Sprawozdanie specjalne Programy zwalczania, 
kontroli i monitorowania 
chorób zwierząt PL 2016  nr 06
EUROPEJSKI
TRYBUNAŁOBRACHUNKOW
Y
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ OBRACHUNKOWY  
12, rue Alcide De Gasperi  
1615 Luxembourg  
LUKSEMBURG
Tel. +352 4398-1
Formularz kontaktowy: eca.europa.eu/pl/Pages/ContactForm.aspx
Strona internetowa: eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditorsECA
Więcej informacji o Unii Europejskiej można znaleźć w portalu Europa ( http://europa.eu ).
Luksemburg: Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2016
Print ISBN 978-92-872-4468-0 ISSN 1831-0923 doi:10.2865/86625 QJ-AB-16-006-PL-C
PDF ISBN 978-92-872-4486-4 ISSN 1977-5768 doi:10.2865/869903 QJ-AB-16-006-PL-N
EPUB ISBN 978-92-872-4454-3 ISSN 1977-5768 doi:10.2865/19526 QJ-AB-16-006-PL-E
© Unia Europejska, 2016
Powielanie materiałów dozwolone pod warunkiem podania źródła.
Programy zwalczania, 
kontroli i monitorowania 
chorób zwierząt 
(przedstawione na mocy art. 287 ust. 4 akapit drugi TFUE)Sprawozdanie specjalnePL 2016  nr 06
02
 Zespół kontrolny
Sprawozdania specjalne Trybunału przedstawiają wyniki kontroli wykonania zadań i kontroli zgodności wybranych ob -
szarów działalności UE lub kwestii związanych z zarządzaniem. Trybunał wybiera i opracowuje zadania kontrolne w taki 
sposób, aby miały one jak największe oddziaływanie, biorąc pod uwagę kryteria takie, jak zagrożenia dla wykonania 
zadań lub zgodności, poziom dochodów lub wydatków w danym obszarze, nadchodzące zmiany oraz interes polityczny 
i społeczny.
Niniejsza kontrola wykonania zadań została przeprowadzona przez Izbę kontroli I, której przewodniczy członek Trybuna -
łu Augustyn Kubik i która zajmuje się takimi obszarami wydatków, jak zarządzanie zasobami naturalnymi i ich ochrona. 
Kontrolą kierowała Bettina Jakobsen, członek Trybunału, a w działania kontrolne zaangażowani byli: Katja Mattfolk, szef 
gabinetu; Kim Storup, attaché; Colm Friel, kierownik; Armando do Jogo, koordynator zadania, a także kontrolerzy: Xavier 
Demarche, Manuel Dias, Andreas Dürrwanger, Oana Dumitrescu, Laure Gatter, Mary Kerrigan, Joanna Kokot, Michela 
Lanzutti, Joachim Otto, Lucia Rosca i Anna Zalega.
Od lewej: K. Mattfolk, A. do Jogo, C. Friel, B. Jakobsen, X. Demarche.

03
 Spis treści
Punkt
 Glosariusz i wykaz skrótów
I–X Streszczenie
1–17  Wstęp
1–2 Leczenie chorób zwierząt
3–4 Strategia UE w dziedzinie zdrowia zwierząt
5–9 Programy zwalczania, kontroli i monitorowania chorób zwierząt
10–12  Współpraca z państwami spoza UE
13–17  Główne zadania i obowiązki
18–23  Zakres kontroli i podejście kontrolne
24–60  Uwagi pokontrolne
26–33  Podejście Komisji do zwalczania, kontroli i monitorowania chorób zwierząt było zasadniczo 
odpowiednie
34–36  Programy państw członkowskich były ogólnie dobrze opracowane i wdrażane
37–47  Trudno ocenić opłacalność ekonomiczną programów
48–60 Pewne kwestie nadal wymagają poprawy
61–72  Wnioski i zalecenia
 Załącznik I  — Informacje o chorobach zwierząt
 Załącznik II — Główne obowiązki
 Odpowiedzi Komisji
04
 Glosariusz i wykaz  
skrótów
ADNS : System zgłaszania chorób zwierzęcych
BSE : Gąbczasta encefalopatia bydła
CAC : Komisja Kodeksu Żywnościowego
Choroba odzwierzęca (zoonoza) : Choroba lub infekcja, która może być przenoszona bezpośrednio lub pośrednio 
pomiędzy zwierzętami a ludźmi.
ECDC : Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób
EFSA : Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności
FAO : Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa
FVO : Biuro ds. Żywności i Weterynarii
OIE : Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt
PAFF : Stały Komitet ds. Roślin, Zwierząt, Żywności i Pasz
TRACES : Zintegrowany skomputeryzowany system weterynaryjny
TSE : Przenośne encefalopatie gąbczaste
WAHIS : Światowy system wymiany informacji o zdrowiu zwierząt
WHO : Światowa Organizacja Zdrowia
Zapadalność i częstość występowania : Zapadalność na daną chorobę to występowanie tej choroby w określonej 
populacji w wyznaczonym okresie (liczba nowych przypadków). Częstość występowania choroby to obecność tej 
choroby w określonej populacji w wyznaczonym okresie (rzeczywista liczba przypadków).
05
 Streszczenie
I
Zdrowie zwierząt ma bezpośredni wpływ na zdrowie publiczne ze względu na kwestie związane z bezpieczeń -
stwem żywności oraz na to, że niektóre choroby mogą być przenoszone ze zwierząt na ludzi. Ponadto choroby 
zwierząt mogą doprowadzić do powstania znacznych kosztów ekonomicznych w wyniku utraty rynków unijnych 
i zewnętrznych oraz bezpośrednich kosztów zwalczania chorób dla budżetów UE i państw członkowskich.
II
Choroby zwierząt mogą się gwałtownie rozprzestrzeniać, również ponad granicami państw. Unia prowadzi więc 
aktywną politykę ochrony zdrowia zwierząt oraz finansuje zwalczanie, kontrolę i monitorowanie konkretnych cho -
rób zwierząt przez państwa członkowskie. Na programy te przyznano w latach 2009–2014 dofinansowanie unijne 
w wysokości 1,3 mld euro. Obejmowały one takie działania, jak szczepienia i badania zwierząt oraz rekompensaty 
za ubite zwierzęta. Zwalczanie choroby to złożone zadanie, którego forma zależy od rodzaju choroby i które może 
zająć wiele lat. Dlatego niezbędne jest odpowiednie podejście do tej kwestii na poziomie UE, a na poziomie państw 
członkowskich realizacja odpowiednich programów.
III
Trybunał zbadał, czy programy zwalczania, kontroli i monitorowania odpowiednio ograniczyły rozprzestrzenianie 
się chorób zwierząt, oceniając podejście stosowane przez Komisję oraz koncepcję i realizację poszczególnych pro -
gramów państw członkowskich. Ponadto Trybunał ocenił, czy w projektach programów należycie uwzględniono ich 
opłacalność ekonomiczną.
IV
Trybunał uznał, że skontrolowane programy zwalczania chorób odpowiednio ograniczają rozprzestrzenianie się 
chorób zwierząt, jednak ze względu na to, że zawsze mogą się zdarzyć nowe przypadki chorób, Komisja i państwa 
członkowskie powinny zachować czujność.
V
Trybunał uznał, że podejście przyjęte przez Komisję było zasadniczo odpowiednie, poparte dobrym doradztwem 
technicznym, analizą ryzyka i mechanizmem określania priorytetów w przydziale zasobów. Komisja dostarczała 
wskazówek i ułatwiała koordynację działań państw członkowskich, jak również ustanowiła minimalne kryteria efek -
tywności, które muszą spełnić programy państw członkowskich. Osiągnięto znaczne sukcesy, na przykład zmniej -
szenie liczby przypadków encefalopatii gąbczastej (BSE) u bydła i salmonelozy u drobiu, jak również wścieklizny 
wśród dzikich zwierząt.
VI
Trybunał uznał, że zbadane programy państw członkowskich były co do zasady dobrze opracowane i realizowane, 
i że w państwach członkowskich funkcjonowały odpowiednie systemy umożliwiające identyfikację wystąpień cho -
rób zwierząt i ich zwalczanie.
06 Streszczenie 
VII
Trudno jednak określić opłacalność ekonomiczną programów ze względu na brak 
dostępnych modeli do takiej analizy. Kontrolerzy wykryli przykłady programów 
niedostatecznie kontrolowanych przez państwa członkowskie oraz przykłady 
nadmiernie wysokich kosztów. W przypadku niektórych programów we Włoszech 
kwoty wypłacone rolnikom w ramach rekompensat czy obniżki płatności narzu -
cone przez Komisję miały niewielki efekt zachęty i nie stanowiły odpowiedniej 
motywacji do stosowania skutecznych środków bezpieczeństwa biologicznego 
i wdrażania środków naprawczych.
VIII
Trybunał wykrył pewne konkretne dziedziny, które wymagają poprawy. Odpo -
wiednie systemy informacyjne mogłyby lepiej obsługiwać wymianę danych 
epidemiologicznych pomiędzy państwami członkowskimi i bieżący dostęp do 
danych historycznych na temat rezultatów. W momencie kontroli trwały prace 
nad poprawą sytuacji w tym zakresie. W wyniku kontroli stwierdzono również, że 
w niektórych programach działania i kontrole, które należy zrealizować, powinny 
być lepiej określone.
IX
Ogólna ocena realizacji konkretnych programów weterynaryjnych była pozy -
tywna, jednak zwalczanie brucelozy i gruźlicy bydła, jak również brucelozy kóz 
i owiec stanowi stały problem w niektórych państwach członkowskich. Trybunał 
ustalił, że należy uzupełnić unijne podejście do chorób dzikich zwierząt, w szcze -
gólności w odniesieniu do gruźlicy, oraz że brak niektórych szczepionek może 
mieć szkodliwy wpływ na skuteczność programów.
X
Trybunał zalecił Komisji, co następuje:
a) Komisja powinna ułatwić wymianę informacji epidemiologicznych pomiędzy 
państwami członkowskimi;
b) Komisja powinna zbadać, czy konieczna jest aktualizacja istniejącego zesta -
wu wskaźników, aby pozwalały one na uzyskanie lepszych informacji o dzia -
łaniach w zakresie kontroli weterynaryjnej oraz opłacalności ekonomicznej 
programów;
c) Komisja powinna w stosownych przypadkach systematycznie uwzględniać 
w programach weterynaryjnych aspekt dzikich zwierząt;
d) Komisja powinna wspierać dostępność szczepionek dla państw członkow -
skich w przypadkach uzasadnionych ze względów epidemiologicznych.
07
 Wstęp
Leczenie chorób zwierząt
01 
Ze względu na bezpieczeństwo żywności oraz na możliwość przenoszenia 
niektórych chorób na ludzi zdrowie zwierząt ma bezpośredni wpływ na zdrowie 
publiczne. Utrzymywanie zwierząt w dobrym zdrowiu to również podstawowy 
wymóg dla unijnego przemysłu żywieniowego. Dlatego od wielu lat UE realizuje 
różnorodne działania służące ochronie zdrowia zwierząt. Jeśli istniejące środki 
nie będą poprawnie funkcjonować, mogą wystąpić sytuacje nadzwyczajne i przy -
padki chorób, których koszt będzie znaczny, włączając w to straty na wewnętrz -
nym rynku UE oraz w eksporcie, koszt zwalczania chorób poniesiony z budżetu 
UE i budżetów państw członkowskich, jak również koszty dla systemów ochrony 
zdrowia w państwach członkowskich z tytułu leczenia chorób odzwierzęcych 
(chorób przenoszonych na ludzi). Szacuje się, że epidemia pryszczycy w 2001 r., 
która rozpoczęła się w Zjednoczonym Królestwie, a następnie rozprzestrzeniła 
się na inne kraje, kosztowała nawet 12 mld euro. Kryzys związany z gąbczastą 
encefalopatią bydła (BSE) w latach 90. XX w., który również miał swoje ognisko 
w Zjednoczonym Królestwie, kosztował w tym kraju ponad 3 mld euro i znacznie 
zmniejszył wolumen i ceny eksportu wołowiny z UE. W ostatnich latach nie wy -
stąpiła żadna choroba, która doprowadziłaby do poniesienia tak dużych kosztów.
02 
Rodzaje chorób zwierząt i zapadalność na nie są różne w poszczególnych czę -
ściach UE. Zależą one od czynników takich, jak klimat, rodzaj gospodarstw, 
praktyki weterynaryjne i przemieszczanie się zwierząt. W  załączniku I  opisano 
niektóre ważniejsze choroby zwierząt. Ponadto niedawne wystąpienia afrykań -
skiego pomoru świń (Estonia, Litwa, Łotwa i Polska), ptasiej grypy (Niderlandy 
i Niemcy) i choroby niebieskiego języka (która rozprzestrzeniła się z Afryki 
Północnej przede wszystkim do Grecji, Włoch, Hiszpanii i Portugalii) szerzyły 
się szybko pomiędzy państwami. Niektóre z chorób zwierząt mogą się bardzo 
gwałtownie rozprzestrzeniać (tak było np. w przypadku choroby niebieskiego ję -
zyka, zob. rys. 1 ), jeśli nie zostaną szybko wykryte i nie będą skutecznie leczone. 
Skuteczne środki weterynaryjne przyczyniają się do przeciwdziałania takim wy -
soce zaraźliwym chorobom i pozwalają unikać konieczności stosowania środków 
nadzwyczajnych.
Strategia UE w dziedzinie zdrowia zwierząt
03 
Unijne ramy legislacyjne dotyczące zdrowia zwierząt są złożone. Składają się na 
nie setki aktów prawnych, przy czym niektóre z nich pochodzą nawet z 1964 r. 
Podejście systemowe UE do zwalczania, kontroli i monitorowania chorób zwie -
rząt wprowadzono początkowo w odniesieniu do wybranych chorób w 1977 r.1 
Od 2009 r. ramy tych programów wyznaczała decyzja Rady2 w sprawie wydatków 
w dziedzinie weterynarii, zastąpiona nową decyzją w 2014 r.3 W unijnej strategii 
w zakresie zdrowia zwierząt4 określono cele dotyczące zdrowia, kwestii ekono -
micznych i praktyk hodowlanych, jak również plan działań, które miały służyć 
osiągnięciu tych celów. Więcej informacji na ten temat zamieszczono w  ramce 1 .1 Dyrektywa Rady 77/391/EWG 
z dnia 17 maja 1977 r. 
wprowadzająca wspólnotowe 
środki zwalczania brucelozy, 
gruźlicy i białaczki bydła 
(Dz.U. L 145 z 13.6.1977, s. 44).
2 Decyzja Rady 2009/470/WE 
z dnia 25 maja 2009 r. 
w sprawie wydatków 
w dziedzinie weterynarii 
(Dz.U. L 155 z 18.6.2009, s. 30).
3 Rozporządzenie Parlamentu 
Europejskiego i Rady (UE) 
nr 652/2014 z dnia 15 maja 
2014 r. ustanawiające przepisy 
w zakresie zarządzania 
wydatkami odnoszącymi się 
do łańcucha żywnościowego, 
zdrowia zwierząt i dobrostanu 
zwierząt oraz dotyczącymi 
zdrowia roślin i materiału 
przeznaczonego do 
reprodukcji roślin, zmieniające 
dyrektywy Rady 98/56/WE, 
2000/29/WE i 2008/90/WE, 
rozporządzenia Parlamentu 
Europejskiego i Rady (WE) 
nr 178/2002, (WE) nr 882/2004 
i (WE) nr 396/2005, dyrektywę 
Parlamentu Europejskiego 
i Rady 2009/128/WE 
i rozporządzenie Parlamentu 
Europejskiego i Rady (WE) 
nr 1107/2009 oraz uchylające 
decyzje Rady 66/399/EWG, 
76/894/EWG i 2009/470/WE 
(Dz.U. L 189 z 27.6.2014, s. 1).
4 COM(2007) 539 final z 
dnia 19 września 2007 r. 
w sprawie nowej strategii Unii 
Europejskiej w zakresie 
zdrowia zwierząt (2007–
2013) – „Lepiej zapobiegać niż 
leczyć”.
08 Wstęp 
Strategia UE w zakresie zdrowia zwierząt
W strategii UE w zakresie zdrowia zwierząt na lata 2007–2013 wyznaczono cele i działania UE. Strategia ta 
obejmuje cztery główne cele:
1) zapewnienie wyższego poziomu zdrowia publicznego i bezpieczeństwa żywności poprzez ograniczenie 
występowania biologicznych i chemicznych zagrożeń dla ludzi,
2) poprawę zdrowia zwierząt poprzez zapobieganie występowaniu chorób zwierząt oraz zmniejszanie ich 
występowania, a tym samym wspieranie produkcji rolnej i gospodarki wiejskiej,
3) poprawę wzrostu gospodarczego, spójności i konkurencyjności poprzez zapewnienie swobodnego obro -
tu towarów i odpowiednich przemieszczeń zwierząt,
4) promowanie takich praktyk gospodarki rolnej i dobrostanu zwierząt, które pozwalają ograniczyć zagroże -
nia związane ze zdrowiem zwierząt i zmniejszyć ich skutki dla środowiska, z korzyścią dla celów strategii 
zrównoważonego rozwoju UE.
Cele te realizowano w ramach planu działania, na który składały się cztery filary:
1) wyznaczenie priorytetów interwencji UE,
2) ramy UE w zakresie zdrowia zwierząt,
3) zapobieganie, nadzór i gotowość,
4) nauka, innowacje i badania.Ramka 1 Rys. 1Liczba wystąpień choroby niebieskiego języka, serotyp BTV-1, w UE
2014 2013 2012 2011 2010 20097 000
6 000
5 000
4 000
3 000
2 000
1 000
01 3266 002
121 8 96564
Źródło:  Komisja Europejska, DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności.
