KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 6.10.2020 COM(2020) 660 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Komunikat z 2020 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE {SWD(2020) 350 final} - {SWD(2020) 351 final} - {SWD(2020) 352 final} - {SWD(2020) 353 final} - {SWD(2020) 354 final} - {SWD(2020) 355 final} - {SWD(2020) 356 final}



Komunikat z 2020 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE I.WPROWADZENIE Od czasu objęcia urzędu przez nową Komisję pod koniec 2019 r. nastąpiły istotne wydarzenia w kontekście programu rozszerzenia UE. W lutym 2020 r. Komisja przyjęła wnioski mające na celu usprawnienie procesu akcesyjnego, a w marcu członkowie Rady Europejskiej zatwierdzili decyzję Rady do Spraw Ogólnych o rozpoczęciu negocjacji w sprawie przystąpienia z Republiką Albanii i z Republiką Macedonii Północnej. Na szczycie UE–Bałkany Zachodnie, który odbył się w dniu 6 maja 2020 r., przywódcy UE potwierdzili, że Unia jest zdecydowana dalej pogłębiać swoje zaangażowanie w regionie, i z zadowoleniem odnotowali zobowiązanie partnerów z Bałkanów Zachodnich do przeprowadzenia niezbędnych reform w sposób gruntowny i dynamiczny. Rok 2020 nadal upływa pod znakiem destrukcyjnego wpływu pandemii COVID‑19. Unia, mimo iż sama poważnie odczuwa skutki tego kryzysu, udziela znacznego wsparcia rządom zmagającym się z wyzwaniami związanymi z COVID-19, w szczególności rządom państw Bałkanów Zachodnich. UE zaczęła również przekierowywać pomoc finansową UE w związku z krytyczną sytuacją, w jakiej znajduje się region w wyniku kryzysu, zarówno pod względem zdrowia, jak i potrzeb społeczno-gospodarczych. UE uruchomiła na rzecz mieszkańców i przedsiębiorstw regionu Bałkanów Zachodnich pakiet o wartości ponad 3,3 mld EUR . Pakiet ten obejmuje przesunięcia z Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej o wartości 38 mln EUR celem przekazania natychmiastowego wsparcia dla sektora opieki zdrowotnej, przede wszystkim poprzez dostarczanie niezbędnych środków ratujących życie, takich jak środki ochrony indywidualnej, testy oraz respiratory, kwotę 389 mln EUR z przeznaczeniem na potrzeby w zakresie odbudowy społecznej i gospodarczej, kolejny pakiet reaktywacji gospodarczej regionu o wartości 455 mln EUR, realizowany w ścisłej współpracy z międzynarodowymi instytucjami finansowymi, 8 mln EUR z Instrumentu na rzecz Przyczyniania się do Stabilności i Pokoju na wsparcie środków reagowania na COVID-19 na rzecz migrantów, uchodźców i osób ubiegających się o azyl znajdujących się na Bałkanach Zachodnich, wniosek w sprawie przekazania 750 mln EUR w formie pomocy makrofinansowej oraz pakiet o wartości 1,7 mld EUR jako wsparcie ze strony Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Obecna pandemia wyraźnie pokazała, w jaki sposób UE oraz Bałkany Zachodnie wspólnie stawiają czoła wspólnym wyzwaniom. W zakres tego wspólnego działania wchodzą wspólne zamówienia sprzętu medycznego, powiązanie regionu z działalnością unijnego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Zdrowia, zwolnienie państw regionu z unijnego systemu zezwoleń na wywóz środków ochrony indywidualnej oraz realizowane przez UE dostawy materiałów do przeprowadzania testów opracowanych przez Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej celem zagwarantowania prawidłowego funkcjonowania testów na COVID-19 w państwach regionu Bałkanów Zachodnich. Współpraca UE z Bałkanami Zachodnimi oraz wsparcie ze strony UE znacznie przewyższa skalę pomocy dla regionu Bałkanów Zachodnich ze strony któregokolwiek z pozostałych partnerów. Fakt ten jest odzwierciedleniem strategicznego znaczenia tego regionu. Te i inne środki przedstawiono w komunikacie Komisji „Wsparcie dla regionu Bałkanów Zachodnich w zwalczaniu pandemii COVID-19 oraz ożywienie gospodarcze po pandemii” przyjętym w dniu 29 kwietnia. W komunikacie przedstawiono ogólny zarys natychmiastowego wsparcia UE dla Bałkanów Zachodnich w zwalczaniu pandemii COVID-19. Wkrótce potem przywódcy UE i Bałkanów Zachodnich spotkali się na wideokonferencji w dniu 6 maja podczas szczytu w Zagrzebiu i potwierdzili silną solidarność UE z Bałkanami Zachodnimi oraz zaangażowanie na rzecz europejskiej perspektywy dla regionu. W kwietniowym komunikacie określono również założenia planu gospodarczo-inwestycyjnego dla regionu, przyjętego równolegle z niniejszym komunikatem. Celem planu gospodarczo-inwestycyjnego jest pobudzenie długoterminowego ożywienia, stymulowanie wzrostu gospodarczego i wsparcie reform wymaganych do poczynienia postępów na drodze do UE, w tym zbliżenia Bałkanów Zachodnich do jednolitego rynku UE. Służy on uwolnieniu niewykorzystanego potencjału gospodarczego regionu oraz znacznych możliwości zwiększenia wewnątrzregionalnej współpracy gospodarczej i wymiany handlowej. Jeżeli chodzi o Turcję, UE dotychczas przekierowała 83 mln EUR na wsparcie zwalczania pandemii COVID-19 i pomoc dla najbardziej poszkodowanych. W kontekście Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji Komisja natychmiast rozpoczęła działania informacyjne skierowane do uchodźców, którzy należą grup najbardziej narażonych. Osiągnięto porozumienie z rządem tureckim w sprawie uruchomienia w ramach instrumentu oszczędności i funduszy awaryjnych w celu wsparcia reakcji na pandemię COVID-19 na poziomie krajowym. Wsparcie to będzie kontynuowane. Podczas szczytu w sprawie globalnej reakcji na pandemię COVID-19, który odbył się w dniu 4 maja, Turcja zobowiązała się przekazać 75 mln EUR jako swój wkład w badania nad szczepionką. Przegląd najważniejszych wydarzeń W dniu 5 lutego Komisja Europejska przyjęła komunikat pt. „Usprawnienie procesu akcesyjnego – wiarygodna perspektywa członkostwa w UE dla państw regionu Bałkanów Zachodnich” . W komunikacie tym, zatwierdzonym przez Radę w marcu, przedstawiono konkretne propozycje dotyczące usprawnienia procesu akcesyjnego, który musi się stać bardziej przewidywalny, wiarygodniejszy i bardziej dynamiczny oraz objęty silniejszym sterowaniem politycznym. Podkreślono, że proces akcesyjny opiera się na obiektywnych i jasnych kryteriach oraz rygorystycznych uwarunkowaniach, a także wzmocniono jego odwracalność, co umożliwia UE skuteczniejsze i bardziej proporcjonalne sankcjonowanie każdej poważnej stagnacji lub pogorszenia sytuacji, jeżeli chodzi o realizację reform. We wnioskach Komisji podkreślono znaczenie procesu akcesyjnego opartego na osiągnięciach, którego podstawę stanowią solidne przekonanie, wzajemne zaufanie i jasne zobowiązania Unii Europejskiej i Bałkanów Zachodnich oraz coraz większy nacisk na reformy w kwestiach zasadniczych. W dniu 2 marca Komisja przedstawiła uaktualnione informacje na temat wprowadzania reform w Albanii i w Macedonii Północnej . Z informacji tych wynika, że oba kraje zintensyfikowały swoje starania i osiągnęły kolejne wymierne i trwałe rezultaty w kluczowych obszarach określonych w konkluzjach Rady z czerwca 2018 r. Następnie Rada do Spraw Ogólnych na posiedzeniu w marcu 2020 r. zatwierdziła komunikat Komisji, podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji w sprawie przystąpienia z Albanią i Macedonią Północną oraz wezwała Komisję do przedstawienia wniosków w sprawie ram negocjacyjnych dotyczących obu krajów. Komisja przedstawiła wnioski dotyczące ram negocjacyjnych w lipcu 2020 r. We wnioskach tych uwzględniono i dopracowano usprawnioną metodę przeprowadzania procesu akcesyjnego. .Komisja przedstawiła również informacje na temat dalszego wprowadzania reform w Albanii i w Macedonii Północnej. Komisja oczekuje, że pierwsze konferencje międzyrządowe zostaną zwołane jak najszybciej po przyjęciu ram negocjacyjnych przez Radę. Jeżeli chodzi o Albanię, Rada wymieniła szereg warunków, które muszą zostać spełnione przed pierwszą konferencją międzyrządową . Kraj ten poczynił już wyraźne postępy w spełnianiu warunków określonych przez Radę w perspektywie pierwszej konferencji międzyrządowej. W tegorocznym pakiecie sprawozdań dotyczących rozszerzenia odzwierciedlono również propozycje dotyczące usprawnionej metody przeprowadzania procesu akcesyjnego. Oceny i zalecenia dla poszczególnych krajów, w szczególności perspektywiczne wytyczne dotyczące konkretnych priorytetów reform, są jeszcze bardziej przejrzyste i precyzyjne. Sprawozdania zapewniają większą przejrzystość, w tym w kwestii stanu negocjacji w sprawie przystąpienia oraz stopnia wdrożenia reform w kwestiach zasadniczych. Przedstawiono porównawcze przeglądy postępów w kwestiach podstawowych, jak również wskaźniki zewnętrzne, uzupełniające oceny Komisji. Uzyskano obszerniejsze informacje od państw członkowskich, z którymi konsultowano się w trakcie procesu i które przedstawiły uwagi i zapewniły wiedzę fachową, między innymi za pośrednictwem swoich ambasad w poszczególnych krajach. Sprawozdania zawierają również oceny publicznego zaangażowania politycznego władz w osiągnięcie strategicznego celu, jakim jest przystąpienie do UE. Po raz pierwszy Komisja ocenia ogólny bilans negocjacji w sprawie przystąpienia zarówno z Czarnogórą, jak i z Serbią oraz proponuje dalsze działania. Dzięki temu konferencje międzyrządowe, które powinny odbyć się po opublikowaniu corocznego pakietu Komisji, będą mogły stanowić forum służące do prowadzenia dialogu politycznego na temat reform, podsumowania całego procesu akcesyjnego oraz określenia planów na nadchodzący rok, w tym w zakresie otwierania i zamykania rozdziałów oraz ewentualnych środków naprawczych. Od czasu przyjęcia ostatniego pakietu dotyczącego rozszerzenia Rada przyjęła również konkluzje zatwierdzające 14 kluczowych priorytetów zawartych w opinii Komisji w sprawie wniosku Bośni i Hercegowiny o członkostwo w Unii Europejskiej . W opinii Komisji z maja 2019 r. przedstawiono kompleksowy plan działania w zakresie reform, które mają stanowić wytyczne i wsparcie dla Bośni i Hercegowiny na jej drodze do integracji z UE. Jeżeli chodzi o Kosowo *, postępy w zakresie reform związanych z UE były ograniczone, głównie ze względu na przedłużający się okres wyborów oraz dwukrotną zmianę rządu. Ważne jest, aby władze Kosowa podwoiły swoje starania na rzecz osiągnięcia postępów na drodze do integracji z UE, między innymi przez wdrożenie układu o stabilizacji i stowarzyszeniu. W zeszłym roku kontynuowano realizację planu działania dołączonego do strategii dotyczącej Bałkanów Zachodnich z 2018 r. Strategia koncentrowała się na obszarach, w których potrzebne jest realizowanie przez partnerów z Bałkanów Zachodnich dalszych reform oraz podejmowanie dalszych wysiłków, a także na zwiększonym wsparciu UE dla regionu. Państwa członkowskie UE i partnerzy z Bałkanów Zachodnich zatwierdzili następnie znaczną część tych działań, ujmując je w Program działań priorytetowych z Sofii przyjęty na szczycie w Sofii w dniu maju 2018 r. Aktualne informacje na temat postępów w realizacji poszczególnych działań zawarto w załączniku do niniejszego komunikatu.

