WPROWADZENIE

Dyrektywa Rady 2005/71/WE w sprawie szczególnej procedury przyjmowania obywateli państw trzecich na okres dłuższy niż trzy miesiące w celu prowadzenia badań naukowych (zwana dalej „dyrektywą”)[1] była czwartym instrumentem prawnym w dziedzinie legalnej migracji, jaki został przyjęty po wprowadzeniu Traktatem z Amsterdamu kompetencji prawodawczych w tej dziedzinie. W dniu 12 października 2005 r. po konsultacji z Parlamentem Europejskim, została ona jednomyślnie przyjęta przez Radę. Dania i Zjednoczone Królestwo nie są związane przepisami dyrektywy.

Ogólnym celem dyrektywy jest ograniczenie barier dotyczących wjazdu i pobytu w UE naukowców będących obywatelami państw trzecich (zwanych dalej „naukowcami”) i do przyznanie im praw do mobilności na terenie UE. Dyrektywa wprowadziła mechanizm, który stanowił nowy wkład do istniejącego wówczas dorobku prawnego UE w dziedzinie migracji. Dyrektywa stanowi, że specjalnie w tym celu zatwierdzone instytucje badawcze mogą zawierać z naukowcami umowy o przyjęciu, dzięki czemu poza dokumentem pobytowym naukowcy nie potrzebują dodatkowego zezwolenia na pracę.

Niniejsze sprawozdanie zawiera ocenę stosowania dyrektywy[2]. Jest ono przygotowane w oparciu o analizę przygotowaną dla Komisji[3] oraz inne źródła, w tym zapytania ad-hoc zgłoszone za pośrednictwem strony Europejskiej Sieci Migracyjnej[4] oraz rozmowy z państwami członkowskimi. Poszczególne państwa członkowskie miały możliwość przeglądu i aktualizacji informacji faktycznych ich dotyczących.

MONITOROWANIE I STAN TRANSPOZYCJI

Zgodnie z art. 17 państwa członkowskie były zobowiązane do transpozycji dyrektywy do dnia 12 października 2007 r. i przekazania tej informacji Komisji. W latach 2007-2011 Komisja odbyła szereg spotkań z państwami członkowskimi w celu przedyskutowania zagadnień dotyczących wdrożenia i interpretacji przepisów dyrektywy.

W 2007 r., na mocy art. 258 (poprzednio art. 226) Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Komisja wszczęła przeciwko 17 państwom członkowskim postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego za brak terminowego wdrożenia dyrektywy lub brak właściwego poinformowania Komisji o przyjęciu krajowych przepisów prawnych ją wdrażających. Od tamtej pory wszystkie państwa członkowskie stopniowo przyjmowały środki transpozycji, a postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom ze względu na brak informacji zamknięto.

ZGODNOść śRODKÓW TRANSPOZYCJI

Definicje (art. 2)

Artykuł 2 dyrektywy zawiera definicje takich pojęć, jak: „badania”, „instytucja badawcza” i „naukowiec”. Podczas gdy większość państw członkowskich przyjęła zgodne z dyrektywą definicje pojęć „badania” i „instytucja badawcza”, mniej niż połowa państw członkowskich uczyniła to w odniesieniu do terminu „naukowiec”. Aby ukończyć tworzenie europejskiej przestrzeni badawczej i zwiększyć atrakcyjność Europy jako miejsca prowadzenia badań naukowych, ważne jest, aby wszystkie państwa członkowskie interpretowały i stosowały definicje w jednolity sposób.

Zakres stosowania (art. 3)

Dyrektywa ma zastosowanie wobec obywateli państw trzecich, którzy wnioskują o przyjęcie na terytorium państwa członkowskiego w celu realizacji projektu badawczego. 12 państw członkowskich określiło zakres stosowania w taki sam sposób, jak w dyrektywie[5]. Belgia, Estonia, Irlandia, Francja, Włochy, Austria, Portugalia i Rumunia nie zawarły wszystkich elementów zakresu zastosowania dyrektywy, natomiast w przepisach krajowych Hiszpanii, Łotwy, Litwy, Niderlandów i Słowenii nie określono wyraźnych środków transpozycji. W praktyce nie wydaje się, aby uniemożliwiało to naukowcom będących obywatelami państw trzecich korzystanie z przepisów dyrektywy.

Korzystniejsze przepisy (art. 4)

Niektóre państwa członkowskie podpisały dwustronne lub wielostronne umowy zapewniające bardziej korzystne warunki dla poszczególnych obywateli państw trzecich niż te przewidziane w dyrektywie. Głównym celem tych umów jest określenie mającego zastosowanie ustawodawstwa dotyczącego zabezpieczenia społecznego oraz zapewnienie przenoszenia uprawnień do zabezpieczenia społecznego.

