia jej odporności. Dokłada się do tego rosyjska inwazja na Ukrainę, która podważa bezpieczeństwo w Europie i na świecie oraz stawia UE przed bezpośrednimi wyzwaniami.

Zgodnie z szacunkami z 2020 r., aby można było przeprowadzić transformację cyfrową Unii, dodatkowe inwestycje muszą wynieść około 125 mld EUR rocznie. Kwota ta obejmuje to inwestycje w infrastrukturę cyfrową, umiejętności cyfrowe i zaawansowane technologie, ale nie uwzględnia innych dziedzin, takich jak cyfrowe usługi publiczne. W tabeli 3 poniżej wskazano obszary wymagające inwestycji do 2030 r. Wielkość luk inwestycyjnych w każdym obszarze określono według stanu na chwilę badania.

Pandemia COVID-19 przyspieszyła transformację cyfrową naszych społeczeństw i jeszcze bardziej uwypukliła znaczenie technologii cyfrowych dla przyszłego wzrostu gospodarczego Europy. Cyfryzacja zmienia metody nauki, pracy i komunikacji. Technologie cyfrowe umożliwiają zakładanie i rozwijanie przedsiębiorstw niezależnie od miejsca zamieszkania, otwierają rynki i możliwości inwestycyjne w całej Europie i na świecie oraz tworzą nowe miejsca pracy. Musimy zadbać o to, by wszyscy mogli aktywnie uczestniczyć w tej transformacji i czerpać z niej korzyści. Sprawiedliwa transformacja cyfrowa może zwiększyć innowacyjność i wydajność gospodarki UE, oferując nowe możliwości obywatelom i przedsiębiorstwom.

Transformacja cyfrowa pomoże w osiągnięciu celów ekologicznych, przynosząc efekty synergiczne w wielu obszarach inteligentnej gospodarki o obiegu zamkniętym. Stosowanie innowacyjnych rozwiązań cyfrowych (np. inteligentnych budynków, inteligentnych i zrównoważonych systemów mobilności, cyfrowych paszportów produktów, rolnictwa precyzyjnego) może przyczynić się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju w różnych sektorach gospodarki. Technologie cyfrowe mogą też wspierać innowacyjne rozwiązania w zakresie danych (np. przestrzeń danych Europejskiego Zielonego Ładu lub inicjatywę „Kierunek Ziemia”), które są w stanie przyczynić się do realizacji celów Zielonego Ładu. Jednocześnie sektor cyfrowy powinien stwarzać warunki sprzyjające wykorzystaniu technologii o niższym śladzie środowiskowym i wyższej efektywności energetycznej i materiałowej, na przykład poprzez promowanie doskonałości technologicznej za pomocą energooszczędnych półprzewodników.

Skutki zmiany klimatu dla naszej gospodarki, w tym bezpośrednie skutki fizyczne i ich konsekwencje, zarówno w Europie, jak i poza jej granicami, będą się nasilać. Musimy się na nie lepiej przygotować. Skutki te mogą się przejawiać na przykład jako zakłócenia regularnego handlu i podróży, ale także jako zmiany społeczne i geopolityczne wywołane kryzysem klimatycznym lub zieloną transformacją, które to zmiany mogą mieć wpływ na naszą gospodarkę. W strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu przedstawiono środki mające na celu wzmocnienie odporności Europy w tym zakresie, począwszy od uodparniania na klimat infrastruktury, a skończywszy na ograniczaniu wpływu zmiany klimatu na zdrowie ludzkie.

Łączne potrzeby inwestycyjne pozostaną wysokie również po 2030 r. W związku z tym ważne jest stworzenie odpowiednich ram polityki, które będą zachęcać do inwestycji i ułatwiać ich dokonywanie, aby utrzymać poziom inwestycji niezbędny do osiągnięcia zielonej transformacji do 2050 r.

