CORRIGENDUM This document corrects document JOIN(2017) 4 final of 25.1.2017. Concerns all language versions. Minor changes in the text. The text shall read as follows:

WPROWADZENIE

W 2016 r. w całym środkowym rejonie Morza Śródziemnego na europejskie brzegi usiłowała się przedostać rekordowo wysoka liczba uchodźców i migrantów. W 2016 r. na szlaku do Europy wykryto ponad 181 000 osób, z których ogromna większość dotarła do Włoch. Był to też rekordowy rok pod względem liczby ofiar na morzu – podczas próby przepłynięcia na drugi brzeg utonęło ponad 4 500 osób. Szlak środkowośródziemnomorski jest dziś ponownie najważniejszą trasą dla migrantów i uchodźców próbujących dotrzeć do Europy, tak jak to miało miejsce zanim na przełomie 2015 i 2016 r. nastąpił gwałtowny wzrost liczby osób na szlaku wschodniośródziemnomorskim. Spowodowane tym cierpienie i ofiary są nie do przyjęcia.

Istnieje wiele możliwych przyczyn wzrostu napływu migrantów szlakiem środkowośródziemnomorskim, w tym niestabilna sytuacja w Libii, lecz także bardziej ogólne czynniki, takie jak krwawe konflikty czy sytuacja gospodarcza w Afryce Subsaharyjskiej. Mało prawdopodobne, by wpływ tych czynników w najbliższej przyszłości stracił na znaczeniu, co z kolei prowadzi do stałego napływu migrantów i zwiększa presję na najbardziej na niego narażone państwa członkowskie UE, czyli Włochy i Maltę.

Libia leży w węzłowym punkcie szlaku środkowośródziemnomorskiego i jest punktem wyjazdowym dla 90 % osób pragnących przedostać się do Europy. Przemytnicy i handlarze ludźmi wykorzystują niestabilną sytuację polityczną oraz fakt, że kontrola nad terytorium i granicami tego państwa jest fragmentaryczna. Ich działania i łamanie praw człowieka przyczyniają się do niestabilności w kraju, tym samym pogarszając niekorzystną sytuację migrantów. Zasadnicze znaczenie dla zapewnienia stabilnej przyszłości Libii i całego regionu ma postęp na drodze do osiągnięcia stabilnej sytuacji politycznej. Wypracowanie trwałego rozwiązania problemów dotyczących sprawowania rządów i bezpieczeństwa w kraju jest w dalszym ciągu priorytetem dla samej Libii, UE, jej państw członkowskich i partnerów międzynarodowych, a przy tym jest niezbędne dla zapewnienia skutecznej i zrównoważonej długoterminowej reakcji na wyzwania związane z migracją. W związku z tym UE nadal będzie wspierać rząd jedności narodowej i Radę Prezydencką jako prawowite władze Libii i kluczowych partnerów w tym przedsięwzięciu.

UE i jej państwa członkowskie stopniowo wprowadzają coraz bardziej zdecydowane i jasno określone działania polityczne w odpowiedzi na konieczność zarządzania przepływami migracyjnymi i ratowania życia ludzkiego w środkowym rejonie Morza Śródziemnego. Na posiedzeniu w grudniu 2013 r. Rada Europejska stwierdziła, że „[j]ednym z priorytetów powinna być ściślejsza współpraca z państwami trzecimi służąca zapobieganiu sytuacjom, w których migranci wyruszają w niebezpieczną podróż w kierunku Unii Europejskiej”. W 2015 r. Komisja przedstawiła szeroko zakrojony europejski program w zakresie migracji. Po tym jak w wyniku zatonięcia łodzi u wybrzeży Lampedusy straciły życie setki ludzi, w kwietniu 2015 r. Rada Europejska stwierdziła, że UE „uruchomi wszystkie środki, jakie ma do dyspozycji, by zapobiec kolejnym ofiarom na morzu i zająć się pierwotnymi przyczynami kryzysu humanitarnego” i dodała: „postanowiliśmy zwiększyć naszą obecność na morzu”. W rezultacie ustanowiono stałą obecność jednostek UE na morzu, dzięki której udało się uratować dziesiątki tysięcy ludzi. W październiku 2015 r. UE rozpoczęła etap intensywnej współpracy z partnerami w Afryce, która przyjęła formę działań następczych po szczycie w sprawie migracji w Valletcie w tym samym roku. W czerwcu 2016 r. uruchomiono na mocy ram partnerstwa ukierunkowaną współpracę z najważniejszymi krajami będącymi miejscami pochodzenia migrantów i krajami, przez które przebiegają szlaki tranzytowe. W grudniu 2016 r. Rada Europejska podkreśliła, że „należy zwiększyć wsparcie dla libijskiej straży przybrzeżnej – w tym poprzez operację EUNAVFOR MED Sophia” oraz że „należy podjąć inicjatywy w celu zaoferowania migrantom przebywającym w Libii możliwość wspomaganego dobrowolnego powrotu i w celu ograniczenia niebezpiecznych podróży”.

Wydaje się oczywiste, że jeśli nie zostaną podjęte dalsze działania, wiosną 2017 r. nastąpią kolejne niekontrolowane i nieuregulowane przepływy migracyjne wzdłuż szlaku środkowośródziemnomorskiego. W swoim przemówieniu w Parlamencie Europejskim premier Malty Joseph Muscat stwierdził: „Z nadejściem wiosny Europa będzie musiała zmierzyć się z dużym napływem migrantów przez środkową część Morza Śródziemnego. […] Nie widzę, w jaki sposób jedno państwo członkowskie miałoby samo poradzić sobie z tą kolejną falą lub ją przyjąć. Dlatego, jeżeli nie zareagujemy teraz, istota podstawowych zasad Unii Europejskiej zostanie poddana poważnej próbie”.

