Co najmniej 60 % zasobów programu (tj. 1 400 mln EUR) przeznacza się na instrumenty finansowe COSME, instrument gwarancji kredytowych oraz instrument kapitałowy na rzecz wzrostu (EFG). Stanowią one kontynuację instrumentów finansowych wdrożonego z powodzeniem Programu ramowego na rzecz konkurencyjności i innowacji (CIP) (lata 2007–2013), dzięki którym uruchomiono kredyty w wysokości ponad 21 mld EUR oraz 3 mld EUR kapitału wysokiego ryzyka dla ponad 380 000 MŚP w Europie.

Na Program na rzecz przedsiębiorczości i innowacji przeznacza się około 60 % budżetu Programu ramowego na rzecz konkurencyjności i innowacji. W ramach Programu na rzecz przedsiębiorczości i innowacji wspierano dostęp MŚP do finansowania, Europejską Sieć Przedsiębiorczości, program „Erasmus” dla młodych przedsiębiorców, punkty informacyjne IPR dla MŚP oraz działania krzewiące kulturę przedsiębiorczości i służące stworzeniu lepszych ramowych warunków dla MŚP prowadzących działalność w UE. W COSME nie znalazły się żadne odniesienia do innowacji, natomiast szczególną uwagę poświęcono turystyce .

W okresie programowania 2014–2020 działania w ramach Programu na rzecz wspierania polityki w zakresie TIK oraz programu Inteligentna Energia dla Europy przeniesiono do programu „Horyzont 2020”, zaś działania w ramach Programu na rzecz przedsiębiorczości i innowacji w dużej mierze przeniesiono do COSME.

Program na rzecz konkurencyjności przedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) – COSME – to unijny program służący wzmocnieniu konkurencyjności i zrównoważonego charakteru przedsiębiorstw, krzewieniu kultury przedsiębiorczości oraz wspieraniu tworzenia i rozwoju MŚP. Wspiera on cele ogólne strategii „Europa 2020” na rzecz zatrudnienia i inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu, jednocześnie dążąc do optymalizacji synergii z innymi programami UE, takimi jak „Horyzont 2020” i europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne (fundusze ESI).

Rocznie Europejska Sieć Przedsiębiorczości (około 3 000 pracowników) angażowała w lokalne wydarzenia ponad 200 000 MŚP, świadczyła specjalistyczne usługi doradcze w zakresie dostępu do finansowania, działalności i technologii związanej z prawami własności intelektualnej, usługi efektywnego gospodarowania zasobami itp. na rzecz 70 000 MŚP. Około 25 000 MŚP uczestniczy co roku w wydarzeniach mających na celu dopasowywanie kontrahentów, które doprowadziły do utworzenia około 2 500 międzynarodowych partnerstw między MŚP.

Europejska Sieć Przedsiębiorczości rozpoczęła działalność zgodnie z planem w dniu 1 stycznia 2015 r. (działania prowadzone w 2014 r. były jeszcze objęte Programem ramowym na rzecz konkurencyjności i innowacji). W drodze dwóch zaproszeń do składania wniosków wybrano 92 konsorcja. Na tym etapie sieć obejmowała 525 organizacji z UE i 80 organizacji z ośmiu państw uczestniczących w COSME; podpisały one ramowe umowy o partnerstwie na okres siedmiu lat i specjalne umowy o dotację na okresy operacyjne 2015–2016 i 2017–2018.

W ramach COSME udziela się pomocy europejskim przedsiębiorstwom, szczególnie MŚP, w zakresie prowadzenia działalności na jednolitym rynku, a także wywozu poza Europę. Ponad dwie trzecie budżetu COSME na zapewnianie dostępu do rynków przeznacza się na Europejską Sieć Przedsiębiorczości, która pomaga MŚP w znalezieniu partnerów do współpracy biznesowej oraz w dziedzinie technologii i badań zarówno w UE, jak i państwach trzecich. Promuje ona również uczestnictwo MŚP w unijnych programach finansowania, takich jak „Horyzont 2020” i europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne.