Aby osiągnąć cele Zielonego Ładu, w nadchodzącym dziesięcioleciu (2021–2030) będziemy musieli zwiększyć roczne inwestycje o około 520 mld EUR w porównaniu z poprzednim dziesięcioleciem. Tego typu inwestycje przynoszą znaczne korzyści społeczeństwu, a koszty zaniechań są znacznie wyższe. W ramach tych dodatkowych inwestycji kwota 390 mld EUR rocznie przypada na dekarbonizację gospodarki, w szczególności sektora energetycznego, w tym na inwestycje związane z energią w sektorach budownictwa i transportu. Dodatkowe inwestycje potrzebne do osiągnięcia pozostałych celów środowiskowych zielonej transformacji (poza celami w zakresie klimatu i energii) szacuje się na około 130 mld EUR rocznie. Będziemy również musieli inwestować w przystosowanie się do zmiany klimatu i kluczowe technologie, które umożliwią zieloną transformację i przyszły wzrost gospodarczy w UE, takie jak baterie, panele słoneczne i wodór, a także w podnoszenie i zmianę kwalifikacji ludności aktywnej zawodowo oraz szkolenia. Te nakłady inwestycyjne pomogą również rozwinąć w pełni potencjał regionów UE i ich przewagi konkurencyjne.

W Europejskim Zielonym Ładzie określono plan działania, dzięki któremu gospodarka Unii stanie się zrównoważona w sposób sprawiedliwy i sprzyjający włączeniu społecznemu, a UE stawi czoła wyzwaniom związanym z klimatem i środowiskiem. Zgodnie z porozumieniem paryskim Unia zobowiązała się do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 55 % do 2030 r. w porównaniu z poziomami z 1990 r. Aby zaprząc do działania wszystkie polityki i dostosować obecne przepisy do celów Europejskiego Zielonego Ładu, Komisja zaproponowała na szczeblu UE pakiet „Gotowi na 55”, którego celem jest przegląd wszystkich odpowiednich instrumentów polityki. Komisja wskazała również szereg dodatkowych działań, które są niezbędne do osiągnięcia celów środowiskowych Europejskiego Zielonego Ładu, w tym ochrony różnorodności biologicznej i ekosystemów, przeciwdziałania zanieczyszczeniom i oddzielenia wzrostu gospodarczego od wykorzystania zasobów.

Ostatnie wydarzenia potwierdziły znaczenie zintegrowanego i dobrze funkcjonującego jednolitego rynku produktów, pracowników, usług i kapitału, który jest nieodzowny dla naszej odporności. Szacuje się, że dalsze ulepszenia jednolitego rynku wytwarzanych produktów mogłyby przynieść dodatkowy wzrost PKB o 183–269 mld EUR rocznie, a dalsza integracja rynków usług może przynieść zwiększyć PKB o 297 mld EUR rocznie. Same te dodatkowe wzrosty mogłyby sprawić, że korzyści gospodarcze płynące z jednolitego rynku, wynoszące obecnie 8–9 % PKB, zwiększą się do ok. 12 % W tym celu Komisja aktywnie wspiera usuwanie istniejących barier i nieuzasadnionych przeszkód, w szczególności poprzez skoordynowane prace i dialog z państwami członkowskimi w ramach Grupy Zadaniowej ds. Egzekwowania Przepisów dotyczących Jednolitego Rynku. Komisja pracuje również nad zapobieganiem powstawaniu nowych barier – np. poprzez już istniejące mechanizmy powiadamiania – i podejmuje, w razie potrzeby, działania mające na celu egzekwowanie przepisów.

Ważne projekty stanowiące przedmiot wspólnego europejskiego zainteresowania (projekty IPCEI) mogą przyczynić się do pobudzenia inwestycji publicznych i prywatnych przez wspieranie w całej Unii badań naukowych, innowacji i pierwszych wdrożeń przemysłowych. Państwa członkowskie przygotowują potencjalne nowe projekty IPCEI dotyczące chmury obliczeniowej i wodoru oraz dodatkowe projekty z dziedziny mikroelektroniki, łączności i zdrowia, które dołączą do istniejących już projektów IPCEI dotyczących baterii i pierwszego projektu IPCEI z dziedziny mikroelektroniki.

