UZASADNIENIE

W sprawozdaniu Komisji w sprawie programów obywatelstwa i ułatwień pobytowych dla inwestorów w Unii Europejskiej ze stycznia 2019 r. przedstawiono zastrzeżenia dotyczące takich programów, w szczególności związane z bezpieczeństwem, infiltracją ze strony zorganizowanych grup przestępczych, praniem pieniędzy, finansowaniem terroryzmu, uchylaniem się od opodatkowania i korupcją. Ostrzegano w nim również, że programy obywatelstwa dla inwestorów stosowane przez kraje, których obywatele mają prawo do bezwizowego wjazdu do Unii, mogą być wykorzystywane w celu obchodzenia zwykłej procedury wizowej Schengen oraz przeprowadzanej w jej ramach szczegółowej oceny ryzyka.

Umowa między Unią Europejską a Vanuatu dotycząca zniesienia wiz obowiązuje od 2015 r. Przed 2015 r. Vanuatu stosowało tylko jeden program obywatelstwa dla inwestorów, w ramach którego wydawano ograniczoną liczbę paszportów. Jednak od 2015 r. Vanuatu ustanowiło dodatkowe programy obywatelstwa dla inwestorów, a liczba osób, których wnioski są rozpatrywane pozytywnie, znacznie wzrosła. Według władz Vanuatu obecnie funkcjonują dwa programy: program „Wkład na rzecz Vanuatu” (ang. Vanuatu Contribution Program) i program wsparcia rozwoju (ang. Development Support Program). W ramach programów obywatelstwa dla inwestorów do marca 2021 r. Vanuatu wydało ponad 10 500 paszportów. W kwietniu 2021 r. parlament Vanuatu zatwierdził nowy program obywatelstwa, który jeszcze nie obowiązuje.

W 2017 r. Komisja rozpoczęła badanie programów stosowanych przez Vanuatu, gdyż wzbudzały one poważne wątpliwości, w szczególności z powodu uchybień związanych z bezpieczeństwem. Komisja ostrzegła również władze Vanuatu o możliwościach zawieszenia stosowania Umowy, które są w niej przewidziane. Również w 2017 r. Komisja zwróciła się do władz Vanuatu o udzielenie informacji na temat zarządzania programami, w szczególności w odniesieniu do kontroli pod kątem bezpieczeństwa przeprowadzanych w stosunku do wnioskodawców. W 2018 r. Komisja otrzymała od rządu Vanuatu zapewnienia dotyczące procedur kontroli pod kątem bezpieczeństwa, które zdaniem władz vanuackich obejmują kontrole z wykorzystaniem baz danych Interpolu.

Podczas piątego wzmocnionego dialogu politycznego między UE a Vanuatu, który odbył się w dniu 15 kwietnia 2019 r., UE ponownie wyraziła swoje zastrzeżenia w odniesieniu do programów obywatelstwa dla inwestorów, stosowanych przez Vanuatu, oraz zauważyła, że mogą one mieć wpływ na umowę dotyczącą zniesienia wiz. UE wyjaśniła, że wprawdzie procedury naturalizacji stanowią suwerenną decyzję Vanuatu, ale w celu zapobiegania wszelkim nadużyciom niezwykle istotne jest bardzo rygorystyczne sprawdzanie przeszłości pod kątem bezpieczeństwa.

W lipcu 2019 r. uwagę Komisji zwrócił fakt, że w ramach programów obywatelstwa dla inwestorów, stosowanych przez Vanuatu, niektórzy wnioskodawcy uzyskali obywatelstwo, mimo że figurują w bazach danych Interpolu oraz mimo że niektórzy z nich przedstawili sfałszowane dokumenty (w szczególności sfałszowane zaświadczenia o niekaralności), czego władze Vanuatu nie wykryły.

Komisja wysłała pisma do władz Vanuatu, w których zwróciła się o dalsze informacje na temat programów, kontroli pod kątem bezpieczeństwa i przyznawania obywatelstwa wnioskodawcom figurującym na listach obserwacyjnych Interpolu, oraz ponownie ostrzegła o możliwości zawieszenia zwolnienia z obowiązku posiadania wizy.

Podczas szóstego wzmocnionego dialogu politycznego między UE a Vanuatu, który odbył się w dniu 21 kwietnia 2021 r., UE ponownie odniosła się do potencjalnego wpływu programów obywatelstwa dla inwestorów, stosowanych przez Vanuatu, na umowę dotyczącą zniesienia wiz i zdecydowanie zaleciła, aby Vanuatu niezwłocznie podjęło działania w związku z możliwym ryzykiem infiltracji ze strony zorganizowanych grup przestępczych, prania pieniędzy, uchylania się od opodatkowania i korupcji, jakie wiąże się z tymi programami. Podczas tego dialogu politycznego Vanuatu potwierdziło swoje zaangażowanie na rzecz przeprowadzenia reform w celu rozwiązania tych kwestii, m.in. ścisłej współpracy z różnymi zainteresowanymi stronami – w szczególności ze swoją jednostką analityki finansowej – lub zmiany ustawy o paszportach. W kwietniu 2021 r. rząd Vanuatu podjął jednak dalsze kroki w celu ustanowienia nowego programu obywatelstwa.

