Interoperacyjność jest celem ruchomym ze względu na szybkie tempo rozwoju technologii i stale zmieniające się potrzeby polityczne. Wymaga to dedykowanego, przyjaznego innowacjom i otwartego systemu prawnego, który pozwoli uniknąć blokad regulacyjnych i technologicznych. Inne opcje, takie jak uregulowanie w prawie technologii stosowanych obecnie, mogłyby doprowadzić do osłabienia przyszłych innowacji i ograniczenia zdolności administracji do dostosowywania się do zmieniających się potrzeb i nowych technologii. Proces kształtowania polityki i przepisy dotyczące interoperacyjności muszą być innowacyjne i gotowe pod względem cyfryzacji. Celem proponowanego aktu w sprawie Interoperacyjnej Europy jest zapewnienie takich zintegrowanych ram innowacji na potrzeby sektora publicznego.

W proponowanym akcie w sprawie Interoperacyjnej Europy skupiono się na kształtowaniu uporządkowanych, przejrzystych i integracyjnych ram współpracy zapewniających zdolności adaptacji i innowacji, których sektor publiczny potrzebuje w dynamicznym kontekście technicznym, społecznym i politycznym. Interoperacyjności nie może osiągnąć odgórnie jeden podmiot ani też nie mogą jej osiągnąć oddolnie pojedyncze podmioty: wymaga to skutecznej współpracy między decydentami i podmiotami wdrażającymi politykę na wszystkich szczeblach władzy i we wszystkich sektorach. Wymaga to również otwartych, ale stabilnych i zintegrowanych ram zarządzania. Ram, które zapewniają przestrzeganie zasady pomocniczości dzięki ustanowieniu skutecznej współodpowiedzialności. Takich, które mają zrównoważony charakter z myślą o przyszłości, ponieważ coś, co zostało zaprojektowane z myślą o interoperacyjności, szybko się dezaktualizuje. Ram, które przyczyniają się do urzeczywistnia potencjału transformacji sektora publicznego i które chronią wartości publiczne. Takie właśnie ramy współpracy ma zapewnić proponowany akt w sprawie Interoperacyjnej Europy. W akcie tym przewiduje się powołanie Rady ds. Interoperacyjnej Europy, która będzie kierować wspólnymi działaniami na rzecz interoperacyjności, skupiając centralne organy ds. transformacji cyfrowej państw członkowskich i instytucje Unii. Przewiduje się w nim również otwartą społeczność Interoperacyjnej Europy złożoną z ekspertów, praktyków i zainteresowanych stron, aby zapewnić przejrzystość i powiązanie z praktykami oddolnymi.

W tym kontekście oraz w związku z nabierającą tempa transformacją cyfrową ministrowie UE odpowiedzialni za transformację sektora publicznego oraz główni informatycy państw członkowskich coraz głośniej mówią o potrzebie wzmocnienia europejskiej współpracy w zakresie interoperacyjności. Wzywają oni do stworzenia stabilnej struktury organizacyjnej, powszechnego stosowania europejskich ram interoperacyjności, wyznaczenia powszechnie akceptowanych i otwartych specyfikacji i rozwiązań gotowych do ponownego wykorzystania. Wzywają oni również do przyjęcia podejścia, w którym interoperacyjność uwzględnia się na etapie projektowania oraz do lepszej koordynacji eksperymentów i innowacji w sektorze publicznym, w tym do współpracy z sektorem prywatnym („GovTech”). Wniosek Komisji dotyczący wzmocnionej polityki interoperacyjności sektora publicznego UE odpowiada na te potrzeby.

