[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 22.7.2009

KOM(2009) 379 wersja ostateczna

2009/0113 (CNS)

Wniosek

ZALECENIE RADY

w sprawie środków zwalczania chorób neurodegeneracyjnych, w szczególności choroby Alzheimera, dzięki wspólnemu planowaniu badań naukowych

{SEC(2009) 1039}

UZASADNIENIE

STRESZCZENIE

W celu sprostania poważnym wyzwaniom społecznym Komisja proponuje zacieśnienie strategicznej współpracy między państwami członkowskimi UE w zakresie badań i rozwoju. Jednym z możliwych rozwiązań jest nowa koncepcja „wspólnego planowania”. Wspólne planowanie polega na dobrowolnym udziale państw członkowskich – na zasadzie zmiennej geometrii – w procesie definiowania, rozwoju i realizacji programów badań. Jako projekt pilotażowy zaproponowano badania nad chorobami neurodegeneracyjnymi, w szczególności nad chorobą Alzheimera.

Szacuje się, że na chorobę Alzheimera i zaburzenia pokrewne cierpi w Europie około 7,3 mln osób, a do 2020 r. liczba ta prawdopodobnie ulegnie podwojeniu. Choroba Alzheimera będzie stanowić poważne i rosnące obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej w Europie, w tym dla opieki niezinstytucjonalizowanej oraz placówek opieki długotrwałej. W starzejącym się społeczeństwie badania nad chorobami neurodegeneracyjnymi pochłaniają znaczne zasoby finansowe i ludzkie, zarówno w UE jak i na szczeblu unijnego programu ramowego w zakresie badań i rozwoju technologicznego.

Pomimo tego brak jest obecnie skutecznych metod leczenia umożliwiających spowolnienie lub powstrzymanie pogarszania się funkcji mózgu. Wczesne diagnozowanie choroby jest praktycznie niemożliwe, a z powodu zbyt późno stawianych diagnoz leczenie zmierzające do łagodzenia skutków choroby jest nadal ograniczone. Skuteczne zwalczanie chorób neurodegeneracyjnych, a zwłaszcza choroby Alzheimera, wymaga ukierunkowanych działań naukowo-badawczych w zakresie zapobiegania, diagnozowania i leczenia. Koordynacja badań w Europie pozwoliłaby uzyskać wartość dodaną, lepsze wyniki oraz dokładniejsze narzędzia diagnostyczne i skuteczniejsze metody leczenia.

We wrześniu i w grudniu 2008 r. Rada przyjęła konkluzje zalecające podjęcie wspólnej europejskiej inicjatywy w tej dziedzinie poprzez wspólne planowanie. W celu rozpoczęcia realizacji tej pilotażowej inicjatywy w 2009 r. Rada zwróciła się do Komisji o przedstawienie wniosku dotyczącego zalecenia Rady.

W związku z powyższym niniejsze zalecenie zachęca państwa członkowskie do opracowania wspólnej koncepcji europejskiej współpracy i koordynacji w zakresie badań, która pomoże zrozumieć, wykrywać i zwalczać choroby neurodegeneracyjne (zwłaszcza chorobę Alzheimera) i zapobiegać im. Jednocześnie należy opracować program badań strategicznych ustanawiający średnio- i długookresowe potrzeby i cele badawcze, w tym plan realizacji określający priorytety, poszczególne etapy oraz harmonogram. Program mógłby obejmować następujące elementy: wymianę informacji na temat krajowych programów, badań naukowych i systemów opieki zdrowotnej, określenie dziedzin, w których koordynacja, wspólne zaproszenia do składania wniosków lub łączenie zasobów byłyby korzystne, ułatwianie międzydyscyplinarnej i międzysektorowej mobilności naukowców i ich doskonalenia zawodowego, a także wspólne korzystanie z infrastruktur badawczych i tworzenie sieci kontaktów między ośrodkami badawczymi.

Ponadto w niniejszym zaleceniu zachęca się państwa członkowskie do współpracy z Komisją w celu analizy ewentualnych inicjatyw Komisji zmierzających do wspierania – przy wykorzystaniu istniejących instrumentów – państw członkowskich w opracowaniu i realizacji wspólnego programu badań lub do propagowania wspólnego planowania w tej dziedzinie.

1. WSPÓLNE PLANOWANIE BADAŃ NAUKOWYCH

Do niedawna głównymi narzędziami wspierania współpracy w nauce i technice w Europie były międzynarodowe wspólne projekty i sieci badawcze.

W 2008 r. Komisja zaproponowała nowe rozwiązanie – wspólne planowanie szeroko zakrojonych wspólnych inicjatyw publicznych w dziedzinie badań na szczeblu unijnym[1]. Wspólne planowanie wywodzi się z nowej strategii lizbońskiej i stanowi proces, w którym państwa członkowskie dobrowolne angażują się na zasadzie zmiennej geometrii w definiowanie, rozwój i realizację wspólnych programów badań strategicznych na podstawie wspólnej koncepcji dotyczącej podejmowania największych wyzwań społecznych, którym żadne państwo członkowskie nie jest w stanie samodzielnie sprostać.

We wrześniu 2008 r. Rada uznała wagę problemów związanych z chorobami neurodegeneracyjnymi w kontekście starzenia się ludności Europy oraz konieczność zrozumienia, wykrywania i zwalczania podstawowych mechanizmów wywołujących te choroby (zwłaszcza chorobę Alzheimera) oraz zapobiegania im. W konkluzjach Rady zalecono podjęcie europejskiej inicjatywy skupiającej państwa członkowskie i inne zainteresowane strony w celu ograniczenia występowania chorób neurodegeneracyjnych, a w szczególności choroby Alzheimera[2].