Dywersyfikacja i otwartość to kluczowe elementy odpornej gospodarki europejskiej. Obecna niestabilna sytuacja geopolityczna i coraz szybsze tempo zmiany klimatu pokazują, że państwa członkowskie i regiony, które opierają się na niewielu rodzajach działalności gospodarczej i polegają na wąskim gronie dostawców, są bardziej narażone na wstrząsy i mają mniejsze możliwości reagowania na nie. Aby wspierać dywersyfikację i konkurencyjność, UE musi pozostać otwarta na handel, wzmocnić wielostronny system handlowy i aktywnie korzystać z narzędzi polityki handlowej, którymi dysponuje, w tym z umów o wolnym handlu i środków eliminujących zakłócenia w handlu. Wiarygodność i obrona interesów UE zależą całkowicie od jej zdolności do negocjowania i zawierania umów oraz ich skutecznego realizowania i egzekwowania. Przedsiębiorstwa powinny natomiast zdywersyfikować swoje łańcuchy dostaw, aby zarządzać ryzykiem związanym z cenami, jakością i podażą surowców. Polityka konkurencji i jej egzekwowanie odgrywają zasadniczą rolę w tym kontekście.

Większość łańcuchów dostaw była na tyle mocna, aby wytrzymać niedawny bezprecedensowy wstrząs gospodarczy i dostosować się do niego. Kilka ekosystemów przemysłowych ucierpiało jednak poważnie wskutek niedoborów i zakłóceń w dostawach, co miało znaczący wpływ na całą gospodarkę. Zaktualizowana strategia przemysłowa pomogła określić obszary, w których mamy strategiczne zależności wymagające podjęcia działań zaradczych. W drugim sprawozdaniu w sprawie strategicznych zależności i zdolności UE pogłębiono analizę dotyczącą surowców o znaczeniu strategicznym i chemikaliów. Oceniono w nim również dodatkowe obszary, a mianowicie cyberbezpieczeństwo, oprogramowanie informatyczne i panele fotowoltaiczne. Wyniki sprawozdania potwierdzają, że poczyniono postępy w zmniejszaniu strategicznych zależności wskazanych w pierwszym przeglądzie. Udało się to osiągnąć dzięki partnerstwom międzynarodowym, sojuszom przemysłowym, znacznym inwestycjom publicznym i prywatnym oraz wnioskom regulacyjnym, które były adekwatne do założonych celów.

Jednolity rynek jest głównym źródłem odporności UE, nawet jeśli ostatnie wydarzenia pokazały, że nie jest on odporny na wstrząsy. Gospodarka wykazała się wprawdzie dużą odpornością podczas pandemii, ale od czasu poprawy koniunktury niektórym przedsiębiorstwom trudno jest nadążyć za gwałtownie rosnącym popytem: muszą odbudować swoje łańcuchy dostaw, znaleźć środki produkcji oraz wykwalifikowanych i dyspozycyjnych pracowników. Sytuacja ta jest źródłem presji cenowej, która w połączeniu z wysokimi cenami energii doprowadziła do wyższej niż oczekiwano inflacji, a ta zmniejsza siłę nabywczą gospodarstw domowych.

Chociaż źródłem większości inwestycji w transformację cyfrową będzie sektor prywatny, konieczna będzie również interwencja publiczna, aby zachęcić prywatnych inwestorów i pomóc skorygować niedoskonałości rynku. Program reform politycznych na szczeblu UE ma na celu stworzenie jednolitego rynku cyfrowego, który będzie chronić prawa podstawowe użytkowników, zapewniać przedsiębiorstwom równe warunki działania oraz ułatwiać korzystanie z technologii cyfrowych i ich wdrażanie przez sektor przedsiębiorstw, a w szczególności MŚP. UE dąży do realizacji tego celu m.in. za pomocą strategii w zakresie cyberbezpieczeństwa, europejskiej tożsamości cyfrowej, europejskiego planu działania na rzecz demokracji, rozporządzenia w sprawie platform dla przedsiębiorstw oraz rozporządzenia w sprawie blokowania geograficznego. Komisja przyjęła ponadto strategie horyzontalne i sektorowe wspierające tworzenie jednolitego rynku danych. Niedawno zainicjowany dialog strukturalny na temat edukacji cyfrowej i umiejętności cyfrowych ma na celu skłonienie państw członkowskich do podjęcia większych zobowiązań oraz zwiększenia inwestycji, reform i rezultatów w tej dziedzinie, a także zebranie informacji, które będą przydatne do celów przyszłych działań UE.

