UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Komunikatem w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu (zwanym dalej „Europejskim Zielonym Ładem”) zapoczątkowano nową unijną strategię na rzecz wzrostu, której celem jest przekształcenie UE w sprawiedliwe i prosperujące społeczeństwo żyjące w nowoczesnej, zasobooszczędnej i konkurencyjnej gospodarce, która w 2050 r. osiągnie zerowy poziom emisji gazów cieplarnianych netto i w ramach której wzrost gospodarczy będzie oddzielony od wykorzystania zasobów naturalnych. Strategia ta stanowi potwierdzenie, że zamiarem Komisji jest zwiększenie poziomu ambitnych celów klimatycznych oraz to, aby do 2050 r. Europa stała się pierwszym kontynentem neutralnym dla klimatu. Konieczność i wartość Europejskiego Zielonego Ładu stały się jeszcze bardziej widoczne w świetle bardzo poważnych skutków pandemii COVID-19 dla zdrowotnego, społecznego i gospodarczego dobrostanu obywateli Unii.

W opublikowanym we wrześniu 2020 r. komunikacie Komisji dotyczącym ambitniejszego celu klimatycznego Europy do 2030 r. („Plan w zakresie celów klimatycznych na 2030 r.”), opartym na strategii Europejskiego Zielonego Ładu i kompleksowej ocenie skutków, zaproponowano zwiększenie poziomu ambitnego celu Unii i przedstawiono kompleksowy plan na rzecz zwiększenia w sposób odpowiedzialny wiążącej wartości docelowej Unii Europejskiej na rok 2030 w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych netto o co najmniej 55 %. Zwiększenie ambitnego już teraz celu na 2030 r. przyczynia się do pewności decydentów i inwestorów, że decyzje podejmowane w nadchodzących latach nie spowodują utrwalenia poziomów emisji niezgodnych z celem Unii, jakim jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Podwyższona przez Unię wartość docelowa na 2030 r. jest zgodna z celem porozumienia paryskiego podpisanego na mocy Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu („UNFCCC”) („porozumienie paryskie”), polegającym na utrzymaniu wzrostu globalnej temperatury na poziomie znacznie niższym niż 2 °C oraz na kontynuowaniu wysiłków na rzecz utrzymania go na poziomie 1,5 °C.

Rada Europejska zatwierdziła nową wiążącą wartość docelową UE na 2030 r. na posiedzeniu w grudniu 2020 r. W dniu 25 maja 2021 r. Rada Europejska potwierdziła te konkluzje i zwróciła się do Komisji o szybkie przedstawienie pakietu legislacyjnego wraz z dogłębną analizą skutków środowiskowych, gospodarczych i społecznych na szczeblu państw członkowskich. Zarówno osiągnięcie neutralności klimatycznej przez Unię do 2050 r., jak i średniego poziomu redukcji emisji netto o co najmniej 55 % do 2030 r. zapisano w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1119 („Europejskie prawo o klimacie”).

Aby wdrożyć Europejskie prawo o klimacie oraz konkluzje Rady Europejskiej, Komisja dokonała przeglądu obecnie obowiązujących przepisów dotyczących klimatu i energii i przedstawia wniosek dotyczący pakietu legislacyjnego „Gotowi na 55”.

Zwiększony poziom ambitnych celów klimatycznych Unii wiąże się również z koniecznością zwiększenia wkładu ze strony wszystkich sektorów. W tym celu zaproponowano handel uprawnieniami do emisji w odniesieniu do budynków i transportu drogowego w ramach procesu przeglądu dyrektywy 2003/87/WE („dyrektywa o handlu emisjami”). Powinno to stanowić dodatkową zachętę gospodarczą do ograniczenia bezpośredniego zużycia paliw kopalnych oraz przyczynienia się w ten sposób do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych. Wprowadzenie ceny rynkowej uprawnień do emisji dwutlenku węgla w tych dwóch sektorach w połączeniu z innymi środkami powinno w perspektywie średnio- i długoterminowej obniżyć koszty budynków i transportu drogowego, a także stworzyć nowe możliwości inwestowania i tworzenia miejsc pracy, które będą w pełni wykorzystywane w świetle odpowiedniej polityki w zakresie rynku pracy i umiejętności, takiej jak polityka wspierana na szczeblu UE w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) ustanowionego w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1057 oraz w ramach Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji ustanowionego na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1056.