Zbyt często aspekty cyfrowe, w tym aspekty dostępu do danych i ich udostępniania, są poruszane zbyt późno w procesie kształtowania polityki. Kwestie interoperacyjności nie są częścią składową usług publicznych. Przekłada się to na wysokie ryzyko i koszty wdrożenia, niewykorzystane szanse, a w najgorszym przypadku podważanie realizowanych na dużą skalę polityk zależnych od transformacji cyfrowej. Administracje publiczne mogą być interoperacyjne tylko wtedy, gdy odpowiednie oceny i wybory zostaną dokonane na wczesnym etapie projektowania polityki. Brak działań na rzecz poprawy interoperacyjności mógłby spowodować utratę szansy UE na znaczne zmniejszenie obciążeń administracyjnych. To z kolei spowodowałoby zmniejszenie odporności administracji publicznych i ograniczenie ich zdolność do innowacji, a w najgorszym przypadku uniemożliwiłoby działanie w sytuacjach kryzysowych. Transgraniczna współpraca administracji publicznych musi stać się tak naturalna i harmonijna, jak przekraczanie granic przez pociągi czy przepływ energii między sieciami krajowymi. Działania podejmowane w reakcji na pandemię COVID-19 tylko podkreśliły znaczenie stabilnej cyfrowej interakcji sektora publicznego ponad granicami i między sektorami.

Obecne ramy polityki, polegające na niewiążącej współpracy w zakresie interoperacyjności, nie pozwalają jednak w pełni wykorzystać tych szacowanych korzyści. Chociaż eksperci ds. administracji cyfrowej i danych opracowali – z niezwykłym zaangażowaniem – szeroko zakrojone wspólne przepisy unijne dotyczące interoperacyjności w zakresie praktyk współpracy, koncepcji, rozwiązań nadających się do ponownego wykorzystania, otwartych specyfikacji i narzędzi, za pomocą których podejmowane są krajowe działania na rzecz reform oraz realizowane są ugruntowane polityki UE, ostatnie oceny pokazały, że to całkowicie dobrowolne podejście do współpracy ma poważne ograniczenia.

Jak pokazała pandemia COVID-19, interoperacyjność ma kluczowe znaczenie w sytuacjach kryzysowych. Interoperacyjność była konieczna nie tylko do stworzenia cyfrowych certyfikatów COVID-19, które są dostępne w całej UE, ale także do wymiany w czasie rzeczywistym danych o dostępnych łóżkach na intensywnej terapii w szpitalach. Interoperacyjność pomaga państwu działać w bardziej elastyczny sposób i zapewnia poszczególnym sektorom i poziomom administracyjnym dostęp do informacji w czasie rzeczywistym; pomaga oceniać wyniki polityki i daje bodźce do ciągłego wprowadzania innowacji, dzielenia się wysiłkami i niwelowania luk w różnych obszarach polityki.

Studia przypadków pokazują również, że interoperacyjność ma pozytywny wpływ na inne wartości publiczne, wykraczające poza przyrost wydajności. Na przykład proaktywne usługi publiczne lub wielojęzyczne wsparcie semantyczne przyczyniają się do poprawy dostępu do usług publicznych i ich świadczenia w integracyjny sposób, zwiększając tym samym zaufanie publiczne.

Poprawa wydajności sektora publicznego dzięki pełnemu wdrożeniu interoperacyjności na wszystkich szczeblach administracji mogłaby przyczynić się do szacowanego wzrostu PKB w UE o 0,4 %. Osoby fizyczne mogłyby zaoszczędzić do 24 mln godzin rocznie, czyli 543 mln EUR. Z kolei przedsiębiorstwa mogłyby zaoszczędzić do 30 mld godzin rocznie, czyli 568 mld EUR. Szacowane roczne oszczędności kosztów osiągnięte dzięki interoperacyjności transgranicznej wynoszą od 5,5 do 6,3 mln EUR dla obywateli oraz od 5,7 do 19,2 mld EUR dla przedsiębiorstw.

Usługi publiczne są świadczone i wykorzystywane na różnych poziomach, przede wszystkim lokalnie, ale także na poziomie regionalnym, krajowym i europejskim. Rzadko funkcjonują one w oderwaniu od siebie, ponieważ wymiana danych i świadczenie wymaganej usługi użytkownikom końcowym wymaga dostępu do rejestrów utworzonych na różnych poziomach lub w różnych sektorach. Zakres wielu z tych danych wykracza poza kontekst danego obszaru polityki, konkretnej administracji publicznej, a coraz częściej poza granice. Oznacza to, że usługi publiczne w całej Europie stanowią rozwijającą się „sieć sieci” w dużej mierze suwerennych podmiotów na wszystkich szczeblach władzy, z których każdy ma własne ramy prawne i uprawnienia, ale wszystkie są ze sobą połączone. Tak jak ma to miejsce w przypadku utworzonych transeuropejskich sieci transportowych i energetycznych, usługi publiczne tworzą własną sieć transeuropejską opartą na interoperacyjności.

