KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 29.5.2019 COM(2019) 260 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Komunikat w sprawie polityki rozszerzenia UE w 2019 r. {SWD(2019) 215 final} - {SWD(2019) 216 final} - {SWD(2019) 217 final} - {SWD(2019) 218 final} - {SWD(2019) 219 final} - {SWD(2019) 220 final}



I. WPROWADZENIE W listopadzie 2015 r. Komisja Europejska określiła średniookresową strategię w zakresie polityki rozszerzenia UE na okres odpowiadający kadencji obecnej Komisji. W niniejszym komunikacie podsumowano postępy w zakresie realizacji polityki rozszerzenia poczynione do końca lutego 2019 r. Oprócz poczynionych postępów przedstawiono w nim poważne wyzwania, z jakimi zmagają się państwa ubiegające się o członkostwo. Bałkany Zachodnie Opracowana przez Komisję Europejską strategia dla Bałkanów Zachodnich z lutego 2018 r. była istotnym impulsem dla proeuropejskich działań w regionie. Potwierdzono w niej przyszłość Bałkanów Zachodnich jako integralnej części UE. Potwierdzono również, że perspektywa członkostwa regionu w UE – oparta na spełnieniu ściśle określonych i obowiązujących kryteriów – leży w politycznym i gospodarczym interesie Unii i ma istotne znaczenie z punktu widzenia bezpieczeństwa. W strategii uznano znaczące postępy, jakie region poczynił w kontekście reform oraz w kontekście eliminowania śladów, jakie pozostawiła po sobie wojna i regionalne konflikty. Jednak aby poszczególne państwa mogły spełnić wszystkie warunki członkostwa, między innymi wzmocnić demokrację, konieczne jest przeprowadzenie bardziej poważnych, obszernych i przekonujących reform w kluczowych obszarach, zwłaszcza w obszarze praworządności, w tym walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną, reform gospodarczych i konkurencyjności, współpracy regionalnej i pojednania. Komisja zaapelowała o znaczące wzmocnienie politycznego, technicznego i finansowego wsparcia UE dla tego regionu, w tym za pośrednictwem sześciu inicjatyw przewodnich, które przewidziano w strategii, popartych finansowaniem przedakcesyjnym w wysokości 11,7 mld EUR zaplanowanym na lata 2014–2020. Mając na celu wzmocnienie elementu zachęty w ramach realizowanej polityki, Komisja zauważyła również, że – przy założeniu niezbędnej woli politycznej, realizacji rzeczywistych i trwałych reform oraz znalezieniu ostatecznych rozwiązań w przypadku sporów z sąsiadami – istnieje możliwość, iż kraje obecnie przodujące w negocjacjach akcesyjnych będą gotowe do członkostwa do 2025 r. Na szczycie UE-Bałkany Zachodnie, który odbył się w Sofii w maju 2018 r., przywódcy UE potwierdzili swoje zdecydowane poparcie dla europejskiej perspektywy Bałkanów Zachodnich, zaś partnerzy z tego regionu ponownie podkreślili, że realizacja tej perspektywy jest ich zdecydowanym strategicznym wyborem. Przywódcy UE osiągnęli porozumienie w sprawie Deklaracji z Sofii oraz Programu działań priorytetowych z Sofii, nakreślając nowe działania służące pogłębieniu współpracy z regionem Bałkanów Zachodnich w kluczowych obszarach, takich jak bezpieczeństwo, praworządność i migracja. W ubiegłym roku przywódcy UE dali ponadto państwom Bałkanów Zachodnich jasny sygnał. W odpowiedzi na zalecenia Komisji z 2018 r., które dotyczyły rozpoczęcia negocjacji w sprawie przystąpienia z Republiką Macedonii Północnej i Republiką Albanii, Rada postanowiła w czerwcu pozytywnie ustosunkować się do poczynionych postępów i wytyczyła ścieżkę prowadzącą do otwarcia negocjacji w sprawie przystąpienia z tymi dwoma państwami w czerwcu 2019 r. Jeżeli chodzi o Kosowo *, Komisja poinformowała, że spełniono wszystkie warunki konieczne do wprowadzenia ruchu bezwizowego do strefy Schengen, i w marcu 2019 r. Parlament Europejski poparł w pierwszym czytaniu wniosek Komisji dotyczący liberalizacji reżimu wizowego. Zwiększone zaangażowanie UE w regionie i jej wkład w realizowane tam działania przynoszą konkretne i znaczące rezultaty. Republika Macedonii Północnej nie tylko kontynuowała swój ambitny program reform, ale również osiągnęła historyczne porozumienie z Grecją, rozwiązując 27-letni spór o nazwę. Fakt ten, w połączeniu z dwustronnym porozumieniem z Bułgarią, stanowi przykład umacniania stosunków dobrosąsiedzkich w całym regionie, a także świadczy o sile przyciągania perspektywy europejskiej. Podobnie, głębokie reformy realizuje Albania – przede wszystkim dokonuje poważnej transformacji systemu wymiaru sprawiedliwości, realizując między innymi bezprecedensowy proces ponownej oceny sędziów i prokuratorów. Kolejnym etapem następującym po tych wyczekiwanych postępach są konkretne i szybkie działania Unii. UE ma możliwość długoterminowego wykorzystania tego pozytywnego trendu w całym regionie, co leży również w jej interesie. Unia musi wywiązać się ze swoich zobowiązań i udzielić kredytu zaufania tam, gdzie jest to potrzebne. Jeżeli UE nie nagrodzi obiektywnych postępów, przechodząc do kolejnego etapu europejskiego zbliżenia, może to zaszkodzić jej wiarygodności w całym regionie i poza jego granicami. Bierna odpowiedź na historyczne osiągnięcia i zasadnicze reformy osłabiłaby stabilność, poważnie zniechęciłaby do dalszych – tak bardzo potrzebnych – reform i negatywnie wpłynęłaby na wrażliwe kwestie dwustronne, takie jak dialog Belgrad–Prisztina. Ze strategicznego punktu widzenia, taki rozwój sytuacji pomógłby geopolitycznym konkurentom UE zakorzenić się na progu Europy. Jednak nie wszystkie państwa skorzystały z możliwości oferowanych przez strategię dla Bałkanów Zachodnich. Niektóre państwa zaprzestały dalszych starań, zwłaszcza jeżeli chodzi o kluczowe obszary: praworządność i prawa podstawowe. Jeżeli państwa najbardziej zaawansowane w procesie akcesji nie nasilą znacznie swoich starań, przede wszystkim w obszarze podstawowych reform, ryzykują opóźnienia w realizacji swoich wyznaczonych, ambitnych celów. Wszyscy przywódcy polityczni w regionie muszą spełnić oczekiwania swoich obywateli, związane z reformami. Nie powinni oni pozostawić żadnych wątpliwości co do swojego strategicznego ukierunkowania i zaangażowania na rzecz przystąpienia do UE. Przystąpienie do UE to zasadniczy wybór, oparty na wartościach. Każde państwo musi jeszcze aktywniej zaangażować się w związany z nim proces. Równocześnie z niniejszym komunikatem Komisja przyjęła opinię w sprawie wniosku Bośni i Hercegowiny o członkostwo w Unii Europejskiej. Wniosek i zalecenie wynikające z opinii zawarto w załączniku do niniejszego komunikatu. Turcja Turcja jest strategicznym partnerem UE i krajem kandydującym. Kontynuowano dialog i współpracę, w tym na najwyższym szczeblu, w kluczowych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, w tym za pośrednictwem skutecznej współpracy w zakresie migracji i silnego wsparcia UE na rzecz uchodźców. Jednak Turcja nadal oddala się od Unii Europejskiej, odnotowano poważne pogorszenie się sytuacji w obszarach praworządności i praw podstawowych, a także osłabienie skutecznych mechanizmów kontroli i równowagi w systemie politycznym, co zostało spowodowane nowelizacją konstytucji. W czerwcu 2018 r. Rada stwierdziła jednomyślnie, że w związku z powyższym negocjacje w sprawie przystąpienia Turcji utknęły zatem w martwym punkcie i nie można rozważać otwarcia ani zamknięcia żadnych kolejnych rozdziałów negocjacyjnych. Nadal aktualne są fakty, które doprowadziły do tej oceny. Przyspieszenie dostosowania do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE, w tym w zakresie środków ograniczających, jest ważnym elementem procesu rozszerzenia i ważnym elementem potwierdzającym fakt, że kraje pragnące przystąpić do Unii w pełni podzielają zasady, wartości i cele, które Unia stara się propagować w swoim sąsiedztwie i poza nim. Albania i Czarnogóra konsekwentnie dostosowywały swoje stanowiska do stanowiska UE dotyczącego wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. II. REALIZACJA STRATEGII ROZSZERZENIA Z 2015 R. Zasadnicze znaczenie dla spełnienia kryteriów kopenhaskich i madryckich będących warunkiem członkostwa ma bardziej aktywna realizacja podstawowych reform. Starania w tych obszarach są niepodzielne i wzajemnie się wzmacniają. Muszą być one realizowane z większym naciskiem i z wyraźniejszym zaangażowaniem politycznym. a) Funkcjonowanie instytucji demokratycznych W większości krajów głównym wyzwaniem pozostaje prawidłowe funkcjonowanie instytucji demokratycznych. Należy trwale wpisać w kulturę polityczną centralną rolę parlamentów krajowych. Należy utrwalić konstruktywny międzypartyjny dialog. Opozycyjne partie polityczne, które również ponoszą znaczną odpowiedzialność za kształtowanie przyszłości swoich państw, powinny mieć możliwość pełnego wykonywania swojej roli i angażowania się w procesy demokratyczne. Decydujące znaczenie ma zwiększenie odpowiedzialności parlamentarnej, nadzór nad władzą wykonawczą i kontrola demokratyczna.

W regionie Bałkanów Zachodnich nadal konieczne jest nawiązanie konstruktywnego dialogu obejmującego całe spektrum polityczne, przede wszystkim w obrębie parlamentów. Powodem do niepokoju są kontraproduktywne akcje bojkotowania parlamentu w Albanii, Czarnogórze czy Serbii. Nasiliły się protesty obywateli żądających reform. Należy korzystać z mechanizmów mediacji i dialogu, takich jak te, które oferuje Parlament Europejski. Dotyczy to na przykład Serbii. Rządy powinny zadbać o to, aby opozycja miała możliwość wypełniania swojej roli w obrębie istniejących ram. Opozycja musi natomiast wnosić konstruktywny wkład w procesy demokratyczne. Wzmocnienie funkcji kontrolnej parlamentów wymaga podjęcia znacznych wysiłków. Parlament w Republice Macedonii Północnej wzmocnił swój potencjał nadzoru, przywrócił mechanizmy kontroli i równowagi i znacząco ograniczył korzystanie ze skróconej procedury parlamentarnej (do 20 % w 2018 r.). Jednak zjawisko to pozostaje powodem do obaw w całym regionie. Odpowiedni wskaźnik w Serbii wynosi 44 %; działania parlamentarne rządzącej koalicji spowodowały pogorszenie debaty legislacyjnej i kontroli. W Czarnogórze nadal oczekuje się na wyniki prac międzypartyjnego tymczasowego komitetu dotyczącego dalszych reformy ordynacji wyborczej i innych aktów prawnych. Wybory muszą być wolne i uczciwe; należy odpowiednio wdrażać zalecenia misji obserwacji wyborów. Należy rozwiązać utrzymujące się od dawna słabe punkty całego cyklu wyborczego. Dogłębnej reformy wymagają przepisy dotyczące publicznego i prywatnego finansowania partii politycznych. Nowy system prezydencki w Turcji, który wszedł w życie po wyborach w czerwcu 2018 r., znacznie ograniczył funkcje legislacyjne i nadzorcze parlamentu. Nie ma konstruktywnego dialogu parlamentarnego czy też funkcjonujących mechanizmów kontroli i równowagi. Nie podjęto kwestii utrzymujących się od dawna niedociągnięć w systemie immunitetu parlamentarnego. Podjęta przez Najwyższą Radę Wyborczą decyzja o ponownym przeprowadzeniu wyborów w Istambule, a także decyzje o przyznaniu urzędu burmistrza w poszczególnych gminach na południowym wschodzie kandydatom z drugiego miejsca, jest źródłem poważnych obaw, jeżeli chodzi o legalność i integralność procesu wyborczego oraz niezależność instytucji od nacisków politycznych. b) Praworządność i bezpieczeństwo U źródła dobrze funkcjonującej demokracji leży praworządność. Jej gwarantem są wolne i uczciwe wybory, dobrze funkcjonujący parlament, który powinien być w stanie w pełni wykonywać swoje podstawowe funkcje prawodawcze i nadzorcze, a także rozdział władzy i system sprawnych mechanizmów kontroli i równowagi. Praworządność jest mocno i wyraźnie zakorzeniona w procesie przystępowania do UE. Jest to kluczowy element transformacji demokratycznej i kluczowy punkt odniesienia, z pomocą którego UE ocenia postępy krajów objętych procesem rozszerzenia na drodze do członkostwa. Wiarygodne postępy w tym obszarze pozostają jednak istotnym wyzwaniem. Niedociągnięcia są tu często powiązane z brakiem woli politycznej, oporem instytucjonalnym oraz coraz bardziej wrogim otoczeniem dla społeczeństwa obywatelskiego. Częściowo odzwierciedla to pewne elementy zawłaszczenia państwa. W związku z tym praworządność nadal nie jest właściwie stosowana na wszystkich poziomach władzy. Turcja nie podjęła żadnych kroków, aby zaradzić regresowi w obszarze praworządności. Dla praworządności zasadnicze znaczenie ma dobrze funkcjonujący i niezależny system sądownictwa, w którym decyzje są skutecznie wdrażane. Albania poczyniła istotne postępy na rzecz reformy swojego systemu sądowego; reformy są kontynuowane zgodnie z planem. Celem nowo ustanowionych organów wymiaru sprawiedliwości jest zagwarantowanie niezależnego zarządzania systemem sądowym. Proces weryfikacji przyniósł dalsze widoczne rezultaty. Łącznie podjęto ponad 140 decyzji, wszystkie priorytetowe sprawy zakończono w pierwszej instancji. 