Zielona i cyfrowa transformacja gospodarcza powiedzie się tylko wtedy, gdy będzie miała sprawiedliwy i sprzyjający włączeniu społecznemu charakter. Wpływ cyfryzacji i dekarbonizacji na dobrobyt będzie prawdopodobnie nierównomiernie rozłożony. Ponieważ gospodarstwa domowe o niskich i średnich dochodach często przeznaczają przeważającą część swojego dochodu do dyspozycji na żywność i podstawowe usługi, takie jak mieszkanie, energia i transport, prawdopodobnie ucierpią one w większym stopniu. Jest to spowodowane internalizacją kosztów emisji, która prowadzi do wzrostu cen niektórych rodzajów działalności gospodarczej w stosunku do innych jej rodzajów.

Realokacja siły roboczej w obrębie sektorów i między sektorami będzie wymagała reform i inwestycji na dużą skalę w zmianę i podnoszenie kwalifikacji. Analogiczna sytuacja ma miejsce w przypadku transformacji cyfrowej: stworzy ona prawdopodobnie nowe możliwości zatrudnienia w sektorze zaawansowanych technologii, ale doprowadzi też najprawdopodobniej do pełnego lub częściowego zautomatyzowania innych miejsc pracy. Nowe formy organizacji pracy oferują nowe możliwości, ale stanowią też wyzwanie dla decydentów politycznych, zwłaszcza jeśli chodzi o zapewnienie szerokiego dostępu do ochrony socjalnej i wysokiej jakości warunków pracy. Aby ułatwić restrukturyzację i dostosowanie, państwa członkowskie powinny stosować szczegółowe podejścia, koncentrując się na poszczególnych regionach i sektorach, których to dotyczy. Podczas tego procesu można kierować się podejściem, jakie określono w kompleksowych i spójnych pakietach politycznych wskazanych w zaleceniu Komisji w sprawie skutecznego aktywnego wspierania zatrudnienia (EASE).

Aby skutecznie stawić czoła stojącym przed nami wyzwaniom dotyczącym społeczeństw i polityki spójności, potrzebna będzie zdecydowana reakcja polityczna na wszystkich szczeblach. Spójne ramy na szczeblu UE wynikają z Europejskiego filaru praw socjalnych i związanego z nim planu działania, m.in. w celu osiągnięcia trzech głównych, ambitnych celów UE na 2030 r. w dziedzinie zatrudnienia, umiejętności i walki z ubóstwem. Osiągnięcie tych celów będzie zależeć także od państw członkowskich oraz instytucji samorządowych na szczeblu regionalnym i lokalnym, które powinny włączyć interesariuszy, w tym partnerów społecznych i społeczeństwo obywatelskie, w opracowanie i wdrażanie skutecznych polityk umożliwiających działanie i środków wspomagających. Z budżetu UE będzie nadal udzielane wsparcie – zwłaszcza w ramach polityki spójności – służące zmniejszaniu dysproporcji regionalnych i społecznych.

Jak podkreślono w deklaracji z Porto, edukacja i umiejętności muszą być w centrum naszych działań politycznych. Istniejące systemy będą musiały zostać dostosowane, aby pomagały zdobyć kwalifikacje potrzebne w nowo tworzonych miejscach pracy. W komunikacie w sprawie europejskiego obszaru edukacji sformułowano wspólną wizję poprawy dostępu do wysokiej jakości kształcenia i szkolenia oraz przekazania obywatelom UE wiedzy i umiejętności, których potrzebują, aby czerpać korzyści z zielonej i cyfrowej transformacji. W Planie działania w dziedzinie edukacji cyfrowej zaproponowano ponadto szereg inicjatyw mających na celu stworzenie ekosystemu edukacji cyfrowej, który kładzie nacisk na poszerzenie kompetencji cyfrowych potrzebnych do transformacji cyfrowej.

Europejski program na rzecz umiejętności, w tym pakt na rzecz umiejętności, zapewnia kompleksowe ramy przyszłych działań i obejmuje zestaw ambitnych celów, którymi należy się kierować w całej UE, dokonując inwestycji w uczenie się dorosłych. Obejmuje on w szczególności wnioski ustawodawcze dotyczące kształcenia i szkolenia zawodowego, mikrokwalifikacji i indywidualnych rachunków szkoleniowych. Aby wdrożyć te inicjatywy i osiągnąć cele programu na rzecz umiejętności, UE będzie potrzebować dodatkowych inwestycji publicznych i prywatnych w zakresie umiejętności o wartości ok. 48 mld EUR rocznie. W ramach NextGenerationEU i budżetu UE dostępne są znaczne środki finansowe, które przyczyniają się do zaspokojenia tych potrzeb.