09 Wstęp 
04 
Za zarządzanie ryzykiem w zakresie chorób zwierząt odpowiada Komisja (DG 
ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności). Za ocenę ryzyka odpowiadają natomiast 
państwa członkowskie i agencje wyspecjalizowane UE – Europejski Urząd ds. Bez -
pieczeństwa Żywności (EFSA) i Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli 
Chorób (ECDC). Od 1982 r. UE dysponuje systemem powiadomień, służącym 
zapobieganiu rozprzestrzenianiu się niektórych chorób zaraźliwych. Państwa 
członkowskie mają obowiązek powiadamiania Komisji o wystąpieniach chorób 
przy użyciu systemu zgłaszania chorób zwierzęcych5 (ADNS), jak również do zwal -
czania przypadków wystąpień niektórych chorób zaraźliwych w celu przeciw -
działania rozprzestrzenianiu się ich na zwierzęta gospodarskie w UE.
Programy zwalczania, kontroli i monitorowania 
chorób zwierząt
05 
Koszty poniesione w związku ze zwalczaniem poprzednich epidemii chorób, 
w powiązaniu z ryzykiem wystąpienia kolejnych epidemii istniejących lub 
nowych chorób, pokazują, jak ważne są unijne środki weterynaryjne. W ramach 
pierwszego filaru strategii w zakresie zdrowia zwierząt Unia Europejska finansuje 
programy weterynaryjne państw członkowskich dotyczące licznych chorób zwie -
rząt i chorób odzwierzęcych (zob. ramka 2 ). Cele tych programów to:
– stopniowe zwalczanie chorób zwierząt i realizowanie działań w zakresie mo -
nitorowania chorób w poszczególnych państwach członkowskich i w całej UE,
– zapewnienie wysokiego poziomu zdrowia zwierząt, zdrowia publicznego 
i ochrony konsumentów,
– zagwarantowanie wysokiego poziomu ochrony zdrowia zwierząt i zdrowia 
publicznego, zachęcanie do poprawy produktywności sektora hodowlanego 
i przyczynianie się do stabilności gospodarczej sektorów, na które pośrednio 
i bezpośrednio wpływają przypadki wystąpienia chorób zwierząt.5 System wprowadzono 
dyrektywą Rady 82/894/EWG 
z dnia 21 grudnia 1982 r. 
w sprawie zgłaszania chorób 
zwierząt we Wspólnocie 
(Dz.U. L 378 z 31.12.1982, s. 58)
Programy zwalczania, kontroli i monitorowania chorób zwierząt
Programy zwalczania  – ich celem jest doprowadzenie do biologicznego wytępienia określonych chorób 
zwierząt lub chorób odzwierzęcych, a w efekcie do uzyskania statusu terytorium wolnego lub „urzędowo 
wolnego od choroby” zgodnie z przepisami unijnymi (jak w przypadku gruźlicy bydła).
Programy kontroli  – ich celem jest utrzymanie częstości występowania choroby zwierząt lub choroby od -
zwierzęcej (np. salmonelozy) na poziomie dopuszczalnym z sanitarnego punktu widzenia.
Nadzorowanie/monitorowanie  – jego celem jest gromadzenie i rejestrowanie danych w określonych popu -
lacjach w celu oceny ewolucji epidemiologicznej choroby (np. ptasia grypa).
Źródło:  Decyzja Komisji 2008/341/WE.Ramka 2
10 Wstęp 
06 
Programy te dzieli się na programy zwalczania, kontroli i nadzoru. Obejmują one 
wiele różnych działań, w tym szczepienia, badania zwierząt i rekompensaty za 
ubój lub eliminację zwierząt.
07 
W okresie 2009–2014 na programy te przeznaczono 1,3 mld euro z budżetu 
UE (zob. tabela 1 ), co stanowi znaczną część wydatków z unijnego budżetu na 
bezpieczeństwo żywności. Wkład finansowy UE stanowi zwykle ok. 50% kosztów 
poniesionych przez państwa członkowskie, ale może sięgać nawet całej kwoty. 
Choroby zwierząt i choroby odzwierzęce, które kwalifikują się do wkładu finan -
sowego UE, wymieniono w załączniku I do decyzji Rady z 2009 r. i w załączniku II 
do rozporządzenia (UE) nr 652/2014. Tabela 1Zobowiązania UE zaciągnięte w związku z kosztami programów na okres 2009–2014 
w podziale na choroby (w mln euro)
Program 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2009–2014 %
afrykański pomór świń 0,1 0,1 0,2 0,9 1,1 0,1 2,3 0,2%
choroba Aujeszkyego (rzekoma  wścieklizna) 2,8 2,3 0,0 0,0 0,0 0,0 5,2 0,4%
ptasia grypa 4,9 4,9 3,5 2,7 2,7 2,6 21,3 1,6%
choroba niebieskiego języka 112,0 68,2 13,4 3,7 2,5 3,8 203,5 15,4%
bruceloza bydła 11,8 8,6 10,1 8,0 7, 3 10,3 56,0 4,2%
gruźlica bydła 26,3 53,4 67,9 70,7 63,9 64,2 346,4 26,2%
bruceloza owiec i kóz 9,0 7,7 15,9 15,4 15,3 16,2 79,4 6,0%
klasyczny pomór świń 5,1 4,3 3,7 3,4 3,0 2,6 22,1 1,7%
enzootyczna białaczka bydła 3,0 2,4 0,0 0,0 0,0 0,0 5,3 0,4%
wścieklizna 11,7 15,7 20,9 23,4 19,9 20,4 112,0 8,5%
salmoneloza 18,6 24,4 25,1 19,2 19,2 21,2 127, 8 9,7%
choroba pęcherzykowa świń 0,5 0,3 0,7 0,9 1,1 0,8 4,3 0,3%
TSE, BSE i trzęsawka 61,5 81,8 74,6 54,3 38,9 24,0 335,0 25,4%
Razem 267,4 274,1 236,0 202,3 174,9 166,1 1 320,8 100,0%
Roczny budżet jako odsetek ogólnego 
budżetu na ten okres20,2% 20,8% 17,9 % 15,3% 13,2% 12,6% 100,0%
Źródło:  DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności.
11 Wstęp 
08 
Ponad 50% kosztów skupia się w czterech krajach (Hiszpania, Francja, Włochy 
i Zjednoczone Królestwo) (zob. rys. 2 ).
09 
W praktyce zwalczenie choroby zwierząt może być bardzo trudne. Na przykład 
w kilku państwach członkowskich wciąż nie udało się zwalczyć gruźlicy i brucelo -
zy bydła, mimo że działania mające na celu ich kontrolę lub zwalczenie są realizo -
wane od ponad 50 lat. Unia Europejska zaczęła finansować programy zwalczania 
tych chorób w latach 70. XX wieku, a niektóre z państw członkowskich już od lat 
realizowały własne programy krajowe. W  tabeli 2  pokazano, że mimo wysiłków 
państw członkowskich i Komisji oraz ciągłego postępu naukowo-technicznego 
uzyskanie statusu terytorium wolnego lub „urzędowo wolnego od choroby” 
może trwać dziesięciolecia. Niektórym krajom udało się to jednak szybciej niż in -
nym. Stała obecność takich chorób prowadzi do wielokrotnych wydatków z budżetu 
UE na programy zwalczania. Rys. 2Poziom kosztów w ramach programów na okres 2009–2014 
w podziale na państwa członkowskie
Polska; 7%
Irlandia; 8%Niemcy; 6%Pozostałe; 25%
Włochy; 10%Zjednoczone Królestwo; 14%Francja; 14%Hiszpania; 17%
Źródło:  DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności.
12 Wstęp 
Współpraca z państwami spoza UE
10 
W wydanych w 2014 r. wytycznych dotyczących kontroli chorób zwierząt Świato -
wa Organizacja Zdrowia Zwierząt (OIE) podkreśla znaczenie współpracy między -
narodowej i zaznacza, że państwa powinny w miarę możliwości działać na rzecz 
harmonizowania programów kontroli chorób na poziomie regionów świata. Jest 
to o tyle ważne, że choroby mogą być przenoszone przez granice, zwłaszcza przez 
dzikie zwierzęta. W przepisach unijnych nie ma uregulowań, które pozwalałyby na 
bezpośrednie finansowanie programów weterynaryjnych poza UE przez Komisję. 
Państwa członkowskie mogą jednak uzgodnić działania weterynaryjne (takie jak 
akcje szczepień w pasie przygranicznym) bezpośrednio z sąsiadującym państwem 
spoza UE i rozliczyć związane z tym koszty jako podprogramy w ramach swoich 
własnych programów weterynaryjnych finansowanych przez Komisję. Ramka 2Zwalczanie choroby to długotrwały proces
Gruźlica bydła Bruceloza bydła
Państwo 
członkowskiePierwszy program 
finansowany ze 
środków UEUznanie statusu 
terytorium 
urzędowo 
wolnego od 
chorobyLiczba lat 
potrzebnych 
na uzyskanie 
statusu teryto -
rium urzędowo 
wolnego od 
chorobya)Pierwszy program 
finansowany ze 
środków UEUznanie statusu 
terytorium urzę -
dowo wolnego 
od chorobyLiczba lat 
potrzebnych 
na uzyskanie 
statusu teryto -
rium urzędo -
wo wolnego 
od chorobya)
Irlandia 1978b)Kraj nadal nie jest wolny od choroby 1978 2009 31
Hiszpania 1987 Kraj nadal nie jest wolny od choroby 1987 Kraj nadal nie jest wolny od choroby
Francja 1978 2001 23 1978 2005 27
Włochy 1980 Kraj nadal nie jest wolny od chorobyc)1980 Kraj nadal nie jest wolny od chorobyc)
Polska 2004 2009 5d)2004 2009 5d)
RumuniaBrak programów 
finansowanych ze 
środków UEKraj nadal nie jest wolny od chorobye) Brak programów finansowanych ze środków UE, kraj uznany za 
wolny od choroby w 2014 r.
Zjednoczone Królestwo 2000f)Kraj nadal nie jest wolny od choroby 1978 2015 37
a)  Nie licząc wcześniejszych programów krajowych, które realizowano w większości państw członkowskich kilkadziesiąt lat przed rozpoczęciem 
finansowania unijnego.
b)  Pierwszy program finansowany ze środków UE powstał w 1978 r., ale finansowanie wstrzymano w 2004 r., a następnie wznowiono w 2009 r.
c)  Wiele regionów ma obecnie status terytoriów urzędowo wolnych od choroby.
d)  Kiedy w 2004 r. rozpoczęto realizację programów współfinansowanych ze środków UE, chorobowość stad wynosiła jedynie 0,052% w przy -
padku gruźlicy bydła i 0,005% w przypadku brucelozy bydła.
e) Chorobowość stad jest znikoma.
f)  Pierwsze programy finansowane ze środków UE powstały w 2000 r., ale finansowanie wstrzymano w 2004 r., a następnie wznowiono w 2010 r.
Źródło:  Decyzje Komisji o finansowaniu programów zwalczania i uznaniu statusu terytoriów urzędowo wolnych od choroby dotyczące skontrolo -
wanych państw członkowskich.
13 Wstęp 
11 
Jeśli chodzi o programy dotyczące wścieklizny, w 2015 r. realizowano cztery takie 
podprogramy w państwach spoza UE: w Rosji (w ramach programu fińskiego), na 
Białorusi (w ramach programów litewskiego i łotewskiego) oraz na Ukrainie (od 
2012 r. w ramach programu polskiego). Na etapie planowania było pięć kolejnych 
programów w odniesieniu do następujących krajów: Rosja (w ramach programu 
estońskiego), Ukraina (w ramach programu węgierskiego), Mołdawia (w ramach 
programu rumuńskiego), Bośnia i Hercegowina (w ramach programu chorwac -
kiego) i Białoruś (w ramach programu polskiego). Z uwagi na złożoność różnych 
stosunków dwustronnych zapewnienie wystarczającej współpracy na rzecz 
skutecznej realizacji podprogramów poza terytorium UE może okazać się dużym 
wyzwaniem.
12 
Komisja podjęła także inne kroki w celu harmonizacji programów kontroli chorób 
w państwach UE i poza nią. W 2011 r. Dyrekcja Generalna ds. Rozszerzenia i Dy -
rekcja Generalna ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności rozpoczęły realizację 
projektu w ramach Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej, mający na celu wspie -
ranie kontroli i zwalczania chorób zwierząt (np. wścieklizny i klasycznego pomoru 
świń) w siedmiu państwach beneficjentach Bałkanów Zachodnich: Albanii, Bośni 
i Hercegowinie, Chorwacji, byłej jugosłowiańskiej republice Macedonii, Czarno -
górze, Serbii i Kosowie. Na projekt przeznaczono około 100 mln euro.
Główne zadania i obowiązki
13 
Komisja (DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności) zarządza systemem zgła -
szania chorób zwierząt (ADNS) i koordynuje środki nadzwyczajne w przypadku 
wystąpienia zaraźliwej choroby zwierząt. Komisja realizuje wydatki w ramach 
programów weterynaryjnych w trybie zarządzania bezpośredniego. Biuro 
ds. Żywności i Weterynarii w DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności spraw -
dza, czy spełniane są wymogi unijne dotyczące bezpieczeństwa i jakości żywno -
ści oraz środków weterynaryjnych.
14 
W decyzji Komisji z 2008 r.6 wyznaczono kryteria zatwierdzania programów 
państw członkowskich do finansowania ze środków unijnych. Zgodnie z tą de -
cyzją kontrolę nad programami w państwach członkowskich sprawuje centralny 
organ weterynaryjny. Programy powinny określać wartości docelowe, w tym 
roczne cele śródokresowe w przypadku programów wieloletnich. Powinny też 
ustanawiać stosowne wskaźniki (takie jak zapadalność i częstość występowa -
nia) oraz przewidywać sprawozdawczość w ich zakresie. Szczegółowa realizacja 
i administrowanie tymi programami, w tym podział obowiązków między sektor 
publiczny i prywatny, leży w gestii państw członkowskich.6 Decyzja Komisji 2008/341/WE 
z dnia 25 kwietnia 2008 r. 
ustanawiająca wspólnotowe 
kryteria dla krajowych 
programów zwalczania, 
kontroli i monitorowania 
niektórych chorób zwierząt 
i chorób odzwierzęcych 
(Dz.U. L 115 z 29.4.2008, s. 44).
14 Wstęp 
15 
Państwa członkowskie mogą przedkładać Komisji projekty programów do 
31 maja7 roku poprzedzającego planowane rozpoczęcie programu. Programy 
te mogą mieć charakter roczny lub wieloletni, jednak większość to programy 
roczne.
16 
Komisja ocenia jakość programów przedłożonych przez państwa członkowskie 
przy użyciu określonych kryteriów i w przypadkach uzasadnionych względami 
epidemiologicznymi zachęca sąsiadujące ze sobą państwa członkowskie do 
koordynacji prac. Od 2013 r. Komisja korzystała w procesie oceny z pomocy eks -
pertów. Listę programów przedstawia się państwom członkowskim na spotkaniu 
Stałego Komitetu ds. Roślin, Zwierząt, Żywności i Paszy (PAFF). Co roku na pod -
stawie oceny zmieniających się potrzeb Komisja modyfikuje przydział środków 
w zależności od choroby i państwa członkowskiego. Wszelkie zmiany są omawia -
ne z państwami członkowskimi za pośrednictwem PAFF. Ocena Komisji opiera 
się na danych dostarczonych przez państwa członkowskie, sprawozdaniach Biura 
ds. Żywności i Weterynarii, sprawozdaniach z kontroli finansowych, jak również 
wynikach prac konkretnych grup zadaniowych złożonych z ekspertów z państw 
członkowskich. Szczegółowe informacje na temat głównych zadań w tym zakre -
sie można znaleźć w  załączniku II .
17 
W decyzji Komisji z 2008 r.8 określono standardowe wymogi dotyczące sprawoz -
dawczości, w tym wzory dokumentów i harmonogramy, do których państwa 
członkowskie powinny się stosować przy przedkładaniu Komisji sprawozdań. 
W trakcie realizacji programów państwa członkowskie wysyłają sprawozdanie 
okresowe, które jest oceniane przez Komisję i które może następnie doprowadzić 
do zmiany w wartościach docelowych i kosztach programu, a w konsekwencji do 
realokacji środków finansowych pomiędzy programami. Sprawozdania końcowe 
i wnioski o płatność muszą zostać złożone w Komisji do 30 kwietnia roku następ -
nego wraz z oceną osiągniętych wyników i szczegółowym zestawieniem ponie -
sionych wydatków.7 Art. 12 rozporządzenia (UE) 
nr 652/2014.
8 Decyzja Komisji 2008/940/WE 
z dnia 21 października 2008 r. 
ustanawiająca standardowe 
wymagania w odniesieniu do 
sprawozdań ze 
współfinansowanych przez 
Wspólnotę krajowych 
programów zwalczania, 
kontroli i monitorowania 
niektórych chorób zwierząt 
i chorób odzwierzęcych 
(Dz.U. L 335 z 13.12.2008, s. 61).
15
 Zakres kontroli 
i podejście kontrolne
18 
W ramach kontroli zbadano, czy programy zwalczania, kontroli i monitorowa -
nia chorób zwierząt odpowiednio ograniczają rozprzestrzenianie się chorób 
zwierząt.
19 
Szczegółowe pytania kontrolne, które postawiono:
i) Czy Komisja przyjęła właściwe podejście do zwalczania, kontroli i monitoro -
wania chorób zwierząt?
ii) Czy państwa członkowskie opracowały i wdrożyły odpowiednie programy 
zwalczania, kontroli i monitorowania chorób zwierząt?
iii) Czy programy w odpowiednim stopniu uwzględniały opłacalność 
ekonomiczną?
20 
Prace kontrolne prowadzono w Komisji (DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa 
Żywności) i w siedmiu państwach członkowskich (Irlandia, Hiszpania, Francja, 
Włochy, Polska9, Rumunia i Zjednoczone Królestwo), na które łącznie przypada 
72% wszystkich wydatków i w których występuje wiele różnorodnych chorób10. 
Przeprowadzono również konsultacje z organizacjami głównych grup zaintere -
sowanych podmiotów (rolników, służb weterynaryjnych i laboratoriów) oraz ze 
zorganizowanym przez Trybunał panelem ekspertów.