Turcja jest strategicznym partnerem UE i krajem kandydującym. Kontynuowano dialog i współpracę z Turcją, w szczególności w kwestii wyzwań związanych z migracją, pomimo obaw związanych z wydarzeniami na granicy grecko-tureckiej, które miały miejsce w marcu 2020 r. Turcja kontynuowała swoje godne uznania starania związane z przyjęciem około 4 mln uchodźców z Syrii i innych państw, którzy stanowią największą na świecie społeczność uchodźców. UE nadal udzielała znacznego wsparcia uchodźcom i społecznościom przyjmującym na terenie Turcji – stanowi to konkretne świadectwo unijnej solidarności. W ramach Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji uruchomiono kwotę 6 mld EUR. Podpisano umowy na łączną kwotę 5,1 mld EUR, z czego wypłacono około 3,8 mld EUR. W lipcu 2020 r. UE uzgodniła uruchomienie dodatkowych 485 mln EUR, aby zapewnić kontynuację kluczowego wsparcia humanitarnego w ramach instrumentu do końca 2021 r. W okresie odniesienia wypłaty w ramach instrumentu osiągnęły średnio 60 mln EUR miesięcznie, co wskazuje na szybszą realizację. Do podpisania pozostało siedem umów z łącznej liczby około 115. Nadal potrzebna będzie pomoc dla uchodźców dotkniętych kryzysem syryjskim i krajów przyjmujących tych uchodźców, natomiast w komunikacie dotyczącym nowego paktu o azylu i migracji zauważono, że zasadnicze znaczenie będzie miało dalsze stałe finansowanie ze strony UE w jakiejś formie . Turcja nadal jednak oddala się od Unii Europejskiej – odnotowano poważne pogorszenie się sytuacji w obszarach demokracji, praworządności, praw podstawowych oraz niezawisłości sędziowskiej. Ciągłe aresztowania i zatrzymania przywódców opozycji, aktywistów na rzecz praw człowieka, dziennikarzy, działaczy na rzecz społeczeństwa obywatelskiego i pracowników naukowych na podstawie ogólnych przepisów antyterrorystycznych są bardzo niepokojące. W czerwcu 2019 r. Rada przywołała swoje konkluzje z 26 czerwca 2018 r. i stwierdziła, że w związku z powyższym negocjacje w sprawie przystąpienia Turcji praktycznie utknęły w martwym punkcie i nie można rozważać otwarcia ani zamknięcia żadnych kolejnych rozdziałów negocjacyjnych. Polityka zagraniczna Turcji w coraz większym stopniu kolidowała z priorytetami UE w obszarze wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w szczególności ze względu na tureckie operacje wojskowe w północno-wschodniej Syrii oraz dwa protokoły ustaleń podpisane z libijskim rządem jedności narodowej – jeden dotyczący współpracy w zakresie bezpieczeństwa, który doprowadził do zwiększenia skali tureckiej ingerencji w konflikt w Libii, a drugi w sprawie delimitacji jurysdykcji morskich, w którym zlekceważono suwerenne prawa wysp greckich. W świetle nielegalnych odwiertów prowadzonych przez Turcję we wschodniej części Morza Śródziemnego w lipcu 2019 r. Rada przyjęła szereg środków, w tym postanowiła o nieorganizowaniu do odwołania posiedzeń Rady Stowarzyszenia UE–Turcja ani kolejnych posiedzeń w ramach dialogu na wysokim szczeblu między UE a Turcją. Ponadto w listopadzie 2019 r. UE przyjęła ramy środków ukierunkowanych przeciwko Turcji, zaś w lutym 2020 r. podjęła decyzję o dodaniu dwóch osób do wykazu wskazanych osób na podstawie tych ram sankcji. W dniu 1 października 2020 r. Rada Europejska oznajmiła, że w strategicznym interesie UE leży stabilne i bezpieczne środowisko we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. Rada Europejska uzgodniła, że – pod warunkiem podtrzymania konstruktywnych starań na rzecz zaprzestania nielegalnych działań względem Grecji i Cypru – uruchomi konstruktywny program polityczny UE–Turcja ze szczególnym naciskiem na modernizację unii celnej i ułatwianie handlu, kontakty międzyludzkie, dialogi wysokiego szczebla oraz dalszą współpracę w kwestiach migracji, zgodnie z oświadczeniem UE–Turcja z 2016 r. Rada Europejska podkreśliła również, że w przypadku wznowienia jednostronnych działań lub prowokacji naruszających prawo międzynarodowe Unia Europejska wykorzysta wszelkie dostępne jej instrumenty i opcje, w tym przewidziane w art. 29 TUE i art. 215 TFUE, tak aby bronić swoich interesów i interesów swoich państw członkowskich. Aby zapewnić współpracę i solidarność w obliczu pandemii COVID-19, natychmiast po jej wybuchu uruchomiono w ramach reakcji środki finansowane przez UE. Przekierowano ok. 83 mln EUR unijnego wsparcia, w tym szybko uruchomiono 52 mln EUR z Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji na rzecz najbardziej narażonych uchodźców. Pod koniec maja 2020 r. uruchomiono Unijny Mechanizm Ochrony Ludności, aby pomóc Turcji w repatriacji obywateli tureckich, którzy utknęli w Peru i Kolumbii. II.PODSTAWOWE KWESTIE DOTYCZĄCE CZŁONKOSTWA W UE Przygotowanie krajów kandydujących i potencjalnych krajów kandydujących do spełnienia wymogów członkostwa wymaga położenia silnego nacisku na zasadnicze reformy w obszarach praworządności, gospodarki oraz funkcjonowania instytucji demokratycznych i administracji publicznej. Starania w tych obszarach są ze sobą nierozerwalnie powiązane i wzajemnie się wzmacniają. Należy je realizować z większym naciskiem i z wyraźniejszym zaangażowaniem politycznym. Po zatwierdzeniu przez Radę wniosków Komisji w sprawie usprawnienia procesu akcesyjnego nacisk na te reformy wrośnie jeszcze bardziej. Praworządność stanowi zasadniczy aspekt transformacji demokratycznej i kluczowy punkt odniesienia, na podstawie którego UE ocenia postępy krajów objętych procesem rozszerzenia na drodze do członkostwa. W zeszłym roku postępy były bardzo zróżnicowane. Jednym z pozytywnych elementów była stała poprawa i zacieśnianie współpracy operacyjnej Bałkanów Zachodnich z państwami członkowskimi UE i agencjami UE w zakresie walki z terroryzmem i radykalizacją postaw prowadzącą do brutalnego ekstremizmu oraz w zakresie migracji i zarządzania granicami. Poważnym wyzwaniem pozostają jednak wiarygodne postępy w obszarze praworządności, co często wiąże się z brakiem woli politycznej, dalszym występowaniem pewnych elementów zawłaszczania państwa, ograniczonymi postępami w zakresie niezależności sądów, oporem instytucjonalnym oraz coraz bardziej wrogim otoczeniem dla społeczeństwa obywatelskiego. Komisja Europejska zaleciła, aby środki nadzwyczajne wprowadzone w kontekście pandemii COVID-19 były zgodne z podstawowymi zasadami i wartościami, proporcjonalne, ograniczone do tego, co konieczne, ograniczone w czasie, wdrażane w sposób niedyskryminacyjny, objęte nadzorem sądowym i demokratycznym oraz ogólnie zgodne ze standardami europejskimi. Wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe Dla praworządności zasadnicze znaczenie ma niezależny i sprawny system sądownictwa, w którym orzeczenia są skutecznie wykonywane. W całym regionie Bałkanów Zachodnich utrzymuje się powolne tempo zmian w kulturze sądowniczej, ponieważ brakuje wystarczającego zaangażowania na rzecz zasady niezależności sądów i respektowania orzeczeń sądowych. Organy publiczne powinny w szczególności powstrzymać się od wszelkiej ingerencji w toczące się postępowania oraz od publicznego wygłaszania uwag, które mogłyby podważać orzeczenia sądów. Albania w dalszym ciągu odnotowuje należyte postępy w zakresie reformy systemu sądowego dzięki ciągłemu wdrażaniu kompleksowej reformy wymiaru sprawiedliwości oraz wymiernym wynikom procesu weryfikacji. Łącznie podjęto ponad 286 decyzji, zakończono w pierwszej instancji wszystkie priorytetowe sprawy i w rezultacie 62 % ocenianych sędziów zostało złożonych z urzędu lub zrzekło się urzędu z własnej inicjatywy. Ustanowiono nowe niezależne organy sądowe, które w pełni funkcjonują. Macedonia Północna poczyniła należyte postępy, w tym dzięki wejściu w życie ustawy o prokuraturze, co oznacza osiągnięcie kluczowego celu pośredniego i stanowi m.in. trwałe rozwiązanie dla spraw wniesionych przez specjalną prokuraturę. W następstwie tzw. afery „Reket” dotyczącej domniemanego wymuszenia i nadużycia stanowiska w związku ze sprawą prowadzoną przez specjalną prokuraturę była główna specjalna prokurator została skazana za przyjmowanie łapówek i nadużycie uprawnień. Bośnia i Hercegowina nie poczyniła żadnych postępów w obszarze sądownictwa. Hamowanie reformy wymiaru sprawiedliwości przez podmioty polityczne oraz część sądownictwa, a także słabe funkcjonowanie systemu sądowego nadal utrudniały obywatelom korzystanie z ich praw oraz zwalczanie korupcji i przestępczości zorganizowanej. Kosowo poczyniło pewne postępy. Przyjęto nowy kodeks etyczny i wzmocnione procedury dyscyplinarne. Czarnogóra poczyniła ograniczone postępy i nadal zmaga się wyzwaniami w zakresie niezależności, profesjonalizmu, skuteczności i rozliczalności sądownictwa. W Serbii nie odnotowano w okresie sprawozdawczym żadnych postępów, ponieważ nie wdrożyła ona zaleceń z poprzedniego sprawozdania Komisji. Zmiany konstytucyjne mające na celu dostosowanie konstytucji