ZAWIADOMIENIE KOMISJI

Ocena planów i przedsięwzięć w odniesieniu do obszarów Natura 2000 Wytyczne metodyczne dotyczące przepisów art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG

(2021/C 437/01)

SPIS TREŚCI

1. WPROWADZENIE 3

1.1. Cel i charakter dokumentu 3

1.2. Struktura 3

2. OGÓLNE PODEJŚCIE I ZASADY 4

2.1. Etapy procedury określonej w art. 6 ust. 3 i 4 4

2.2. Podejście do podejmowania decyzji 5

3. METODYKA OKREŚLONA W ART. 6 UST. 3 I 4 7

3.1. Etap 1: Wstępna kontrola 7

3.1.1. Krok 1: Ustalenie, czy plan lub przedsięwzięcie są bezpośrednio związane z zagospodarowaniem danego obszaru Natura 2000 lub konieczne do tego zagospodarowania 8

3.1.2. Krok 2: Opis planu lub przedsięwzięcia i jego czynników oddziaływania 9

3.1.3. Krok 3: Określenie, na które obszary Natura 2000 plan lub przedsięwzięcie może mieć wpływ 10

3.1.4. Krok 4: Ocena, czy można wykluczyć prawdopodobne znaczące skutki z punktu widzenia celów ochrony danego obszaru 13

3.1.5. Wnioski: decyzja oparta na wyniku wstępnej kontroli 15

3.2. Etap 2: Odpowiednia ocena 17

3.2.1. Krok 1: Gromadzenie informacji dotyczących przedsięwzięcia oraz odnośnych obszarów Natura 2000 18

3.2.2. Krok 2: Ocena skutków planu lub przedsięwzięcia z uwzględnieniem celów ochrony danego obszaru, oddzielnie lub w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami 23

3.2.3. Krok 3: Ustalenie skutków planu lub przedsięwzięcia dla integralności obszaru Natura 2000 34

3.2.4. Krok 4: Środki łagodzące 36

3.2.5. Wnioski z odpowiedniej oceny 40

3.2.6. Kwestie do dalszego rozważenia: konsultacje, jakość odpowiedniej oceny, dostęp do wymiaru sprawiedliwości 42

3.3. Etap 3: Procedura podstawie art. 6 ust. 4 46

3.3.1. Krok 1: Analiza rozwiązań alternatywnych 47

3.3.2. Krok 2: Analiza nadrzędnego interesu publicznego 53

3.3.3. Krok 3: Identyfikacja, ocena i przyjęcie środków kompensujących 55

a) Główne rodzaje środków kompensujących 55

b) Wytyczne dotyczące ustanawiania środków kompensujących i celów 57

c) Koordynowanie w czasie środków kompensujących 59

d) Ocena i monitorowanie środków kompensujących na podstawie art. 6 ust. 4 59

e) Ustalanie środków kompensujących dla poszczególnych planów 61

4. PLANOWANIE STRATEGICZNE I ODPOWIEDNIA OCENA PLANÓW 64

4.1. Planowanie strategiczne 64

4.2. Odpowiednia ocena planów 64

4.3. Tworzenie map wrażliwości 66

4.4. Konsultacje i dialog w ramach planowania strategicznego 70

5. POWIĄZANIA Z INNYMI PROCEDURAMI OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO: DYREKTYWA OOŚ, DYREKTYWA SOOŚ I RAMOWA DYREKTYWA WODNA 71

5.1. Optymalizacja ocen środowiskowych 71

5.2. Ocena oddziaływania na środowisko, strategiczna ocena oddziaływania na środowisko i odpowiednia ocena 71

5.2.1. Możliwości optymalizacji OOŚ/SOOŚ i odpowiedniej oceny oraz korzyści wynikające z takich działań 72

5.2.2. Szczególne cechy odpowiedniej oceny i różnice między nią a procedurami OOŚ/SOOŚ 73

5.2.3. Związek między OOŚ/SOOŚ/odpowiednią oceną a rygorystycznymi przepisami dotyczącymi ochrony gatunków zawartymi w dyrektywach dotyczących ochrony przyrody 74

5.3. Oceny dokonywane na podstawie art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej skoordynowane lub zintegrowane z procedurą na podstawie art. 6 ust. 3 dyrektywa siedliskowej 75

6. GŁÓWNE POZYCJE BIBLIOGRAFII 77

ZAŁĄCZNIK

1. WPROWADZENIE

1.1. Cel i charakter dokumentu

Celem niniejszego dokumentu jest przedstawienie wytycznych metodycznych dotyczących stosowania art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej (1). Niniejsze wytyczne mają pomóc organom i agencjom krajowym w państwach członkowskich i krajach kandydujących, a także wykonawcom, konsultantom, podmiotom zarządzającym obszarami, praktykom i innym zainteresowanym stronom w wypełnieniu zobowiązań wynikających z tych przepisów. W niniejszym dokumencie przedstawiono poglądy Komisji Europejskiej i nie jest on prawnie wiążący; jedynie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) jest upoważniony do interpretowania prawa Unii w wiążący sposób.

Wytyczne należy odczytywać w związku z dyrektywami i przepisami krajowymi oraz z zaleceniami przedstawionymi w zawiadomieniu Komisji „Zarządzanie obszarami Natura 2000 – Przepisy art. 6 dyrektywy siedliskowej 92/43/EWG” (2) (zwanym w niniejszym dokumencie „wytycznymi dotyczącymi art. 6”), które stanowi punkt wyjścia dla wykładni kluczowych terminów i pojęć zawartych w dyrektywie siedliskowej. W celu ułatwienia lektury w niniejszych wytycznych przytoczono odpowiednie fragmenty wytycznych dotyczących art. 6.

Komisja przyjęła również szereg sektorowych wytycznych dotyczących różnych obszarów polityki, takich jak energia, w tym odnawialne źródła energii, górnictwo, żegluga śródlądowa, zmiany w portach i obszarach przyujściowych, rolnictwo i leśnictwo (3). Dokumenty te często zawierają bardziej szczegółową analizę specyfiki ocen planów lub przedsięwzięć w tych konkretnych sektorach. Można je zatem wykorzystać w celu uzupełnienia niniejszych ogólnych wytycznych o uwagi praktyczne dotyczące poszczególnych sektorów.

Zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej to do poszczególnych państw członkowskich należy decyzja, w jaki sposób wprowadzić wymogi proceduralne wynikające z dyrektywy. Za podejmowanie kluczowych decyzji określonych w art. 6 ust. 3 i 4 odpowiada właściwy organ w każdym państwie członkowskim. W niniejszych wytycznych terminem „ocena” opisuje się cały proces polegający na zgromadzeniu informacji przez wykonawcę planu lub przedsięwzięcia, organy, agencje ochrony przyrody i inne agencje, organizacje pozarządowe i społeczeństwo oraz przekazaniu tych informacji właściwemu organowi do rozważenia i oceny.

Następnie właściwy organ określa wyniki oceny i podejmuje decyzję, czy zatwierdzić plan lub przedsięwzięcie, a jeśli tak, to na jakich warunkach. W procesie tym uznaje się, że oceny wymagane na podstawie art. 6 ust. 3 i 4 opierają się na gromadzeniu wiarygodnych informacji i danych przez wiele zainteresowanych stron, a także na konsultacjach z nimi i między nimi.

Niniejszy dokument stanowi uaktualnienie poprzednich wytycznych metodycznych dotyczących art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej (4) (5). Jest on oparty na doświadczeniach z wdrażania dyrektywy siedliskowej i na powiązanym orzecznictwie TSUE, a także na przeglądzie wytycznych UE i literatury, materiałów z analizy przykładów, informacji zwrotnych i sugestii uzyskanych w drodze konsultacji z organami państw członkowskich UE i zainteresowanymi stronami. W opracowaniu niniejszych wytycznych pomogły ATECMA S.L. i Adelphi consult GmbH na podstawie umowy z Komisją Europejską (6).

1.2. Struktura

Niniejszy dokument składa się z trzech części głównych i z załącznika.

— W sekcji pierwszej wyjaśniono ogólne podejście i zasady, na których oparte są wytyczne. Zawiera ona schemat z wytycznych dotyczących art. 6 służący zilustrowaniu, jak należy zorganizować oceny określone w art. 6 ust. 3 i 4 oraz w jaki sposób poszczególne etapy ocen są związane z wymogami art. 6 ust. 3 i 4.

— Następna sekcja zawiera główne wytyczne metodyczne dotyczące poszczególnych etapów. Każdy etap obejmuje metody, narzędzia, przykłady i sugestie dotyczące sposobu przeprowadzania ocen. Pomocne są w tym listy kontrolne, matryce i szczegółowe instrukcje dotyczące każdego etapu oceny. Należy jednak zauważyć, że służą one jedynie celom ilustracyjnym i nie mogą obejmować wszystkich sytuacji.

— Sekcja trzecia zawiera rozdział dotyczący planowania strategicznego, a w szczególności procedury oceny planów. W sekcji tej przeanalizowano również powiązania z innymi ocenami oddziaływania na środowisko wymaganymi na podstawie przepisów UE.

— W załączniku przedstawiono przykłady metod oraz dalsze wytyczne i narzędzia, które można wykorzystać do wdrożenia procedur określonych w art. 6 ust. 3 i 4 (np. listy kontrolne lub formaty).

2. OGÓLNE PODEJŚCIE I ZASADY

2.1. Etapy procedury określonej w art. 6 ust. 3 i 4

Art. 6 ust. 3 i 4 stanowi, co następuje:

„3. Każdy plan lub przedsięwzięcie, które nie jest bezpośrednio związane lub konieczne do zagospodarowania terenu, ale które może na nie w istotny sposób oddziaływać, zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, podlega odpowiedniej ocenie jego skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony. W świetle wniosków wynikających z tej oceny oraz bez uszczerbku dla przepisów ust. 4 właściwe władze krajowe wyrażają zgodę na ten plan lub przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się, że nie wpłynie on niekorzystnie na dany teren oraz, w stosownych przypadkach, po uzyskaniu opinii całego społeczeństwa. 4. Jeśli pomimo negatywnej oceny skutków dla danego terenu oraz braku rozwiązań alternatywnych, plan lub przedsięwzięcie musi jednak zostać zrealizowane z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, w tym interesów mających charakter społeczny lub gospodarczy, państwo członkowskie stosuje wszelkie środki kompensujące konieczne do zapewnienia ochrony ogólnej spójności Natury 2000. O przyjętych środkach kompensujących państwo członkowskie informuje Komisję. Jeżeli dany teren obejmuje typ siedliska przyrodniczego i/lub jest zamieszkały przez gatunek o znaczeniu priorytetowym, jedyne względy, na które można się powołać, to względy odnoszące się do zdrowia ludzkiego lub bezpieczeństwa publicznego, korzystnych skutków o podstawowym znaczeniu dla środowiska lub, po wyrażeniu opinii przez Komisję, innych powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego. ”

W art. 6 ust. 3 i 4 określono procedurę oceny krok po kroku planów lub przedsięwzięć, które mogą oddziaływać na obszary Natura 2000. Procedura ta obejmuje trzy główne etapy:

— Etap pierwszy: wstępna kontrola. Pierwsza część procedury obejmuje etap wstępnej oceny („wstępnej kontroli”) służącej ustaleniu, czy plan lub przedsięwzięcie są bezpośrednio związane z zagospodarowaniem danego obszaru Natura 2000 lub niezbędne do tego zagospodarowania, a jeśli tak nie jest, czy istnieje prawdopodobieństwo, że mogą one mieć znaczące skutki dla danego obszaru (7) (oddzielnie albo w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami) z punktu widzenia celów jego ochrony. Etap pierwszy jest określony w art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze część pierwsza.

— Etap drugi: odpowiednia ocena. Jeżeli nie można wykluczyć prawdopodobnych znaczących skutków, kolejny etap procedury polega na ocenie oddziaływania planu lub przedsięwzięcia (oddzielnie albo w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami) z punktu widzenia celów ochrony danego obszaru oraz na ustaleniu, czy plan lub przedsięwzięcie wpłynie na integralność obszaru Natura 2000, z uwzględnieniem wszelkich środków łagodzących. Decyzja o zatwierdzeniu bądź niezatwierdzeniu planu lub przedsięwzięcia w świetle wniosków wynikających z odpowiedniej oceny należy do właściwych organów. Etap drugi jest określony w art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze część druga i zdanie drugie.

— Etap trzeci: odstępstwo od art. 6 ust. 3 pod pewnymi warunkami. Etap trzeci procedury jest określony w art. 6 ust. 4. Ma zastosowanie tylko wtedy, gdy pomimo negatywnej oceny wykonawca uzna, że plan lub przedsięwzięcie należy jednak zrealizować z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego. Jest to możliwe tylko wtedy, gdy nie ma rozwiązań alternatywnych, powody o charakterze zasadniczym wynikające z nadrzędnego interesu publicznego są należycie uzasadnione oraz przyjęto odpowiednie środki kompensujące w celu zapewnienia ochrony ogólnej spójności sieci Natura 2000.

Na każdy etap procedury ma wpływ poprzedni etap. Aby prawidłowo stosować art. 6 ust. 3 i 4, konieczne jest zatem przeprowadzenie etapów we właściwej kolejności. Na rys. 1 przedstawiono schemat tej procedury.

2.2. Podejście do podejmowania decyzji

Podobnie jak całe prawodawstwo UE w dziedzinie środowiska dyrektywa siedliskowa opiera się na zasadzie ostrożności (8), czyli brak dowodów naukowych na istotne negatywne skutki danego działania nie może być wykorzystany jako uzasadnienie zatwierdzenia tego działania. W odniesieniu do procedury określonej w art. 6 ust. 3 zasada ostrożności oznacza, że przed zatwierdzeniem planu lub przedsięwzięcia należy wykazać brak negatywnych skutków dla obszarów Natura 2000. Innymi słowy, jeżeli nie ma pewności co do tego, czy wystąpią jakiekolwiek negatywne skutki, wówczas nie można zatwierdzić planu lub przedsięwzięcia.