W związku z tym jeszcze przed nadejściem wiosny i lata UE i jej państwa członkowskie muszą określić i podjąć działania operacyjne, które mogą przynieść wymierne efekty. Skoordynowane działania Unii muszą być realizowane w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi, a tam, gdzie państwa członkowskie, zwłaszcza Włochy i Malta, podejmują własne działania, wysiłki UE będą zaplanowane tak, by osłaniać i wspierać te działania poprzez uruchomienie wszystkich instrumentów dostępnych na szczeblu unijnym w ramach spójnego i wspólnego podejścia do tego zagadnienia. Libijski rząd jedności narodowej jest kluczowym partnerem w tych wysiłkach, a wszystkie działania muszą być przeprowadzane w pełnej współpracy z nim i przy jego pełnym wsparciu. UE będzie dokładać większych starań, by poprawić zdolność rządu jedności narodowej.

W niniejszym wspólnym komunikacie określono szereg najważniejszych działań, które mogłyby mieć bezpośredni wpływ na sytuację, skupiając się na tych, które mogą być uruchomione w stosunkowo krótkim czasie i które dotyczą poszczególnych odcinków szlaku środkowośródziemnomorskiego. Są one częścią ogólnej strategii koncentrującej się wyraźnie na szlaku biegnącym przez Libię, ale uwzględniającej także szerszy kontekst regionalny (w szczególności Tunezję, Egipt i Algierię), z myślą o zapobieganiu przesunięciom szlaku oraz unikaniu ewentualnych negatywnych skutków dla krajów ościennych. Komunikat uwzględnia również znaczenie zaangażowania gmin libijskich oraz ścisłej współpracy z organizacjami międzynarodowymi działającymi w tym kraju, takimi jak Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji (IOM) i Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR).

Innym ważnym elementem jest praca wewnątrz UE w zakresie zarządzania migracją, w szczególności poprzez stosowanie wydajnych procedur i pełnej rejestracji migrantów w momencie przybycia do UE oraz poprzez zapewnianie skutecznego powrotu osób, które nie wymagają ochrony międzynarodowej. Przede wszystkim wiarygodna polityka powrotowa musi jasno dawać do zrozumienia, że przeprawa przez Morze Śródziemne nie jest warta związanego z nią ryzyka. W świetle nowych potrzeb w najbliższych tygodniach Komisja zaktualizuje plan działania UE w zakresie powrotóww celu niezwłocznego zapewnienia skutecznej reakcji. W szczególności Komisja określi w oparciu o obowiązujące przepisy unijne, jak doprowadzić do lepszego egzekwowania decyzji nakazujących powrót, korzystając z elastyczności tych przepisów, a także przedstawi jasne wytyczne w tym zakresie.

1. WYZWANIE, JAKIM JEST MIGRACJA WZDŁUŻ SZLAKU ŚRODKOWOŚRÓDZIEMNOMORSKIEGO

W 2016 r. na szlaku środkowośródziemnomorskim wykryto ponad 181 000 migrantów o nieuregulowanym statusie, z których ogromna większość dotarła do Włoch. Włochy zgłosiły wzrost liczby przybywających osób o 18 % w porównaniu z 2015 r., co oznacza przekroczenie nawet poprzedniego poziomu szczytowego z 2014 r. W porównaniu do Włoch napływ migrantów na Maltę jest stosunkowo niski. Głównym punktem wyjazdowym (prawie 90 % migrantów) była Libia, a w dalszej kolejności Egipt (7 %), Turcja (1,9 %), Algieria (0,6 %) i Tunezja (0,5 %).

Powyższe dane wskazują, że w 2016 r. szlak środkowośródziemnomorski był główną trasą przyjazdu migrantów o nieuregulowanym statusie do Europy. Rekordową liczbę 885 000 wykrytych przypadków nielegalnego przekroczenia granicy odnotowano co prawda w 2015 r. we wschodniej części regionu Morza Śródziemnego, jednak od czasu oświadczenia UE–Turcja z 18 marca 2016 r. liczba ta gwałtownie spadła (zob. rys. 1). Tym bardziej zatem rzuca się w oczy stale rosnąca liczba migrantów na szlaku środkowośródziemnomorskim (rys. 2).

Rysunek 1. Liczba osób, które w latach 2015–2016 dostały się do Europy szlakiem wschodniośródziemnomorskim (Źródło: Frontex – stan na listopad 2016 r.)

Rysunek 2. Liczba osób, które w latach 2015–2016 dostały się do Europy szlakiem środkowośródziemnomorskim (Źródło: włoskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych – łącznie w 2015 r.: 153 842; łącznie w 2016 r.: 181 436)

Skład pod względem obywatelstwa wskazuje na konsekwentny napływ migrantów z Afryki Subsaharyjskiej. W 2016 r. osoby, które zeszły na ląd we Włoszech, były obywatelami głównie 10 państw: Nigerii (21 %), Erytrei (11 %), Gwinei (7 %), Wybrzeża Kości Słoniowej (7 %), Gambii (7 %), Senegalu (6 %), Mali (6 %), Sudanu (5 %), Bangladeszu (4 %) i Somalii (4 %). Pozostałe 22 % stanowili obywatele innych krajów.