Instytucje badawcze (art. 5 i 6)

Zatwierdzenie instytucji badawczych (art. 5)

Artykuł 5 ust. 1 ustanawia wymóg stanowiący, że instytucje badawcze zatrudniające naukowców muszą być w tym celu specjalnie zatwierdzone. Zatwierdzenie instytucji badawczej następuje zgodnie z konkretnymi procedurami określonymi przez państwa członkowskie[6]. Okres ważności zatwierdzenia instytucji wynosi przynajmniej pięć lat i tylko w wyjątkowych przypadkach państwa członkowskie mogą udzielić zatwierdzenia na krótszy okres. (art. 5 ust. 2). Przepisy te są przestrzegane w większości państw członkowskich[7].

Łotwa, Litwa i Portugalia wprowadziły jedynie ogólną procedurę, tzn. niezwiązaną z dyrektywą, dotyczącą zatwierdzania instytucji edukacyjnych lub badawczych. Ogólnie rzecz biorąc, tego rodzaju podejście stwarza korzystniejsze przepisy, ponieważ krajowe instytucje badawcze nie muszą być poddawane dodatkowym procedurom, w celu przyjęcia naukowców na podstawie dyrektywy. Inne państwa członkowskie (Grecja, Francja i Austria) uznają za zatwierdzone wszystkie krajowe publiczne uniwersytety i wymagają zatwierdzenia jedynie w przypadku instytucji innych kategorii. W Słowenii nie istnieją żadne przepisy dotyczące okresu ważności przyznanego zatwierdzenia, a organ zatwierdzający ma prawo do zbadania w każdej chwili, czy organizacja badawcza nadal spełnia początkowe warunki. Jest to niezgodne z dyrektywą.

Artykuł 5 ust. 3 i 4 przyznaje państwom członkowskim prawo wymagania pisemnego zobowiązania się instytucji badawczej, że poniesie ona koszty związane z pobytem i powrotem naukowca, w przypadkach jego nielegalnego pobytu, jak również potwierdzenia, że badania naukowe zostały wykonane[8]. Niemcy, Cypr, Luksemburg, Malta, Austria, Polska, Rumunia, Słowenia oraz Słowacja skorzystały z tych dwóch opcji. Belgia, Republika Czeska, Grecja, Włochy, Litwa, Węgry oraz Niderlandy transponowały jedynie przepis w sprawie nielegalnego pobytu i powrotu naukowca, podczas gdy Irlandia oraz Finlandia transponowały wyłącznie przepis dotyczący wymogu potwierdzenia, że badania zostały zrealizowane. Hiszpania, Francja, Portugalia i Szwecja nie transponowały żadnego z tych przepisów. Bułgaria, Estonia i Łotwa stosują ogólne sformułowania odpowiednich przepisów imigracyjnych, traktując organizacje badawcze jako sponsorów zobowiązanych do pokrycia całości kosztów w przypadku nielegalnego pobytu.

W 19 państwach członkowskich dokonano transpozycji przepisu o obowiązku publikacji i regularnej aktualizacji wykazu zatwierdzonych instytucji badawczych (art. 5 ust. 5)[9]. Podczas gdy w Estonii, Irlandii, we Włoszech, na Litwie i w Portugalii nie ma obowiązku prawnego publikacji wykazu, w praktyce jest on dostępny na stronie internetowej krajowego organu zatwierdzającego. Niektóre państwa członkowskie publikują wykaz tylko w dokumentach urzędowych, które mogą być trudno dostępne. Określenie „regularna aktualizacja” jest interpretowane w różny sposób, przy czym w niektórych państwach wykonywana jest ona tylko corocznie.

Na mocy art. 5 ust. 6 i 7 państwa członkowskie mogą określić szczególne warunki dotyczące odmowy przedłużenia lub cofnięcia zatwierdzenia instytucji badawczej, a także skutki odnoszące się do umów o przyjęciu i dokumentów pobytowych naukowców[10]. 14 państw członkowskich dokonało transpozycji obu wyżej wymienionych przepisów[11], natomiast Belgia, Bułgaria, Irlandia, Węgry, Włochy, Malta Austria, Słowenia i Szwecja nie określiły żadnych szczególnych skutków odmowy przedłużenia ważności lub cofnięcia zatwierdzenia instytucji badawczych. Przepis ten nie został transponowany przez Litwę i Portugalię.