do standardów europejskich wstrzymano do zakończenia wyborów parlamentarnych. Opóźnienie to wpływa na przyjęcie powiązanego prawodawstwa dotyczącego sądownictwa, które jest niezbędne do wzmocnienia mechanizmów zabezpieczających niezależność sądów. Od próby zamachu stanu w 2016 r. sytuacja w Turcji nadal poważnie się pogarsza. Nadal odnotowywano naciski polityczne, a także przeniesienia licznych sędziów i prokuratorów wbrew ich woli, co jeszcze bardziej osłabiało niezależność tureckiego sądownictwa. Utrzymywały się też inne niepokojące zjawiska, w szczególności systemowy brak niezależności sądów, m.in. ze względu na utworzenie równoległego systemu sędziów pokoju. Pojawiły się obawy, że procedury te mogły doprowadzić do autocenzury i zastraszania sędziów. Nie wykorzystano szansy na przeprowadzenie wielu z wymaganych reform zasadniczych przy okazji przyjęcia strategii reformy sądownictwa. W regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji nadal odnotowuje się powszechną korupcję. Solidne rezultaty w walce z korupcją są konieczne, aby ograniczyć realne zagrożenia dla struktur demokratycznych i stworzyć stabilne i przejrzyste otoczenie biznesowe. Postępy w skutecznym zwalczaniu korupcji na wysokim i średnim szczeblu są w całym regionie bardzo zróżnicowane, chociaż ogólne tempo uległo spowolnieniu, a osiągnięcia większości krajów są zdecydowanie niewystarczające do spełnienia wymogów związanych z członkostwem. Kwestią korupcji politycznej i korupcji na wysokim szczeblu należy zająć się w sposób bardziej przejrzysty i spójny. Pozytywną oznaką zaangażowania jest zgoda Albanii, Bośni i Hercegowiny, Kosowa, Czarnogóry i Macedonii Północnej na udział w ustalonym na szczycie w Sofii priorytetowym działaniu dotyczącym monitorowania procesów sądowych w zakresie korupcji na wysokim szczeblu i przestępczości zorganizowanej; konieczne są dalsze rozmowy z Serbią na ten temat. Powszechna korupcja nadal szczególnie zagraża zamówieniom publicznym. Należy wzmocnić mechanizmy kontroli w całym procesie udzielania zamówień publicznych oraz znacznie zwiększyć przejrzystość tego procesu. W tym celu konieczne jest przyjęcie trwałych i ambitnych środków. Albania poczyniła należyte postępy w zwalczaniu korupcji. Postępy w zakresie weryfikacji przynoszą rezultaty i zapadło szereg wyroków skazujących dotyczących urzędników wysokiego szczebla. Macedonia Północna poczyniła należyte postępy w zwalczaniu korupcji. Wyniki w zakresie prowadzenia dochodzeń, ścigania i sądzenia przypadków korupcji na wysokim szczeblu przynoszą trwałe skutki, a Państwowa Komisja ds. Zapobiegania Korupcji jest coraz bardziej aktywna.

W Bośni i Hercegowinie nie poczyniono żadnych postępów. Zwalczanie korupcji nadal utrudniały brak harmonizacji ustawodawstwa na szczeblu krajowym oraz słaba współpraca i koordynacja instytucjonalna. W Kosowie odnotowano ograniczone postępy. Konfiskatę mienia nadal postrzega się jedynie jako pomocniczy element postępowania karnego, kładzie się na nią niewielki nacisk i poświęca się na nią niewiele zasobów. W Czarnogórze poczyniono ograniczone postępy. Nadal należy poprawić wyniki w zakresie konfiskaty mienia. Pomimo pewnych pozytywnych zmian nadal w dużej mierze nie rozwiązano problemów związanych z niezależnością, wiarygodnością i ustalaniem priorytetów Agencji ds. Zapobiegania Korupcji. W Serbii poczyniono ograniczone postępy. Niezależność Agencji Antykorupcyjnej zwiększono za pomocą działań operacyjnych, ale konieczna jest wymierna poprawa w zakresie przejrzystości i oceny ryzyka związanego z korupcją oraz jego ograniczania w sektorach szczególnie narażonych na korupcję w tych obszarach. W Turcji nie poczyniono żadnych postępów. Ramy prawne i struktura instytucjonalna nadal wymagają poprawy w celu zapobiegania niewłaściwym naciskom politycznym na etapie dochodzenia i ścigania w sprawach korupcyjnych. Prawa podstawowe są w dużej mierze zapisane w ustawodawstwie krajów regionu Bałkanów Zachodnich i przez ostatni rok poczyniono pewne postępy, ale w praktyce ich przestrzeganie nadal stanowi wyzwanie w szeregu obszarów w regionie. W Turcji skala łamania praw człowieka nie spadała, a osoby walczące o przestrzeganie praw człowieka w tym kraju były często aresztowane i zatrzymywane. Wolność wypowiedzi, a także wolność i pluralizm mediów to filary demokracji, ponieważ są niezbędnymi elementami otwartej i swobodnej debaty. Chociaż obowiązują podstawowe przepisy w tym zakresie, konieczne są pilne działania w celu zapewnienia wolności wypowiedzi i niezależności mediów w całym regionie. Jest to obszar, w którym zeszłym roku poczyniono najmniejsze postępy. Przypadki gróźb, zastraszania i przemocy wobec dziennikarzy nadal budzą poważne obawy, a dochodzenia w sprawie takich ataków i ich ściganie w całym regionie przebiegają powoli. Należy dokonać większych starań na rzecz zagwarantowania niezależności nadawców publicznych, propagowania przejrzystości w publicznym i prywatnym finansowaniu mediów oraz rozwiązania problemu zakłóconego rynku reklamy we wszystkich krajach regionu. W Albanii nie poczyniono żadnych postępów. Władze albańskie zobowiązały się do ponownego rozważenia zmian w ustawodawstwie dotyczącym mediów i podjęcia dalszych działań zgodnie z zaleceniami Komisji Weneckiej przed przyjęciem przepisów przez parlament. W Macedonii Północnej w okresie sprawozdawczym poczyniono ograniczone postępy. Ogólna sytuacja i atmosfera, w których funkcjonują media, zasadniczo sprzyjają wolności mediów, wolności wypowiedzi i krytycznemu dziennikarstwu. Bośnia i Hercegowina nie odnotowała żadnych postępów. Władze słabo reagują na obawy związane z naciskami politycznymi, zastraszaniem i groźbami wobec dziennikarzy. W Kosowie poczyniono ograniczone postępy. Chociaż media funkcjonowały dynamicznie i panował pluralizm poglądów, media mają problemy z utrzymaniem się za pomocą środków komercyjnych, a nadawca publiczny jest nadal podatny na naciski i wpływy polityczne. Brak samowystarczalności finansowej sprawia, że media są narażone na wpływ interesów politycznych i biznesowych. W Czarnogórze nie poczyniono żadnych postępów w ujęciu ogólnym. Chociaż odnotowano postępy dzięki zmianie ustawodawstwa dotyczącego mediów, osiągnięcia te zostały przyćmione aresztowaniami i postępowaniami przeciwko redaktorom portali internetowych i obywatelom ze względu na treści, które zamieścili lub udostępnili w internecie w 2020 r. Środki wprowadzone w celu ograniczenia skutków dezinformacji i nękania lub nawoływania do nienawiści w internecie nie powinny nieproporcjonalnie ograniczać wolności wypowiedzi i mediów. W Serbii nową strategię medialną opracowano w sposób przejrzysty i na pluralistycznych zasadach oraz określono w niej główne wyzwania. Nowej strategii nie zaczęto jeszcze jednak realizować i nie poczyniono żadnych praktycznych postępów w zakresie poprawy ogólnego środowiska sprzyjającego wolności wypowiedzi. Przypadki gróźb, zastraszania i przemocy wobec dziennikarzy w tym kraju nadal budzą poważne zastrzeżenia. Pomimo zniesienia stanu wyjątkowego sytuacja w Turcji nadal poważnie się pogarszała, a możliwości korzystania z wolności wypowiedzi i głoszenia poglądów opozycyjnych w tym kraju są nadal poważnie ograniczone ze względu na wprowadzenie nieproporcjonalnych restrykcji. Podobnie jak w latach poprzednich, nadal poważnie ograniczano wolność wypowiedzi i zastraszano media – aresztowania, zatrzymania, oskarżenia, wyroki skazujące i zwolnienia dziennikarzy doprowadziły do cenzury i autocenzury mediów. Aby zapewnić pełne poszanowanie praw człowieka, Turcja musi przyjąć plan działania w tym zakresie, który zastąpi plan dotyczący zapobiegania naruszaniu praw człowieka w rozumieniu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Konieczne są większe starania na rzecz zapewnienia równości płci oraz zapobiegania i przeciwdziałania dyskryminacji, nękaniu i przemocy ze względu na płeć. W okresie obowiązywania środków ograniczających związanych z COVID-19 w całym regionie wzrosła liczba zgłoszeń dotyczących przypadków przemocy w rodzinie. Kobiety są nadal niedostatecznie reprezentowane w procesach decyzyjnych i na rynku pracy. Należy podjąć większe starania na rzecz wspierania i ochrony praw dziecka w krajach objętych procesem rozszerzenia, gdzie potrzebne są pilne działania w celu zwiększenia ochrony dzieci i wzmocnienia systemów opieki nad dziećmi. Należy również jak najszybciej poprawić jakość usług w zakresie ochrony dzieci i doradztwa dla dzieci, w szczególności podczas ich interakcji z systemem wymiaru sprawiedliwości, a także w kwestiach związanych z zatrzymywaniem nieletnich, w tym zbyt ograniczonego korzystania ze sprawiedliwości naprawczej. Rządy muszą również dalej wspierać i chronić prawa osób niepełnosprawnych zgodnie z Konwencją ONZ o prawach osób niepełnosprawnych oraz zająć się kwestią dyskryminacji