Oddolne wspieranie umiejętności korzystania z mediów, krytycznego myślenia oraz wyważonych przekazów to kolejne kluczowe działania, które Unia Europejska wspiera w celu zwalczania nietolerancji (w tym w internecie), stanowiące uzupełnienie edukacji (zob. pkt 4).

2.2. Zapewnienie poszanowania praw podstawowych

Unijne instytucje, organy i jednostki organizacyjne muszą przestrzegać Karty praw podstawowych we wszystkich swoich działaniach; wszelkie przypadki braku zgodności z jej postanowieniami można zgłaszać do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Komisja dokłada wszelkich starań, aby uwzględnić aspekt praw podstawowych w swych pracach, mianowicie zapewnić ich pełne przestrzeganie we wszystkich swoich wnioskach ustawodawczych i politycznych.

Dobrym przykładem tych starań jest nowa dyrektywa w sprawie zwalczania terroryzmu, w sprawie której Parlament Europejski i Rada zawarły porozumienie w grudniu 2016 r. . Zawiera ona wyraźną (pierwszą w swoim rodzaju) klauzulę dotyczącą praw podstawowych, zaś w procesie negocjowania i sporządzania dyrektywy uwzględniono kilka aspektów praw podstawowych, w tym konieczność i proporcjonalność ingerencji w prawa do swobodnego przemieszczania się, ochrony danych oraz wolności słowa (art. 45, 8 i 11 Karty praw podstawowych). Należytą uwagę zwrócono także na zasady legalności oraz proporcjonalności kar do czynów zabronionych pod groźbą kary (art. 49 Karty praw podstawowych) oraz prawa ofiar, w tym prawo do skutecznego środka prawnego (art. 47 Karty praw podstawowych). Ocena ex post dyrektywy będzie obejmowała również jej wpływ na podstawowe prawa i wolności.

W 2016 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący aktualizacji rozporządzenia w sprawie unijnego systemu kontroli wywozu w odniesieniu do produktów wrażliwych (podwójnego zastosowania) . Rozporządzenie to ustanawia solidne ramy kontroli wywozu technologii inwigilacji informatycznej w przypadku, gdy zachodzi ryzyko ich niewłaściwego wykorzystania w celu poważnego naruszenia praw człowieka lub międzynarodowego prawa humanitarnego. Ponadto na podstawie wniosku Komisji unijne zasady zakazujące wywozu oraz przywozu towarów, które mogłyby być użyte do wykonywania kary śmierci lub tortur w innych krajach, zostały wzmocnione poprzez przyjęcie w listopadzie zmiany do rozporządzenia w sprawie przeciwdziałania torturom .

Proces uwzględniania tych kwestii rozciąga się na inne obszary, takie jak wykorzystanie finansowania ze środków UE. W 2016 r. Komisja przyjęła wytyczne dotyczące zapewnienia poszanowania Karty praw podstawowych przy wdrażaniu przez państwa członkowskie europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych .

Jeśli chodzi o migrację, w kontekście wspólnego dochodzenia Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie oceny wpływu na prawa człowieka oświadczenia UE–Turcja z dnia 18 marca 2016 r., Komisja oświadczyła, że nadal będzie ściśle monitorowała wdrażanie oświadczenia, również w zakresie poszanowania praw człowieka, zarówno w Unii Europejskiej, jak i Turcji .

Przystąpienie UE do europejskiej konwencji praw człowieka pozostaje priorytetem Komisji, także z uwagi na jej zobowiązanie prawne wynikające z Traktatu. Przystąpienie do konwencji umocni nasze wspólne wartości, zwiększy skuteczność prawa Unii i ugruntuje spójność ochrony praw podstawowych w UE. Mimo to Trybunał Sprawiedliwości w opinii z grudnia 2014 r. (w której stwierdził, że projekt porozumienia w sprawie przystąpienia z 2013 r. jest niezgodny z traktatami) podniósł szereg istotnych, złożonych kwestii, które wymagają dalszych negocjacji w sprawie określonych aspektów projektu porozumienia. Komisja, działając jako negocjator UE, bada rozwiązania różnych kwestii poruszonych przez Trybunał Sprawiedliwości w stosownej grupie roboczej Rady.

2.3. Podnoszenie świadomości w kwestii Karty praw podstawowych

Aby móc w pełni korzystać ze swoich praw podstawowych, obywatele muszą wiedzieć, jakie prawa podstawowe im przysługują. Muszą też wiedzieć, do kogo mogą się zwrócić w przypadku naruszenia ich praw. W październiku 2016 r. Komisja uruchomiła kreator praw podstawowych – internetowe narzędzie pomocne w tym zakresie.

Na konferencji zorganizowanej przez prezydencję niderlandzką w lutym 2016 r. – „Stosowanie Karty praw podstawowych Unii Europejskiej w ramach polityki krajowej” zaproponowano szereg najlepszych praktyk i narzędzi w celu wsparcia organów krajowych w dokonaniu oceny, kiedy i w jaki sposób należy stosować Kartę praw podstawowych przy opracowywaniu krajowej polityki i prawodawstwa.

Ponadto Komisja wykorzystuje finansowanie ze środków UE do wspierania projektów i sieci, które obejmują analizę krajowego orzecznictwa odnoszącego się do Karty praw podstawowych i zapewniają przedstawicielom zawodów prawniczych szkolenia w zakresie stosowania Karty.

W czerwcu, w następstwie opublikowanego przez Komisję sprawozdania ze stosowania Karty praw podstawowych UE za 2015 r., Rada przyjęła konkluzje dotyczące stosowania Karty , zaś w grudniu Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie sytuacji w zakresie praw podstawowych w Unii Europejskiej . Dyskusje prowadzone w Radzie i Parlamencie Europejskim przyczyniły się do podniesienia świadomości w kwestii praw podstawowych oraz wyzwań występujących w tym względzie w Unii Europejskiej.

2.4 Kontrola instytucji unijnych dokonywana przez Trybunał Sprawiedliwości

W sprawach połączonych Ledra Advertising oraz Mallis i Malli Trybunał oddalił, w postępowaniu odwoławczym, skargi o stwierdzenie nieważności i odszkodowanie złożone przez obywateli i przedsiębiorstwa przeciwko obniżeniu wartości ich depozytów w dwóch bankach na Cyprze. Uzgodniono to na mocy protokołu ustaleń zawartego w 2013 r. między władzami Cypru a Europejskim Mechanizmem Stabilności. Trybunał podkreślił, że Karta praw podstawowych ma zastosowanie do instytucji Unii Europejskiej, nawet gdy działają one poza ramami prawnymi Unii Europejskiej. Trybunał wskazał, że Komisja musi zapewnić spójność protokołu ustaleń z prawami podstawowymi wynikającymi z Karty. Ograniczenie prawa własności (art. 17 Karty praw podstawowych) uzasadniono realizacją wyznaczonego celu, mianowicie zapewnienia stabilności systemu bankowego strefy euro jako całości, a także nieuchronnym ryzykiem strat finansowych, na które zostaliby narażeni deponenci w razie bankructwa obu banków. Trybunał stwierdził zatem, że nie można było uznać, iż Komisja przyczyniła się do naruszenia Karty praw podstawowych.

3. Stosowanie Karty praw podstawowych w państwach członkowskich i przez państwa członkowskie