EUROPESE COMMISSIE 
Brussel, 7.6.2011 
SEK(2011) 807 definitief 
  
Aanbeveling voor een 
AANBEVELING VAN DE RAAD 
over het nationale hervormingsp rogramma 2011 van Duitsland  
  
en met een advies van de Raad 
 
over het geactualiseerde stabiliteitsprogram ma van Duitsland voor de periode 2011-2014
{SEK(2011) 714 wersja ostateczna} 
 
 
NL 2   NL Aanbeveling voor een 
AANBEVELING VAN DE RAAD 
over het nationale hervormingsp rogramma 2011 van Duitsland  
  
en met een advies van de Raad 
 
over het geactualiseerde stab iliteitsprogramma van Duit sland voor de periode 2011-2014 
DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, 
Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 121, 
lid 2, en artikel 148, lid 4, 
Gezien Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het 
toezicht op begrotingssituaties en het toezi cht op en de coördina tie van het economisch 
beleid
1, en met name artikel 5, lid 3, 
Gezien de aanbeveling van de Europese Commissie2, 
Gezien de conclusies van de Europese Raad, Gezien het advies van het Com ité voor de werkgelegenheid, 
Na raadpleging van het Economis ch en Financieel Comité, 
Overwegende hetgeen volgt: (1) Op 26 maart 2010 hechtte de Europese Raad zijn goedkeuring aan het voorstel van de 
Europese Commissie voor een nieuwe groe i- en werkgelegenheidstrategie. Deze 
Europa 2020-strategie moet voor betere coör dinatie van het economisch beleid zorgen 
en zich toespitsen op de sleutelgebieden waarop Europa's potentieel voor duurzame 
groei en concurrentievermogen een  krachtige impuls nodig heeft. 
(2) De Raad heeft op 13 juli 2010 een aanbeveling inzake de globale richtsnoeren voor het 
economisch beleid van de lidstaten en de Unie (2010-2014) en op 21 oktober 2010 een besluit betreffende de richtsnoeren voor he t werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten
3 
aangenomen, die samen de "geïntegreerde ri chtsnoeren" vormen. De lidstaten werd 
verzocht in hun nationaal economisch en werkgelegenheidsbeleid met de 
geïntegreerde richtsnoe ren rekening te houden. 
                                                 
1 PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1. 
2 PB C [...] van [...], blz. [...]. 
3 Gehandhaafd voor 2011 bij Besluit 2011/308/EU van de Raad van 19 mei 2011. 
 
NL 3   NL (3) Op 12 januari 2011 hechtte de Commissie haar  goedkeuring aan de eerste jaarlijkse 
groeianalyse en gaf daarmee de aanzet  tot een nieuwe cyclus van economische 
governance in de EU en het eerste Eu ropees Semester van voorafgaande en 
geïntegreerde beleidscoörd inatie, dat op de Europa  2020-strategie berust.  
(4) Op 25 maart 2011 heeft de Europese  Raad de prio riteiten inzake 
begrotingsconsolidatie en structurele hervorming goedgekeurd (overeenkomstig de 
conclusies van de Raad van 15 februari en 7 maart 2011 en ten vervolge op de 
jaarlijkse groeianalyse van de Commissie) . Hij benadrukte dat voorrang moet worden 
gegeven aan het weer gezond en houdbaar maken van begrotingen, het terugdringen 
van de werkloosheid door hervormingen van de arbeidsmarkt en nieuwe inspanningen 
om de groei te stimuleren. Hij verzocht alle  lidstaten deze prioriteiten in concrete 
maatregelen om te zetten die in hun stabilit eits- of convergentieprogramma's en in hun 
nationale hervormingsprogramma's worden opgenomen. 
(5) Op 25 maart 2011 verzocht de Europese Raad voorts de lidstaten die aan het 
Euro Plus-pact deelnemen hun toezeggingen tijdig te presenteren om te kunnen 
worden opgenomen in de stabiliteits- of convergentieprogramma's en de nationale 
hervormingsprogramma's. 
(6) Duitsland heeft op 27 april 2011 zijn geactualiseerde stab iliteitsprogramma voor de 
periode 2011-2015 en op 7 april 2011 zijn nationale hervormingsprogramma 2011 
ingediend. Om met de onderlinge verb anden rekening te houden zijn beide 
programma's terzelfder  tijd geëvalueerd.  
(7) De Duitse economie is de crisis ingegaan met een betrekkelijk stevige positie. Het 
inzakken van de wereldhandel resulteerde echter in een in storting van de uitvoer en 
investeringen in 2009, zodat het reële bbp is  gekrompen met een nooit geziene 4,7%. 
Niettemin is de werkloosheid, na een klei ne stijging, sinds eind 2009 blijven dalen. De 
veerkracht van de arbeidsmarkt brengt de  gunstige effecten tot uiting van vroegere 
hervormingen met het oog op een vermindering van de gewerkte uren  en van subsidies 
ter ondersteuning van werktijdverkorting. De  economie heeft zich in 2010 krachtig 
hersteld van de recessie, met een toename van het reële bbp met 3,6%. In de uitvoer is 
de forse daling die in 2009 viel waar te  nemen, grotendeels ongedaan gemaakt, 
hetgeen de weg opende naar een breder ge dragen herstel, dat ook resulteert in een 
daling van het overschot op de lopende  rekening. De economie heeft haar 
concurrentievermogen tegenover de meeste va n de leden van het eurogebied verder 
versterkt. Van een positie van evenwicht is  de overheidsbegroti ng geëvolueerd naar 
een tekort van 3% van het bbp in 2009, als gevolg van de ongeremde werking van de automatische stabilisatoren en discreti onaire maatregelen om de economische 
neergang tegen te gaan. Het economische hers tel hielp het begrotingstekort in 2010 te 
beperken (tot 3,3% van he t bbp), ondanks het feit dat omvangrijke budgettaire 
stimuleringsmaatregelen en maatregelen te r ondersteuning van de financiële markt 
blijven doorlopen. 
(8) Op basis van de evaluatie van het geactualiseerde stabiliteitsprogramma 
overeenkomstig Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad, komt de Raad tot de 
conclusie dat het macro-economische scenario  dat aan het stabiliteitsprogramma ten 
grondslag ligt, voorzichtig is voor 2011 en plausibel voor de  periode nadien, mede in 
het licht van de voorjaarsprognoses 2011 van de Commissie. In het programma wordt 
voor 2011 gerekend met een groei van he t reële bbp met 2,3%, die nadien zal 
 