88 ocenianych sędziów zostało zwolnionych lub odeszło z własnej inicjatywy. Jednak wolne tempo zmian w kulturze sądowej nadal spowalnia tempo reform w całym regionie Bałkanów Zachodnich. Nowelizacja konstytucji w Serbii, której celem było dostosowanie konstytucji do europejskich norm obowiązujących w sądownictwie, nie została jeszcze przyjęta. W Turcji nadal notowano naciski polityczne, a także przesunięcia licznych sędziów i prokuratorów wbrew ich woli, co jeszcze bardziej osłabiało niezależność tureckiego sądownictwa. W regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji nadal odnotowuje się przypadki powszechnej korupcji. Postępy w skutecznym zwalczaniu korupcji na wysokim i średnim szczeblu są w całym regionie bardzo zróżnicowane. Niektóre państwa, takie jak Macedonia Północna i Albania, odnotowały postępy, jednak w większości krajów wyniki nie są przekonujące i dalekie od spełnienia wymogów związanych z członkostwem. Należy zająć się kwestią korupcji politycznej i korupcji na wysokim szczeblu w sposób bardziej przejrzysty i spójny. Wymierne rezultaty w walce z korupcją są potrzebne także dla stworzenia stabilnego i przejrzystego otoczenia biznesu oraz ograniczenia realnych zagrożeń dla demokratycznych struktur. Powszechna korupcja nadal szczególnie zagraża zamówieniom publicznym. Należy wzmocnić mechanizmy kontroli w całym procesie udzielania zamówień publicznych oraz znacznie zwiększyć przejrzystość tego procesu. W tym celu konieczne jest przyjęcie trwałych i ambitnych środków. Bardzo poważnym problemem w regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji pozostaje przestępczość zorganizowana. Przez Turcję i przez Bałkany Zachodnie przebiegają ważne szlaki przemytu. Na terytorium tych państw, jak również z ich terenu w dalszym ciągu działają silne organizacje przestępcze. Państwa zajęły się niektórymi aspektami tego zjawiska, w 2018 r. kilkakrotnie dokonano znaczących zatrzymań i przejęć narkotyków. Pogłębiono współpracę operacyjną, między innymi z agencjami UE. Przyniosło to widoczne wyniki w terenie, w szczególności w Albanii. Jednak ogólne wyniki pod względem ostatecznych wyroków skazujących w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej są często słabe. Większość państw może przedstawić zaledwie kilka wyroków skazujących w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej lub prania pieniędzy wydanych na przestrzeni ostatni lat (bądź takich wyroków w ogóle nie wydano). Takie słabe wyniki są dowodem na nieskuteczność postępowań karnych, dają wyraźny sygnał bezkarności oraz przyczyniają się do ryzyka infiltracji przestępczej systemu politycznego i gospodarczego. Państwa te powinny również zdecydowanie zwiększyć liczbę przypadków zajęcia i konfiskaty mienia zarówno w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej jak i korupcji, a także podjąć energiczniejszą walkę z grupami przestępczymi. W minionych latach Bałkany Zachodnie podjęły ważne kroki w kierunku unowocześnienia ram prawnych i instytucjonalnych dotyczących walki z terroryzmem. Nadal doskonalono i pogłębiano współpracę operacyjną z państwami członkowskimi UE i agencjami UE. Wszystkie kraje Bałkanów Zachodnich aktywnie uczestniczą w inicjatywie dotyczącej zwalczania terroryzmu na Bałkanach Zachodnich. Większość państw musi jednak nadal zwiększać wysiłki na rzecz rozwiązania problemu powracających zagranicznych bojowników i zapobiegania ekstremizmowi i radykalizacji, także w więzieniach. Należy zwiększyć możliwości w zakresie monitorowania w sieci i odpowiedniego reagowania. W bardziej strategicznym podejściu do prania pieniędzy i finansowania terroryzmu należy osadzić aktywne śledzenie przepływów finansowych. Turcja powinna natomiast dokonać przeglądu swojego prawa antyterrorystycznego. Turcja ma wprawdzie uzasadnione prawo do zwalczania terroryzmu, jest jednak odpowiedzialna za zapewnienie, by podejmowane działania były zgodne z zasadą praworządności, prawami podstawowymi i podstawowymi wolnościami. Działania służące zwalczaniu terroryzmu muszą być proporcjonalne. Istnieje pilna potrzeba, aby reformy w obszarze praworządności były wdrażane w sposób silniejszy i bardziej wiarygodny. Jest to najważniejszy warunek dla Bałkanów Zachodnich, pozwalający na poczynienie postępów poszczególnych krajów tego regionu w kierunku integracji europejskich. Obejmuje on spełnienie pośrednich kryteriów odniesienia w negocjacjach w sprawie przystąpienia, które dotyczą rozdziałów o praworządności nr 23 i 24 dla Czarnogóry i Serbii. Po spełnieniu tych kryteriów określone zostaną kryteria ostateczne, co będzie okazją dla UE do wyraźnego ustalenia wymogów w zakresie praworządności. Wymogi te będą musiały zostać ostatecznie spełnione przez państwa uczestniczące w procesie negocjacji, aby można było uznać je za gotowe do członkostwa w UE w tym kluczowym obszarze. Czarnogóra jest pierwszym państwem prowadzącym negocjacje, które może osiągnąć ten etap, pod warunkiem że wyeliminuje ona niedociągnięcia w bardzo istotnych obszarach: wolności mediów, walki z korupcją i handlu ludźmi. Istotą pośrednich kryteriów odniesienia w obszarze praworządności jest przede wszystkim zapewnienie, że w danym państwie funkcjonuje struktura instytucjonalna i legislacyjna oraz że osiągnięto pierwsze wyniki w zakresie wdrażania. Po osiągnięciu tego etapu Komisja proponuje państwom ubiegającym się o członkostwo kryteria ostateczne. Będą one w pierwszym rzędzie skoncentrowane na osiąganiu wymiernych rezultatów oraz zdecydowanych, wiarygodnych i trwałych wyników w zakresie wdrażania. c) Prawa podstawowe Prawa podstawowe są w dużej mierze zapisane w ustawodawstwie krajów regionu Bałkanów Zachodnich. Konieczne jest jednak podjęcie poważnych wysiłków w celu przyspieszenia ich wdrażania. W ciągu okresu sprawozdawczego w Turcji odnotowano postępujące poważne pogorszenie sytuacji w przypadku kluczowych praw człowieka. Rosnące obawy dotyczą rozwoju sytuacji w obszarze wolności słowa i niezależności mediów w całym regionie. Odnotowano poważne pogorszenie sytuacji w Turcji, gdzie poważnie utrudnia się korzystanie z wolności słowa i gdzie ponad 160 dziennikarzy nadal przebywa w więzieniu – jest to jedna z najwyższych liczb na świecie. W regionie Bałkanów Zachodnich odnotowano bardzo ograniczone wysiłki. Ogólnie rzecz biorąc, nadal odnotowuje się przypadki fizycznego i słownego zastraszania; bardzo nieliczne są przypadki podejmowania dochodzenia i ścigania w takich sprawach. We wszystkich krajach tego regionu na porządku dziennym są próby wywierania wpływu na niezależność nadawców publicznych, nieprzejrzyste finansowanie publiczne i prywatne mediów oraz zniekształcony rynek reklam. Otoczenie biznesowe mediów często naznaczone jest ponadto ingerencją polityczną i niejasną strukturą własności mediów, które naruszają zrównoważony charakter niezależnych mediów. UE nadal zdecydowanie wspiera lokalne organizacje społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka, dziennikarzy i niezależne ośrodki medialne. W regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji należy dołożyć większych starań, aby skuteczne przeciwdziałać nadużyciom praw dziecka. Rządy tych krajów muszą również uporać się z kwestią dyskryminacji osób niepełnosprawnych, mniejszości i innych grup szczególnie wrażliwych. Ponadto konieczne są większe starania w celu zapewnienia równości płci oraz zapobiegania dyskryminacji oraz przemocy wobec kobiet i zwalczania tych zjawisk. W regionie Bałkanów Zachodnich poczyniono postępy w odniesieniu do praw lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych i interseksualnych. Konieczne są jednak znaczne wysiłki w celu rozwiązania problemu dyskryminacji, a zwłaszcza mowy nienawiści i przemocy. Grupą wykluczaną społecznie, marginalizowaną i dyskryminowaną nadal pozostaje społeczność Romów. Poprawy nadal wymagają warunki panujące w więzieniach. Mimo zakończenia stanu wyjątkowego w Turcji nadal obowiązuje wiele środków wprowadzonych w tym okresie, w tym środki ograniczające podstawowe prawa procesowe, takie jak prawo do obrony oraz prawo do skutecznego środka odwoławczego. d) Reforma administracji publicznej

Reforma administracji publicznej ma zasadnicze znaczenie dla poprawy zarządzania na wszystkich szczeblach. Obejmuje to jakość i rozliczalność administracji, profesjonalizm służby cywilnej i jej odpolitycznienie, stabilne gospodarowanie finansami publicznymi i zapewnienie obywatelom i przedsiębiorstwom usług na wysokim poziomie. W tym obszarze w Bałkanach Zachodnich odnotowano umiarkowany postęp. Turcja odnotowała poważne pogorszenie sytuacji w obszarze służby cywilnej, co miało również wpływ na planowanie i rozliczalność polityki; jest to wynikiem poważnej restrukturyzacji systemu administracji publicznej i służby cywilnej przeprowadzonej za pośrednictwem dekretów prezydenckich. Zaobserwowano pewne postępy, jeżeli chodzi o poprawę planowania polityki, konieczne są jednak dalsze wysiłki w celu zapewnienia silnej kontroli jakości przez rządy centralne. Strategie polityczne, prawodawstwo i inwestycje publiczne są nadal często przygotowywane bez przeprowadzania ocen skutków oraz konsultacji międzyinstytucjonalnych i publicznych. Potrzebne są poważne wysiłki w celu zapewnienia przejrzystego i skutecznego systemu zamówień publicznych. Aby ograniczyć marnotrawstwo zasobów, oszustwa i korupcję potrzebne jest dostosowanie – na wczesnym etapie – do dorobku prawnego UE oraz wprowadzenie skutecznego systemu publicznej kontroli wewnętrznej. W większości krajów należy zapewnić profesjonalizację służby cywilnej oraz zająć się kwestią nadmiernego upolitycznienia. Struktura administracji państwowej powinna gwarantować skuteczne zasady rozliczalności. W większości państw podjęto starania na rzecz poprawy usług świadczonych na rzecz obywateli i przedsiębiorstw, zwłaszcza e-usług, ale potrzebna jest dalsza koordynacja między różnymi inicjatywami i ogólną reformą administracji publicznej. Należy uwzględnić rolę, jaką władze regionalne i lokalne odgrywają w procesie dostosowywania UE do przepisów UE oraz i ewentualnego stosowania przepisów UE. Należy znaleźć właściwą równowagę między władzami na szczeblu centralnym, regionalnym i lokalnym, która będzie najkorzystniejsza dla wprowadzanych reform oraz świadczenia usług na rzecz obywateli. e) Migracja Kluczowymi wyzwaniami zarówno dla UE jak i Bałkanów Zachodnich i Turcji okazały się kryzys uchodźczy i migracja nieuregulowana. Dzięki wspólnym działaniom podejmowanym wzdłuż szlaków migracyjnych