Wewnętrzna struktura zarządzania ERIC jest elastyczna i umożliwia członkom określenie w statucie ich praw i obowiązków, organów i ich kompetencji oraz zawarcie innych ustaleń wewnętrznych. Rozporządzenie w sprawie ERIC stanowi, że państwa członkowskie i państwa stowarzyszone posiadają wspólnie większość praw głosu w zgromadzeniu członków. Odpowiedzialność członków za długi ERIC może być ograniczona do wysokości ich wkładów, przy czym członkowie mogą w statucie zawrzeć odmienne ustalenia w tym zakresie w celu zapewnienia różnych systemów odpowiedzialności wykraczających poza ten limit. Prawem właściwym dla ERIC jest prawo unijne, prawo państwa, w którym znajduje się siedziba statutowa ERIC, lub prawo państwa, w którym prowadzona jest działalność, w zakresie niektórych kwestii administracyjnych, technicznych i bezpieczeństwa. Statut i postanowienia wykonawcze do statutu muszą być zgodne z prawem właściwym.

Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie ERIC konsorcjum ERIC jest podmiotem prawnym posiadającym osobowość prawną i pełną zdolność do czynności prawnych uznawaną we wszystkich państwach członkowskich. Członkami ERIC muszą być co najmniej trzy państwa: jedno państwo członkowskie i dwa inne państwa będące państwami członkowskimi lub państwami stowarzyszonymi. Członkami ERIC mogą być państwa członkowskie, państwa stowarzyszone, państwa trzecie inne niż państwa stowarzyszone oraz organizacje międzyrządowe. Członkowie wspólnie dążą do osiągnięcia celów ERIC, przede wszystkim tworzenia i eksploatacji infrastruktury badawczej o znaczeniu europejskim. Państwa członkowskie, państwa stowarzyszone, państwa trzecie inne niż państwa stowarzyszone oraz organizacje międzyrządowe mogą również przystępować do ERIC jako obserwatorzy bez prawa głosu.

Rozporządzenie w sprawie ERIC jest również odpowiedzią na europejską ambicję polityczną polegającą na utworzeniu europejskiej przestrzeni badawczej, która umożliwia podjęcie bieżących wyzwań (m.in. umiędzynarodowienie badań; osiągnięcie masy krytycznej; rozwój rozproszonych obiektów; opracowanie modeli referencyjnych). Rozporządzenie przyczynia się do budowania tożsamości UE wokół sztandarowych obiektów naukowych, co skutkuje bardziej pozytywnym wizerunkiem Unii Europejskiej na szczeblu międzynarodowym, ponieważ rozporządzenie to oferuje odpowiednim podmiotom międzynarodowym jeden podmiot prawny, do którego mogliby przystąpić na prawach członka lub z którym mogliby nawiązać współpracę i utworzyć ewentualne partnerstwo.

W konkluzjach z dnia 5 grudnia 2014 r. Rada „Z ZADOWOLENIEM PRZYJMUJE postępy, o których Komisja poinformowała w swoim pierwszym sprawozdaniu z wdrożenia rozporządzenia w sprawie ERIC, oraz WZYWA Komisję, by do 2017 r. przedstawiła następne sprawozdanie z wdrożenia ERIC.

ERIC jest uznawane za organizację lub podmiot międzynarodowy w rozumieniu dyrektyw dotyczących VAT i podatku akcyzowego, może zatem korzystać ze zwolnienia z tych podatków. ERIC jest również uznawane za organizację międzynarodową w rozumieniu dyrektywy w sprawie zamówień publicznych, w związku z czym może przyjąć własne zasady udzielania zamówień publicznych.

Podstawą utworzenia ERIC jest decyzja wykonawcza Komisji działającej na podstawie uprawnień wykonawczych przyznanych jej przez Radę. Komisja działa w oparciu o wniosek złożony przez państwa członkowskie, inne państwa i organizacje międzyrządowe, które wyrażają wolę stania się członkami założycielami ERIC. Procedura przyjęcia decyzji Komisji polega m.in. na zasięgnięciu opinii niezależnych ekspertów, w szczególności w dziedzinie planowanej działalności ERIC. Komisja zasięga również opinii komitetu zarządzającego przewidzianego w art. 20 rozporządzenia w sprawie ERIC („Komitet ds. ERIC”), który składa się z przedstawicieli państw członkowskich i państw stowarzyszonych.