W praktyce oznacza to, że ciężar dowodu spoczywa na wykonawcy planu lub przedsięwzięcia, który musi wykazać – a właściwy organ potwierdzić – bez uzasadnionych wątpliwości, że:

— na etapie 1 (wstępna kontrola) można wykluczyć prawdopodobne znaczące skutki lub

— na etapie 2 (odpowiednia ocena) można wykluczyć negatywne skutki dla integralności obszaru Natura 2000.

Jeżeli negatywne skutki dla integralności obszaru są pewne albo nie można ich wykluczyć, plan lub przedsięwzięcie można jednak zatwierdzić w drodze wyjątku na podstawie art. 6 ust. 4, pod warunkiem że nie ma rozwiązań alternatywnych, jest to uzasadnione z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego i zastosowano wystarczające środki kompensujące w celu ochrony ogólnej spójności sieci Natura 2000. Zasada ostrożności może również mieć zastosowanie w takich przypadkach, w szczególności w odniesieniu do zakresu środków kompensujących, które należy zastosować (zob. sekcja 3.3.3).

W dyrektywie siedliskowej wyraźnie przywołuje się „założenia ochrony” (cele ochrony) obszaru jako podstawę stosowania art. 6 ust. 3. W wyroku w sprawie C-849/19 Komisja/Grecja TSUE potwierdził, że cele ochrony muszą być określone formalnie oraz że muszą dotyczyć danego obszaru, odnosić się do konkretnych wartości występujących na danym obszarze i być precyzyjne (9).

Ponadto Trybunał wielokrotnie orzekał, że to właśnie w świetle celów ochrony należy określić zakres zobowiązania do przeprowadzenia odpowiedniej oceny skutków planu lub przedsięwzięcia dla terenu chronionego (10). Innymi słowy, decyzję co do tego, czy plan lub przedsięwzięcie może w istotny sposób oddziaływać na obszar Natura 2000, należy podjąć z uwzględnieniem celów ochrony tego obszaru (zob. sekcja 3.1 „Wstępna kontrola”). W związku z tym konieczne jest niezwłoczne określenie szczególnych dla danego obszaru celów ochrony w odniesieniu do wszystkich obszarów Natura 2000 oraz podanie tych założeń do wiadomości publicznej.

Jak wyjaśniono w sekcji 3.2.2 poniżej, cele ochrony danego obszaru należy określić w odniesieniu do wszystkich chronionych siedlisk i gatunków, których obecność na danym obszarze jest znacząca (tj. siedlisk i gatunków sklasyfikowanych w ocenie terenu jako „A”, „B” lub „C”, lecz nie „D”, w standardowym formularzu danych dotyczącym danego obszaru (11)). Cele ochrony muszą obejmować cele, które należy osiągnąć w odniesieniu do poszczególnych atrybutów lub parametrów określających stan ochrony cech chronionych.

Oceny należy poddać przeglądowi – zarówno na etapie wstępnej kontroli, jak i na etapie odpowiedniej oceny – jeżeli plan lub przedsięwzięcie są modyfikowane lub rozwijane w trakcie procesu przygotowywania. Na przykład jeżeli na etapie wstępnej kontroli nie można wykluczyć prawdopodobieństwa wystąpienia znaczących skutków, wykonawca planu lub przedsięwzięcia może postanowić zmienić projekt planu lub przedsięwzięcia w celu wykluczenia ryzyka ewentualnych znaczących skutków. W takich przypadkach zmodyfikowany plan lub zmodyfikowane przedsięwzięcie należy ponownie poddać wstępnej kontroli w celu ustalenia, czy nadal może mieć znaczące skutki dla danego obszaru.

Ramka 1 Podejmowanie decyzji na podstawie odpowiedniej oceny Decyzja o zatwierdzeniu bądź niezatwierdzeniu planu lub przedsięwzięcia należy do obowiązków właściwych organów, które biorą pod uwagę wnioski wynikające z odpowiedniej oceny skutków planu lub przedsięwzięcia dla danego obszaru Natura 2000. Organy mogą zatwierdzić proponowany plan lub proponowane przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się, że plan lub przedsięwzięcie nie wpłyną niekorzystnie na integralność obszaru Natura 2000. Ma to miejsce wówczas, gdy z naukowego punktu widzenia nie ma racjonalnych wątpliwości co do braku takich skutków (12). Nacisk kładzie się tu zatem na wykazanie braku negatywnych skutków, a nie ich obecności, co odzwierciedla zasadę ostrożności (13). Dlatego też odpowiednia ocena musi być wystarczająco szczegółowa i uzasadniona, aby wykazać brak negatywnych skutków w świetle najlepszej wiedzy naukowej w tej dziedzinie (14). Taki sam poziom pewności jest wymagany, jeżeli decyzja podejmowana jest na etapie wstępnej kontroli; również na tym etapie nie powinno być żadnych uzasadnionych wątpliwości co do braku prawdopodobnych znaczących skutków.

3. METODYKA OKREŚLONA W ART. 6 UST. 3 I 4

3.1. Etap 1: Wstępna kontrola

Na etapie pierwszym bada się prawdopodobieństwo znaczących skutków przedsięwzięcia lub planu, oddzielnie albo w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, dla obszaru Natura 2000. Jeżeli nie można wykluczyć prawdopodobnych znaczących skutków ponad wszelką uzasadnioną wątpliwość, plan lub przedsięwzięcie należy poddać pełnej odpowiedniej ocenie na podstawie art. 6 ust. 3.

Terminy „plan” i „przedsięwzięcie” należy rozumieć szeroko. „ Przedsięwzięcie ” może obejmować prace budowlane, instalacje i inne ingerencje w środowisko naturalne, w tym regularne działania mające na celu wykorzystanie zasobów naturalnych. Pojęcie „ planu ” do celów art. 6 ust. 3 również ma potencjalnie szerokie znaczenie, gdyż obejmuje plany gospodarowania gruntami lub zagospodarowania przestrzennego oraz plany sektorowe (np. dotyczące transportu, energii, gospodarowania odpadami, gospodarki wodnej, gospodarki leśnej itp.). Dyrektywa nie ogranicza zakresu planu ani przedsięwzięcia do konkretnych kategorii. Głównym czynnikiem jest to, czy mogą one mieć znaczące skutki dla obszaru Natura 2000. Więcej szczegółowych informacji można znaleźć w wytycznych dotyczących art. 6 – sekcje 4.4.1 i 4.4.2.

Na etapie wstępnej oceny kontrolę można zwykle przeprowadzić z wykorzystaniem już istniejących informacji, w tym opinii ekspertów (np. właściwych organów zajmujących się ochroną środowiska) lub opublikowanych materiałów (np. map siedlisk lub wykazów gatunków), zamiast wymagać zgromadzenia szczegółowych nowych dowodów. W przypadku, gdy wystarczające informacje, np. na temat występowania chronionych siedlisk i gatunków na obszarze, na który plan lub przedsięwzięcie mogą mieć wpływ, nie istnieją lub są nieaktualne, konieczne jednak może być zebranie i przeanalizowanie dalszych danych w celu ustalenia, czy wystąpienie znaczących skutków jest prawdopodobne. Jeżeli informacje nie istnieją, należy przyjąć założenie, że istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia znaczących skutków i że wymagana jest odpowiednia ocena.

Wstępną kontrolę należy przeprowadzić na wczesnym etapie, zwykle przed ustaleniem wszystkich szczegółów planu lub przedsięwzięcia, na przykład gdy znane są jego lokalizacja i ogólny charakter, ale proces projektowania jeszcze się nie rozpoczął. Wczesna wstępna kontrola ma szereg korzyści:

— może zmniejszyć ryzyko opóźnień i dodatkowych kosztów w późniejszym okresie, kiedy przedkłada się plan lub przedsięwzięcie w celu uzyskania zezwolenia na inwestycję;

— umożliwia wczesne konsultacje i wymianę informacji między inicjatorami planu lub przedsięwzięcia, właściwymi organami i innymi zainteresowanymi stronami, które dysponują odpowiednimi danymi i wiedzą fachową.

— pozwala wykonawcy planu lub przedsięwzięcia na lepszą ocenę kolejnych kroków, które mogą być wymagane, bez poświęcania znacznych nakładów czasu i pieniędzy;

— umożliwia identyfikację i przewidywanie potencjalnego ryzyka, zarówno dla obszarów Natura 2000, jak i dla samego planu lub przedsięwzięcia, na przykład przez uwydatnienie konieczności wybrania alternatywnej lokalizacji bądź alternatywnego projektu planu lub przedsięwzięcia w celu uniknięcia ryzyka szkód lub przez gromadzenie dalszych danych na potrzeby ułatwienia terminowej oceny. Chociaż kluczowe aspekty wstępnego planowania powinny być jasne, powinna również istnieć możliwość dostosowania planu lub przedsięwzięcia.

Jeżeli plan lub przedsięwzięcie poddaje się wstępnej kontroli na wczesnym etapie, może zaistnieć potrzeba dokonania przeglądu tej kontroli na późniejszym etapie, gdy dostępne będzie więcej informacji na temat planu lub przedsięwzięcia. Zakres analizy w ramach wstępnej kontroli może różnić się dla poszczególnych planów i przedsięwzięć w zależności od skali danej inwestycji i jej prawdopodobnych skutków.

Analiza składa się z czterech kroków:

1. ustalenie, czy plan lub przedsięwzięcie są bezpośrednio związane z zagospodarowaniem danego obszaru Natura 2000 lub konieczne do tego zagospodarowania;

2. identyfikacja istotnych elementów planu lub przedsięwzięcia oraz ich prawdopodobnego oddziaływania;

3. określenie, które obszary Natura 2000 (o ile takie istnieją) mogą być dotknięte wpływem, biorąc pod uwagę potencjalne skutki planu lub przedsięwzięcia, oddzielnie albo w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami;

4. ocena, czy można wykluczyć prawdopodobne znaczące skutki dla danego obszaru Natura 2000 z punktu widzenia celów jego ochrony.

W następnych sekcjach przedstawiono bardziej szczegółowo każdy z czterech etapów wraz z wynikami wstępnej kontroli i powiązaną dokumentacją.

W tabeli 1 poniżej określono kluczowe różnice między etapem wstępnej kontroli a etapem odpowiedniej oceny na podstawie art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej.

Tabela 1

Różnice między etapem wstępnej kontroli a odpowiednią oceną

Wstępna kontrola Odpowiednia ocena Służy ustaleniu, czy w wyniku realizacji planu lub przedsięwzięcia istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia znaczących negatywnych skutków dla obszaru Natura 2000 z punktu widzenia celów ochrony danego obszaru. Służy ocenieniu prawdopodobnych skutków dla obszaru Natura 2000 z punktu widzenia celów jego ochrony oraz ocenieniu, czy wystąpią lub mogą wystąpić negatywne skutki dla integralności obszaru. Jeżeli nie można z całą pewnością wykluczyć wystąpienia znaczących skutków, plan lub przedsięwzięcie należy poddać odpowiedniej ocenie. Plan lub przedsięwzięcie można zatwierdzić tylko wtedy, gdy można wykluczyć negatywne skutki dla integralności obszaru Natura 2000. Zazwyczaj oparta na istniejących danych, dostępnej wiedzy i doświadczeniu oraz opiniach ekspertów. Wymaga szczegółowej analizy, często badań w terenie, doradztwa eksperckiego oraz ekspertyzy dotyczącej konkretnego przypadku. Nie można wziąć pod uwagę środków łagodzących (15). Obejmuje ocenę środków łagodzących mających na celu wyeliminowanie lub ograniczenie negatywnych skutków.

3.1.1. Krok 1: Ustalenie, czy plan lub przedsięwzięcie są bezpośrednio związane z zagospodarowaniem danego obszaru Natura 2000 lub konieczne do tego zagospodarowania

Etap ten służy ustaleniu, czy plan lub przedsięwzięcie są związane z zagospodarowaniem danego obszaru lub konieczne do tego zagospodarowania, tj. czy przyczyniają się do realizacji celów jego ochrony.

Pojęcie „zagospodarowanie” odnosi się do zarządzania ochroną obszaru, tj. należy je rozumieć w znaczeniu, w jakim zostało użyte w art. 6 ust. 1. Jeśli zatem działanie jest bezpośrednio związane z założeniami ochrony lub konieczne do ich realizacji, jest ono zwolnione z obowiązku dokonania oceny. Plany lub przedsięwzięcia bezpośrednio związane z zagospodarowaniem danego obszaru Natura 2000 lub konieczne do tego zagospodarowania powinny być zasadniczo wyłączone z zakresu obowiązywania przepisów art. 6 ust. 3, ale ich części niezwiązane z ochroną nadal mogą wymagać oceny. Więcej szczegółowych informacji można znaleźć w wytycznych dotyczących art. 6 – sekcja 4.4.3.

Niezwiązana z ochroną część planu lub przedsięwzięcia mającego wśród swoich celów zarządzanie ochroną może nadal wymagać odpowiedniej oceny. Zasada ta ma np. zastosowanie w przypadku pozyskiwania drewna w ramach planu zarządzania ochroną terenu zalesionego wyznaczonego jako obszar Natura 2000. Część działania, która nie jest konieczna do zarządzania ochroną obszaru, należy poddać odpowiedniej ocenie (16).

Mogą również zaistnieć okoliczności, w których plan lub przedsięwzięcie bezpośrednio związane z zagospodarowaniem jednego obszaru (obszaru docelowego) lub konieczne do tego zagospodarowania może mieć negatywne skutki dla innego obszaru. Na przykład w celu poprawy zarządzania ryzykiem powodziowym na obszarze docelowym można zaproponować w planie budowę zapory na innym obszarze, co może mieć znaczące negatywne skutki dla tego innego obszaru. W związku z tym w odniesieniu do planu lub przedsięwzięcia należy przeprowadzić ocenę potencjalnych znaczących skutków dla tego innego obszaru.