we wschodniej części obszaru śródziemnomorskiego oraz na Bałkanach Zachodnich kontynuowano współpracę. Problemem pozostaje przemyt migrantów i handel ludźmi. Kraje partnerskie powinny poczynić dalsze kroki w celu zapewnienia pełnego dostosowania do polityki wizowej UE. Realizacja oświadczenia UE–Turcja z marca 2016 r. nadal przynosiła konkretne wyniki w postaci ograniczenia liczby nielegalnych i niebezpiecznych przepraw oraz ofiar śmiertelnych na Morzu Egejskim. Liczba przybyłych migrantów o nieuregulowanym statusie jest niższa o 97 % niż w okresie poprzedzającym realizację oświadczenia, znacząco spadła liczba ofiar śmiertelnych na morzu. Tureckie organy ścigania nasiliły swoje działania w okresie objętym sprawozdaniem. Turcja w dalszym ciągu podejmowała znaczne wysiłki, przyjmując ponad 3,6 miliona uchodźców z Syrii, oraz około 370 000 tys. uchodźców z innych krajów. UE nadal wspierała Turcję w realizacji tego wyzwania. Na potrzeby zaspokajania humanitarnych i rozwojowych potrzeb uchodźców i społeczności przyjmujących nadal stosowany jest unijny Instrument Pomocy dla Uchodźców w Turcji, którego łączny budżet opiewa na kwotę 6 mld EUR. Pierwsza transza środków w ramach tego instrumentu w wysokości 3 mld EUR została w pełni zakontraktowana. Wyniki są wyraźnie widoczne i bardzo skuteczne: około 1,6 milionów uchodźców korzysta obecnie z comiesięcznych przelewów gotówkowych za pośrednictwem siatki bezpieczeństwa socjalnego w sytuacjach nadzwyczajnych, zapewniono pięć milionów konsultacji w ramach podstawowej opieki zdrowotnej, finansowe wsparcie otrzymały rodziny ponad 494 000 dzieci uczęszczających do szkoły. Trwa realizacja drugiej transzy w wysokości 3 mld EUR. Wspomniany instrument nadal jest nadal sztandarowym mechanizmem koordynującym działania, który pozwala na szybkie, skuteczne i efektywne udzielanie pomocy przez UE. Kontynuacja skoordynowanych na szczeblu UE środków wspierających działania krajowe w regionie Bałkanów Zachodnich zaowocowała dalszym (o 35 %) ograniczeniem liczby przypadków nielegalnego przekraczania granic w okresie objętym sprawozdaniem, co potwierdza tendencję spadkową z 2017 r. Jednak trzeba uczynić więcej, aby lepiej wyposażyć państwa zmagające się z migracją, wspierając między innymi ich wysiłki prowadzące do lepszego zarządzania granicami i ograniczenia migracji nieuregulowanej. W 2018 r. Bośnia i Hercegowina odnotowały napływ ponad 20 000 migrantów i uchodźców. UE nadal wspiera ten region, umacniając potencjał swoich partnerów w zakresie zarządzania przepływami migracyjnymi, ustanawiania procedur azylowych, mechanizmów powrotowych i wymiany informacji. Zakończono negocjacje w sprawie umów o statusie z pięcioma państwami tego regionu. Dzięki temu możliwe jest rozmieszczenie zespołów Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej, wyposażonych w uprawnienia wykonawcze, na obszarach sąsiadujących z granicami zewnętrznymi UE w celu wsparcia krajowych organów straży granicznej. Umowa z Albanią weszła w życie; wysłano pierwszych funkcjonariuszy straży granicznej. Państwa Bałkanów Zachodnich muszą dołożyć starań, aby rozwiązać kwestię nieuzasadnionych wniosków o azyl składanych przez obywateli tego regionu w państwach członkowskich UE. f) Gospodarka Gospodarka państw Bałkanów Zachodnich i Turcji nadal stoi w obliczu poważnych wyzwań, które nie pozwalają tym państwom na pełne wykorzystanie swojego potencjału gospodarczego. Mimo, że w minionych latach nastąpiło pewne przyspieszenie wzrostu gospodarczego, utworzono liczne miejsca pracy i wzrosły dochody, państwa te nadal pozostają w tyle pod względem reformy swoich struktur gospodarczych i konkurencyjności. Zmagają się z wysoką stopą bezrobocia, zwłaszcza wśród młodzieży, poważnym niedopasowaniem umiejętności, utrzymującym się dużym udziałem gospodarki nieformalnej oraz niekorzystnym otoczeniem biznesu i niskim poziomem innowacji. W Turcji utrzymywała się zdecydowana tendencja regresowa, która wywołała poważne obawy odnośnie do możliwości zachowania przez to państwo statusu funkcjonującej gospodarki rynkowej. Sytuacja gospodarcza pogorszyła się w 2018 r. Było to spowodowane nagłym pogorszeniem się warunków finansowania, co z kolei uwypukliło niedociągnięcia o charakterze makroekonomicznym, które narastały przez lata. Dalszemu pogorszeniu uległo zarządzanie gospodarcze, a państwo w większym stopniu ingerowało w gospodarkę. Turcja musi odwrócić tendencję regresu w reformach rynkowych. Klimat inwestycyjny w regionie Bałkanów Zachodnich pozostał w dużej mierze niezmieniony. Charakterystyczna jest dla niego niedostateczna praworządność, brak odpowiedniego egzekwowania kontroli pomocy państwa, zakorzeniona szara strefa gospodarki, nie najlepszy dostęp do finansowania oraz niski poziom integracji regionalnej i łączności. Utrzymuje się ingerencja państwa w gospodarkę, co zaostrza ryzyko korupcji ze względu na słabe zarządzanie finansami publicznymi oraz częste zmiany w zasadach wydawania zezwoleń i przepisach podatkowych. Istnieje silna potrzeba modernizacji infrastruktury, należy uruchamiać inwestycje za pośrednictwem pojedynczych projektów i kierować się priorytetami uzgodnionymi z UE. Decyzje dotyczące głównych inwestycji powinny opierać się na zasadach przejrzystości i należytej staranności, podobnie jak ma to miejsce w przypadku projektów dotyczących łączności, finansowanych za pośrednictwem ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich. Głównym czynnikiem sprzyjającym podnoszeniu się standardu życia w regionie Bałkanów Zachodnich jest integracja regionalna. Konkurencji sprzyja stworzenie regionalnego obszaru gospodarczego, co pozwala na osiągnięcie ekonomii skali oraz wzrost produktywności. Regionalny rynek spowoduje uruchomienie handlu w obrębie regionu i sprawi, że Bałkany Zachodnie staną się bardziej atrakcyjnym miejscem docelowym inwestycji. Integracja rynkowa oparta na przepisach i normach UE pomoże w stworzeniu możliwości opracowania nowych łańcuchów wartości i zwiększenia atrakcyjności regionu dla zagranicznych bezpośrednich inwestycji, w tym z UE. Lepsza łączność w sektorze transportu i energii przyspieszy integrację regionu z sieciami ogólnoeuropejskimi, wzmacniając konkurencyjne rynki energii i rozwijając korytarze gospodarcze w regionie. Traktat o Wspólnocie Transportowej, który został ratyfikowany przez wszystkie strony, umożliwi lepsze i bardziej zdecydowane wdrażanie programu dotyczącego sieci połączeń. Stworzenie przestrzeni cyfrowej i pogłębiona integracja rynków pracy oznaczają nowe możliwości dla młodych ludzi w regionie. W kwietniu 2019 r. podpisano nowe porozumienie w sprawie roamingu, które przyniesie znaczne korzyści obywatelom i przedsiębiorstwom w regionie. W wyniku porozumienia już od lipca 2019 r. realizowane będzie stopniowe obniżenie opłat roamingowych (obniżenie cen detalicznych transmisji danych i rozmów telefonicznych o 25 % i o 33 % w przypadku krótkich wiadomości tekstowych), zaś od lipca 2021 r. opłaty roamingowe zostaną całkowicie zniesione. Abonenci sieci komórkowych z regionu będą mogli w pełni korzystać ze swoich krajowych pakietów w ramach roamingu w regionie Bałkanów Zachodnich, nie ponosząc dodatkowych kosztów. Porozumienie otwiera również drogę do przygotowania planu działania prowadzącego do ograniczenia kosztów roamingu między Bałkanami Zachodnimi a UE, co zostało przewidziane w Agendzie cyfrowej dla Bałkanów Zachodnich. UE nadal jest największym partnerem handlowym Bałkanów Zachodnich, zarówno pod względem importu (73,5 %) jak i eksportu (80,6 %). Przedsiębiorstwa unijne to najwięksi inwestorzy w regionie, którzy zapewniają 73 % bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Są tym samym najważniejszym czynnikiem zewnętrznym napędzającym wzrost gospodarczy i tworzenie miejsc pracy w regionie. Zasadnicze znaczenie ma wzmocnienie odporności regionu, a tym samym zapewnienie pełnej zgodności aktywności gospodarczej finansowanej przez podmioty zagraniczne z unijnymi wartościami, normami i standardami, przede wszystkim w kluczowych obszarach, takich jak praworządność, zamówienia publiczne, środowisko, energia, infrastruktura i konkurencja. W Bałkanach Zachodnich rośnie działalność gospodarcza i inwestycyjna Chin; może ona być źródłem wielu nowych możliwości dla regionu. Jednak w inwestycjach tych bardzo często zaniedbuje się kwestię zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego oraz stabilności finansowania i przepisów UE dotyczących udzielania zamówień publicznych, co może prowadzić do wysokiego zadłużenia i przejęcia kontroli nad strategicznymi aktywami i zasobami. Oznacza to, że państwa partnerskie powinny w całości wdrożyć literę i ducha układów o stowarzyszeniu i stabilizacji z UE i określić priorytety pod względem reform w określonych rozdziałach negocjacyjnych w procesie przystąpienia. UE powinna pokierować tymi reformami bardziej zdecydowanie, między innymi uwzględniając je w przyszłych ramach negocjacyjnych. UE wspiera lepsze zarządzanie gospodarcze w regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji w ramach corocznego procesu towarzyszącego programowi dostosowań gospodarczych. Proces ten, który jest integralnym elementem przygotowań do członkostwa w UE, stał się kluczowym narzędziem formułowania i wdrażania reform makroekonomicznych i strukturalnych, zaprojektowanych tak, aby zwiększały konkurencyjność oraz pobudzały wzrost i tworzenie miejsc pracy. Pomaga on wzmocnić trwały wzrost gospodarczy w perspektywie długoterminowej i zwiększyć konwergencję, ułatwia planowanie polityki oraz czynienie postępów w zakresie gospodarczych kryteriów związanych z przystąpieniem. Należy w większym stopniu skoncentrować się na zwiększeniu poczucia odpowiedzialności, aby poprawić realizację określonych reform. Rozwój gospodarczy i przyrost liczby miejsc pracy ma również zasadnicze znaczenie dla pokonywania wyzwań demograficznych, z jakimi zmagają się Bałkany Zachodnie: wysokiej emigracji i niskiej liczby urodzeń. Jeżeli gospodarka i zarządzanie demokratyczne nie zostaną ogólnie wzmocnione, zjawiska te będą się utrzymywać, powodując powszechne rozczarowanie, szczególnie wśród młodzieży, a także pociągając za sobą ryzyko drenażu mózgów. g) Współpraca regionalna i stosunki dobrosąsiedzkie Polityka rozszerzenia UE musi nadal być narzędziem wprowadzania stabilności, dlatego też Unia nie może sobie pozwolić na to, by na jej obszar przeniknęły dwustronne spory i zaburzenia stabilizacji, jakie mogą się z nimi wiązać. Zanim poszczególne państwa przystąpią do Unii, należy znaleźć i wdrożyć ostateczne i wiążące rozwiązania, które przyczynią się do stabilizacji w regionie. Przykładem porozumienia w regionie oraz poza nim jest historyczna ugoda między Macedonią Północną a Grecją, która zamyka 27-letni spór o nazwę. Jednak w całym regionie Bałkanów Zachodnich konieczne jest podejmowanie dalszych – zdecydowanych i przekonujących – wysiłków. Pogorszyły się kontakty między Prisztiną a Belgradem, szczególny wpływ miała na to podjęta przez Kosowo decyzja o nałożeniu cła w wysokości 100 % na przywóz z Serbii oraz Bośni i Hercegowiny. Decyzja ta narusza przepisy Środkowoeuropejskiej umowy o wolnym handlu i spowodowała szereg prowokacji po obu stronach. Kosowo musi jak najszybciej uchylić tę decyzję. Obie strony muszą powstrzymać się od dalszych działań, które mogłyby być postrzegane jako prowokacyjne. Pilnie potrzebne są dalsze postępy w ramach wspieranego przez UE dialogu na rzecz pełnej normalizacji stosunków między Serbią a Kosowem, które powinny doprowadzić do zawarcia i wdrożenia kompleksowego, prawnie wiążącego porozumienia w sprawie normalizacji stosunków.

Stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna to dwa zasadnicze elementy procesu stabilizacji i stowarzyszenia oraz procesu rozszerzenia. Szczyt w Sofii przyniósł odnowione zobowiązanie na rzecz umocnienia stosunków dobrosąsiedzkich, stabilizacji w regionie oraz wzajemnej współpracy. Kontynuowano regularne kontakty międzyrządowe oraz dialog techniczny i współpracę na szczeblu dwustronnym i regionalnym. Niezbędne są jednak dalsze wysiłki, zwłaszcza w najbardziej wrażliwych obszarach. Należy wzmocnić współpracę regionalną, zwłaszcza w kwestii zbrodni wojennych, w tym za pośrednictwem inicjatyw mających na celu pojednanie, takich jak utworzenie regionalnej komisji prawdy. Podjęcie starań jest konieczne również w związku z zaginionymi osobami; w tym kontekście ważnym krokiem naprzód jest przyjęcie regionalnego ramowego planu działania. Należy unikać wypowiedzi lub działań, które mogłyby niekorzystnie wpłynąć na stosunki dobrosąsiedzkie. W UE nie ma miejsca na konfrontacyjną retorykę ani gloryfikowanie zbrodniarzy wojennych – z którejkolwiek strony. Kontynuowano współpracę regionalną, istotną rolę odgrywa przy tym unijny program dotyczący sieci połączeń, zwłaszcza dzięki uzgodnionemu planowi działania dotyczącemu regionalnego obszaru gospodarczego, rozwoju sieci transportu i energii, agendy cyfrowej oraz wdrożenia projektów mobilności młodzieży wspieranych przez regionalne biuro ds. współpracy na rzecz młodzieży. Dzięki programowi Erasmus+ nadal wspierano dialog międzykulturowy w placówkach szkolnictwa wyższego i wśród młodzieży. Proces współpracy w Europie Południowo-Wschodniej oraz inne inicjatywy regionalne niezmiennie przyczyniają się do poprawy stabilizacji i współpracy. Poczyniono pewne postępy w zakresie realizacji projektów dotyczących sieci połączeń. Konieczne są jednak dalsze wysiłki, aby spełnić niezrealizowane obietnice wynikające z takich regionalnych porozumień i zobowiązań, aby zaczęły one faktycznie funkcjonować, w tym w odniesieniu do wdrożenia środków reformy sieci połączeń uzgodnionych w 2015 r. Priorytety dotyczące łączności i ochrony środowiska w regionie będą wymagać w szczególności silnej synergii z sąsiednimi państwami członkowskimi, w tym za pośrednictwem strategii UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego. Nie należy utrudniać pełnego i sprzyjającego włączeniu uczestnictwa wszystkich partnerów z Bałkanów Zachodnich w inicjatywach i wydarzeniach powiązanych z współpracą regionalną. Ogólnie rzecz biorąc, współpracy regionalnej nie można narzucić z zewnątrz. Musi być ona aktywniej stymulowana przez kraje regionu, które powinny wziąć na siebie pełną odpowiedzialność za wysiłki przyczyniające się do osiągnięcia stabilności, pojednania i zwiększenia możliwości gospodarczych. W oparciu o deklarację podpisaną na posiedzeniu ministrów w lutym 2019 r., dotyczącą przejścia na czystą energię, Bałkany Zachodnie dysponują znacznymi możliwościami realizacji w regionie tzw. zielonej agendy, która pozwoliłaby im na podjęcie szeregu kwestii związanych ze środowiskiem, począwszy od usuwania odpadów i zanieczyszczenia powietrza, po kwestie bardziej przekrojowe, takie jak zmiana klimatu. Powyższe działania nie tylko przyniosłyby bezpośrednie korzyści dla zdrowia i dobrostanu obywateli w regionie, ale również uczyniłoby region bardziej atrakcyjnym dla inwestycji i dla turystyki. Dzięki temu możliwe jest także odblokowanie znaczącego potencjału gospodarczego zielonego wzrostu i gospodarki o obiegu zamkniętym. Ważne jest utrzymanie postępów poczynionych dotychczas w ramach rozmów dotyczących rozwiązania kwestii cypryjskiej prowadzonych pod auspicjami ONZ oraz przygotowanie do sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania, uwzględniającego również aspekty zewnętrzne. Zasadnicze znaczenie dla znalezienia takiego sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania kwestii cypryjskiej w ramach ONZ będzie miało stałe zaangażowanie Turcji i jej konkretny wkład w negocjacje. Turcja powinna pilnie wypełnić swoje zobowiązania dotyczące całkowitego wdrożenia protokołu dodatkowego do układu o stowarzyszeniu UE–Turcja i podjąć kroki w kierunku normalizacji stosunków z Republiką Cypryjską. Komisja wzywa Turcję do unikania wszelkiego rodzaju gróźb, tarć lub działań naruszających stosunki dobrosąsiedzkie i zagrażających pokojowemu rozwiązaniu sporów. Komisja kładzie nacisk na poszanowanie wszystkich suwerennych praw państw członkowskich UE. Dotyczy to między innymi prawa do zawierania umów dwustronnych oraz do poszukiwania i wydobywania zasobów naturalnych zgodnie z dorobkiem prawnym UE i prawem międzynarodowym, w tym Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza. h) Przedakcesyjna pomoc finansowa w następnych wieloletnich ramach finansowych We wniosku Komisji dotyczącym Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III) w ramach kolejnych wieloletnich ram finansowych na lata 2021–2027 przewidziano podejście oparte na zrównoważonej polityce, przy bardziej strategicznym i dynamicznym rozmieszczeniu pomocy oraz z priorytetowym potraktowaniem podstawowych wymogów związanych z członkostwem. Dzięki koncentracji pomocy finansowej UE na kluczowych priorytetach proponowany Instrument Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III) spowoduje jeszcze większy efekt dźwigni służący wspieraniu reform i przybliży partnerów do wartości i norm Unii. Spodziewa się, że w ramach nowego instrumentu IPA III zapewniona zostanie równowaga wewnętrznych osiągnięć, skierowane zostaną zachęty do partnerów, którzy osiągają postępy. Wszyscy partnerzy otrzymają zrównoważone i sprawiedliwie rozdzielone wsparcie dla podejmowanych wysiłków. W tym roku przypada dziesiąta rocznica utworzenia ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich. Ta skuteczna platforma współpracy i koordynacji, którą kieruje Komisja, kojarzy międzynarodowe i krajowe instytucje finansujące a także donatorów i beneficjentów. Na przestrzeni lat przyczyniała się ona do przygotowania i finansowania ważnych projektów infrastrukturalnych w regionie Bałkanach Zachodnich dotyczących łączności, ale także środowiska i sektora społecznego. UE wniosła wkład w postaci funduszy przedakcesyjnych, w wysokości 925 mln EUR. Jak dotąd kwota ta pozwoliła zmobilizować pożyczki w wysokości 5,4 mld EUR oraz inwestycje szacowane na ponad 18 mld EUR. Zgodnie ze Strategią dotyczącą Bałkanów Zachodnich ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich będą dalej rozszerzane pod względem strategicznym i finansowym. III. WNIOSKI I ZALECENIA Proces przystąpienia do UE nadal opiera się na ustanowionych kryteriach, sprawiedliwych i rygorystycznych wymogach oraz na zasadzie własnych osiągnięć. Przystąpienie do UE wymaga wdrożenia kompleksowych reform w wymagającym otoczeniu. Cel ten może zostać osiągnięty jedynie w perspektywie długoterminowej. Na podstawie powyższej analizy oraz ocen zawartych w załączonych podsumowaniach dotyczących poszczególnych krajów Komisja sformułowała następujące wnioski i zalecenia: I 1.Wiarygodna polityka rozszerzenia to geostrategiczna inwestycja w pokój, stabilizację, bezpieczeństwo i wzrost gospodarczy w całej Europie. Jest również nieodłączną częścią szerszej strategii, która zmierza do umocnienia Unii do 2025 r. UE i jej partnerzy aspirujący do członkostwa mają przed sobą wspólne możliwości ale także wspólne wyzwania, takie jak migracja, przestępczość zorganizowana i terroryzm. Jednym z najważniejszych priorytetów politycznych UE jest przygotowanie zainteresowanych krajów do spełnienia wszystkich wymogów członkostwa. 2.Turcja pozostaje kluczowym partnerem Unii Europejskiej w szeregu obszarów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. Przygotowana przez Komisję strategia dla Bałkanów Zachodnich z lutego 2018 r. nadała nową dynamikę w całym regionie i zwiększyła zaangażowanie UE oraz jej państw członkowskich. Jednak poszczególne państwa w różnym stopniu korzystają z tej historycznej szansy. Albania i Macedonia Północna podjęły wyzwanie i zrealizowały szereg reform, przede wszystkim w obszarach ustalonych jednomyślnie w konkluzjach Rady z czerwca 2018 r. Czarnogóra i Serbia muszą działać w sposób bardziej zdecydowany i zwiększyć swoje starania w kluczowych obszarach. Bośnia i Hercegowina stoi w obliczu licznych wyzwań strukturalnych. W opinii Komisji w sprawie jej wniosku o członkostwo w UE zawarto obszerny program reform, które nadałyby Bośni i Hercegowinie nowy impuls w procesie integracji z UE. Kosowo powinno ponownie położyć polityczny nacisk na postępy na drodze do integracji europejskiej. 3.By proces ten posuwał się do przodu, państwa kandydujące powinny przede wszystkim wykazać się faktycznymi i trwałymi rezultatami w kluczowych kwestiach, których odzwierciedleniem jest zasada „najpierw kwestie podstawowe”: praworządność, reforma wymiaru sprawiedliwości, walka z korupcją i przestępczością zorganizowaną, bezpieczeństwo, prawa podstawowe, funkcjonowanie instytucji demokratycznych i reforma administracji publicznej, a także rozwój gospodarczy i konkurencyjność. Bałkany Zachodnie powinny ponadto jak najszybciej poczynić postępy w zakresie pojednania, stosunków dobrosąsiedzkich i współpracy regionalnej, kierując się przykładem historycznego porozumienia między Macedonią Północną a Grecją. 4.UE od długiego czasu wspiera europejską perspektywę całego regionu Bałkanów Zachodnich, co potwierdzono w ubiegłym roku. Jak stwierdzono w opracowanej przez Komisję strategii dla Bałkanów Zachodnich, żadne z państw nie spełnia obecnie kryteriów członkostwa. Osiągnięcie tych kryteriów wymaga wielu lat intensywnych prac i konkretnych wyników. Również sama Unia musi zadbać o swoje wzmocnienie i stabilizację przed rozszerzeniem swoich granic. Jednak trwała i wiarygodna perspektywa jest dla wszystkich państw zasadniczym czynnikiem transformacji, wspierającym pojednanie, stabilizację eksportu oraz promowanie unijnych wartości, norm i standardów. UE musi podtrzymywać swoje zobowiązania, a jej odpowiedź na obiektywne osiągnięcia poszczególnych państw w kontekście ustalonych warunków powinna być wyraźna i pozytywna. Chodzi tu o strategiczną inwestycję nie tylko w przyszłość regionu, ale przede wszystkim we własne interesy polityczne i gospodarcze UE. 5.UE nadal jest głównym zewnętrznym czynnikiem napędzającym wzrost gospodarczy i tworzenie miejsc pracy w regionie Bałkanów Zachodnich. Zachowanie pełnej zgodności jakiejkolwiek zagranicznej aktywności gospodarczej z unijnymi wartościami, normami i standardami ma kluczowe znaczenie dla odniesienia przez region sukcesów, zwłaszcza w obszarach takich jak praworządność, konkurencja, zamówienia publiczne, środowisko, energia, infrastruktura. Nasilona działalność gospodarcza i inwestycyjna Chin w regionie może zasadniczo wiązać się z nowymi możliwościami; jednak inwestycje te bardzo często zaniedbują kwestię zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego oraz stabilności finansowania. Uwypukla to znaczenie, jakie ma pełne wdrożenie przez kraje partnerskie w wymienionych wyżej obszarach litery i ducha układów o stabilizacji i stowarzyszeniu z UE oraz określenie priorytetów pod względem istotnych reform w procesie przystąpienia. II

6.Turcja nadal jest kluczowym partnerem Unii Europejskiej w obszarach leżących we wspólnym interesie, począwszy od migracji i walki z terroryzmem po energię, transport i wymianę handlową. W konkluzjach Rady do Spraw Ogólnych z czerwca 2018 r. stwierdzono, że w dominujących obecnie okolicznościach negocjacje w sprawie przystąpienia Turcji do UE utknęły w martwym punkcie i nie można rozważać otwarcia ani zamknięcia żadnych kolejnych rozdziałów negocjacyjnych. Nadal aktualne są fakty, które doprowadziły do tej oceny. Powtarzanej przez rząd Turcji deklaracji na rzecz przystąpienia do UE nie towarzyszyły powiązane z tym działania i reformy. Nie rozwiano poważnych obaw UE dotyczących negatywnego rozwoju sytuacji w obszarze praworządności, praw podstawowych i sądownictwa. Po zniesieniu stanu wyjątkowego w lipcu 2018 r. Turcja wprowadziła do prawodawstwa szereg elementów tego stanu o bardziej represyjnym charakterze. W nowym systemie prezydenckim usunięto szereg mechanizmów kontroli i równowagi, które funkcjonowały przedtem. Doprowadziło to do dalszego upolitycznienia administracji publicznej i sądownictwa. Wybory prezydenckie i parlamentarne, które odbyły się w czerwcu 2018 r., a także wybory samorządowe, które miały miejsce w marcu 2019 r., charakteryzowały się dużą frekwencją. Wyborcy mieli rzeczywisty wybór, mimo ewidentnego braku warunków, które umożliwiałyby konkurowanie na równych i sprawiedliwych zasadach. Partia rządząca odnotowała znaczną przewagę, która znalazła odzwierciedlenie również w przeważającej obecności w mediach publicznych i prywatnych, powiązanych z rządem. Po wyborach samorządowych Najwyższa Rada Wyborcza ogłosiła, że czterech wybranych burmistrzów i członków rad miejskich w południowo-wschodniej Turcji nie kwalifikuje się do objęcia urzędu, mimo że ich kandydatury zostały zatwierdzone przed wyborami. Anulowano ponadto wybory na burmistrza w Istambule i przewidziano ponowną turę na 23 czerwca. Podjęta przez Najwyższą Radę Wyborczą decyzja o ponownym przeprowadzeniu wyborów w Istambule, a także decyzje o przyznaniu urzędu burmistrza w poszczególnych gminach na południowym wschodzie kandydatom z drugiego miejsca, jest źródłem poważnych obaw, jeżeli chodzi o legalność i integralność procesu wyborczego oraz niezależność instytucji od nacisków politycznych. Decyzje te są wymierzone przeciwko podstawowej idei demokratycznego procesu wyborczego, jaką jest zagwarantowanie, aby zwyciężyła wola narodu. Znacznemu pogorszeniu uległa też sytuacja w obszarze wolności słowa, wolności zgromadzeń i wolności zrzeszania się. Turcja musi poprawić skuteczną ochroną praw podstawowych oraz przyjąć i wdrożyć kompleksową i wiarygodną reformę sądownictwa, która przywróci jej niezależność. W tureckiej gospodarce utrzymywała się zdecydowana tendencja regresowa, która wywołała poważne obawy odnośnie do funkcjonującej gospodarki rynkowej. W odpowiedzi na dużą presję wywieraną na walutę krajową władze tureckie podjęły szereg działań politycznych, które w negatywny sposób odbiły się na funkcjonowaniu rynków. Podjęto pozytywne działania w celu poprawy otoczenia biznesu; jednak obawy związane z praworządnością dodatkowo zniechęciły inwestorów. Oświadczenie UE–Turcja z marca 2016 r. nadal przynosi pozytywne efekty, a obie strony są zaangażowane w jego realizację. Liczba nielegalnych przepraw z Turcji do UE spadła od czasu wejścia w życie oświadczenia, tendencja ta jest możliwa dzięki wsparciu ze strony Turcji. Turcja nadal czyniła wyjątkowe starania w celu zapewnienia masowej pomocy humanitarnej i wsparcia na rzecz ponad 3,6 mln uchodźców z Syrii i około 370 000 uchodźców z innych państw. Turcja i UE opierały się na owocnej współpracy nawiązanej dzięki Instrumentowi Pomocy dla Uchodźców w Turcji. Do maja 2019 r. uruchomiono ponad 80 projektów, finansowanych z kwoty 6 mld EUR uruchomionej przez UE. Turcja z zadowoleniem przyjęła ponowną próbę nawiązania przez ONZ konsultacji z zainteresowanymi stronami dotyczących ponownego podjęcia negocjacji z Cyprem. Ważne jest utrzymanie postępów poczynionych dotychczas w ramach rozmów dotyczących rozwiązania kwestii cypryjskiej prowadzonych pod auspicjami ONZ oraz kontynuowanie przygotowań do kompleksowego, sprawiedliwego i trwałego rozwiązania, uwzględniającego również aspekty zewnętrzne. Zasadnicze znaczenie dla powyższych negocjacji będzie miało zaangażowanie i wkład Turcji. Wzrosło napięcie w regionie w związku z perspektywą eksploatacji węglowodorów wzdłuż wybrzeża Cypru, w kontekście działań Turcji oraz oświadczeń podważających prawo Republiki Cypryjskiej do eksploatacji zasobów węglowodorów w jej wyłącznej strefie ekonomicznej. W maju 2019 r. Turcja wysłała do wyłącznej strefy ekonomicznej Cypru platformę wiertniczą, którą eskortowały okręty wojskowe. Spowodowało to dalszą eskalację napięcia. Komisja przypomina oświadczenie Rady Europejskiej z marca 2018 r., w którym zdecydowanie potępiono nielegalne działania Turcji we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego oraz na Morzu Egejskim. Przypominano także o zobowiązaniu Turcji do przestrzegania międzynarodowego prawa i dobrych stosunków sąsiedzkich oraz wzywano Turcję do poszanowania suwerennych praw Cypru do poszukiwania i wydobywania zasobów naturalnych zgodnie z prawem UE i prawem międzynarodowym. W marcu 2019 r. UE wezwała Turcję do powstrzymania się od wszelkich takich niezgodnych z prawem aktów, na które – o ile wystąpią — UE zareaguje odpowiednio i w pełnej solidarności z Cyprem. Turcja musi w pilnym trybie wywiązać się z obowiązku pełnego, niedyskryminującego wdrożenia protokołu dodatkowego do układu o stowarzyszeniu UE-Turcja oraz usunąć wszystkie przeszkody dla swobodnego przepływu towarów, w tym ograniczenia dla bezpośrednich połączeń transportowych z Cyprem. Nie odnotowano żadnych postępów w normalizacji stosunków dwustronnych z Republiką Cypryjską. Kontynuowano współpracę operacyjną z Grecją w obszarze migracji. Jednak napięcia związane z sytuacją we wschodnim regionie Morza Śródziemnego i na Morzu Egejskim osłabiły stabilność i bezpieczeństwo w regionie. Odnotowano powtarzające się i nasilone naruszenia wód terytorialnych i przestrzeni powietrznej Grecji i Cypru, za które odpowiada Turcja. Poprawiły się dwustronne stosunki z kilkoma państwami członkowskimi UE, zwłaszcza z Austrią, Niemcami i Niderlandami. 