Interoperacyjność sektora publicznego umożliwia administracjom współpracę i zapewnienie funkcjonowania usług publicznych ponad granicami, sektorami i granicami organizacyjnymi. Przynosi to korzyści ludziom i przedsiębiorstwom zależnym od tych połączonych usług. Przynosi to również korzyści społecznościom i samym administracjom, które polegają przy podejmowaniu decyzji na zaufanych danych pochodzących z różnych źródeł publicznych lub prywatnych i które muszą dążyć do osiągnięcia celów politycznych często powiązanych ze sobą ponad granicami i sektorami. Interoperacyjność odgrywa rolę w obrębie organizacji i sektorów polityki i między nimi, w szczególności tych silnie związanych z sektorem publicznym, takich jak wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne, podatki i cła, transport, środowisko i rolnictwo lub zdrowie, a także regulacje dotyczące przedsiębiorstw i przemysłu. Interoperacyjność jest stałym tematem w unijnej polityce cyfrowej i polityce dotyczącej danych.

Niniejszy komunikat towarzyszy wnioskowi dotyczącemu „aktu w sprawie Interoperacyjnej Europy”, którego celem jest ustanowienie wspólnego zarządzania interoperacyjnością oraz ułatwienie współtworzenia ekosystemu rozwiązań interoperacyjnych w całej UE. Wspólne opracowywanie rozwiązań, jak również dzielenie się sprawdzonymi narzędziami i ich powtórne wykorzystanie jest szybkim i racjonalnym pod względem kosztów podejściem do projektowania cyfrowych usług publicznych. Wzmocniona współpraca w zakresie interoperacyjności jest niezbędna do pełnego wykorzystania potencjału transformacji sektora publicznego, uniknięcia fragmentacji oraz poprawy łączności i udostępniania danych. Dzięki temu proponowane ramy polityki przyczynią się do zabezpieczenia suwerenności cyfrowej Europy i wzmocnienia transformacji cyfrowej zgodnie z zasadą pomocniczości. Wzmocnienie polityki w zakresie interoperacyjności realizowanej przez rządy państw członkowskich UE przyczyni się do realizacji priorytetów Komisji i agendy polityki cyfrowej, a co za tym idzie pozwoli przystosować europejski sektor publiczny na nadejście ery cyfrowej.

Celem zwiększenia nacisku na poprawę interoperacyjności sektora publicznego jest wsparcie wysiłków Europy w zakresie odbudowy i odporności, co umożliwi skuteczne połączenie między administracją publiczną a strategiami, ludźmi i przedsiębiorstwami w celu zapewnienia sprawnego świadczenia usług i przepływu danych. Wiąże się to z dostosowaniem strategii UE do ery cyfrowej, przy jednoczesnym zapewnieniu skutecznego realizowania polityki za pomocą środków cyfrowych i interoperacyjności uwzględnianej już na etapie projektowania polityki, w ścisłym partnerstwie między decydentami i ekspertami w dziedzinie ICT. Wiąże się to również z tworzeniem kręgu rzetelnej współpracy w zakresie innowacji przy projektowaniu i realizacji cyfrowych usług użyteczności publicznej.

3.2Zaangażowanie wszystkich poziomów administracji

Usprawnione unijne zarządzanie interoperacyjnością, za które państwa członkowskie i UE ponoszą wspólną odpowiedzialność, zapewnia niezbędne, ulepszone ramy polityki i wsparcia na potrzeby osiągnięcia celów reformy sektora publicznego UE. Wysiłek ten musi mieć charakter zbiorowy i obejmować wszystkie poziomy administracji, aby utrzymać i aktualizować bogaty dorobek prawny UE w zakresie interoperacyjności w postaci koncepcji, wytycznych, specyfikacji i zasobów nadających się do ponownego wykorzystania.

