Innowacje stymulują proces modernizacji gospodarki, przyciągają inwestycje i wspierają wzrost gospodarczy. Tworzenie warunków sprzyjających innowacji wymaga połączenia zachęt finansowych i ściślejszych relacji między światem biznesu a środowiskiem akademickim. By pobudzać badania, rozwój technologiczny i innowacje, coraz więcej państw członkowskich podkreśla znaczenie pośrednich środków wsparcia, takich jak bodźce podatkowe. Przykładowo, na początku 2016 r. Polska wprowadziła nowe bodźce podatkowe w dziedzinie badań i rozwoju. Stosowane są również nowe zwolnienia z podatku w przypadku funduszy na sprzedaż udziałów i akcji kwalifikujących się spółek, co ma pobudzić finansowanie kapitałem własnym innowacyjnych przedsiębiorstw. Estonia podjęła inicjatywy mające na celu promowanie innowacji w dziedzinie udzielania zamówień publicznych i zapewniła finansowanie kilku ośrodków technologii i systemu bonów na innowacje, umożliwiając małym i średnim przedsiębiorstwom współpracę z uczelniami wyższymi i ośrodkami kompetencji. Należy jednak wzmocnić powiązania między środowiskiem akademickim, badaniami naukowymi i innowacjami w przedsiębiorstwach w wielu państwach członkowskich, zwłaszcza w tych, gdzie ostatnio nastąpiła stagnacja, a nawet pogorszenie ogólnych wyników w zakresie innowacji, a także w państwach, które nadal wyraźnie nie nadążają za wynikami liderów innowacji pomimo niedawnych postępów.

5.3 Odpowiedzialne polityki budżetowe

Nadanie strukturze dochodów i wydatków charakteru bardziej sprzyjającego wzrostowi gospodarczemu mogłoby stymulować ten wzrost. Konieczne są dalsze postępy w kierunku zmniejszenia obciążenia podatkowego pracy. Korzystając z postępów w zakresie zwalczania uchylania się od opodatkowania i usprawniania administracji podatkowej, należy podjąć dalsze wysiłki, by systemy podatkowe były bardziej uczciwe i efektywne, by wyeliminować czynniki zniechęcające do tworzenia miejsc pracy, by priorytetowo traktować wydatki sprzyjające wzrostowi gospodarczemu i podtrzymywać efektywne inwestycje publiczne. W tym względzie prognozowane dalsze obniżenie wskaźnika inwestycji publicznych do PKB w latach 2015-2017 wskazuje na konieczność podjęcia dalszych działań.

Chociaż nominalne deficyty budżetowe uległy znacznemu obniżeniu w ostatnich latach i prognozuje się ich dalszy spadek, niektóre państwa członkowskie nie spełniają wymogów określonych w pakcie stabilności i wzrostu. Zakłada się, że relacja długu do PKB będzie stopniowo maleć w stosunku do maksymalnego poziomu osiągniętego w 2014 r. Głównym czynnikiem powodującym obniżenie deficytu w latach 2015–2017 jest ożywienie gospodarcze i niższe wydatki z tytułu odsetek, natomiast inne pozycje po stronie dochodów i wydatków generalnie wykazują tendencję wzrostową. W rezultacie przewiduje się nieznaczny wzrost deficytu strukturalnego w strefie euro, a następnie po latach stałej poprawy ma się on ustabilizować w UE. Polityki budżetowe należy oceniać pod kątem dwóch celów, jakimi są długoterminowa stabilność finansów publicznych i wspieranie umiarkowanego ożywienia.

Dnia 22 stycznia 2016 r. Portugalia przedłożyła swój projekt planu budżetowego. Został on zaopiniowany przez Komisję, która stwierdziła, że istnieje ryzyko, że plany rządowe mogą okazać się niezgodne z paktem stabilności i wzrostu, i zwróciła się do władz o podjęcie niezbędnych środków w ramach krajowego procesu budżetowego, by zapewnić zgodność budżetu na 2016 r. z paktem stabilności i wzrostu. Komisja dokona ponownej oceny sytuacji w maju na podstawie krajowego programu reform Portugalii.

Prognozuje się, że Hiszpania nie osiągnie docelowego deficytu nominalnego wyznaczonego na 2015 r. i nie dokona terminowej i trwałej korekty do 2016 r., natomiast obecnie nie podejmuje zalecanego wysiłku fiskalnego. W związku z tym Komisja kieruje niezależne zalecenie do Hiszpanii w ramach obecnego pakietu.

W swojej ocenie projektów planów budżetowych na 2016 r. państw członkowskich należących do strefy euro, opublikowanej w listopadzie 2015 r., Komisja wskazała, że w przypadku czterech państw (Hiszpanii, Włoch, Litwy i Austrii), plany te rodziły ryzyko nieprzestrzegania postanowień paktu stabilności i wzrostu. Uznano, że projekty siedmiu państw (Belgii, Irlandii, Francji, Łotwy, Malty, Słowenii i Finlandii) były zasadniczo zgodne z paktem, natomiast Niemcy, Estonia, Luksemburg, Niderlandy i Słowacja wypełniły wymogi na 2016 r. Portugalia nie przedłożyła projektu planu budżetowego w terminie, lecz dopiero dnia 22 stycznia 2016 r. z powodu wyborów krajowych w październiku 2015 r. i z uwagi na czas konieczny, by powołać nowy rząd.

Sprawozdania krajowe zwierają ponadto ocenę odpowiedzi państw członkowskich na zalecenia wzywające do wzmocnienia wymiaru instytucjonalnego i długookresowego ich polityki budżetowej.