Plany lub przedsięwzięcia, które będą bezpośrednio związane z zagospodarowaniem obszarów Natura 2000 lub konieczne do tego zagospodarowania na podstawie dyrektyw ptasiej i siedliskowej, powinny zatem być planami lub przedsięwzięciami, które mają na celu zachowanie właściwego stanu ochrony chronionych siedlisk i gatunków na tych obszarach lub w stosownych przypadkach przywrócenie ich do takiego stanu lub które się do tego celu przyczyniają.

Ramka 2 Przykłady kryteriów służących ustaleniu, czy plan lub przedsięwzięcie są bezpośrednio związane z zagospodarowaniem danego obszaru Natura 2000 lub konieczne do tego zagospodarowania — Środki przewidziane w planie lub przedsięwzięciu są ujęte w planie zagospodarowania danego obszaru Natura 2000 lub są proponowane jako część innych środków ustawowych, administracyjnych lub umownych wymaganych do zachowania właściwego stanu ochrony obszaru oraz występujących na nim typów siedlisk i gatunków i do przywrócenia ich (w razie potrzeby) do takiego stanu. — organ ustawowy odpowiedzialny za gospodarowanie obszarem Natura 2000 wydał uzasadnione oświadczenie potwierdzające, że dane działanie jest bezpośrednio związane z zagospodarowaniem obszaru docelowego lub konieczne do tego zagospodarowania oraz jest jasno związane z zachowaniem lub poprawą stanu ochrony typów siedlisk lub gatunków na tym obszarze.

3.1.2. Krok 2: Opis planu lub przedsięwzięcia i jego czynników oddziaływania

Przy opisywaniu planu lub przedsięwzięcia konieczne będzie określenie wszystkich aspektów, które mogą mieć wpływ na obszar Natura 2000, oddzielnie albo w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami.

Należy uwzględnić wszystkie etapy przedsięwzięcia, w tym budowę, eksploatację i likwidację.

W przypadku planów należy zebrać i przeanalizować odpowiednie szczegółowe informacje na temat działań prowadzonych w ramach planu, aby sprawdzić, czy indywidualnie lub zbiorowo mogą one mieć znaczące oddziaływanie na obszary Natura 2000, w tym w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami.

W ramce 3 wymieniono kluczowe parametry planu lub przedsięwzięcia, które należy określić. Elementy te mają charakter wyłącznie orientacyjny i należy je dostosować lub uzupełnić stosownie do przypadku. W przypadku niektórych przedsięwzięć lub planów konieczne może być określenie parametrów oddzielnie dla etapów budowy, eksploatacji i likwidacji.

Ramka 3 Przykłady elementów planu lub przedsięwzięcia, które należy uwzględnić podczas wstępnej kontroli — wielkość (np. w odniesieniu do bezpośrednio zajętego terenu); — całkowity obszar dotknięty wpływem, w tym obszar objęty oddziaływaniem pośrednim (np. hałasem, zmętnieniem, wibracjami); — fizyczne zmiany w środowisku (np. modyfikacja koryt rzek lub morfologii innych jednolitych części wód, zmiany gęstości zadrzewienia w lasach); — zmiany intensywności istniejącej presji (np. wzrost poziomu hałasu, zanieczyszczenia lub natężenia ruchu); — wymagania w zakresie zasobów (np. pobór wód, wydobywanie zasobów mineralnych); — emisje (np. depozycja azotu) i odpady (oraz czy są one unieszkodliwianie na lądzie, w wodzie czy w powietrzu); — wymogi związane z transportem (np. drogi dojazdowe); — czas trwania budowy, eksploatacji, likwidacji itp.; — aspekty czasowe (termin realizacji poszczególnych etapów planu lub przedsięwzięcia); — odległość od obszarów Natura 2000, a w szczególności od cech decydujących o ich wyznaczeniu; — łączne oddziaływanie z innymi przedsięwzięciami i planami.

3.1.3. Krok 3: Określenie, na które obszary Natura 2000 plan lub przedsięwzięcie może mieć wpływ

Obszary Natura 2000, które mogą być dotknięte wpływem, należy określić z uwzględnieniem wszystkich aspektów planu lub przedsięwzięcia, które mogą mieć potencjalne skutki dla jakichkolwiek obszarów Natura 2000 położonych w obrębie strefy wpływu planu lub przedsięwzięcia. Powinno to obejmować wszystkie cechy decydujące o wyznaczeniu obszaru (gatunki, typy siedlisk), których obecność na danym obszarze jest znacząca, oraz cele ich ochrony.

W szczególności należy określić:

— wszelkie obszary Natura 2000, które geograficznie pokrywają się z jakimikolwiek obszarami realizacji działań lub aspektów planu lub przedsięwzięcia na którymkolwiek z jego etapów lub sąsiadują z nimi;

— wszelkie obszary Natura 2000 w obrębie prawdopodobnej strefy wpływu planu lub przedsięwzięcia; obszary Natura 2000 znajdujące się w otoczeniu miejsca realizacji planu lub przedsięwzięcia (lub w pewnej odległości), na które pewne aspekty przedsięwzięcia mogłyby jeszcze mieć pośredni wpływ, w tym pod względem wykorzystywania zasobów naturalnych (np. wody) oraz różnych rodzajów odpadów, zrzutów lub emisji substancji lub energii;

— obszary Natura 2000 w otoczeniu miejsca realizacji planu lub przedsięwzięcia (lub w pewnej od nich odległości), na których występuje fauna, która może przenieść się na obszar realizacji przedsięwzięcia, a następnie ucierpieć w wyniku zwiększonej śmiertelności lub doświadczyć innego oddziaływania (np. utraty miejsc żerowania lub zmniejszenia zasięgu występowania);

— obszary Natura 2000, na których plan lub przedsięwzięcie może mieć wpływ na łączność lub ciągłość ekologiczną.

Zasięg obszarów Natura 2000, które należy poddać ocenie, tj. strefa, w której może zaistnieć oddziaływanie planu lub przedsięwzięcia, będzie zależał od charakteru planu lub przedsięwzięcia oraz od odległości, w której mogą wystąpić skutki. W przypadku obszarów Natura 2000 położonych w dolnym biegu rzek lub na terenach podmokłych zasilanych warstwami wodonośnymi plan lub przedsięwzięcie może mieć wpływ na przepływ wody, migrację ryb itd., nawet na dużą odległość. Emisje zanieczyszczeń również mogą mieć skutki na dużą odległość.

Niektóre przedsięwzięcia lub plany, które nie mają bezpośredniego wpływu na obszary Natura 2000, mogą pomimo to znacząco oddziaływać na te obszary, jeśli powodują efekt bariery lub uniemożliwiają ekologiczne powiązania. Może to mieć miejsce na przykład wtedy, gdy plany wpływają na elementy krajobrazu łączące obszary Natura 2000 lub mogą utrudniać przemieszczanie się gatunków lub zakłócać ciągłość ekosystemu rzecznego lub leśnego.

Aby ustalić możliwe skutki planu lub przedsięwzięcia dla obszarów Natura 2000, należy określić nie tylko odpowiednie obszary, lecz także siedliska i gatunki, których obecność na tych obszarach jest znacząca, jak również cele ochrony poszczególnych obszarów.

W ramce 4 podano przykłady źródeł danych, które można wykorzystać do tego celu.

Ramka 4 Źródła, z których należy korzystać w celu określenia oddziaływania na obszar Natura 2000 — standardowy formularz danych Natura 2000 dotyczący danego obszaru; — cele ochrony danego obszaru (określone w decyzjach o wyznaczeniu specjalnego obszaru ochrony (SOO), decyzjach o zaklasyfikowaniu obszaru specjalnej ochrony (OSO), planie zagospodarowania obszaru lub w odrębnym dokumencie); — plany zagospodarowania obszaru (w których np. określono presje i zagrożenia dla danego obszaru); — istniejące badania i dane z monitorowania dotyczące istotnych gatunków i typów siedlisk, ich rozmieszczenia na danym obszarze i wokół niego, ich stanu ochrony, presji i zagrożeń dla tych gatunków i siedlisk; — aktualne i wcześniejsze mapy obszaru; — plany gospodarowania gruntami i inne stosowne istniejące plany; — istniejące materiały z badań dotyczących danego obszaru; — istniejące dane hydrogeologiczne; — istniejące dane dotyczące istotnych substancji (np. depozycja azotu, skład zrzucanych ścieków); — oceny oddziaływania na środowisko w odniesieniu do podobnych przedsięwzięć lub planów; — odpowiednie sprawozdania dotyczące stanu środowiska; — mapy i systemy informacji geograficznej; — dokumenty na temat historii obszaru itp.

Informacje zawarte w standardowym formularzu danych Natura 2000 (17) stanowią punkt wyjścia dla określenia typów siedlisk i gatunków, których obecność na danym obszarze jest znacząca i na które plan lub przedsięwzięcie może mieć wpływ, jak również wszelkich istniejących presji i oddziaływań na dany obszar. Inne informacje na poziomie obszaru można uzyskać z takich źródeł, jak: plan zagospodarowania obszaru Natura 2000, wykazy działań, które mogą spowodować szkody lub pogorszenie stanu, wyniki monitorowania siedlisk i gatunków występujących na tym obszarze, a także ze źródeł na poziomie biogeograficznym, krajowym i lokalnym poza obszarem Natura 2000.

Ważne jest, by te dane i informacje były podane do wiadomości publicznej, np. za pośrednictwem centralnej bazy danych lub portali i stron internetowych organów krajowych lub regionalnych, oraz regularnie aktualizowane, tak aby wszystkie zainteresowane strony i organy miały do nich łatwy dostęp.

Ramka 5 Kluczowe źródła informacji na temat cech decydujących o wyznaczeniu obszarów Natura 2000 W przypadku każdego obszaru Natura 2000 dostępny jest standardowy formularz danych. Zawiera on informacje na temat chronionych w UE gatunków i typów siedlisk występujących na tym obszarze oraz szeroką ocenę stanu każdego gatunku lub typu siedliska na tym obszarze (w skali od A do D). Dostarcza on informacji o powierzchni obszaru, reprezentatywności i stanie ochrony siedlisk obecnych na tym obszarze oraz o ogólnej ocenie wartości obszaru dla ochrony danych typów siedlisk przyrodniczych. W odniesieniu do gatunków występujących na danym obszarze formularz zawiera informacje dotyczące ich populacji, statusu (osiadły, lęgowy, zimujący, wędrujący) oraz wartości obszaru dla danych gatunków. Formularz obejmuje również istotne informacje kontekstowe dotyczące obszaru, w tym: — ogólną charakterystykę obszaru, informacje o jego jakości i znaczeniu; — informacje o podatności (presja spowodowana działalnością człowieka i innymi czynnikami wpływającymi na ten obszar oraz wrażliwość siedlisk i ekosystemów); — informacje o oddziaływaniach związanych z działalnością człowieka i naturalnymi procesami, które mogą mieć negatywny albo pozytywy wpływ na ochronę obszaru i jego zagospodarowanie, jak również informacje na temat odsetka powierzchni obszaru, którego dotyczy wpływ; — informacje o organie zarządzającym odpowiedzialnym za dany obszar; — plany zagospodarowania obszaru i praktyki w tym zakresie, w tym tradycyjną działalność człowieka; — mapę obszaru. Środki ochronne i plany zagospodarowania W odniesieniu do specjalnych obszarów ochrony państwa członkowskie muszą tworzyć środki ochronne odpowiadające ekologicznym wymaganiom typów siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I oraz gatunków wymienionych w załączniku II występujących na danym obszarze (art. 6 ust. 1 dyrektywy siedliskowej). Może to obejmować w razie potrzeby plany zagospodarowania opracowane specjalnie dla tych obszarów bądź zintegrowane z innymi planami rozwoju lub inne środki ustawowe, administracyjne lub umowne. Podobnie obszary specjalnej ochrony również muszą być objęte ukierunkowanymi środkami ochronnymi. Plany zagospodarowania obszaru Natura 2000, jeżeli są dostępne, mogą dostarczać informacji na temat celów ochrony danego obszaru, lokalizacji i stanu gatunków i siedlisk występujących na obszarze, zagrożeń dla nich oraz środków ochronnych wymaganych do poprawy ich stanu ochrony na obszarze. Wszystkie te elementy mogą być użyteczne na etapie ustalenia obowiązku przeprowadzenia wstępnej kontroli i odpowiedniej oceny.

Strona internetowa Komisji zawiera dane i mapy dotyczące wszystkich obszarów Natura 2000 w UE dostępne za pośrednictwem przeglądarki Natura 2000 oraz publicznej bazy danych Natura 2000: http://ec.europa.eu/environment/nature/natura2000/data/index_en.htm. Większość państw członkowskich dysponuje również publicznie dostępnymi informacjami na temat obszarów Natura 2000 i ich cech. Systemy informacji geograficznej także mogą pomóc w zrozumieniu związku między aspektami planu lub przedsięwzięcia a szczególnymi cechami obszaru Natura 2000.

W różnych państwach dostępne są praktyczne narzędzia i systemy informacyjne pomocne w określeniu potencjalnego oddziaływania różnych rodzajów przedsięwzięć i planów na obszary Natura 2000. Przykłady takich narzędzi podano w ramce 6.