NL 4   NL vertragen tot 1,8% in 2012 en tot gemidde ld 1,5% in de periode 2013-2015. Volgens 
het programma zal het tekort al in 2011 - tw ee jaar vóór de door de Raad bepaalde 
termijn - worden teruggebracht tot onder de  referentiewaarde van 3% van het bbp, en 
zal verdere vooruitgang worden ge boekt bij het behalen van de 
middellangetermijndoelstelling (MTD) - een st ructureel tekort va n 0,5% van het bbp - 
tegen 2014. Na de verwachte correctie van het buitensporige tekort zal, volgens het 
programma, het aanpassingstempo richting de MTD afnemen tot onder de benchmark van 0,5% van het bbp in 2013 en 2014. Terw ijl de schuldquote in 2010 opliep met 
bijna 10 procentpunt
4, is de verwachting da t deze vanaf 2011 begint  te dalen en tegen 
2015 uitkomt bij 75,5% van het bbp, en zodoende nog steeds boven de 
referentiewaarde van het Verdrag ligt.  De risico's voor de begrotingsprognoses lijken 
voor 2011 over het algemeen in evenwicht te z ijn, maar de uitkomsten voor de periode 
nadien kunnen zwakker uitvallen dan ve rwacht, omdat bepaalde bezuinigingen 
misschien niet de verwachte opbrengsten op leveren. Over bepaalde maatregelen loopt 
de discussie nog (bijv. de energieheffing en he ffingen in de financiële sector), terwijl 
andere maatregelen nog nader dienen  te worden gespecificeerd (bijv. 
efficiëntieverbeteringen in het ambtenarenappa raat). Bovendien valt niet uit te sluiten 
dat er nog verdere maatregelen ter ondersteun ing van de financiële markten nodig zijn.  
(9) Nu met de recente hervorming van het zorg stelsel maatregelen z ijn genomen om de 
stijgingen in de uitgaven vooral in 2011 en 2012 te beteugelen, kunnen verdere 
stappen voor meer doelmatige overheidsuitgaven  in de zorg- en de langdurige zorg het 
beoogde consolidatietraject ondersteunen. Terz elfder tijd zou he t aanhouden van een 
grotendeels groeigericht c onsolidatietraject, waarbij ook voldoende uitgaven voor 
onderwijs worden veilig gesteld, kunnen bijdragen tot het versterken van het 
groeipotentieel op lange termijn. 
(10) Hoewel het Duitse begrotingskader aanzienlijk is versterkt door de introductie van een 
grondwettelijke begrotingsrege l, door de oprichting van de  Stabilitätsrat en door het 
systeem dat snel moet waarschuwen tegen begrotingsproblemen, dient de begrotingsregel nog volledig ten uitvoer te  worden gelegd op het niveau van de 
deelstaten. Ook een verdere aanscherping van het bijbehorende toezichts- en 
sanctiemechanisme kan de algemene  geloofwaardigheid van de Duitse 
overheidsfinanciën versterken. 
(11) De crisis bracht ernstige kwetsbaarheden  in de banksector aan het licht. Zware 
verliezen en afschrijvingen op internationa le investeringen in subprime-leningen en 
gestructureerde activa hebben de kapitaalba sis van een aantal banken aangetast en 
maakten aanzienlijke overheidsinterventie s noodzakelijk. De crisis bracht ook de 
zwakke punten van een aantal Landesbanken aa n het licht, die al vóór de crisis te 
kampen hadden met een gebrek aan doeltre ffende structuren voor  risicomanagement 
en het ontbreken van een levensvatbaar be drijfsmodel. Verdere hervormingen van de 
banksector, met onder meer een herstructurering van de Landesbanken die een 
levensvatbaar en toereikend gefinancierd bedrijfsmodel moeten krijgen, alsmede een 
versterking van het regelgevings- en toezi chtkader kunnen de stabiliteit van de 
                                                