Umowa o przyjęciu między instytucją badawczą a naukowcem (art. 6)

W umowie o przyjęciu naukowiec zobowiązuje się zrealizować projekt badawczy, a instytucja zobowiązuje się przyjąć naukowca w tym celu (art. 6 ust. 1). Państwa członkowskie transponowały ten przepis na różne sposoby; większość z nich stosuje wyłącznie przepis o umowie o przyjęciu[12], a inne wymagają umowy o pracę zamiast lub w uzupełnieniu umowy o przyjęciu (Belgia, Estonia, Irlandia, Hiszpania, Włochy, Austria, Polska[13]). Na Litwie i w Portugalii wymagana jest wyłącznie umowa o pracę.

Artykuł 6 ust. 2 zobowiązuje instytucję badawczą do kontroli, przed podpisaniem umowy o przyjęciu, celu i czasu badań oraz faktu dysponowania przez naukowca odpowiednimi środkami finansowymi na ich przeprowadzenie, kwalifikacji naukowca, dysponowania przez niego miesięcznie odpowiednimi środkami bez konieczności korzystania z systemu pomocy społecznej państwa członkowskiego, a także ubezpieczenia zdrowotnego. Umowa o przyjęciu musi również określać stosunek prawny i warunki pracy naukowca. Przepis ten został prawidłowo transponowany w większości państwach członkowskich[14]. W Austrii nie wprowadziła przepisu o konieczności określenia stosunku prawnego i warunków pracy naukowców w umowie o przyjęciu, ponieważ w tym kraju stosuje się umowy o pracę, podczas gdy Litwa, Portugalia i Słowenia nie wprowadziły przepisów dotyczących kontroli celu i czasu trwania badań przez instytucję badawczą, dostępności środków finansowych czy kwalifikacji naukowca.

Artykuł 6 ust. 3 daje państwom członkowskim swobodę w zakresie zobowiązania instytucji naukowych do wydania naukowcowi indywidualnego oświadczenia o tym, że przyjęła ona na siebie odpowiedzialność finansową za koszty, jakie zostałyby pokryte ze środków publicznych w przypadku jego nielegalnego pobytu i powrotu. Tę opcjonalną klauzulę transponowało 10 państw członkowskich[15].

Artykuł 6 ust. 4 przewiduje wygaśnięcie umowy o przyjęciu, w przypadku gdy naukowiec nie zostaje przyjęty lub w przypadku wygaśnięcia stosunku prawnego pomiędzy naukowcem a instytucją badawczą. W większości państw członkowskich odpowiednie przepisy są zgodne z dyrektywą[16]. We Włoszech przewiduje się bezpośrednio wygaśnięcie umowy o przyjęciu wskutek nieotrzymania przez naukowca zezwolenia na pobyt. Transpozycja tego przepisu jest niepełna w Estonii i Francji, gdzie wprowadzono przepisy regulujące wygaśnięcie dokumentu pobytowego naukowca, a nie wygaśnięcie jego umowy o przyjęciu. Niemcy oraz Polska wprowadziły przepisy o wygaśnięciu umowy o przyjęciu w przypadku odmowy przyjęcia naukowca na terytorium kraju, lecz nie przyjęły one przepisów o wygaśnięcia stosunku prawnego pomiędzy naukowcem a instytucją badawczą. Transpozycji tych przepisów nie przewidziano na Litwie, w Austrii i Portugalii.

Artykuł 6 ust. 5 nakłada na instytucje badawcze obowiązek niezwłocznego poinformowania organów wyznaczonych do tego celu przez państwa członkowskie o wszystkich zdarzeniach mogących stanowić przeszkodę dla wykonania umowy o przyjęciu. Powyższy przepis został transponowany i jest zgodny z dyrektywą w większości państw członkowskich[17]. W Estonii, na Łotwie i w Niderlandach, zgodnie z przepisami imigracyjnymi, istnieje ogólny obowiązek powiadomienia sponsora, jeżeli obywatel państwa trzeciego przestał spełniać warunki, na podstawie których zostało mu udzielone zezwolenie. Przepisu tego nie transponowano we Francji, Włoszech[18], na Litwie i w Portugalii.

Przyjmowanie, pobyt i łączenie rodzin (art. 7, 8, 9 i 10)

Warunki przyjmowania (art. 7)

W art. 7 określono warunki przyjmowania badaczy. Ich transpozycja jest zgodna z dyrektywą w niemal wszystkich państwach członkowskich. W tym celu państwa albo stworzyły specyficzną kategorię „naukowiec będący obywatelem państwa trzeciego”, albo uwzględniły je w ramach ogólnych przepisów imigracyjnych. Zasadniczo państwa członkowskie traktują naukowców jako wnioskodawców działających w dobrej wierze i zapewniają im bardziej korzystne warunki niż imigrantom innych kategorii.