4.Wykonanie rozporządzenia w sprawie ERIC

Na dzień sporządzenia pierwszego sprawozdania ze stosowania rozporządzenia w sprawie ERIC utworzonych było siedem ERIC. Są to: SHARE-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej dla celów przeprowadzenia badania dotyczącego zdrowia, starzenia się i przechodzenia na emeryturę w Europie) przyjęte najpierw przez Niderlandy, a następnie przez Niemcy, CLARIN-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej dla wspólnych zasobów językowych i infrastruktury technologicznej) i EATRIS-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej na potrzeby Europejskiej Infrastruktury Zaawansowanych Badań Translacyjnych w Medycynie), oba przyjęte przez Niderlandy, ESS-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej dla Europejskiego Sondażu Społecznego) przyjęte przez Zjednoczone Królestwo, BBMRI-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej dla infrastruktury badawczej biobanków i zasobów biomolekularnych) przyjęte przez Austrię, ECRIN-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Europejskiej Sieci Infrastruktur Badań Klinicznych) i Euro-Argo ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej Euro-Argo), oba przyjęte przez Francję.

Od tego czasu utworzono dwanaście dodatkowych ERIC. Są to: CERIC-ERIC (Konsorcjum na rzecz Środkowoeuropejskiej Infrastruktury Badawczej) przyjęte przez Włochy, DARIAH-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Cyfrowa Infrastruktura Badawcza na rzecz Sztuki i Nauk Humanistycznych) przyjęte przez Francję, JIV-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Wspólny Instytut ds. Interferometrii Wielkobazowej) przyjęte przez Niderlandy, Europejskie Źródło Spalacyjne – ERIC przyjęte przez Szwecję, ICOS-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Zintegrowany System Monitorowania Gazów Cieplarnianych) przyjęte przez Finlandię, EMSO-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Europejskie Multidyscyplinarne Obserwatorium Dna Morskiego i Słupa Wody) przyjęte przez Włochy, LifeWatch ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Europejska Infrastruktura e-Nauki i Technologii na rzecz Badań w dziedzinie Różnorodności Biologicznej i Ekosystemów) przyjęte przez Hiszpanię, CESSDA ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Konsorcjum na rzecz Europejskich Archiwów Danych z zakresu Nauk Społecznych) i ECCSEL ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Europejskie Laboratorium Wychwytywania i Składowania Dwutlenku Węgla), oba przyjęte przez Norwegię, INSTRUCT-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Zintegrowana Biologia Strukturalna) przyjęte przez Zjednoczone Królestwo, EMBRC-ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Europejskie Centrum Badań Biologii Morskiej) przyjęte przez Francję oraz EU-OPENSCREEN ERIC (konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – europejska infrastruktura otwartych platform przesiewowych w dziedzinie biologii chemicznej) przyjęte przez Niemcy.

Z wyjątkiem CERIC-ERIC i JIV-ERIC, dwóch europejskich infrastruktur badawczych, które nigdy nie ubiegały się o włączenie ich do planu działania Europejskiego Forum Strategii ds. Infrastruktur Badawczych (ESFRI), wszystkie pozostałe ERIC zostały uwzględnione w planie działania ESFRI. Należy zauważyć, że dwa ERIC (SHARE-ERIC i ESS-ERIC) utworzono w celu planowania, opracowywania i przeprowadzania badań europejskich. Szesnaście pozostałych konsorcjów ERIC ustanowiono w celu rozwoju i wdrażania rozproszonych infrastruktur badawczych w dziedzinie nauk biologicznych i medycznych, fizyki, energetyki, nauk o środowisku oraz nauk społecznych i humanistycznych. Konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej – Europejskie Źródło Spalacyjne jest pierwszym ERIC utworzonym w obszarze nauk fizycznych, które odpowiada za budowę, a następnie eksploatację najpotężniejszego źródła neutronów na świecie. ECCSEL ERIC jest pierwszym konsorcjum ERIC utworzonym w dziedzinie energetyki.

Mimo że rozporządzenie w sprawie ERIC jest bezpośrednio stosowane w państwach członkowskich i nie wymaga transpozycji, konieczne było, aby państwa członkowskie przyjęły odpowiednie środki i procedury administracyjne dotyczące prowadzenia lub przystępowania do ERIC oraz przyznawania zwolnienia z VAT i akcyzy zgodnie z rozporządzeniem w sprawie ERIC. Ponadto konsorcjum ERIC jako nowy rodzaj podmiotu prawnego musi zostać włączone do krajowych systemów prawnych i administracyjnych, a służby Komisji i państwa członkowskie muszą odpowiedzieć na wiele pytań praktycznych, zanim konsorcja ERIC zaczną funkcjonować w pełnym zakresie. Pytania te dotyczą np. tego, do których krajowych rejestrów (np. izb handlowych lub rejestru stowarzyszeń) należy włączyć konsorcja ERIC, co z kolei ma wpływ na status pracowników ERIC. Ponadto, jeżeli nie przewiduje się rejestracji (krajowej), pojawiają się praktyczne pytania dotyczące kwestii operacyjnych, np. w jaki sposób można otwierać rachunki bankowe i sporządzać akty notarialne. Innym przykładem odnoszącym się do systemów administracyjnych Komisji jest brak specjalnej kategorii dla ERIC jako podmiotu prawnego, co rodzi pytania dotyczące publicznego lub prywatnego charakteru konsorcjów ERIC i ich zdolności finansowej, ponieważ wszystkie te konsorcja zostały utworzone niedawno.

