KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 6.9.2018 COM(2018) 612 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie oceny inicjatywy Europeana i dalszych działań na rzecz jej rozwoju {SWD(2018) 398 final}



1.Wprowadzenie W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono wyniki niezależnej oceny europejskiej biblioteki cyfrowej Europeana jako europejskiego projektu dotyczącego innowacji kulturowej i cyfrowej, a także wizję Komisji dotyczącą dalszych działań na rzecz przyszłego rozwoju inicjatywy Europeana. Do sprawozdania dołączono dokument roboczy służb Komisji SWD(2018) 398 zawierający szczegółowe informacje na temat oceny inicjatywy Europeana. 1.1.Projekt Europeana Projekt Europeana uruchomiono w 2008 r. jako „Europejską Bibliotekę Cyfrową”, aby zapewnić wszystkim dostęp do dziedzictwa kulturowego Europy za pośrednictwem jednego portalu. Jej utworzenie zostało zainicjowane pismem sześciu szefów państw i rządów skierowanym do Komisji w 2005 r. Od tamtej pory Komisja nieprzerwanie udziela wsparcia finansowego i politycznego na rzecz koordynacji i integracji wysiłków państw członkowskich UE w zakresie digitalizacji i udostępniania w internecie dorobku kulturowego. Obejmują one standaryzację, interoperacyjność i współpracę między instytucjami zajmującymi się dziedzictwem kulturowym w całej Europie. Projekt Europeana przyczynia się do wdrażania szeregu powiązanych ze sobą obszarów polityki, w tym jednolitego rynku cyfrowego, oraz zalecenia Komisji (2011/711/UE) i związanych z nim konkluzji Rady, wzywających państwa członkowskie do udostępniania w internecie większej ilości materiałów i zapewnienia długoterminowej ochrony zasobów cyfrowych. Europeana jest obecnie europejską platformą cyfrową dziedzictwa kulturowego, finansowaną ze środków instrumentu „Łącząc Europę” jako dobrze rozwinięta infrastruktura usług cyfrowych służąca: -udostępnianiu w internecie zdigitalizowanych materiałów europejskiego dziedzictwa kulturowego oraz promowaniu ich transgranicznej widoczności i wykorzystania w całej Europie; -oferowaniu rozwiązań dotyczących transeuropejskiej interoperacyjności i dostępności zasobów cyfrowych dziedzictwa europejskiego; -dalszej poprawie warunków ponownego wykorzystywania i ułatwienia pobierania kulturowych treści cyfrowych oraz metadanych w innych sektorach, np. badań naukowych, edukacji, turystyki, lub w branżach kreatywnych; oraz -zapewnieniu wielojęzycznego i przyjaznego dla użytkownika punktu dostępu do bogatego i różnorodnego dziedzictwa kulturowego Europy. Europeana umożliwia obecnie dostęp do ponad 51 milionów pozycji ze zbiorów ponad 3 700 bibliotek, archiwów, muzeów, galerii i kolekcji audiowizualnych w całej Europie za pośrednictwem głównego portalu „Europeana Collections” ( europeana.eu ) oraz działających na tej platformie interfejsów programowania aplikacji (API). Europeana oferuje usługi różnym grupom użytkowników, np.: -partnerom w zakresie danych (instytucje kultury dostarczające danych) oraz osobom zawodowo zajmującym się dziedzictwem kulturowym; -użytkownikom końcowym (każda osoba zainteresowana kulturą); oraz -ponownym użytkownikom (edukacja, badania naukowe oraz specjaliści z sektora kreatywnego). Stowarzyszenie „Sieć Europeana” zrzeszające ponad 1 700 osób zawodowo związanym z dziedzictwem kulturowym, technologiami oraz pracą twórczą wspiera wartości i prace prowadzone w ramach inicjatywy Europeana, wymienia i propaguje najlepsze praktyki w zakresie digitalizacji i standaryzacji metadanych, a także stymuluje budowanie zdolności w społeczności osób