7.Czarnogóra otworzyła w 2018 r. dwa dodatkowe rozdziały negocjacyjne, tym samym łączna liczba otwartych rozdziałów wynosi 32, z czego trzy rozdziały tymczasowo zamknięto. Ogólnym priorytetem i kolejnym krokiem naprzód jest spełnienie pośrednich kryteriów odniesienia w dziedzinie praworządności określonych w rozdziałach 23 i 24. W ciągu ponad pięciu lat pracy Czarnogóra pokonała długą drogę w reformowaniu ram legalnych i instytucjonalnych w tym kontekście, a w większości obszarów osiągnęła wstępne rezultaty. Po spełnieniu tych pośrednich kryteriów odniesienia określone zostaną kryteria ostateczne, co będzie okazją dla UE do wyraźnego ustalenia wymogów w zakresie praworządności. Czarnogóra będzie musiała spełnić te wymogi przed zamknięciem poszczególnych rozdziałów. Czarnogóra będzie mogła osiągnąć ten nowy etap w procesie przystąpienia po tym, jak zdoła wyeliminować niedociągnięcia, przede wszystkim w krytycznych obszarach: wolności mediów, walki z korupcją i handlem ludźmi. Postępy w odniesieniu do rozdziałów dotyczących praworządności nadal będą decydujące dla tempa negocjacji w sprawie rozszerzenia. Polityczna scena Czarnogóry jest nadal podzielona, zaś opozycja w dużym stopniu kontynuuje bojkot parlamentarny, rozpoczęty po ostatnich wyborach z jesieni 2016 r. Doniesienia o rzekomej korupcji i nielegalnym finansowaniu partii politycznych, które pojawiły się na początku 2019 r., wywołały pokojowe protesty obywateli. W ramach negocjacji w sprawie przystąpienia do UE czynione są dalsze postępy: Tymczasowy komitet parlamentarny do spraw dalszych reform prawa wyborczego i innych aktów prawnych musi wykazać się postępami osiągniętymi w drodze dialogu międzypartyjnego. Poczyniono należyte postępy w zakresie planowania polityki, rekrutacji na podstawie kryteriów merytorycznych, racjonalizacji organizacji administracji państwowej. Szczególnym wyzwaniem pozostaje natomiast depolityzacja służby publicznej, w tym na szczeblu lokalnym. Czarnogóra umocniła swoje ramy prawne w dziedzinie migracji i azylu. Jej gospodarka rozwijała się w szybkim tempie. Jednak zadłużenie publiczne osiągnęło nową rekordową wartość. Rozwój sektora prywatnego nadal był ograniczony, czego przyczyną były niedociągnięcia otoczenia biznesu, sądownictwo, a także wysoki wskaźnik nieformalnego załatwiania spraw. Jest to odzwierciedleniem niedostatecznych możliwości wdrażania w kluczowych instytucjach odpowiedzialnych za egzekwowanie praworządności i konkurencję na rynku. 8.W okresie objętym sprawozdaniem Serbia rozpoczęła negocjacje w sprawie czterech rozdziałów negocjacyjnych, tym samym łączna liczba otwartych rozdziałów wynosi 16, z czego dwa rozdziały tymczasowo zamknięto. Zasadnicze znaczenie mają postępy w zakresie praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem, nadal będą one decydujące dla tempa negocjacji w sprawie rozszerzenia. Jeżeli Serbia chce utrzymać ogólną równowagę w swoich negocjacjach w sprawie przystąpienia do UE, musi zdecydowanie przyspieszyć tempo reform w obszarze praworządności, zwłaszcza w kontekście niezależności sądownictwa, walki z korupcją, wolności mediów, wewnętrznego rozliczenia zbrodni wojennych i walki z przestępczością. Scenę polityczną Serbii w coraz większym stopniu charakteryzuje polaryzacja i kurcząca się przestrzeń dla odmiennych opinii politycznych. Występuje pilna potrzeba tworzenia większej przestrzeni dla prawdziwej debaty międzypartyjnej, która pozwoli osiągnąć proeuropejski konsensus – decydujący dla postępów tego państwa na drodze do przystąpienia do UE. Niektóre partie opozycyjne rozpoczęły bojkotowanie parlamentu w marcu 2019 r. Praktyki parlamentarne stosowane przez rządzącą koalicję doprowadziły do pogorszenia debaty ustawodawczej i kontroli ustawodawczej i podważyły kontrolę, jaką parlament sprawuje nad władzą wykonawczą. W grudniu 2018 r. w Belgradzie rozpoczęły się cotygodniowe protesty antyrządowe, które były reakcją na atak na przywódcę partii opozycyjnej. Nie odnotowano wprawdzie postępów w zakresie wolności słowa, jednak zaprojektowana została nowa, przejrzysta i inkluzywna strategia medialna. Należy przyjąć tę strategię i wdrożyć w pilnym trybie, mając na względzie poważne wyzwania w tym obszarze. Osiągnięto pewne postępy w zakresie świadczenia usług na rzecz obywateli, jednak konieczne jest podjęcie starań w celu profesjonalizacji i odpolitycznienia administracji publicznej. Szczególne znaczenie ma zdolność Serbii do przyciągnięcia wykwalifikowanej kadry do pracy w administracji zajmującej się kwestiami UE i utrzymania jej w tych jednostkach. Celem trwającego procesu reform konstytucyjnych opartego na wspieranym przez rząd projekcie z października 2018 r. jest przede wszystkim wzmocnienie gwarancji niezależności sądów, zgodnie ze standardami europejskimi. Reformy gospodarcze nadal przynoszą rezultaty, w szczególności w kontekście stabilizacji makroekonomicznej. Presja cenowa utrzymywała się na niskim poziomie, poprawie uległy wyniki rynku pracy. Jednak główne reformy strukturalne administracji publicznej, organów podatkowych oraz przedsiębiorstw państwowych postępowały w powolnym tempie. Funkcjonowanie sektora prywatnego nadal utrudniają niedociągnięcia w zakresie praworządności oraz egzekwowania zasad uczciwej konkurencji. Serbia w dalszym ciągu znacząco przyczyniała się do zarządzania mieszanymi przepływami migracyjnymi w kierunku UE. Jeżeli chodzi o dialog z Prisztiną ułatwiany przez UE, Serbia utrzymała swoje zaangażowanie pomimo wprowadzenia przez Kosowo taryf celnych. Serbia musi jednak podjąć dalsze wysiłki i przyczynić się – zwłaszcza w kontekście stosunków międzynarodowych – do stworzenia środowiska sprzyjającego zawarciu prawnie obszernej i wiążącej umowy z Kosowem. Umowa taka jest sprawą pilną i kluczową, jeśli chodzi o to, aby Serbia i Kosowo poczyniły postępy na drodze do osiągnięcia swoich celów na szczeblu europejskim. 9.Macedonia Północna poczyniła znaczne postępy w realizacji swojego strategicznego celu, jakim jest przystąpienie do UE i NATO. Państwo wykazywało determinację w kierunku przyspieszenia realizacji unijnego programu reform i osiągnęło wymierne oraz trwałe rezultaty, zwłaszcza jeżeli chodzi o warunki określonych w konkluzjach Rady z czerwca 2018 r. w sprawie rozpoczęcia negocjacji dotyczących przystąpienia. W okresie objętym sprawozdaniem rząd nieustannie dowodził politycznej woli w postępowaniu naprzód, stopniowo wolę taką wykazywała także opozycja; odnotowano także pozytywną zmianę w sposobie myślenia, mimo politycznych wyzwań. Trwałość tych reform strukturalnych jest procesem długotrwałym i wymaga stałego zaangażowania. Stosowne zmiany legislacyjne w przedmiotowych obszarach były realizowane najczęściej w sposób przejrzysty i sprzyjający włączeniu, z udziałem opozycji, społeczeństwa obywatelskiego i partnerów międzynarodowych. Osiągnięto pierwsze konkretne rezultaty, jeżeli chodzi o wzmocnienie niezależności sądownictwa, a także prowadzenie dochodzeń, ścigania przestępstw oraz wydawania wyroków skazujących w sprawach dotyczących korupcji, w tym poważnej korupcji, oraz przestępczości zorganizowanej. Starania muszą być kontynuowane w przejrzysty sposób, zapewniając w profesjonalny i bezstronny sposób funkcje wymiaru sprawiedliwości. Państwowa Komisja ds. Zapobiegania Korupcji podjęła znaczne działania na rzecz aktywnej walki z korupcją, która nie omija urzędników wysokiego szczebla reprezentujących całe spektrum polityczne. We współpracy z NATO i partnerami strategicznymi wprowadzono zabezpieczenia w zakresie służby wywiadu i bezpieczeństwa. Ma to zapobiec powtórzeniu się poważnych problemów z przeszłości. Podjęto starania na rzecz zwiększenia profesjonalizacji administracji publicznej; Państwowa Komisja ds. Zapobiegania Korupcji rozpoczęła wyjaśnianie kwestii rzekomego obsadzania stanowisk z klucza politycznego. Ogólnie rzecz biorąc przywrócono mechanizmy kontroli i równowagi, konsolidując demokrację i praworządność w Macedonii Północnej. Wybory prezydenckie, które odbyły się w dniach 21 kwietnia i 5 maja 2019 r., przeprowadzono w przejrzysty sposób, w spokojnej i pokojowej atmosferze. Historyczne porozumienie osiągnięte z Grecją zakończyło długotrwały spór i stanowi przykład pojednania dla tego regionu i całej Europy. Komisja oczekuje na dalsze wdrażanie traktatu pokojowego z Bułgarią. Wzrost gospodarczy, w 2018 r. na poziomie 2,7 %, ponownie zaczął rosnąć, a bezrobocie wprawdzie spada, jednak nadal jest wysokie. Rząd przyjął reformę w zakresie opodatkowania dochodów oraz reformę emerytur oraz podjął dalsze działania służące poprawie zarządzania finansami publicznymi i zwiększenia przejrzystości. Jednak niedobór wykwalifikowanej siły roboczej, zmiany strukturalne w otoczeniu biznesu oraz niedobór inwestycji w infrastrukturę utrudniają konkurencyjność i integrację przedsiębiorstw krajowych w światowych łańcuchach wartości. W świetle znacznych postępów i spełnienia warunków przyjętych jednomyślnie przez Radę w czerwcu 2018 r., Komisja zaleca teraz Radzie rozpoczęcie negocjacji z Macedonią Północną w sprawie przystąpienia. Aby wesprzeć kontynuację reform, Komisja zastosowałaby wobec tego kraju wzmocnione podejście w przypadku rozdziałów negocjacyjnych dotyczących sądownictwa i praw podstawowych oraz sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa. 10.Albania nadal czyni należyte postępy i wykazuje nieustanne zdeterminowanie do posuwania się do przodu na drodze do przystąpienia do UE. Albania osiągnęła wymierne i trwałe rezultaty, zwłaszcza jeżeli chodzi o warunki określone w konkluzjach Rady z czerwca 2018 r. dotyczące rozpoczęcia negocjacji w sprawie przystąpienia, w nieustannie podzielonej atmosferze politycznej. Partie opozycyjne, z których większość zrezygnowała ze swoich mandatów parlamentarnych w lutym 2019 r., powinny w konstruktywny sposób ponownie zaangażować się w instytucje demokratyczne i przyczynić się do osiągnięcia szerokiego konsensusu europejskiego. Reforma wymiaru sprawiedliwości była wdrażana w sposób spójny, co zaowocowało należytymi postępami oraz ustanowieniem fundamentów dla zasadniczego wzmocnienia sektora i konsolidacji niezależności, bezstronności, profesjonalizmu i rozliczalności. Osiągnięto konkretne rezultaty w zakresie ponownej oceny wszystkich sędziów i prokuratorów (weryfikacja). Kontynuowano również restrukturyzację instytucjonalną wymiaru sprawiedliwości. Ustanowiono nowe organy niezależnego samorządu wymiaru sprawiedliwości, co doprowadziło do utworzenia wyspecjalizowanych instytucji sądowych i dochodzeniowych działających w obszarze przestępczości zorganizowanej i korupcji. Kontynuowano działania na rzecz walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną, m.in. handlem narkotykami oraz uprawą roślin wykorzystywanych do ich wytwarzania, dzięki czemu osiągnięto trwałe sukcesy w postaci aktywnie prowadzonych dochodzeń, postępowań i wydawanych wyroków skazujących. W minionych latach Albania nieprzerwanie wykazywała silne zaangażowanie na rzecz walki z produkcją konopi i handlem nimi. Zacieśniono międzynarodową współpracę policyjną, w szczególności z państwami członkowskimi UE, co zaowocowało szeregiem zakrojonych na szeroką skalę i udanych operacji organów ścigania, a także zatrzymaniami przywódców zorganizowanych sieci przestępczych oraz postępowaniami w ich sprawie. Długoterminowym wyzwaniem pozostaje osiągnięcie konkretnych wyników w postaci aktywnie prowadzonych dochodzeń, postępowań oraz wydanych wyroków skazujących w walce z korupcją na wszystkich szczeblach oraz z przestępczością zorganizowaną. Wymaga ono dalszych wzmożonych i spójnych wysiłków ze strony Albanii, ale także międzynarodowej współpracy operacyjnej z państwami członkowskimi UE. Kontynuowano reformę administracji publicznej, której przyświecają ogólne cele polegające na zwiększeniu profesjonalizmu i przejrzystości w procedurach rekrutacji na potrzeby służby cywilnej, a także na wzmocnieniu procesu kształtowania polityki poprzez konsolidację struktur koordynacji sektorowej i ustanowienie ram regulacyjnych dla przeprowadzania oceny skutków. Dalej realizowano działania służące wzmocnieniu polityki antydyskryminacyjnej i zapewnieniu faktycznej ochrony praw człowieka, w tym Romów i osób należących do mniejszości, jak również wdrożeniu przepisów dotyczących prawa własności. Wzrost gospodarczy zwiększył się z 3,8 % w 2017 r. do 4,2 % w 2018 r., a bezrobocie i deficyt budżetowy zmniejszyły się, aczkolwiek nadal wykazują wysokie wartości. Brak efektywnej wiedzy fachowej, niski poziom edukacji i transferu technologii ograniczają konkurencyjność Albanii i jej integrację z międzynarodowymi łańcuchami wartości. W świetle znacznych postępów i spełnienia warunków przyjętych jednomyślnie przez Radę w czerwcu 2018 r., Komisja zaleca Radzie rozpoczęcie negocjacji z Albanią w sprawie przystąpienia. Aby wesprzeć kontynuację reform, Komisja zastosowałaby wobec tego kraju wzmocnione podejście w przypadku rozdziałów negocjacyjnych dotyczących sądownictwa i praw podstawowych oraz sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa. Albania musi kontynuować osiąganie konkretnych rezultatów w kontekście walki z korupcją na wszystkich szczeblach oraz walki z przestępczością zorganizowaną. Potrzebne jest osiągnięcie silniejszego wewnętrznego konsensusu w sprawie nadrzędnego priorytetu, jakim jest integracja europejska, który pozwoliłby przezwyciężyć obecną polaryzację i stanowiłby odzwierciedlenie woli politycznej ponad podziałami partyjnymi. Konieczne jest ponadto podtrzymywanie i konsolidowanie postępów poczynionych przez Albanię.