W grudniu 2008 r. Rada przyjęła konkluzje uznające konieczność podjęcia pilotażowej inicjatywy w zakresie wspólnego planowania badań w dziedzinie chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Alzheimera, w których zwróciła się do Komisji o przedstawienie wniosku dotyczącego zalecenia Rady w sprawie jak najszybszego opracowania tej pilotażowej inicjatywy w 2009 r.[3]

W ramach nieformalnej grupy roboczej powołanej podczas francuskiej prezydencji państwa członkowskie rozpoczęły debatę nad najlepszymi metodami opracowania pilotażowej inicjatywy w zakresie wspólnego planowania badań w dziedzinie chorób neurodegeneracyjnych i choroby Alzheimera. Wynikiem debaty było oświadczenie z grudnia 2008 r. uzgodnione przez dziesięć państw członkowskich i jedno państwo stowarzyszone w siódmym programie ramowym (7PR).

W oświadczeniu podkreślono wolę zaangażowania tych państw na rzecz podjęcia omawianego wyzwania określając podstawy wspólnej koncepcji oraz dziedzin badawczych, w których Europa może wytworzyć wartość dodaną, a także opisując wstępną strukturę zarządzania. W wyniku prezentacji przed Grupą Wysokiego Szczebla ds. Wspólnego Planowania przedstawiciele 20 państw są obecnie zaangażowani w opracowywane zakresu uprawnień struktury zarządzania w ramach pilotażowej inicjatywy.

Korzyści wynikające ze wspólnego planowania

Podczas francuskiej prezydencji w 2008 r. państwa członkowskie uznały choroby neurodegeneracyjne, a zwłaszcza chorobę Alzheimera, za dziedzinę, w której oczekiwania społeczne są wysokie i w której wspólna inicjatywa wykorzystująca wspólne planowanie pozwoliłaby uzyskać znaczną wartość dodaną w porównaniu z aktualnie prowadzonymi, rozdrobnionymi działaniami w ramach europejskiej przestrzeni badawczej.

Istnieje rzeczywista i pilna konieczność połączenia i koordynacji europejskich działań w zakresie badań podstawowych, klinicznych i społecznych w tej dziedzinie. Biorąc pod uwagę, że większość badań nad chorobami neurodegeneracyjnymi znajduje się nadal na etapie przedklinicznym, badania finansowane ze środków publicznych będą miały zasadnicze znaczenie dla wszelkich przełomowych odkryć w takich dziedzinach jak badania nad biomarkerami, opracowanie nowych kryteriów i metod zapobiegania i diagnozy oraz testowanie nowych terapii w badaniach klinicznych na dużą skalę. Zwiększy to szanse europejskich naukowców na lepsze zrozumienie, wykrywanie i zwalczanie podstawowych mechanizmów wywołujących choroby neurodegeneracyjne (zwłaszcza chorobę Alzheimera) oraz zapobieganie im, a także zwiększy możliwości zapewnienia lepszej opieki cierpiącym na te choroby. Zmniejszyłoby to z kolei obciążenie finansowe wynikające z tak dużej części populacji dotkniętej omawianymi schorzeniami.

2. ZWALCZANIE CHORÓB NEURODEGENERACYJNYCH, W SZCZEGÓLNOŚCI CHOROBY ALZHEIMERA

Poważny problem państwowej opieki zdrowotnej w Europie

Choroby neurodegeneracyjne to choroby dziedziczne lub sporadyczne, które charakteryzują się postępującą dysfunkcją układu nerwowego, często związaną z zanikaniem dotkniętych nimi struktur centralnego lub obwodowego układu nerwowego. Stanowią one różnorodną grupę związanych z wiekiem chronicznych chorób o rozmaitej etiologii.

Najczęściej spotykaną chorobą neurodegeneracyjną jest choroba Alzheimera, stanowiąca około 50-70 % wszystkich przypadków demencji, a drugie miejsce zajmuje choroba Parkinsona[4]. W 2006 r. we wszystkich 27 państwach członkowskich na demencje cierpiało 7,3 mln Europejczyków[5]. Choroba Alzheimera jest czwartą najbardziej powszechną chorobą w państwach o wysokich dochodach.

Wraz ze wzrostem średniej długości życia w Europie liczba ta gwałtownie wzrośnie; najnowsze prognozy przewidują podwajanie się liczby chorych co 20 lat w państwach UE-27[6].

Ludność Europy niewątpliwie starzeje się – osoby w wielu ponad 80 lat stanowią najszybciej rosnącą grupę w większości krajów europejskich. 70 % pacjentów, u których stwierdzono chorobę Alzheimera, ma 75 lub więcej lat. Z tego względu w nadchodzących dziesięcioleciach demencja będzie stanowić jedno z głównych wyzwań dla systemów opieki zdrowotnej, w tym dla opieki niezinstytucjonalizowanej oraz placówek opieki długotrwałej.

Choroba Alzheimera i zaburzenia pokrewne są chorobami śmiertelnymi, ale okres od postawienia pierwszej diagnozy, w którym stan pacjenta ulega stopniowemu pogarszaniu, może trwać 7-12 lat. Choroba objawia się stopniowym upośledzaniem licznych funkcji, w tym pamięci, logicznego myślenia, komunikacji i umiejętności niezbędnych do wykonywania codziennych czynności.

Choroba Alzheimera wyniszcza samych pacjentów, a ponadto stanowi bardzo duży ciężar dla ich rodzin. Członkowie rodziny będący opiekunami chorych często sami są w podeszłym wieku i schorowani. Powoduje to, że odsetek osób cierpiących na depresję i choroby fizyczne jest wysoki, a jakość życia – obniżona. W związku z tym choroba Alzheimera wiąże się z bardzo wysokimi kosztami dla całego społeczeństwa: zgodnie z opracowaniem Dementia in Europe Yearbook (2008) łączne koszty opieki zinstytucjonalizowanej i niezinstytucjonalizowanej związanej z chorobą Alzheimera i innymi formami demencji wyniosły w 2005 r. 130 mld EUR w UE-27, z czego 56 % stanowiły koszty opieki niezinstytucjonalizowanej[7].