21 
W ramach kontroli zbadano procedury stosowane przez Komisję przy określaniu 
strategii i zatwierdzaniu rocznych i wieloletnich programów krajowych przedkła -
danych przez państwa członkowskie. Działania te obejmowały badanie stosow -
nych opinii i komunikatów służb Komisji (w tym Biura ds. Żywności i Weterynarii), 
komisji regulacyjnych (PAFF, grupy zadaniowej), agencji unijnych (EFSA) oraz 
przeglądów eksperckich zainicjowanych przez Komisję.
22 
Oprócz wspomnianych wyżej programów UE finansuje również środki nadzwy -
czajne wdrażane w celu zwalczania epidemii chorób zwierząt. Środków tych nie 
zbadano w ramach kontroli, gdyż wydatki na nie stanowią około 10% wydatków 
na programy zwalczania, kontroli i monitorowania chorób zwierząt.9 W Polsce prace kontrolne 
prowadzono we współpracy 
z Najwyższą Izbą Kontroli.
10 W ramach kontroli 
przeanalizowano w sumie 24 
programy państw 
członkowskich pod kątem 
następujących chorób: 
gruźlica bydła, bruceloza 
bydła, bruceloza kóz i owiec, 
przenośne encefalopatie 
gąbczaste, choroba 
niebieskiego języka, 
wścieklizna, klasyczny 
i afrykański pomór świń, ptasia 
grypa oraz salmoneloza 
odzwierzęca. Informacje na 
temat tych chorób można 
znaleźć w  załączniku I .
16 Zakres kontroli i podejście kontrolne 
23 
W ramach kontroli na poziomie państw członkowskich zbadano krajowe strategie 
zwalczania, kontroli i monitorowania chorób zwierząt, kryteria stosowane przez 
państwa członkowskie przy opracowywaniu programów, jak również realizację 
programów w praktyce. Wizyty kontrolne złożono we właściwych organach 
weterynaryjnych państw członkowskich oraz właściwych organach regionalnych. 
Kontrola obejmowała badania bezpośrednie, mające na celu sprawdzenie, czy 
finansowane działania zostały przeprowadzone zgodnie z planem i czy ich koszty 
były racjonalne.
17
 Uwagi pokontrolne
24 
Według Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt (OIE)11 należy od samego po -
czątku określić pożądany cel programu kontroli choroby. Całkowite zwalczenie 
choroby, które tradycyjnie jest celem wielu takich programów, nie zawsze jest 
możliwe. Należy więc określić szczegółowe cele i wskaźniki wyznaczające powo -
dzenie programu. Na rys. 3  przedstawiono kolejne etapy ustanawiania programu 
kontroli chorób.11 OIE, „Guidelines for Animal 
Disease Control” [Wytyczne 
dotyczące kontroli chorób 
zwierząt], 2014.Rys. 3Etapy ustanawiania programu kontroli chorób
Planowanie 
programuCel strategiczny
i pomniejsze celeUzasadnienie
Monitorowanie, ocena i przeglądWdrażanie
Źródło:  OIE, „Guidelines for Animal Disease Control” [Wytyczne dotyczące kontroli chorób zwierząt], 2014.
25 
Biorąc pod uwagę złożoną i niejednolitą sytuację w zakresie chorób zwierząt 
w UE, należy zauważyć, że Komisja stosuje solidny system ustalania priorytetów 
finansowania, koordynuje starania państw członkowskich, dostarcza wytycznych 
i ułatwia stosowanie najlepszych praktyk. Powinno to również obejmować odpo -
wiednią sprawozdawczość na temat uzyskanych wyników.
18 Uwagi pokontrolne 
Podejście Komisji do zwalczania, kontroli 
i monitorowania chorób zwierząt było zasadniczo 
odpowiednie
26 
W ramach kontroli ustalono, że podejście Komisji do zwalczania, kontroli i moni -
torowania chorób odzwierzęcych i innych chorób zwierząt było zasadniczo odpo -
wiednie oraz poparte stosownym doradztwem technicznym i analizami ryzyka, 
co umożliwiało radzenie sobie z pojawiającymi się zagrożeniami/wystąpieniami 
chorób.
27 
Unijna polityka w dziedzinie zdrowia zwierząt jest dobrze rozwinięta i obejmuje 
przepisy dotyczące wykrywania, identyfikowalności, dobrostanu, przypadków 
wystąpienia i kontroli sanitarnych. Jest to także niezbędne do wspierania han -
dlu. Obecne ramy legislacyjne UE w zakresie zdrowia zwierząt obejmują jednak 
niemal 50 podstawowych dyrektyw i rozporządzeń i około 400 aktów prawa 
wtórnego. Niektóre z nich pochodzą nawet z 1964 r. Ta złożona mozaika aktów 
prawnych ma zostać skonsolidowana i zastąpiona nowym prawem o zdrowiu 
zwierząt12, co do którego decyzja polityczna zapadła w czerwcu 2015 r. Od 2007 r. 
unijne programy zwalczania, kontroli i monitorowania były częścią strategii UE 
w zakresie zdrowia zwierząt, która obowiązywała do 2013 r. i nie została jak dotąd 
zastąpiona nową strategią ze względu na trwające prace nad przyjęciem nowego 
prawa o zdrowiu zwierząt.
28 
Trybunał zasadniczo uznał za rozsądne podejście Komisji oparte na finansowaniu 
priorytetowych programów zwalczania, kontroli i monitorowania na poziomie 
państw członkowskich. System przyznawania zasobów na programy w zakre -
sie chorób zwierząt opiera się na przeprowadzanych przez Komisję corocznych 
ocenach priorytetów finansowania (w których uwzględnia się kwestie takie, jak 
wpływ na zdrowie publiczne, straty w produkcji i sprawy związane z handlem), 
omawianych z ekspertami z państw członkowskich. Komisja ma również solidny 
system oceny jakości programów przedkładanych przez państwa członkowskie, 
który obejmuje kompleksowe kryteria oceny dotyczące kwestii takich, jak jasność 
celów programu i sposobu zarządzania nim, historyczna ewolucja danej choro -
by, naukowe uzasadnienie oraz skuteczność proponowanych działań. W ramach 
skontrolowanych programów nie opracowano dostatecznie dokładnie kryteriów 
ustalania priorytetów przy przydziale zasobów na zwalczanie poszczególnych 
chorób. Jednakże dzięki przyjęciu nowego podejścia do wieloletnich programów 
prac na lata 2016–2017 oraz powiązanych z nim wytycznych Komisji jakość proce -
su ustalania priorytetów stopniowo się poprawia.12 COM(2013) 260 final z dnia 
6 maja 2013 r. „Wniosek 
dotyczący rozporządzenia 
Parlamentu Europejskiego 
i Rady w sprawie zdrowia 
zwierząt”. Wniosek dotyczy 
zwierząt lądowych i wodnych 
i zawiera wymogi w zakresie 
zapobiegania chorobom, 
wiedzy na temat chorób, 
ochrony biologicznej, 
identyfikowalności zwierząt, 
nadzoru oraz zwalczania 
i kontroli chorób, a także 
środków nadzwyczajnych. 
Przewiduje on przegląd 
obowiązujących przepisów 
dotyczących identyfikacji koni 
i innych gatunków, co do 
których nie istnieją obecnie 
konkretne wymogi. Zawiera 
także plan spójnej polityki 
szczepień w całej UE 
obejmującej regulacje 
w zakresie banków 
antygenów, szczepionek 
i odczynników 
diagnostycznych na poziomie 
unijnym. W dniu 1 czerwca 
2015 r. Parlament Europejski 
i Rada osiągnęły porozumienie 
polityczne w sprawie tego 
wniosku.
19 Uwagi pokontrolne 
29 
Zakres występowania chorób zwierząt nie jest ograniczony granicami państw. 
Choroba może się rozprzestrzeniać w wyniku przemieszczania się zwierząt ho -
dowlanych i dzikich oraz innych nosicieli. Programy te można by zatem poprawić 
dzięki sprawnej koordynacji działań pomiędzy krajami w przypadkach uzasadnio -
nych względami epidemiologicznymi. Nie istnieje jednak żaden wymóg prawny 
wobec państw członkowskich, który nakazywałby przedkładanie programów 
skoordynowanych czy współpracę przy ich realizacji.
30 
Trybunał ustalił, że ogólnie Komisja zapewnia stosowne wytyczne i wspiera koor -
dynację działań pomiędzy państwami członkowskimi:
– Komisja i państwa członkowskie regularnie kontaktują się na forum Stałego 
Komitetu ds. Roślin, Zwierząt, Żywności i Paszy13 oraz na spotkaniach głów -
nych lekarzy weterynarii państw członkowskich.
– W grupach zadaniowych14 spotykają się eksperci z państw członkowskich spe -
cjalizujący się w poszczególnych chorobach. Wydają oni zalecenia na rzecz 
poprawy programów weterynaryjnych.
– Przy przeglądzie projektów programów dokonywanym na podstawie 
kompleksowych kryteriów oceny Komisja korzysta z pomocy ekspertów 
zewnętrznych.
– Biuro ds. Żywności i Weterynarii Komisji przeprowadza kontrole w państwach 
członkowskich.
– System zgłaszania chorób zwierzęcych (ADNS) umożliwia szybkie przekazy -
wanie informacji o wystąpieniach chorób.
– Unijne laboratoria referencyjne15 działają na rzecz ustandaryzowania i popra -
wy metodyki.
– Komisja organizuje szkolenia16 dla urzędników z państw członkowskich.
– Od 2014 r. DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności zapewniała wytyczne 
dotyczące nowej aplikacji online, a standardowe wzory, z których mają korzy -
stać państwa członkowskie zgodnie z rozporządzeniami, do pewnego stopnia 
zapewniają harmonizację i jakość.13 Spotkanie Stałego Komitetu 
ds. Roślin, Zwierząt, Żywności 
i Paszy (PAFF) organizowane 
jest co najmniej raz 
w miesiącu. Na forum 
komitetu państwa 
członkowskie i Komisja 
omawiają kwestie 
weterynaryjne, w tym wyniki 
programów weterynaryjnych.
14 Raz do roku odbywa się 
spotkanie plenarne grupy 
zadaniowej ds. zwalczania 
chorób zwierząt, do 
uczestnictwa w którym 
zapraszane są wszystkie 
państwa członkowskie. 
Regularnie powoływane są 
również dodatkowe grupy 
robocze do spraw 
poszczególnych chorób, które 
mają spotkania kilka razy do 
roku (np. podgrupa 
ds. salmonelli).
15 Misją każdego unijnego 
laboratorium referencyjnego 
jest standaryzacja metodyki 
na poziomie unijnym, 
koordynacja działań państw 
członkowskich w zakresie 
metod diagnostycznych, 
organizacja badań 
porównawczych oraz 
dorocznych warsztatów dla 
krajowych laboratoriów 
referencyjnych, w ramach 
których eksperci z państw 
członkowskich mogą 
nawiązać kontakty, 
aktualizować swoją wiedzę 
i dzielić się informacjami na 
temat najlepszych praktyk.
16 Program „Lepsze szkolenia na 
rzecz bezpieczniejszej 
żywności” (BTSF).
20 Uwagi pokontrolne 
31 
Istnienie unijnych ram współfinansowania stanowi dodatkową zachętę dla 
państw członkowskich do zwalczania chorób zwierząt, w tym chorób odzwie -
rzęcych. Można zaobserwować pewne wyraźne sukcesy w tym zakresie. Ramy te 
wywarły również pozytywny wpływ na sytuację w dziedzinie zdrowia ludzkiego, 
a w konsekwencji doprowadziły do oszczędności. W 2012 r. EFSA oszacowała17 na 
przykład, że ogólne obciążenie dla gospodarki spowodowane salmonelozą może 
dochodzić do 3 mld euro rocznie. Jak widać na rys. 4 , w ostatnich latach liczba 
zachorowań wyraźnie spadła. Według wniosków EFSA18 spadek ten jest przede 
wszystkim wynikiem skutecznych programów państw członkowskich w zakresie 
kontroli salmonelli u kury domowej ( Gallus gallus ), które doprowadziły do rzad -
szego występowania salmonelli w jajach.17 Źródło : Nota informacyjna 
EFSA na temat salmonelli.
18 Sprawozdanie 
podsumowujące EFSA/ECDC 
w sprawie chorób 
odzwierzęcych, 
odzwierzęcych czynników 
chorobotwórczych 
i wystąpień chorób 
przenoszonych za 
pośrednictwem żywności, 
2012 r. Kwota 3 mld euro 
stanowi górną granicę tych 
szacunków.Rys. 4Salmoneloza odzwierzęca – Liczba przypadków u ludzi 
w UE i w skontrolowanych państwach członkowskich
Przypadki w skontrolowanych państwach członkowskichPrzypadki w UE
2013 2012 2011 2010 2009120 000
100 000
80 000
60 000
40 000
20 000
020 000
18 000
16 000
14 000
12 000
10 000
8 000
6 000
4 000
2 000
083 94890 88396 682101 589110 179
UE
IrlandiaFrancja
Hiszpania
WłochyPolska
RumuniaUK
Źródło:  DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności.
21 Uwagi pokontrolne 
32 
Innym przykładem jest wścieklizna. W latach 2005–2014 łączna liczba przypad -
ków tej choroby na poziomie UE znacznie spadła – z 3708 do 305 przypadków 
w UE-28.
33 
Szczególnie skuteczne okazały się działania realizowane przez Komisję w celu 
zwalczenia gąbczastej encefalopatii bydła (BSE) w UE. Liczba przypadków BSE 
zmniejszyła się z 2000 w 2001 r. do 10 w 2014 r., co przedstawiono na rys. 5.  
Główne działania w ramach tego programu obejmowały usunięcie materiału 
szczególnego ryzyka19 z łańcuchów paszowych i łańcuchów żywności, zakaz 
karmienia bydła, owiec i kóz mączką mięsno-kostną ze ssaków oraz badanie 
milionów sztuk bydła rocznie. Częste zmiany prawodawstwa w ostatnich latach 
oraz finansowanie badań doprowadziły do ograniczenia i lepszego ukierunko -
wania badań w zakresie BSE. Komisja prowadzi owocną współpracę na poziomie 
międzynarodowym, szczególnie z OIE, w zakresie kategoryzacji państw człon -
kowskich pod kątem geograficznych poziomów zagrożenia wystąpieniem BSE. 
Programy zwalczania gruźlicy bydła uwzględniają także podejście długofalowe, 
a częstość występowania choroby w większości państw członkowskich spada. 
Wydatki związane z tymi dwiema chorobami stanowią około połowy wydatków 
programowych UE (zob. tabela 1 ).19 Są to tkanki zwierzęce, 
w przypadku których 
występuje największe ryzyko 
przenoszenia czynnika 
zakaźnego, na przykład mózg 
i rdzeń kręgowy. Więcej 
szczegółów na temat BSE 
można znaleźć w  załączniku I .Rys. 5Liczba przypadków BSE w Unii Europejskiej
2014 2013 2012 2011 2010 2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 20012 500
2 000
1 500
1 000
500
010 7 11 28 45 67 125 1753205618641 3762 137 2 175
Źródło:  DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności.
22 Uwagi pokontrolne 
Programy państw członkowskich były ogólnie dobrze 
opracowane i wdrażane
34 
Państwa członkowskie odpowiadają za opracowanie programów zwalczania, kon -
troli i monitorowania, dotyczących szczegółowych priorytetów w zakresie chorób 
zwierząt, na podstawie odpowiednich wskaźników. W większości przypadków 
państwa członkowskie mają wieloletnie doświadczenie w walce z różnymi choro -
bami zwierząt. Komisja może zwrócić się z prośbą do państwa członkowskiego, 
by przedstawiło propozycję programu lub by zmieniło swoją strategię, nie może 
go jednak do tego zmusić. Ponadto w przypadku wystąpienia choroby, które 
grozi jej transgranicznym rozprzestrzenieniem, państwa członkowskie są zobo -
wiązane do wdrożenia szczególnych środków przewidzianych w prawodawstwie 
sektorowym, niezależnie od tego, czy te środki są współfinansowane przez UE.
35 
Aby kwalifikować się do finansowania unijnego, programy państw członkowskich 
muszą spełniać minimalne kryteria ustanowione20 przez Komisję. Kryteria te obej -
mują wymóg podawania w programach między innymi następujących informacji: 
podstawowego celu, czasu trwania, celów (wartości docelowych), wskaźników 
(np. zapadalność i chorobowość), badań zwierząt, szczepionek i sposobu zarzą -
dzania programem. Złożoność programu jest ściśle powiązana z charakterystyką 
epidemiologiczną danej choroby. Programy mogą przewidywać różnorakie środ -
ki, takie jak: kompleksowy system nadzoru, pobieranie próbek krwi, szczególne 
środki identyfikacji osobników reaktywnych21, autopsja, analiza laboratoryjna, 
system rekompensat dla rolników, nadzór dzikich zwierząt oraz systemy kompu -
terowe służące do zarządzania badaniami i chorobą.
36 
Trybunał ustalił, że skontrolowane programy państw członkowskich zostały, 
ogólnie rzecz biorąc, dobrze opracowane i dostosowane do sytuacji epidemio -
logicznej. Zatwierdzone programy spełniały niezbędne kryteria, zwykle dobrze 
opisywały środki, które należy podjąć, były zgodne z wzorami opracowanymi 
przez Komisję i zasadniczo prowadziły do osiągnięcia pozytywnych rezultatów 
(zob.  ramka 3 ). Państwa członkowskie dysponują odpowiednimi systemami 
identyfikacji przypadków chorób zwierząt wśród zwierząt gospodarskich oraz 
systemami wspierającymi ich zwalczanie. Unijny zintegrowany skomputeryzowa -
ny system weterynaryjny (TRACES) służący do identyfikacji zwierząt i kontroli ich 
przemieszczeń jest dobrze rozwinięty i ułatwia kontrolę chorób.20 Decyzja Komisji 2008/341/WE.
21 Osobnik reaktywny to 
zakażone zwierzę, 
w przypadku którego wynik 
badania pod kątem choroby 
jest pozytywny.