11.Ogólna sytuacja polityczna w Kosowie okazała się trudna. Postępy poczynione w kontekście niektórych kluczowych reform związanych z UE zostały przyćmione przez decyzję rządu o nałożeniu 100 % ceł na przywóz z Serbii oraz Bośni i Hercegowiny, co jest naruszeniem postanowień środkowoeuropejskiej umowy o wolnym handlu (CEFTA) oraz sprzeczne z duchem układu o stabilizacji i stowarzyszeniu (SAA). Kosowo powinno w trybie pilnym odwołać ten środek i skupić się na kontynuowaniu wdrażania SAA w obszarach, które wymagają silnego konsensusu międzypartyjnego. Kosowo powinno skutecznie wdrożyć przyjęte niedawno przepisy w obszarze praworządności oraz administracji publicznej i zakończyć realizację europejskiego programu reform. Potrzebne są poważne wysiłki w celu zapobieżenia ingerencji politycznej w rekrutację urzędników służby cywilnej wysokiego szczebla. Należy w większym stopniu skupić się na walce z korupcją i przestępczością zorganizowaną. Mianowanie osób skazanych za zbrodnie wojenne lub za przestępstwa korupcyjne bądź powiązane z przestępczością zorganizowaną na stanowiska urzędowe jest sprzeczne z europejskimi wartościami. Należy w rozważny sposób rozwiązać problem poważnej korupcji oraz przestępczości zorganizowanej, w tym na północy Kosowa. Osiągnięto pewne postępy w kontekście gospodarki, jeżeli chodzi o zrównoważony wzrost gospodarczy i niejaką poprawę otoczenia biznesu. Należy jednak przyjąć środki w celu podniesienia poziomu aktywności zawodowej i zatrudnienia, a tym samym zapewnienia zgodności budżetu z obowiązującymi regułami fiskalnymi, oraz w celu rozwiązania problemu gospodarki nieformalnej. W lipcu 2018 r. Komisja potwierdziła, że Kosowo spełniło wszystkie kryteria dotyczące liberalizacji reżimu wizowego zatwierdzone przez Radę. W marcu 2019 r. Parlament Europejski w pierwszym czytaniu poparł wniosek Komisji dotyczący liberalizacji reżimu wizowego. Wniosek w sprawie liberalizacji reżimu wizowego oczekuje na rozpatrzenie w Radzie i powinien zostać rozpatrzony w trybie pilnym. Kosowo powinno kontynuować wysiłki w celu zachowania zgodności z wszystkimi kryteriami, zwłaszcza w obszarze praworządności i migracji. Ogólnie rzecz biorąc, Kosowo nadal prowadziło dialog z Belgradem, który toczy się przy wsparciu UE. Kosowo musi jednak podjąć znaczne wysiłki i przyczynić się do stworzenia środowiska sprzyjającego zawarciu prawnie obszernej i wiążącej umowy z Serbią. Umowa taka jest sprawą pilną i kluczową, jeśli chodzi o to, aby Kosowo i Serbia poczyniły postępy na drodze do osiągnięcia swoich celów na szczeblu europejskim. Rząd Kosowa musi uchylić cła na przywóz z Serbii oraz Bośni i Hercegowiny. IV. ZAŁĄCZNIKI 1.Wniosek i zalecenie wynikające z opinii Komisji w sprawie wniosku Bośni i Hercegowiny o członkostwo w Unii Europejskiej 2.Podsumowanie ustaleń zawartych w sprawozdaniach 3.Wdrażanie strategii dla Bałkanów Zachodnich oraz Programu działań priorytetowych z Sofii: większe zaangażowanie UE 4.Załącznik statystyczny ZAŁĄCZNIK 1 – Wniosek i zalecenie wynikające z opinii Komisji w sprawie wniosku Bośni i Hercegowiny o członkostwo w Unii Europejskiej Bośnia i Hercegowina nie spełnia jeszcze w wystarczającym stopniu kryteriów związanych ze stabilnością instytucji gwarantujących demokrację, praworządność, poszanowanie praw człowieka oraz poszanowanie i ochronę mniejszości, ustanowionych przez Radę Europejską w Kopenhadze w 1993 r. Musi ona podjąć w tej kwestii znaczne wysiłki, aby w wystarczającym stopniu spełnić konkretne kryteria, wzmacniając swoje instytucje, aby mogły one zagwarantować demokrację, praworządność, poszanowanie praw człowieka oraz poszanowanie i ochronę mniejszości. Bośnia i Hercegowina musi dostosować swoje ramy konstytucyjne do norm europejskich i zapewnić funkcjonowanie swoich instytucji, aby móc przyjąć zobowiązania UE. Zdecentralizowana struktura państwa jest kompatybilna z członkostwem w UE, jednak Bośnia i Hercegowina będzie musiała zreformować swoje instytucje, aby móc skutecznie uczestniczyć w unijnym procesie decyzyjnym oraz w pełni wdrożyć i egzekwować dorobek prawny UE. Bośnia i Hercegowina musi udoskonalić swoje ramy wyborcze oraz funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości. Powinna również wzmocnić zapobieganie i zwalczanie korupcji i przestępczości zorganizowanej, w tym prania pieniędzy i terroryzmu, oraz zapewnić skuteczne funkcjonowanie systemów zarządzania granicami, migracji i azylu. Musi wzmocnić ochronę praw podstawowych wszystkich obywateli, w tym przez zapewnienie sprzyjającego otoczenia dla społeczeństwa obywatelskiego i pojednania oraz ochronę i integrację grup szczególnie wrażliwych. Musi również zakończyć najważniejsze etapy reformy administracji publicznej. Jeśli chodzi o kryteria gospodarcze, Bośnia i Hercegowina osiągnęła pewien stopień stabilności makroekonomicznej. Jednak aby przekształcić się w funkcjonującą gospodarkę rynkową, co stanowi jedno z kryteriów określonych przez Radę Europejską w Kopenhadze w 1993 r., Bośnia i Hercegowina musi zwrócić szczególną uwagę na przyspieszenie procedur decyzyjnych i poprawę otoczenia biznesu, a także na zwiększenie skuteczności i przejrzystości sektora publicznego, w szczególności przedsiębiorstw publicznych. Bośnia i Hercegowina powinna usunąć przeszkody uniemożliwiające prawidłowe funkcjonowanie mechanizmów rynkowych, takie jak słaba praworządność, znaczne obciążenia administracyjne, korupcja, długotrwałe i nadmiernie skomplikowane procedury administracyjne oraz duże rozdrobnienie wewnętrznego rynku krajowego. Aby sprostać presji konkurencyjnej i siłom rynkowym w Unii w perspektywie średnioterminowej, Bośnia i Hercegowina musi zwrócić szczególną uwagę na niską jakość kształcenia i jego niewystarczające ukierunkowanie na potrzeby rynku pracy, na jakość kapitału rzeczowego, na przykład na niewystarczający rozwój infrastruktury transportowej i energetycznej oraz na powolne dostosowywanie struktury gospodarczej kraju. Poprawy wymagają wyniki Bośni i Hercegowiny we wdrażaniu zobowiązań wynikających z układu o stabilizacji i stowarzyszeniu, w szczególności w odniesieniu do ustanowienia parlamentarnego wymiaru układu oraz przyjęcia krajowego planu przyjęcia dorobku prawnego UE. Bośnia i Hercegowina znajduje się, ogólnie rzecz biorąc, na wczesnym etapie przygotowań pod względem poziomu gotowości do przyjęcia zobowiązań wynikających z członkostwa w UE i musi znacząco przyspieszyć tempo procesu dostosowywania do dorobku prawnego UE oraz wdrożyć i egzekwować odnośne przepisy. Szczególną uwagę należy zwrócić na obszary takie jak: swobodny przepływ towarów, prawo przedsiębiorczości i swoboda świadczenia usług, społeczeństwo informacyjne i media, rolnictwo i rozwój obszarów wiejskich, rybołówstwo, polityka transportowa, energetyczna, gospodarcza i monetarna, statystyka, polityka społeczna i zatrudnienia, polityka wobec przedsiębiorstw i polityka przemysłowa, polityka regionalna i koordynacja instrumentów strukturalnych, edukacja i kultura, ochrona zdrowia i konsumentów oraz kontrola finansowa. Przystąpienie Bośni i Hercegowiny miałoby ograniczony ogólny wpływ na politykę Unii Europejskiej i nie wpłynęłoby na zdolność Unii do utrzymania swojego obecnego tempa rozwoju oraz jego pogłębienia. Jednocześnie zidentyfikowane niedociągnięcia funkcjonalne w Bośni i Hercegowinie, w szczególności związane z wewnętrznym procesem decyzyjnym, jak również niepewność i nakładanie się poszczególnych szczebli sprawowania rządów w przypadku szeregu kompetencji, mogłyby negatywnie wpłynąć na proces podejmowania decyzji na szczeblu UE, w szczególności w przypadku zagadnień wymagających jednomyślności wśród państw członkowskich UE. Bośnia i Hercegowina powinna zatem zaangażować się w proces eliminowania niedociągnięć funkcjonalnych w celu spełnienia wymogów członkostwa w UE i przyjęcia związanych z tym zobowiązań. Komisja uważa, że negocjacje w sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej z Bośnią i Hercegowiną należy rozpocząć, gdy tylko kraj ten osiągnie niezbędny poziom zgodności z kryteriami członkostwa, a w szczególności z kopenhaskich kryteriami politycznymi wymagającymi stabilności instytucji, które gwarantowałyby przede wszystkim demokrację i praworządność. Bośnia i Hercegowina będzie musiała gruntownie udoskonalić swoje ramy prawne i instytucjonalne, aby zagwarantować spełnienie następujących kluczowych priorytetów, do których należą: Demokracja / funkcjonowanie 1.Zapewnienie, aby wybory były przeprowadzane zgodnie z normami europejskimi, przez wdrożenie zaleceń OBWE/ODIHR i odpowiednich zaleceń Komisji Weneckiej, zapewnienie przejrzystości finansowania partii politycznych i przeprowadzenie wyborów samorządowych w Mostarze.