Ramka 6 Przykłady systemów informacyjnych umożliwiających określenie potencjalnego oddziaływania różnych rodzajów przedsięwzięć i planów na obszary Natura 2000 Niemcy Informacje potrzebne do oceny potencjalnych negatywnych skutków niemal wszystkich rodzajów przedsięwzięć znajdują się w systemie informacyjnym FFH-VP-Info Federalnego Urzędu Ochrony Przyrody. System ten zawiera obszerną bazę danych dotyczących potencjalnych rodzajów oddziaływania i wpływu na konkretne typy siedlisk i gatunków, z której można korzystać przy przeprowadzaniu wstępnej kontroli i odpowiednich ocen. Dostarcza on szczegółowych informacji na temat wrażliwości i potencjalnych skutków czynników oddziaływania w odniesieniu do niemal wszystkich występujących w Niemczech siedlisk i gatunków chronionych na podstawie dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Zawiera również listy kontrolne zawierające ocenę dotkliwości/istotności poszczególnych oddziaływań na typy siedlisk i gatunki. Zob.: http://ffh-vp-info.de/FFHVP/Page.jsp. Irlandia W Irlandii dostępna jest aplikacja Geotool służąca wsparciu procesu gromadzenia danych na etapie 1 (wstępna kontrola) i etapie 2 (odpowiednia ocena). Pozwala użytkownikowi wybrać punkt na mapie, a następnie wyszukać specjalne obszary ochrony (SOO) i obszary specjalnej ochrony (OSO) w określonej odległości od tego punktu, które użytkownik może wybrać w zależności od poziomu potencjalnego oddziaływania na środowisko wynikającego z planu lub przedsięwzięcia. Informacje podane na temat każdego obszaru Natura 2000 znajdującego się w wybranym zasięgu obejmują wykaz siedlisk i gatunków, ze względu na które wyznaczono te obszary, oraz link do celów ochrony poszczególnych obszarów. Zob.: https://gis.epa.ie/EPAMaps/AAGeoTool Niderlandy Rząd Niderlandów opracował narzędzie umożliwiające szybką ocenę potencjalnego oddziaływania przedsięwzięcia w fazie początkowej. Opisano w nim kroki proceduralne, które są konieczne, jeżeli ocena skutków dla obszarów Natura 2000 lub gatunków chronionych jest częścią procedury wydawania zgody. Pomaga ono określić potencjalne oddziaływanie na poszczególne gatunki i typy siedlisk oraz dostarcza informacji na temat wrażliwości gatunków i typów siedlisk na różne działania. Zob.: www.natura2000.nl („routeplanner beschermde natuur” i „effectenindicator Natura 2000-gebieden”). Belgia Na potrzeby oceny zakwaszenia i eutrofizacji przez depozycję atmosferyczną (depozycję NOx i NH3 związaną z takimi działaniami, jak intensywne rolnictwo, ogrzewanie przemysłowe i procesy energetyczne oraz mobilność) Belgia zapewnia interaktywną aplikację online umożliwiającą przeprowadzenie pierwszej wstępnej kontroli. Narzędzie to pozwala szybko określić potencjalne oddziaływanie. Jeżeli ten przegląd da „zielone światło”, nie należy oczekiwać żadnego szkodliwego oddziaływania. Jeżeli wynikiem będzie „czerwone światło”, możliwe jest szkodliwe oddziaływanie, które należy dokładniej zbadać, przeprowadzając odpowiednią ocenę. Zob.: https://www.milieuinfo.be/voortoets/ Więcej szczegółów na temat informacji i praktycznych narzędzi wspomagających wstępną kontrolę i odpowiednią ocenę można znaleźć w załączniku do niniejszych wytycznych (sekcja 1.1).

3.1.4. Krok 4: Ocena, czy można wykluczyć prawdopodobne znaczące skutki z punktu widzenia celów ochrony danego obszaru

Kolejnym krokiem etapu wstępnej kontroli jest ocena prawdopodobieństwa wystąpienia i potencjalnego znaczenia oddziaływania określonego na poprzednim etapie, z uwzględnieniem potencjalnego łącznego oddziaływania z innymi planami lub przedsięwzięciami.

Ocena prawdopodobieństwa wystąpienia znaczących skutków

Prawdopodobny znaczący skutek to w tym kontekście każdy skutek możliwy do racjonalnego przewidzenia jako konsekwencja planu lub przedsięwzięcia i mający negatywny i znaczący wpływ na cele ochrony ustalone w odniesieniu do siedlisk i gatunków, których obecność na danym obszarze Natura 2000 jest znacząca. Może wynikać z działań prowadzonych na terenie przedsięwzięcia lub poza nim lub z połączenia z innymi planami lub przedsięwzięciami.

Należy tu przypomnieć, że jeżeli nie można wykluczyć prawdopodobnych znaczących skutków ponad uzasadnioną wątpliwość, plan lub przedsięwzięcie należy poddać pełnej odpowiedniej ocenie na podstawie art. 6 ust. 3 (więcej szczegółowych informacji na temat oceny potencjalnego oddziaływania – zob. sekcja 3.2.2.b).

Znaczenie skutków będzie różne w zależności od takich czynników, jak: skala tego oddziaływania, jego rodzaj, zakres, czas trwania, intensywność, moment jego wystąpienia, prawdopodobieństwo, łączne skutki oraz wrażliwość odnośnych siedlisk i gatunków.

W ramce 7 przedstawiono przykłady wskaźników służących do ilościowego określenia znaczenia tych skutków.

Ramka 7 Przykłady wskaźników znaczenia Rodzaj oddziaływania Wskaźnik znaczenia Utrata powierzchni siedliska Degradacja Utracona powierzchnia siedliska w hektarach i jako odsetek powierzchni siedliska. Powierzchnia (w ujęciu bezwzględnym i jako odsetek), na której atrybuty stosowane do ustalenia stanu ochrony gatunku lub siedliska pogorszyły się, a także skala degradacji dla każdego z atrybutów. Niepokojenie gatunków Stopień intensywności, czas trwania lub trwałość czynnika niepokojącego, jego odległość od obszarów rozpłodowych. Rozdrobnienie Zmiana w porównaniu ze stanem pierwotnym i stanem pożądanym (np. utworzenie kilku małych fragmentów siedliska zamiast jednego dużego, powierzchnia siedliska narażona na efekt styku podana w hektarach). Oddziaływania pośrednie: Stopień otwarcia obszaru na inne zagrożenia (inwazyjne gatunki obce, penetracja ludzi i zwierząt, dodatkowe zmiany).

Źródła informacji służące do określenia znaczenia skutków mogą obejmować dowody pochodzące z podobnych działań mających wpływ na obszary, które zostały wyznaczone ze względu na podobne cechy i charakteryzują się podobnym stanem ochrony lub mają podobne cele ochrony, oraz opinie ekspertów oparte na dostępnych dowodach. Ponieważ jednak każdy przypadek jest siłą rzeczy inny, należy wziąć pod uwagę warunki lokalne. Oceny trzeba zatem zawsze dokonywać indywidualnie dla każdego przypadku.

Jak stwierdzono w wytycznych dotyczących art. 6, to, co może być znaczące dla jednego obszaru, może nie mieć istotnego wpływu na inny. Na przykład utrata stu metrów kwadratowych siedliska może być znacząca dla małego stanowiska rzadkiego storczyka, podczas gdy utrata podobnej powierzchni obszaru stepowego może być nieznacząca, jeśli nie ma wpływu na cele ochrony danego obszaru.

W przypadku planów może być trudno ocenić – w zależności od poziomu zdefiniowania i szczegółowości poszczególnych aspektów i elementów planu – skalę i znaczenie wszystkich potencjalnych skutków dla poszczególnych obszarów na tym etapie. Prawdopodobieństwo wystąpienia znaczących skutków dla obszaru Natura 2000 można jednak ocenić na przykład w świetle rodzaju planu lub przedsięwzięcia oraz jego potencjalnej strefy wpływu.

Plany należy zatem poddawać wstępnej kontroli z wystarczającą ostrożnością (ponad uzasadnioną wątpliwość) oraz z uwzględnieniem zasady ostrożności, aby uniknąć wykluczenia pewnych elementów lub działań, które mogą mieć wpływ na obszar Natura 2000, i wyłączenia ich z dalszej kontroli w ramach odpowiedniej oceny.

W odniesieniu do oceny środków łagodzących (18) w ramach procedury określonej w art. 6 ust. 3 Trybunał orzekł, że „w celu ustalenia, czy konieczne jest dokonanie później odpowiedniej oceny skutków planu lub przedsięwzięcia dla danego terenu, nie należy uwzględniać na etapie wstępnej kontroli środków mających na celu uniknięcie lub ograniczenie szkodliwego wpływu tego planu lub przedsięwzięcia na ów teren” (sprawa C-323/17).

Wykonawcy przedsięwzięcia mogą jednak czasami projektować przedsięwzięcia w taki sposób, aby od samego początku uniknąć potencjalnego oddziaływania lub je zminimalizować. Można tego dokonać przez zastosowanie najlepszych dostępnych technologii lub środków prewencyjnych, w tym środków ustawowych (np. stref zamkniętych) przewidzianych np. w przepisach sektorowych, planach zagospodarowania obszarów Natura 2000 lub w planach gospodarowania gruntami/podziału na strefy.

Takie ogólne elementy przedsięwzięcia można wziąć pod uwagę we wstępnej kontroli – w przeciwieństwie do środków łagodzących dotyczących danego planu lub przedsięwzięcia, których to środków nie należy uwzględniać na tym etapie. Elementy te powinny być wyraźnie określone w opisie przedsięwzięcia. Konkretne środki łagodzące, np. budowę zielonych mostów w celu umożliwienia migracji gatunków, których ochrona była powodem wyznaczenia danego obszaru, w szczególności jeżeli środki te narzuca właściwy organ, należy brać pod uwagę dopiero podczas odpowiedniej oceny, opisanej w sekcji 3.2.5.

Ocena możliwego łącznego oddziaływania z innymi planami i przedsięwzięciami

Podczas wstępnej kontroli należy dokonać oceny prawdopodobieństwa wystąpienia potencjalnie znaczących skutków planu lub przedsięwzięcia, oddzielnie albo w połączeniu z innymi przedsięwzięciami lub planami. Ocena takiego łącznego oddziaływania jest często mniej szczegółowa na etapie wstępnej kontroli niż na etapie odpowiedniej oceny. Nadal jednak konieczne jest określenie wszystkich innych planów lub przedsięwzięć, które mogą skutkować łącznym oddziaływaniem z danym planem lub przedsięwzięciem.

Wstępna kontrola łącznego oddziaływania wymaga określenia innych planów i przedsięwzięć o potencjalnych skutkach dla tych samych obszarów Natura 2000, a następnie ocenienia zdolności tych planów i przedsięwzięć do wywołania znaczących skutków, jeżeli rozpatrywać je łącznie z ocenianym planem lub przedsięwzięciem. Jeżeli z analizy tej nie można wyprowadzić ostatecznych wniosków, należy w niej przynajmniej wskazać wszelkie inne odpowiednie plany i przedsięwzięcia wymagające poddania bardziej szczegółowej analizie podczas odpowiedniej oceny.

Ocena łącznych skutków na etapie wstępnej kontroli Szereg indywidualnie nieznacznych oddziaływań może w połączeniu dawać znaczące oddziaływanie. Przy określaniu prawdopodobnych znaczących skutków należy również rozważyć oddziaływanie danego planu lub przedsięwzięcia w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, aby uwzględnić w ocenie łączne oddziaływanie. Przepis dotyczący łącznego oddziaływania odnosi się do innych planów lub przedsięwzięć, które zostały już ukończone, udzielono na nie pozwolenia, lecz nie są one ukończone, lub które zaproponowano (tj. w przypadku których złożono wniosek o zatwierdzenie lub wydanie zgody). Ponadto warto zauważyć, że ocena łącznych skutków nie ogranicza się do oceny podobnego rodzaju planów i przedsięwzięć z tej samej branży. W ocenie należy uwzględnić wszystkie rodzaje planów lub przedsięwzięć, które mogłyby mieć znaczące skutki w połączeniu z planem lub przedsięwzięciem objętym oceną. Podobnie ocena powinna uwzględniać łączne skutki nie tylko pomiędzy przedsięwzięciami albo pomiędzy planami, lecz także pomiędzy planami a przedsięwzięciami (i odwrotnie) . Na przykład nowe przedsięwzięcie dotyczące budowy głównej autostrady samo w sobie może nie wywierać niekorzystnego wpływu na dany obszar, lecz jeśli rozpatrzy się je w połączeniu z już zatwierdzonym planem zabudowy mieszkaniowej w tej samej okolicy, łączne oddziaływanie może okazać się wystarczająco znaczące, aby wpłynąć niekorzystnie na obszar. Plan sam w sobie natomiast może nie mieć żadnego znaczącego oddziaływania na obszary Natura 2000, ale wynik jego oceny może być inny, jeśli zostanie jej poddany w połączeniu z dużym przedsięwzięciem budowlanym, które jest już zaplanowane lub udzielono na nie pozwolenia, ale nie jest uwzględnione w tym planie. Więcej szczegółowych informacji można znaleźć w wytycznych dotyczących art. 6 – sekcja 4.5.3.

Uzyskanie informacji na temat innych planów i przedsięwzięć, które w połączeniu mogą skutkować łącznym oddziaływaniem na dany obszar Natura 2000, może stanowić wyzwanie. Bardzo przydatne są bazy danych lub systemy informacyjne, które mogą dostarczać tych informacji na temat wybranego obszaru; w niektórych państwach tego rodzaju bazy już istnieją lub są opracowywane (19). Do określania możliwych łącznych skutków można również wykorzystywać istniejące bazy danych służące do informowania społeczeństwa o SOOŚ i OOŚ w odniesieniu do planów i przedsięwzięć (20).

W każdym przypadku należy skonsultować się z właściwymi organami (zajmującymi się ochroną środowiska lub sektorowymi), które powinny być w stanie udzielić informacji na temat innych planów/przedsięwzięć wymagających uwzględnienia podczas wstępnej kontroli.

W tabeli 2 przedstawiono najważniejsze kroki oceny łącznych skutków dla obszaru Natura 2000.

Tabela 2

Ocena łącznego oddziaływania

Kolejne kroki oceny Działanie do zrealizowania Określenie granic geograficznych i ram czasowych oceny Określenie granic badania łącznych skutków; należy zauważyć, że będą one różne dla różnych rodzajów oddziaływania (np. skutki dotyczące zasobów wodnych, hałasu) i mogą obejmować odległe (znajdujące się poza danym obszarem) lokalizacje. Określenie wszystkich przedsięwzięć/planów, które mogą oddziaływać łącznie Określenie wszystkich możliwych źródeł skutków rozważanego planu lub przedsięwzięcia w połączeniu z innymi źródłami w istniejącym środowisku oraz innymi możliwymi skutkami innych proponowanych przedsięwzięć lub planów; określenie harmonogramu i etapów przedsięwzięć lub planów. Określenie oddziaływania Określenie rodzajów oddziaływania (np. hałas, uszczuplenie zasobów wodnych, emisje substancji chemicznych), które mogą mieć wpływ na strukturę i funkcje obszaru podatnego na zmiany. Określenie dróg Określenie możliwych ścieżek łączenia się oddziaływania (21) (np. poprzez wodę, powietrze; kumulację skutków w czasie lub przestrzeni). Zbadanie warunków obszaru w celu określenia miejsc, w których podatne aspekty struktury i funkcji obszaru narażone są na ryzyko. Prognozy Prognoza skali/zakresu zidentyfikowanych prawdopodobnych łącznych skutków. Ocena Wyjaśnienie, czy potencjalne łączne oddziaływanie może być znaczące, biorąc pod uwagę informacje zgromadzone w ramach kroku dotyczącego „oceny znaczenia”.