Zaproszenia do zgłaszania zainteresowania instrumentami finansowymi opublikowane w 2014 r. wywołały duże zainteresowanie pośredników finansowych w całej UE oraz w państwach niebędących członkami UE, które uczestniczyły w COSME, szczególnie w odniesieniu do instrumentów gwarancji kredytowych. Duży popyt na instrumenty gwarancji kredytowych na rynku utrzymał się w 2015 r., co doprowadziło do tego, że cały dostępny budżet przeznaczony na lata 2014–2015 wykorzystano do połowy 2015 r. Dzięki gwarancji Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych (EFIS) EFI mógł nadal podpisywać umowy gwarancyjne dotyczące instrumentów gwarancji kredytowych w ramach COSME w drugiej połowie 2015 r. Pod koniec 2016 r. niemal 143 000 MŚP w 21 uczestniczących państwach otrzymało finansowanie w ramach rozszerzonego instrumentu gwarancji kredytowych warte blisko 5,5 mld EUR . Dzięki gwarancji EFIS rozszerzenie instrumentu gwarancji kredytowych w ramach COSME było kontynuowane w latach 2016 i 2017, co miało pozytywny wpływ na finansowanie udostępniane bardziej ryzykownym MŚP na dużo wcześniejszym etapie niż miałoby to miejsce w przypadku samego budżetu COSME, a zatem przyspieszyło finansowanie gospodarki realnej.

Cel ten jest osiągany poprzez szeroki zakres działań na mniejszą skalę, zaproszenia do składania wniosków i zaproszenia do składania ofert, takie jak:

Realizuje się go w drodze corocznych zaproszeń do składania wniosków, które prowadzą do podpisania przez Agencję Wykonawczą ds. Małych i Średnich Przedsiębiorstw umów o udzielenie dotacji na okresy 24 miesięcy. Zasadniczo zawsze istnieje duża liczba dobrych projektów, których nie można sfinansować ze względu na brak środków finansowych. W 2014 r. w wyniku zaproszenia do składania wniosków: złożono 111 wniosków, wyłoniono 15 projektów obejmujących 111 organizacji z 28 państw uczestniczących w COSME; z powodu ograniczeń budżetowych nie można było sfinansować 40 projektów wartych około 14 mln EUR. Realizację działań rozpoczęto w dniu 1 lutego 2015 r., gdy sieć liczyła 175 organizacji pośredniczących w 32 państwach (26 państw członkowskich i 6 państw uczestniczących w COSME). Do końca 2016 r. zatwierdzono 11 000 profili przedsiębiorców i uzyskano 4 200 dopasowań obejmujących ponad 8 400 przedsiębiorców.

W latach 2014–2016 zaproszenia dotyczące wejścia klastrów na rynek międzynarodowy (ang. Clusters Go International) obejmowały 25 Europejskich Strategicznych Partnerstw Klastrów, które reprezentowały 145 organizacji klastrowych w 23 państwach europejskich i ponad 17 000 europejskich MŚP. Sfinansowano 15 z 25 wybranych Europejskich Strategicznych Partnerstw Klastrów. Pozostałe 10 partnerstw otrzymało oznaczenie Europejskiego Strategicznego Partnerstwa Klastrów i zachęcano je do dobrowolnego kontynuowania ich partnerstw bez finansowania w ramach COSME. Te 15 współfinansowanych partnerstw obejmuje około 95 klastrów docierających do ponad 10 300 europejskich MŚP.

Inicjatywy z zakresu turystyki przyczyniły się do wzmocnienia konkurencyjności europejskiego sektora turystycznego. Dzięki inicjatywom poświęconym zwiększeniu liczby turystów wśród seniorów i ludzi młodych sezon turystyczny uległ wydłużeniu. Działania zmierzające do poprawy dostępności turystyki przyczyniły się do ulepszenia obiektów i podniesienia jakości usług z myślą o turystach o szczególnych potrzebach w zakresie dostępu. Poprawiono widoczność Modelowych Ośrodków Turystycznych Europy, co przyciągnie większą liczbę potencjalnych turystów i uruchomi lokalny efekt mnożnikowy w postaci większych obrotów dla konkretnych miejsc i operatorów turystycznych. Działania i wydarzenia służące podnoszeniu świadomości poskutkowały lepszą widocznością inicjatyw turystycznych i powszechniejszym z nich korzystaniem.

Kampanię „Umiejętności cyfrowe potrzebne do pracy” przeprowadzono w 30 krajach przy udziale 384 organizacji, ponad 300 000 uczestników oraz 115 mln osób, do których dotarła kampania.