 
4 De stijging in 2010 hield grotendeels verband met het feit dat twee banken in moeilijkheden 
probleemactiva hebben overgedragen aan hun respectieve bad banks , die bij de overheid worden 
ingedeeld. In lijn met de richtsnoeren van Eurostat met betrekking tot boekhoudkundige regels voor 
financiële afsplitsingsstructuren hadden de overeenkomstige verplichtingen van de bad banks  een 
rechtstreekse impact op het schuldniveau. 
 
NL 5   NL financiële sector helpen te bewaren en kunnen ook zorgen voor een doelmatigere inzet 
van binnenlandse besparingen als een midde l om de vraag en investeringen te 
stimuleren.  
(12) Het groeipotentieel en de structurele conc urrentiekracht van de Duitse economie zijn 
voor een groot deel afhankelijk van goed opge leide, gekwalificee rde arbeidskrachten, 
maar, gezien de demografische ontwi kkelingen, kan een nijpend tekort aan 
arbeidskrachten ontstaan. Een en ander m aakt duidelijk dat het van belang is het 
arbeidspotentieel volledig te  benutten door de obstakels voor arbeidsparticipatie van 
specifieke groepen (oudere werknemers, vrouw en, laagopgeleiden, burgers van buiten 
de EU) op te ruimen en de verdere ontwikke ling van menselijk kapi taal te bevorderen. 
Het aanpakken van de belast ingwig, die met name voor la ge en middeninkomens groot 
blijft, kan de prikkels om te werken ve rsterken, terwijl daar door loonsverhogingen in 
ruimere mate kunnen worden omgezet in hoge re beschikbare inkomens en een grotere 
binnenlandse vraag. Het hoge marginale tari ef in de inkomstenbelasting dat voor 
tweeverdieners geldt doordat bij echtparen de inkomsten gezamenlijk worden belast, 
verlagen door een stelsel met individuele  belastingheffing over te gaan, zou ertoe 
kunnen bijdragen dat deeltijd arbeid afneemt ten voordele  van voltijdarbeid. Een 
verdere uitbreiding van de beschikbaar heid van kinderopvangvoorzieningen kan met 
name ook een verhoging van de nog steeds ge ringe voltijdse arbeidsparticipatie van 
vrouwen in de hand werken. Voorts zou de toename van het aantal personen dat 
beroepskwalificaties verwerft, de vooruitzic hten van laagopgeleide werknemers op de 
arbeidsmarkt kunnen verbeteren. 
(13) Duitsland heeft recentelijk verreikende be slissingen genomen over zijn toekomstige 
energiemix. De tenuitvoerlegging van het Energiekonzept zal een ingrijpende 
transformatie van de energievoorziening me t zich brengen en gevolgen hebben voor de 
energieprijzen en het concurrentieve rmogen van de Duitse economie op de 
middellange tot lange termijn. Kostenefficiëntie dient daarom het centrale leidbeginsel te zijn voor de tenuitvoerlegging va n het Energiekonzept, waarbij doelmatig 
energieverbruik, kostenefficiënte steunreg elingen en adequate stroomnetten voor 
hernieuwbare energie en concurrerende energiemarkten voorop staan. 
(14) Het stimuleren van de concurrentie in  de dienstensector kan bijdragen tot 
productiviteitsgroei en kan de binnenlands e groei ondersteunen. Een meer dynamische 
groei van de dienstensector kan ook bijdra gen tot een verruiming van de basis voor 
aanbod- en vraaggroei in Duitsland. Ondanks  de aanzienlijke vooruitgang die dankzij 
de omzetting van de dienstenrichtlijn de afgelopen jaren is geboekt, lijkt er toch nog ruimte te zijn om de toetredings- en uitt redingsdrempels voor bedr ijven verder af te 
bouwen, met name door het stelsel van vergunningen en toelatingen verder te 
vereenvoudigen. De regulering voor bepaal de vrije beroepen (bijv. ingenieurs, 
architecten, apothekers en advo caten) lijkt strakker te zijn dan in andere landen en ook 
voor de ambachtelijke sector lijken toetre dings- en reguleringsbarrières hoog te zijn. 
Wat netwerkindustrieën betref t, wordt met name in het spoorvervoer de mededinging 
nog steeds belemmerd. In deze sector wordt een daadwerkelijke ontvlechting van het 
infrastructuurbeheer en de vervoersdiensten, die een noodzakelijke voorwaarde is voor een concurrerende markt, nog steeds uitges teld. Versterking van de toezichthoudende 
rol van de Bundesnetzagentur, de afsc haffing van kruissubsidiëring tussen de 
netwerkexploitant en de aanbieders van spoor vervoersdiensten, en de openstelling van 
verkoop- en ticketinfrastructuur voor conc urrenten kunnen op korte termijn voor meer 
concurrentie zorgen.  
 