Aby złagodzić efekty dystrybucyjne dwojakiej transformacji, konieczne będą środki wspomagające. Środki te będą musiały być starannie opracowane, aby zapewniały odpowiednie zachęty i pomagały w przejściu na neutralność klimatyczną. Na szczeblu UE finansowanie polityk wspierających jest dostępne w ramach polityki spójności, z mechanizmu sprawiedliwej transformacji i RRF, a w przyszłości również ze Społecznego Funduszu Klimatycznego, którego utworzenie jest proponowane w związku z objęciem budownictwa i transportu drogowego systemem handlu uprawnieniami do emisji. Transformacja gospodarcza może pomóc wyrównać dotychczasowe nierówności społeczno-gospodarcze, poprawić stan zdrowia i promować równość dzięki zapewnieniu zrównoważonego rozwoju terytorialnego i tworzeniu wysokiej jakości miejsc pracy dostępnych dla każdego, przy jednoczesnym wdrażaniu środków ograniczających negatywne skutki dla osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji, w tym zagrożonych ubóstwem energetycznym, i zwiększaniu dostępu do ochrony socjalnej. Sprawiedliwość dwojakiej transformacji będzie również wymagać działań na rzecz odpowiednich warunków pracy, w tym w zakresie płacy minimalnej.

4.Uruchomienie skoordynowanych działań na wszystkich szczeblach

Aby poradzić sobie z tą gigantyczną transformacją gospodarki europejskiej, ramy polityczne muszą wspierać innowacje i podążać za zmianami. Stawienie czoła wyzwaniom, które pojawią się w świecie po pandemii, będzie wymagało innowacyjnych produktów i usług, nowych modeli biznesowych oraz dobrze przygotowanej i elastycznej siły roboczej.

Inwestycje niezbędne do realizacji dwojakiej transformacji i zwiększenia odporności będą musiały pochodzić przede wszystkim z sektora prywatnego. Należy zatem wykorzystywać w pełni możliwości biznesowe oferowane przez jednolity rynek, aby rozpoczynać działalność lub zwiększać jej skalę, a także sięgnąć po potencjał unii rynków kapitałowych, aby zwiększyć efektywność alokacji środków finansowych w obrębie Unii. Państwa członkowskie mają do odegrania kluczową rolę w likwidacji barier związanych z transpozycją, wdrażaniem i stosowaniem prawodawstwa UE, długimi i skomplikowanymi procedurami administracyjnymi, niepewnością i fragmentacją regulacyjną, złożonymi systemami podatkowymi i nienajlepszym otoczeniem działalności gospodarczej. Przekrojowe obszary polityki, takie jak polityka podatkowa, handlowa i polityka konkurencji, powinny również przyczyniać się do dobrego otoczenia działalności gospodarczej w Unii i zachęcać do inwestycji.

Silne i sprawnie działające unia rynków kapitałowych i unia bankowa są potrzebne, aby zmobilizować przepływ prywatnych środków finansowych, których potrzeba do wsparcia dwojakiej transformacji. Tak dużą skalę inwestycji, jaka jest wymagana w celu odbudowy gospodarek i dwojakiej transformacji, można zapewnić jedynie dzięki silnemu i konkurencyjnemu sektorowi bankowemu oraz dobrze funkcjonującym, głębokim i zintegrowanym rynkom kapitałowym. Wspierają one dwojaką transformację, zwiększając widoczność przedsiębiorstw, w tym MŚP, dla inwestorów, wspierając dostęp do rynków publicznych i zachęcając do długoterminowego finansowania kapitałowego, również za pośrednictwem InvestEU. Dostęp do finansowania dla ogółu przedsiębiorstw, a zwłaszcza dla MŚP, można zwiększyć dzięki dokończeniu budowy unii bankowej i rozwijaniu rynków kapitałowych, co umożliwi dywersyfikację źródeł finansowania, a także przez usunięcie barier dla usług finansowych świadczonych transgranicznie. Aby móc czerpać korzyści ze zintegrowanych rynków kapitałowych, trzeba dokończyć budowę unii rynków kapitałowych przez szybkie przyjęcie i wdrożenie środków zaproponowanych przez Komisję w ubiegłym roku oraz nowych wniosków, które są obecnie przygotowywane i zostaną przedstawione w tym roku. Te planowane wnioski Komisji dotyczą w szczególności ograniczenia biurokratycznych wymogów dla przedsiębiorstw, które chcą pozyskać finansowanie na rynkach publicznych UE, oraz harmonizacji niektórych aspektów ram prawnych i procedur dotyczących upadłości.