zajmujących się dziedzictwem kulturowym. Europeana przyczynia się do ochrony i promowania kultury europejskiej w erze cyfrowej, a uczestniczą w niej wszystkie państwa członkowskie UE. Wspiera cele Europejskiego Roku Dziedzictwa Kulturowego 2018, które obejmują zachęcanie do dzielenia się dziedzictwem kulturowym Europy i doceniania go, zwiększanie świadomości wspólnej historii i wartości oraz wzmacnianie poczucia przynależności do wspólnej przestrzeni europejskiej. Europeana jest jedynym partnerem w zakresie cyfrowego dziedzictwa kulturowego w ramach Europejskiego Roku Dziedzictwa Kulturowego 2018. 1.2.Nowy europejski program na rzecz kultury: W komunikacie opublikowanym w dniu 22 maja 2018 r. Komisja zapowiedziała „kolejne kroki dotyczące Europeany, europejskiej platformy cyfrowej na rzecz dziedzictwa kulturowego, do 2018 r.”, których celem jest dalsze jej rozwijanie jako paneuropejskiego czynnika umożliwiającego transformację cyfrową dziedzictwa kulturowego oraz kluczowej inicjatywy w zakresie demokratycznego dostępu do kultury. Wraz z innymi zapowiedzianymi inicjatywami, takimi jak sieć ośrodków kompetencji służących zabezpieczeniu wiedzy na temat zagrożonych zabytków kultury dzięki digitalizacji na dużą skalę, planowane wkrótce stworzenie internetowego katalogu filmów europejskich oraz paneuropejska sieć cyfrowych centrów kreatywności i innowacji, Europeana przyczyni się do dalszej promocji, rozpowszechniania i dostępności europejskiej kultury i dziedzictwa kulturowego.

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono wyniki niezależnej oceny, o którą zwrócono się w konkluzjach Rady z dnia 31 maja 2016 r. w sprawie roli europejskiej biblioteki cyfrowej Europeana w zakresie dostępu cyfrowego do europejskiego dziedzictwa kulturowego, jak również widoczności i wykorzystywania tego dziedzictwa, a także wizję Komisji dotyczącą przyszłości Europeany. W odpowiedzi na wniosek Rady Komisja przeprowadziła następujące działania: a) ocenę europejskiej biblioteki cyfrowej Europeana na podstawie pięciu obowiązkowych kryteriów (znaczenie, skuteczność, wydajność, spójność, unijna wartość dodana) określonych w wytycznych Komisji dotyczących lepszego stanowienia prawa. Zakres oceny obejmuje zarówno koncepcję leżącą u podstaw europejskiej biblioteki cyfrowej Europeana, jak i jej wartość jako europejskiego innowacyjnego przedsięwzięcia zarówno na płaszczyźnie kultury, jak i na płaszczyźnie cyfrowej, a także szczegółowy przegląd adekwatności i rentowności usług świadczonych przez europejską bibliotekę cyfrową Europeana jako infrastrukturę usług cyfrowych w ramach instrumentu „Łącząc Europę”; b) analizę możliwych opcji średnio- i długookresowego rozwoju Europeany w oparciu o wyniki oceny. W celu wsparcia Komisji w ocenie i określeniu przyszłych kierunków rozwoju Europeany zatrudniono zespół pięciu niezależnych ekspertów z różnych dziedzin dysponujących odpowiednią wiedzą fachową. Zewnętrzna firma konsultingowa przeprowadziła niezależne badanie w celu dopracowania kwestionariusza oraz metodologii oceny, zgromadzenia danych dowodowych (m.in. dzięki badaniu źródeł wtórnych, studiom przypadków, wywiadom, analizom porównawczym, ocenie przydatności technicznej i analizie internetowych konsultacji publicznych) oraz ewaluacji kwestionariusza oceny przy udziale ekspertów. Komisja przeprowadziła również 12-tygodniowe internetowe konsultacje publiczne we wszystkich językach urzędowych UE. W konsultacjach publicznych wykorzystano ukierunkowany kwestionariusz, zawierający pytania o bardziej technicznym charakterze, skierowany do specjalistów i organizacji, które mają doświadczenie w zakresie infrastruktury i sieci specjalistów Europeany. Wyniki konsultacji publicznych (na podstawie 1 221 odpowiedzi) stanowiły znaczący wkład w ocenę. 