W ustępie 2 zezwala się państwom członkowskim na sprawdzenie podstawy zawarcia umowy o przyjęciu oraz jej warunków; z opcji tej skorzystały tylko Belgia, Bułgaria, Grecja, Cypr, Luksemburg i Niderlandy. Ogólnie wydaje się, że jeżeli istnieją wątpliwości co do wniosku, większość organów imigracyjnych sprawdza ważność oraz warunki umowy o przyjęciu.

W ust. 3 zobowiązuje się państwa członkowskie do przyjęcia naukowca, jeżeli przeprowadzono niezbędne kontrole pod kątem spełnienia wszystkich wymogów, a ich wynik jest pozytywny. Większość państw członkowskich[19] w jasny sposób transponowało ten przepis. Pozostałe państwa członkowskie nie określiły w swoich przepisach krajowych warunków przyjmowania naukowców na swoje terytorium w celu prowadzenia przez nich działalności badawczej na podstawie umowy o przyjęciu. Potencjalnie może to utrudnić wstęp naukowców na terytorium państwa, ponieważ organy państwowe mogą zadecydować według własnego uznania o udzieleniu mu zezwolenia lub też jego odmowie; wydaje się zatem, że nie jest to w pełni zgodne z dyrektywą.

Okres ważności dokumentu pobytowego (art. 8)

W art. 8 nakłada się na państwa członkowskie obowiązek wydania dokumentu pobytowego na okres nie krótszy niż rok i przedłużenia jego ważności, jeśli wymagane warunki są nadal spełnione. Jeśli projekt badawczy jest zaplanowany na okres krótszy niż rok, dokument pobytowy jest wydawany na czas trwania projektu. Bułgaria, Niemcy, Cypr, Litwa, Luksemburg, Malta, Polska, Finlandia i Szwecja dokonały dosłownej transpozycji dyrektywy. W Republice Czeskiej, Estonii, Austrii, Portugalii i Słowacji dokument pobytowy przyznaje się na najwyżej dwa lata, natomiast w Grecji oraz we Włoszech na czas trwania projektu. Sytuacja ta ma miejsce także w przypadku Belgii, Hiszpanii, Łotwy, Niderlandów, Węgier i Rumunii (w przypadku Hiszpanii i Węgier dokument ten przyznaje się na maksymalnie pięć lat ). We Francji dokument pobytowy przedłuża się o jeden rok, a jego okres ważności może wynieść maksymalnie cztery lata, natomiast w Słowenii dokument ten wydaje się na czas ważności umowy o przyjęciu, ale nie na okres dłuższy niż jeden rok. Okresu ważności dokumentu nie określono w przepisach krajowych w Irlandii.

Członkowie rodziny (art. 9)

Artykuł 9 dyrektywy ma na celu ułatwienie łączenia rodzin poprzez wydawanie dokumentów pobytowych dla członków rodziny naukowców na taki sam okres ważności, jak w przypadku dokumentu pobytowego wydanego naukowcowi, na korzystniejszych warunkach niż tych określonych w dyrektywie dotyczącej łączenia rodzin[20]. Państwa członkowskie nie mogą uzależniać wydania dokumentu pobytowego członkom rodziny naukowca od wymogu minimalnego okresu pobytu naukowca, jaki miałby upłynąć, zanim członkowie rodziny mogliby do niego/niej dołączyć, co umożliwia natychmiastowe łączenie rodzin, podejmowanie się przez naukowców krótkoterminowych projektów oraz umożliwia im mobilność.

W większości państw członkowskich nie istnieją przepisy uzależniające łączenie rodzin od wymogu minimalnego okresu pobytu naukowca na ich terytorium. Hiszpania, Cypr i Słowenia dokonały dosłownej transpozycji tekstu dyrektywy, podczas gdy inne kraje transponowały ten przepis, nie ujmując warunku minimalnego okresu pobytu naukowca w wykazie wymogów dotyczących łączenia rodzin.

Prawie wszystkie państwa członkowskie[21] ustanowiły taki sam okres ważności dokumentu pobytowego dla członków rodzin, jak w przypadku dokumentu wydanego naukowcowi. Większość z nich zapewnia dokument pobytowy wraz z prawem do pracy. Mimo iż przepisy Luksemburga nie regulują okresu ważności dokumentu pobytowego wydanego członkom rodziny naukowców, wydaje się, iż w praktyce jest on taki sam, jak w przypadku naukowca. W Finlandii łączenie rodziny jest możliwe tylko wtedy, gdy sponsorowi (naukowcowi) wydano dokument pobytowy zezwalający na pobyt ciągły lub stały[22].