Ramy zrównoważonego finansowania zwiększą inwestycje prywatne w działalność gospodarczą, przedsiębiorstwa i projekty o zrównoważonym charakterze. Nowa strategia finansowania zawiera wykaz środków mających na celu sprawienie, że system finansowy będzie w pełni wspierał transformację w stronę gospodarki zrównoważonej. Opiera się ona w dużym stopniu na unijnej systematyce dotyczącej zrównoważonego rozwoju wskazującej kryteria, na podstawie których przedsiębiorstwa, inwestorzy i decydenci polityczni mogą stwierdzić, czy dana działalność gospodarcza – w tym działalność na rzecz transformacji – przyczynia się znacząco do osiągnięcia celów klimatycznych i środowiskowych. Obejmuje ona również środki służące przejrzystości zrównoważonych inwestycji, wzmocnieniu pozycji inwestorów detalicznych i MŚP oraz dopilnowaniu, aby system finansowy uwzględniał w większym stopniu ryzyko dla zrównoważonego rozwoju. Również Europejski Bank Centralny dokonał przeglądu swojej strategii i uzgodnił ambitny plan działania prowadzący do uwzględniania kwestii związanych ze zmianą klimatu w jego pracach. Rynek zrównoważonego finansowania wzmacnia się też dzięki emisjom zielonych obligacji, które prowadzi Komisja w ramach NextGenerationEU, aby zapewnić finansowanie zrównoważonych projektów z RRF.

Chociaż duża część inwestycji będzie finansowana ze środków sektora prywatnego, w niektórych przypadkach konieczna może być interwencja publiczna w celu stworzenia odpowiednich zachęt i usunięcia przeszkód dla innowacji. Ustalanie opłat za emisję gazów cieplarnianych w ramach unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS) i podatków środowiskowych jest nieodzowne, aby wysyłać odpowiednie sygnały cenowe dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw. Działania regulacyjne (np. wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie baterii) mogą również tworzyć równe warunki działania. Normy mogą sprzyjać przejrzystości i ograniczać ryzyko rynkowe, a polityka własności intelektualnej chroni innowacje i wspiera inwestycje.

Inwestycje publiczne mogą być katalizatorem inwestycji prywatnych. Efekt ten można osiągnąć w szczególności dzięki poprawie dostępu MŚP do finansowania i kapitału podwyższonego ryzyka, ukierunkowywaniu i przyciąganiu inwestycji prywatnych, ograniczaniu ryzyka wiążącego się z innowacyjnymi projektami, korygowaniu niedoskonałości rynku oraz ułatwianiu dobrych kontaktów między instytucjami badawczymi a przedsiębiorstwami. Na przykład w sektorze produkcji mikroprocesorów bariery wejścia na rynek i koszty stałe są wysokie. W tej sytuacji uzasadnione może być udzielenie wsparcia publicznego w krytycznych obszarach, pod warunkiem wprowadzenia solidnych zabezpieczeń. Wsparcie publiczne musi być jednak dobrze ukierunkowane i dotyczyć projektów o wyraźnej wartości dodanej, aby zapobiec wypieraniu inwestycji prywatnych i chronić zdrowe finanse publiczne.

Polityka konkurencji UE ma do odegrania kluczową rolę w tym zakresie, a także w utrzymaniu równych warunków działania i pomaganiu przedsiębiorstwom w innowacjach i rozwoju. Utrzymanie konkurencji przyczynia się do zwiększenia odporności i konkurencyjności przedsiębiorstw UE na rynkach światowych. Uchwalone w czasie pandemii tymczasowe ramy pomocy państwa zapewniły państwom członkowskim elastyczność, której potrzebowały, aby móc wspierać gospodarkę w tym trudnym okresie. Celem nowych wytycznych w sprawie pomocy państwa na rzecz klimatu, energii i środowiska jest pomaganie państwom członkowskim w osiąganiu celów Europejskiego Zielonego Ładu. Komisja realizuje ponadto bezprecedensowy program przeglądu reguł konkurencji, aby upewnić się, że są one adekwatne do zakładanych celów. W ramach tego przeglądu zaktualizowała ona wytyczne dotyczące finansowania ze środków publicznych ważnych projektów stanowiących przedmiot wspólnego europejskiego zainteresowania (projektów IPCEI). Aby pobudzić innowacje i zachęcić do podejmowania ryzyka, w zmienionych wytycznych w sprawie finansowania ryzyka doprecyzowano zasady, którymi muszą się kierować państwa członkowskie wspierające dostęp do finansowania dla przedsiębiorstw typu start-up, MŚP i przedsiębiorstw o średniej kapitalizacji.