2.Główne ustalenia oceny Zgodnie z kryteriami oceny jej główne ustalenia można podsumować w poniższych punktach. 2.1.Znaczenie Ogólnie rzecz biorąc, z punktu widzenia unijnej polityki i priorytetów w zakresie dostępności i rozpowszechniania europejskiego dziedzictwa kulturowego w internecie europejska biblioteka cyfrowa Europeana ma duże znaczenie. Europejska biblioteka cyfrowa Europeana ma znaczenie dla instytucji dziedzictwa kulturowego, ponieważ ułatwia profesjonalną wymianę wiedzy specjalistycznej w dziedzinie kultury i technologii. Europeana zrealizowała z nawiązką stawiane jej cele pod względem liczby pozycji, ale istnieje potrzeba poprawy adekwatności i jakości zawartych w niej treści i metadanych. Europeana zawiera jedną z największych kolekcji cyfrowych na świecie i jest jedyną paneuropejską platformą w swoim rodzaju, która zapewnia dostęp do materiałów graficznych, tekstowych, dźwiękowych, wideo i 3D pochodzących ze zbiorów ponad 3 700 europejskich bibliotek, archiwów, muzeów, galerii i instytucji audiowizualnych. Ponadto wyróżnia się ona tym, że oferuje materiały w dużej liczbie języków (37). Znaczenie Europeany dla unijnej polityki i priorytetów zostało ocenione wysoko. Co najmniej dwie trzecie respondentów biorących udział w konsultacjach publicznych, którzy dostarczyli danych do europejskiej biblioteki cyfrowej Europeana, zaznaczyło, że Europeana wytworzyła wartość dodaną dla ich organizacji dzięki dotarciu do odbiorców i wzbogaceniu treści, a także dzięki ułatwianiu nawiązywania współpracy z innymi instytucjami kulturalnymi. Dwie trzecie respondentów wskazało, że Europeana ma istotne znaczenie dla odkrywania i zgłębiania europejskiego dziedzictwa kulturowego. Jej zbiory są postrzegane jako poszerzające wiedzę i naukę o kulturze oraz oferujące wiarygodne źródła treści. Chociaż Europeana z nawiązką zrealizowała swoje cele pod względem liczby pozycji, problem stanowią adekwatność i jakość zawartych w niej treści i metadanych. Podjęto wprawdzie szereg działań w celu poprawy jakości danych, dalszego otwarcia danych i tworzenia wartości dla partnerów, ale kluczowe problemy dotyczą treści (np. pod względem zasięgu geograficznego i tematycznego, reprezentacji instytucji, a także znaczenia i wagi kulturowej treści) i metadanych (np. pod względem braku tłumaczenia, jakości i poziomu szczegółowości oraz niespójności lub niedziałających linków). Problemy dotyczące metadanych miały negatywny wpływ na ogólną popularność portalu oraz na możliwość znalezienia i wykorzystania materiałów zgromadzonych w europejskiej bibliotece cyfrowej Europeana. Szereg negatywnych odpowiedzi uzyskanych w ramach konsultacji publicznych dotyczyło nieadekwatności wyników wyszukiwania. Osiągnięcie wysokiego poziomu jakości danych stanowi zatem kluczową kwestię w odniesieniu do Europeany, a instytucje odpowiedzialne za dziedzictwo kulturowe odgrywają w tej dziedzinie główną rolę, gdyż ponoszą ostateczną odpowiedzialność za jakość dostarczanych treści i metadanych. Obecna strategia Europeany koncentruje się na poprawie jakości danych oraz na uczynieniu zawartych w niej (i przekazywanych do niej) treści bardziej interesującymi i wartościowymi dla użytkowników końcowych i dla ponownych użytkowników. 2.2.Skuteczność Pod pewnymi względami Europeana odnosi sukcesy, ale w wielu kwestiach istnieje znaczący potencjał jej ulepszenia.