W przypadku gdy stan ochrony siedliska lub gatunku na danym obszarze jest już niewłaściwy lub gdy przekroczone są krytyczne progi oddziaływania na szczególne atrybuty siedliska lub gatunku (lub jeżeli dany obszar objęty jest łącznymi skutkami, które doprowadzą do powstania którejkolwiek z tych sytuacji), wszelkie dodatkowe plany lub przedsięwzięcia, które oddzielnie lub w połączeniu z innymi skutkują dalszymi oddziaływaniami na te siedliska lub gatunki, prawdopodobnie będą miały znaczące skutki dla danego obszaru Natura 2000.

3.1.5. Wnioski: decyzja oparta na wyniku wstępnej kontroli

Decyzja, czy plan lub przedsięwzięcie może mieć znaczące skutki dla obszaru Natura 2000, będzie miała skutki praktyczne i prawne. Plany i przedsięwzięcia, w przypadku których ponad uzasadnioną wątpliwość uznaje się, że prawdopodobnie nie będą miały znaczących skutków, mogą być rozpatrywane bez odniesienia do kolejnych kroków określonych w art. 6 ust. 3.

Tak jak w przypadku etapu odpowiedniej oceny, etap wstępnej kontroli musi zakończyć się pisemną uzasadnioną decyzją właściwego organu, aby powody wyciągnięcia takiego wniosku zostały odnotowane. Przy sporządzaniu wniosków należy również uwzględnić opinię podmiotu zarządzającego obszarem Natura 2000.

Decyzję należy również udostępnić publicznie. Chociaż w tekście dyrektywy nie odniesiono się do tego wyraźnie, Trybunał uznał, że społeczeństwo powinno również uczestniczyć w etapie wstępnej kontroli określonej w art. 6 ust. 3 (sprawa C-243/15, pkt 46–49). Ponadto Trybunał uznał prawo organizacji pozarządowych do zakwestionowania decyzji podjętej przez organy na etapie wstępnej kontroli (sprawa C-243/15, pkt 56–61).

Ponieważ samo prawdopodobieństwo wystąpienia istotnego oddziaływania na obszar będzie stwarzało konieczność przeprowadzenia odpowiedniej oceny, decyzję taką można podjąć po gruntownym zbadaniu planu lub przedsięwzięcia, albo na podstawie prostej analizy, jeżeli można już przewidzieć, że plan lub przedsięwzięcie może w istotny sposób oddziaływać na dany obszar (ze względu na swój rodzaj, rozmiar lub swoją skalę, charakterystykę obszaru Natura 2000 lub z powodu wysokiego ryzyka wynikającego z połączonych skutków z innymi planami lub przedsięwzięciami). Dzięki temu będzie możliwe jak najwcześniejsze rozpoczęcie odpowiedniej oceny.

W razie wątpliwości, tj. jeżeli nie można wykluczyć na podstawie dostępnych informacji, że plan lub przedsięwzięcie mogą w istotny sposób oddziaływać na obszar Natura 2000, same albo w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, plan lub przedsięwzięcie należy poddać odpowiedniej ocenie.

Najlepiej gdyby decyzja ze wstępnej kontroli dostarczała również wytycznych co do zakresu odpowiedniej oceny, która ma po niej nastąpić, oraz znaczącego oddziaływania, które należy zbadać (22). W przypadku planu należy również uwzględnić wszystkie obszary Natura 2000, na które może on oddziaływać.

W ramce 8 przedstawiono szablon analizy wstępnej kontroli.

Ramka 8 Szablon analizy wstępnej kontroli Krótki opis planu lub przedsięwzięcia i głównych aspektów, które mogą być przyczyną oddziaływania Cele planu lub przedsięwzięcia i jego główne cechy/działania podczas poszczególnych etapów (np. w stosownych przypadkach budowy, operacji i likwidacji). Krótki opis obszarów Natura 2000 i ich głównych cech Siedliska i gatunki, dla których obszary te wyznaczono, i cele ich ochrony. Opis poszczególnych aspektów planu lub przedsięwzięcia, które mogą powodować oddziaływanie na obszary Natura 2000, w tym: — rozmiar i skala; — odległość od obszarów Natura 2000; — zajmowanie gleb na cele gospodarcze (bezpośrednie/pośrednie); — wymagania w zakresie zasobów (np. pobór wód, wydobywanie ziemi/kopalin); — emisje (usuwanie do gleby, wody lub powietrza); — wymogi związane z transportem; — czas trwania i harmonogram budowy, operacji, likwidacji; — zasięg czynników oddziaływania (np. hałasu, azotu, depozycji, zmętnienia). Opis możliwego oddziaływania na obszary Natura 2000 z uwzględnieniem konkretnych celów ochrony określonych w odniesieniu do cech decydujących o wyznaczeniu tych obszarów, w tym: — zmniejszenie obszaru siedliska, degradacja lub rozdrobnienie siedliska; — niepokojenie gatunków, zmniejszenie populacji i zagęszczenia gatunków; — zmiany w funkcjach lub cechach ekologicznych, które mają podstawowe znaczenie dla wymagań ekologicznych siedlisk i gatunków (np. jakość i ilość wody); — ingerencja w kluczowe stosunki definiujące strukturę i funkcję obszaru. Opis możliwego oddziaływania w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami: — czynniki oddziaływania, które należy uwzględnić w przypadku łącznych skutków; — wykaz i opis przedsięwzięć, które mogą przyczynić się do łącznych skutków; — ocena zakresu i znaczenia łącznych skutków z punktu widzenia konkretnych celów ochrony danego obszaru. Kryteria oceny istotnego charakteru, wskaźników istotnego charakteru z punktu widzenia konkretnych celów ochrony danego obszaru, np.: — stopień utraty siedliska (w ujęciu bezwzględnym, względnym), zmiany w strukturze siedlisk; — ryzyko przemieszczenia się populacji gatunków, stopień niepokojenia, zmniejszenie zasięgu występowania gatunków, obszaru żerowania, obszarów schronienia, zmiany w warunkach sprzyjających rozrodowi; — znaczenie siedlisk i gatunków, na które wpływa plan lub przedsięwzięcie, np. reprezentatywność, odmiana miejscowa; — znaczenie obszaru (np. granica obszaru występowania w odniesieniu do niektórych siedlisk i gatunków, ostoja, ważny dla łączności ekologicznej); — zakłócanie lub zmiana funkcji ekologicznych; — zmiany w kluczowych cechach ekologicznych obszaru (np. jakość wody). Wnioski: Opis, na podstawie powyższych informacji, aspektów planu lub przedsięwzięcia lub łącznych aspektów, które mogą być przyczyną znaczącego oddziaływania, oraz aspektów, w związku z którymi charakter i skala oddziaływania nie są znane. Czy znaczące skutki są prawdopodobne: ☐ Nie ☐ Tak lub niepewne

3.2. Etap 2: Odpowiednia ocena

Celem odpowiedniej oceny jest ocena skutków planu lub przedsięwzięcia w świetle założeń ochrony danego terenu, oddzielnie albo w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami. Wnioski powinny umożliwić właściwym organom stwierdzenie, czy plan lub przedsięwzięcie wpłynie niekorzystnie na integralność danego obszaru. Dlatego też odpowiednia ocena koncentruje się w szczególności na gatunkach lub siedliskach, dla których wyznaczono obszar Natura 2000. Wytyczne dotyczące art. 6 – sekcja 4.6.1.

Odpowiednia ocena ma zastosowanie zarówno do przedsięwzięć, jak i planów. Może ona być skoordynowana z innymi ocenami środowiskowymi, takimi jak: ocena oddziaływania na środowisko (OOŚ) w przypadku przedsięwzięć; strategiczna ocena oddziaływania na środowisko (SOOŚ) w przypadku planów i programów; oraz oceny prowadzone w kontekście ramowej dyrektywy wodnej (zob. sekcja 5.2), lub może być do takich ocen włączona.

Podobnie jak w przypadku procesów OOŚ i SOOŚ, wykonawca planu lub przedsięwzięcia przedstawia zazwyczaj właściwemu organowi sprawozdanie z odpowiedniej oceny do celów kontroli. Jeżeli w ocenie stwierdzono negatywne skutki lub prawdopodobieństwo takich skutków, wykonawca może również na tym etapie wprowadzić środki łagodzące, aby ograniczyć stwierdzone oddziaływanie.

Następnie do obowiązków właściwego organu należy ustalenie, czy plan lub przedsięwzięcie będzie wywierać negatywny wpływ na integralność obszaru, którego dotyczy, oraz czy można zatem zatwierdzić dany plan lub dane przedsięwzięcie. Właściwy organ może również ustalić warunki zatwierdzenia i, w stosownych przypadkach, uzyskać wcześniej opinię ogółu społeczeństwa. Dodatkowe informacje na temat konsultacji w kontekście odpowiedniej oceny przedstawiono w sekcji 3.2.7.

Proces oceny będzie obejmował gromadzenie i ocenę informacji od wielu zainteresowanych stron, w tym krajowych, regionalnych i lokalnych organów ochrony przyrody, specjalistów naukowych oraz organizacji pozarządowych. Właściwy organ może również wykorzystać informacje przedłożone przez wykonawcę planu lub przedsięwzięcia, aby skonsultować się z ekspertami wewnętrznymi i zewnętrznymi oraz innymi zainteresowanymi stronami.

W niektórych sytuacjach właściwy organ może zażądać dodatkowych informacji w celu zapewnienia, aby ocena końcowa była możliwie najbardziej kompleksowa i obiektywna. Należy przypomnieć, że odpowiednia ocena musi być wystarczająco szczegółowa i uzasadniona, aby wykazać brak negatywnych skutków w świetle najlepszej wiedzy naukowej w tej dziedzinie.

W skrócie przeprowadzenie odpowiedniej oceny obejmuje następujące kroki:

1. gromadzenie informacji dotyczących przedsięwzięcia oraz odnośnych obszarów Natura 2000;

2. ocenę skutków planu lub przedsięwzięcia z uwzględnieniem celów ochrony danego obszaru, oddzielnie lub w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami;

3. ustalenie, czy plan lub przedsięwzięcie może mieć negatywne skutki dla integralności terenu;

4. rozważenie środków łagodzących (w tym ich monitorowania).

Kroki te mogą wymagać wielokrotnej realizacji, przy czym niektóre z nich należy powtórzyć w odpowiedzi na wyniki kolejnych kroków. Poszczególne kroki opisano w kolejnych sekcjach. Dodatkowe kwestie, takie jak konsultacje publiczne i zapewnienie jakości odpowiedniej oceny, omówiono pod koniec niniejszego rozdziału.

3.2.1. Krok 1: Gromadzenie informacji dotyczących przedsięwzięcia oraz odnośnych obszarów Natura 2000

Informacje wymagane do przeprowadzenia odpowiedniej oceny obejmują opis obszarów Natura 2000, które mogą zostać naruszone, gatunków i siedlisk, których obecność na tym obszarze jest znacząca (tzw. cechy decydujące o wyznaczeniu obszaru) oraz celów ich ochrony, a także opis planu lub przedsięwzięcia i ich możliwych skutków dla celów ochrony tego obszaru. Możliwe, że część z tych informacji zgromadzono już podczas etapu wstępnej kontroli, zazwyczaj jednak do celów odpowiedniej oceny informacje te muszą być bardziej szczegółowe.

Zgodnie z art. 5 ust. 2 dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko i art. 5 ust. 4 dyrektywy w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, na życzenie wykonawcy właściwy organ powinien ustalić zakres oceny oddziaływania na środowisko (ustalanie zakresu). Celem ustalania zakresu jest określenie elementów, które należy uwzględnić w sprawozdaniu z oceny oddziaływania na środowisko przygotowywanym przez wykonawcę i przedkładanym właściwemu organowi. Ustalanie zakresu powinno w szczególności pomóc w określeniu najistotniejszych elementów, które należy zbadać, aby móc je wziąć pod uwagę w sposób bardziej szczegółowy (23).

Ustalanie zakresu będzie się różniło w zależności od planu lub przedsięwzięcia i obszarów, których dotyczy. Zazwyczaj będzie ono jednak obejmowało opis obszaru, opis planu lub przedsięwzięcia i identyfikację potencjalnego oddziaływania na obszar z uwzględnieniem celów jego ochrony. Niezależnie od tego, czy odpowiednia ocena jest włączona do oceny oddziaływania na środowisko/strategicznej oceny oddziaływania na środowisko czy nie, przy ustalaniu zakresu należy wskazać podstawowe warunki w obrębie obszaru (tj. warunki dotyczące chronionych siedlisk i gatunków, których obecność na danym obszarze jest znacząca, celów ochrony specyficznych dla danego obszaru, a także innych elementów decydujących o integralności i znaczeniu tego obszaru dla spójności sieci), które trzeba będzie zidentyfikować i zbadać podczas odpowiedniej oceny, stopień szczegółowości analizy, metody, kryteria oceny istotności, rodzaje środków łagodzących i alternatywnych rozwiązań, które należy przeanalizować itp.