NL 6   NL (15) Verdere hervormingen om de toegankelijkhe id en de kwaliteit van het onderwijs- en 
opleidingssysteem te verbeteren, zijn  van bepalend belang om een aanbod van 
voldoende geschoolde arbeidskrachten te  garanderen, mede in het licht van 
demografische ontwikkelingen.  Volgens prognoses zullen tekorten aan midden- en 
hooggeschoolde werknemers ontstaan, met name voor de vakgebieden wiskunde, 
wetenschappen en technologie.  Het aantal jongeren dat in Duitsland, zowel in het 
voortgezet onderwijs als in he t hoger onderwijs, zijn opleid ing afmaakt, ligt onder het 
EU-gemiddelde.  Een ruimere beschikbaarheid van voo r- en vroegschoolse educatie en 
van Ganztagsschulen, en het versoepele n van de overgang tussen verschillende 
richtingen van het onderwijssysteem  kunnen de slaagkansen verhogen.   
(16) Duitsland heeft een aantal toezeggingen ged aan in het kader van het Euro Plus-pact5. 
Wat de begroting betreft, wordt in deze toezeggingen opgeroepen om het buitensporig 
tekort reeds in 2011 te corrigere n en om de doelstellingen in het kader van de nationale 
begrotingsregel, met een ruime marge, te behalen tegen 2011-2012. Met het oog op de 
versterking van de financiële stabiliteit worden onder meer maatregelen genomen voor 
een doeltreffende regulering van en to ezicht op de kapitaalmarkt. Bij de 
werkgelegenheidsmaatregelen ligt de nadr uk op arbeidspartici patie (hervorming van 
instrumenten voor een actieve arbeidsmarkt, betere integratie van arbeidskrachten met 
buitenlandse kwalificaties en integr atie van migranten) en op onderwijs 
(Grundbildungspakt). De maatregelen ter ve rsterking van het concurrentievermogen 
zetten in op netwerkindustrieë n, de energie- en de diensten sector (nl. een agentschap 
voor markttransparantie in de stroom- en gassector, een programma voor elektrische 
mobiliteit en versterkte financiering voor  transportinfrastructuur), maar ook op 
onderwijs (nl. het Exzellenzinitiative om instellingen voor niet -universitair hoger 
onderwijs te steunen en financiering voor het Hochschulpakt). Deze toezeggingen betreffen de vier doelstelli ngen van het pact. Zij weerspie gelen grotendeels de ruimere 
hervormingsagenda zoals die in het st abiliteitsprogramma en het nationale 
hervormingsprogramma is geschetst. Toch kom en in de toezegginge n in het kader van 
het pact diverse beleidsterreinen niet  aan bod (bijv. de herstructurering van 
Landesbanken of de belastingwig op arbe id) of worden zij alleen aangestipt 
(openstellen van de dienstensector en netwer kindustrieën voor meer  concurrentie). De 
toezeggingen in het kader van het Euro Plus-pact zijn onderzocht en meegenomen in de aanbevelingen. 
(17) De Commissie heeft voor Duitsland het stab iliteitsprogramma en het nationale 
hervormingsprogramma, daaronder begrepen de  Duitse toezeggingen in het kader het 
Euro Plus-pact, onderzocht
6. Daarbij heeft zij gekeken n aar de relevantie ervan voor 
een houdbaar budgettair en sociaaleconomisch beleid in Duitsland, alsook of zij met 
de EU-regels en -richtsnoeren in over eenstemming zijn, gezien de noodzaak de 
algemene economische governance van de Eu ropese Unie te ve rsterken door middel 
van een EU-inbreng in toekomstige nationale  besluiten. In het li cht daarvan is de 
Commissie van mening dat de Duitse begroti ngsstrategie volgens planning ten uitvoer 
dient te worden gelegd, waarbij een groe ivriendelijke consolidatiekoers wordt 
aangehouden. Bij verdere stappen in 2011- 2012 dient de nadruk te liggen op het 
verzekeren van de stabiliteit van het financ iële bestel (bijv. door de herstructurering 
                                                 