Na podstawie informacji otrzymanych od Vanuatu Komisja stwierdziła, że programy dla inwestorów stosowane przez to państwo cechują poważne uchybienia i niedociągnięcia w zakresie bezpieczeństwa, które mogą stwarzać ryzyko dla bezpieczeństwa wewnętrznego UE i jej państw członkowskich. W szczególności średni czas rozpatrywania wniosków jest zbyt krótki, aby umożliwiać dokładne kontrole; przed przyznaniem obywatelstwa nie prowadzi się także systematycznej wymiany informacji z państwem pochodzenia wnioskodawcy lub państwem, które wcześniej było głównym miejscem zamieszkania wnioskodawcy. Ponadto nie ma wymogów dotyczących fizycznego zamieszkiwania lub fizycznej obecności w Vanuatu. Brak wymogu odbycia fizycznej rozmowy budzi dodatkowe wątpliwości co do wiarygodności kontroli pod kątem bezpieczeństwa, ponieważ ogranicza możliwość potwierdzenia przez władze informacji zawartych we wniosku, w tym ich prawdziwości i wiarygodności.

Dostępne dane budzą również zastrzeżenia co do zakresu programów, wskaźnika odrzuconych wniosków i obywatelstwa pochodzenia wnioskodawców:

po pierwsze, liczba osób, których wnioski rozpatrzono pozytywnie (według Biura Paszportowego Vanuatu w latach 2013–2021 obywatelstwo w zamian za inwestycje przyznano ponad 10 500 osobom), jest bardzo wysoka.

Po drugie odsetek odrzuconych wniosków jest bardzo niski. Z dostępnych informacji wynika, że do 2020 r. odrzucono tylko jeden wniosek. Budzi to dalsze wątpliwości co do wiarygodności kontroli pod kątem bezpieczeństwa oraz sprawdzania przeszłości.

Po trzecie, wśród państw pochodzenia wnioskodawców, których wnioski rozpatrzono pozytywnie, znajdują się kraje, które są zazwyczaj wyłączone z innych programów obywatelstwa, takie jak Iran i Afganistan, oraz inne kraje, których obywatele potrzebują wizy na pobyt krótkoterminowy w UE, w tym Nigeria, Jemen, Syria, Pakistan i Libia.

W rezultacie programy ustanowione przez Vanuatu od 2015 r. umożliwiają obywatelom objętym obowiązkiem wizowym obejście zwykłej procedury wizowej Schengen oraz szczegółowej oceny ryzyka związanego z migracją i bezpieczeństwem przeprowadzanej dla danej osoby w ramach tej procedury. Programy obywatelstwa dla inwestorów stosowane przez Vanuatu nie zapewniają wysokiego poziomu bezpieczeństwa, o którym mowa w sprawozdaniu Komisji z 2019 r. w sprawie programów obywatelstwa i ułatwień pobytowych dla inwestorów.

Ponadto programy ustanowione od 2015 r. są przedmiotem komercyjnych działań reklamowych, w których przedstawia się je jako programy zapewniające bezwizowy wjazd do UE, mimo że celem umowy dotyczącej zniesienia wiz nie jest umożliwienie obywatelom państw trzecich, którzy są zobowiązani do posiadania wizy przy podróżowaniu do UE, obejścia takiego wymogu poprzez uzyskanie obywatelstwa Vanuatu. UE szanuje prawo suwerennych państw do decydowania o procedurach naturalizacji, jednak bezwizowy wjazd do Unii nie powinien być wykorzystywany jako narzędzie pozyskiwania indywidualnych inwestycji w zamian za obywatelstwo.

Stosowanie umowy można zawiesić w całości lub w części ze względu na porządek publiczny lub ochronę bezpieczeństwa narodowego.

W związku z tym Komisja uważa, że programy dla inwestorów obowiązujące w Vanuatu są sprzeczne z celami polityki wizowej UE oraz z rozróżnieniem na państwa trzecie, których obywatele podlegają obowiązkowi wizowemu, oraz państwa trzecie, których obywatele nie podlegają takiemu obowiązkowi, wprowadzonym w rozporządzeniu 2018/1806 i określonym przez UE na podstawie indywidualnej oceny różnych kryteriów dotyczących m.in. bezpieczeństwa. Takie programy zapewniają obywatelom państw trzecich, którzy – gdyby nie uzyskali obywatelstwa Vanuatu – byliby zobowiązani do uzyskania wizy, możliwość podróżowania do UE bez wizy i bez konieczności poddania się weryfikacji pod kątem bezpieczeństwa przed przybyciem na granice zewnętrzne, wymaganej w ramach procedury wizowej Schengen.

W związku z powyższym w celu złagodzenia wpływu programów obywatelstwa dla inwestorów na ruch bezwizowy między UE a Vanuatu uzasadnione jest częściowe i proporcjonalne zawieszenie umowy dotyczącej zniesienia wiz. Biorąc pod uwagę, że w praktyce funkcjonariusze straży granicznej państw członkowskich nie będą mogli stwierdzić, czy paszport zwykły został wydany w ramach systemu dla inwestorów, zawieszenie umowy powinno obejmować wszystkie paszporty zwykłe wydane od dnia 25 maja 2015 r., kiedy Vanuatu rozpoczęło wydawanie znacznej liczby paszportów w zamian za inwestycje.

2022/0001 (NLE)