Wzrost cen paliw kopalnych będzie miał jednak znaczące skutki społeczne i dystrybucyjne, co może w nieproporcjonalny sposób wpłynąć na znajdujące się w trudnej sytuacji gospodarstwa domowe, mikroprzedsiębiorstwa i użytkowników transportu, którzy wydają większą część swoich dochodów na energię i transport i którzy w niektórych regionach nie mają dostępu do alternatywnych, przystępnych cenowo rozwiązań w zakresie mobilności i transportu. Takie skutki dla słabszych grup różnią się w poszczególnych państwach członkowskich, a wpływ na ceny będzie prawdopodobnie bardziej odczuwalny w państwach członkowskich, regionach i wśród ludności o niższych średnich dochodach. Handel emisjami generuje dochody, które można wykorzystać do łagodzenia problemów najsłabszych grup w następstwie wzrostu cen paliw poprzez ustalanie opłat za emisję gazów cieplarnianych.

Ustanawia się Społeczny Fundusz Klimatyczny („Fundusz”), aby zaradzić społecznym i dystrybucyjnym wyzwaniom, z którymi zmierzą się najbardziej wrażliwe grupy, wynikającym z handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do dwóch nowych sektorów budownictwa i transportu drogowego. Komisja przedstawi niezbędne korekty unijnych ram budżetowych w odniesieniu do niniejszego wniosku w ramach przyszłego pakietu zasobów własnych, w tym we wniosku w sprawie zmiany wieloletnich ram finansowych. W szczególności część przychodów z handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do budynków i transportu drogowego zostanie włączona do budżetu Unii, a określony odsetek tych dochodów będzie zasadniczo odpowiadał nowemu Funduszowi. Przed końcem roku Komisja zamierza również przedstawić wniosek w sprawie zaleceń Rady dotyczących sposobu uwzględnienia społecznych aspektów pożądanej transformacji ekologicznej.

Celem Funduszu jest złagodzenie wpływu nowego ustalania opłat za emisję gazów cieplarnianych na ceny i powinien on zapewnić państwom członkowskim środki finansowe na wspieranie ich polityki w zakresie przeciwdziałania społecznym skutkom takiego systemu handlu uprawnieniami do emisji dla znajdujących się w trudnej sytuacji gospodarstw domowych, mikroprzedsiębiorstw i użytkowników transportu. Należy to osiągnąć w szczególności w drodze tymczasowego wsparcia dochodu oraz środków i inwestycji mających na celu zmniejszenie zależności od paliw kopalnych w perspektywie średnio- i długoterminowej poprzez zwiększenie efektywności energetycznej budynków, obniżenie emisyjności ogrzewania i chłodzenia budynków, w tym integrację energii ze źródeł odnawialnych, oraz zapewnienie lepszego dostępu do bezemisyjnych i niskoemisyjnych mobilności i transportu.

•Spójność z przepisami obowiązującymi w tej dziedzinie polityki

Celem ustanowienia Społecznego Funduszu Klimatycznego jest rozwiązanie części społecznych i dystrybucyjnych wyzwań związanych z unijną transformacją ekologiczną. Jest on spójny z polityką unijną dotyczącą działań w dziedzinie klimatu oraz ze zobowiązaniami podjętymi przez Unię i państwa członkowskie w ramach porozumienia paryskiego. Przy ustanawianiu Funduszu uwzględnia się zwiększony poziom ambitnych celów klimatycznych Unii, który został potwierdzony w konkluzjach Rady Europejskiej z grudnia 2020 r. i maja 2021 r., a także uwzględnia się przepisy Europejskiego prawa o klimacie. W szczególności celem Funduszu jest złagodzenie obciążenia społecznego i dystrybucyjnego wynikającego z wpływu handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do sektorów budownictwa i transportu drogowego na ceny oraz ułatwienie czystych inwestycji w celu złagodzenia tego obciążenia. Inne przepisy dotyczące klimatu, energii i transportu, które mają wpływ na te sektory, również obejmują aspekty społeczne, np. zarówno w obowiązujących przepisach dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/27/UE („dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej”), jak i dyrektywy o handlu emisjami wskazano już, że wykorzystanie funduszy i dochodów powinno uwzględniać aspekty społeczne. Nowy Fundusz stanowi uzupełnienie istniejących instrumentów budżetowych koncentrujących się na inwestycjach i umiejętnościach związanych z transformacją.