Konieczność podjęcia znaczących działań naukowo-badawczych

Przyczyny choroby Alzheimera i zaburzeń pokrewnych nie są dobrze znane, ale wszystkie powodują strukturalne i chemiczne zmiany w mózgu, które powodują obumieranie tkanki mózgowej.

Brak jest obecnie metod leczenia choroby Alzheimera umożliwiających spowolnienie lub powstrzymanie pogarszania stanu komórek mózgowych[8]. Dostępne terapie nadal są bardzo ograniczone i przeważnie łagodzą objawy, a nie samą chorobę. Wprawdzie w ostatnich latach zrozumienie mechanizmów choroby uległo znaczącej poprawie, jednak nadal daleko do uzyskania pełnego obrazu sytuacji. Ponadto w najbliższej przyszłości nie zostaną opracowane terapie, które mogłyby spowolnić lub powstrzymać postępy choroby.

Poza tym diagnoza zazwyczaj stawiana jest na zbyt późnym etapie, aby umożliwić optymalne wykorzystanie dostępnych metod leczenia. Wprawdzie odnotowano pewne czynniki ryzyka związane z genetyką, trybem życia, krążeniem i odżywianiem, ale nadal nie przeprowadzono badań nad długofalowym zapobieganiem chorobie, które pozwoliłyby stwierdzić, czy można ograniczyć występowanie choroby Alzheimera. Ponadto należy dokładnie zbadać ewentualny związek pomiędzy środowiskowymi czynnikami stresogennymi a chorobami neurodegeneracyjnymi, w tym chorobą Alzheimera.

Zgodnie z dostępnymi danymi epidemiologicznymi zasadniczym powodem do niepokoju jest fakt, że choroba Alzheimera nadal jest w UE niewystarczająco diagnozowana[9]. Obecnie jedynie około jedna trzecia cierpiących na nią osób otrzymuje oficjalną diagnozę w trakcie trwania choroby. W momencie postawienia diagnozy jest już często zbyt późno, aby chorzy mogli dokonać świadomych wyborów. Walki z chorobami neurodegeneracyjnymi, a zwłaszcza z chorobą Alzheimera, nie wygra się zatem, dopóki nie uruchomimy działań naukowo-badawczych obejmujących pełną gamę zagadnień – od zapobiegania i diagnozowania po leczenie. Priorytety badawcze powinny obejmować: zapobieganie; biomarkery, w tym skłonność genetyczną; technologie obrazowania; metody wczesnego diagnozowania przy użyciu podejścia wielodyscyplinarnego; normalizację kryteriów i instrumentów diagnostycznych; obszerne bazy danych, które można wykorzystywać do badań ludności; strategie leczenia i badania kliniczne nowych leków chemicznych i biologicznych, szczepionek lub nowatorskich technologii.

Dziedzina o rosnącym znaczeniu dla finansowania badań w Europie

Działania prowadzone obecnie w państwach członkowskich

Choroba Alzheimera i zaburzenia pokrewne stanowią wspólne wyzwanie dla wszystkich państw członkowskich, ponieważ dane procentowe dotyczące występowania demencji w poszczególnych krajach są dość zbliżone. Schorzenia te stanowią obecnie również szczególny problem dla świadczenia usług opieki zdrowotnej. Oferowane usługi często nie są dostosowane do aktualnych potrzeb, a ponadto brakuje możliwości, ciągłości i wiedzy.

Z uwagi na przewidywany wzrost zachorowań na choroby neurodegeneracyjne, zwłaszcza chorobę Alzheimera, w perspektywie średnio- i długookresowej w Europie większość krajów europejskich zaczęła uznawać konieczność opracowania szczegółowych i kompleksowych strategii na rzecz zwalczania problemów wynikających z choroby Alzheimera i zaburzeń pokrewnych. W wielu państwach choroba Alzheimera staje się jednym z najważniejszych priorytetów badawczych.

Szereg państw przyjęło lub jest w trakcie przyjmowania krajowych planów dotyczących omawianych chorób. W 2008 r. Francja nadała chorobom neurodegeneracyjnym, a zwłaszcza chorobie Alzheimera, priorytetowe znaczenie i przyjęła krajowy plan dotyczący tego zagadnienia o budżecie wynoszącym 1,6 mld EUR[10]. W Anglii ogłoszono w 2008 r. krajową strategię dotyczącą demencji, inicjatywę na rzecz zdrowia i dobrego samopoczucia przez całe życie[11] (150 mln GBP przez pierwsze dwa lata) oraz strategiczny przegląd dotyczący neurodegeneracji z 2008 r. dokonany przez Radę ds. Badań Medycznych[12]. Również w 2008 r. Szkocja uznała kwestie demencji za krajową inicjatywę o znaczeniu priorytetowym[13]. Norwegia przyjęła krajowy plan dotyczący demencji na okres do 2015[14] obejmujący pięć głównych koncepcji strategicznych na rzecz sprostania wyzwaniom związanym z opieka nad chorymi. Niemieckie Federalne Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych (BMBF) w 2008 r. uznało wczesne diagnozowanie chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Alzheimera, za jedną z sześciu dziedzin priorytetowych[15]. Ponadto w Bonn założono ośrodek ds. chorób neurodegeneracyjnych (Deutsches Zentrum für Neurodegenerative Erkrankungen – DZNE) o rocznym budżecie w wysokości 50 mln EUR.

W 2005 r. w Szwecji ustanowiono sieć Swedish Brain Power w formie krajowej współpracy między sześcioma fundatorami, których budżet wynosi 100 mln SEK na pięć lat. Celem sieci jest ulepszenie wczesnego diagnozowania, leczenia i opieki nad pacjentami cierpiącymi na choroby neurodegeneracyjne[16]. W Irlandii ponad 100 mln EUR przeznaczono na badania nad chorobami związanymi z wiekiem i nad opieką[17].

Niderlandy[18] i Włochy od wielu lat finansują szeroko zakrojone badania kohortowe w tej dziedzinie, dzięki czemu uzyskano znaczący zbiór danych badawczych. Dla włoskiego Ministerstwa Zdrowia badania nad chorobą Alzheimera mają priorytetowe znaczenie[19]. Z kolei w Hiszpanii ustanowiono szereg skonsolidowanych sieci krajowych zajmujących się badaniami biomedycznymi nad chorobami neurodegeneracyjnymi i zdrowiem psychicznym[20].

Działania prowadzone obecnie na szczeblu Unii Europejskiej

Również na szczeblu unijnym badania nad chorobami neurodegeneracyjnymi, zwłaszcza chorobą Alzheimera, są coraz częściej przedmiotem zainteresowania. W szóstym programie ramowym w zakresie badań i rozwoju (6PR) przyznano 136 mln EUR na rzecz 28 wspólnych projektów badawczych w tej dziedzinie. W ramach tej kwoty 40 mln EUR przeznaczono na badania nad chorobą Alzheimera zapewniające przekładanie podstawowych odkryć naukowych na zastosowania kliniczne[21].

Dzięki projektom ERA-AGE[22] oraz NEURON[23] realizowanym w ramach sieci ERA-NET szósty program ramowy umożliwił również rozwiązanie kwestii fragmentaryzacji i koordynacji krajowych badań naukowych w zakresie chorób neurodegeneracyjnych, w tym choroby Alzheimera. W 2008 r. w ramach projektu NEURON skupiającego 12 państw członkowskich wystosowano pierwsze wspólne zaproszenie do składania wniosków. Obecnie wspieranych jest 12 projektów, których finansowanie wynosi 10 mln EUR[24].

Działania w tej dziedzinie zintensyfikowano w ramach tematu „Zdrowie” będącego częścią 7PR (2007-2013) o szczególnym odniesieniu do badań nad mózgiem oraz „Optymalizacji usług opieki zdrowotnej świadczonych obywatelom europejskim”. Obecnie jedną trzecią dostępnych funduszy na badania nad mózgiem w latach 2008-2009 przyznano badaniom nad chorobami neurodegeneracyjnymi. Wspierane są 24 wspólne projekty badawcze w wysokości 94 mln EUR, z czego 24 mln EUR przeznaczono na badania nad chorobą Alzheimera i zaburzeniami pokrewnymi. Kolejne 8 mln EUR przyznano wspólnym badaniom nad różnymi aspektami organizacji, świadczenia i jakości opieki długotrwałej nad starszymi osobami w Europie.

W białej księdze „Razem na rzecz zdrowia: strategiczne podejście dla UE na lata 2008–2013”[25], przedstawiającej unijną strategię w zakresie zdrowia, również uznano znaczenie lepszego zrozumienia chorób neurodegeneracyjnych takich jak choroba Alzheimera w związku ze starzeniem się społeczeństwa. W ramach programu działań wspólnotowych w dziedzinie zdrowia publicznego (2003-2008) zainicjowano działania unijne w zakresie informacji na temat choroby Alzheimera i zaburzeń pokrewnych.

Celem projektu EuroCoD e (Europejski Projekt Współpracy w Dziedzinie Demencji(2006-2008))[26] na lata 2006-2008, wspieranego przez program w dziedzinie zdrowia publicznego (2003-2008) i koordynowanego przez organizację Alzheimer Europe, jest: (i) opracowanie nowych wskaźników występowania demencji; (ii) opracowanie wytycznych dotyczących diagnozy, leczenia i metod pozafarmaceutycznych; (iii) określenie strategii zapobiegania; (iv) analiza społeczno-gospodarczych kosztów choroby Alzheimera oraz wykaz systemów pomocy społecznej.

W ramach projektu EuroCoDe organizacja Alzheimer Europe wydała publikacje Dementia in Europe Yearbooks 2006, 2007 oraz 2008[27], które zawierają szczegółowy przegląd aktualnej sytuacji w dziedzinie choroby Alzheimera i innych form demencji w Unii Europejskiej.

Europejski pakt na rzecz zdrowia i dobrego samopoczucia psychicznego przyjęty w 2008 r. obejmuje cztery zagadnienia priorytetowe: zapobieganie samobójstwom i depresji, zdrowie psychiczne młodzieży oraz edukacja, zdrowie psychiczne w pracy oraz zdrowie psychiczne starszych osób[28].

Unia Europejska wspiera ponadto EADC (European Alzheimer's Disease Consortium)[29] – sieć europejskich centrów doskonałości prowadzących prace w dziedzinie choroby Alzheimera. Poprzez umożliwianie badań ogólnoeuropejskich ośrodki poszerzają podstawową wiedzę naukową o chorobie Alzheimera i opracowują sposoby zapobiegania jej pierwotnym i wtórnym objawom, spowalniania ich występowania oraz ich leczenia.