Odpowiednie zaangażowanie i reprezentacja społeczności regionalnych i lokalnych jest warunkiem wstępnym, nie tylko dlatego, że stanowią one „pierwszą i ostatnią milę” w procesie świadczenia usług publicznych, ale także po to, aby móc wykorzystać znaczny potencjał innowacyjny miast i regionów. Ważną rolę odgrywają przy tym innowacje publiczno-prywatne i współpraca w świadczeniu usług. Ruchy takie jak „Living-in-EU”, a także rozszerzona współpraca w ramach projektów, takich jak „Open and Agile Smart Cities”, pokazują, że istnieje duże zapotrzebowanie na współpracę w zakresie interoperacyjności i gotowość do zaangażowania się na poziomie regionalnym i lokalnym. Różnorodność lokalnie opracowanych rozwiązań interoperacyjnych i zawarta w nich wiedza fachowa są ważnym atutem, w związku z czym powinny systematycznie przyczyniać się do rozbudowy katalogów uznanych i powszechnie dostępnych zasobów w zakresie interoperacyjności. Dlatego też w proponowanym przyszłym unijnym zarządzaniu interoperacyjnością powinni uczestniczyć przedstawiciele wiejskich i miejskich władz lokalnych i regionalnych oraz grupy społeczne zasiadające w przyszłej Radzie ds. Interoperacyjnej Europy, a także dlatego aktywnie zachęca się ekspertów ze wszystkich poziomów administracji do udziału w pracach przyszłej społeczności Interoperacyjnej Europy.

Aby uwzględnić w szczególności warunki lokalne i regionalne, Komisja, w ścisłej współpracy z prywatnymi i publicznymi zainteresowanymi stronami, opracowała „europejskie ramy interoperacyjności dotyczące inteligentnych miast i społeczności” (EIF4SCC), które to ramy są w pełni dostosowane do europejskich ram interoperacyjności. Po szeroko zakrojonych dyskusjach i konsultacjach publicznych ta specjalna część europejskich ram interoperacyjności została przedstawiona w dokumencie roboczym służb Komisji towarzyszącym niniejszemu komunikatowi. Komisja zachęca ekspertów i praktyków z innych obszarów polityki do pójścia za tym przykładem i dostosowania europejskich ram interoperacyjności do konkretnych lub sektorowych przypadków użycia. Przyszłym zadaniem w ramach zarządzania interoperacyjnością będzie ocena dostosowania wyspecjalizowanych ram interoperacyjności do europejskich ram interoperacyjności. Na przykład w przeszłości opracowano wyspecjalizowaną część europejskich ram interoperacyjności dotyczących e-zdrowia. Tradycyjnie interoperacyjność odgrywa również ważną rolę w polityce ochrony środowiska, wymiarze sprawiedliwości i sprawach wewnętrznych, czy też w transporcie.

3.3Postępy w zakresie innowacji i rozwój współpracy w ramach GovTech

Nieustannym wyzwaniem dla sektora publicznego jest niedopuszczenie do pozostawania w tyle pod względem integracji technologicznej. Organy publiczne, choć często krytykowane za niechęć do podejmowania ryzyka związanego z technologiami, w swojej wyjątkowej roli, jaką jest służenie wspólnej sprawie, muszą wykazać się szczególną troską, jeżeli chodzi o przyjęcie technologii i korzystanie z nich w sposób zgodny z prawem, uczciwy i godny zaufania. Nowe technologie mają jednak potencjał, aby sprawić, by usługi publiczne stały się bardziej dostępne, bardziej integracyjne i bardziej efektywne niż kiedykolwiek wcześniej. Zapewnienie ciągłych innowacji cyfrowych w sektorze publicznym jest tak samo trudne, jak i ważne.