23 Uwagi pokontrolne 
Trudno ocenić opłacalność ekonomiczną programów
37 
Zgodnie z decyzją Rady22 w sprawie wydatków w dziedzinie weterynarii co cztery 
lata Komisja przedstawia Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie 
w sprawie sytuacji w zakresie zdrowia zwierząt oraz wydajności wdrażania pro -
gramów weterynaryjnych.
38 
Zgodnie z wytycznymi OIE23 decyzja w sprawie najbardziej odpowiednich form 
interwencji powinna uwzględniać kwestie opłacalności ekonomicznej oraz po -
tencjał zoonotyczny i prawdopodobieństwo powodzenia konkretnego zestawu 
środków kontroli choroby.22 Art. 41 decyzji Rady 2009/470/
WE.
23 OIE, „Guidelines for Animal 
Disease Control” [Wytyczne 
dotyczące kontroli chorób 
zwierząt], 2014.Dobre wyniki programu państwa członkowskiego
Programy zwalczania przenośnych encefalopatii gąbczastych (TSE) są realizowane i współfinansowane przez 
UE we wszystkich państwach członkowskich. W okresie objętym kontrolą otrzymały one znaczną część finan -
sowania unijnego przeznaczonego na programy weterynaryjne (zob. tabela 1 ).
W Irlandii w latach 2009–2014 na program taki przeznaczono łącznie 17 mln euro. Mimo że dofinansowanie 
unijne spadło z 4,7 mln w 2010 r. do 0,8 mln euro w 2014 r., osiągnięto dobre wyniki, w szczególności ze wzglę -
du na to, że:
 οfunkcjonują aktywne i pasywne systemy nadzoru służące wykrywaniu przypadków BSE;
 οw przypadku wykrycia choroby prowadzi się badania epidemiologiczne, a następnie ubija się kohortę oraz 
jej potomstwo;
 οobowiązuje zakaz karmienia zwierząt hodowlanych produktami pochodzenia zwierzęcego.
W 2014 r. w Irlandii nie wystąpiły żadne przypadki BSE. Dla porównania w 2012 i 2011 r. wystąpiły trzy przy -
padki, a w szczytowym okresie w latach 90. XX w. – ponad 400 przypadków.Ramka 3
24 Uwagi pokontrolne 
39 
Jak wskazano w  tabeli 1 , roczny koszt bezpośredni programów weterynaryjnych 
dla budżetu UE to suma rzędu 200 mln euro. Dodatkowo państwa członkowskie 
wydają większe kwoty na pokrycie swoich udziałów w kosztach dofinansowanych 
programów oraz innych środków weterynaryjnych, które uznają za niezbędne. 
Ponadto rolnicy i sektor żywności ponoszą koszty związane z wydatkami wetery -
naryjnymi, odnawianiem stad, zmniejszoną produkcją, ograniczeniami w zakresie 
przemieszczeń zwierząt oraz utratą rynków zbytu. Potencjalne korzyści wynikają -
ce z programów można podzielić na dwie główne kategorie24:
– poprawa zdrowia publicznego i zdrowia zwierząt: obniżenie współczynnika 
chorobowości/zachorowalności na choroby; ochrona zdrowia publicznego 
(w przypadku chorób odzwierzęcych); spełnienie roli najważniejszego narzę -
dzia służącego do zapobiegania chorobom/zarządzania chorobami w kontek -
ście strategii UE w zakresie zdrowia zwierząt,
– korzyści pod względem gospodarczym dla całej UE: ochrona wartości sekto -
ra; przyczynienie się do stabilności rynku; zapewnienie bezpiecznego handlu; 
zwiększenie handlu pozaunijnego; ograniczenie kosztów ochrony zdrowia 
ludzkiego.
40 
Przy realizacji budżetu UE Komisja musi stosować się do zasady należytego za -
rządzania finansami25, a finansowane działania powinny być oszczędne, wydajne 
i skuteczne. Oznacza to, że rezultaty programów powinny uzasadniać ich koszty. 
Trybunał dostrzega, że w praktyce ciężko jest określić wartość pieniężną korzyści 
zdrowotnych wynikających z polityki w dziedzinie zdrowia zwierząt, szczególnie 
w odniesieniu do chorób odzwierzęcych, w przypadku których główna korzyść 
polega na zapobieganiu zarażeniom u ludzi, a w niektórych przypadkach na 
ratowaniu życia ludzkiego.
Brakuje odpowiednich modeli do oceny opłacalności 
ekonomicznej programów zwalczania chorób
41 
W ramach kontroli odnotowano, że brakuje dostępnych modeli i wskaźników 
ekonomicznych, dzięki którym Komisja mogłaby przeprowadzić analizę kosztów 
i wyników proponowanych programów, w związku z czym Komisja nie przepro -
wadza takiej analizy. W najnowszym sprawozdaniu (2014 r.) w sprawie sytuacji 
w zakresie zdrowia zwierząt oraz wydajności wdrażania programów weteryna -
ryjnych, sporządzonym zgodnie z decyzją Rady regulującą te kwestie, Komisja 
podała informacje na temat kosztów i rezultatów. W sprawozdaniu tym Komisja 
przyznała, że należy w lepszy sposób wykazać opłacalność ekonomiczną po -
szczególnych wydatków w dziedzinie weterynarii.24 Wnioski zawarte 
w sprawozdaniu Komisji dla 
Parlamentu Europejskiego 
i Rady z 2014 r. w sprawie 
rezultatów programów 
współfinansowanych 
przez UE.
25 Art. 30 rozporządzenia 
Parlamentu Europejskiego 
i Rady (WE, Euratom) 
nr 966/2012 z dnia 
25 października 2012 r. 
w sprawie zasad finansowych 
mających zastosowanie do 
budżetu ogólnego Unii oraz 
uchylającego rozporządzenie 
Rady (WE, Euratom) 
nr 1605/2002 (Dz.U. L 298 
z 26.10.2012, s. 1).
25 Uwagi pokontrolne 
42 
W praktyce zatwierdzone programy i kolejne sprawozdania z ich realizacji zawie -
rają szczegółowe informacje na temat kosztów, jak również wskaźników związa -
nych z działaniami i wynikami. W programach wskazano wprawdzie większość 
kosztów (dotyczących pobierania próbek, analizy laboratoryjnej, wynagrodzenia 
weterynarzy, koszty rekompensat itp.) oraz korzyści jakościowe (związane ze 
zdrowiem publicznym, zwiększone możliwości eksportu itp.), nie były jednak 
dostępne modele i informacje niezbędne do oceny opłacalności ekonomicznej 
finansowanych działań. Na przykład reakcja UE na kryzys związany z BSE pozwoli -
ła ocalić życie wielu ludzi, przyczyniła się do poprawy bezpieczeństwa żywności, 
poprawiła jakość kontroli i przywróciła zaufanie konsumentów, jednak nie jest 
możliwa ocena opłacalności ekonomicznej programu.
43 
Trybunał zbadał również, czy istniały dowody na to, że koszty poniesione w ra -
mach skontrolowanych programów były uzasadnione. W ramach kontroli odno -
towano przypadki, wykryte wcześniej przez Komisję, w których część kosztów 
była nadmiernie wysoka lub w niewystarczającym stopniu kontrolowana przez 
państwa członkowskie. Szczegóły przedstawiono w  ramce 4 . Komisja podjęła 
w tych przypadkach działania zaradcze.
Niewystarczająco kontrolowane działania lub wysokie koszty
1. W Polsce zakupu szczepionek wykorzystywanych w corocznych programach zwalczania wścieklizny do -
konywano na poziomie regionalnym. W latach 2002–2009 znacznie spadła liczba wykrytych przypadków 
wścieklizny w populacji lisa (z 884 do 6). W 2010 i 2011 r. liczba wykrytych przypadków ponownie jednak 
gwałtownie wzrosła, odpowiednio do 117 i 103 przypadków. Koncentrowały się one w województwach 
małopolskim i podkarpackim. Średnia cena jednej z zakupionych w Polsce w latach 2011–2013 r. szczepio -
nek przeciwko wściekliźnie dla dzikich lisów była znacznie wyższa niż średnia cena w UE, mimo że ilość 
szczepionki dostarczonej do Polski była również najwyższa w całej UE (ponad 10 mln dawek rocznie). 
Biorąc pod uwagę korzyści skali, nie wydaje się to logiczne. Komisja zastosowała obniżkę dofinansowa -
nia i zwróciła się do polskich władz o podjęcie działań na rzecz obniżenia nadmiernych cen szczepionek 
poprzez zorganizowanie jednego ogólnopolskiego przetargu.
2. W Rumunii władze krajowe nie kontrolowały poprawnie realizacji zamówień na zrzuty szczepionek prze -
ciwko wściekliźnie dla dzikich lisów w 2013 r. W efekcie rozrzucono niewystarczającą ich liczbę. Ponadto 
organy krajowe nie pobrały wystarczającej ilości próbek do zbadania skuteczności kampanii szczepień 
(w 2014 r. usprawniono te procedury). W efekcie Komisja nie zwróciła kosztów kampanii szczepień.Ramka 4
26 Uwagi pokontrolne 
W niektórych przypadkach kwoty wypłacane jako 
rekompensaty lub narzucone odgórnie obniżki wypłat miały 
ograniczony efekty zachęty
44 
Zgodnie z przepisami rekompensaty wypłacane rolnikom za zwierzęta ubite 
w wyniku realizacji programów zwalczania chorób nie mogą przekraczać wartości 
rynkowej zdrowych zwierząt26. Ma to na celu ustalanie sprawiedliwego poziomu 
rekompensat, zniechęcanie do nadużyć finansowych i zachęcanie rolników do 
udziału w programie. W przepisach unijnych nie określono jednak, w jaki sposób 
ceny rynkowe powinny decydować o wysokości rekompensat. Określają to pań -
stwa członkowskie w przepisach szczegółowych. Na przykład nie istnieje wymóg 
uzależniania kwoty rekompensaty od wspólnotowych skal klasyfikacji tusz i powią -
zanych z nimi cen27. Przyznawanie zbyt wysokich rekompensat może zniechęcić do 
skutecznego wprowadzania w życie środków bezpieczeństwa biologicznego.
45 
We Włoszech kwoty rekompensat wypłacanych za zwierzęta ubite w wyniku 
realizacji programów weterynaryjnych były niekiedy wyższe od cen rynkowych 
za zdrowe zwierzęta. Na przykład w 2012 r. rolnicy otrzymywali średnio 87 euro 
i nie więcej niż 111 euro za każdą owcę ubitą w ramach programów zwalczania 
chorób. Średnia cena rynkowa za tusze zdrowych owiec wynosiła natomiast 
poniżej 60  euro28. W przypadkach, w których rekompensata przekraczała cenę 
rynkową, wykrycie choroby zwierząt w gospodarstwie rolnym można uznać za 
nadzwyczajną okazję do odnowy stada. Ponadto rolnicy, którzy w innym wypad -
ku ceniliby sobie status terytorium „wolnego od choroby”, mogą zostać zniechę -
ceni do wdrażania skutecznych środków ochrony biologicznej.
46 
W Zjednoczonym Królestwie rekompensaty wypłacane za bydło w Anglii wyli -
czono na podstawie średniej ceny rynkowej z poprzedniego miesiąca. Natomiast 
wysokość rekompensat za bydło w Irlandii Północnej i Walii oparto na indywidu -
alnych wycenach, co zasadniczo prowadzi do uzyskania wyższych kwot wynagro -
dzeń niż w Anglii i może zniechęcić rolników do wdrażania skutecznych środków 
ochrony biologicznej.
47 
Po niekorzystnym wyniku oceny rezultatów technicznych programów zwalczania 
brucelozy bydła i owiec w jednym z regionów Włoch (Sycylia) Komisja narzuciła 
zmniejszenie łącznej wysokości wypłat za lata 2005–2012 o ponad 7 mln euro. 
W 2011 r. uznano, że cały program zwalczania brucelozy na Sycylii nie kwalifikuje 
się do dofinansowania, ponieważ nie wykonano planu szczepień. Jednak w wy -
niku zastosowania krajowego systemu przydziału środków na rzecz poszcze -
gólnych regionów władze Włoch rozdzieliły obciążenie wynikające z obniżenia 
dofinansowania na wszystkie regiony Włoch (z których większość właściwie 
realizowała programy zwalczania chorób), zamiast pozwolić, by ciężar ten ponio -
sły władze regionalne Sycylii. Władze Sycylii miały więc ograniczoną zachętę do 
usprawnienia swoich działań weterynaryjnych.26 Art. 11 rozporządzenia (UE) 
nr 652/2014.
27 Rozporządzenie Komisji (WE) 
nr 1249/2008 z dnia 10 grudnia 
2008 r. ustanawiające 
szczegółowe zasady 
wdrożenia wspólnotowych 
skal klasyfikacji tusz 
wołowych, wieprzowych 
i baranich oraz raportowania 
ich cen (Dz.U. L 337 
z 16.12.2008, s. 3).
28 Komisja Europejska (Dyrekcja 
Generalna ds. Rolnictwa 
i Rozwoju Obszarów Wiejskich, 
Dane statystyczne na temat 
rynków rolnych w 2014 r.: 
http://ec.europa.eu/
agriculture/markets-and-
prices/market-statistics/
index_en.htm ).
27 Uwagi pokontrolne 
Pewne kwestie nadal wymagają poprawy
48 
W kolejnych punktach wyszczególniono obszary, które według Trybunału wy -
magają poprawy w zakresie podejścia Komisji i w zakresie programów państw 
członkowskich.
Zgłaszanie chorób zwierząt i wymiana powiązanych 
informacji
49 
Europejski system zgłaszania chorób zwierzęcych (ADNS) służy do przekazywania 
standardowych informacji na temat wystąpień chorób. Nie przewidziano w nim 
funkcji zarządzania epidemiologicznego ani możliwości uzyskania informacji hi -
storycznych i analizy danych. W efekcie system ten nie wnosi wiele w porównaniu 
z prowadzonym przez OIE światowym systemem wymiany informacji o zdrowiu 
zwierząt (WAHIS), do korzystania z którego zobowiązane są wszystkie państwa 
członkowskie. Oba systemy zapewniają informacje o liczbie i lokalizacji nowych 
wystąpień, jednak nie istnieje żadna możliwość automatycznej wymiany informa -
cji między nimi. W celu lepszego zarządzania zagrożeniami dla zdrowia zwierząt 
państwa członkowskie opracowały własne systemy informacyjne do zarządzania 
danymi epidemiologicznymi. Nie ma jednak wspólnego systemu, który uła -
twiałby wymianę informacji i zapewniał lepszą koordynację działań kontrolnych 
pomiędzy państwami członkowskimi.
50 
Od 2012 r. w ramach wspólnego projektu Komisji i OIE pracowano nad połącze -
niem systemów ADNS i WAHIS za pomocą wspólnego interfejsu o nazwie „system 
informowania o chorobach zwierząt” (ADIS)29.29 Sprawozdanie z analizy ADNS 
(wersja 1.4) w ramach 
opracowywania prototypu 
informatycznego systemu 
informowania o chorobach 
zwierząt (ADIS) dla Unii 
Europejskiej kompatybilnego 
z interfejsem OIE-WAHIS/
WAHID: „Na potrzeby bardziej 
szczegółowej analizy brakuje 
danych referencyjnych, takich 
jak liczba gospodarstw 
rolnych i zwierząt w regionie. 
Na potrzeby bardziej 
szczegółowej analizy 
przestrzennej i czasowej 
konieczne są dodatkowe 
dane, takie jak lokalizacja 
jednostek 
epidemiologicznych. Aby 
ADNS mógł być bardziej 
przydatnym narzędziem do 
zarządzania chorobami lub do 
podejmowania decyzji, 
niezbędne są dodatkowe 
informacje na temat środków 
zarządzania chorobami […] 
Lista »gatunków« w ADNS 
zawiera główne gatunki 
zwierząt gospodarskich 
i jedynie ogólne określenie 
»dzikich zwierząt«. Wydaje się 
wskazane rozszerzenie prośby 
o dane na temat metody 
diagnostycznej na wszystkie 
choroby […]”.
28 Uwagi pokontrolne 
Informacje o wynikach i zarządzaniu
51 
W decyzji Komisji z 2008 r.30 określono wskaźniki produktów dla programów, 
w sprawie których państwa członkowskie są zobowiązane składać sprawozdania. 
Ponadto Komisja ustanowiła metodykę ustalania wskaźników efektywności, która 
wymaga od państw członkowskich poprawy wyników w zakresie zapadalności/
częstości występowania o pewien minimalny odsetek w danym okresie. Ponadto 
Komisja opracowała szeroką gamę wskaźników31 (ponad 100), z których powinny 
korzystać państwa członkowskie. Obejmują one wskaźniki dotyczące produktów 
i działań, takie jak liczba zaszczepionych zwierząt i przeprowadzonych testów, 
jak również wskaźniki związane z rezultatami, takie jak zmiany we wskaźnikach 
zachorowalności i chorobowości. Trybunał odnotowuje wprawdzie, że istnieje już 
szeroki zestaw wskaźników, uważa jednak, że kwestia ta nadal wymaga poprawy, 
zwłaszcza w odniesieniu do technicznej strony wdrażania programów32. W ze -
stawie wskaźników nie ma wskaźników ekonomicznych, które pozwoliłyby na 
analizę przedłożonych programów pod względem ich opłacalności ekonomicznej 
(zob. pkt 41 i 42).
52 
Komisja wymaga od państw członkowskich posługiwania się przy sporządzaniu 
programów weterynaryjnych standardowym wzorem. Obejmuje on informacje 
na temat rozwoju choroby w ostatnich latach. Ponadto jedno z kryteriów sto -
sowanych przez Komisję (zob. pkt 28) do oceny projektów programów dotyczy 
jakości danych na temat rozwoju choroby w ciągu ostatnich pięciu lat. Trybunał 
odnotował, że choć takie dane historyczne były w większości wypadków do -
stępne, w przypadku trzech z 24 programów państw członkowskich objętych 
kontrolą niezależni oceniający Komisji uznali, że najnowsze projekty programów 
nie zawierały wystarczającej ilości zadowalających informacji historycznych33. 