mniejszości. W kwestii poprawy sytuacji społeczno-ekonomicznej szczególnie narażonych Romów poczyniono ograniczone postępy . Istniejące problemy strukturalne spowodowały, że kryzys związany z COVID-19 i powiązane z nim środki ograniczające wywarły nieproporcjonalnie negatywny wpływ na szczególnie narażonych Romów. Na Szczycie Bałkanów Zachodnich, który odbył się w lipcu 2019 r. w Poznaniu, przywódcy państw Bałkanów Zachodnich zobowiązali się do osiągnięcia przed przystąpieniem do UE konkretnych celów dotyczących integracji Romów w dziedzinie edukacji, zatrudnienia, zdrowia, warunków mieszkaniowych, aktów stanu cywilnego i zwalczania antycyganizmu. Rządy w regionie powinny również w większym stopniu zapewnić odpowiednie warunki w więzieniach i zapobieganie złemu traktowaniu, zgodnie z międzynarodowymi standardami praw człowieka. Sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo Przestępczość zorganizowana nadal stanowi w regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji bardzo poważny problem. Na terytorium tych krajów, jak również z ich terytorium w dalszym ciągu działają silne organizacje przestępcze o zasięgu międzynarodowym i przebiegają przez nie istotne szlaki przemytu. Szlak bałkański nadal jest kluczowym kanałem wprowadzania do UE heroiny i nielegalnej broni palnej. Kraje regionu zajęły się niektórymi aspektami tego zjawiska, a w latach 2019–2020 ponownie dokonano znaczących zatrzymań i przejęć narkotyków. Coraz intensywniejsza współpraca operacyjna, między innymi z agencjami UE, przynosi wymierne rezultaty w terenie. Jednak, ogólnie rzecz biorąc, wyniki pod względem prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej nadal są często niezadowalające. W niektórych państwach nie wydano w ostatnich latach żadnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej lub prania pieniędzy bądź też było takich wyroków bardzo niewiele, wynikały przeważnie z ugody sądowej i wymierzano w nich łagodne kary. Takie słabe wyniki są dowodem na nieskuteczność postępowań karnych, dają wyraźny sygnał bezkarności oraz zwiększają ryzyko infiltracji przestępczej systemu politycznego i gospodarczego. Państwa muszą walczyć z grupami przestępczymi w sposób bardziej zdecydowany, zapewnić brak tolerancji wobec powiązań między przestępczością a polityką oraz znacznie zwiększyć działania w zakresie zajmowania i konfiskaty mienia w sprawach dotyczących zarówno przestępczości zorganizowanej, jak i korupcji.

W Albanii poczyniono należyte postępy w walce z przestępczością zorganizowaną. Zacieśniono współpracę operacyjną, w szczególności z państwami członkowskimi i agencjami UE. Macedonia Północna poczyniła pewne postępy – utworzono między innymi biuro ds. odzyskiwania mienia zgodnie z dorobkiem prawnym UE. W Bośni i Hercegowinie nie poczyniono żadnych postępów. Władze i sądownictwo nie podjęły odpowiednich działań w celu realizacji kluczowych priorytetów wskazanych w opinii Komisji oraz ustaleń zawartych w sprawozdaniu ekspertów na temat stanu praworządności („sprawozdanie Priebego”). Kosowo odnotowało ograniczone postępy. Ogólne wyniki osiągane przez prokuraturę i sądy są nadal ograniczone, a poziom prawomocnych konfiskat mienia pozostaje niski. W Czarnogórze odnotowano pewne postępy. Czarnogóra poczyniła należyte postępy w zwalczaniu handlu ludźmi. Zwiększono możliwości i profesjonalizm policji, a także wzrosła liczba toczących się postępowań dotyczących konfiskaty mienia. W Serbii poczyniono ograniczone postępy. Odnotowano ograniczone sukcesy w zakresie rozbijania siatek przestępczych oraz pewne postępy w stosowaniu proaktywnych technik śledczych, prowadzeniu dochodzeń i wydawaniu wyroków skazujących. Turcja odnotowała ograniczone postępy. Należy wzmocnić ramy prawne regulujące zwalczanie prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Bałkany Zachodnie nadal podejmują ważne działania na rzecz unowocześnienia ram prawnych i instytucjonalnych dotyczących walki z terroryzmem i brutalnym ekstremizmem. Jeszcze bardziej usprawniono i zacieśniono współpracę operacyjną z państwami członkowskimi UE i agencjami UE. W 2018 r. przyjęto wspólny plan działania w zakresie walki z terroryzmem, a w 2019 r. wszyscy partnerzy z Bałkanów Zachodnich podpisali z Komisją odpowiednie dwustronne porozumienia wykonawcze. Bałkany Zachodnie muszą kontynuować starania na rzecz zapobiegania radykalizacji postaw prowadzącej do brutalnego ekstremizmu, między innymi w więzieniach, oraz rozwiązać problem powracających zagranicznych bojowników. Należy zwiększyć możliwości w zakresie wymiany informacji, monitorowania i reagowania. Bałkany Zachodnie muszą zwiększyć starania w terenie na rzecz zwalczania prania pieniędzy, finansowania terroryzmu i bezprawnych nacisków zewnętrznych, jak również nielegalnego finansowania przyczyniającego się do rozprzestrzeniania się brutalnego ekstremizmu. Turcja powinna natomiast dokonać przeglądu swojego prawa antyterrorystycznego. Chociaż Turcja nadal stoi w obliczu zagrożeń ze strony grup terrorystycznych, jej starania na rzecz zwalczania terroryzmu przyczyniły się do poprawy sytuacji w zakresie bezpieczeństwa. Turcja kontynuowała działania na rzecz walki z krajowymi i zagranicznymi komórkami bojowników terrorystycznych. Nadal trwała współpraca z państwami członkowskimi UE w zakresie wykrywania i repatriacji zagranicznych bojowników terrorystycznych, co stanowi jeden z kluczowych obszarów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. W swojej hierarchii postrzeganych zagrożeń Turcja skoncentrowała się na walce z Partią Pracujących Kurdystanu (PKK), która pozostaje na unijnej liście organizacji terrorystycznych, oraz na rozbiciu ruchu Gülena. Turcja ma wprawdzie uzasadnione prawo do zwalczania terroryzmu, jest jednak odpowiedzialna za zapewnienie, by podejmowane działania były zgodne z zasadą praworządności, prawami człowieka i podstawowymi wolnościami. Obecnie tak nie jest. Działania antyterrorystyczne muszą być proporcjonalne i prowadzone z zgodnie z zasadą praworządności, prawami człowieka i podstawowymi wolnościami. Tzw. działania hybrydowe prowadzone w szczególności przez podmioty z państw trzecich, w tym dezinformacja na temat COVID-19, stają się na Bałkanach Zachodnich i w Turcji coraz powszechniejsze. Takie incydenty pokazują, że społeczeństwa i infrastruktura są narażone na cyberataki, cyberprzestępczość i zagrożenia hybrydowe. Jak stwierdzono w deklaracji z Zagrzebia, należy zacieśnić współpracę na rzecz przeciwdziałania dezinformacji i innym działań hybrydowym. Konieczna jest ściślejsza współpraca w zakresie budowania odporności, cyberbezpieczeństwa i komunikacji strategicznej. Kryzys uchodźczy oraz migracja nieuregulowana stanowią kluczowe wyzwania dla UE, Bałkanów Zachodnich, w szczególności dla Turcji, która przyjęła największą liczbę uchodźców na świecie. Kontynuowano współpracę w ramach wspólnych działań podejmowanych wzdłuż szlaków migracyjnych we wschodniej części obszaru śródziemnomorskiego oraz na Bałkanach Zachodnich. Obawy nadal budzi przemyt migrantów, sytuacja małoletnich bez opieki oraz handel ludźmi, w szczególności dotykający kobiet i dzieci. W 2019 r. odnotowano wyraźny wzrost liczby migrantów przemieszczających się przez region – na szlaku zachodniobałkańskim stwierdzono ponad 15 000 osób o nieuregulowanym statusie przybywających do państw członkowskich UE, czyli o 159 % więcej niż w 2018 r. W szczególności w Bośni i Hercegowinie odnotowano w 2019 r. ponad 29 000 przypadków niedozwolonego przekroczenia granicy przez uchodźców i migrantów. Chociaż w obecnej sytuacji daleko do liczby nielegalnych migrantów w szczytowym momencie kryzysu (750 000 w samym 2015 r.), należy zwiększyć wsparcie ze strony UE, w koordynacji z państwami członkowskimi i agencjami UE, aby wzmocnić zdolności partnerów do zarządzania migracjami. Potrzebne jest dalsze wsparcie w zakresie zwiększenia skali dobrowolnych powrotów i współpracy z państwami pochodzenia w zakresie readmisji. UE i jej państwa członkowskie powinny nadal zachęcać do regionalnej wymiany informacji i ją wspierać. W niedawno zaproponowanym nowym europejskim pakcie o migracji i azylu podkreślono, że w ramach kompleksowych partnerstw migrację należy traktować jako kwestię podstawową, w oparciu o ocenę interesów UE i jej krajów partnerskich. Bałkany Zachodnie wymagają szczególnego podejścia, zarówno ze względu na ich położenie geograficzne, jak i ze względu na ich przyszłość jako części UE. Koordynacja w tym zakresie może pomóc w dobrym przygotowaniu tych państw do konstruktywnego reagowania na wspólne wyzwania dzięki rozwijaniu zdolności i procedur granicznych, a tym samym zbliżyć je do UE, biorąc pod uwagę ich perspektywę przystąpienia. Jeżeli chodzi o Turcję, w pakcie odnotowano wkład Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji i stwierdzono, że dalsze stałe finansowanie unijne w jakiejś formie będzie miało zasadnicze znaczenie. Na Bałkanach Zachodnich UE wspierała tworzenie nowych lub solidniejszych instytucji, przepisów i procedur w dziedzinie azylu, ochrony granic i zarządzania granicami, a także transpozycję złożonego i wymagającego dorobku prawnego UE w poszczególnych krajach partnerskich z Bałkanów Zachodnich. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich powinni również przyjąć na siebie odpowiedzialność za wszystkie aspekty migracji. Zakończono także negocjacje w sprawie umów o statusie z pięcioma państwami tego regionu. Dzięki temu możliwe jest rozmieszczenie zespołów Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex), wyposażonych w uprawnienia wykonawcze, na obszarach sąsiadujących z granicami zewnętrznymi UE w celu wsparcia krajowych organów straży granicznej. Najważniejszym priorytetem z perspektywy wzmocnienia zarządzania granicami i ochrony granic jest wejście w życie i skuteczne wdrożenie wszystkich umów o statusie dotyczących Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej. Umowa z Albanią już weszła w życie i wysłano pierwszych funkcjonariuszy straży granicznej. W dniu 1 lipca weszła również w życie umowa z Czarnogórą. Kraje partnerskie powinny poczynić dalsze kroki w celu zapewnienia pełnego dostosowania do polityki wizowej UE. UE i Turcja zobowiązały się do wdrożenia oświadczenia UE–Turcja z marca 2016 roku. Od tego czasu Turcja odgrywała kluczową rolę w zapewnieniu skutecznego zarządzania przepływami migracyjnymi wzdłuż szlaku wschodniośródziemnomorskiego. Pomimo wzrostu migracji nieuregulowanej z Turcji do UE w 2019 r. jej skala jest nadal znacznie niższa niż przed wydaniem oświadczenia UE–Turcja. Wynika to również częściowo ze wzrostu migracji nieuregulowanej do Turcji w 2019 r. w porównaniu z poprzednimi latami. Na początku marca 2020 r. Turcja zachęcała jednak aktywnie migrantów i uchodźców do podróży szlakiem lądowym do Europy przez Grecję. UE przyznała wprawdzie, że Turcja miała do czynienia na swoim terytorium z większym obciążeniem i ryzykiem migracyjnym, a przyjęcie uchodźców kosztowało ją wiele wysiłku, zdecydowanie sprzeciwiła się jednak wykorzystywaniu przez Turcję presji migracyjnej do celów politycznych. Pod koniec marca władze tureckie zorganizowały przeniesienie migrantów i uchodźców z obszaru położonego przy granicy z Grecją i zamknęły granice z Grecją i Bułgarią dla ruchu innego niż handlowy ze względu na wybuch pandemii COVID-19. W tym okresie odnotowano również znaczny wzrost przepływów migracyjnych z Turcji na Cypr. Turcja w dalszym ciągu wkładała bardzo wiele wysiłku w opiekę nad 3,6 mln zarejestrowanych uchodźców z Syrii oraz około 370 000 uchodźców z innych krajów. UE nadal wspierała Turcję w pomaganiu uchodźcom. Do końca 2019 r. przydzielono całkowity budżet operacyjny unijnego Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji w wysokości 6 mld EUR, w tym podpisano umowy na 5,1 mld EUR, z czego wypłacono do tej pory 3,8 mld EUR. Wypłaty są dokonywane w miarę postępów w zawieraniu umów i realizacji projektów – w okresie sprawozdawczym osiągnęły średnio wysokość 60 mln EUR miesięcznie. Do tej pory podpisano umowy dotyczące ponad 100 projektów, przy czym największe z nich mają być realizowane najpóźniej do połowy 2025 r. Instrument jest w dalszym ciągu wykorzystywany do zaspokajania humanitarnych i rozwojowych potrzeb uchodźców i społeczności przyjmujących w Turcji, co przynosi wymierne i widoczne rezultaty . Wspomniany instrument nadal jest nadal sztandarowym mechanizmem koordynującym, który pozwala na szybkie, skuteczne i efektywne udzielanie pomocy przez UE. Oprócz 6 mld EUR uruchomionych już w ramach Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji w lipcu 2020 r. UE zapewniła dalsze wsparcie na rzecz najbardziej narażonych uchodźców za pomocą pakietu środków w wysokości 485 mln EUR przeznaczonego na przedłużenie dwóch przewodnich unijnych projektów humanitarnych UE do końca 2021 r. Funkcjonowanie instytucji demokratycznych

Najważniejszymi priorytetami dla krajów objętych procesem rozszerzenia pozostaje wzmocnienie instytucji demokratycznych i zapewnienie procesów demokratycznych o włączającym charakterze. Kluczowym warunkiem przystąpienia do UE jest właściwe funkcjonowanie parlamentu, w tym nadzór nad władzą wykonawczą i skuteczne stanowienie prawa. Systemy demokratyczne na Bałkanach Zachodnich nadal nie funkcjonują poprawnie ze względu na silną polaryzację polityczną, niejednokrotnie ograniczone możliwości wypełniania przez opozycję funkcji demokratycznej kontroli oraz bojkot wyborów i prac parlamentarnych przez opozycję. Wolne i uczciwe wybory są niezbędne, aby rządy w kraju były demokratyczne. Należy odpowiednio wdrażać zalecenia misji obserwacji wyborów i rozwiązać problemy strukturalne. W Albanii partie polityczne osiągnęły porozumienie w sprawie reformy ordynacji wyborczej, dzięki której albański proces wyborczy powinien spełniać wyższe normy uczciwości i przejrzystości zgodnie z zaleceniami OBWE/ODIHR. Wybory w Albanii były utrudnione ze względu na bojkoty ze strony grup opozycyjnych. W Bośni i Hercegowinie zmiany ustawodawcze przyjęte w lipcu 2020 r. powinny umożliwić przeprowadzenie w grudniu wyborów samorządowych w Mostarze po raz pierwszy od 2008 r. Przywódcy polityczni osiągnęli również porozumienie w sprawie dalszych reform ordynacji wyborczej. W Kosowie wybory parlamentarne, które odbyły się w październiku 2019 r., były zasadniczo zgodne z zasadą rywalizacji, ale uwydatniły także konieczność rozwiązania powtarzających się niedociągnięć zgodnie z zaleceniami misji obserwacji wyborów z ramienia UE. W Macedonii Północnej i Serbii wybory, pierwotnie zaplanowane na kwiecień 2020 r., przełożono z powodu wybuchu pandemii COVID-19. W Serbii wybory parlamentarne odbyły się dnia 21 czerwca, w Macedonii Północnej – 15 lipca, a w Czarnogórze – 30 sierpnia. W Macedonii Północnej OBWE/ODIHR oceniły, że wybory, które odbyły się w lipcu 2020 r., mimo pandemii przebiegły prawidłowo. Uwzględniono część poprzednich zaleceń OBWE/ODIHR, ale znaczące zmiany w ordynacji wyborczej oraz późniejsze doraźne regulacje przyjęte w czasie stanu wyjątkowego osłabiły stabilność prawa. W Czarnogórze w okresie przedwyborczym między podmiotami politycznymi panowała atmosfera silnych napięć i nieufności. Tymczasowa komisja parlamentarna nie była w stanie zakończyć swoich prac ze względu na brak kworum i w związku z tym wybory powszechne w dniu 30 sierpnia 2020 r. przeprowadzono na podstawie ram wyborczych, które w dużym stopniu pozostały niezmienione. Żadna partia polityczna nie zbojkotowała wyborów. Według wstępnej oceny OBWE/ODIHR wybory w Czarnogórze były zgodne z zasadą rywalizacji i odbyły się w atmosferze silnej polaryzacji w kwestiach dotyczących kościoła i tożsamości narodowej. Kampania przebiegała spokojnie, chociaż jej ton był często konfrontacyjny. Kandydaci mogli przedstawić swoje racje, ale partia rządząca uzyskała nieuczciwą przewagę w wyniku nadużywania urzędu i zasobów państwa oraz zdominowania przekazu medialnego. Szereg partii opozycyjnych w Serbii kontynuowało bojkot parlamentarny, pomimo zorganizowanego przez Parlament Europejski w 2019 r. międzypartyjnego dialogu między rządzącą większością a częścią opozycji parlamentarnej i pozaparlamentarnej. Szereg partii opozycyjnych zbojkotowało również wybory parlamentarne, które odbyły się w czerwcu 2020 r. W nowym serbskim parlamencie koalicja rządząca posiada przytłaczającą większość i nie ma realnej partii opozycyjnej. Chociaż kandydaci w serbskich wyborach parlamentarnych przeprowadzonych w dniu 21 czerwca mogli prowadzić kampanię i przestrzegano podstawowych wolności, wyborcy mieli ograniczony wybór ze względu na przytłaczającą przewagę partii rządzącej i promowanie polityki rządu przez większość głównych mediów, jak twierdzą międzynarodowi obserwatorzy z Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka przy Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE/ODIHR). Szereg partii opozycyjnych zbojkotowało wybory. Przepisy dotyczące publicznego i prywatnego finansowania partii politycznych wymagają dalszych reform. W Serbii rząd przyjął decyzje mające na celu uregulowanie wykorzystywania zasobów publicznych do celów wyborczych. W Czarnogórze wciąż istnieją luki w ramach prawnych regulujących partie polityczne i ich finansowanie, nawet po przyjęciu nowego ustawodawstwa w grudniu 2019 r. i jego późniejszych zmianach w kwietniu 2020 r. Doprowadzenie do większej przejrzystości i rozliczalności finansowania partii politycznych i kampanii wyborczych w całym regionie nadal wymaga znacznych starań. W Turcji system prezydencki wciąż powodował nadmierną centralizację władzy na poziomie prezydenckim bez zapewnienia skutecznego mechanizmu kontroli i równowagi. Funkcje ustawodawcza i nadzorcza parlamentu