5 Nadere gegevens over de in het kader van het Eu ro Plus-pact gedane toezeggingen zijn te vinden in 
SEC(2011) 714. 
6 SEC(2011) 714. 
 
NL 7   NL van Landesbanken) en het ve rsterken van binnenlandse bronnen voor groei, door de 
arbeidsparticipatie te  verhogen via een afbouw van de be lastingwig voor arbeid, betere 
toegankelijkheid en hogere kwaliteit va n onderwijs, en door de dienstensector, 
ambachten en vrije beroepen, en de netwer kindustrieën voor meer concurrentie open te 
stellen.  
(18) In het licht van deze beoordeling, en re kening houdende met de aanbeveling van de 
Raad van 2 december 2009 op grond van artikel 126, lid 7, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Un ie, heeft de Raad de actualisering 2011 van 
het stabiliteitsprogramma van Du itsland onderzocht. Zijn advies
7 daarover is met 
name in de onderstaande aanbeveling (1 ) weergegeven, Rekening houdende met de 
conclusies van de Europese Raad van 25 maart 2011, heeft de Raad het nationale 
hervormingsprogramma van Duitsland onderzocht, 
BEVEELT AAN dat Duitsland in de pe riode 2011-2012 actie onderneemt om: 
(1) De begrotingsstrategie voor 2012 en de periode nadien vo lgens planning ten uitvoer 
te leggen. De tenuitvoerlegging van de begrotingsregel op he t niveau van de 
deelstaten af te ronden en het bijbehorende toezichts- en sanctiemechanisme verder 
te versterken. Een groeivriendelijke cons olidatiekoers aan te houden, met name door 
voldoende uitgaven voor onderwijs veilig te stellen en door de doelmatigheid van de 
overheidsuitgaven in de zorg en de  langdurige zorg verder te verhogen. 
(2) De structurele zwakke punten  in de financiële sector aan te pakken, met name door 
de Landesbanken te herstructureren die op zoek moeten naar een toereikend 
gefinancierd, levensva tbaar bedrijfsmodel.  
(3) De arbeidsparticipatie te versterken door gelijke toegang tot onderwijs- en 
scholingsstelsels te ve rbeteren en door de hoge belas tingwig voor laagbetaalde arbeid 
op een budgettair neutrale  wijze te reduceren. He t aantal voorzieningen voor 
voltijdse kinderopvang en het aantal Ganzta gsschulen uit te br eiden, en negatieve 
belastingprikkels om als tweede verdiene r uit werken te gaan, weg te nemen.  
(4) Ongerechtvaardigde beperkingen voor be paalde vrije beroepen en in de 
ambachtelijke sector op te heffen. De me dedinging in de netwerkindustrieën te 
verbeteren, de toezichthoudende  rol van de Bundesnetzagen tur in het spoorvervoer te 
versterken; en, in het kader van het aange kondigde nationale Energiekonzept, in te 
zetten op het verbeteren van de kostenefficiëntie op lange termijn van de wet hernieuwbare energie (EEG) en het zorgen voor een daadwerkelijk onafhankelijke stroomopwekking en stroomtransmissie, en het versterken van de grensoverschrijdende interconnectie.  
Gedaan te Brussel, … 
 Voor de Raad 
 De voorzitter 
                                                
 
7 Uit hoofde van artikel 5, lid 3, van Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad.