UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Po podjęciu decyzji w sprawie liberalizacji reżimu wizowego dla krajów Bałkanów Zachodnich, Komisja zaproponowała w 2011 r. wprowadzenie tzw. klauzuli ochronnej dotyczącej wiz do rozporządzenia Rady (WE) nr 539/2001, która pozwalałby na tymczasowe zawieszenie zwolnienia z obowiązku wizowego zastosowanego wobec obywateli danego państwa trzeciego na krótki okres czasu, w trybie pilnym oraz w oparciu o dokładnie określone kryteria, tak aby rozwiązywać ewentualne trudności napotykane przez jedno lub kilka państw członkowskich w przypadku nagłego, znacznego wzrostu liczby nielegalnych migrantów, nieuzasadnionych wniosków o azyl lub odrzuconych wniosków o readmisję, złożonych przez państwo członkowskie w danym państwie trzecim.

W dniu 11 grudnia 2013 r. Parlament Europejski i Rada przyjęły rozporządzenie (UE) nr 1289/2013, które zmieniło rozporządzenie (WE) nr 539/2001 poprzez wprowadzenie tzw. „mechanizmu zawieszającego” oraz modyfikację obecnego mechanizmu wzajemności.

Wspomniany mechanizm zawieszający określony w art. 1a rozporządzenia (WE) nr 539/2001 zezwala na tymczasowe zawieszenie zwolnienia z obowiązku wizowego zastosowanego wobec obywateli państwa trzeciego w pewnych sytuacjach nadzwyczajnych i w ostateczności. Może on zostać uruchomiony przez każde państwo członkowskie, które powiadamia Komisję, iż ma do czynienia – w okresie sześciu miesięcy w porównaniu z tym samym okresem w roku poprzednim lub z okresem sześciu miesięcy przed wprowadzeniem liberalizacji reżimu wizowego w stosunku do danego państwa trzeciego – z okolicznościami powodującymi sytuację nadzwyczajną, z którą dane państwo członkowskie nie może poradzić sobie samodzielnie.

Powyższe okoliczności to przede wszystkim znaczny i nagły wzrost liczby:

–obywateli tego państwa trzeciego nielegalnie przekraczających dozwolony okres pobytu na terytorium danego państwa członkowskiego;

–nieuzasadnionych wniosków o azyl składanych przez obywateli tego państwa trzeciego, w przypadku gdy wzrost ten prowadzi do szczególnego obciążenia systemu azylowego danego państwa członkowskiego;

–odrzuconych wniosków o readmisję, przedłożonych przez państwo członkowskie temu państwu trzeciemu, dotyczących jego własnych obywateli.

Powiadamiając Komisję, dane państwo członkowskie musi podać powody uruchomienia mechanizmu, przedstawić odpowiednie dane i statystyki, a także opisać wstępne działania, jakie podjęło w celu zaradzenia zaistniałej sytuacji. Komisja informuje wówczas Radę i Parlament Europejski oraz bada sytuację i zakres problemu (liczba państw członkowskich, których dotyczy problem, wpływ na ogólną sytuację migracyjną w Unii).

Komisja może zdecydować, że niezbędne jest podjęcie działań, rozważając konsekwencje zawieszenia zwolnienia z obowiązku wizowego dla stosunków utrzymywanych przez Unię oraz jej państwa członkowskie z danym państwem trzecim; jednocześnie możliwa jest ścisła współpraca z państwem trzecim w celu znalezienia alternatywnych rozwiązań długoterminowych. W przypadku takiej decyzji Komisja w ciągu trzech miesięcy od otrzymania powiadomienia przyjmuje akt wykonawczy, który tymczasowo, na okres sześciu miesięcy, zawiesza zwolnienie z obowiązku wizowego zastosowane wobec obywateli danego państwa trzeciego.

Przed upływem tego sześciomiesięcznego okresu Komisja musi przedłożyć sprawozdanie Parlamentowi Europejskiemu i Radzie. Sprawozdaniu może towarzyszyć wniosek ustawodawczy w sprawie zmiany rozporządzenia (WE) nr 539/2001 w celu przeniesienia danego państwa trzeciego do wykazu państw objętych obowiązkiem wizowym (załącznik I), a tym samym nałożenia na jego obywateli stałego obowiązku wizowego. W takim przypadku tymczasowe zawieszenie ruchu bezwizowego może zostać przedłużone o okres nieprzekraczający 12 miesięcy.

W kontekście aktualnej sytuacji migracyjnej w Unii Europejskiej oraz w związku z pomyślnym zakończeniem kilku dialogów w sprawie liberalizacji reżimu wizowego z państwami sąsiadującymi (Gruzja, Ukraina, Kosowo, Turcja) liczne państwa członkowskie wyraziły wątpliwość, czy istniejący mechanizm tymczasowego zawieszenia zwolnienia z obowiązku wizowego zapewnia niezbędną elastyczność działania w niektórych nagłych sytuacjach. W szczególności podnoszono, że:

–ewentualne powody zawieszenia są zbyt ograniczone i nie obejmują np. braku gotowości danego państwa trzeciego do współpracy w zakresie readmisji obywateli państw trzecich, którzy przedostali się tranzytem przez to państwo trzecie, w przypadku, gdy między Unią lub państwem członkowskim a danym państwem trzecim zawarto umowę o readmisji przewidującą obowiązek readmisji w takiej sytuacji;

–możliwość uruchomienia mechanizmu zawieszającego w drodze powiadomienia, która zgodnie z rozporządzeniem leży wyłącznie w gestii państw członkowskich, powinna zostać rozszerzona na Komisję;

–okresy odniesienia oraz terminy są zbyt długie, co nie pozwala na szybkie reagowanie w sytuacjach nadzwyczajnych.

Biorąc pod uwagę najnowsze wnioski Komisji w sprawie liberalizacji reżimu wizowego z Gruzją, Ukrainą, Turcją oraz Kosowem, a także niedawne rozmowy prowadzone z państwami członkowskimi, Komisja podjęła decyzję o złożeniu wniosku dotyczącego zmiany rozporządzenia (WE) nr 539/2001 w celu dokonania zmiany obecnego mechanizmu zawieszającego.

Głównym celem jest wzmocnienie mechanizmu zawieszającego poprzez ułatwienie państwom członkowskim powiadamiania o okolicznościach prowadzących do ewentualnego zawieszenia, a także poprzez umożliwienie Komisji uruchomienia mechanizmu z jej własnej inicjatywy. W szczególności wykorzystanie mechanizmu powinno być ułatwione poprzez skrócenie okresów odniesienia i terminów, co pozwoli na przyspieszenie procedury, a także poprzez rozszerzenie ewentualnych powodów zawieszenia, wśród których powinien znajdować się znaczny wzrost liczby odrzuconych wniosków o readmisję obywateli państw trzecich, którzy przedostali się tranzytem przez to państwo trzecie, w przypadku, gdy między Unią lub państwem członkowskim a danym państwem trzecim zawarto umowę o readmisji przewidującą obowiązek readmisji w takiej sytuacji. Komisja powinna mieć również możliwość uruchomienia mechanizmu w przypadku, gdy państwo trzecie nie współpracuje w zakresie readmisji, zwłaszcza jeżeli Unia zawarła z danym państwem trzecim umowę o readmisji.