Artykuł 5 ust. 2 dyrektywy OOŚ (dyrektywa 2011/92/UE zmieniona dyrektywą 2014/52/UE) W przypadkach gdy jest to wymagane przez wykonawcę, właściwy organ, biorąc pod uwagę informacje przekazane przez wykonawcę, zwłaszcza informacje dotyczące szczególnych cech przedsięwzięcia (w tym jego lokalizację i charakterystykę techniczną), a także jego prawdopodobny wpływ na środowisko, wydaje opinię na temat zakresu i poziomu szczegółowości informacji, które wykonawca musi podać w raporcie o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko zgodnie z ust. 1 niniejszego artykułu. Przed wydaniem opinii właściwy organ konsultuje się z organami, o których mowa w art. 6 ust. 1. Państwa członkowskie mogą również żądać od właściwych organów wydania takiej opinii, niezależnie od tego, czy wystąpił o nią wykonawca. Artykuł 5 ust. 4 dyrektywy SOOŚ (dyrektywa 2001/42/WE) Przy podejmowaniu decyzji w sprawie zakresu i poziomu szczegółowości informacji, jakie muszą być włączone do sprawozdania dotyczącego środowiska, konsultowane są organy określone w art. 6 ust. 3.

Wymagany zakres i poziom szczegółowości gromadzenia danych, badań i oceny będą się różniły w zależności od przedsięwzięcia i obszaru lub obszarów, których ono dotyczy. Należy zatem podejmować decyzje indywidualnie dla każdego przypadku. Decyzja może na przykład zależeć od stopnia złożoności przedsięwzięcia i obszaru, a także od znaczenia obszaru dla gatunków i siedlisk, dla których obszar ten wyznaczono. Będzie ona również zależała od dostępnych już danych dotyczących obszaru oraz gatunków i siedlisk, których obecność na danym obszarze jest znacząca, jak również od informacji z wcześniejszych ocen itp.

Ujednolicone informacje geograficzne charakteryzujące się wysoką jakością ułatwiają zazwyczaj pracę wykonawców, organów i zainteresowanych stron, i mają szczególne znaczenie w kontekście przedsięwzięć i oddziaływań transgranicznych. Na przykład w przypadku przedsięwzięcia, które ma wpływ na transgraniczną rzekę, lub instalacji, która potencjalnie może wytwarzać zanieczyszczenia transgraniczne, niezmiernie istotne jest stosowanie wspólnych norm do identyfikacji, oceny i łagodzenia tych oddziaływań. Celem dyrektywy UE w sprawie „INSPIRE” (Infrastruktura Informacji Przestrzennej w Europie) jest dostępność i stosowanie takich znormalizowanych danych (24).

W tabeli 3 przedstawiono orientacyjną listę kontrolną zawierającą podstawowe informacje wymagane na potrzeby odpowiedniej oceny, w tabeli 4 zaś podano przykład informacji, które należy zgromadzić przy ocenie skutków planów i przedsięwzięć dla obszarów Natura 2000.

Tabela 3

Orientacyjna lista kontrolna zawierająca podstawowe informacje wymagane na potrzeby odpowiedniej oceny

Podstawowe informacje na temat obszarów Natura 2000 i ich cech Źródła informacji Dostępne w Cele ochrony obszarów Natura 2000 Środki ochronne ustalone dla danych obszarów Użytkowanie gruntów, zakazane i dozwolone działania na danych obszarach Główne zagrożenia i presje dotyczące danych obszarów Mapy obszarów Natura 2000 (z wskazanymi granicami obszaru i lokalizacją istotnych cech) Standardowe formularze danych Natura 2000 Akty ustawowe, w których wyznaczono specjalny obszar ochrony lub obszar specjalnej ochrony Plany zagospodarowania i inne dokumenty/instrumenty dotyczące zagospodarowania obszaru (przepisy, umowy, porozumienia) Krajowe/regionalne portale internetowe Dzienniki urzędowe Organy/agencje ds. ochrony środowiska Przeglądarka Natura 2000 (25) Baza danych Natura 2000 (26) Krajowe bazy danych Obecne rodzaje siedlisk i gatunki oraz ich stan na danych obszarach: stopień ochrony, reprezentatywność itp. Znaczenie danych obszarów dla obecnych na nich siedlisk i gatunków Główne wymagania ekologiczne, zagrożenie i wrażliwość danych rodzajów siedlisk i gatunków Standardowe formularze danych Natura 2000 Plany zagospodarowania obszaru Decyzje o wyznaczeniu Plany i strategie ustawodawcze dotyczące ochrony przyrody na szczeblu krajowym/regionalnym/lokalnym Plany działania na rzecz ochrony gatunków i siedlisk Aktualne i historyczne mapy, badania itp. Informacje oparte na konsultacjach ze specjalistami Krajowe/regionalne portale internetowe Przeglądarka Natura 2000 Baza danych Natura 2000 Krajowe bazy danych Właściwe organy Dostępna literatura Instytucje naukowe Stan ochrony siedlisk i gatunków, tendencje, główne zagrożenia i wywierane na nie presje (w regionie biogeograficznym i na szczeblu krajowym) Sprawozdania krajowe dotyczące stanu ochrony sporządzane na podstawie art. 17 dyrektywy siedliskowej i art. 12 dyrektywy ptasiej Sprawozdania internetowe (27) Podstawowe informacje na temat przedsięwzięcia/planu Źródła informacji Dostępne w Pełna charakterystyka planu lub przedsięwzięcia: całkowita powierzchnia, której dotyczy przedsięwzięcie, działania związane z przedsięwzięciem, emisje, zużycie zasobów naturalnych, etapy, harmonogram itp. Powiązania (np. kluczowe odległości lub ścieżki oddziaływania) między planem lub przedsięwzięciem a obszarem Natura 2000 Dokumenty dotyczące planu lub przedsięwzięcia (plany, mapy itp.) Mapy, system informacji geograficznej Inicjator przedsięwzięcia/planu Przeglądarka Natura 2000 Charakterystyka innych planów lub przedsięwzięć (zrealizowanych, zatwierdzonych lub proponowanych), które mogą oddziaływać w połączeniu lub mieć łączne skutki z przedsięwzięciami podlegającymi ocenie na obszarach Natura 2000 Bazy danych, np. dotyczące SOOŚ, OOŚ, odpowiednia ocena planów/przedsięwzięć, plany regionalne lub samorządowe, wnioski projektowe władz lokalnych Właściwe organy Platformy internetowe Informacje dotyczące innych ocen wymaganych do uzyskania zezwolenia na przedsięwzięcie lub do zatwierdzenia planu Przepisy krajowe Właściwe organy Dzienniki urzędowe Organizacje zaangażowane w sektor/działalność związane z planem lub przedsięwzięciem, lub których ten sektor lub ta działalność dotyczy Organizacje/stowarzyszenia sektorowe Wykonawca przedsięwzięcia/planu Właściwe organy Oceny podobnych planów lub przedsięwzięć Oświadczenia dotyczące OOŚ i SOOŚ, sprawozdania z odpowiedniej oceny i inne dowody w postaci dokumentów pochodzące z podobnych planów lub przedsięwzięć ocenianych w przeszłości Dzienniki urzędowe Właściwe organy, odpowiednie agencje i inne podmioty





Tabela 4

Informacje, które należy zgromadzić przy ocenie oddziaływania planów i przedsięwzięć na obszary Natura 2000 (wytyczne w Hiszpanii)

Elementy Zakres Informacje, które należy zgromadzić Obszary Natura 2000 Siedliska Ogólne — kod, nazwa, znaczenie priorytetowe; — charakterystyczne gatunki; — istotne zmienne struktury i funkcji oraz wymogi ekologiczne. Region biogeograficzny (na szczeblu krajowym) — stan ochrony siedliska w regionie biogeograficznym (krajowym); — rola i znaczenie obszaru dla ochrony siedliska. Obszar Natura 2000 — poziom ochrony i reprezentatywność siedliska na obszarze; — cele ochrony określone dla siedliska na obszarze; — zasięg siedliska na obszarze (w tym mapowanie), % obszaru ogółem (kraj/region); — presje, zagrożenia i oddziaływania mające wpływ na siedlisko na obszarze; — podatność na potencjalne oddziaływania przedsięwzięcia. Gatunek Ogólne — kod, nazwa, znaczenie priorytetowe, stan ochrony w regionie/kraju; — ekologiczne wymagania i czynniki, które wpływają na dynamikę populacji gatunku. Region biogeograficzny (na szczeblu krajowym) — stan ochrony gatunku w regionie biogeograficznym (krajowym); — rola i znaczenie obszaru dla ochrony gatunku. Obszar Natura 2000 — stan ochrony gatunku na obszarze; — cele ochrony określone dla danego gatunku na obszarze; — obszar występowania gatunku i wykorzystanie terenu przez gatunek (w tym mapowanie); — populacja i tendencje na obszarze; % całkowitej populacji w kraju/regionie; — istniejące presje na gatunek i zagrożenia dla niego na obszarze; — wrażliwość gatunku na potencjalne oddziaływania (np. wrażliwość na niepokojenie gatunków). Cechy krajobrazu, które mają znaczenie dla spójności sieci Natura 2000 Region biogeograficzny (na szczeblu krajowym) — rodzaj (korytarz ekologiczny, ostoja itp.); — Natura 2000 i inne obszary połączone lub powiązane pod względem ekologicznym (w tym mapowanie); — gatunki (lub siedliska), dla których ma on znaczenie, i istotny charakter ich ochrony; — presje, zagrożenia i oddziaływania mające wpływ na dane cechy; — wrażliwość na przedsięwzięcie i jego potencjalne oddziaływania.

Na podstawie: Zalecenia dotyczące informacji, które należy ująć w odpowiedniej ocenie przedsięwzięć dotyczących sieci Natura 2000 w dokumentach w sprawie OOŚ administracji krajowej w Hiszpanii (Ministerio de Agricultura y Pesca, Alimentación y Medio Ambiente, 2018 r.). Dostępne pod adresem: https://www.miteco.gob.es/es/calidad-y-evaluacion-ambiental/temas/evaluacion-ambiental/guias-directrices/

3.2.2. Krok 2: Ocena skutków planu lub przedsięwzięcia z uwzględnieniem celów ochrony danego obszaru, oddzielnie lub w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami

Odpowiednia ocena powinna zawierać pełne rozpoznanie wszystkich potencjalnych skutków planu lub przedsięwzięcia, które mogą być istotne dla obszaru, uwzględniając oddziaływanie łączne i wszelkie oddziaływanie, które może zaistnieć na skutek jednoczesnej realizacji planu lub przedsięwzięcia będącego przedmiotem oceny i innych planów lub przedsięwzięć. (Wytyczne dotyczące art. 6 – sekcja 4.6.2)

W odpowiedniej ocenie należy zapewnić pełne uwzględnienie wszystkich aspektów strukturalnych i funkcjonalnych, które przyczyniają się do integralności obszaru, zarówno przy definiowaniu podstawowych warunków, jak i na etapach prowadzących do określenia potencjalnego oddziaływania, środków łagodzących i wszelkiego oddziaływania pozostałego po zastosowaniu środków łagodzących.

Krok 2 obejmuje następujące działania:

— ustalenie celów ochrony obszarów Natura 2000, których dotyczy plan lub przedsięwzięcie;

— ustalenie i ocena oddziaływania planu lub przedsięwzięcia względem celów ochrony danych obszarów;

— uwzględnienie łącznych skutków z innymi planami i przedsięwzięciami.

a) Ustalenie celów ochrony obszarów Natura 2000, których dotyczy plan lub przedsięwzięcie

W ramach odpowiedniej oceny należy ocenić, jakie skutki będzie miał plan lub przedsięwzięcie względem celów ochrony określonych w odniesieniu do chronionych siedlisk i gatunków znajdujących się na obszarach Natura 2000.

Właściwe organy muszą ustalić cele ochrony dotyczące każdego z obszarów. Założenia te należy ustalić w odniesieniu do wszystkich rodzajów gatunków i siedlisk będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, o których mowa w dyrektywie siedliskowej, oraz w odniesieniu do gatunków ptaków określonych w załączniku I do dyrektywy ptasiej, których obecność na danym obszarze Natura 2000 jest znacząca, a także w odniesieniu do regularnie pojawiających się gatunków ptaków wędrownych.

Cele w dziedzinie ochrony na poziomie obszaru obejmują zestaw konkretnych celów dla danego obszaru, aby mógł on w możliwie najlepszy sposób przyczynić się do osiągnięcia właściwego stanu ochrony na odpowiednim poziomie (krajowym lub regionalnym z uwzględnieniem naturalnego zasięgu gatunków lub typów siedlisk). Cele ochrony na poziomie obszaru powinny określać pożądany stan zachowania gatunków lub typów siedlisk na danym obszarze, aby zmaksymalizować jego wkład w osiąganie właściwego stanu ochrony na danym poziomie. Są one czasem definiowane jako zestaw celów, które mają zostać osiągnięte w określonym czasie. Cele te powinny być ustanawiane w zależności od wyniku oceny stanu zachowania każdego gatunku i typu siedliska, zgodnie z zapisami w standardowym formularzu danych. Bardziej szczegółowe informacje znajdują się w wytycznych dotyczących art. 6 – sekcja 2.3.1 oraz w nocie Komisji w sprawie ustanawiania celów ochrony (dostępnej od adresem: https://ec.europa.eu/environment/nature/natura2000/management/guidance_en.htm).

Cele ochrony dotyczące obszaru Natura 2000 są zazwyczaj określone w planach zagospodarowania lub w stosownych instrumentach dotyczących zagospodarowania lub w innych dokumentach publikowanych w odniesieniu do danych obszarów (np. decyzjach o wyznaczeniu publikowanych w dziennikach urzędowych). Powinny być one również publicznie dostępne.

Cele ochrony dotyczące każdego z rodzajów siedlisk i gatunków występujących na danym obszarze powinny być powiązane z ich ekologicznymi wymaganiami i ustalone w odniesieniu do parametrów stosowanych do określania ich stanu ochrony na danym obszarze (np. ich obszar, struktura i funkcje lub populacje). Powinny w nich być wyszczególnione cele, które należy osiągnąć w odniesieniu do każdego z tych atrybutów/parametrów. Powinny one również zawierać cele/ograniczenia dotyczące funkcji i procesów ekologicznych, od których siedliska i gatunki są zależne (np. definicję wymaganej jakości i ilości wody w przypadku gatunków wodnych).