Na podstawie priorytetów przyjętych w unijnej strategii w zakresie zdrowia oraz konkluzji Rady dotyczących strategii z dziedziny zdrowia publicznego mających na celu zwalczanie chorób zwyrodnieniowych ośrodkowego układu nerwowego związanych ze starzeniem się, zwłaszcza choroby Alzheimera, przyjętych w grudniu 2008 r. przez ministrów zdrowia, w lipcu 2009 r. planuje się przyjęcie komunikatu Komisji w sprawie europejskiej inicjatywy dotyczącej choroby Alzheimera i pozostałych demencji. Zgodnie z komunikatem omawiane choroby będą traktowane jako działania priorytetowe z powodu starzenia się ludności Europy. Ponadto będzie on zawierał analizę wpływu upowszechniania się tych chorób na finansową stabilność systemów opieki zdrowotnej i społecznej.

Korzyści z lepszej koordynacji

Zmniejszenie obciążenia wynikającego z chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Alzheimera, stanowi jedno z najważniejszych wyzwań społecznych w Europie, ponieważ 16 % jej ludności jest w wieku 65 lat lub starszym, a liczba ta prawdopodobnie ulegnie podwojeniu w ciągu najbliższych 25 lat, jeżeli aktualne tendencje demograficzne w Europie nie ulegną zmianie i nie zostaną opracowane metody zapobiegania tym chorobom.

Badania nad mózgiem są przedmiotem znaczących działań naukowo-badawczych w państwach członkowskich i na szczeblu unijnym. W 2005 r. łączne wydatki na badania nad mózgiem w Europie wyniosły około 4,1 mld EUR. W ramach tej kwoty 855 mln EUR pochodziło z sektora publicznego, przy czym unijny program ramowy przyznał 94 mln EUR, w tym 105 mln EUR na badania nad chorobami neurodegeneracyjnymi.

Jednak sytuacja w zakresie wspierania badań naukowych nad chorobami neurodegeneracyjnymi w Europie jest złożona, przede wszystkim z powodu różnic w systemach finansowania, polityce dotyczącej badań naukowych i strukturach organizacyjnych w poszczególnych państwach członkowskich, a także z powodu dużego zróżnicowania wydatków na badania nad tymi chorobami ponoszonych przez organizacje i państwa. Koordynacja krajowych działań badawczych w omawianej dziedzinie na szczeblu europejskich pozostawia wiele do życzenia. Najważniejsze przyczyny opisanej wyżej sytuacji obejmują:

- bariery pomiędzy dyscyplinami i dziedzinami badań oraz rozdrobnienie badań naukowych. Wiedza niezbędna do lepszego zrozumienia problemu i znalezienia rozwiązań jest rozłożona nie tylko na szeroką i zróżnicowaną gamę dyscyplin i zainteresowanych podmiotów, ale także na różne państwa w Europie.

- Jedną z głównych wad jest brak powiązań między badaniami podstawowymi, klinicznymi, społecznymi i dotyczącymi zdrowia publicznego. Oznacza to, że tylko część istniejącej lub zdobytej wiedzy podstawowej przekłada się na aktualną praktykę kliniczną oraz organizację i świadczenie usług w zakresie opieki.

- Sposób organizacji działań badawczych, zwłaszcza na szczeblu krajowym, wzmaga rozdrobnienie i ogranicza ogólnoeuropejską wymianę najlepszych praktyk dotyczących diagnozy, leczenia i zapobiegania.

W związku z tym pomimo wysokich nakładów finansowych i szerokiej gamy inicjatyw w poszczególnych państwach członkowskich aktualnie prowadzone działania nie korzystają z zalet spójnego i skoordynowanego podejścia.

Rozwiązania na poziomie makro umożliwiają zapełnienie luk w wiedzy oraz działaniach. Obejmowałyby one na przykład określenie najlepszych praktyk we wczesnym diagnozowaniu choroby Alzheimera i zaburzeń pokrewnych oraz wykorzystanie istniejących metod leczenia. Najlepszym sposobem realizacji byłaby wymiana wiedzy i wyników działań. Niezbędnymi elementami będą tu oczywiście skoordynowane bazy informacji genomowych, banki próbek i banki tkanek.

Ze względu na bardzo dużą liczbę pacjentów o (mniej lub bardziej) zróżnicowanych uwarunkowaniach genetycznych opracowanie i zatwierdzenie nowych metod zapobiegania i leczenia oraz ocena skuteczności obecnych metod będą wymagały badań klinicznych na dużą skalę, których naturalną formę zapewniłaby współpraca międzynarodowa, pozwalająca uzyskać przydatne wyniki.

Analogicznie niezbędne będzie ustanowienie oraz integracja szeroko zakrojonych badań nad określonymi grupami ludności, baz danych i rejestrów, które umożliwią pełne zrozumienie roli i wpływu czynników genetycznych, odżywiania, trybu życia i innych czynników ryzyka na rozwój omawianych chorób, a także znaczenia strategii zapobiegania. Zrozumienie europejskiej różnorodności związanej z powyższymi czynnikami ryzyka i wykorzystanie jej mogłoby pomóc w uzyskaniu przewagi konkurencyjnej pod względem lepszego zrozumienia choroby.

Zapewnienie najlepszych praktyk i optymalnej opieki klinicznej w całej Europie będzie wymagało normalizacji kryteriów diagnostycznych i narzędzi oceny we wszystkich państwach członkowskich.

Poprzez zgromadzenie masy krytycznej umiejętności, wiedzy i zasobów finansowych oraz ułatwienie międzydyscyplinarności wspólne działanie przybliżyłoby nas do rozwiązania problemów medycznych i społecznych związanych z omawianymi chorobami.

Ukierunkowane wspólne planowanie w tej politycznie i społecznie problematycznej dziedzinie wykorzystywałoby istniejące struktury i programy, jednocześnie unikając zbędnego powielania prac, działań i zasobów, z korzyścią dla wszystkich obywateli Europy. Pomogłoby to również Unii Europejskiej w opracowaniu wspólnej koncepcji współpracy międzynarodowej z krajami trzecimi o porównywalnym profilu demograficznym i podobnych problemach, a zwłaszcza krajami stowarzyszonymi w 7PR, w oparciu o takie inicjatywy jak European Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative, którą wspiera Krajowy Instytut Zdrowia (National Institute of Health) w USA[30].

Ponadto w niniejszym zaleceniu zachęca się państwa członkowskie do współpracy z Komisją na rzecz analizy ewentualnych inicjatyw Komisji zmierzających do wspierania państw członkowskich w opracowaniu i realizacji wspólnego programu badań.

Komisja może podejmować inne inicjatywy na rzecz propagowania wspólnego planowania w omawianej dziedzinie, np. zapewniając środki ad hoc i środki uzupełniające wspierające taką pilotażową inicjatywę w zakresie wspólnego planowania. Takie środki mogą obejmować wsparcie dla struktury zarządzania oraz ustanowienia programu badań strategicznych, zapewnianie danych i informacji oraz analiz dotyczących najnowszych wyników uzyskanych w tej dziedzinie w państwach członkowskich oraz na szczeblu unijnym, a także coroczne sprawozdania dotyczące postępów dokonanych w ramach omawianej inicjatywy. Komisja może również zbadać ewentualne formy konsultacji i współpracy w tej dziedzinie z jednostkami prowadzącymi zaawansowane badania naukowe na szczeblu międzynarodowym.

3. ASPEKTY PRAWNE WNIOSKU

Krótki opis proponowanych działań

W niniejszym wniosku zachęca się państwa członkowskie do przyjęcia wspólnej koncepcji na szczeblu europejskim poprzez wspólne planowanie badań nad chorobami neurodegeneracyjnymi, zwłaszcza chorobą Alzheimera.

Wspólne planowanie będzie wymagało, aby zainteresowane państwa członkowskie współpracowały nad wspólną koncepcją potrzeb i możliwości badawczych w tej dziedzinie i aby na tej podstawie opracowały program badań strategicznych ustanawiający priorytety, poszczególne etapy oraz harmonogram, w tym plan realizacji określający działania, instrumenty i zasoby niezbędne do realizacji programu badań strategicznych i wspólnej koncepcji. W tym celu należy ustanowić strukturę zarządzania, a państwa członkowskie powinny określić zakres jej uprawnień. Ponadto w niniejszym zaleceniu zachęca się państwa członkowskie do współpracy z Komisją na rzecz analizy ewentualnych inicjatyw Komisji zmierzających do wspierania państw członkowskich w opracowaniu i realizacji wspólnego programu badań. Komisja może również podejmować inne inicjatywy w celu wsparcia wspólnego planowania w omawianej dziedzinie

Podstawa prawna

Podstawę prawną stanowi art. 165 Traktatu WE.

Zasada pomocniczości

Wniosek jest zgodny z zasadą pomocniczości, ponieważ jego celów nie można zrealizować w dostatecznym stopniu na szczeblu państw członkowskich, natomiast z uwagi na ich skalę i skutki można je lepiej zrealizować na szczeblu wspólnotowym. Wartość dodana podjęcia takiego problemu badawczego w formie wspólnego działania europejskiego poprzez wspólne planowanie polega przede wszystkim na tym, że wspólne działania umożliwią zgromadzenie masy krytycznej umiejętności, wiedzy i zasobów finansowych, połączenie wzajemnie uzupełniającej się wiedzy specjalistycznej i uniknięcie powielania działań, które prowadzi do marnotrawienia zasobów. Działania na szczeblu wspólnotowym przeciwdziałałyby obecnemu rozdrobnieniu i rozbieżnościom, a także zapewniłyby lepsze wykorzystanie coraz mniejszych zasobów, jednocześnie pozostawiając państwom członkowskim pełną kontrolę nad kierowaniem tym procesem. W związku z tym zaproponowany zostanie zbiór zaleceń na szczeblu wspólnotowym w celu rozwiązania omawianych problemów społecznych w skuteczniejszy i bardziej skoordynowany sposób.

Zasada proporcjonalności

Wniosek jest zgodny z zasadą proporcjonalności, ponieważ nie zastępuje, lecz uzupełnia i upraszcza działania aktualnie prowadzone w państwach członkowskich w zakresie zwalczania chorób neurodegeneracyjnych, w tym choroby Alzheimera. We wniosku pozostawiono państwom członkowskim swobodę decydowania o sposobie wprowadzenia zaleceń w życie.

Z drugiej strony wielkość wyzwania stojącego przed narodami Europy oraz tendencje demograficzne wymagają o tyle większych nakładów i zasobów, że wybrane wspólne działania będą jedyną możliwością uzyskania wyników niezbędnych do utrzymania systemów opieki społecznej i ochrony dobrego samopoczucia dużych grup ludności.

Wybór instrumentów

Zalecenie Rady

4. WPŁYW NA BUDŻET

Wniosek nie ma wpływu finansowego na budżet Wspólnoty.

2009/0113 (CNS)

Wniosek

ZALECENIE RADY

w sprawie środków zwalczania chorób neurodegeneracyjnych, w szczególności choroby Alzheimera, dzięki wspólnemu planowaniu badań naukowych

RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, w szczególności jego art. 165,

uwzględniając wniosek Komisji[31],

uwzględniając opinię Parlamentu Europejskiego[32],

uwzględniając opinię Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego[33],

uwzględniając opinię Komitetu Regionów[34],

a także mając na uwadze, co następuje:

(1) Artykuł 152 Traktatu stanowi, że działanie Wspólnoty, które uzupełnia polityki krajowe, powinno być nakierowane na poprawę zdrowia publicznego, zapobieganie chorobom i dolegliwościom ludzkim oraz usuwanie źródeł zagrożeń dla zdrowia ludzkiego.