Inwestycjom publicznym muszą towarzyszyć środki zapewniające stabilność finansów publicznych. Jest to szczególnie istotne w świetle potrzeby zapewnienia stabilności długu przez wdrażanie wysokiej jakości środków służących stopniowej korekcie fiskalnej oraz przez wzrost gospodarczy. Wspieranie inwestycji i reform powinno stanowić integralną część wiarygodnej średniookresowej strategii fiskalnej zapewniającej stabilność fiskalną. W tym kontekście ważne będzie zapewnienie spójności między politykami fiskalnymi i inwestycyjnymi oraz politykami reform w państwach członkowskich i na szczeblu UE. Kwestie te są dyskutowane w ramach trwającego przeglądu europejskich ram zarządzania gospodarczego.

Wspieranie odbudowy i przekształcenia gospodarki UE zgodnie z dwojaką transformacją jest również jednym z głównych celów unijnej polityki handlowej. Polityka handlowa otwiera dostęp do rynków, ale musi jednocześnie chronić przedsiębiorstwa i obywateli UE przed nieuczciwymi praktykami handlowymi. Służą do tego instrumenty ochrony handlu i inne innowacyjne instrumenty, takie jak instrument chroniący przed przymusem.

Inwestycje UE mają ważny efekt sygnalizacyjny. Budżet UE, wraz z NextGenerationEU, czyli tymczasowym narzędziem służącym odbudowie, którego centralnym elementem jest RRF, wynosi 2,018 bln EUR i reprezentuje duży potencjał finansowy wspierający długoterminowy wzrost gospodarczy. Dzięki dyskusjom na temat planów krajowych, Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności odegrał zasadniczą rolę w zdefiniowaniu unijnych i krajowych priorytetów w zakresie reform i inwestycji wokół wspólnych celów. NextGenerationEU pomoże złagodzić skutki pandemii, wspierając jednocześnie przekształcenie gospodarki i dwojaką transformację. Jednocześnie zaciąganie pożyczek na cele NextGenerationEU zwiększa międzynarodową rolę euro i wzmacnia rynki kapitałowe UE.

RRF zapewnia zachęty do reform i wsparcie pomagające finansować priorytetowe obszary zielonej i cyfrowej transformacji do 2026 r. Rozporządzenie ustanawiające RRF zobowiązuje każde państwo członkowskie do przeznaczenia na cele klimatyczne co najmniej 37 % łącznej alokacji w ramach krajowego planu odbudowy i zwiększania odporności, a 20 % – na cele związane z cyfryzacją. Oprócz zielonych i cyfrowych inwestycji RRF zapewnia również ważne wsparcie na cele polityki społecznej, aby promować wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu, spójność społeczną i terytorialną, wspierać zdrowie i polityki na rzecz następnego pokolenia. Na poniższym wykresie pokazano przydział środków na każdy z sześciu filarów RRF. Koncepcję RRF-u wyróżnia zobowiązanie państw członkowskich do przeprowadzenia reform: reformy stanowią niemal jedną trzecią wszystkich działań przedstawionych w planach odbudowy i zwiększania odporności państw członkowskich. Mają one kluczowe znaczenie dla stworzenia odpowiednich warunków ramowych, które umożliwiają inwestycje i będą szybciej przynosić większe efekty, m.in. w postaci transgranicznego wzrostu gospodarczego. Obecnie dostępne są jeszcze duże kwoty w ramach pożyczek z RRF, tak że państwa członkowskie potrzebujące dodatkowego wsparcia mogą je otrzymać.

Wykres 3: Odsetek środków w ramach planów odbudowy i zwiększania odporności, które przyczyniają się do realizacji poszczególnych filarów polityki