Organy budżetowe i sprawowanie rządów oraz długoterminowa stabilność finansów publicznych

Wiele państw członkowskich podjęło działania, by wzmocnić różne aspekty krajowych ram budżetowych. Widoczne są postępy w tworzeniu solidniejszych krajowych ram budżetowych, które mają zasadnicze znaczenie dla wypracowania i stosowania właściwej polityki budżetowej. Bułgaria przyjęła przepisy prawne określające warunki korygowania odchyleń. Chorwacja podjęła pewne wysiłki, by doprecyzować planowanie budżetu i wzmocnić kontrolę wydatków. Portugalia przeprowadziła kolejne reformy ustawy budżetowej, a Słowenia przyjęła przepisy wykonawcze odnoszące się do zapisanej w konstytucji tego kraju zasady salda budżetowego. Ponadto w niektórych państwach członkowskich ustanowiono niezależne organy budżetowe monitorujące stosowanie krajowych przepisów budżetowych i planów budżetowych lub wzmocniono ich pozycję. Dotychczas Republika Czeska i Polska pozostają jedynymi państwami członkowskimi, które nie uchwaliły przepisów w sprawie powołania rad budżetowych.

Komisja prowadzi obecnie przegląd transpozycji do prawa krajowego reguł określonych w tzw. pakcie fiskalnym , które mają na celu zapewnienie większej spójności między krajowymi i europejskimi ramami budżetowymi oraz zwiększenie poczucia odpowiedzialności za ich przestrzeganie w państwach członkowskich. Komisja bierze udział w konsultacjach ze stronami umawiającymi się, by umożliwić im zgłaszanie uwag do ustaleń Komisji, jak przewiduje art. 8 ust. 1 Traktatu o stabilności, koordynacji i zarządzaniu w unii gospodarczej i walutowej, zanim Komisja przyjmie swoje sprawozdanie w 2016 r.

Prognozowany wzrost wydatków związanych ze starzeniem się społeczeństwa mógłby zagrażać stabilności finansów publicznych w perspektywie średnio- i długoterminowej. Społeczeństwo w UE, zwłaszcza w strefie euro, starzeje się w szybkim tempie. Zakłada się, że przez najbliższe cztery dekady liczba ludności w wieku produkcyjnym będzie maleć średnio o 0,4 % w skali roku. Starzenie się społeczeństwa wpływa bezpośrednio na finanse publiczne z uwagi na wydatki na emerytury, opiekę zdrowotną i długoterminową opiekę. O ile nie zostaną podjęte środki naprawcze, ponad połowa państw członkowskich stanie w obliczu umiarkowanych lub poważnych wyzwań związanych ze stabilnością finansów publicznych. W wielu państwach osiągnięto zadowalające postępy i od początku kryzysu udało się zmniejszyć skalę długoterminowych problemów związanych ze stabilnością, przede wszystkim za sprawą wdrożenia reform emerytalnych i niedawnej konsolidacji budżetowej. Nadal jednak należy mierzyć się z poważnymi problemami w związku z prognozowanymi wydatkami związanymi ze starzeniem się społeczeństwa.

Postępy we wdrażaniu reform systemów emerytalnych przebiegają różnie w poszczególnych państwach członkowskich. W zeszłorocznych zaleceniach dla poszczególnych krajów system emerytalny uznano za wyzwanie długoterminowe w wielu państwach członkowskich (w Belgii, Bułgarii, Chorwacji, na Litwie, w Luksemburga, na Malcie, w Austrii, Polsce, Portugalii, Rumunii i Słowenii). Belgia przyjęła ostatnią część reformy emerytalnej uzgodnionej w 2014 r., która dotyczyła przede wszystkim podniesienia ustawowego wieku emerytalnego do 66 lat w 2025 r. i 67 lat w 2030 r. W listopadzie 2015 r. parlament fiński uchwalił reformę emerytalną. W szczególności planuje się stopniowe podwyższanie wieku uprawniającego do przejścia na emeryturę do 65 lat do 2025 r. Od 2027 r. wiek uprawniający do przejścia na emeryturę będzie powiązany ze średnim dalszym trwaniem życia, tak by stosunek długości stażu pracy do czasu spędzonego na emeryturze utrzymał się na poziomie z 2025 r. We Francji porozumienie zawarte między partnerami społecznymi w październiku 2015 r. ma poprawić sytuację finansową uzupełniającego systemu emerytalno-rentowego.

W przypadku szeregu państw członkowskich w zaleceniach dla poszczególnych krajów stwierdzono, że systemy opieki zdrowotnej wymagają szczególnej uwagi. Postępy w zakresie reform systemów opieki zdrowotnej, które mają na celu zapewnienie wydajności i dostępności usług zdrowotnych, różnią się w poszczególnych państwach członkowskich. Irlandia, Hiszpania i Rumunia podjęły działania, by kontrolować wydatki na produkty lecznicze. Rumunia poczyniła postępy w zakresie rozwiązania problemu niewydajnego korzystania z zasobów, a Irlandia – w zakresie wdrożenia finansowania opartego na kosztach działań. Słowacja wzmocniła rolę lekarzy pierwszego kontaktu polegającą na kierowaniu pacjentów na konsultacje specjalistyczne, usprawniła audyty finansowe i system informacyjny. Republika Czeska poprawia wydajność szpitali, przejrzystość umów między ubezpieczycielami i dostawcami usług oraz centralizację procedur udzielania zamówień publicznych. Reformy zainicjowane w szeregu państw członkowskich należy kontynuować i pogłębiać, by zapewnić trwałą bazę finansowania systemów ochrony zdrowia, a także zagwarantować wszystkim odpowiedni dostęp do skutecznej opieki zdrowotnej.