W przypadkach tych Komisja zażądała stosownych informacji, a państwa człon -
kowskie je dostarczyły. W okresie kontroli Komisja opracowywała system infor -
macyjny, który pozwalałby na łatwe uzyskanie i analizę informacji historycznych 
z poprzednich programów państw członkowskich i wprowadziła system elek -
tronicznej rejestracji i elektronicznego raportowania, za pośrednictwem które -
go państwa członkowskie mogą wysyłać najważniejsze dokumenty34 związane 
z programami weterynaryjnymi35. Zmiany te powinny ułatwić analizę programów 
w przyszłości.30 Decyzja Komisji 2008/940/WE, 
zastąpiona decyzją 
wykonawczą Komisji 
2014/288/UE z dnia 12 maja 
2014 r. w odniesieniu do 
standardowych wymagań 
w zakresie sprawozdawczości 
odnoszącej się do 
współfinansowanych przez 
Unię krajowych programów 
zwalczania, kontroli 
i monitorowania określonych 
chorób zwierząt i chorób 
odzwierzęcych i uchylającą 
decyzję 2008/940/WE (Dz.U. 
L 147 z 17.5.2014, s. 88).
31 Dokument Komisji WD 
SANCO/12915/2012.
32 Na przykład odstępy czasu 
między badaniami, odsetek 
przypadków, w których 
wykryto źródło zarażenia; 
w przypadku brucelozy – 
śledzenie stad nieobjętych 
badaniem, odsetek 
zaszczepionych zwierząt 
w gospodarstwach oraz 
odsetek gospodarstw 
objętych szczepieniem; 
wskaźniki związane ze 
szkoleniem, kosztami 
i możliwościami służb 
weterynaryjnych; 
w przypadku brucelozy kóz 
i owiec – wyniki badań 
genotypu szczepu bakterii 
Brucella .
33 Tak było w przypadku 
brytyjskiego projektu 
programu zwalczania gruźlicy 
bydła na 2015 r., hiszpańskiego 
projektu programu zwalczania 
choroby niebieskiego języka 
na 2015 r. oraz włoskiego 
projektu programu zwalczania 
choroby niebieskiego języka 
na 2014 r.
34 W szczególności projekty 
programów, sprawozdania 
okresowe, sprawozdania 
końcowe i wnioski o płatność.
35 Decyzja wykonawcza Komisji 
2014/288/UE.
29 Uwagi pokontrolne 
Prezentacja kontroli weterynaryjnych w programach
53 
Ogólnie rzecz biorąc, większość programów zawierała uzasadnienie podejmowa -
nych działań i opis oczekiwanych rezultatów. Trybunał uznał jednak, że wskazane 
byłoby lepsze opisanie w niektórych programach środków weterynaryjnych oraz 
działań podejmowanych w wyniku zaleceń FVO i konsultacji z grupą zadaniową. 
Niezależni eksperci Komisji mieli podobne uwagi do dwóch z 24 programów 
państw członkowskich objętych kontrolą36.
Programy, w przypadku których postępy są niewielkie
54 
Programy zwalczania niektórych chorób w pewnych państwach członkowskich 
trwają dziesiątki lat (zob. pkt 9). Mimo że częstość występowania gruźlicy by -
dła w Zjednoczonym Królestwie i Irlandii zmniejsza się, nadal jest dość wysoka 
(zob.  rys. 6 ) w porównaniu z innymi państwami członkowskimi37. W Zjednoczo -
nym Królestwie zwiększenie od 2013 r. częstości badań na gruźlicę na obszarach 
o niskim współczynniku zapadalności z badań raz na cztery lata do badań corocz -
nych doprowadziło do lepszej wykrywalności przypadków zachorowań. Z pro -
gramem zwalczania gruźlicy w Zjednoczonym Królestwie nadal wiążą się jednak 
pewne nieodłączne wyzwania, wynikające z bardzo wysokiego współczynnika 
zachorowalności w niektórych regionach.36 Włoski program zwalczania 
choroby niebieskiego języka 
na 2014 r. i irlandzki program 
zwalczania gruźlicy bydła na 
2014 r.
37 W 2014 r. częstość 
występowania gruźlicy bydła 
w stadzie w Zjednoczonym 
Królestwie, Irlandii, Hiszpanii 
i we Włoszech wynosiła 
odpowiednio 9,04%, 3,8%, 
1,72% i 0,81%. Francja i Polska 
to terytoria urzędowo wolne 
od tej choroby, a w Rumunii 
częstość występowania jest 
znikoma.Rys. 6Gruźlica bydła w Irlandii i Zjednoczonym Królestwie
2014 2013 2012 2011 201020
15
10
5
03,80 4,07 4,45 4,37 4,849,0410,1116,20
14,05
11,61Częstość występowania
w Zjednoczonym Królestwie(w %)
Częstość występowania
w Irlandii (w %)
Źródło:  DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności.
30 Uwagi pokontrolne 
55 
We Włoszech bruceloza kóz i owiec jest trudna do zwalczenia ze względu na 
to, że w niektórych regionach rolnicy nie w pełni angażowali się we współpra -
cę w ramach programów. Jednym z powodów może być również hojny system 
rekompensat (zob. pkt 45). Jednakże częstość występowania choroby na pozio -
mie krajowym spada. W 2014 r. wyniosła ona 1,2% w porównaniu z 3,7% w 2008 r. 
W tym samym okresie na Sycylii częstość występowania brucelozy kóz i owiec 
spadła z 11,9% do 3,4%.
56 
Trybunał odnotowuje, że w swoim sprawozdaniu dla Parlamentu Europejskiego 
i Rady z 2014 r.38 w sprawie rezultatów programów weterynaryjnych współfinan -
sowanych przez UE Komisja również odnotowała, że słabe rezultaty osiągnięte 
w wyniku brytyjskiego programu zwalczania gruźlicy bydła i włoskiego pro -
gramu zwalczania brucelozy są niepokojące. Trybunał potwierdza również, że 
Komisja zachęca państwa członkowskie do podejmowania w takich przypadkach 
odpowiednich działań następczych w wyniku zaleceń grupy zadaniowej i Biura 
ds. Żywności i Weterynarii.
Podejście do leczenia dzikich zwierząt
57 
Bezpośrednie i pośrednie kontakty między zwierzętami dzikimi i domowymi 
mogą prowadzić do rozprzestrzeniania się chorób lub utrudniać skuteczną re -
alizację programów zwalczania chorób zwierząt. Na przykład wścieklizna może 
się rozprzestrzeniać za sprawą dzikich lisów, a gruźlica bydła – borsuków, dzików 
i zwierzyny płowej. OIE wydało kilka publikacji na temat monitorowania chorób 
dzikich zwierząt39. Podpisano również związaną z tą kwestią umowę między -
narodową w sprawie zgłaszania chorób. W programach państw członkowskich 
przewidziano co prawda zakup szczepionek przeciwko wściekliźnie, w UE nie 
ma jednak szczegółowej strategii podejścia do zwalczania gruźlicy u dzikich 
zwierząt.
58 
Na poziomie unijnym nie istnieją żadne przepisy prawne dotyczące zwalczania 
gruźlicy u gatunków innych niż bydło (np. u dzikich kóz i innych dzikich zwierząt). 
W szczególności w Zjednoczonym Królestwie borsuki są chronione przepisami 
krajowymi, co może utrudnić skuteczną realizację programu zwalczania gruźlicy 
bydła.38 COM(2014) 115 final z dnia 
5 marca 2014 r. „Sprawozdanie 
Komisji dla Parlamentu 
Europejskiego i Rady 
w sprawie rezultatów 
programów zwalczania, 
kontroli i monitorowania 
chorób zwierząt i chorób 
odzwierzęcych 
współfinansowanych przez UE 
w latach 2005–2011”, pkt 3.3.
39 OIE, „Training manual on 
wildlife diseases and 
surveillance” [Podręcznik 
szkoleniowy dotyczący 
chorób i nadzoru nad dzikimi 
zwierzętami], 2010.
31 Uwagi pokontrolne 
Dostępność niektórych szczepionek
59 
Według danych OIE40 do realizacji programów w dziedzinie zdrowia zwierząt nie -
zbędna jest łatwa dostępność odpowiednich szczepionek i antygenów weteryna -
ryjnych41. Istnieje wiele unijnych inicjatyw i projektów badawczych mających na 
celu wykrywanie pojawiających się wirusów i zwiększanie dostępności szczepio -
nek42. W zależności od choroby w UE może być dostępne niewiele odpowiednich 
szczepionek (lub mogą nie być dostępne żadne). Szczepienia są jednak jednym 
z istotnych dostępnych narzędzi skutecznej realizacji podejścia, zgodnie z którym 
„lepiej zapobiegać niż leczyć”. Przyczyny, dla których szczepionki nie zawsze są 
dostępne, są złożone. Z najnowszych badań przeważnie wynika43, że obok trud -
ności technicznych związanych z opracowaniem szczepionek występuje problem 
niewystarczającego interesu finansowego dla przemysłu farmaceutycznego, by 
producenci chcieli starać się o zatwierdzenie stosowania niektórych szczepionek 
na terenie UE. W  ramce 5  przedstawiono niektóre praktyczne trudności wywoła -
ne brakiem odpowiednich szczepionek.
60 
Na poziomie europejskim nie istnieją podstawy prawne dla wspólnych zamówień 
szczepionek, nie ma też ogólnego banku szczepionek. Proces zakupu szczepio -
nek przez państwa członkowskie w drodze przetargu może trwać kilka miesięcy, 
a w tym czasie wirus może nadal się rozprzestrzeniać w populacji zwierząt. Try -
bunał odnotował, że nowe prawo o zdrowiu zwierząt, nad którym trwają obecnie 
prace w organach legislacyjnych, poszerzyłoby możliwości Komisji w zakresie 
ustanawiania banków szczepionek.40 OIE, „Manual of diagnostic 
tests and vaccines for 
terrestrial animals” 
[Podręcznik badań 
diagnostycznych i szczepień 
dla zwierząt lądowych], 2014.
41 OIE, „Guidelines for Animal 
Disease Control” [Wytyczne 
dotyczące kontroli chorób 
zwierząt], 2014.
42 Na przykład za pomocą 
unijnych środków na badania 
wspierano projekty na rzecz 
rozwoju szczepionek 
przeciwko gruźlicy 
(NEWTBVAC), brucelozie 
(BRU-VAC) i klasycznemu 
pomorowi świń 
(CSFV-GODIVA).
43 Videnova, K. i Mackay, DKJ. 
„Availability of vaccines 
against major animal diseases 
in the European Union” 
[Dostępność szczepionek 
przeciwko głównym 
chorobom zwierząt w Unii 
Europejskiej].
Trudności wywołane brakiem odpowiednich szczepionek
Choroba niebieskiego języka (przenoszona przez owady choroba wirusowa przeżuwaczy) ma ponad 20 wa -
riantów (serotypów).
We Włoszech wykryto sześć wariantów tej choroby. W UE nie są obecnie uznawane żadne szczepionki sko -
jarzone (działające przeciwko kilku szczepom wirusa), trudno więc w takich przypadkach przewidzieć odpo -
wiednie wykorzystanie szczepionek.
Podczas kryzysu związanego z chorobą niebieskiego języka we Francji w 2008 r. dostępna była ograniczona 
ilość szczepionki. Władze Francji musiały w związku z tym pilnie zorganizować dodatkowe dostawy szczepion -
ki. Było to kosztowne i czasochłonne. Władze krajowe oceniły, że gdyby szczepionki były dostępne wcześniej, 
można było uniknąć 520 przypadków choroby niebieskiego języka wykrytych w departamencie Ille-et-Vilaine.
W okresie pierwszego wystąpienia serotypu S4 choroby niebieskiego języka w Hiszpanii (region Estremadura) 
nie była dostępna wystarczająca ilość szczepionki przeciwko temu serotypowi. W konsekwencji odłożono kam -
panię szczepień na kolejny rok w celu powstrzymania rozwoju choroby w kolejnym okresie rozmnażania wirusa.Ramka 5
32
 Wnioski i zalecenia
61 
Choroby zwierząt powodują znaczne koszty ekonomiczne i stanowią zagrożenie 
dla zdrowia zwierząt i ludzi. Choroby mogą rozprzestrzeniać się ponad granicami. 
Poprzednie epidemie chorób kosztowały UE miliardy euro. Dlatego Unia stawia 
sobie za cel ochronę zdrowia zwierząt i finansuje programy zwalczania, kontro -
li i monitorowania konkretnych chorób zwierząt przez państwa członkowskie. 
Programy te obejmują działania takie jak kontrola wyrywkowa, analizy laborato -
ryjne, rekompensaty za ubite zwierzęta i kampanie szczepień. W ostatnich latach 
wydatki UE malały. Nie zdarzył się również żaden duży kryzys porównywalny 
z epidemią pryszczycy w 2001 r. Unia musi być jednak przygotowana na kryzysy, 
które mogą wystąpić w przyszłości. Osiągnięcie statusu terytorium wolnego od 
choroby poprzez realizację programów zwalczania chorób może bowiem zająć 
wiele lat.
62 
W ramach kontroli zbadano, czy programy zwalczania, kontroli i monitorowania 
chorób zwierząt odpowiednio ograniczają rozprzestrzenianie się chorób zwie -
rząt. W tym celu zbadano między innymi, czy podejście Komisji było właściwe, 
czy państwa członkowskie opracowały i wdrożyły stosowne programy i czy odpo -
wiednio wzięto pod uwagę opłacalność ekonomiczną tych programów.
63 
Trybunał uznał, że co do zasady skontrolowane programy zwalczania chorób od -
powiednio ograniczają rozprzestrzenianie się chorób zwierząt, jednak ze wzglę -
du na to, że zawsze mogą się zdarzyć nowe przypadki chorób, Komisja i państwa 
członkowskie powinny zachować czujność.
64 
Strategia Komisji dotycząca programów zwalczania chorób zwierząt była zasad -
niczo rozsądna. Działania Komisji były poparte dobrym doradztwem technicz -
nym, polityka w zakresie zdrowia zwierząt była dobrze rozwinięta, ustanowiono 
również ramy służące odpowiedniemu uszeregowaniu zasobów budżetowych 
w ramach priorytetowych programów. Szczególnie skuteczna okazała się stra -
tegia zwalczania gąbczastej encefalopatii bydła (BSE). Inny dobry przykład to 
ograniczenie liczby przypadków salmonelozy odzwierzęcej i wścieklizny. Przepisy 
w tym zakresie pozostały złożone, natomiast sposób określania, które choroby 
stanowią priorytet przy przyznawaniu dofinansowania, stopniowo się poprawiał 
(pkt 26–33).
65 
Trybunał ustalił, że programy państw członkowskich były co do zasady dobrze 
opracowane i realizowane oraz spełniały wymagane kryteria. W państwach 
członkowskich funkcjonowały odpowiednie systemy służące identyfikacji wystą -
pień chorób zwierząt i ułatwiające ich zwalczanie (pkt 34–36).
33 Wnioski i zalecenia 
66 
Trybunał ustalił również, że choć Komisja ma obowiązek przedstawiania Parla -
mentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdań w sprawie opłacalności ekonomicz -
nej programów weterynaryjnych, brakuje odpowiednich modeli, które mogłaby 
w tym celu stosować. Zatwierdzone programy oraz kolejne sprawozdania z ich 
realizacji zawierają wprawdzie informacje o kosztach i rezultatach, jednak trudno 
określić ich opłacalność ekonomiczną (pkt 37–42).
67 
W odniesieniu do kosztów w ramach kontroli odnotowano przykłady niewystar -
czająco kontrolowanych działań i nadmiernie wysokich kosztów, które wcześniej 
wykryła Komisja. We Włoszech w niektórych przypadkach kwoty wypłacone 
rolnikom w ramach rekompensat czy obniżki płatności narzucone przez Komisję 
miały niewielki efekt zachęty i nie stanowiły odpowiedniej motywacji do stoso -
wania skutecznych środków bezpieczeństwa biologicznego i wdrażania działań 
naprawczych (pkt 43–47).
68 
Trybunał określił konkretne dziedziny, które wymagają poprawy. Systemy in -
formacyjne mogłyby lepiej wspierać wymianę informacji epidemiologicznych 
pomiędzy państwami członkowskimi (pkt 49–50).
69 
Komisja opracowała szczegółowy zestaw minimalnych wskaźników produktu 
dla programów, do którego muszą się stosować państwa członkowskie. Trybu -
nał ustalił, że w niektórych programach państw członkowskich można by lepiej 
opisać planowane środki weterynaryjne, jak również działania następcze podej -
mowane w wyniku wcześniejszych zaleceń FVO i grupy zadaniowej. Na chwilę 
przeprowadzania kontroli nie zawsze były łatwo dostępne dane historyczne 
dotyczące ewolucji chorób. Trwały jednak prace nad bazą danych do rejestracji 
wskaźników technicznych w ramach programów, a Komisja wprowadziła nowy 
system elektronicznego raportowania (pkt 51–53).
70 
Zespół kontrolny zwrócił uwagę na to, że w przypadku niektórych programów, 
mianowicie programów zwalczania gruźlicy bydła w Zjednoczonym Królestwie 
i Irlandii czy brucelozy kóz i owiec na południu Włoch, osiągane postępy były 
niewielkie (pkt 54–56).
34 Wnioski i zalecenia 
71 
Ze względu na to, że dzikie zwierzęta mogą przyczyniać się do rozprzestrzeniania 
chorób wśród zwierząt gospodarskich (jak również wśród ludzi), należy brać je 
pod uwagę przy opracowywaniu podejścia do zdrowia zwierząt i przy finansowa -
niu programów zwalczania chorób zwierząt. Trybunał ustalił, że należy uzupełnić 
unijne podejście do chorób dzikich zwierząt, w szczególności w odniesieniu do 
gruźlicy (pkt 57 i 58).