W całej Europie realizowanych jest już kilkaset działań mających na celu testowanie i pilotaż technologii cyfrowych w sektorze publicznym, a kluczowe znaczenie ma wiedza na temat korzyści i zagrożeń, jakie wiążą się z tymi technologiami. W związku z tym Komisja utworzy Obserwatorium Innowacyjnych Usług Publicznych, aby analizować trendy i identyfikować dobre i złe praktyki, informować o przyjmowaniu nowych technologii i zapewnić uwzględnienie interoperacyjności na etapie projektowania. Zadaniem tego obserwatorium będzie ocena, jak technologie takie jak sztuczna inteligencja przekształcają procesy sektora publicznego i struktury zarządzania. Pomoże to zarówno UE, jak i władzom krajowym i lokalnym w podejmowaniu świadomych decyzji dotyczących wdrażania nowych technologii.

W Europie funkcjonuje sporo prężnie działających regionalnych ekosystemów innowacyjnych małych przedsiębiorstw technologicznych i przedsiębiorstw typu start-up, wspieranych między innymi przez sieć ośrodków innowacji cyfrowych i przez Europejską Radę ds. Innowacji. W pełni dostępne, nadające się do ponownego wykorzystania i uznane zasoby w zakresie interoperacyjności są ważnymi atuty dla małych innowacyjnych przedsiębiorstw i inicjatyw społeczeństwa obywatelskiego, dzięki którym to zasobom możliwe jest nawiązanie współpracy z sektorem publicznym.

Współpraca publiczno-prywatna w ramach GovTech lub CivicTech stymuluje innowacje w sektorze publicznym, zapewnia wsparcie na rzecz zachowania suwerenności technologicznej Europy i otwiera drogę do zamówień publicznych. Uzyskanie dostępu do zamówień publicznych jest jednym z najważniejszych priorytetów dla mniejszych przedsiębiorstw, który warunkuje możliwość dalszego rozwoju, zdobycie uznania i osiągnięcie stabilnych przychodów operacyjnych. Wspieranie GovTech jest specjalnym elementem zarówno programu „Cyfrowa Europa”, jak i proponowanego aktu w sprawie Interoperacyjnej Europy, w pełni dostosowanym do unijnych ram wspierania innowacji. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny będzie łącznikiem między przyszłą Radą ds. Interoperacyjnej Europy a przemysłem, który jest zaproszony do przyłączenia się do przyszłej społeczności Interoperacyjnej Europy.

3.4Wpływ monitorowania

W ocenie skutków przyszłej polityki interoperacyjności ujawniono trudności związane ze zbieraniem danych oraz szacowaniem kosztów i korzyści związanych z interoperacyjnością jako działaniem, które samo w sobie nie jest celem końcowym, ale ważnym instrumentem wspierającym transformację cyfrową sektora publicznego. Przydatne jest jednak mierzenie poziomu zaawansowania interoperacyjności w celu ukierunkowania inwestycji i oceny postępów. Istnieje wiele narzędzi sprawozdawczych i monitorujących, z których może korzystać administracja cyfrowa, w zależności od specyfiki użytkownika, sektora lub geografii. Narzędzia te nie zawsze są do siebie dopasowane lub wystarczająco połączone, a wyniki rzadko są prezentowane w łatwym do odczytania formacie nadającym się do odczytu maszynowego. Mogą one również stanowić znaczne obciążenie dla administracji, na co zwróciła uwagę grupa ekspertów Komisji ds. interoperacyjności usług publicznych.

Z tych powodów ważne jest opracowanie przejrzystych i nadających się do ponownego wykorzystania, gotowych pod względem cyfryzacji narzędzi sprawozdawczych i monitorujących, które pomogą w osiągnięciu celów cyfrowej dekady. Istniejące formaty monitorowania należy zintegrować zgodnie z zasadą jednorazowości, w miarę możliwości ponownie wykorzystując dane i badania oraz udostępniając wyniki w formatach nadających się do odczytu maszynowego. Takie podejście stanowi element kształtowania polityki gotowej pod względem cyfryzacji, w której narzędzia i koncepcje nadają się do ponownego wykorzystania, są zintegrowane i możliwe do przeniesienia, z korzyścią dla praktyków i decydentów.