Grupa wysokiego szczebla ds. obciążenia administracyjnego przyczyniła się do wymiany dobrych praktyk i przeprowadzenia działań następczych, co stanowiło podstawę utworzenia unijnej platformy REFIT. Dzięki przeglądowi wyników MŚP uzyskano ogólny zarys sytuacji europejskich MŚP oraz szczegółowe informacje na temat wdrożenia Small Business Act. Informacje specyficzne dla państw członkowskich zostały uwzględnione w zaleceniach dla poszczególnych krajów w ramach europejskiego semestru. Sieć przedstawicieli ds. MŚP, roczne Zgromadzenie MŚP oraz Europejski Tydzień MŚP stanowiły fora służące podnoszeniu świadomości i wymianie dobrych praktyk we wszystkich obszarach Small Business Act. Na koniec należy wspomnieć o 4. sezonie „Business Planet” na kanale Euronews TV, którego emisja rozpoczęła się w dniu 12 czerwca 2015 r.

Główny słaby punkt w odniesieniu do adekwatności (ale także skuteczności, co omówiono w następnej kolejności) wiąże się ze strukturą programu. Na dwa podstawowe działania – instrumenty finansowe i Europejską Sieć Przedsiębiorczości – przeznacza się ponad 80 % całego budżetu, jak określono w rozporządzeniu w sprawie COSME. W rezultacie budżet na pozostałe, mniejsze działania jest bardzo ograniczony. W niektórych przypadkach zmniejsza to potencjalny wpływ tych działań.

COSME przyczynia się do realizacji głównego priorytetu Komisji Junckera, tj. pobudzenia wzrostu i zatrudnienia poprzez szereg działań, w tym poprawę dostępu do finansowania, tworzenie możliwości współpracy w ramach sieci, promowanie wymiany informacji oraz dobrych praktyk, a także poprawę dostępu unijnych MŚP do nowych rynków. COSME jest skierowany do wszystkich MŚP UE i stanowi jedną z jej najmocniejszych stron.

Ponieważ jest to ocena okresowa, niemożliwe jest jeszcze zmierzenie większości oczekiwanych długoterminowych skutków. Skoncentrowano się zatem głównie na tym, w jakim stopniu program daje podstawy służące osiągnięciu zamierzonych wyników i rezultatów w średnim okresie. Oznacza to położenie nacisku na właściwość i jakość projektu programu, tj. sformułowanych celów, zasobów, w które zainwestowano, oraz zrealizowanych działań – innymi słowy, kryteria adekwatności i spójności.

Dostęp do finansowania

Instrumenty finansowe: instrument gwarancji kredytowych i instrument kapitałowy na rzecz wzrostu są wysoce skuteczne dla MŚP będących beneficjentami. Duża liczba MŚP skorzystała w szczególności z instrumentu gwarancji kredytowych; oferowano go na bardziej korzystnych warunkach finansowych, wykazano wysoki poziom dźwigni finansowej w finansowaniu MŚP oraz zwiększono podaż finansowania dłużnego w większości państw członkowskich. Należy jednak zauważyć, że próg 150 000 EUR, powyżej którego pośrednicy finansowi muszą sprawdzać, czy MŚP nie spełniają jakichkolwiek kryteriów innowacji określonych dla MŚP w odniesieniu do instrumentu finansowego w programie „Horyzont 2020”, miał negatywne skutki. Pośredników zachęca się, aby ograniczyli swoją ofertę finansową do tego progu, chociaż uznaje się go za nieadekwatny w odniesieniu do potrzeb wielu MŚP w zakresie finansowania.

Postępy poczynione w ramach instrumentu kapitałowego na rzecz wzrostu są mniejsze ze względu na długi czas potrzebny na otrzymanie finansowania właściwy inwestycjom kapitałowym oraz wprowadzenie preferencji inwestycji kapitałowych w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych w 2016 r.

Na dzień 31 grudnia 2016 r. ponad 60 pośredników finansowych z 25 państw było zaangażowanych w udzielanie instrumentów gwarancji kredytowych; wspierają oni ponad 140 000 MŚP, z których 50 % to przedsiębiorstwa typu start-up o historii działalności krótszej niż pięć lat, a 90 % wspieranych działalności to mikroprzedsiębiorstwa.

Dzięki instrumentowi gwarancji kredytowych możliwe było zwiększenie liczby i wielkości finansowania transakcji o bardziej ryzykowne MŚP (w latach 2014–2016 umowy gwarancyjne podpisane na kwotę 611,17 mln EUR umożliwiły wypłatę finansowania o wartości 5,5 mld EUR). Większość ankietowanych pośredników finansowych wskazała, że instrument gwarancji kredytowych znacząco poprawił ich zdolność zapewnienia pokrycia ryzyka kredytowego lub kredytu. Ankieta pokazała również, że gwarancje udzielane w ramach COSME zasadniczo pociągnęły za sobą znaczące dodatkowe inwestycje szacowane na łączną kwotę 1,25 mld EUR. Ankietowane MŚP sygnalizowały pozytywny wpływ na ich perspektywy wzrostu ze strony zarówno instrumentu kapitałowego na rzecz wzrostu, jak i instrumentu gwarancji kredytowych.