2.Zapewnienie, aby na wszystkich szczeblach mechanizmu koordynacji osiągnięto wyniki pod względem funkcjonowania w kwestiach związanych z UE, w tym przez opracowanie i przyjęcie krajowego programu mającego na celu przyjęcie dorobku prawnego UE. 3.Zapewnienie prawidłowego funkcjonowania Parlamentarnego Komitetu Stabilizacji i Stowarzyszenia. 4.Gruntowna poprawa ram instytucjonalnych, w tym na poziomie konstytucyjnym, w celu: a)zapewnienia pewności prawa w odniesieniu do podziału kompetencji na poszczególnych szczeblach sprawowania rządów; b)wprowadzenia klauzuli zastępującej umożliwiającej państwu – po przystąpieniu – na tymczasowe wykonywanie kompetencji innych szczebli rządu, aby zapobiegać naruszeniom prawa UE i naprawić ewentualne przypadki naruszeń; c)zagwarantowania niezależności sądów, w tym samorządów sędziowskich (High Judicial and Prosecutorial Council, HJPC); d)dokonania reformy Trybunału Konstytucyjnego, w tym zajęcia się kwestią sędziów międzynarodowych, oraz zapewnienia wykonania jego decyzji; e)zagwarantowania pewności prawa, w tym przez ustanowienie organu sądowego, któremu powierzono by zapewnianie spójnej wykładni prawa w całej Bośni i Hercegowinie; f)zapewnienia równości i niedyskryminacji obywateli, w szczególności poprzez zajęcie się orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Sejdić-Finci; g)zapewnienia, aby wszystkie organy administracyjne odpowiedzialne za wdrażanie dorobku prawnego opierały się wyłącznie na profesjonalizmie, a także wyeliminowania prawa weta w podejmowaniu decyzji, zgodnie z dorobkiem. 5.Podjęcie konkretnych działań w celu wspierania środowiska sprzyjającego pojednaniu w celu przezwyciężenia skutków wojny. Praworządność 6.Poprawa funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości poprzez przyjęcie nowych przepisów dotyczących Wysokiej Rady Sędziów i Prokuratorów oraz sądów Bośni i Hercegowiny zgodnie z normami europejskimi. 7.Skuteczniejsze zapobieganie korupcji i przestępczości zorganizowanej, w tym praniu pieniędzy i terroryzmowi, oraz zwalczanie tych zjawisk, w szczególności poprzez: a)przyjęcie i wdrożenie przepisów wdrożeniowych dotyczących konfliktu interesów i ochrony sygnalistów; b)zapewnienie skutecznego funkcjonowania i koordynacji organów antykorupcyjnych; c)dostosowanie prawodawstwa i zwiększenie zdolności w zakresie zamówień publicznych; d)zapewnienie skutecznej współpracy organów ścigania i prokuratury; e)wykazanie postępów, jeżeli chodzi o konkretne wyniki w zakresie: aktywnego prowadzenia dochodzeń, potwierdzonych aktów oskarżenia, ścigania i prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej i korupcji, w tym poważnej korupcji;

f)odpolitycznienie i restrukturyzację przedsiębiorstw publicznych oraz zapewnienie przejrzystości procesów prywatyzacyjnych. 8.Zapewnienie na wszystkich szczeblach skutecznej koordynacji zdolnością zarządzania granicami i zarządzania migracjami, a także zapewnienie funkcjonowania systemu azylowego. Prawa podstawowe 9.Wzmocnienie ochrony praw wszystkich obywateli, w szczególności przez zapewnienie wdrożenia prawodawstwa w dziedzinie niedyskryminacji i równości płci. 10.Zapewnienie prawa do życia i zakazu stosowania tortur, w szczególności przez: a) zniesienie odniesienia do kary śmierci w konstytucji jednostki administracyjnej Republika Serbska oraz b) wyznaczenie krajowego mechanizmu prewencji przeciwko torturom i brutalnemu traktowaniu. 11.Zapewnienie warunków sprzyjających społeczeństwu obywatelskiemu, zwłaszcza przez przestrzeganie europejskich norm w zakresie wolności zrzeszania się i wolności zgromadzeń. 12.Zagwarantowanie wolności słowa i mediów oraz ochrony dziennikarzy, w szczególności poprzez: a) zapewnienie, aby sprawy związane z przypadkami gróźb i przemocy wobec dziennikarzy i pracowników mediów były w odpowiedni sposób przekazywane organom sądowym oraz b) zapewnienie stabilności finansowej publicznego systemu radiofonii i telewizji. 13.Poprawa ochrony i integracji grup szczególnie wrażliwych, w szczególności osób niepełnosprawnych, dzieci, osób LGBTI, członków społeczności romskiej, zatrzymanych, migrantów i osób ubiegających się o azyl, a także przesiedleńców i uchodźców zgodnie z celem zamknięcia załącznika VII do Ogólnej umowy ramowej na rzecz pokoju w Bośni i Hercegowinie. Reforma administracji publicznej 14.Dokończenie niezbędnych działań w ramach reformy administracji publicznej, której celem ma być poprawa ogólnego funkcjonowania administracji publicznej przez zapewnienie profesjonalnej i odpolitycznionej służby cywilnej oraz skoordynowanego ogólnokrajowego podejścia do kształtowania polityki. Komisja zachęca Bośnię i Hercegowinę, na wszystkich szczeblach rządu, do uzgodnienia i wdrożenia środków reformy społeczno-gospodarczej zgodnie z wytycznymi politycznymi programu reform gospodarczych. Komisja zachęca również Bośnię i Hercegowinę do dalszego angażowania się we współpracę regionalną i zacieśniania stosunków dwustronnych z krajami sąsiadującymi, w tym przez zawieranie umów granicznych oraz dążenie do trwałego pojednania na Bałkanach Zachodnich. Komisja zaleca Radzie omówienie niniejszej opinii oraz działań następczych podjętych w związku z wymienionymi wyżej kluczowymi priorytetami po utworzeniu rządów w Bośni i Hercegowinie. Komisja będzie monitorować postępy Bośni i Hercegowiny w obrębie ram instytucjonalnych układu o stabilizacji i stowarzyszeniu oraz będzie nadal finansowo wspierać ten kraj, stosując Instrument Pomocy Przedakcesyjnej. Komisja przedstawi sprawozdanie dotyczące Bośni i Hercegowiny w ramach pakietu „rozszerzenie” na 2020 r., w którym dokona przeglądu realizacji głównych priorytetów przedstawionych powyżej w świetle kolejnych działań podejmowanych przez ten kraj na drodze do UE. ZAŁĄCZNIK 2 – Podsumowanie ustaleń zawartych w sprawozdaniach

Turcja W dniu 15 lipca 2016 r., w następstwie próby zamachu stanu, wprowadzono stan wyjątkowy, który zakończono w dniu 18 lipca 2018 r., kiedy dobiegło końca ostatnie przedłużenie. Jednak bezpośrednio po tym parlament Turcji przyjął ustawę, która zachowuje szereg elementów stanu wyjątkowego na okres kolejnych trzech lat. Ustawa ogranicza pewne podstawowe swobody, pozwalając przede wszystkim na zwalnianie urzędników służby cywilnej (w tym sędziów) oraz na przedłużanie aresztu, ograniczanie swobody przemieszczania się i zgromadzeń, a ponadto rozszerza uprawnienia gubernatorów prowincji, którzy są mianowani przez rząd. UE zdecydowanie i bezzwłocznie potępiła próbę zamachu stanu, przypomniała o swoim pełnym poparciu dla instytucji demokratycznych w tym kraju oraz uznała uzasadnioną potrzebę podjęcia szybkich i proporcjonalnych działań przez Turcję w obliczu tak poważnego zagrożenia. Jednak szeroki zakres i zbiorowy charakter środków wprowadzonych w ramach stanu wyjątkowego po próbie zamachu, takich jak powszechne grupowe zwolnienia, aresztowania i zatrzymania, nadal budzą bardzo poważne zaniepokojenie. W okresie obowiązywania stanu wyjątkowego wydano 36 dekretów, które ograniczały określone prawa obywatelskie i polityczne, w tym prawa do obrony, rozszerzały uprawnienia policji oraz prokuratorów w zakresie prowadzenia dochodzeń i ścigania, a także przewidywały zwolnienie ponad 152 000 urzędników służby cywilnej, w tym nauczycieli akademickich oraz funkcjonariuszy publicznych. Sąd Konstytucyjny orzekł, że nie ma mandatu pozwalającego na ocenę legalności dekretów korzystających z mocy prawnej, wydanych w czasie trwania stanu wyjątkowego. Parlament dokonał przeglądu 32 dekretów. W maju 2017 r. władze tureckie ustanowiły komisję śledczą ds. środków podjętych podczas stanu wyjątkowego, której zadaniem jest indywidualne rozpatrywanie wszystkich odwołań. Do maja 2019 r. zarejestrowano 126 600 odwołań. Z tej liczby komisja śledcza rozpatrzyła 70 406 odwołań, jedynie 5 250 zakończyło się przywróceniem do pracy, 65 156 odwołań odrzucono. 55 714 odwołań oczekuje na rozpatrzenie. Tempo przetwarzania odwołań może budzić wątpliwości: czy każdy przypadek jest faktycznie rozpatrywany indywidualnie. Nie ma przesłuchań, ogólnie rzecz biorąc występuje brak gwarancji proceduralnych dla osób składających odwołania, zaś decyzje podejmowane są na podstawie pisemnych akt dotyczących pierwotnego zwolnienia z pracy. Wszystkie te czynniki poddają w wątpliwość zakres, w jakim komisja śledcza miałaby być skutecznym środkiem ochrony prawnej. Odwołując stan wyjątkowy, Turcja wycofała swoje odstępstwa od europejskiej konwencji praw człowieka oraz Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych (MPPOiP). Jednak nadal obowiązuje procedura pełnego monitorowania, którą ponownie wszczęło Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy w kwietniu 2017 r. Zdolność Turcji do zapewnienia skutecznego krajowego środka odwoławczego w rozumieniu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, oprócz komisji śledczej ds. środków podjętych podczas stanu wyjątkowego, została jeszcze bardziej osłabiona. Szereg orzeczeń sądowych korzystnych dla niektórych pozwanych, m.in. znanych obrońców praw człowieka, zostało szybko unieważnionych przez inny lub nawet ten sam sąd, w niektórych przypadkach w następstwie uwag ze strony władzy wykonawczej. W areszcie nadal przetrzymywanych jest wielu obrońców praw człowieka, aktywistów społeczeństwa obywatelskiego, pracowników mediów i pracowników naukowych, polityków, lekarzy, prawników, sędziów oraz lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych i interseksualnych (LGBTI) – nierzadko bez aktu oskarżenia. Jednocześnie prowadzone są przeciwko nim oszczercze kampanie, z udziałem mediów i polityków wysokiej rangi. Dalszemu ograniczeniu uległa przestrzeń dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które działających na rzecz praw podstawowych i wolności, zwłaszcza w wyniku wprowadzenie dalszych przeszkód administracyjnych. Organizacjom działającym w oparciu o prawa człowieka, które zawiesiły działalność po wprowadzeniu stanu wyjątkowego, nie przyznano żadnych środków odwoławczych w odniesieniu do przeprowadzonych konfiskat. Od października 2018 r., w następstwie zmiany regulaminu parlamentu, organizacje społeczeństwa obywatelskiego są wyłączone z procesu konsultacji legislacyjnych w komisjach parlamentarnych. Nie ma mechanizmów umożliwiających szeroko zakrojone konsultacje społeczne. Turcja nadal nie zastosowała się do kluczowych zaleceń wydanych przez Radę Europy i jej organy. Wszelkie zarzuty dotyczące domniemanych wykroczeń powinny być formułowane w ramach przejrzystych postępowań i na podstawie indywidualnej oceny. Odpowiedzialność karna pojedynczych osób może być ustalana wyłącznie przy pełnym poszanowaniu podziału władz, całkowitej niezawisłości sądownictwa i prawa każdego człowieka do rzetelnego procesu sądowego. Nowy system prezydencki dokonał centralizacji władzy w rękach władzy wykonawczej i znacznie ograniczył władzę legislacyjną parlamentu i jego funkcję nadzorczą. Od lipca 2018 r. parlament przyjął 17 aktów legislacyjnych, w tym kontrowersyjne zmiany swojego regulaminu. Ministrowie nie stawiają się już przed posłami do parlamentu, którzy mogą zadawać pytania jedynie w formie pisemnej. Rosnąca polaryzacja polityczna, nasilona zwłaszcza w okresie poprzedzającym wybory samorządowe w marcu 2019 r., nadal utrudnia nawiązanie konstruktywnego dialogu parlamentarnego. Nadal trwa marginalizacja opozycji, przede wszystkim Ludowej Partii Demokratycznej (HDP). Przetrzymywanych jest wielu prawodawców reprezentujących tę partię. Nie podjęto kwestii utrzymujących się od dawna niedociągnięć w systemie immunitetu parlamentarnego. Wybory prezydenckie i parlamentarne, które odbyły się w czerwcu 2018 r., a także wybory samorządowe, które miały miejsce w marcu 2019 r., charakteryzowały się dużą frekwencją. Wyborcy mieli rzeczywisty wybór, mimo braku warunków, które umożliwiałyby konkurowanie na równych zasadach. Partia rządząca odnotowała znaczną przewagę, która znalazła odzwierciedlenie również w przeważającej obecności w mediach publicznych i prywatnych, powiązanych z rządem. Po wyborach samorządowych Najwyższa Rada Wyborcza ogłosiła, że czterech wybranych burmistrzów i członków rad miejskich w południowo-wschodniej Turcji nie kwalifikuje się do objęcia urzędu, mimo że ich kandydatury zostały zatwierdzone przed wyborami. Anulowano ponadto wybory na burmistrza w Istambule i przewidziano ponowną turę na 23 czerwca. Podjęta przez Najwyższą Radę Wyborczą decyzja o ponownym przeprowadzeniu wyborów w Istambule, a także decyzje o przyznaniu urzędu burmistrza w poszczególnych gminach na południowym wschodzie kandydatom z drugiego miejsca, jest źródłem poważnych obaw, jeżeli chodzi o legalność i integralność procesu wyborczego oraz niezależność instytucji od nacisków politycznych. Decyzje te są wymierzone przeciwko podstawowej idei demokratycznego procesu wyborczego, jaką jest zagwarantowanie, aby zwyciężyła wola narodu. Anulowanie wyborów na urząd burmistrza w Istambule oraz ich ponowne