Za najważniejsze osiągnięcia tej inicjatywy uznaje się zapewnienie wspólnych standardów, najlepszych praktyk oraz propagowanie otwartych danych na temat kultury. Wspólne rozwiązania i ramy wydawnicze Europeany zostały przejęte przez instytucje zajmujące się dziedzictwem kulturowym. Wiele zainteresowanych grup użytkowników wskazało jednak na słabości infrastruktury technicznej (w tym infrastruktury agregacji) i funkcjonalności platformy pod względem wielojęzyczności, funkcji wyszukiwania i filtrowania w portalu oraz interfejsów programowania aplikacji, a także jakości danych. Europeana jest skierowana do szerokiego kręgu odbiorców, takich jak instytucje dziedzictwa kulturowego i specjaliści w tej dziedzinie, badacze, sektor edukacji, specjaliści z branży kreatywnych, a także do ogółu społeczeństwa. Różnorodność użytkowników Europeany i ich rozmaite zainteresowania stanowią wyzwanie pod względem zaspokojenia potrzeb każdej grupy użytkowników o odpowiednim ukierunkowaniu. Mimo że wyselekcjonowane treści zamieszczane na platformie można kierować do jednej grupy użytkowników lub większej ich liczby, funkcje wyszukiwania, w szczególności brak zaawansowanego filtrowania umożliwiającego zawężenie wyszukiwanych treści, oraz brak adekwatności wyników wyszukiwania nie spełniają oczekiwań użytkowników docelowych. Kolejnym problemem jest poziom wielojęzyczności portalu: brak tłumaczenia metadanych i niespójności między wynikami wyszukiwania w różnych językach. Europeana nie była zbyt skuteczna w docieraniu do obywateli, którzy na ogół nie zdają sobie sprawy z jej istnienia pomimo sukcesów takich działań, jak np. dni zbiorów dotyczących pierwszej wojny światowej. Pomimo tych niedociągnięć jednym z kluczowych osiągnięć Europeany jest zapewnienie wspólnych standardów i rozwiązań, w szczególności modelu danych Europeany, oświadczeń o prawach międzynarodowych oraz ram wydawniczych Europeany. Zostały one powszechnie przejęte przez sektor dziedzictwa kulturowego w Europie i na świecie, na przykład przez Amerykańską Bibliotekę Cyfrową (Digital Public Library of America, DPLA). 2.3.Wydajność Ogólnie rzecz biorąc, Europeana wykazuje potencjał w zakresie poprawy swojej wydajności. Inicjatywa ta odniosła sukces na polu budowy szeroko zakrojonego ekosystemu agregatorów i instytucji dziedzictwa kulturowego, jednak największe wyzwanie stanowi wydajność złożonego procesu agregacji. Obecna struktura agregacji opiera się na dziedzinowych i krajowych agregatorach, którzy gromadzą dane z 3 700 instytucji. W szczególności instytucje dostarczające danych współpracują z agregatorami, którzy harmonizują ich dane i przekazują je do Europeany. Wiąże się to jednak ze złożonym procesem, w którym w wielu przypadkach występują opóźnienia lub problemy z komunikacją między zainteresowanymi stronami, negatywnie odbijające się na publikacji i aktualizacji danych. Brak narzędzi do aktualizowania metadanych prowadzi do konieczności zwiększenia ogólnych wysiłków niezbędnych do dostarczenia danych wysokiej jakości. Zdarzają się również przypadki, w których instytucje, które wniosły wkład w postaci danych w ramach zakończonych już projektów finansowanych z budżetu UE, mają ograniczone możliwości aktualizacji swoich danych, zwłaszcza w krajach, w których nie istnieją krajowi agregatorzy. Również w systemie finansowania wystąpiły problemy z wydajnością. Pomimo wysiłków Komisji, państw członkowskich i Fundacji Europeana (operatora platformy usług podstawowych) model finansowania oparty na dotacjach (które wymagały współfinansowania) okazał się nieodpowiedni dla utrzymania usług podstawowych. W konkluzjach Rady z 2016 r. zwrócono się do państw członkowskich o dalsze wnoszenie wkładów finansowych na rzecz Europeany do czasu, gdy Komisja stopniowo przekształci swój system wsparcia z modelu dotacji w model zamówień publicznych, w ramach którego możliwe będzie pokrycie wszystkich kosztów usług podstawowych. Zmiana ta nastąpiła we wrześniu 2017 r. Pomimo wymienionych wyżej ograniczeń Europeana zdołała w szczególności zbudować szeroko zakrojony ekosystem lub sieć domen i krajowych agregatorów oraz instytucji dziedzictwa kulturowego, które odegrały kluczową rolę w ułatwianiu dostępu do cyfrowego dziedzictwa kulturowego Europy. 