Dostęp do rynków

Europejska Sieć Przedsiębiorczości wykazała dużą skuteczność pod względem docierania do MŚP w całej Europie, w tym do 150 000 MŚP, które uczestniczyły w procesie współpracy z tą siecią oraz w świadczonych przez nią usługach doradczych. Dzięki Europejskiej Sieci Przedsiębiorczości ponad 8 000 MŚP podpisało umowy o współpracy z MŚP „z zagranicy” lub zrealizowało zalecenia nowych służb doradczych Europejskiej Sieci Przedsiębiorczości. W ramach usług świadczonych przez Europejską Sieć Przedsiębiorczości wspierano MŚP głównie w podnoszeniu jakości ich towarów i usług; przyczyniło się to do (spodziewanego) wzrostu obrotu oraz w szczególności do wejścia na nowe rynki geograficzne zarówno w Europie, jak i poza jej granicami. MŚP będące klientami sieci chętnie korzystają z jej usług i doceniają je. Sieć osiągnęła istotne sukcesy pod względem wyników, w szczególności w odniesieniu do usług w zakresie współpracy biznesowej, w odniesieniu do świadczenia doradztwa, pomagania MŚP w rozwiązywaniu problemów związanych z innowacjami i zarządzaniem działalnością oraz stwarzania możliwości nawiązania cennych relacji biznesowych między MŚP. Sieć przyniosła korzyści również samym pośrednikom, m.in. w postaci pogłębionej wiedzy, kluczowych informacji i współpracy z pozostałymi członkami sieci celem podniesienia jakości usług.

Oprócz usług świadczonych przez Europejską Sieć Przedsiębiorczości jako główne źródło informacji służy portal „Twoja Europa – Przedsiębiorstwa”. Można w nim znaleźć informacje na temat praw i obowiązków w przypadku zakładania działalności lub zarządzania nią w państwie europejskim; zainteresowanie, jakie portal ten wzbudził u użytkowników, przeszło wszelkie oczekiwania. Z danych z monitorowania wynika, że portal odwiedziło już blisko 2,9 mln pojedynczych użytkowników (dla porównania w rozporządzeniu w sprawie COSME wyznaczono dla Europejskiej Sieci Przedsiębiorczości długoterminowy cel 2,3 mln użytkowników w odniesieniu do usług cyfrowych). Odsetek zadowolenia użytkowników również jest wysoki (93 %, przy czym w programie prac COSME cel na 2016 r. określono na poziomie 85 %).

Działanie w zakresie wejścia klastrów na rynek międzynarodowy obejmuje 25 Europejskich Strategicznych Partnerstw Klastrów, które reprezentują 145 organizacji klastrów w 23 państwach europejskich i ponad 17 000 europejskich MŚP. Z powodu ograniczeń budżetowych sfinansowano jedynie 15 z 25 wybranych Europejskich Strategicznych Partnerstw Klastrów; pozostałe 10 otrzymało oznaczenie Europejskiego Strategicznego Partnerstwa Klastrów i zachęcano je do dobrowolnego kontynuowania ich partnerstw bez finansowania w ramach COSME. Te 15 współfinansowanych partnerstw obejmuje około 95 klastrów docierających do ponad 10 300 europejskich MŚP. Utworzono oficjalne europejskie partnerstwa między klastrami, jak również pierwsze partnerstwa „ogólnoświatowe”.

Do najważniejszych rezultatów należały: lepsze pojmowanie procesu umiędzynaradawiania, a w przypadku zarządzających klastrami – zwiększenie ich zdolności do wspierania procesu umiędzynaradawiania, a także nawiązywanie nowych międzynarodowych relacji biznesowych. Do średniookresowych wyników osiągniętych na większą skalę można zaliczyć wyraźniejszy międzynarodowy profil i większą widoczność.