Cofnięcie lub odmowa przedłużenia ważności dokumentu pobytowego (art. 10)

Jak określono w art. 10, państwa członkowskie mogą cofnąć dokument pobytowy lub odmówić przedłużenia jego ważności oraz określić szczególne warunki, na których można tego dokonać, w tym gdy został on uzyskany w sposób oszukańczy, ze względu na porządek publiczny, bezpieczeństwo publiczne lub zdrowie publiczne. Warunki te w swoich przepisach krajowych uwzględniły wszystkie państwa członkowskie[23].

Prawa naukowców (art. 11, 12 i 13)

Nauczanie (art. 11)

Jak określono w art. 11, naukowcy mogą nauczać zgodnie z prawem krajowym, chociaż określenie maksymalnej liczby godzin lub dni przeznaczonych na nauczanie leży w gestii państw członkowskich. Transpozycja w krajowych przepisach jest tu zgodna z dyrektywą w większości krajów[24].

W prawodawstwie niektórych państw członkowskich (Belgia, Estonia, Irlandia, Luksemburg, Finlandia i Szwecja) brakuje jasnych przepisów regulujących prawo do nauczania; jednakże, ponieważ zgodnie z dyrektywą naukowcy są zwolnieni z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę, można przyjąć, że nauczanie jest dozwolone. We Włoszech nauczanie jest dozwolone tylko wtedy, gdy związane jest z projektem określonym w umowie o przyjęciu. Natomiast w przypadku Łotwy, tylko jeżeli jest to wyraźnie przewidziane w umowie o przyjęciu.

Równe traktowanie (art. 12)

Naukowcy przyjęci na podstawie dyrektywy są uprawnieni do traktowania na równi z obywatelami danego państwa w zakresie: uznawania dyplomów i kwalifikacji zawodowych, warunków pracy, świadczeń w ramach zabezpieczenia społecznego, ulg podatkowych oraz dostępu do towarów i usług. Grecja, Cypr, Malta, Portugalia i Rumunia stosują w swoich przepisach dokładne brzmienie dyrektywy. Szereg krajów[25] stosuje tu ogólne przepisy antydyskryminacyjne, które zakazują dyskryminacji ze względu na płeć i rasę lub pochodzenie etniczne. W Słowenii natomiast jest to kombinacja szczegółowych przepisów dotyczących równego traktowania, odnoszących się konkretnie do naukowców będących obywatelami państw trzecich z ogólnymi przepisami antydyskryminacyjnymi. Nie jest całkowicie jasne, czy stosowanie ogólnego zakazu dyskryminacji w pełni spełnia określone w dyrektywie wymogi równego traktowania.

Nie wszystkie aspekty równego traktowania zostały uwzględnione w przepisach w Belgii[26]. Powyższych przepisów nie transponowała Austria.

W praktyce, przynajmniej jeśli chodzi o wyniki ankiety przeprowadzonej wśród naukowców przyjętych na podstawie przedmiotowej dyrektywy, wydaje się, że nie doświadczają oni dyskryminacji lub niekorzystnych warunków.

Mobilność pomiędzy państwami członkowskimi (art. 13)

Naukowcy przyjęci na podstawie dyrektywy mogą prowadzić część swoich badań w innym państwie członkowskim. Jeśli naukowiec przebywa w innym państwie członkowskim przez okres do trzech miesięcy, badania mogą być prowadzone na podstawie umowy o przyjęciu zawartej w pierwszym państwie członkowskim[27]. Jeśli pobyt naukowca w innym państwie członkowskim trwa dłużej niż trzy miesiące, to państwo członkowskie może wymagać nowej umowy o przyjęciu w celu prowadzenia badań na jego terytorium. Jeśli właściwe przepisy przewidują wymóg posiadania wizy lub dokumentu pobytowego w celu korzystania z prawa do mobilności, taka wiza lub dokument pobytowy powinny zostać przyznane w terminie.

Przepisy dotyczące mobilności naukowców zostały włączone do prawodawstwa krajowego przez 17 państw członkowskich[28]. W przypadku pozostałych państw członkowskich krajowe przepisy nie stanowią wyraźnie, że naukowcy, którym wydano pozwolenie w innym państwie członkowskim, mogą pracować na ich terytorium bez dodatkowego zezwolenia na pracę. Sytuacja ta może prowadzić do braku pewności prawna, który z kolei ograniczy prawo do mobilności na terenie UE, co może zostać uznane za niezgodne z dyrektywą.