72 
W niektórych programach zwalczania chorób kluczowym narzędziem są szcze -
pionki. Trybunał odnotował, że w zależności od choroby może być dostępne 
niewiele odpowiednich szczepionek (lub mogą nie być dostępne żadne). Przykła -
dowo brak szczepionek przeciw chorobie niebieskiego języka wpłynął negatyw -
nie na programy realizowane we Włoszech, Francji i Hiszpanii. Ponadto na chwilę 
przeprowadzania kontroli nie istniały ramy prawne umożliwiające wspólne zama -
wianie szczepionek czy prowadzenie ogólnego banku szczepionek na poziomie 
europejskim (pkt 59 i 60).
Zalecenia
Aby osiągnąć dalszą poprawę w zakresie zwalczania, kontroli i monitorowania 
chorób zwierząt, Komisja powinna:
a) ułatwić wymianę informacji epidemiologicznych pomiędzy państwami 
członkowskimi;
b) zbadać, czy konieczna jest aktualizacja istniejącego zestawu wskaźników, 
aby pozwalały one na uzyskanie lepszych informacji o działaniach w zakresie 
kontroli weterynaryjnej oraz opłacalności ekonomicznej programów;
c) w stosownych przypadkach systematycznie uwzględniać w programach we -
terynaryjnych aspekt dzikich zwierząt;
d) wspierać dostępność szczepionek dla państw członkowskich w przypadkach 
uzasadnionych ze względów epidemiologicznych.
Niniejsze sprawozdanie zostało przyjęte przez Izbę I, której przewodniczył 
Augustyn KUBIK, członek Trybunału Obrachunkowego, na posiedzeniu 
w Luksemburgu w dniu 3 lutego 2016 r.
 W imieniu Trybunału Obrachunkowego
 Vítor Manuel da SILVA CALDEIRA
 Prezes

35
 Załączniki Załącznik IInformacje o chorobach zwierząt
Co to jest?W jaki sposób się 
rozprzestrzenia?Jakie stanowi 
zagrożenie 
dla zdrowia 
publicznego?Jakie są jej objawy 
kliniczne?Jak się ją 
diagnozuje?Jak można jej zapobiegać 
i ją kontrolować?
Ptasia 
grypaPtasia grypa, wywoływana 
przez wirusa grypy typu A, 
może występować u kilku 
gatunków hodowlanego 
drobiu (kury, indyki, 
przepiórki, perlice itp.) oraz 
u ptaków hodowanych 
w domu i ptaków dzikich, 
przy czym niektóre szczepy 
wirusa powodują wysoką 
umieralność. Wirusa tego 
wykryto również u nie -
których gatunków ssaków, 
w tym u ludzi, szczurów 
i myszy, łasic i fretek, świń, 
kotów, tygrysów i  psów.Do rozprzestrzeniania się 
wirusa ptasiej grypy mogą się 
przyczyniać czynniki takie, jak 
globalizacja i handel między -
narodowy (zarówno legalny, 
jak i  nielegalny), praktyki 
rynkowe (targi żywych 
ptaków), praktyki hodowlane 
i obecność wirusa u dzikich 
ptaków. Wirus ptasiej grypy 
może się rozprzestrzeniać 
przez bezpośredni kontakt 
z wydzielinami zainfekowa -
nych ptaków, szczególnie z ich 
odchodami, a także przez 
zakażoną paszę, wodę, sprzęt 
i ubrania.Mimo że ptasia grypa 
to przede wszystkim 
choroba ptaków, 
może przenosić się 
z ptaków na ludzi. Jej 
wirusy są w dużym 
stopniu ograniczone 
do poszczególnych 
gatunków, ale w rzad -
kich przypadkach 
przekraczają granicę 
gatunku i prowadzą 
do zakażeń u ludzi. 
Przenoszenie choroby 
na ludzi występowało 
przy bliskim kontakcie 
z zarażonymi ptakami 
lub z silnie skażonym 
środowiskiem.W łagodnym przebiegu 
oznaki choroby mogą 
być widoczne tylko 
w postaci nastroszonych 
piór, zmniejszonej pro -
dukcji jaj czy łagodnych 
objawów ze strony 
układu oddechowego. 
W ostrym przebiegu 
choroby wirus atakuje 
nie tylko układ odde -
chowy, jak w przebiegu 
łagodnym, ale również 
liczne organy i tkanki, 
co może prowadzić do 
intensywnego krwotoku 
wewnętrznego.Podejrzenie ptasiej 
grypy może opierać 
się na objawach 
klinicznych i  zdarze -
niach prowadzących 
do zachorowania. 
Do potwierdzenia 
diagnozy niezbęd -
ne są badania 
laboratoryjne.Na całym świecie stosuje 
się środki nadzoru w celu 
wykrycia obecności infekcji 
u drobiu zgodnie z normami 
OIE w zakresie nadzoru ptasiej 
grypy.
Afrykański 
pomór 
świńAfrykański pomór świń to 
wysoce zaraźliwa choroba 
krwotoczna świń, guźców, 
dzików i dzikich świń 
amerykańskich. Wszystkie 
grupy wiekowe są w równym 
stopniu podatne na tę 
chorobę. Ze względu na 
wysoką wirulencję szczepów 
wirusa choroba ta charakte -
ryzuje się wysoką gorączką, 
utratą apetytu, krwotokami 
podskórnymi i w organach 
wewnętrznych oraz śmiercią 
w ciągu średnio 2–10 dni. 
Umieralność może sięgać 
100%.Guziec może być naturalnym 
rezerwuarem wirusa bez 
oznak choroby. Rozprzestrze -
nianie się choroby z takiego 
rezerwuaru odbywa się za 
pośrednictwem kleszcza z  ga-
tunku Ornithodoros moubata , 
który pożywiając się wchłania 
wirusa razem z krwią, a na -
stępnie przekazuje go dalej, 
żywiąc się krwią podatnych na 
chorobę zwierząt. Wirus może 
się również rozprzestrzeniać 
za pośrednictwem gryzących 
much i kleszczy, zakażonych 
obiektów, pojazdów, sprzętu 
lub ubrań.Afrykański pomór świń 
nie stanowi zagrożenia 
dla zdrowia ludzkiego.To, jak poważne i jak 
bardzo rozprzestrzenio -
ne są zmiany patolo -
giczne, zależy również 
od wirulencji wirusa. 
Ostre przypadki choroby 
charakteryzują się wy -
soką gorączką i zgonem 
średnio w ciągu 2–10 
dni. Umieralność może 
sięgać 100%. Pozostałe 
objawy kliniczne cho -
roby mogą obejmować: 
utratę apetytu, depresję, 
zaczerwienienie skóry 
uszu, podbrzusza i nóg, 
niewydolność oddecho -
wą, wymioty, krwawie -
nie z nosa lub odbytu, 
a czasem również 
biegunkę. Pierwszym 
zdarzeniem zaobserwo -
wanym w przypadku 
wystąpienia choroby 
może być poronienie.Podstawą do 
podejrzenia wystą -
pienia afrykańskiego 
pomoru świń są 
objawy kliniczne. 
a potwierdzenie 
należy uzyskać 
w drodze zaleconych 
badań laborato -
ryjnych, zwłaszcza 
w celu odróżnienia 
tej choroby od 
klasycznego pomoru 
świń.Nie istnieje oficjalny sposób 
leczenia afrykańskiego 
pomoru świń ani szczepion -
ka przeciwko tej chorobie. 
Wszystkie dotychczasowe uda -
ne programy zwalczania tej 
choroby obejmowały szybką 
diagnozę, ubój wszystkich 
zwierząt na terenie zakażone -
go obiektu i  unieszkodliwienie 
zwłok, dokładne czyszczenie 
i dezynfekcję, dezynsekcję oraz 
kontrolę i nadzór przemiesz -
czania zwierząt.
36 Załączniki 
Co to jest?W jaki sposób się 
rozprzestrzenia?Jakie stanowi 
zagrożenie 
dla zdrowia 
publicznego?Jakie są jej objawy 
kliniczne?Jak się ją 
diagnozuje?Jak można jej zapobiegać 
i ją kontrolować?
BrucelozaBruceloza to choroba zaraź -
liwa zwierząt gospodarskich 
o znacznych skutkach 
ekonomicznych. Wywołują 
ją różne bakterie z rodziny 
Bricellaceae , które przeważ -
nie powodują zarażenia 
u konkretnych gatunków 
zwierząt, jednak większość 
gatunków bakterii Brucella  
może być zakaźna również 
dla innych gatunków zwie -
rząt, takich jak bydło, świnie, 
owce i kozy, wielbłądy, 
koniowate i psy. Choroba 
może być również zakaźna 
dla innych przeżuwaczy, 
niektórych ssaków morskich 
i ludzi.Bruceloza rozprzestrzenia się 
z reguły przy poronieniu lub 
porodzie. W  wodach płodo -
wych zakażonego zwierzęcia 
występuje wysoki poziom 
bakterii, które mogą przeżyć 
poza organizmem zwierzęcia 
kilka miesięcy, zwłaszcza 
w chłodnych i  wilgotnych wa -
runkach. Pozostają przy tym 
zaraźliwe dla innych zwierząt, 
które mogą się nimi zarazić, 
połykając je. Bakterie te 
kolonizują również wymiona 
i zakażają mleko. Bruceloza 
to istotna choroba dzikich 
zwierząt, w tym zdziczałych 
świń, bizonów i żubrów, 
łosi i zajęcy europejskich. 
Rezerwuary zarazków wśród 
dzikich zwierząt utrudniają 
próby zwalczania choroby.Bruceloza to choroba 
odzwierzęca wysoce 
zakaźna dla ludzi. 
Objawy u ludzi obej -
mują przerywaną lub 
nieregularną gorączkę, 
ból głowy, osłabienie, 
obfite pocenie, dresz -
cze, utratę masy ciała 
i ogólne bóle. Może 
również wystąpić in -
fekcja organów, w tym 
wątroby i trzustki. 
Weterynarze, hodowcy 
i pracownicy rzeźni są 
podatni na zarażenie, 
gdyż mają styczność 
z chorymi zwierzę -
tami oraz płodami 
obumarłymi w wyniku 
poronienia i łożyskami. 
Choroba może się 
rozprzestrzenić na 
ludzi również poprzez 
spożycie przez nich 
niepasteryzowanego 
mleka pochodzące -
go od zarażonych 
zwierząt.Bruceloza z reguły 
ma łagodny przebieg, 
a u zakażonej samicy 
występuje niewiele 
oznak choroby aż do 
poronienia. U samców 
może wystąpić opuch -
nięcie jąder, a czasem 
bakterie zagnieżdżają 
się również w stawach, 
powodując zapalenie 
stawów. Istotne w przy -
padku brucelozy jest to, 
że powoduje osłabienie 
zdolności reprodukcyjnej 
ze względu na poronie -
nia, bezpłodność, zatrzy -
manie łożyska, urodzenie 
martwego płodu lub 
słabego potomstwa. 
Powoduje to ogromne 
straty ekonomiczne dla 
producentów mleka oraz 
hodowców owiec, kóz 
i świń.Wystąpienie brucelo -
zy można podejrze -
wać na podstawie 
objawów klinicz -
nych, takich jak 
poronienia, jednak 
diagnozę potwier -
dza się badaniami 
serologicznymi, 
a następnie przepro -
wadza się zalecane 
badania laboratoryj -
ne w celu wyodręb -
nienia i identyfikacji 
bakterii.Do celów kontroli bezpie -
czeństwa może służyć nadzór 
przy zastosowaniu badań 
serologicznych, jak również 
badania mleka, na przykład 
badanie biegłości. Odgrywają 
one ważną rolę w kampaniach 
zwalczania brucelozy. Prze -
prowadza się również badania 
poszczególnych zwierząt do 
celów handlowych i kontroli 
chorób.Załącznik I
37 Załączniki 
Co to jest?W jaki sposób się 
rozprzestrzenia?Jakie stanowi 
zagrożenie 
dla zdrowia 
publicznego?Jakie są jej objawy 
kliniczne?Jak się ją 
diagnozuje?Jak można jej zapobiegać 
i ją kontrolować?
Choroba 
niebieskie -
go językaChoroba niebieskiego języka 
to niezaraźliwa choroba 
wirusowa hodowlanych 
i dzikich przeżuwaczy 
(głównie owiec, w tym bydła, 
kóz, bawołów, antylop, jeleni 
i saren, łosi i wielbłądów) 
przenoszona przez owady, 
zwłaszcza muchówki z ro -
dzaju Culicoides  (kuczmany). 
Wirus wywołujący tę chorobę 
należy do rodziny Reoviridae . 
Dotychczas zidentyfikowano 
24 różne serotypy tego wi -
rusa, a zdolność wywołania 
choroby znacznie się różni 
w zależności od szczepu. 
W przypadku bardzo podat -
nych na tę chorobę owiec 
współczynnik zachorowalno -
ści może sięgać 100%.Do przenoszenia wirusa 
choroby niebieskiego 
języka pomiędzy zwierzętami 
niezbędny jest owad-wektor. 
Wektory zarażają się wirusem, 
pożywiając się krwią zainfeko -
wanych zwierząt. Bez udziału 
wektora choroba nie może 
się rozprzestrzenić na inne 
zwierzęta.Z chorobą niebieskiego 
języka nie wiąże się 
żadne zagrożenie dla 
zdrowia publicznego.Objawy kliniczne u za -
rażonych owiec mogą 
obejmować gorączkę, 
krwotoki i owrzodzenia 
tkanki jamy ustnej i jamy 
nosowej, obfitą biegun -
kę, wymioty, zapalenie 
płuc, niebieskawy 
kolor, czyli zasinienie 
języka (rzadko), poro -
nienia wśród ciężarnych 
maciorek.Chorobę niebie -
skiego języka 
można podejrzewać 
w wyniku zaobser -
wowania typowych 
objawów klinicznych 
i na podstawie 
częstości występo -
wania owadów-wek -
torów niezbędnych 
do przenoszenia 
choroby, szczególnie 
na obszarach, gdzie 
jest to choroba 
endemiczna. Do 
potwierdzenia 
diagnozy niezbęd -
ne są badania 
laboratoryjne.W ramach programów 
monitorowania na obszarach 
endemicznych bada się na 
bieżąco próby zwierząt ze 
stad wskaźnikowych w celu 
monitorowania obecności 
wirusa. Najskuteczniejszym 
i najpraktyczniejszym ze 
środków stosowanych w celu 
minimalizacji strat związanych 
z tą chorobą są szczepienia, 
które mogą przerwać cykl na 
etapie przenoszenia wirusa 
z zarażonego zwierzęcia na 
owada. Konieczne jest przy 
tym stosowanie szczepionki 
opracowanej specjalnie w celu 
ochrony przed konkretnym 
szczepem (lub szczepami) wi -
rusa na określonym obszarze.
Gruźlica 
bydłaGruźlica bydła to choro -
ba przewlekła zwierząt 
wywoływana przez 
bakterię Mycobacterium bovis  
(M.bovis ) blisko spokrewnio -
ną z bakteriami wywołujący -
mi gruźlicę u ludzi i ptaków. 
Choroba ta może zaatakować 
praktycznie wszystkie ssaki, 
powodując ogólny stan cho -
robowy, kaszel, a w konse -
kwencji zgon.Jest to choroba zaraźliwa 
przenoszona w wyniku 
kontaktu z zarażonymi 
zwierzętami gospodarskimi 
i dzikimi. Rozprzestrzenia się 
z reguły drogą kropelkową, 
czyli poprzez wdychanie 
zainfekowanych kropelek 
wyrzucanych z płuc podczas 
odkasływania. Cielęta i ludzie 
mogą się również zarazić, 
spożywając surowe mleko od 
zainfekowanych krów.Ludzie mogą się 
zarazić, zarówno pijąc 
surowe mleko od zara -
żonych krów, jak i dro -
gą kropelkową. Szacuje 
się, że w niektórych 
krajach nawet w 10% 
przypadków gruźlicy 
ludzkiej przyczyną jest 
gruźlica bydła.Gruźlica ma zazwyczaj 
przedłużony przebieg, 
a jej objawy mogą się 
pojawić po miesiącach 
lub nawet latach. 
Typowe objawy kliniczne 
to: osłabienie, utrata 
apetytu, utrata masy 
ciała, wahania tempera -
tury ciała, przerywany 
suchy kaszel, biegunka 
i wyraźnie powiększone 
węzły chłonne.Standardową 
metodą wykrywania 
gruźlicy jest próba 
tuberkulinowa, 
polegająca na 
wstrzyknięciu pod -
skórnym niewielkiej 
ilości przeciwciał 
i pomiarze reakcji 
odpornościowej. 
Ostatecznej diagnozy 
dokonuje się w wy -
niku hodowania 
pobranych bakterii 
w warunkach 
laboratoryjnych, co 
zajmuje co najmniej 
osiem tygodni.Standardowe działania kon -
trolne stosowane w przypadku 
gruźlicy to badania i ubój. 
Dotychczasowe programy 
zwalczania gruźlicy, obejmu -
jące badanie mięsa zwierząt 
po uboju, intensywny nadzór, 
w tym kontrole w gospo -
darstwach, systematyczne 
indywidualne badania bydła 
i usuwanie osobników zara -
żonych oraz mających z nimi 
kontakt, jak również kontrole 
przemieszczania się, bardzo 
skutecznie służyły ogranicza -
niu i zwalczaniu tej choroby.
Pasteryzacja mleka zarażonych 
zwierząt w temperaturze wy -
starczającej, by zabić bakterie 
gruźlicy, pozwala zapobiegać 
rozprzestrzenianiu się tej 
choroby wśród ludzi.Załącznik I
38 Załączniki 
Co to jest?W jaki sposób się 
rozprzestrzenia?Jakie stanowi 
zagrożenie 
dla zdrowia 
publicznego?Jakie są jej objawy 
kliniczne?Jak się ją 
diagnozuje?Jak można jej zapobiegać 
i ją kontrolować?
Gąbczasta 
encefa -
lopatia 
bydła (BSE)Gąbczasta encefalopatia 
bydła to postępująca 
śmiertelna choroba systemu 
nerwowego bydła. Jej okres 
inkubacji jest długi – od 
czterech do pięciu lat. 