rozpisanie spotkało się z poważnym protestem partii opozycyjnych. Pełne wejście w życie systemu prezydenckiego wpłynęło na reorganizację władzy wykonawczej i administracji państwowej. System prezydencki, w tym zniesienie stanowiska premiera i innych funkcji, takich jak stanowisko podsekretarza w ministerstwach, doprowadziło do większego upolitycznienia administracji publicznej. Prezydent jest obecnie uprawniony do nominowania szefów ogromnej większości publicznych organów regulacyjnych. Przed wyborami miejskimi w marcu 2019 r. dokonywano nieustannych zatrzymań oraz zwolnień lokalnych polityków, a także mianowań zaufanych osób. Arbitralność tych mianowań pozbawiła głosujących politycznej reprezentacji na szczeblu lokalnym i poważnie zagroziła demokracji lokalnej. Rząd gruntownie zmienił ramy prawne regulujące stosunki cywilno-wojskowe oraz znacznie zwiększył uprawnienia władzy wykonawczej nad wojskiem, wzmacniając tym samym kontrolę cywilną. Elementem nowelizacji konstytucji było faktycznie zniesienie wysokich trybunałów wojskowych, jednak rozliczalność służb wojskowych i służb wywiadowczych wobec parlamentu nadal nie jest dostateczna, zaś pracownicy ochrony wciąż korzystają z szerokiej ochrony prawnej. Działalność parlamentarnej komisji nadzoru nad organami ścigania pozostawała nieskuteczna. Nadal nie skorygowano ram prawnych na potrzeby nadzoru nad wydatkami wojskowymi. Sytuacja w południowo-wschodniej części kraju w dalszym ciągu jest wyzwaniem, mimo pewnej poprawy pod względem stanu bezpieczeństwa. Rząd kontynuował operacje bezpieczeństwa skierowane przeciwko powtarzającym się aktom przemocy ze strony Partii Pracujących Kurdystanu (PKK), która figuruje w unijnym wykazie osób, grup i podmiotów uczestniczących w aktach terrorystycznych. Rząd ma wprawdzie uzasadnione prawo do zwalczania terroryzmu, musi jednak zapewnić, by podejmowane działania były zgodne z zasadą praworządności, prawami podstawowymi i podstawowymi wolnościami. Działania służące zwalczaniu terroryzmu muszą być proporcjonalne. Mimo pewnych działań z zakresu rekonstrukcji, jedynie kilka osób wewnętrznie przesiedlonych otrzymało rekompensatę. Nie odnotowano żadnych widocznych postępów w zakresie wznowienia wiarygodnego procesu politycznego pozwalającego na osiągnięcie pokojowego i trwałego rozwiązania. Turcja wykazuje umiarkowane przygotowanie w obszarze reformy administracji publicznej, odnotowano poważne pogorszenie w obszarze zarządzania usługami publicznymi i zasobami ludzkimi, co również wpłynęło na rozwój polityki i jej rozliczalność. Zmiany wprowadzone w systemie służby cywilnej zwiększyły upolitycznienie administracji. Wyjątkiem są nominacje na stanowiska kierownicze oparte na zasługach, realizowane w duchu konkurencji. Poważne uchybienia proceduralne stawiają pod znakiem zapytania wartość komisji śledczej ds. środków podjętych podczas stanu wyjątkowego jako skutecznego środka odwoławczego w przypadku zwolnionych urzędników publicznych. Przygotowania w zakresie systemu sądowego Turcji są na wczesnym etapie. Odnotowano tu dalsze poważne pogorszenie sytuacji, nie przyjęto lub nie wdrożono zaleceń zawartych w poprzednich sprawozdaniach. W Turcji nadal notowano naciski polityczne, a także przesunięcia licznych sędziów i prokuratorów wbrew ich woli. Nadal ma to negatywny wpływ na niezależność systemu sądowego oraz jego ogólną jakość i skuteczność. Obawy budzi zatrudnianie na dużą skalę nowych sędziów i prokuratorów w obecnym systemie, ponieważ nie podjęto żadnych działań w celu rozwiązania problemu, jakim jest brak obiektywnych, opartych na zasługach, jednolitych i wcześniej ustalonych kryteriów rekrutacji i awansu. Na mocy dekretu prezydenta w Turcji ponownie otwarto Akademię Prawa, która została uprzednio zamknięta w związku z wprowadzeniem stanu wyjątkowego. Nadal obserwuje się odstraszający efekt zwolnień i przymusowych przenosin sędziów i prokuratorów. Istnieje ryzyko powszechnej autocenzury. Nie podjęto żadnych działań w celu przywrócenia gwarancji prawnych zapewniających niezależność sądownictwa od władzy wykonawczej lub wzmocnienia niezależności Rady Sędziów i Prokuratorów. W sierpniu 2018 r. zapowiedziano strategię reformy sądownictwa na lata 2019–2023, jednak nie została ona jeszcze przyjęta. Turcja zasięgnęła opinii Rady Europy oraz Komisji w sprawie projektu strategii. Państwo znajduje się na wczesnym etapie walki z korupcją. Odnotowano pogorszenie się sytuacji, ponieważ zlikwidowane organy prewencyjne nie zostały zastąpione przez organy niezależne, jak stanowi Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji, której Turcja jest stroną. Zarówno ramy prawne jak i instytucjonalne w dalszym ciągu umożliwiały wywieranie niepożądanego wpływu przez organy wykonawcze podczas przeprowadzania dochodzeń i ścigania spraw dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. Nie wdrożono jeszcze zmian legislacyjnych, które zostały przewidziane w poprzednich strategiach antykorupcyjnych. Przepisy dotyczące zamówień publicznych nadal nie są zgodne z dorobkiem prawnym UE; nadal poszerzał się zakres odstępstw od obowiązującego w tym zakresie prawa. Brak solidnej strategii antykorupcyjnej i planu działania jest oznaką braku woli politycznej do zdecydowanej walki z korupcją. Nie istnieje żaden stały, niezależny pod względem funkcji organ antykorupcyjny, nie ma wyspecjalizowanych służb prokuratorskich, które prowadziłyby dochodzenia w sprawach korupcyjnych, niewiele sądów specjalizuje się w tej problematyce. Ogólnie rzecz biorąc, korupcja jest zjawiskiem powszechnym i nadal daje powody do niepokoju.

Turcja osiągnęła pewien poziom przygotowania w walce z przestępczością zorganizowaną, jednak postępy są, ogólnie rzecz biorąc, ograniczone. Państwo to musi poprawić swoje ustawodawstwo dotyczące cyberprzestępczości, konfiskaty mienia oraz ochrony świadków. Tureckie przepisy dotyczące ochrony danych nadal nie są zgodne z normami europejskimi i będą musiały zostać poddane przeglądowi w celu zapewnienia wykonania umowy operacyjnej z Europolem, która jest obecnie przedmiotem negocjacji. Turcja powinna opracować i wdrożyć bardziej kompleksowe i spójne ramy prawne służące konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstw i poprawić zdolność do zarządzania zamrożonymi aktywami. Turcja poczyniła należyte postępy w obszarze migracji i polityki azylowej i nadal angażowała się w efektywną realizację oświadczenia UE–Turcja z marca 2016 r. Tendencja spadkowa, jeżeli chodzi o liczbę nielegalnych przepraw z Turcji na wyspy Morza Egejskiego od czasu wejścia w życie oświadczenia, zyskała dodatkowe wsparcie ze strony tureckich organów ścigania. Turcja nadal czyniła wyjątkowe starania w celu zapewnienia masowej i bezprecedensowej pomocy humanitarnej i wsparcia humanitarnego na rzez ponad 3,6 mln zarejestrowanych uchodźców z Syrii oraz około 370 000 zarejestrowanych uchodźców z innych państw. Tym samym Turcja przyjmuje u siebie największą wspólnotę uchodźców na świecie. Turcja powołała siedem grup roboczych, aby przeprowadzić prace techniczne dotyczące nieosiągniętych jeszcze poziomów odniesienia związanych z dialogiem w sprawie liberalizacji reżimu wizowego. Nie poczyniono jednak żadnych postępów, jeżeli chodzi o harmonizację tureckiej polityki wizowej ze wspólną polityką wizową UE. Utrzymuje się poważny regres w odniesieniu do praw człowieka i praw podstawowych. W ramach prawnych przewidziano wprawdzie ogólne gwarancje dotyczące przestrzegania praw człowieka i praw podstawowych, należy je jednak koniecznie dostosować do europejskiej konwencji praw człowieka oraz orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Znacznemu pogorszeniu uległa też sytuacja w obszarze wolności słowa, wolności zgromadzeń i wolności zrzeszania się, a także w obszarze praw procesowych i praw własności. Nie wprowadzono żadnych zmian do przepisów wprowadzonych bezpośrednio po zakończeniu stanu wyjątkowego, które usunęły zasadnicze zabezpieczenia chroniące działaczy społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka, dziennikarzy, nauczycieli akademickich i inne osoby przed naruszaniem ich praw. Egzekwowanie praw jest utrudnione ze względu na fragmentację i ograniczoną niezależność instytucji publicznych odpowiedzialnych za ochronę tych praw i wolności, a także ze względu na brak niezależnego sądownictwa. Prawa związków zawodowych pozostają pod silną presją. Nie podjęto żadnych kroków, aby przeprowadzić dochodzenia, śledztwa lub aby ukarać sprawców poważnych naruszeń praw człowieka popełnionych w czasie trwania stanu wyjątkowego. W całym społeczeństwie odczuwany był klimat zastraszenia; stan wyjątkowy był wykorzystywany do ograniczenia możliwości rozpowszechniania alternatywnych opinii. W grudniu 2018 r. łączna liczba osób przebywających w więzieniu bez oskarżenia lub w oczekiwaniu na przedstawienie aktu oskarżenia wynosiła 57 000 czyli ponad 20 % liczby wszystkich więźniów. Więzienia są przeludnione i warunki w nich stale się pogarszają. Utrzymywały się poważne ograniczenia wolności słowa, drastycznemu nasileniu uległa tendencja do ścigania literatów, osób korzystających z mediów społecznościowych i innych obywateli, także dzieci, za obrażanie prezydenta. Brak przejrzystości w odniesieniu do własności mediów nadal budzi wątpliwości dotyczące niezależności wypowiedzi redaktorów. Romowie nadal żyją w bardzo złych warunkach mieszkaniowych, często nie mają dostępu do podstawowej infrastruktury publicznej, są uzależnieni od świadczeń społecznych. Projekty rewitalizacji miast nadal dotyczą przede wszystkim miejsc, gdzie znajdują się ich osiedla, co powoduje, że całe rodziny są zmuszane do przesiedlania. Prawa grup szczególnie wrażliwych i osób należących do mniejszości potrzebują lepszej ochrony. Poważne zastrzeżenia nadal budzi kwestia przemocy ze względu na płeć, dyskryminacja, mowa nienawiści skierowana przeciwko mniejszościom, przestępstwa z nienawiści i pogwałcenia praw człowieka w przypadku członków społeczności LGBTI. Turcja z zadowoleniem przyjęła ponowną próbę nawiązania przez ONZ konsultacji z zainteresowanymi stronami dotyczących ponownego podjęcia negocjacji z Cyprem. Wzrosło napięcie w regionie w związku z perspektywą eksploatacji węglowodorów wzdłuż wybrzeża Cypru w kontekście działań Turcji oraz oświadczeń podważających prawo Republiki Cypryjskiej do eksploatacji zasobów węglowodorów w wyłącznej strefie ekonomicznej Cypru. W maju 2019 r. Turcja wysłała do wyłącznej strefy ekonomicznej Cypru platformę wiertniczą, którą eskortowały okręty wojskowe. Spowodowało to dalszą eskalację napięcia. Komisja przywołuje oświadczenie Rady Europejskiej z marca 2018 r., w którym zdecydowanie potępiono nieprawne działania Turcji we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego oraz na Morzu Egejskim. Przypominano także o zobowiązaniu Turcji do przestrzegania międzynarodowego prawa i dobrych stosunków sąsiedzkich oraz wzywano Turcję do poszanowania suwerennych praw Cypru do poszukiwania i wydobywania zasobów naturalnych zgodnie z prawem UE i prawem międzynarodowym. W marcu 2019 r. UE wezwała Turcję do powstrzymania się od wszelkich takich niezgodnych z prawem aktów, na które – o ile wystąpią — UE zareaguje odpowiednio i w pełnej solidarności z Cyprem. UE wielokrotnie podkreślała suwerenne prawa państw członkowskich UE obejmujące zawieranie umów dwustronnych oraz poszukiwanie i wydobywanie ich zasobów naturalnych, zgodnie z dorobkiem prawnym UE oraz prawem międzynarodowym, w tym Konwencją Organizacji Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Turcja nadal nie wywiązała się z obowiązku pełnego, niedyskryminującego wdrożenia protokołu dodatkowego do układu o stowarzyszeniu UE-Turcja, nie usunęła również wszystkich przeszkód dla swobodnego przepływu towarów, w tym ograniczeń dla bezpośrednich połączeń transportowych z Cyprem. Nie odnotowano żadnych postępów w normalizacji stosunków dwustronnych z Republiką Cypryjską. Kontynuowano współpracę operacyjną z Grecją w obszarze migracji. Napięcia związane z sytuacją we wschodnim regionie Morza Śródziemnego i na Morzu Egejskim nie sprzyjały jednak relacjom dobrosąsiedzkim oraz osłabiły stabilność i bezpieczeństwo w regionie. Poprawiły się dwustronne stosunki z kilkoma państwami członkowskimi UE, zwłaszcza z Austrią, Niemcami i Niderlandami. Normalizacji uległy stosunki między Turcją a Niderlandami. Odnotowano powtarzające się i nasilone naruszenia wód terytorialnych i przestrzeni powietrznej Grecji i Cypru, za które odpowiada Turcja. Kolejnym źródłem poważnych obaw był sześciomiesięczny areszt dwóch greckich żołnierzy, którzy patrolowali granicę lądową. Jednak po ich uwolnieniu w sierpniu 2018 r. i po wizycie premiera Grecji w Turcji w lutym br. kontakty uległy zdecydowanej poprawie. W tym kontekście UE ponownie wyraziła poważne obawy i wezwała Turcję do unikania wszelkiego rodzaju gróźb lub działań skierowanych przeciwko państwom członkowskim oraz tarć bądź działań, które naruszałyby