2.4.Spójność Europeana jest spójna i dobrze dostosowana do szerszej polityki i priorytetów UE, jednocześnie zachowując spójność z krajowymi strategiami państw członkowskich UE. Ocena potwierdza spójność Europeany w odniesieniu do polityki UE zgodnie z komunikatem z Göteborga z listopada 2017 r.. Europejski Rok Dziedzictwa Kulturowego 2018 jest z założenia okazją do pokazania, w jaki sposób narzędzia cyfrowe mogą poszerzyć dostęp do dorobku kulturowego i zwiększyć możliwości, a także rzucenia światła na inicjatywy takie jak Europeana, które wspierają cyfrowy dostęp do dorobku kulturowego znajdującego się w posiadaniu bibliotek, archiwów i muzeów. Jest również spójny z krajowymi strategiami w zakresie digitalizacji i dostępu online do materiałów z zakresu dziedzictwa kulturowego państw członkowskich UE. W pewnym stopniu Europeana podejmuje wyzwania, przed którymi stoją państwa członkowskie UE w dziedzinie cyfryzacji dziedzictwa kulturowego i transformacji dostępu do kultury. Prace prowadzone w ramach Europeany, na przykład dotyczące standardów, narzędzi i otwartego dostępu, są postrzegane jako użyteczne we wszystkich sektorach podlegających transformacji cyfrowej, nawet jeśli nie wszystkie zainteresowane strony zgadzają się z konkretnymi propagowanymi rozwiązaniami. 2.5.Unijna wartość dodana: Europeana wniosła wartość dodaną, odgrywając znaczącą rolę w cyfrowym rozwoju sektora dziedzictwa kulturowego w Europie. Ponadto Europeana przyczyniła się do wzmocnienia poczucia wspólnej historii i tożsamości wśród Europejczyków.

Europeana odgrywa kluczową rolę we wzmacnianiu współpracy i działań normalizacyjnych ponad granicami, a nadrzędnym celem jest coraz większe wykorzystanie standardów w digitalizacji i udostępnianiu zdigitalizowanych materiałów kulturowych w całej Europie. Bez projektu Europeana w wielu państwach członkowskich nie powstałyby inicjatywy na szczeblu krajowym związane ze standaryzacją metadanych lub tworzeniem portali krajowych. Udział Europeany miał również kluczowe znaczenie dla propagowania otwartych danych na temat kultury. W odpowiedziach uzyskanych w ramach konsultacji publicznych zaangażowanie Europeany w rozwój otwartej kultury/metadanych uznaje się za działanie, które w największym stopniu (82 %) przyczyniło się do postępów w pracach instytucji dziedzictwa kulturowego i ułatwiło ich działalność. Europeana przyczyniła się również do upowszechniania poczucia wspólnej historii i tożsamości dzięki jej zbiorom tematycznym i kampaniom partycypacyjnym, takim jak kampania „I wojna światowa”, łącząca indywidualne historie w szerszym kontekście europejskim, a ostatnio kampania „Migracja”. 3.Kierunki przyszłego rozwoju europejskiej biblioteki cyfrowej Europeana Biorąc pod uwagę wyniki oceny oraz analizę przyszłych opcji dokonaną przez panel ekspertów w związku z pakietem korzyści, jakie oferować ma Europeana w przyszłości, Komisja Europejska podejmie starania, aby przekształcić ją w kluczowego gracza w paneuropejskiej sieci cyfrowych centrów kreatywności i innowacji na rzecz transformacji cyfrowej instytucji dziedzictwa kulturowego. Analiza Komisji opiera się na kluczowych mocnych stronach, jakie wykazuje biblioteka Europeana, jak również na potrzebie wyeliminowania niedociągnięć, na które zwrócono uwagę w ocenie, jednocześnie uwzględniając pojawiające się tendencje i zmiany w sektorze cyfrowego dziedzictwa kulturowego. 