Poprawa ramowych warunków konkurencyjności

Inicjatywy wspierające konkurencyjność sektorową obejmują głównie pojedyncze działania o ograniczonym budżecie ukierunkowane na wiele sektorów. Według beneficjentów programu w zakresie turystyki do bezpośrednich rezultatów należą: utworzenie nowych, strategicznych, transgranicznych partnerstw oraz zwiększona widoczność na rynkach międzynarodowych. Chociaż niewiele MŚP brało w udział w tym programie bezpośrednio, zaangażowanie stowarzyszeń zawodowych oraz publicznych agencji turystycznych na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym stworzyło podstawy do wystąpienia znaczących efektów mnożnikowych. W sektorze turystyki opracowywane są nowe towary i usługi, a wśród uczestników panują duże oczekiwania, jeżeli chodzi o możliwość wejścia na nowe rynki.

W wyniku działań na rzecz wdrożenia Small Business Act z powodzeniem zapewniono krajowym decydentom informacje wysokiej jakości poprzez publikację przeglądu wyników MŚP, a także bardzo docenianą platformę do wymiany informacji i dobrych praktyk w sieci pełnomocników ds. MŚP. Panuje ogólne przekonanie, że działania te przyczyniają się do konwergencji polityki dotyczącej MŚP w państwach uczestniczących w COSME.

Przedsiębiorczość

W ramach programu „Erasmus” dla młodych przedsiębiorców udało się osiągnąć zamierzone cele. Wzięło w nim udział około 3 500 przedsiębiorców. Szacuje się, że w okresie 2014–2016 uczestnictwo nowych przedsiębiorców w programie doprowadziło do utworzenia 250 nowych spółek, wygenerowania 5 mln EUR dodatkowego obrotu i stworzenia około 1 000 nowych miejsc pracy. Jednocześnie uczestnictwo przedsiębiorców gospodarzy wiązało się z 203 mln EUR dodatkowego obrotu i ponad 1 100 nowymi miejscami pracy. Stworzyło to także podwaliny pod ważne rezultaty pod względem relacji biznesowych i umiędzynaradawiania zarówno nowych przedsiębiorców, jak i przedsiębiorców gospodarzy. W latach 2014–2016 łącznie 2 117 osób odbyło praktyki. Szacuje się, że dzięki programowi „Erasmus” dla młodych przedsiębiorców około 1 800 potencjalnych nowych przedsiębiorców poprawiło swoje umiejętności zarządzania i techniczne, a niektórzy poprawili inne umiejętności biznesowe (marketingowe, administracyjne, finansowe).

Uczestnicy twierdzili, że ich doświadczenie w programie „Erasmus” dla młodych przedsiębiorców poprawiło ich zrozumienie, jakie wyzwania stoją przed przedsiębiorcami. Program „Erasmus” dla młodych przedsiębiorców miał również bezpośredni wpływ na gospodarzy pod względem wspierania innowacji w obszarze ich działalności i pod względem stopy wzrostu, która znacząco przekroczyła średnią UE. Dzięki zapewnieniu istotnych możliwości w zakresie tworzenia sieci kontaktów program „Erasmus” dla młodych przedsiębiorców osiągnął także cele związane ze wzmocnieniem relacji biznesowych i ustanowieniem podstaw pod dalszą współpracę i umiędzynaradawianie.

C.Wydajność

Zasadniczo COSME funkcjonuje na rozsądnym poziomie wydajności, biorąc pod uwagę, że wszystkie jego główne elementy są wdrażane zgodnie z celami szczegółowymi i harmonogramami określonymi w rocznych programach prac. Najważniejszą mocną stroną COSME jest jasność jego opisu programu prac, dzięki czemu odsetek niekwalifikujących się wniosków składanych w odpowiedzi na zaproszenia dotyczące dotacji jest stosunkowo mały. Nie zidentyfikowano żadnych istotnych wąskich gardeł w obszarze administracyjnym, a wprowadzone środki w zakresie upraszczania zostały zasadniczo uznane za pozytywne, mimo że w pierwszym roku funkcjonowania w Agencji Wykonawczej ds. Małych i Średnich Przedsiębiorstw wystąpiły problemy w związku z nowym systemem IT, które przysporzyły trudności beneficjentom.

Realizacja COSME należy głównie do kompetencji Agencji Wykonawczej ds. Małych i Średnich Przedsiębiorstw (działania niefinansowe) oraz EFI (instrumenty finansowe). Agencja Wykonawcza ds. Małych i Średnich Przedsiębiorstw zrealizowała budżet na lata 2014–2016 o wartości 298 mln EUR, zaś EFI – budżet o wartości 550 mln EUR przeznaczony dla MŚP w ramach instrumentów finansowych COSME.