Cel neutralności klimatycznej określony w Europejskim Zielonym Ładzie, Europejskie prawo o klimacie oraz dwojaka transformacja – ekologiczna i cyfrowa stanowią główny priorytet Unii. Pakiet „Gotowi na 55”, Next Generation EU oraz wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027 pomogą w realizacji dwojakiej transformacji – ekologicznej i cyfrowej, do której dąży Europa. Połączenie tych polityk w sposób zdecydowany przyczyni się do przeciwdziałania kryzysowi gospodarczemu i ułatwienia naprawy gospodarczej w następstwie pandemii COVID-19, a także przyspieszenia przejścia na czystą i zrównoważoną gospodarkę, łącząc działania w dziedzinie klimatu ze wzrostem gospodarczym oraz spójnością społeczną i terytorialną.

Konieczność i wartość transformacji ekologicznej stały się jeszcze bardziej widoczne w następstwie poważnych skutków pandemii COVID-19 dla zdrowia i gospodarczego dobrostanu obywateli Unii Fundusz zacznie funkcjonować w ciągu ostatnich dwóch lat obowiązywania Next Generation EU oraz Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, które są środkami unijnymi mającymi na celu złagodzenie gospodarczego i społecznego oddziaływania pandemii COVID-19 oraz zapewnienie, aby gospodarka oraz społeczeństwo Unii były bardziej zrównoważone, odporne i lepiej przygotowane na wyzwania i możliwości związane z transformacją ekologiczną i cyfrową. Wdrażanie Funduszu, które powinno trwać do 2032 r., będzie zgodne z tymi poprzednimi środkami. Podobnie Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji jest finansowany z wieloletnich ram finansowych i zakończy się w 2027 r. W związku z tym Fundusz powinien funkcjonować jeszcze przez pięć lat.

Zarządzanie interwencjami i określenie ich ram

W ramach Europejskiego Zielonego Ładu uznano, że potrzeba sprawiedliwej społecznie transformacji musi również znaleźć odzwierciedlenie w politykach na szczeblu unijnym i krajowym. Obejmuje to m.in. inwestycje mające zapewnić przystępne rozwiązania osobom, które najbardziej odczuwają skutki polityki ustalania opłat za emisję gazów cieplarnianych i które gorzej sobie z nimi radzą, np. inwestycje w poprawę transportu publicznego, jak również środki pozwalające rozwiązać problem ubóstwa energetycznego i środki wspierające zmianę kwalifikacji. Jest to zgodne z zasadą 1 i zasadą 20 Europejskiego filaru praw socjalnych w celu przyspieszenia przemian na rynku pracy w kontekście dwojakiej transformacji oraz odbudowy w następstwie skutków społeczno-ekonomicznych pandemii COVID-19, a także zapewnienia wszystkim dostępu do podstawowych usług, takich jak energia i mobilność.

W ramach zarządzania klimatem nałożono na państwa członkowskie obowiązek zaktualizowania w 2023 r. swoich zintegrowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1999 („rozporządzenie w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu”). W dziesięcioletnich zintegrowanych krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu określono sposób, w jaki państwa członkowskie zamierzają rozwiązać kwestie efektywności energetycznej, odnawialnych źródeł energii i redukcji emisji gazów cieplarnianych, a także uwzględniono ubóstwo energetyczne na podstawie obowiązujących przepisów. Komisja monitoruje i raportuje postępy w ramach sprawozdania na temat stanu unii energetycznej. Fundusz i plany społeczno-klimatyczne będą powiązane z planowanymi reformami oraz zobowiązaniami podjętymi w ramach zintegrowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu i zostaną w nich ujęte. W celu zminimalizowania dodatkowych kosztów administracyjnych harmonogram przedstawienia i przyjęcia społecznych planów w dziedzinie klimatu jest dostosowany do istniejącego już procesu opracowywania zintegrowanego krajowego planu w dziedzinie energii i klimatu.

Wdrażanie Funduszu w ramach planów społeczno-klimatycznych państw członkowskich będzie również spójne z polityką i środkami wspieranymi przez różne inne instrumenty UE promujące sprawiedliwą społecznie transformację. Obejmują one: Plan działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych, którego celem jest sprawiedliwa społecznie i ekologiczna transformacja dla wszystkich Europejczyków, Europejski Fundusz Społeczny Plus (EFS+), terytorialne plany sprawiedliwej transformacji na podstawie rozporządzenia (UE) 2021/1056, długoterminowe strategie państw członkowskich w zakresie renowacji budynków na podstawie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/UE oraz Obserwatorium Ubóstwa Energetycznego, które wspiera starania państw członkowskich w zakresie łagodzenia ubóstwa energetycznego i jego monitorowania oraz powiązanych kombinacji różnych dziedzin polityki, zgodnie z zaleceniem Komisji dotyczącymi ubóstwa energetycznego.