nadal były znacznie ograniczone. Wielu członków parlamentu należących do opozycyjnej prokurdyjskiej Ludowej Partii Demokratycznej (HDP) w dalszym ciągu jest pozbawionych wolności. W czerwcu 2020 r. trzech członków parlamentu pozbawiono mandatu. Wybory samorządowe z marca 2019 r. i wybory burmistrza w Stambule, przeprowadzone ponownie w czerwcu 2019 r., ucierpiały na skutek braku pluralizmu mediów i nie zapewniły warunków, które byłyby obiektywnie sprawiedliwe dla wszystkich partii politycznych i kandydatów pod każdym względem. Turcja musi stworzyć bardziej sprzyjające warunki do przeprowadzania wyborów i chronić uczciwość procesu wyborczego. Przymusowe odwołania burmistrzów wybranych na południowym wschodzie kraju i zastępowanie ich komisarzami mianowanymi przez rząd, a także aresztowania przedstawicieli lokalnych wciąż miały miejsce i budzą poważne zastrzeżenia, ponieważ osłabiają lokalną demokrację. Rządy powinny zadbać o to, aby opozycja miała odpowiednie warunki do wykonywania funkcji demokratycznej kontroli. Jednocześnie opozycja musi angażować się w procesy demokratyczne. Nadmierne wykorzystywanie skróconych procedur parlamentarnych utrudnia pełnienie tej roli przez opozycję i wpływa na mechanizmy kontroli i równowagi, które charakteryzują prawidłowo funkcjonującą demokrację. Państwa w różnym stopniu korzystają z trybu pilnego, ale zasadniczo jest on nadmiernie wykorzystywany i otwiera pole do nadużyć. Nawet w kontekście nadzwyczajnych środków wprowadzonych w czasie kryzysu związanego z COVID-19 parlamenty powinny nadal być uprawnione do kontrolowania działań władzy wykonawczej i odgrywać rolę w nadzorowaniu stanu wyjątkowego, w tym w podejmowaniu decyzji o ewentualnym przedłużeniu takiego stanu. Rozwiązanie lub zawieszenie parlamentu może mieć szkodliwy wpływ na to uprawnienie. W Albanii rząd wydał szereg dekretów przedłużających do czerwca 2020 r. stan wyjątkowy obowiązujący po trzęsieniu ziemi, które miało miejsce w listopadzie 2019 r. Komisje parlamentarne kontynuowały prace w trybie zdalnym, natomiast cotygodniowe posiedzenia plenarne wznowiono w dniu 16 kwietnia. Parlament uchwalił nowelizację kodeksu karnego związaną z rozprzestrzenianiem się chorób zakaźnych. Wszystkie rozprawy sądowe, z wyjątkiem pilnych, zostały zawieszone. Pod koniec maja wznowiono rozprawy sądowe. W Bośni i Hercegowinie parlament ogólnopaństwowy nie odbywał posiedzeń od połowy marca do połowy maja 2020 r. Zgromadzenie jednostki administracyjnej Republika Serbska wprowadziło stan wyjątkowy od dnia 3 kwietnia do dnia 20 maja i powierzyło wszystkie kompetencje ustawodawcze prezydentowi jednostki; Federacja natomiast wprowadziła internetowe posiedzenia parlamentarne. Rząd Kosowa ogłosił stan zagrożenia zdrowia publicznego w marcu 2020 r. Wprowadzono środki służące ochronie obywateli, w tym tymczasowe ograniczenia w przemieszczaniu się w celach innych niż konieczne, obszary kwarantanny i zakazy zgromadzeń, wstrzymano większość ruchu lotniczego i zamknięto granice. Zastosowano również środki mające na celu zaspokojenie pilnych potrzeb i złagodzenie społeczno-gospodarczych skutków kryzysu. Zgromadzenie nie wstrzymało funkcjonowania w czasie kryzysu. Czarnogóra nie ogłosiła stanu wyjątkowego. Władze wprowadziły środki w celu zwalczania pandemii, ochrony obywateli i łagodzenia społeczno-gospodarczych skutków kryzysu, takie jak ograniczenie wolności zgromadzeń i swobody przemieszczania się obywateli. Proces legislacyjny w parlamencie został zawieszony na blisko 50 dni i rola parlamentu w nadzorowaniu działań podejmowanych przez rząd w reakcji na pandemię była ograniczona. Od władz oczekuje się zapewnienia właściwej równowagi między ochroną zdrowia a poszanowaniem zasady poufności danych osobowych dotyczących zdrowia i prawa obywateli do życia prywatnego. Prezydent Macedonii Północnej w marcu ogłosił stan wyjątkowy, który kilkakrotnie przedłużano do czerwca 2020 r. Przywódcy polityczni postanowili w drodze konsensusu przełożyć na dzień 15 lipca 2020 r. wybory przedterminowe, które początkowo zaplanowano na dzień 12 kwietnia. W tym okresie parlament pozostawał rozwiązany, a rząd techniczny wydawał dekrety przy udziale głównej partii opozycyjnej. Władze wprowadziły bezprecedensowe środki służące ochronie obywateli, takie jak ograniczenie przemieszczania się w celach innych niż konieczne i ograniczenie zgromadzeń, narzucona kwarantanna domowa, wstrzymanie ruchu lotniczego i zamknięcie granic. Zastosowano również środki mające na celu zaspokojenie pilnych potrzeb i złagodzenie społeczno-gospodarczych skutków kryzysu. W Serbii stan wyjątkowy ogłoszono w dniu 15 marca aktem podpisanym przez prezydenta, premiera i przewodniczącego parlamentu. Parlament zebrał się dopiero po nieco ponad sześciu tygodniach i zatwierdził stan wyjątkowy w dniach 28–29 kwietnia, a zniósł go tydzień później. Przełożono wybory parlamentarne, regionalne i samorządowe, które początkowo były zaplanowane na kwiecień. Władze wprowadziły szeroko zakrojone środki tymczasowe, w tym ściśle egzekwowaną godzinę policyjną, zamknięcie szkół i uczelni, zakazy publicznych zgromadzeń, wstrzymanie większości ruchu lotniczego i zamknięcie granic.

Parlament turecki uchwalił większością głosów kontrowersyjny pakiet legislacyjny. Przyjęte środki miały na celu między innymi zmniejszenie wysokiej liczby więźniów i przewidywały warunkowe zwolnienie około 90 000 osadzonych. Z zakresu stosowania tych środków wyłączono jednak osoby przebywające w areszcie tymczasowym za domniemane przestępstwa związane z terroryzmem, w tym prawników, dziennikarzy, polityków i obrońców praw człowieka. W związku z pandemią parlament postanowił przerwać prace na 10 dni, po których nastąpiła zwyczajowa miesięczna przerwa w miesiącu ramadanu. Reforma administracji publicznej Reforma administracji publicznej ma zasadnicze znaczenie dla poprawy zarządzania na wszystkich szczeblach. Obejmuje ona zwiększoną przejrzystość i rozliczalność, należyte zarządzanie finansami publicznymi i bardziej profesjonalną administrację. Albania, Macedonia Północna, Czarnogóra i Serbia są umiarkowanie przygotowane, jeżeli chodzi o reformę administracji publicznej, i w regionie tym odnotowano ogólnie postępy. W Serbii nie poczyniono jednak postępów, ponieważ nadmierna liczba tymczasowo obsadzonych stanowisk kierowniczych wyższego szczebla nie została znacząco ograniczona. Kosowo jest przygotowane w pewnym stopniu, natomiast Bośnia i Hercegowina jest na wczesnym etapie. W Turcji odnotowano pogorszenie sytuacji w obszarze rozwoju polityki, rozliczalności administracji, jak również zarządzania zasobami ludzkimi, co miało negatywny wpływ na ogólny stan przygotowania tego kraju. Zaobserwowano pewne postępy, jeżeli chodzi o poprawę planowania polityki, konieczne są jednak dalsze wysiłki w celu zapewnienia silnej kontroli jakości przez rządy centralne. Czarnogóra wzmocniła i zracjonalizowała planowanie polityki oraz osiągnęła ograniczenie liczby dokumentów strategicznych. Strategie polityczne, akty prawne i inwestycje publiczne są nadal często przygotowywane bez przeprowadzania ocen skutków. W większości krajów należy zapewnić rozliczalność kadry zarządzającej i profesjonalizację służby cywilnej oraz rozwiązać problem nadmiernego upolitycznienia. Konieczne jest prawne uregulowanie przejrzystych procedur rekrutacji, awansu, degradacji i zwalniania na podstawie kryteriów merytorycznych i konsekwentne wdrażanie tych procedur we wszystkich służbach publicznych. Struktura administracji państwowej powinna gwarantować skuteczne zasady rozliczalności. W większości państw podjęto starania na rzecz poprawy usług świadczonych na rzecz obywateli i przedsiębiorstw, zwłaszcza e-usług. Do wdrożenia reform administracji publicznej konieczna jest poprawa koordynacji międzyinstytucjonalnej. Należy uwzględnić rolę, jaką władze regionalne i lokalne odgrywają w procesie dostosowywania do przepisów UE oraz ich ewentualnego stosowania. Należy zapewnić właściwą równowagę między władzami na szczeblu centralnym, regionalnym i lokalnym. Decyzje i działania podejmowane przez tureckie władze przeciwko gminom, których burmistrzowie reprezentują partie opozycyjne, wciąż budzi głębokie zaniepokojenie, w szczególności w przypadkach, w których wydają się one umotywowane politycznie. Należy zwiększyć potencjał administracyjny i profesjonalizm organów odpowiedzialnych za wdrażanie dorobku prawnego UE oraz zapewnić niezależność organów regulacyjnych. Zasadnicze znaczenie nadal ma zwiększanie przejrzystości i rozliczalności, zwłaszcza zapewnienie skutecznego, wydajnego i przejrzystego funkcjonowania systemu zamówień publicznych i zarządzania finansami publicznymi. Mimo że Serbia dostosowała znaczną część swojego ustawodawstwa w zakresie zamówień publicznych do dorobku prawnego UE, w ustawie o szczególnych procedurach odnoszących