Obecnie nie istnieje żaden 
sposób leczenia tej choroby 
ani szczepionka na nią. Gąb -
czasta encefalopatia bydła 
to jedna z grupy chorób 
znanych pod nazwą przeno -
śne encefalopatie gąbczaste 
(TSE). Inne choroby z tej gru -
py to na przykład trzęsawka 
owiec, przewlekła choroba 
wyniszczająca (CWD) u zwie -
rzyny płowej czy choroba 
Creutzfeldta-Jakoba u  ludzi. 
Podobnie jak pozostałe 
przenośne encefalopatie 
gąbczaste BSE charaktery -
zuje się obecnością w tkance 
nerwowej nieprawidłowego 
białka zwanego prionem. 
Następująca w  wyniku zara -
żenia gąbczasta degeneracja 
mózgu prowadzi do śmier -
telnych oznak i objawów 
neurologicznych.Naukowcy uważają, że roz -
przestrzenianie się tej choroby 
u bydła jest spowodowane 
podawaniem zdrowym 
zwierzętom przetworzonego 
materiału z zarażonego bydła 
i owiec. Priony są oporne na 
procesy inaktywacji stoso -
wane w obrocie handlowym, 
jakie jak obróbka cieplna, co 
oznacza, że mogą nie zostać 
całkowicie zniszczone w pro -
cesie przetwórczym.Istnieją przesłanki 
wskazujące, że wariant 
choroby Creutzfeldta-
Jakoba u ludzi może 
być wywoływany 
spożyciem produktów 
z wołowiny zanie -
czyszczonych zakażoną 
tkanką nerwową lub 
kontaktem z urzą -
dzeniami medycz -
nymi wytwarzanymi 
z zarażonych tkanek 
zwierzęcych.
Mleko i przetwory 
mleczne są uznawane 
za bezpieczne.W związku z tym, że 
średni czas, jaki upływa 
od zarażenia zwierzęcia 
prionami do wystąpienia 
objawów klinicznych to 
zazwyczaj od czterech 
do pięciu lat, objawy 
kliniczne BSE wykrywa 
się u zwierząt dorosłych. 
Mogą one trwać od 
dwóch do sześciu miesię -
cy i prowadzą do śmierci 
zwierzęcia.BSE można podejrze -
wać na podstawie 
objawów klinicz -
nych. Diagnozę 
można potwierdzić 
wyłącznie w wyniku 
badania mikroskopo -
wego tkanek mózgu.Nadzór czynny przypadków 
klinicznej choroby neuro -
logicznej, przejrzystość w  zgła -
szaniu wykrytych przypadków 
BSE, środki bezpieczeństwa 
w odniesieniu do importu 
żywych przeżuwaczy i ich pro -
duktów zgodnie z  Kodeksem 
zdrowia zwierząt lądowych 
OIE, usuwanie materiału 
szczególnego ryzyka (mózg, 
rdzeń kręgowy) podczas 
uboju i przetwarzania tusz, 
zakaz dodawania materiału 
szczególnego ryzyka do pasz 
dla zwierząt, co prowadzi do 
usunięcia potencjalnie zara -
żonego materiału z łańcucha 
pokarmowego, humanitarny 
ubój wszystkich zwierząt, 
u których podejrzewa się 
chorobę i zwierząt narażonych 
na nią, które miały kontakt 
z zanieczyszczoną paszą, od -
powiednie unieszkodliwienie 
zwłok i wszelkich produktów 
zwierzęcych, identyfikacja 
zwierząt gospodarskich w celu 
umożliwienia skutecznego 
nadzoru i śledzenia zwierząt, 
co do których istnieje podej -
rzenie zarażenia.Załącznik I
39 Załączniki 
Co to jest?W jaki sposób się 
rozprzestrzenia?Jakie stanowi 
zagrożenie 
dla zdrowia 
publicznego?Jakie są jej objawy 
kliniczne?Jak się ją 
diagnozuje?Jak można jej zapobiegać 
i ją kontrolować?
Klasyczny 
pomór 
świńKlasyczny pomór świń 
to zaraźliwa choroba 
wirusowa świń domowych 
i dzikich. Wywołuje ją wirus 
z rodzaju Pestivirus  z rodziny 
Flaviviridae  (flawiwirusy) 
blisko spokrewniony 
z wirusami wywołującymi 
wirusową biegunkę bydła 
i chorobę graniczną u owiec. 
Istnieje tylko jeden serotyp 
tego wirusa (CSFV).Najpowszechniejszą metodą 
przenoszenia jest bezpośredni 
kontakt zdrowego osobnika 
z osobnikiem zarażonym wi -
rusem. Wirus jest rozsiewany 
w ślinie, wydzielinie z  nosa, 
moczu i odchodach. Kontakt 
ze skażonymi pojazdami, 
kojcami, karmą lub ubraniami 
może powodować rozprze -
strzenianie się choroby. 
Zwierzęta będące chronicz -
nymi nosicielami tej choroby 
(przewlekle zarażone) mogą 
nie wykazywać objawów 
klinicznych, jednak mogą 
wydalać wirusa w odchodach. 
Potomstwo zarażonych świń 
może zarazić się w macicy 
matki i przez wiele miesięcy 
rozsiewać wirusa. Wykazano, 
że w niektórych częściach 
Europy w  epidemiologii tej 
choroby może odgrywać rolę 
populacja dzika.Ludzie nie są narażeni 
na zarażenie tym wiru -
sem. Zgodnie z obecną 
wiedzą jedynie gatunki 
świniowatych są po -
datne na tę chorobę.W ostrym przebiegu 
we wszystkich grupach 
wiekowych występuje 
gorączka, zbijanie się 
chorych osobników 
w gromadę, utrata 
apetytu, osowiałość, 
osłabienie, zapalenie 
spojówek, zaparcia i bie -
gunka, chwiejny chód. 
Kilka dni po wystąpieniu 
objawów klinicznych 
na uszach, podbrzuszu 
i wewnętrznej stronie ud 
mogą wystąpić fioletowe 
odbarwienia. Zwierzęta 
cierpiące na ostrą postać 
choroby umierają w cią -
gu 1–2 tygodni. Ostre 
przypadki choroby mają 
przebieg zbliżony do 
afrykańskiego pomoru 
świń.Ze względu na to, że 
objawy kliniczne nie 
są charakterystycz -
ne wyłącznie dla 
klasycznego pomoru 
świń i mogą być 
bardzo zróżnico -
wane, do wykrycia 
przeciwciał lub 
samego wirusa nie -
zbędne są badania 
laboratoryjne.Nie stosuje się leczenia. Na 
obszarach, na których jest 
to choroba endemiczna, 
rozprzestrzenianiu się choroby 
mogą zapobiegać szczepienia. 
W miarę jak chorobę udaje 
się ograniczyć wstrzymuje się 
szczepienia i stosuje się stały 
nadzór.
Na obszarach wolnych od 
choroby stosuje się politykę 
likwidacji, polegającą na wcze -
snym wykrywaniu, kontroli 
przemieszczania się zwierząt, 
właściwym usuwaniu zwłok, 
czyszczeniu i dezynfekcji. 
Polityka ta doprowadziła 
do zwalczenia klasycznego 
pomoru świń w Ameryce 
Północnej i dużej części Europy 
Zachodniej.Załącznik I
40 Załączniki 
Co to jest?W jaki sposób się 
rozprzestrzenia?Jakie stanowi 
zagrożenie 
dla zdrowia 
publicznego?Jakie są jej objawy 
kliniczne?Jak się ją 
diagnozuje?Jak można jej zapobiegać 
i ją kontrolować?
WściekliznaWścieklizna to choroba wiru -
sowa atakująca ośrodkowy 
układ nerwowy zwierząt 
stałocieplnych, w  tym ludzi. 
Choroba ta ma długi okres 
inkubacji (sześć miesięcy), 
a objawy mogą pojawić 
się po kilku miesiącach od 
zarażenia. Po pojawieniu 
się objawów wścieklizna 
u zwierząt zawsze prowadzi 
do śmierci.Wścieklizna przenoszona 
jest za pośrednictwem 
śliny zarażonego zwierzęcia. 
Zarażenie następuje głównie 
przez rany powstałe w wyniku 
ugryzienia lub gdy zakażona 
ślina dostanie się do otwartej 
rany albo ma styczność 
z błoną śluzową, na przykład 
jamy ustnej, jamy nosowej 
lub oczu. Istnieją udokumen -
towane przypadki zarażenia 
poprzez wdychanie wirusa, 
na przykład w środowisku 
jaskiniowym gęsto zasie -
dlonym przez populację 
nietoperzy. Wirus z  zasady 
pozostaje przez pewien 
okres w miejscu wejścia do 
organizmu, zanim przemie -
ści się za pośrednictwem 
nerwów do mózgu. W mózgu 
wirus szybko się namnaża, 
wywołując objawy kliniczne. 
Następnie wirus przemieszcza 
się z mózgu wzdłuż nerwów 
do gruczołów ślinowych. 
Okres przed pojawieniem się 
objawów klinicznych u zara -
żonego zwierzęcia może mieć 
różną długość w zależności od 
szczepu wirusa i punktu wej -
ścia. Należy więc pamiętać, 
że wścieklizna może być prze -
noszona za pośrednictwem 
śliny na inne zwierzęta i ludzi 
jeszcze przed pojawieniem się 
objawów klinicznych choroby 
u zarażonego zwierzęcia.Choroba ta jest 
uważana za jedną 
z najważniejszych 
chorób odzwierzęcych 
na świecie (choroby, 
które dotykają głównie 
zwierząt, jednak mogą 
również rozwinąć się 
u ludzi). Konieczne jest 
badanie każdego przy -
padku ugryzienia przez 
zwierzę domowe lub 
dzikie. Dzikie zwierzęta 
zarażone wścieklizną 
przestają się bać 
człowieka, co zwiększa 
prawdopodobieństwo 
spotkania. Niektóre 
objawy kliniczne 
u zwierząt, takie jak 
ślinotok, krztuszenie 
się lub dławienie, 
mogą doprowadzić do 
narażenia na ryzyko 
zarażenia człowieka 
badającego pysk psa 
lub zwierzęcia gospo -
darskiego w poszuki -
waniu ciała obcego lub 
próbującego podać lek 
gołymi rękami. Należy 
niezwłocznie przemyć 
wszelkie rany po 
ugryzieniu i  odsłonięte 
powierzchnie wodą 
z mydłem i zgłosić 
zdarzenie lekarzowi lub 
w szpitalnym oddziale 
ratunkowym.Objawy kliniczne wście -
klizny u zwierząt mogą 
być różne w zależności 
od wpływu wirusa na 
mózg. Do typowych 
objawów należą nagłe 
zmiany w zachowaniu 
i postępujący paraliż, 
prowadzący do śmierci. 
W niektórych przypad -
kach jednak może dojść 
do gwałtownego zgonu 
zwierzęcia bez wcze -
śniejszych wyraźnych 
objawów klinicznych. 
Wczesne oznaki choroby 
u ludzi mogą obejmo -
wać gorączkę lub ból 
głowy. W miarę postępu 
choroby mogą do nich 
dołączyć niepokój, 
depresja, senność, 
pobudzenie lub paraliż 
twarzy, gardła i szyi. 
Śmierć następuje zwykle 
w wyniku postępującego 
paraliżu.Można podejrzewać 
rozwój choroby na 
podstawie objawów 
klinicznych, jednak 
potwierdzenie 
diagnozy wymaga 
badań laborato -
ryjnych. W celu 
uzyskania diagnozy 
należy przesłać 
próbki pobrane od 
martwych zwierząt 
do właściwych 
laboratoriów.W państwach, w których 
wścieklizna jest endemiczna, 
stosuje się środki służące 
ograniczeniu ryzyka zarażenia 
w populacjach podatnych na 
tę chorobę (zwierzęta dzikie, 
zdziczałe lub domowe) oraz 
stworzeniu bufora pomiędzy 
zwierzęcym źródłem choroby 
a ludźmi. Są to programy 
szczepień zwierząt domowych, 
programy kontroli wścieklizny 
u dzikich zwierząt obejmu -
jące szczepienia (na zasadzie 
schwytania, zaszczepienia 
i wypuszczenia zwierzęcia lub 
szczepionek doustnych).Załącznik I
41 Załączniki 
Co to jest?W jaki sposób się 
rozprzestrzenia?Jakie stanowi 
zagrożenie 
dla zdrowia 
publicznego?Jakie są jej objawy 
kliniczne?Jak się ją 
diagnozuje?Jak można jej zapobiegać 
i ją kontrolować?
Salmone -
lozaSalmonella to bakteria, która 
może wywoływać u ludzi 
chorobę zwaną salmonelozą.
Bakterie te zwykle można 
znaleźć w jelitach zdrowych 
ptaków i ssaków. W żywności 
najczęściej występują w ja -
jach i surowym mięsie świń, 
indyków i kurcząt.Mogą się rozprzestrzeniać 
wśród ludzi za pośrednic -
twem zakażonej żywności. 
Bezpieczna obróbka surowego 
mięsa i innych surowych 
składników żywności, dokład -
ne gotowanie i utrzymywanie 
dobrej higieny w kuchni mogą 
wyeliminować lub ograniczyć 
ryzyko wiążące się z zakażoną 
żywnością.Salmoneloza to choro -
ba odzwierzęca, czyli 
choroba lub infekcja, 
która może być przeno -
szona bezpośrednio lub 
pośrednio pomiędzy 
zwierzętami a ludźmi. 
Jeśli zarażona zostanie 
krew, choroba może 
stanowić zagrożenie 
dla życia.Typowe objawy salmo -
nelozy u ludzi obejmują 
gorączkę, biegunkę 
i skurcze podbrzusza.
Objawy salmonelozy 
u kury domowej obej -
mują nastroszone pióra, 
pragnienie, zmniejszoną 
ruchliwość i żółtawą 
biegunkę.Można podejrzewać 
rozwój choroby na 
podstawie objawów 
klinicznych, jednak 
potwierdzenie dia -
gnozy wymaga ba -
dań laboratoryjnych.Skoordynowane podejście 
wszystkich podmiotów 
unijnych do chorób odzwie -
rzęcych pomogło zmniejszyć 
liczbę przypadków salmo -
nelozy u ludzi w UE o niemal 
połowę w ciągu pięciu lat 
(2004–2009). W 2003 r. 
UE ustanowiła rozszerzony 
program kontroli chorób 
odzwierzęcych, w którym 
salmonelozę uznano za prio -
rytet. Usprawnione programy 
kontroli salmonelli u drobiu 
realizowano we wszystkich 
państwach członkowskich UE. 
Ustanowiono wartości doce -
lowe ograniczania salmonelli 
w stadach drobiu (wśród kur 
niosek, kurczaków, indyków) 
oraz świń. Nałożono również 
ograniczenia na handel 
produktami pochodzącymi 
z zarażonych stad.
Źródło:  OIE i EFSA.Załącznik I
42 Załączniki 
Główne zadania
01 
Komisja (DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności) odpowiada za koordynację, ocenę i zatwierdzanie 
projektów krajowych programów państw członkowskich oraz za zapewnianie wsparcia finansowego na te 
programy w trybie zarządzania bezpośredniego. Dyrekcją właściwą w sprawach działań weterynaryjnych jest 
Dyrekcja G – Sprawy Weterynaryjne i Międzynarodowe.
02 
Grupa zadaniowa funkcjonująca od 2000 r. zapewnia państwom członkowskim specjalistyczne doradztwo 
w zakresie zwalczania chorób. Składa się ona z przedstawicieli państw członkowskich oraz Komisji. Dzieli się 
na podgrupy do spraw poszczególnych najważniejszych chorób zwierząt. Grupa zadaniowa i jej podgrupy 
umożliwiają ekspertom z państw członkowskich i Komisji dzielenie się najlepszymi praktykami. Po spotka -
niach poszczególnych podgrup grupa zadaniowa wydaje konkretne zalecenia mające na celu ulepszenie 
programów państw członkowskich. Grupa spotyka się na sesji plenarnej raz do roku.
03 
DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności zarządza systemem zgłaszania chorób zwierząt (ADNS) i koordy -
nuje środki nadzwyczajne w przypadku wystąpienia zaraźliwej choroby zwierząt. Ponadto DG ds. Zdrowia 
i Bezpieczeństwa Żywności zarządza systemem TRACES, służącemu do powiadamiania, certyfikacji i monito -
rowania w zakresie importu, eksportu i wewnątrzunijnego handlu transgranicznego zwierzętami i niektóry -
mi produktami pochodzenia zwierzęcego.
04 
ADNS to elektroniczny system powiadamiania opracowany w celu rejestrowania i dokumentowania rozwo -
ju sytuacji w zakresie zaraźliwych chorób zwierząt. Ma on zapewnić niezwłoczne przesyłanie wiadomości 
alarmowych oraz dostarczanie szczegółowych informacji o przypadkach wystąpień chorób zwierząt w pań -
stwach członkowskich i innych państwach podłączonych do tego systemu. Dane wprowadzane są do niego 
na poziomie krajowym. Komisja codziennie zestawia dane i przekazuje informacje o ogniskach pierwotnych 
i wtórnych organom weterynaryjnym państw członkowskich. Umożliwia to tym organom ocenę zagrożenia 
i podjęcie niezbędnych działań.