Cele ochrony muszą być: — konkretne – tj. dotyczyć konkretnego przedmiotu ochrony (gatunku lub typu siedliska) oraz określać warunki wymagane do osiągnięcia celu; — mierzalne i raportowalne – tj. obejmować cele ilościowe (w miarę możliwości uzupełnione celami jakościowymi, takimi jak opis dobrego stanu siedliska lub struktury populacji) oraz umożliwiać monitorowanie na potrzeby oceny stopnia realizacji celów ochrony i nadawać się do wykorzystania w ramach obowiązków wynikających z art. 17 dyrektywy siedliskowej; — realistyczne – tj. ujęte w rozsądne ramy czasowe i połączone z alokacją środków; — spójne – tj. struktura celów ochrony powinna być w miarę możliwości taka sama na wszystkich obszarach, a na obszarach, na których występuje dany przedmiot ochrony, powinny być stosowane podobne atrybuty i cele opisujące właściwy stan ochrony; oraz — kompleksowe – tj. atrybuty i cele powinny obejmować cechy przedmiotu ochrony konieczne do uznania jego stanu ochrony za właściwy albo niewłaściwy. W celach należy również określić, czy zmierzają one do „odtworzenia” lub „zachowania” stanu ochrony danej cechy tego obszaru (poziom ambicji określający niezbędne środki ochronne). Na podstawie: „nota Komisji w sprawie ustanawiania celów ochrony” (dostępna pod adresem: https://ec.europa.eu/environment/nature/natura2000/management/guidance_en.htm).

Brak celów ochrony specyficznych dla danego obszaru lub ustanowienie celów ochrony, które nie są zgodne z opisaną powyżej normą, może skutkować niespełnieniem wymogów art. 6 ust. 3.

W ramce 9 podano przykłady celów ochrony obszaru.

Ramka 9 Przykłady celów ochrony dotyczących rodzajów siedlisk i gatunków na obszarach Natura 2000 Rafy (1170) — obszar stałego siedliska (xx ha) jest stabilny lub rozrastający się, zachodzą na nim procesy naturalne; — obszar występowania raf jest stabilny lub powiększa się (przedstawiono mapę); — następujące rodzaje biocenozy są zachowane w stanie naturalnym: narażony zespół biocenozy rafy w strefie pływów (xx ha); narażony zespół biocenozy poniżej strefy pływów (xx ha) (przedstawiono opis każdego rodzaju biocenozy) Wydmy wędrujące wzdłuż linii brzegowych z Ammophila arenaria („wydmy białe”) (2120) — obszar siedliska (xx ha) jest stabilny lub zwiększa się, obszar występowania nie zmniejsza się (przedstawiono mapę), zachodzą na nim procesy naturalne; — utrzymana jest naturalna cyrkulacja osadów i materii organicznej bez żadnych fizycznych przeszkód (np. barier fizycznych); — utrzymana jest obecność biocenozy ubogiej w gatunki, w której dominuje Ammophila arenaria; — negatywne gatunki wskaźnikowe (w tym gatunki nierodzime, gatunki wskazujące na zmiany stanu składników odżywczych i gatunki, których nie uznaje się za charakterystyczne dla danego siedliska) stanowią poniżej 5 % gatunków występujących na danym obszarze. Suche wrzosowiska (4030) — zwiększenie aktualnej powierzchni (xx ha) i obszaru występowania siedliska na danym obszarze o x % (przedstawiono mapę); — utrzymanie liczebności typowych gatunków (przedstawiono wykaz); — utrzymanie niskiego pokrycia rozproszonych rodzimych drzew i zarośli (pokrycie <10 %); — co najmniej 1 %, ale nie więcej niż 10 % pokrycia obszaru danego siedliska składa się z gleby niepokrytej roślinnością; — utrzymanie depozycji azotu poniżej krytycznych wartości ładunku określonych dla danego obszaru (np. 10–20 kg N/ha/rok). Łąki z Molinia na kredzie, torfie lub glinie (Molinion caeruleae) (6410) — zwiększenie aktualnej powierzchni (xx ha) i obszaru występowania siedliska na danym obszarze o x % (przedstawiono mapę); — poprawa składu roślinnego: obecnych co najmniej xx pozytywnych gatunków wskaźnikowych, w tym jeden gatunek „o wysokiej jakości”, negatywne gatunki wskaźnikowe łącznie stanowią nie więcej niż 20 %, przy pokryciu poszczególnymi gatunkami poniżej 10 % i gatunkami nierodzimymi nieprzekraczającym 1 %; — poprawa struktury roślinnej: pokrycie gatunkami drzewnymi i orlicami (Pteridium aquilinum) nieprzekraczające 5 %, roślinność liściasta wynosi 40–90 %. Przynajmniej 30 % runi o wysokości od 10 do 80 cm; — utrzymana jest fizyczna struktura: nie więcej niż 10 % gleby niepokrytej roślinnością. Czynne, żywe torfowiska wysokie (7110) — zwiększenie obszaru siedliska na danym obszarze (np. zwiększenie obecnego obszaru o 10 % - z xx ha do yy ha) i poprawa jego stanu (np. dzięki zwiększeniu stopnia pokrycia charakterystycznymi gatunkami torfowców – Sphagnum do min. x %); — przywrócenie odpowiednich poziomów wody na całym obszarze (średni poziom wody ma być bliski powierzchni torfowiska lub wyższy od niej przez większą część roku; sezonowe wahania nie powinny przekraczać 20 cm i powinny sięgać tylko 10 cm poniżej powierzchni, poza bardzo krótkimi okresami czasu); — utrzymane pH gleby i odpowiednie poziomy składników odżywczych (przedstawiono istotne składniki odżywcze i ich naturalne zakresy w odniesieniu do danego obszaru); — pokrycie rozproszonych rodzimych drzew i krzewów wynosi poniżej 10 %. Lasy bukowe Luzulo-Fagetum (9110) — utrzymanie obecnego stanu ochrony (właściwego); — utrzymanie obecnej powierzchni obszaru siedliska na danym obszarze: xx ha; — utrzymanie charakterystycznych gatunków drzew: co najmniej 70 % poziomu drzewostanu składa się z Picea abies, Fagus sylvatica ssp. sylvatica, Abies alba w różnych proporcjach, przy rzadkiej obecności Betula pendula, Sorbus aucuparia, przy 80–90 % pokryciu, i wysokości 22–30 m w odniesieniu do świerków i jodeł, a 18–24 m w odniesieniu do stuletnich buków; — utrzymanie charakterystycznych gatunków warstwy ziół: warstwa ziół obejmująca co najmniej trzy gatunki/1 000 m2 następujących gatunków kwasolubnych Calamagrostis arundinacea, Luzula luzuloides, Vaccinium myrtillus, Hieracium rotundatum, Athyrium filix-femina, Digitalis grandiflora, Dryopteris filix-mas, Festuca drymeia, Galium odoratum, Galium schultesii, Lamium galeobdolon, Luzula luzuloides, Oxalis acetosella, Poa nemoralis, Pteridium aquilinum, Veronica officinalis; — pokrycie inwazyjnymi i nierodzimymi gatunkami drzew, w tym nie odpowiadającymi ekotypami, wynosi poniżej 20 %; drzewa do zatrzymania: co najmniej trzy drzewa/ha; wolumen drzewa posuszowego: co najmniej 20 m3/ha. Lasy bukowe Asperulo-Fagetum (9130) — zwiększenie aktualnej powierzchni (xx ha) i obszaru występowania siedliska na danym obszarze o x % (przedstawiono mapę); — poprawa jakości siedliska (pod względem struktury i funkcji ekologicznej) poprzez zapewnienie, aby: co najmniej 95 % drzew składających się na drzewostan było lokalnymi gatunkami rodzimymi, takimi jak obszar buków, jesionów, dębów, przy co najmniej 50 % Fagus sylvatica; blisko 10 % drzewostanu obejmuje dynamiczny wzorzec zmiany prześwitów stymulujący naturalną regenerację gatunków drzew w każdym wieku; co najmniej X dojrzałych drzew/ha i co najmniej X istotnych gatunków runa leśnego/ha (przedstawiono wykaz istotnych gatunków); — zwiększenie ilości martwego drewna, stojącego i leżącego, tam gdzie to możliwe, aby zapewnić siedlisko dla bezkręgowców, grzybów i innych gatunków leśnych (leżące drzewa i gałęzie, martwe gałęzie na żywych drzewach lub stojące martwe drzewa, wszystkie o średnicy >20 cm; wskazany minimalny wolumen). Wydra (Lutra lutra) — zachowanie obecnego stanu populacji (xx osobników); — poprawa ekologicznej jakości siedliska wody słodkiej (rzeki) (ponad xx km); — utrzymanie liczby kryjówek i nor (przedstawiono liczbę) i nie występuje znaczny spadek biomasy dostępnych ryb (xx kg); — poprawa łączności z innymi populacjami wydr wzdłuż rzeki. Morświn (Phocoena phocoena) — utrzymanie obecnego stanu populacji gatunku na obszarze (xx osobników). — ograniczenie maksimum podwodnego hałasu do xx dB. — utrzymanie zasięgu gatunku w obrębie obszaru dzięki zapewnianiu braku sztucznych barier, które mogłyby ograniczyć wykorzystanie obszaru. — utrzymanie dostępności i zagęszczenia ofiar morświna w obrębie obszaru (np. dobijakowatych, witlinków, śledzi atlantyckich i szprotów). — zapobieganie przyłowowi morświna w narzędzia połowowe na danym obszarze. Podkowiec mały (Rhinolophus hipposideros) — zachowanie stanu populacji przy minimalnej liczbie xx nietoperzy w kryjówkach letnich; — utrzymanie liczby i stanu kryjówek letnich i przejściowych; — utrzymanie obszaru potencjalnego żerowiska (xx ha) i elementów liniowych xx (km) przy braku jakiegokolwiek spadku lub utraty w odległości 2,5 km od kryjówki (przedstawiono mapę); — brak znacznego zwiększenia intensywności sztucznego światła sąsiadującego z kryjówką lub wzdłuż tras przemieszczania się w obrębie 2,5 km od kryjówki.

W przypadku braku celów ochrony (28) w odpowiedniej ocenie należy zakładać co najmniej, że celem jest zapewnienie, aby stan typów siedlisk lub siedlisk gatunków, których obecność na danym obszarze jest znacząca, nie pogorszył się w stosunku do obecnego stanu (w momencie oceny) oraz aby gatunki nie były w znaczący sposób niepokojone, zgodnie z wymogami art. 6 ust. 2 (29).

Chociaż ocena powinna skupiać się na ptakach, gatunkach i typach siedlisk będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, których obecność na danym obszarze jest znacząca, nie należy zapominać, że te docelowe cechy również oddziałują na siebie wzajemnie w złożony sposób z innymi gatunkami, typami siedlisk i środowiskiem naturalnym. W tym względzie inne gatunki mogą być również istotne dla określenia potencjalnych skutków dotyczących chronionych siedlisk, jeśli stanowią typowe gatunki roślin i zwierząt danego typu siedliska (30) lub odgrywają znaczącą rolę w łańcuchu pokarmowym, od którego zależą cechy docelowe danego obszaru Natura 2000. Będzie to miało swoje odzwierciedlenie w celach ochrony danego obszaru, a w odpowiedniej ocenie należy również w stosownych przypadkach przyjrzeć się możliwemu oddziaływaniu planu lub przedsięwzięcia na przedmiotowe inne gatunki.

W ocenie oddziaływania planów i przedsięwzięć na obszary Natura 2000 należy w stosownych przypadkach uwzględnić również cechy krajobrazu, które przyczyniają się do spójności ekologicznej sieci, w tym do jej łączności (zob. tabela 4).

b) Ustalenie i ocena oddziaływania planu lub przedsięwzięcia względem celów ochrony danych obszarów

Należy określić, zgodnie z najlepszą wiedzą naukową w tej dziedzinie, wszystkie aspekty planu lub przedsięwzięcia, mogące osobno albo w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami oddziaływać na cele ochrony obszaru. Ocena skutków musi być oparta na obiektywnych oraz, o ile to możliwe, wymiernych kryteriach. Powinno się przeprowadzić możliwie najdokładniejsze prognozy skutków, a podstawy tych prognoz powinny być wyjaśnione i opisane w sprawozdaniu z odpowiedniej oceny. Więcej szczegółowych informacji można znaleźć w wytycznych dotyczących art. 6 – sekcja 4.6.

Ocena musi obejmować oddziaływanie całości planu lub przedsięwzięcia, o którym mowa, wraz ze wszystkimi ujętymi w nim działaniami, i podczas wszystkich etapów (przygotowania, budowy, eksploatacji i, w stosownych przypadkach, likwidacji lub odtworzenia) W ocenie należy określić i rozróżnić poszczególne rodzaje oddziaływania, w tym oddziaływanie bezpośrednie i pośrednie, tymczasowe lub stałe, krótko- i długoterminowe i łączne skutki.

Ocena obejmuje zazwyczaj analizę następującego możliwego oddziaływania:

— Bezpośrednia utrata: zmniejszenie powierzchni siedliska w wyniku fizycznego zniszczenia (np. w wyniku jego usunięcia lub w wyniku depozycji materiałów budowlanych lub osadów); utrata terenów rozrodu, żerowania, odpoczynku gatunków.

— Degradacja: pogorszenie jakości siedliska prowadzące do zmniejszenia liczebności charakterystycznego gatunku lub zmiany struktury zbiorowiska (składu gatunkowego). Może to być spowodowane zmianami warunków abiotycznych (np. poziomy wody lub zwiększenie ilości zawieszonych osadów, depozycja zanieczyszczeń lub kurzu); pogorszenie terenów rozrodu, żerowania, odpoczynku gatunków.

— Niepokojenie: zmiana istniejących warunków środowiskowych (np. większy hałas lub większe zanieczyszczenie światłem, większe natężenie ruchu ludzi i pojazdów). Niepokojenie może powodować m.in. przemieszczanie się osobników danego gatunku, zmiany w zachowaniu gatunku lub zwiększone ryzyko chorobowości lub śmiertelności.