się do infrastruktury liniowej, przyjętej w lutym 2020 r., dopuszczono zwolnienie ze stosowania przepisów dotyczących zamówień publicznych w przypadku projektów infrastrukturalnych o „szczególnym znaczeniu” dla Serbii, co umożliwia obchodzenie unijnych przepisów i norm. W październiku 2019 r. rząd Czarnogóry ogłosił prestiżowy przetarg dotyczący koncesji na obsługę portów lotniczych Czarnogóry. Proces ten stanowi test determinacji rządu do przestrzegania unijnych norm w zakresie uczciwych i przejrzystych zamówień publicznych. Turcja wykazuje duże braki w dostosowaniu do dorobku prawnego UE w tym obszarze, ponieważ zakres stosowania przepisów dotyczących zamówień publicznych znacząco ograniczają różne wyłączenia, a także praktyki cenowe i kompensacyjne faworyzujące podmioty krajowe. Aby ograniczyć ryzyko nadużyć finansowych w czasie pandemii COVID-19, szczególnie istotne jest zapewnienie ścieżek audytu. Publikowanie wszelkich informacji o zamówieniach związanych z COVID-19 na portalach rządowych również przyczyni się do wzrostu przejrzystości i zaufania. Zasadnicze znaczenie ma reforma krajowych systemów zarządzania mająca na celu wzmocnienie rozliczalności kadry zarządzającej, należytego zarządzania finansami i zewnętrznych audytów funduszy publicznych. W Macedonii Północnej poczyniono pewne postępy we wdrażaniu nowego dokumentu programowego dotyczącego publicznej wewnętrznej kontroli finansowej i krajowej strategii zwalczania nadużyć finansowych, ale poprawy wymaga wciąż kontrola wewnętrzna i skuteczność realizacji zaleceń z audytu zewnętrznego, a inspekcje finansowe nadal nie są efektywne. W Czarnogórze niezbędne są dalsze starania na rzecz rozliczalności kadry zarządzającej oraz wzmożenia kontroli wewnętrznej i audytu wewnętrznego na wszystkich szczeblach. W czasie kryzysu władze powinny utrzymać różnorodne kontrole służące temu, aby decyzje budżetowe były wykonywane w zatwierdzonej formie, a zasoby wykorzystywane zgodnie z planem w celu uniknięcia strat, nadużyć finansowych i niewłaściwego zarządzania. Należy zagwarantować przejrzystość tych środków i zaangażowanie zewnętrznych organów nadzorczych w zapewnianie rozliczalności działań rządowych. Konieczne są dalsze starania na rzecz zwalczania nadużyć finansowych i wzywa się kraje partnerskie do dalszego zacieśniania współpracy w tym zakresie oraz korzystania z pomocy Europejskiego Urzędu ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych, aby ograniczyć ryzyko nadużyć. Gospodarka Przystąpienie do UE wymaga istnienia funkcjonującej gospodarki rynkowej oraz zdolności sprostania presji konkurencyjnej i mechanizmom rynkowym wewnątrz Unii. W ostatnich latach zarządzanie gospodarką stało się jeszcze istotniejsze dla procesu rozszerzenia. Komisja monitoruje ten obszar za pośrednictwem procedury programów reform gospodarczych i oceny spełnienia gospodarczych kryteriów przystąpienia w pakiecie „rozszerzenie”. W okresie sprawozdawczym Albania, Czarnogóra i Serbia poczyniły pewne postępy zarówno pod względem istnienia funkcjonującej gospodarki rynkowej, jak i zdolności sprostania mechanizmom konkurencyjnym. Turcja nie osiągnęła żadnych postępów, natomiast Bośnia i Hercegowina, Kosowo oraz Macedonia Północna odnotowały ograniczone postępy, jeżeli chodzi o istnienie funkcjonującej gospodarki rynkowej. Macedonia Północna również poczyniła pewne postępy w zakresie zdolności sprostania mechanizmom konkurencyjnym, Turcja nie odnotowała żadnych postępów w tej kwestii, natomiast w Bośni i Hercegowinie oraz w Kosowie były one ograniczone. Jedynie w Turcji istnieje funkcjonująca gospodarka rynkowa, pomimo występowania poważnych zastrzeżeń w tym względzie, oraz odpowiedni poziom przygotowania, jeżeli chodzi o zdolność sprostania presji konkurencyjnej. Bałkany Zachodnie mają istotny niewykorzystany potencjał gospodarczy oraz znaczne możliwości zacieśnienia wewnątrzregionalnej współpracy gospodarczej i zwiększenia wymiany handlowej. Ten zamieszkały przez prawie 18 milionów osób region jest ważnym rynkiem dla towarów unijnych. Przed pandemią COVID-19 średnia stopa wzrostu w tym regionie była wyższa niż średnia w UE, ale wciąż niewystarczająca, aby osiągnąć realną konwergencję z unijnymi poziomami dochodów. Pandemia COVID-19 doprowadziła do poważnych wstrząsów popytu i podaży oraz spadku produkcji i wzrostu bezrobocia. Czas trwania i skala recesji będą różne w poszczególnych krajach w zależności od struktur gospodarczych i znaczenia globalnych łańcuchów dostaw, turystyki oraz przekazów pieniężnych lub – w niektórych przypadkach – wywozu towarów. Partnerzy w tym regionie wprowadzili natychmiastowe i późniejsze środki fiskalne mające na celu złagodzenie wpływu kryzysu, co nieuchronnie doprowadziło do zwiększenia poziomu długu publicznego i deficytu. Najważniejszym wyzwaniem będzie zapewnienie ukierunkowanej, skutecznej i przejrzystej reakcji na kryzys przy jednoczesnym zabezpieczeniu stabilności fiskalnej w średniookresowej perspektywie. Pandemia COVID-19 spowodowała, że na pierwszy plan wysunął się wysoki poziom integracji rynkowej i współzależności między gospodarkami UE i Bałkanów Zachodnich, jak również między gospodarkami samych państw bałkańskich. Region Bałkanów Zachodnich jest zaangażowany w proces zwiększania zbieżności przepisów z prawodawstwem UE. Dostosowanie to umożliwi pogłębienie regionalnego obszaru gospodarczego i przekształcenie go we wspólny rynek regionalny oparty na unijnych przepisach i normach. Obie zmiany wzmacniają się wzajemnie i sprawiają, że region ten staje się atrakcyjnym obszarem inwestycyjnym. Państwa Bałkanów Zachodnich nadal stoją jednak w obliczu poważnych wyzwań, które nie pozwalają im na pełne wykorzystanie swojego potencjału gospodarczego i zniwelowanie rozbieżności z UE. Mimo że w minionych latach nastąpiło pewne przyspieszenie wzrostu gospodarczego, utworzono liczne miejsca pracy i wzrosły dochody, państwa te nadal pozostają w tyle pod względem reformy swoich struktur gospodarczych i poprawy konkurencyjności. W dalszym ciągu zmagają się one z wysoką stopą bezrobocia, zwłaszcza wśród młodzieży, poważnym niedopasowaniem umiejętności, utrzymującym się dużym udziałem gospodarki nieformalnej, drenażem mózgów, niewielkim współczynnikiem aktywności zawodowej kobiet i niskim poziomem innowacji. Zasadnicze znaczenie ma zwiększenie jakości i adekwatności systemów kształcenia i szkolenia w regionie oraz wzmocnienie powiązań między pracodawcami a instytucjami edukacyjnymi. Klimat inwestycyjny pozostał w dużej mierze niezmieniony. Charakteryzuje się niedostateczną praworządnością, brakiem odpowiedniego egzekwowania zasad pomocy państwa, zakorzenioną szarą strefą gospodarki, utrudnionym dostępem przedsiębiorstw do finansowania oraz niskim poziomem integracji regionalnej i łączności. Państwo wciąż ingeruje w gospodarkę. Istnieje silna potrzeba modernizacji infrastruktury, należy uruchamiać inwestycje za pośrednictwem pojedynczych projektów i kierować się priorytetami uzgodnionymi z UE. Decyzje dotyczące znaczących inwestycji powinny opierać się na zasadach przejrzystości i należytej staranności, podobnie jak ma to miejsce w przypadku projektów dotyczących łączności, finansowanych za pośrednictwem ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich. W czasie kryzysu związanego z COVID-19 najwięcej uwagi poświęca się zapewnieniu niezakłóconego przepływu towarów (przede wszystkim niezbędnych środków spożywczych i sprzętu medycznego). W tym celu UE i Bałkany Zachodnie ustanowiły zielone korytarze na głównych przejściach granicznych, podobnie jak uczyniły to Bałkany Zachodnie na potrzeby wewnątrzregionalnego handlu w odpowiednio skoordynowany i sprawny sposób. UE nadal jest zdecydowanie największym partnerem handlowym Bałkanów Zachodnich, który odpowiada za 69,4 % handlu towarami ogółem w 2019 r. (82,9 % całkowitego wywozu i 61,8 % łącznego przywozu). Od 2009 r. handel wzrósł o 129,6 %. Przedsiębiorstwa unijne to najwięksi inwestorzy w regionie, którzy zapewniają 73 % bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Są tym samym najważniejszym czynnikiem zewnętrznym napędzającym wzrost gospodarczy i tworzenie miejsc pracy w regionie. Zasadnicze znaczenie ma wzmocnienie odporności regionu, a tym samym zapewnienie pełnej zgodności aktywności gospodarczej finansowanej przez podmioty zagraniczne z unijnymi wartościami, normami i standardami, przede wszystkim w kluczowych obszarach, takich jak praworządność, zamówienia publiczne, środowisko, energia, infrastruktura i konkurencja. Zwiększanie aktywności gospodarczej i inwestycyjnej na Bałkanach Zachodnich przez państwa trzecie często odbywa się bez poszanowania kwestii zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego, stabilności finansowej i przepisów UE dotyczących zamówień publicznych, co może prowadzić do wysokiego zadłużenia, wykluczenia