Procedura i przejrzystość (art. 14 i 15)

Wnioski o przyjęcie (art. 14)

Artykuł 14 zobowiązuje państwa członkowskie do określenia, czy wnioski o wydanie dokumentu pobytowego mają być składane przez naukowca czy przez zainteresowaną instytucję badawczą (ust. 1). Przepisy ust. 2 stanowią, że podczas gdy wnioski są rozpatrywane i badane, gdy dany obywatel państwa trzeciego przebywa poza terytorium państw członkowskich, do których chce zostać przyjęty, państwa członkowskie mogą również przyjąć wniosek złożony na ich terytorium (ust. 3). W ust. 4 zobowiązuje się państwa członkowskie do zapewnienia obywatelowi, który złożył wniosek i który spełnia wymagane warunki, wszelkich ułatwień przy uzyskaniu wymaganych wiz.

W większości krajów wymaga się, aby naukowiec złożył wniosek osobiście[29], z wyjątkiem Hiszpanii, gdzie jest to obowiązkiem instytucji badawczych. Włochy, Cypr, Litwa oraz Słowenia dopuszczają oba warianty.

Pierwsze wnioski dotyczące przyjęcia są rozpatrywane i badane, podczas gdy wnioskodawca w dalszym ciągu przebywa poza terytorium danego państwa członkowskiego w Bułgarii, Estonii, Hiszpanii, na Cyprze, w Luksemburgu, Słowenii, Finlandii i Szwecji. W Niemczech, Irlandii, Grecji, Francji, we Włoszech oraz w Portugalii wnioski rozpatruje się gdy naukowiec przebywa na terytorium danego państwa członkowskiego. Obie opcje przewidują przepisy w Belgii, Republice Czeskiej, na Łotwie, Litwie, Węgrzech[30], Malcie, w Niderlandach, Austrii, Polsce, Rumunii[31], Słowacji oraz Finlandii.

W wielu państwach członkowskich[32] wprowadzono ułatwienia w celu uzyskania wymaganej wizy, w pozostałych takich ułatwień nie przewidziano.

Zabezpieczenia proceduralne (art. 15)

Państwa członkowskie są zobowiązane do jak najszybszego przyjęcia decyzji w sprawie przyjęcia naukowca oraz – w odpowiednich przypadkach – zapewnienia możliwości stosowania procedur przyspieszonych (ust. 1). W większości państw członkowskich[33] transpozycja tego przepisu jest w pełni zgodna z dyrektywą; niektóre z nich włączyły do przepisów krajowych przepisy dyrektywy w dokładnym ich brzmieniu, natomiast pozostałe z państw określają tu wyraźne terminy (na przykład siedmiu dni roboczych w Bułgarii, lub dwóch tygodni w Niderlandach). Niemcy, Irlandia, Litwa, Luksemburg i Polska nie przewidują szczególnych ułatwień lub przyspieszonych procedur[34].

Przepisy ust. 2 stanowią, że rozpatrzenie wniosku może zostać zawieszone w przypadku, gdy dostarczone informacje są niewystarczające, i zobowiązują właściwy organ do powiadomienia wnioskodawcy o wymaganych dodatkowych informacjach. Republika Czeska, Niemcy, Grecja, Cypr, Luksemburg, Węgry, Malta, Austria, Słowenia, Słowacja i Szwecja szczególnie odniosły się do tego przepisu.

Jeżeli wniosek o wydanie dokumentu pobytowego zostanie odrzucony, naukowiec jest o tym powiadamiany; otrzymuje on również informacje na temat dostępnej procedury odwoławczej i terminach podjęcia odpowiednich działań (ust. 3). W większości państw członkowskich przepis ten przyjęto zgodnie z dyrektywą[35].

W przypadku odmownego rozpatrzenia wniosku o wydanie dokumentu pobytowego albo cofnięcia dokumentu pobytowego, zainteresowany naukowiec ma prawo do wniesienia sprzeciwu do organów danego państwa członkowskiego (ust. 4). Do tej pory nie stwierdzono istotnego orzecznictwa związanego z wdrożeniem tego artykułu.

WNIOSKI ORAZ DZIAłANIA, JAKIE NALEżY PODJąć

Analiza prawna ujawnia, że państwa członkowskie dokonały transpozycji większości kluczowych elementów dyrektywy, zarówno dotyczących zatwierdzania instytucji badawczych, umów o przyjęciu, jak i procedur składania wniosków. Niemniej jednak istnieje wyraźna potrzeba udoskonaleń – poprzez lepszą transpozycję przepisów, wprowadzenie ewentualnych zmian do dyrektywy i lepsze opracowanie wskazówek i przekazywanie informacji.