Jeżeli chodzi o państwa stowarzyszone i inne państwa trzecie, do których rozporządzenie w sprawie ERIC nie ma zastosowania, państwa te mają obowiązek składać oświadczenia w sprawie uznania osobowości prawnej i przywilejów ERIC wymagane do ewentualnego przyjęcia ERIC (państwa stowarzyszone) lub uzyskania statusu członka w danym ERIC. Po włączeniu rozporządzenia w sprawie ERIC do zakresu współpracy państw EOG decyzją Wspólnego Komitetu z marca 2015 r., dokonano znacznego postępu w odniesieniu do państw EOG. W szczególności dzięki tym działaniom dwa konsorcja ERIC mogła przyjąć Norwegia.

Istotny wkład w ułatwienie wykonania przepisów rozporządzenia w sprawie ERIC miały środki administracyjne i proceduralne wprowadzone przez organy państw członkowskich i państw stowarzyszonych, wymiana informacji na regularnych posiedzeniach Komitetu ds. ERIC oraz wyjaśnienia przedstawione przez poszczególne służby Komisji odnośnie do kwestii podniesionych przez przedstawicieli państw członkowskich i państw stowarzyszonych, co ilustruje znaczny wzrost liczby utworzonych konsorcjów ERIC w ciągu ostatnich trzech lat.

Ponadto sześć spotkań nieformalnej sieci ERIC zainicjowanych przez Komisję, podczas których przedstawiciele ERIC, ministerstw i Komisji omawiają najlepsze praktyki i wspólne wyzwania, także ułatwiło pracę operatorom ERIC, ministerstwom i służbom Komisji. Sieć ERIC przekształciła się obecnie w forum ERIC o bardziej instytucjonalnej strukturze kierowanej przez konsorcja ERIC, co stanowi kolejny krok na drodze do umożliwienia im określenia i opracowania wspólnych odpowiedzi na wspólne wyzwania oraz zwiększenia ich widoczności, wpływu i trwałości.

Niezależnie od tych pozytywnych zmian pełne wykorzystanie potencjału rozporządzenia w sprawie ERIC nadal utrudnia szereg otwartych kwestii zgłoszonych w pierwszym sprawozdaniu z wykonania. Kwestie te zostaną omówione w kolejnych punktach.

5.Wyzwania związane z wykonaniem rozporządzenia w sprawie ERIC

Rozporządzenie w sprawie ERIC jest wykonywane w czasach, kiedy państwa członkowskie i państwa stowarzyszone wprowadzają restrykcyjne środki budżetowe mające na celu zmniejszenie deficytu publicznego. Koncentracja długoterminowych zasobów niezbędnych do tworzenia i eksploatacji właściwej europejskiej infrastruktury badawczej stanowi zatem duże wyzwanie i staje się jeszcze bardziej skomplikowana ze względu na różne przedziały czasowe procedur podejmowania decyzji budżetowych w poszczególnych państwach członkowskich i państwach stowarzyszonych. W związku z tym czas potrzebny na zgromadzenie minimalnego finansowania na rzecz utworzenia europejskich infrastruktur badawczych jest dość długi i powstają wątpliwości co do ich długoterminowej stabilności. Kwestia ta nie jest charakterystyczna wyłącznie dla ERIC, lecz odnosi się do wszystkich europejskich infrastruktur badawczych. Lepsza synchronizacja, większa przejrzystość i dostosowanie między państwami członkowskimi, państwami stowarzyszonymi i innymi państwami trzecimi zaangażowanymi w przygotowania do wdrożenia europejskiej infrastruktury badawczej znacznie przyczyniłyby się do przyspieszenia procesu wdrażania i mogłyby również poprawić ich stabilność podczas wchodzenia w fazę operacyjną, gdy te infrastruktury badawcze zaczną oferować swoje usługi.