(2) Szacuje się, że na chorobę Alzheimera i zaburzenia pokrewne cierpi w Europie około 7,3 mln osób. Brak jest obecnie skutecznych metod leczenia choroby Alzheimera umożliwiających spowolnienie lub powstrzymanie postępów choroby, a dostępne terapie są nadal bardzo ograniczone. Choroba Alzheimera stanowi około 50-70 % wszystkich przypadków demencji i jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności osób starszych.

(3) Z uwagi na wzrost średniej długości życia oraz malejący stosunek odsetka osób zatrudnionych do liczby emerytów oczekuje się, że do 2020 r. liczba ta gwałtownie wzrośnie. Spowoduje to większe obciążenie dla pacjentów oraz ich rodzin i opiekunów, a także poważne problemy dla systemów opieki zdrowotnej państw członkowskich pod względem kosztów i organizacji.

(4) Z tego względu państwa członkowskie uznały konieczność przyjęcia szczegółowych planów i strategii krajowych dotyczących choroby Alzheimera i zaburzeń pokrewnych w celu zmniejszenia obciążeń dla społeczeństwa i systemów opieki zdrowotnej.

(5) Jednocześnie wzrasta świadomość faktu, że wpływ chorób neurodegeneracyjnych na ludność Europy jest tak ogromny, że żadne państwo członkowskie nie jest w stanie samodzielnie sprostać temu wyzwaniu. W związku z tym państwa członkowskie odniosłyby korzyść z koordynacji swoich działań w celu opracowania lepszego, bardziej skoordynowanego i skuteczniejszego rozwiązania na szczeblu europejskim.

(6) Dnia 2 grudnia 2008 r. Rada ds. Konkurencyjności uznała, że w przypadku chorób neurodegeneracyjnych wspólne planowanie badań naukowych pozwoliłoby nadać znaczną wartość dodaną aktualnie prowadzonym, rozdrobnionym działaniom państw członkowskich w tej dziedzinie badań. Rada ta przyjęła więc konkluzje uznające konieczność podjęcia pilotażowej inicjatywy w zakresie wspólnego planowania badań naukowych nad zwalczaniem wspomnianych chorób, zwłaszcza choroby Alzheimera, w których zwróciła się do Komisji o przedstawienie wniosku dotyczącego zalecenia Rady.

(7) Wspólne planowanie badań naukowych nad chorobami neurodegeneracyjnymi zachęciłoby do łączenia umiejętności, wiedzy i zasobów w celu rozwoju badań nad zapobieganiem, diagnozowaniem i leczeniem oraz zmniejszenia obciążenia związanego z tymi chorobami dla pacjentów i społeczeństwa.

(8) Aby zapewnić skuteczność wspólnych działań na rzecz zwalczania chorób neurodegeneracyjnych, państwa członkowskie powinny opracować program badań strategicznych oparty na wspólnej koncepcji w odniesieniu do zapobiegania chorobom neurodegeneracyjnym oraz diagnozowania i leczenia tych chorób.

(9) Ze względu na zapewnienie skutecznego zarządzania różnymi wspólnymi działaniami państwa członkowskie powinny ustanowić wspólną strukturę zarządzania uprawnioną do określania wspólnych warunków, zasad i procedur współpracy i koordynacji oraz do monitorowania realizacji programu badań strategicznych.

(10) W celu osiągnięcia celów określonych w niniejszym zaleceniu państwa członkowskie powinny współpracować z Komisją przy analizie ewentualnych inicjatyw Komisji zmierzających do wspierania państw członkowskich w opracowaniu i realizacji wspólnego programu badań.

(11) Komisja powinna wspomagać przedmiotowe działania poprzez przyjmowanie środków uzupełniających w celu wsparcia realizacji omawianej pilotażowej inicjatywy w zakresie wspólnego planowania oraz powinna systematycznie przedkładać Radzie sprawozdania na temat postępów dokonanych w ramach omawianej inicjatywy. Ponadto Komisja powinna zbadać najlepsze metody wnoszenia wkładu do programu badań strategicznych oraz jego planu realizacji za pośrednictwem wspólnotowych instrumentów finansowania – w synergii z instrumentami i działaniami państw członkowskich i innych zainteresowanych podmiotów oraz w uzupełnieniu tych instrumentów i działań.

ZWRACA SIĘ DO PAŃSTW CZŁONKOWSKICH O:

1. Opracowanie wspólnej koncepcji metod współpracy i koordynacji w dziedzinie badań naukowych na szczeblu europejskim umożliwiających lepsze zapobieganie chorobom neurodegeneracyjnym, zwłaszcza chorobie Alzheimera, oraz diagnozowanie i leczenie tych chorób.

2. Opracowanie programu badań strategicznych ustanawiającego średnio- i długookresowe potrzeby i cele badawcze w dziedzinie chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Alzheimera. Program badań strategicznych powinien obejmować plan realizacji ustanawiający priorytety i harmonogram oraz określający działania, instrumenty i zasoby niezbędne do jego realizacji.