3.1.Zakres Przyszły zakres biblioteki Europeana będzie ukierunkowany przede wszystkim na potrzeby głównych zainteresowanych stron w sektorze dziedzictwa kulturowego, w szczególności instytucji dziedzictwa kulturowego, które inicjatywa powinna wspierać w wysiłkach na rzecz transformacji cyfrowej i udzielać im wskazówek w tym zakresie. Europeana wzmocni swoje powiązania z instytucjami dziedzictwa kulturowego, tworząc wartość dodaną w poniższych obszarach działalności. (i) Wzmocnienie podstawowej platformy technicznej inicjatywy, zapewniające solidną i wiarygodną podstawę do wspierania instytucji dziedzictwa kulturowego, w szczególności: -infrastrukturę techniczną i nowatorskie narzędzia umożliwiające instytucjom kultury łatwe udostępnianie bibliotece Europeana treści i metadanych wysokiej jakości (infrastruktura i usługi w zakresie agregacji); -znaczącą poprawę dostępności cyfrowych materiałów kulturowych; -wzmocnienie wielojęzyczności, tak aby użytkownicy mogli badać, korzystać i ponownie wykorzystywać treści niezależnie od oryginalnego języka materiałów kulturowych; -zachowanie odpowiedzialności za jakość oferowanych danych i usług. (ii) Ponadto Komisja uważa, że w centrum inicjatywy Europeana powinno znaleźć się wzmocnienie pozycji społeczności zajmujących się dziedzictwem kulturowym w państwach członkowskich. Europeana powinna zapewniać istotne wsparcie dostawcom i agregatorom danych w celu skutecznego przyswajania i aktualizowania danych. Komisja uważa, że agregatorzy – lokalni, krajowi i związani z określonymi dziedzinami – mają zasadnicze znaczenie dla inicjatywy Europeana i że ich rola jako pośredników między instytucjami kultury powinna być aktywnie wspierana przez państwa członkowskie oraz w ramach inicjatywy. (iii) Komisja uważa, że inicjatywa powinna eksponować potencjał takich treści za pośrednictwem wyselekcjonowanych i wielojęzycznych zbiorów, wystaw i wirtualnych galerii opartych na wysokiej jakości danych, co umożliwiłoby stworzenie szeregu tematów wzmacniających europejską narrację i europejski wymiar. (iv) W tym celu w ramach projektu Europeana należy ponownie przemyśleć infrastrukturę potrzebną do opracowywania inteligentnych treści i ich podawania w celu ulepszenia oferty cyfrowej, wykorzystując różne podejścia oparte na sztucznej inteligencji, przetwarzanie języków naturalnych i technologie dużych zbiorów danych w celu automatyzacji w jak największym stopniu tworzenia treści i metadanych, zarządzania nimi i ich prezentacji. W ramach projektu Europeana należy aktywnie śledzić i wdrażać opracowywanie standardów, narzędzi i usług w celu dalszego wzbogacania, udoskonalania i automatyzacji zasobów cyfrowych. Umożliwi to tworzenie inteligentnych treści, które można ponownie wykorzystać w innych sektorach, takich jak edukacja, badania naukowe lub sektorach kreatywnych. (v) Projekt Europeana powinien również w dalszym ciągu stanowić siłę napędową opracowywania standardów, wspólnych rozwiązań i najlepszych praktyk w sektorze cyfrowego dziedzictwa kulturowego i działać jako katalizator i innowator na polu transformacji cyfrowej instytucji dziedzictwa kulturowego. W tym kontekście istotne jest, by projekt Europeana i jego sieć agregatorów, instytucji i specjalistów wspólnie kształtowały transformację cyfrową sektora dziedzictwa kulturowego poprzez rozwój współpracy instytucjonalnej i zawodowej, która będzie wspierać rozwój związanej z nią wiedzy fachowej i umiejętności. Przyczyni się to do budowania zdolności instytucji zajmujących się dziedzictwem kulturowym, zapewniając możliwość transformacji cyfrowej nawet najmniejszym instytucjom. 3.2.Finansowanie Do końca obecnych wieloletnich ram finansowych projekt Europeana będzie nadal finansowany w ramach programu instrumentu „Łącząc Europę” poprzez połączenie dotacji i zamówień publicznych. Chociaż usługi podstawowe będą finansowane w drodze zamówień publicznych w celu zapewnienia stabilności świadczonych usług, instrumenty finansowe w postaci dotacji będą wykorzystywane do wspierania instytucji kultury we wnoszeniu wkładu do Europeany.