Udział, już od początkowego etapu, przedstawicieli ministerstw i agencji finansujących w przygotowaniach do tworzenia ERIC mógłby przyczynić się do uniknięcia niepotrzebnych opóźnień na późniejszym etapie przygotowań, w którym należałoby poczynić ustalenia dotyczące siedziby, wkładów finansowych i zobowiązań partnerów, zanim możliwe będzie złożenie formalnego wniosku o utworzenie ERIC. Chociaż w rozporządzeniu w sprawie ERIC nie przewidziano ograniczeń czasowych w odniesieniu do wniosków, takie opóźnienia mogą mieć negatywny wpływ na stabilność, ponieważ procedury budżetowe w poszczególnych państwach, które ubiegają się o członkostwo w ERIC, mogą jeszcze bardziej skomplikować proces ustalania terminu utworzenia ERIC, który byłby akceptowalny dla wszystkich potencjalnych członków.

Ponadto – ze względu na charakter przekrojowy wielu europejskich infrastruktur badawczych – w przypadkach kilku przyszłych członków proces decyzyjny jest bardziej złożony, ponieważ konieczne jest zaangażowanie kilku ministerstw i agencji finansujących, na przykład w obszarze zdrowia, badań naukowych i innowacji, spraw morskich, środowiska i energii.

Zgodnie z przepisami dyrektywy VAT i dyrektywy w sprawie akcyzy oraz przepisami dyrektywy w sprawie zamówień publicznych, o których mowa w rozporządzeniu w sprawie ERIC, w zaangażowanych państwach członkowskich, państwach stowarzyszonych i innych państwach trzecich niektóre ministerstwa, w tym ministerstwa finansów i spraw zagranicznych, miały faktycznie obowiązek uczestniczyć w procesie przygotowywania i zatwierdzania wniosków o utworzenie ERIC. Z doświadczenia zdobytego w procesie ustanawiania dziewiętnastu konsorcjów ERIC wynika, że państwa członkowskie i państwa stowarzyszone zaczęły w większym stopniu zdawać sobie sprawę ze złożoności sytuacji i przyjęły już wewnętrzne procedury decyzyjne mające na celu zorganizowanie i przyspieszenie wewnętrznego procesu zatwierdzania.

Ponadto w okresie sprawozdawczym, w dniu 29 marca 2017 r., Zjednoczone Królestwo notyfikowało swój zamiar wystąpienia z Unii, zgodnie z art. 50 Traktatu o Unii Europejskiej. Oznacza to, że Traktaty przestają mieć zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa od dnia wejścia w życie umowy o wystąpieniu lub, w przypadku jej braku, dwa lata po notyfikacji, chyba że Rada Europejska w porozumieniu ze Zjednoczonym Królestwem podejmie decyzję o przedłużeniu tego okresu.

Nie naruszając jakichkolwiek postanowień umowy o wystąpieniu, decyzje wykonawcze Komisji ustanawiające konsorcja na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej mają w związku z tym zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa wyłącznie do momentu, w którym Zjednoczone Królestwo przestanie być państwem członkowskim. Od czasu notyfikacji przez Zjednoczone Królestwo wprowadzono odpowiednie sformułowanie w preambule do decyzji wykonawczych Komisji ustanawiających konsorcja ERIC, których Zjednoczone Królestwo jest członkiem lub państwem przyjmującym.

6.Rola służb Komisji

Służby Komisji nadal ułatwiają proces wykonania rozporządzenia w sprawie ERIC poprzez organizowanie posiedzeń Komitetu ds. ERIC, które odbywają się od trzech do czterech razy w roku, i przewodniczenie tym posiedzeniom. Oprócz opiniowania formalnych wniosków o utworzenie ERIC zgodnie z rozporządzeniem w sprawie ERIC, celem tych posiedzeń jest przekazywanie i wymiana informacji na temat aktualnych wniosków o utworzenie ERIC oraz wewnętrznych środków wdrożonych przez państwa członkowskie i państwa stowarzyszone w odniesieniu do podejmowania decyzji dotyczących członkostwa w ERIC. Ponadto państwa członkowskie i państwa stowarzyszone są informowane o terminach tworzenia poszczególnych konsorcjów ERIC, oczekiwanej skali finansowania, usługach i innych planowanych działaniach, a także o możliwościach uczestnictwa. Co więcej, Komitet ds. ERIC zaczął otrzymywać w 2017 r. prezentacje od utworzonych konsorcjów ERIC na temat ich osiągnięć w zakresie rozwoju naukowo-technicznego oraz ich wpływu na społeczności użytkowników naukowych i decydentów. Przedstawiają one również, jak sprostały wyzwaniom związanym z funkcjonowaniem ERIC w ramach krajowych systemów administracyjnych, w których działają.