Wzmocnione Globalne podejście do kwestii migracji i mobilności (GPMM)[36] stwarza odpowiedni kontekst dla wzmocnienia stosowania przepisów dyrektywy. Partnerstwa zawierane w ramach GPMM, a w szczególności partnerstwa na rzecz mobilności, będą oferować możliwości przyciągnięcia naukowców z najważniejszych regionów partnerskich, takich jak południowe i wschodnie kraje sąsiedzkie[37]. Na konieczność ulepszenia i propagowania dyrektywy wskazuje także niska liczba naukowców przyjętych na jej podstawie (6 945 w 2010 r., wielu z nich pochodzących z Indii, Chin, Stanów Zjednoczonych, Federacji Rosyjskiej i Japonii[38]). Dane te w sposób uderzający kontrastują z wyzwaniami, przed którymi stoi Europa: aby osiągnąć cele określone w strategii „Europa 2020”, zakładające zwiększenie inwestycji w badania i rozwój do 3 proc. PKB, potrzebny będzie dodatkowy milion naukowców[39]. Rada wzywa do przyciągnięcia większej liczby utalentowanych osób i zachęcenia ich do pozostania na terenie europejskiej przestrzeni badawczej[40].

Należy także zwrócić uwagę na cel określony w strategii na rzecz równości kobiet i mężczyzn na lata 2010-2015[41], ponieważ wśród naukowców nadal istnieje duża dysproporcja miedzy kobietami i mężczyznami.

Ulepszeń można dokonać na kilka sposobów. Skuteczne wdrożenie dyrektywy w państwach członkowskich ma ogromne znaczenie, w szczególności dzięki stworzeniu jasnych i jednoznacznych definicji praw naukowców oraz wprowadzenie zabezpieczeń chroniących ich w przypadku cofnięcia zatwierdzenia organizacji badawczej, a także poprzez wyraźne rozróżnienie między dokumentami pobytowymi dla naukowców a innymi rodzajami dokumentów pobytowych. Podstawowe definicje, takie jak „naukowiec” i „instytucja badawcza” muszą być rozumiane w jednolity sposób we wszystkich państwach członkowskich związanych dyrektywą. Sprawozdanie wskazuje również na wiele obszarów, w których być może należałoby wprowadzić zmiany do dyrektywy. Obejmują one jasne definicje dotyczące jakości prawnej i formy umów o przyjęciu, bardziej jednolity sposób aktualizacji i publikowania wykazów instytucji badawczych i ewentualnie również określenie terminów podejmowania decyzji w sprawie wniosku.

Ważne jest także dostarczanie informacji oraz podnoszenie świadomości w zakresie możliwości, jakie niosą ze sobą przepisy dyrektywy; w tej dziedzinie ważną rolę spełnia Komisja, przede wszystkim za pośrednictwem portalu EURAXESS, sieci centrów informacji EURAXESS, jak również przy pomocy portalu imigracyjnego. Na rzecz dalszego usprawnienia dostarczania informacji i podnoszenia świadomości w priorytetowych krajach partnerskich będą także działać partnerstwa na rzecz mobilności i inne instrumenty współpracy, jak również partnerstwa w ramach GPMM.[pic][pic][pic]

[1] Dz.U. L 289 z 3.11.2005 r., s. 15

[2] Zgodnie z art. 16 dyrektywy.

[3] Wykonaną przez Międzynarodowy Ośrodek Rozwoju Polityki Migracyjnej (ICMPD).

[4] Dostępne na stronie http://www.emn.europa.eu w zakładce „Zapytania ad-hoc ”.

[5] BG, CY, CZ, DE, EL, FI, HU, LU, MT, PL, SE i SK.

[6] W większości państw członkowskich procedury zatwierdzania przeprowadzają ministerstwa edukacji lub badań naukowych lub im podporządkowane instytucje, ministerstwa spraw wewnętrznych rzadko biorą udział w tej procedurze.

[7] BE, BG, CZ, DE, EE, IE (gdzie zasady te nie zostały transponowane w przepisach prawa, ale w formie procedur administracyjnych), ES, FR, IT, CY, LU, HU, MT, NL, AT, PL, RO, SK, FI i SE.

[8] W terminie dwóch miesięcy od daty wygaśnięcia umowy o przyjęciu.

[9] BE, BG, CZ, DE, EL, ES, CY, LV, LU, MT, NL, AT, PL, RO, SI, SK, FI i SE.

[10] Podczas badań przeprowadzonych na potrzeby niniejszego sprawozdania nie stwierdzono żadnych przypadków cofnięcia zatwierdzenia.

[11] CZ, DE, EE, EL, ES, FR, CY, LV, LU, NL, PL, RO oraz SK.

[12] BG, CZ, DE, EL, FR, CY, LV, LU, HU, MT, NL, RO, SI, SK, FI i SE.

[13] W PL wymaga się połączenia umowy o przyjęciu z umową o pracę w formie umowy o przyjęciu, która jest zawarta między instytucją badawczą i naukowcem, jako umowa o pracę, umowa o dzieło lub umowa zlecenie.