05 
Biuro ds. Żywności i Weterynarii (FVO) to Dyrekcja F Dyrekcji Generalnej ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żyw -
ności. Jej głównym zadaniem jest sprawdzanie, czy spełniane są wymogi przepisów unijnych dotyczące bez -
pieczeństwa i jakości żywności oraz produktów weterynaryjnych i fitosanitarnych. Przeprowadza ona kontro -
le w 28 państwach członkowskich oraz w państwach trzecich eksportujących lub planujących eksportować 
swoje towary do UE. Składa się ze specjalistów w dziedzinie weterynarii, a jej zadania w zakresie inspekcji/
kontroli są częścią rocznego programu prac sporządzanego na podstawie analizy ryzyka. Prace Dyrekcji 
obejmują ocenę systemów i badanie bezpośrednie. Każda kontrola prowadzi do sporządzenia sprawozdania 
zawierającego wnioski i zalecenia. Jednostki kontrolowane są proszone o przedstawianie planów działania 
odnoszących się do wszystkich ustalonych niedociągnięć. Realizacja takiego planu podlega ocenie i monito -
rowaniu. Biuro ds. Żywności i Weterynarii publikuje swoje sprawozdania z kontroli oraz roczne sprawozdanie 
podsumowujące na stronie internetowej DG ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności.Załącznik II
43 Załączniki 
06 
Faktycznym zarządzaniem tymi programami i ich realizacją zajmują się państwa członkowskie za pośrednic -
twem właściwych organów krajowych. W przypadku państw federalnych lub zdecentralizowanych zadanie 
realizacji programu może zostać przekazane na poziom lokalny (np. w Zjednoczonym Królestwie odpowie -
dzialność przesunięto na poziom hrabstw, w Niemczech natomiast na poziom krajów związkowych – lan -
dów). Każde państwo członkowskie przedstawia Komisji jeden wniosek o płatność i jedno sprawozdanie 
końcowe.
07 
Państwa członkowskie odpowiadają za zarządzanie własnymi programami, a Komisja jest oficjalnie infor -
mowana o działaniach podejmowanych przez nie za pośrednictwem sprawozdania rocznego i wniosku 
o płatność.
08 
Stały Komitet ds. Roślin, Zwierząt, Żywności i Paszy (PAFF) składa się z przedstawicieli rządów państw UE. 
Kompetencje Komitetu obejmują ogólne zagrożenia dla zdrowia zwierząt i cały łańcuch dostaw żywności od 
gospodarstwa do stołu. Przewodniczy mu przedstawiciel Komisji Europejskiej. Komisja może się konsultować 
z właściwym komitetem w sprawie działań, które zamierza podjąć. Komitet może następnie wydać opinię 
w sprawie prac Komisji.
09 
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) odpowiada za ocenę zagrożeń dla bezpieczeństwa 
żywności i powiadamianie o nich Komisji. W zakresie jego obowiązków nie leży zarządzanie ryzykiem. Urząd 
ściśle współpracuje z władzami krajowymi i zapewnia doradztwo naukowe w sprawach związanych z bez -
pieczeństwem żywności. Jego doradztwo naukowe stanowi ważne źródło informacji o zagrożeniach i istot -
ny element opracowywania przez Komisję podejścia do zarządzania ryzykiem. W zakresie chorób zwierząt 
Urząd zajmuje się przede wszystkim badaniami naukowymi nad zwalczaniem chorób. Ponadto można się 
z nim konsultować co do środków nadzwyczajnych stosowanych podczas poważnych epidemii.
10 
Oceną kwestii związanych ze zdrowiem zwierząt i ludzi zajmują się również inne organizacje, mianowicie 
ECDC, OIE i Komisja Kodeksu Żywnościowego(CAC), ustanowiona przez Organizację Narodów Zjednoczo -
nych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) i Światową Organizację Zdrowia (WHO).Załącznik II
44 Odpowiedzi  
Komisji
Streszczenie
VII
Komisja pragnie zwrócić uwagę, że istnieje znaczna ilość dowodów potwierdzających ogólne korzyści progra -
mów weterynaryjnych, na przykład unikanie zakażania ludzi, a w niektórych przypadkach ratowanie życia. Nie są 
dostępne żadne modele, nawet na szczeblu międzynarodowym, służące ocenie opłacalności ekonomicznej progra -
mów ze względu na ich specyficzny charakter.
Komisja zgadza się, że nadmierna rekompensata przez państwa członkowskie może ograniczyć efekt zachęty do 
wprowadzania skutecznych środków bezpieczeństwa biologicznego. Komisja nie uważa jednak, że istnieją dowody 
na to, iż takie przypadki rzeczywiście występowały na znaczną skalę.
Jeśli chodzi o obniżki płatności narzucone przez Komisję, Komisja pragnie wyjaśnić, że w wyłącznej kompetencji 
państw członkowskich leży podział, według przepisów krajowych, kar pieniężnych stosowanych przez Komisję.
VIII
Komisja nadal prowadzi prace nad udoskonaleniem istniejących narzędzi informacyjnych, aby skuteczniej wspierać 
programy państw członkowskich.
IX
Do każdej choroby Komisja stosuje konkretne, odpowiednio dostosowane podejście. Dzikie zwierzęta są uwzględ -
niane, jeśli jest to uzasadnione z epidemiologicznego punktu widzenia, jak ma to miejsce w przypadku ptasiej 
grypy, klasycznego pomoru świń, afrykańskiego pomoru świń i wścieklizny. Komisja zgadza się, że należy poświęcić 
więcej uwagi gruźlicy bydła poprzez wprowadzenie środków ukierunkowanych na dzikie zwierzęta, przy uwzględ -
nieniu uwarunkowań środowiskowych – np. populacja borsuka stanowi problem w Zjednoczonym Królestwie, lecz 
nie na kontynencie; w innych państwach członkowskich może to dotyczyć innych gatunków, np. jeleni.
X a)
Komisja przyjmuje to zalecenie.
X b)
Komisja przyjmuje to zalecenie.
X c)
Komisja zgadza się zapewnić, aby państwa członkowskie systematycznie włączały, w stosownych przypadkach, 
kwestię dzikich zwierząt do programów weterynaryjnych.
X d)
Komisja przyjmuje to zalecenie.
Odpowiedzi Komisji 45
Wprowadzenie
05
Od 2007 r. unijne programy weterynaryjne uznawano za jeden z możliwych instrumentów polityki, które miały 
zostać wprowadzone w ramach kompleksowej strategii UE w zakresie zdrowia zwierząt.
09
Zwalczanie niektórych chorób zwierzęcych może być długotrwałym procesem ze względu na specyficzne właściwo -
ści danej choroby. Gruźlica bydła i bruceloza bydła zostały jednak zwalczone w większości państw członkowskich. 
W państwach członkowskich, w których te choroby nadal występują, kilka regionów uznano za urzędowo wolne od 
choroby. Trudności ze zwalczaniem niektórych chorób zwierzęcych wymagają stałych wydatków z budżetu UE na 
programy weterynaryjne.
Uwagi pokontrolne
27
Od 2007 r. programy weterynaryjne uznawano za jeden z możliwych instrumentów polityki, które miały zostać 
wprowadzone w ramach kompleksowej strategii UE w zakresie zdrowia zwierząt.
41
Komisja podkreśla, że nie opracowano jeszcze modeli oceny opłacalności kosztowej wprowadzonych środków, 
nawet na szczeblu międzynarodowym. Jednocześnie Komisja pragnie zwrócić uwagę, że istnieje znaczna ilość 
dowodów potwierdzających ogólne korzyści programów weterynaryjnych, na przykład unikanie zakażania ludzi, 
a w niektórych przypadkach ratowanie życia.
Ramka 4 – Niewystarczająco kontrolowane działania lub wysokie koszty
1. Pierwsze krajowe zaproszenie do składania ofert ogłoszone przez władze polskie w 2015 r. na wniosek Komisji 
osiągnęło pożądany skutek: średnie ceny szczepionek spadły o połowę.
2. Przypadek Rumunii stanowi przykład sytuacji, w której Komisja stwierdziła brak zgodności z przepisami i bezzwłocz -
nie zareagowała, odmawiając zwrotu kosztów programu. Komisja zwróciła się do Rumunii o podjęcie szeregu działań 
zaradczych. Aby sprawdzić, czy władze rumuńskie wprowadziły stosowne środki, Biuro ds. Żywności i Weterynarii 
(dyrekcja w DG SANTE) przeprowadziło audyt programu zwalczania wścieklizny w Rumunii z 2014 r. Od tej pory 
Rumunia wdrożyła działania naprawcze, zgodnie z żądaniem Komisji.
44
Komisja zgadza się, że nie istnieje wymóg uzależniania kwoty rekompensaty od wspólnotowych skal klasyfikacji 
tusz. Wynika to z faktu, że tabela klasyfikacji dotyczy jedynie zwierząt mięsnych przygotowanych do uboju do 
celów handlowych. Zwierzęta poddane ubojowi podczas programów weterynaryjnych to często zwierzęta hodow -
lane lub zwierzęta za młode, aby być przeznaczone na ubój do celów handlowych. Tabela klasyfikacji nie ma zatem 
zastosowania.
Komisja podkreśla, że rolnicy są narażeni na szereg konsekwencji, jeśli nie stosują odpowiednich środków bezpie -
czeństwa biologicznego. W przypadku wystąpienia choroby rolnik musi ponieść koszty, które nie są zwracane, takie 
jak na przykład straty ekonomiczne ze względu na ograniczenia przemieszczania zwierząt, utratę produkcji zwie -
rzęcej, utratę dobrej opinii na rynku, dodatkowe koszty odbudowania hodowli, czyszczenia i dezynfekcji. Te koszty 
mogą przewyższać możliwą nadmierną rekompensatę.
Odpowiedzi Komisji 46
45
Komisja zwraca uwagę, że porównanie cen rynkowych z wartościami rekompensaty sprawia trudności (zob. odpo -
wiedź Komisji do pkt 44). We Włoszech stawki rekompensaty w przypadku wystąpienia chorób są szczegółowo 
uregulowane w prawie1.
Ponadto cytowane przez Komisję statystyki dotyczące rynków rolnych nie odnoszą się do cen rynkowych zdrowych 
żywych zwierząt, lecz do cen rynkowych mięsa baraniego.
Z audytów finansowych przeprowadzonych przez Komisję w odniesieniu do programów weterynaryjnych we Wło -
szech wynika, że stawki rekompensaty były zgodne z wartościami kwalifikującymi się do kompensacji.
46
Biuro ds. Żywności i Weterynarii przeprowadziło audyt programu zwalczania gruźlicy w Zjednoczonym Królestwie2 
i stwierdziło, że w Walii zarządzenie w sprawie gruźlicy obejmuje środki mające powiązać rekompensatę z najlep -
szymi praktykami rolnymi, w tym ze stosowaniem odpowiednich środków bezpieczeństwa biologicznego.
47
Komisja jest zdania, że przeprowadziła stosowne działania naprawcze, uwzględniając wykryte braki w programie 
krajowym. W wyłącznej kompetencji państw członkowskich leży podział, według przepisów krajowych, kar pienięż -
nych stosowanych przez Komisję.
51
Komisja zgadza się i zamierza przeprowadzić wraz z państwami członkowskimi analizę, jakie dodatkowe wskaźniki 
mogłyby być użyteczne do oceny technicznego wdrożenia programów. Jeśli jednak chodzi o opłacalność ekono -
miczną, Komisja wraz z państwami członkowskimi zbada możliwość określenia odpowiednich wskaźników w odnie -
sieniu do opłacalności ekonomicznej właściwej dla programów weterynaryjnych.
55
Komisja wskazuje na audyty finansowe przeprowadzone w odniesieniu do programów weterynaryjnych we Wło -
szech, z których wynika, że rekompensata wypłacana we Włoszech była kwalifikowalna, a jej zalecenie dotyczące 
poziomów rekompensaty jest uwzględniane (zob. również odpowiedzi Komisji do pkt 44 i 45). Nie ma dowodów na 
to, że istniało powiązanie między rekompensatą a opóźnieniami w zwalczaniu choroby we Włoszech.
57
Komisja posiada strategię nadzoru, monitorowania i kontroli, odpowiednio dostosowaną do każdej choroby. Dzikie 
zwierzęta są uwzględniane, jeśli jest to uzasadnione z epidemiologicznego punktu widzenia, na przykład w przy -
padku ptasiej grypy, klasycznego pomoru świń, afrykańskiego pomoru świń i wścieklizny. Komisja zgadza się, że 
należy poświęcić więcej uwagi gruźlicy bydła poprzez wprowadzenie środków ukierunkowanych na dzikie zwie -
rzęta, przy uwzględnieniu uwarunkowań środowiskowych – np. populacja borsuka stanowi problem w Zjednoczo -
nym Królestwie, lecz nie na kontynencie; w innych państwach członkowskich może to dotyczyć innych gatunków, 
np. jeleni.
1 Odesłanie: „art. 6 della legge 28 maggio 1981, n. 296 e” (ostatnie rozporządzenie w sprawie zmiany z dnia 11 sierpnia 2015 r.).
2 DG SANTE, sprawozdanie z audytu Biura ds. Żywności i Weterynarii „United Kingdom 2011-6057” („Zjednoczone Królestwo 2011-6057”) http://
ec.europa.eu/food/fvo/audit_reports/index.cfm
Odpowiedzi Komisji 47
Wspólna odpowiedź Komisji do pkt 59 i 60
Komisja podkreśla, że uruchomiono już banki szczepionek/antygenów dla dwóch chorób, a mianowicie pryszczycy 
i klasycznego pomoru świń. Zostało to przeprowadzone – w stosownych przypadkach – w oparciu o analizę ryzyka 
związanego ze szczepami, które najczęściej występują w Europie.
Wnioski i zalecenia
66
Nie są wprawdzie dostępne modele oceny opłacalności ekonomicznej programów, nawet na szczeblu międzynaro -
dowym, Komisja pragnie jednak zwrócić uwagę, że istnieje znaczna ilość dowodów potwierdzających ogólne korzy -
ści programów weterynaryjnych, na przykład unikanie zakażania ludzi, a w niektórych przypadkach ratowanie życia.
67
Komisja zgadza się, że nadmierna rekompensata przez państwa członkowskie może ograniczyć efekt zachęty do 
wprowadzania skutecznych środków bezpieczeństwa biologicznego. Komisja nie uważa jednak, że istnieją dowody 
na to, że takie przypadki rzeczywiście występowały na znaczną skalę. Komisja jest zdania, że przeprowadziła 
stosowne działania naprawcze, uwzględniając wykryte braki w programach krajowych. W wyłącznej kompetencji 
państw członkowskich leży podział, według przepisów krajowych, kar pieniężnych stosowanych przez Komisję.
69
Komisja podkreśla, że informacje były dostępne przez zakończeniem oceny prowadzonej przez Komisję, ponieważ 
na wniosek Komisji trzy państwa członkowskie przedstawiły brakujące dane historyczne. Ze względu na fakt, iż 
dotyczyło to jedynie trzech z 24 państw członkowskich, Komisja uznaje, że jest to odizolowany przypadek.
70
Zwalczanie niektórych chorób zwierzęcych może być długotrwałym procesem ze względu na specyficzne właści -
wości danej choroby. Zazwyczaj dotyczy to gruźlicy i brucelozy.
71
Komisja posiada strategię nadzoru, monitorowania i kontroli, odpowiednio dostosowaną do każdej choroby. Dzikie 
zwierzęta są uwzględniane, jeśli jest to uzasadnione z epidemiologicznego punktu widzenia, na przykład w przy -
padku ptasiej grypy, klasycznego pomoru świń, afrykańskiego pomoru świń i wścieklizny. Komisja zgadza się, że 
należy poświęcić więcej uwagi gruźlicy bydła poprzez wprowadzenie środków ukierunkowanych na dzikie zwie -
rzęta, przy uwzględnieniu uwarunkowań środowiskowych — np. populacja borsuka stanowi problem w Zjednoczo -
nym Królestwie, lecz nie na kontynencie; w innych państwach członkowskich może to dotyczyć innych gatunków, 
np. jeleni.
72
Komisja podkreśla, że uruchomiono już banki szczepionek/antygenów dla dwóch chorób, a mianowicie pryszczycy 
i klasycznego pomoru świń. Zostało to przeprowadzone – w stosownych przypadkach – w oparciu o analizę ryzyka 
związanego ze szczepami, które najczęściej występują w Europie.
Odpowiedzi Komisji 48
Zalecenia 
a) Komisja przyjmuje to zalecenie.
b) Komisja przyjmuje to zalecenie.
c)  Komisja zgadza się zapewnić, aby państwa członkowskie systematycznie włączały, w stosownych przypadkach, 
kwestię dzikich zwierząt do programów weterynaryjnych.
d) Komisja przyjmuje to zalecenie.
JAK OTRZYMAĆ PUBLIKACJE UE
Publikacje bezpłatne:
  jeden egzemplarz:  
w EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu)
  kilka egzemplarzy (lub mapy, plakaty):  
w przedstawicielstwach Unii Europejskiej (http://ec.europa.eu/represent_pl.htm)  
w delegaturach Unii Europejskiej w krajach poza UE (http://eeas.europa.eu/delegations/index_pl.htm)  
kontaktując się z Europe Direct (http://europa.eu/europedirect/index_pl.htm)  
lub dzwoniąc pod numer 00 800 6 7 8 9 10 11 (numer bezpłatny w całej UE) (*).
(*)  Informacje są udzielane nieodpłatnie, większość połączeń również jest bezpłatna (niektórzy operatorzy,  
hotele lub telefony publiczne mogą naliczać opłaty).
Publikacje płatne:
 w EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu)
Choroby zwierząt mogą się gwałtownie rozprzestrzeniać, 
powodując znaczne koszty ekonomiczne i niosąc 
zagrożenie dla zdrowia zwierząt i ludzi. Unia Europejska 
prowadzi więc aktywną politykę ochrony zdrowia zwierząt 
oraz finansuje programy państw członkowskich mające na 
celu zwalczanie, kontrolę i  monitorowanie konkretnych 
chorób zwierząt. Po zbadaniu tych programów zespół 
kontrolny Trybunału stwierdził, że podejście Komisji oraz 
programy państw członkowskich były zasadniczo 
odpowiednie. Osiągnięto pewne sukcesy, ale zwalczanie 
choroby to złożone zadanie, które może zająć wiele lat. 
Niektóre kwestie nadal wymagają usprawnień. Trybunał 
wydał zalecenia dla Komisji dotyczące wymiany informacji 
epidemiologicznych pomiędzy państwami członkowskimi, 
wskaźników wykorzystywanych przy kontrolach 
weterynaryjnych i  opłacalności ekonomicznej 
podejmowanych działań, dostępności szczepionek, jak 
również sposobu postępowania z dzikimi zwierzętami.
EUROPEJSKI
TRYBUNAŁOBRACHUNKOW
Y