— Rozdrobnienie: oddziaływanie prowadzące do zmiany obszarów rozmieszczenia istotnych siedlisk i gatunków, np. poprzez utworzenie fizycznych lub ekologicznych barier na obszarach połączonych w sposób fizyczny lub funkcjonalny, lub poprzez podzielenie ich na mniejsze, w większym stopniu odizolowane jednostki.

— Inne oddziaływanie pośrednie: pośrednia zmiana jakości środowiska (wynikająca na przykład ze zmiany dostępności składników odżywczych i światła lub ze wzrostu podatności obszaru na inne nowe zagrożenia, takie jak inwazyjne gatunki obce, przenikanie ludzi i zwierząt).

Oddziaływanie to należy przeanalizować pod względem celów ochrony specyficznych dla danego obszaru, co oznacza, że analizę należy przeprowadzić nie tylko w związku z obecnym stanem siedlisk i gatunków, których obecność na danym obszarze jest znacząca, lecz również w związku z ich pożądanym stanem określonym w celach ochrony (np. zwiększenie populacji lub obszaru siedliska o x %).

Analizę oddziaływania pod względem celów ochrony specyficznych dla danego obszaru należy zatem również przeprowadzić na podstawie specyficznych atrybutów lub parametrów, które determinują stan ochrony cech chronionych (np. zakresu, siedliska, struktury i funkcji, rozmiaru populacji, perspektyw na przyszłość).

Należy kolejno badać każdy aspekt planu lub przedsięwzięcia, a ich potencjalne oddziaływanie należy wziąć pod uwagę w odniesieniu do celów ochrony obszaru. Następnie oddziaływania, którymi dotknięte są wszystkie siedliska i gatunki, należy poddać wspólnej analizie i w odniesieniu do siebie nawzajem, tak aby można było również uwzględnić interakcje między nimi.

Można zastosować różne metody przewidywania potencjalnego oddziaływania planu lub przedsięwzięcia. W ramce 10 przedstawiono kilka przykładowych metod, które można zastosować do przewidywania oddziaływania, jak również jego skali.

Ramka 10 Przykłady metod służących przewidywaniu oddziaływania Pomiary bezpośrednie, na przykład powierzchnia siedliska utraconego lub dotkniętego oddziaływaniem może służyć określeniu proporcjonalnych strat w odniesieniu do populacji, siedlisk i zbiorowisk gatunków. Wykresy, diagramy sieci i systemów służą identyfikacji łańcuchów oddziaływania będących wynikiem oddziaływania bezpośredniego i pośredniego, zgodnie z ich przyczyną, i ilustrują wzajemne relacje i ścieżki procesów. Ilościowe modele prognostyczne zapewniają wyprowadzone matematycznie prognozy w oparciu o dane i założenia na temat siły i kierunku oddziaływania. Modele umożliwiają ekstrapolację prognoz zgodnych z historycznymi i obecnymi danymi (analiza tendencji, scenariusze, analogie na podstawie informacji z innych istotnych miejsc) oraz prognozami intuicyjnymi. Niektóre powszechnie stosowane modele prognozują rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń w powietrzu, erozję gleby, sedymentację osadów w ciekach wodnych czy spadek zawartości tlenu w zanieczyszczonych rzekach. Systemy informacji geograficznej można wykorzystać do tworzenia modeli relacji przestrzennych, takich jak warstwy ograniczeń, lub do tworzenia map wrażliwych obszarów i miejsc utraty siedlisk. Systemy informacji geograficznej stanowią połączenie skomputeryzowanej kartografii umożliwiającej przechowywanie danych do map oraz systemu zarządzania bazami danych, w którym przechowuje się atrybuty takie jak użytkowanie lub nachylenie terenu. Systemy informacji geograficznej umożliwiają szybkie wyświetlanie, łączenie i analizowanie przechowywanych zmiennych. Informacje pochodzące z wcześniejszych podobnych przedsięwzięć mogą być przydatne, szczególnie jeżeli na wczesnym etapie przygotowano prognozy ilościowe, które następnie monitorowano w trakcie realizacji przedsięwzięcia. Ekspertyzy i oceny ekspertów mogą być zaczerpnięte ze wcześniejszych doświadczeń i konsultacji.

W tabeli 5 przedstawiono przykład systematycznej analizy przekrojowej pomiędzy elementami przedsięwzięcia a cechami chronionymi na obszarze Natura 2000.

Tabela 5

Przykład systematycznej analizy przekrojowej pomiędzy elementami przedsięwzięcia a cechami chronionymi na obszarze Natura 2000 – przykład uproszczony dla gospodarstwa rybackiego

Etap przedsięwzięcia Element przedsięwzięcia Siedlisko 1 Rzeka Siedlisko 2 Łęgi Siedlisko 3 Podmokłe wrzosowiska Gatunek 1 Ryby Gatunek 2 Bezkręgowce Gatunek 3 Ptaki Budowa Stawy Modyfikacje koryta rzecznego i przepływu wody w rzece (xx m – długość) Utrata powierzchni (xx m2) Utrata powierzchni (xx m2) Zmiany w zbiorowiskach gatunków Niepokojenie, przemieszczenie osobników. Utrata siedlisk lęgowych Budynki Utrata powierzchni (xx m2) Utrata i pogorszenie stanu siedlisk Drogi Zmiany w przepływie wody na poziomie lokalnym Utrata powierzchni (xx m2) Utrata i pogorszenie stanu siedlisk Eksploatacja Karmienie ryb i ich leczenie Zanieczyszczenie wody produktami organicznymi i chemicznymi Zmiana jakości siedliska spowodowana zanieczyszczeniem wody Niepokojenie, przemieszczenie osobników. Pobór wody Zmiana siedliska spowodowana zmniejszeniem przepływu wody Pogorszenie stanu siedlisk spowodowane zmniejszeniem przepływu wody Pogorszenie stanu siedlisk spowodowane zmniejszeniem przepływu wody Oświetlenie Niepokojenie, przemieszczenie osobników. Niepokojenie, przemieszczenie osobników. Hałas Przemieszczenie osobników

Ocena musi opierać się na najlepszej dostępnej wiedzy naukowej w danej dziedzinie. Oznacza to, że informacje muszą być kompletne i aktualne. Z tego powodu często konieczne jest przeprowadzenie badań terenowych, aby uzupełnić luki w informacjach i zgromadzić dokładne dane. Może to obejmować np. rozpoznanie terenu (z wykorzystaniem metod pobierania próbek, spisów, inwentaryzacji itp.) w celu określenia lub potwierdzenia dokładnej lokalizacji i rozmieszczenia elementów przyrodniczych w odniesieniu do planowanych działań w ramach ocenianego planu lub przedsięwzięcia oraz stanu ochrony tych elementów przyrodniczych.

Uprzednie badanie źródeł wtórnych może być przydatne z punktu widzenia dokonania przeglądu dostępnej wiedzy i określenia potrzeb informacyjnych uzasadniających dalsze prace badawcze w terenie. Może to być na przykład przydatna praktyka, gdy badania źródeł wtórnych wskazują na występowanie wrażliwych siedlisk z powiązanym rzadkim skupiskiem flory lub fauny lub że na terenie, który ma zostać dotknięty zmianami, występują gatunki krytyczne dla celów ochrony obszaru.

Dane uzyskane z badań w terenie powinny stanowić obiektywną podstawę procesu oceny, który należy przeprowadzać z punku widzenia celów ochrony konkretnego obszaru. Aby dane terenowe były kompletne, należy ustalić odpowiednie harmonogramy, np. trwającego rok lub kilka lat badania obejmującego cały cykl wegetacyjny, z uwzględnieniem sezonowości dzikich zwierząt lub roślin lub badania fauny, które być może trzeba będzie powtórzyć w celu potwierdzenia występowania populacji i tendencji w danym okresie.

Z realizacją dużych inwestycji, takich jak budowa autostrad, kolei, farm wiatrowych, portów, dróg wodnych itp., co do których oczekuje się, że ze względu na swoją skalę i charakter będą mieć znaczące skutki dla danego obszaru, niemal zawsze wiąże się wymóg przeprowadzenia badań terenowych. Badania te muszą obejmować tworzenie szczegółowych map chronionych siedlisk, miejsc rozrodu lub odpoczynku gatunków itp. (chyba że niektóre z tych badań zostały już przeprowadzone w ostatnim czasie, np. podczas opracowywania lub aktualizacji planu zagospodarowania albo podczas przeprowadzania oceny innego dużego przedsięwzięcia na danym terenie).

Skutki należy określić pod względem ilościowym lub zapisać przy pomocy parametrów umożliwiających ocenę skali i dotkliwości oddziaływania na cele ochrony konkretnych siedlisk i gatunków, których obecność na danym obszarze jest znacząca (zob. również ramka 7 w sekcji 3.1.4, gdzie omówiono wskaźniki istotności). Może to na przykład obejmować parametry takie jak:

— powierzchnia siedliska lub siedlisko trwale utracone w przypadku danego gatunku (np. ze względu na usuwanie roślinności lub dogodnych miejsc lęgowych/miejsc gniazdowania) oceniana w stosunku do powierzchni siedliska na obszarze, na poziomie regionalnym, krajowym i biogeograficznym (procent utraconej powierzchni siedliska) oraz w odniesieniu do celu ochrony konkretnego obszaru (co może obejmować cel dotyczący odtworzenia);

— powierzchnia siedliska lub siedliska gatunków dotkniętych wpływem (np. przez zanieczyszczenie, hałas, pogorszenie innych warunków ekologicznych), oceniana w odniesieniu do odsetka powierzchni siedliska na obszarze, na poziomie regionalnym, krajowym i biogeograficznym (odsetek powierzchni siedliska przyrodniczego dotknięty wpływem) oraz w odniesieniu do celu określonego w ramach celu ochrony konkretnego obszaru (co może obejmować cel dotyczący odtworzenia);

— wielkość dotkniętych wpływem populacji gatunków osiadłych i wędrownych oceniana w odniesieniu do populacji lokalnych, regionalnych, krajowych i międzynarodowych (procent populacji dotkniętej wpływem) oraz w odniesieniu do celu określonego w ramach celu ochrony konkretnego obszaru (co może obejmować cel dotyczący zwiększenia populacji w obrębie obszaru);

— skala oddziaływania (np. przez zanieczyszczenie, hałas, pogorszenie innych warunków ekologicznych) na jakość siedliska lub siedliska gatunków, lub przetrwanie gatunków dotkniętych wpływem, z uwagi na ich ekologiczne wymagania na danym obszarze, jak określono w ramach celu ochrony konkretnego obszaru (co może obejmować cel w zakresie odtworzenia).

Jak już wspomniano w powyższych punktach, oceniając możliwe negatywne skutki należy brać pod uwagę nie tylko negatywne zmiany obecnego stanu, ale także zmiany, które mogą uniemożliwić osiągnięcie celów ochrony, o ile te ostatnie wymagają poprawy obecnych warunków.

c) Ocena łącznych skutków z innymi planami i przedsięwzięciami

Łączne oddziaływanie może wynikać z kolejnych, przyrostowych lub połączonych skutków inwestycji (planu, przedsięwzięcia) po dodaniu ich do innych istniejących, planowanych lub racjonalnie przewidywanych inwestycji (zob. również sekcja 3.1.4, tabela 2 dotycząca kluczowych etapów oceny łącznych skutków na obszarze Natura 2000). Przykłady łącznych skutków obejmują:

— zwiększone stężenia zanieczyszczeń (zwłaszcza w wodzie i glebie) przekraczające poziomy zgodne z ekologicznymi wymaganiami siedliska lub gatunków chronionych na danym obszarze;

— zmniejszenie, na skutek wielokrotnych poborów, przepływu wody w zlewni poniżej poziomu zgodnego z ekologicznymi wymaganiami siedliska lub gatunków chronionych na danym obszarze;

— ingerencję w szlaki migracyjne lub w przemieszczanie się dzikich zwierząt;

— zwiększoną presję na siedliska i gatunki w ekosystemie spowodowaną poszczególnymi inwestycjami.

Łączne oddziaływanie obejmuje szerokie spektrum oddziaływań w różnych skalach geograficznych i ramach czasowych. W niektórych przypadkach łączne oddziaływanie występuje ze względu na realizację szeregu przedsięwzięć tego samego typu. Wśród najbardziej obrazowych przykładów można wymienić:

— sytuację, w której prowadzi się budowę w ramach szeregu przedsięwzięć hydroelektrycznych lub planuje takie przedsięwzięcia na tej samej rzece lub w tej samej zlewni;

— sytuację, w której wiele przedsięwzięć dotyczących ropy i gazu lub wydobycia minerałów realizuje się w bliskiej odległości od siebie lub

— sytuację, w której szereg farm wiatrowych jest budowanych lub planowanych na tej samej trasie przelotu lub w tym samym regionie.

W innych przypadkach łączne oddziaływanie występuje z powodu połączonych skutków różnych rodzajów przedsięwzięć na tym samym terenie, takich jak budowa zakładu wydobycia minerałów, dróg dojazdowych, linii przesyłowych, i innego użytkowania pobliskich gruntów. W niektórych sytuacjach różne elementy tego samego przedsięwzięcia realizuje się i ocenia odrębnie, co oznacza, że łączne oddziaływanie tych elementów powinno również podlegać ocenie łącznych skutków.

W odpowiedniej ocenie należy uwzględnić inne plany lub przedsięwzięcia, które mogłyby mieć znaczący skutek dla danego obszaru w połączeniu z planem lub przedsięwzięciem objętym oceną. Przykładowo planowana droga przebiegająca w pewnej odległości od obszaru Natura 2000 i powodowane przez nią zaburzenia (np. hałas) nie muszą oddziaływać znacząco na gatunki ptaków chronionych na tym obszarze. Jeżeli jednocześnie istnieją lub proponowane są inne przedsięwzięcia lub plany dotyczące tego obszaru (np. droga po drugiej stronie obszaru Natura 2000), wtedy łączne poziomy hałasu ze wszystkich tych przedsięwzięć mogą jednak powodować poważne niepokojenie tych gatunków ptaków (poziomy hałasu powyżej poziomu zgodnego z ekologicznymi wymaganiami gatun