[14] BE, BG, CZ, DE, EE, IE, EL, ES, FR, IT, CY, LV, LU, HU, MT, NL, PL, RO, SK oraz SE.

[15] CZ, DE, EL, CY, LT, LU, HU, MT, NL i PL.

[16] BE, BG (transponowały w oficjalnym wzorze umowy o delegowaniu), CZ, IE, EL, ES, CY, LV, LU, HU, MT, NL (zastosowanie ma powszechne prawo pracy), RO, SI, SK, FI i SE.

[17] BE, BG, CZ, DE, IE, EL, ES, CY, LU, MT, AT, PL, RO, SI, SK, FI i SE.

[18] Jednakże w praktyce instytucje badawcze we Włoszech są zobowiązane do powiadomienia właściwych władz imigracyjnych, jeśli realizacja umowy o przyjęciu nie jest możliwa.

[19] CZ, DE, EE, IE, EL, ES, FR, CY, LT, LU, HU, MT, PL, RO, FI i SE.

[20] Na mocy dyrektywy Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin państwa członkowskie mogą żądać, aby członek rodziny rozdzielonej przebywał na ich terytorium zgodnie z prawem przez okres nieprzekraczający dwóch lat, przed połączeniem z członkami jego rodziny.

[21] BE, BG, CZ, DE, EE, IE, EL, ES, FR, IT, CY, LV, LT, HU, MT, NL, AT, PL, PT, RO, SI, SK i SE.

[22] W trakcie badań przeprowadzonych na potrzeby niniejszego sprawozdania żaden naukowiec będący obywatelem państwa trzeciego nie realizował badań naukowych w FI na podstawie umowy o przyjęciu, nie było zatem możliwe zebranie informacji na temat funkcjonowania fińskich procedur dotyczących łączenia rodzin.

[23] Nie odnotowano przypadku cofnięcia dokumentu pobytowego w odniesieniu do naukowca. Zdarzają się jednak przypadki odmowy przedłużenia ważności. Tak dzieje się na przykład w przypadku 3% wszystkich wniosków w BE oraz 22% wszystkich wniosków w przypadku NL.

[24] BG, CZ, DE, EL, ES, FR, LT, MT, NL, AT, PL i PT; z ograniczeniami czasowymi CY, HU, RO, SI oraz SK.

[25] BG, CZ, DE, EE, IE, ES, FR, IT, LV, LT, LU, HU, NL, PL, SK, FI i SE.

[26] Wymóg uznawania kwalifikacji nie został transponowany.

[27] Pod warunkiem że w drugim państwie członkowskim dysponuje on wystarczającymi środkami oraz że nie jest on tam uznawany za zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub zdrowia publicznego.

[28] BG (projekty aktów prawnych), CZ, DE, EL, ES, FR, IT, CY, LT, LU, HU, MT, PL, RO, SI, SK i FI.

[29] BE, BG, CZ, DE, EE, IE, EL, FR, LV, LU, HU, MT, NL, AT, PL, PT, RO, SK, FI i SE.

[30] W przypadku HU, jedynie w wyjątkowych okolicznościach wnioski mogą być składane na terytorium tego państwa.

[31] W przypadku Rumunii wnioski mogą być składane na terytorium tego państwa jedynie przez naukowców niektórych kategorii.

[32] BE, BG, CZ, DE, EE, IE, ES, FR, IT, CY, LT, HU, MT, AT, SI i SE.

[33] BE, BG, CZ, EE, EL, ES, FR, IT, CY, LV, HU, MT, NL, PT, RO, SI, SK, i FI.

[34] Niektóre z organów krajowych twierdzą, że tak długo, jak ogólne procedury imigracyjne są skuteczne i wydajne, nie ma potrzeby wprowadzania procedury przyspieszonej dla naukowców.

[35] BE, CZ, DE, EE, EL, FR, IT, CY, LV, LT, LU, HU, MT, NL, AT, PL, PT, RO, SI, SK i SE.

[36] COM(2011) 743 wersja ostateczna.

[37] COM(2011) 248 wersja ostateczna.

[38] Łącznie w UE, dane liczbowe przekazane przez Eurostat, uwzględniające państwa członkowskie, dla których dostępne są dane.

[39] Projekt przewodni strategii „Europa 2020”. Unia innowacji. COM(2010) 546 wersja ostateczna

[40] Konkluzje Rady w sprawie Unii innowacji dla Europy, 3049 posiedzenie Rady ds. Konkurencyjności w Brukseli, 26 listopada 2010 r.

[41] COM(2010) 491, SEC(2010) 1079 i SEC(2010) 1080.