2.1. W ramach planu realizacji należy podjąć następujące działania:

1. określenie i wymiana informacji na temat krajowych programów i badań naukowych;

2. wzmocnienie wspólnego prognozowania i możliwości oceny technicznej na szczeblu badań podstawowych i medycznych oraz badań dotyczących zdrowia publicznego i opieki społecznej;

3. określenie dziedzin lub badań naukowych, w których koordynacja, wspólne zaproszenia do składania wniosków lub łączenie zasobów byłyby korzystne w przypadku takich zagadnień jak opracowanie nowych metod zapobiegania i diagnozy, nowe technologie obrazowania oraz badania nad biomarkerami;

4. wymiana informacji i najlepszych praktyk w takich dziedzinach jak porównanie systemów opieki zdrowotnej, w tym opieki niezinstytucjonalizowanej oraz opieki długotrwałej;

5. wspólne korzystanie – w odpowiednich przypadkach – z istniejących infrastruktur badawczych lub utworzenie nowych infrastruktur w takich dziedzinach jak skoordynowane rejestry, biobanki próbek krwi i tkanek bądź modele zwierzęce dla badań nad omawianymi chorobami;

6. stworzenie sieci ośrodków prowadzących badania nad chorobami neurodegeneracyjnymi w takich dziedzinach jak badania kliniczne oraz normalizacja kryteriów diagnostycznych i instrumentów diagnostycznych.

3. Ustanowienie wspólnej struktury zarządzania w dziedzinie chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Alzheimera, uprawnionej do określania wspólnych warunków, zasad oraz procedur współpracy i koordynacji oraz do monitorowania realizacji programu badań strategicznych.

4. Współpracę z Komisją na rzecz analizy ewentualnych inicjatyw Komisji zmierzających do wspierania państw członkowskich w opracowaniu i realizacji wspólnego programu badań.

ZWRACA SIĘ DO KOMISJI O:

1. zapewnienie środków ad hoc i środków uzupełniających w celu wsparcia pilotażowej inicjatywy w zakresie wspólnego planowania. Takie środki powinny obejmować wsparcie dla struktury zarządzania oraz ustanowienia programu badań strategicznych, zapewnianie danych i informacji oraz analiz dotyczących najnowszych wyników uzyskanych w tej dziedzinie w państwach członkowskich oraz na szczeblu unijnym.

2. zbadanie najlepszych metod wniesienia wkładu – dzięki środkom uzupełniającym – do programu badań strategicznych oraz jego planu realizacji za pośrednictwem wspólnotowych instrumentów finansowania.

3. zbadanie ewentualnych form konsultacji i współpracy w omawianej dziedzinie z jednostkami prowadzącymi zaawansowane badania naukowe na szczeblu międzynarodowym.

Sporządzono w Brukseli dnia […] r.

W imieniu Rady

Przewodniczący

[1] COM(2008) 468.

[2] http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/08/st13/st13668.en08.pdf

[3] http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/08/st16/st16775.en08.pdf

[4] M. Flint Beal, Anthony E. Lang, Albert C. Ludolph. Neurodegenerative diseases: neurobiology, pathogenesis and therapeutics (Choroby neurodegeneracyjne: neurobiologia, patogeneza i metody leczenia), Cambridge University Press 2005 r.

[5] http://ec.europa.eu/health/ph_information/dissemination/echi/docs/dementia2_en.pdf

[6] Alzheimer’s disease: Scientific, medical and societal implications, Synthesis and recommendations (Choroba Alzheimera: uwarunkowania naukowe, medyczne i społeczne, synteza badań i zalecenia), INSERM, 2007 r.

[7] Alzheimer Europe (2008) Dementia in Europe Yearbook 2008.

[8] 2009 Alzheimer’s disease facts and figures (Fakty i dane dotyczące choroby Alzheimera 2009), US Alzheimer’s Association, http://www.alz.org/national/documents/report_alzfactsfigures2009.pdf

[9] Moise, P., Schwarzinger, M., Um M-Y (2004) Dementia Care in 9 OECD Countries: A comparative analysis (Opieka nad chorymi na demencję w 9 krajach OECD: analiza porównawcza), OECD Health Working Papers No 13, OECD, Paryż.

[10] Alzheimer Plan 2008-2012, http://www.plan-alzheimer.gouv.fr/

[11] Living well with dementia: a National Dementia Strategy, UK Department of Health, 2008 r. http://www.dh.gov.uk/en/SocialCare/Deliveringadultsocialcare/Olderpeople/NationalDementiaStrategy/DH_083355

[12] http://www.mrc.ac.uk/Utilities/Documentrecord/index.htm?d=MRC004898

[13] http://www.scotland.gov.uk/Topics/Health/health/mental-health/servicespolicy/DFMH/dementia

[14] http://www.regjeringen.no/upload/HOD/Dokumenter%20KTA/DementiaPlan2015.pdf

[15] http://www.bmbf.de/en/10849.php

[16] http://www.swedishbrainpower.se/eng/about_us.htm

[17] http://www.hrb.ie/, http://www.tcd.ie/Neuroscience

[18] http://www.minocw.nl/english/index.html

[19] http://www.ministerosalute.it

[20] http://www.isciii.es/htdocs/index.jsp

[21] ftp://ftp.cordis.europa.eu/pub/lifescihealth/docs/major_catalogue_complet.pdf

[22] http://era-age.group.shef.ac.uk

[23] http://www.neuron-eranet.eu

[24] http://www.neuron-eranet.eu/_media/newsLetter_January09.pdf

[25] COM(2007) 630 - http://ec.europa.eu/health/ph_overview/strategy/health_strategy_en.htm

[26] http://ec.europa.eu/health/ph_projects/2005/action1/action1_2005_10_en.htm

[27] http://ec.europa.eu/health/ph_information/reporting/docs/2008_dementiayearbook_en.pdf

[28] http://ec.europa.eu/health/ph_determinants/life_style/mental/docs/pact_en.pdf

[29] http://eadc.alzheimer-europe.org/introduction.html

[30] http://www.adni-info.org/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1

[31] Dz.U. C […] z […], s. […].

[32] Dz.U. C […] z […], s. […].

[33] Opinia fakultatywna, Dz.U C […] z […], s. […].

[34] Opinia fakultatywna, Dz.U C […] z […], s. […].