z rynku unijnych przedsiębiorstw, które nie są w stanie konkurować, nieracjonalnego wykorzystywania zasobów publicznych i oddania kontroli nad strategicznymi aktywami i zasobami. Plan gospodarczo-inwestycyjny dla regionu przyjęty równolegle z niniejszym komunikatem będzie odgrywał znaczącą rolę w sprostaniu powyższym wyzwaniom i w sprzyjaniu zrównoważonemu wzrostowi gospodarczemu i zrównoważonym inwestycjom z korzyścią dla obu stron. W przypadku Turcji utrzymują się poważne zastrzeżenia odnośnie do funkcjonowania gospodarki rynkowej w tym państwie. Recesja i szybki spadek popytu krajowego doprowadziły do zasadniczego zwrotu i likwidacji deficytu obrotów bieżących, ale zewnętrzne potrzeby finansowe Turcji wciąż pozostają wysokie, co naraża gospodarkę na zmianę nastrojów inwestorów i ryzyko sankcji. Bardzo wysoki poziom inflacji obniżył się, ale utrzymał się znacznie powyżej wartości docelowej. W drugiej połowie 2019 r. nastąpiło ponowne ożywienie gospodarki, do którego przyczyniły się ekspansywna polityka sektora publicznego i istotny wkład wywozu netto. Ożywienie to nadal jednak jest niestabilne, biorąc pod uwagę słaby rynek pracy, konieczność uzdrowienia bilansów przedsiębiorstw oraz utrzymującą się niepewną sytuację geopolityczną. Sektor nieformalny w Turcji wciąż jest duży. Państwo nie zaprzestało ingerencji w mechanizmy ustalania cen, nadal nie uchwalono przepisów w zakresie udzielania pomocy państwa, zasad ich egzekwowania i przejrzystości, a struktura instytucjonalna w dalszym ciągu jest niekompletna. Zarządzanie gospodarcze w Turcji pogorszyło się jeszcze bardziej w wyniku powtarzających się nacisków politycznych podważających wiarygodność i funkcjonowanie niezależnych instytucji. Turcja musi odwrócić tendencję regresu w reformach rynkowych. Turcja pozostaje należycie zintegrowana z rynkiem UE zarówno pod względem powiązań handlowych, jak i inwestycyjnych, ale względny udział UE w handlu zagranicznym Turcji spadł (udział UE w ogólnym wywozie Turcji zmalał z 50 % w 2018 r. do 48,5 % w 2019 r., zaś w przywozie – z 36,25 % do 34,2 %), a zobowiązania Turcji w ramach unii celnej z UE coraz częściej są naruszane. Utrzymują się istotne problemy dotyczące dostępu do edukacji i jej jakości. Kobiety napotykają trudności w uzyskaniu dostępu do edukacji o wysokiej jakości i do rynku pracy. III.ZDOLNOŚĆ DO PRZYJĘCIA ZOBOWIĄZAŃ WYNIKAJĄCYCH Z CZŁONKOSTWA

Bałkany Zachodnie nadal dostosowują swoje ustawodawstwo do wymogów UE w szeregu obszarów, chociaż w różnym tempie. Większość krajów Bałkanów Zachodnich jest już umiarkowanie przygotowana w wielu obszarach rynku wewnętrznego: swobodnego przepływu towarów, usług i kapitału, polityki konkurencji, usług finansowych oraz ochrony konsumentów i ochrony zdrowia. Czarnogóra i Serbia osiągnęły zadowalający poziom przygotowań w odniesieniu do prawa spółek i prawa własności intelektualnej. Serbia poczyniła należyte postępy w dziedzinie prawa przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług, prawa spółek, prawa własności intelektualnej, polityki konkurencji i usług finansowych. W większości krajów Bałkanów Zachodnich odnotowano również umiarkowany poziom przygotowania w obszarach związanych z konkurencyjnością i wzrostem sprzyjającym włączeniu społecznemu, mianowicie w obszarze społeczeństwa informacyjnego i mediów, polityki podatkowej, gospodarczej i pieniężnej oraz polityki wobec przedsiębiorstw i polityki przemysłowej. Albania, Czarnogóra, Macedonia Północna i Serbia są umiarkowanie przygotowane w obszarze społeczeństwa informacyjnego i mediów audiowizualnych, biorąc pod uwagę postępy poczynione w zakresie strategii na rzecz agendy cyfrowej i usług administracji elektronicznej. Kosowo jest w tych obszarach przygotowane w pewnym stopniu, natomiast Bośnia i Hercegowina jest na wczesnym etapie przygotowań. Czarnogóra poczyniła należyte postępy w obszarze polityki podatkowej oraz nauki i badań naukowych. Czarnogóra i Serbia osiągnęły zadowalający poziom przygotowań w dziedzinie nauki i badań naukowych oraz edukacji i kultury. W obszarze unii celnej Macedonia Północna, która poczyniła zadowalające postępy, i Serbia są na dobrym poziomie przygotowania, natomiast Albania, Kosowo i Czarnogóra są umiarkowanie przygotowane. Bośnia i Hercegowina jest przygotowana w pewnym stopniu. Wszystkie kraje muszą jednak przeprowadzić reformy społeczno-gospodarcze, co pomoże w zniwelowaniu istniejących słabości strukturalnych, niskiej konkurencyjności, wysokiego bezrobocia, jak również wpływu pandemii COVID‑19. Transformacja ekologiczna i zrównoważone połączenia mają zasadnicze znaczenie dla integracji gospodarczej w regionie i z Unią Europejską, gdyż ułatwiają handel transgraniczny i przynoszą faktyczne korzyści przedsiębiorstwom i obywatelom. Serbia i częściowo Czarnogóra są na dobrym poziomie przygotowania w obszarze polityki transportowej. Macedonia Północna poczyniła należyte postępy w obszarze energetyki i jest na dobrym poziomie przygotowania w odniesieniu do sieci transeuropejskich, w przypadku których Czarnogóra i Serbia wykazują umiarkowany poziom przygotowania. Albania, Macedonia Północna, Czarnogóra i Serbia odnotowują pewien stopień przygotowania, jeżeli chodzi o środowisko i zmianę klimatu, Kosowo jest na wczesnym etapie przygotowań, natomiast Bośnia i Hercegowina jest na wczesnym etapie przygotowań/jest przygotowana w pewnym stopniu. Wszystkie kraje muszą znacząco zintensyfikować swoje starania w tym obszarze. Pod względem zasobów, rolnictwa i spójności Macedonia Północna i Czarnogóra są umiarkowanie przygotowane w obszarze rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich, Albania, Kosowo i Serbia są przygotowane w pewnym stopniu, natomiast Bośnia i Hercegowina jest na wczesnym etapie przygotowań. Macedonia Północna i Czarnogóra poczyniły również należyte postępy w obszarze bezpieczeństwa żywności, polityki weterynaryjnej i polityki fitosanitarnej. Ponadto w ramach Środkowoeuropejskiej umowy o wolnym handlu (CEFTA) strony przyjęły decyzję w sprawie ułatwienia handlu owocami i warzywami. Jeżeli chodzi o politykę regionalną i koordynację instrumentów strukturalnych, Bałkany Zachodnie są umiarkowanie przygotowane, z wyjątkiem Bośni i Hercegowiny, która jest na wczesnym etapie. Kraje objęte procesem rozszerzenia muszą również przyspieszyć i utrzymać dostosowanie do unijnej wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB), z uwzględnieniem środków ograniczających. Wśród krajów Bałkanów Zachodnich Albania i Czarnogóra nadal w pełni dostosowują się do wszystkich stanowisk dotyczących WPZiB (oświadczeń Wysokiego Przedstawiciela Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa składanych w imieniu UE oraz decyzji Rady w sprawie środków ograniczających). Serbia kontynuowała rozwijanie intensywnych stosunków i partnerstw strategicznych z wieloma państwami na świecie, w tym z Rosją, Chinami i Stanami Zjednoczonymi. Współpraca Serbii z Chinami zacieśniła się w czasie kryzysu związanego z COVID-19 i charakteryzowała się prochińską i sceptyczną wobec UE retoryką urzędników wysokiego szczebla. Polityka zagraniczna Turcji w coraz większym stopniu kolidowała z priorytetami UE w obszarze wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w szczególności ze względu na tureckie operacje wojskowe w północno-wschodniej Syrii i dwa protokoły ustaleń podpisane z libijskim rządem jedności narodowej – jeden dotyczący współpracy w zakresie bezpieczeństwa, który doprowadził do zwiększenia tureckiego wsparcia dla rządu jedności narodowej, a drugi w sprawie delimitacji jurysdykcji morskich, w którym zlekceważono suwerenne prawa wysp greckich. Turcja kontynuowała dostosowywanie swoich przepisów do dorobku prawnego UE, choć tempo tych zmian było bardzo ograniczone i dokonywano ich w sposób fragmentaryczny, co wskazuje na brak ogólnej strategii dostosowywania. Nadal odnotowywano przypadki pogarszającej się sytuacji, jeżeli chodzi o liczne kluczowe aspekty w obszarze konkurencji, społeczeństwa informacyjnego i mediów, polityki gospodarczej i pieniężnej, unii celnej, stosunków zewnętrznych oraz polityki zagranicznej, polityki bezpieczeństwa i polityki obronnej. Turcja poczyniła znaczne postępy w obszarach prawa spółek, sieci transeuropejskich oraz nauki i badań naukowych; osiągnęła także należyty poziom przygotowań w obszarach swobodnego przepływu towarów, prawa własności intelektualnej, usług finansowych, polityki wobec przedsiębiorstw i polityki przemysłowej, ochrony konsumentów i zdrowia, unii celnej i kontroli finansowej. IV.WSPÓŁPRACA REGIONALNA I STOSUNKI DOBROSĄSIEDZKIE Stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna to dwa zasadnicze elementy procesu stabilizacji i stowarzyszenia oraz procesu rozszerzenia. Kontynuowano regularne kontakty międzyrządowe oraz dialog techniczny i współpracę na szczeblu dwustronnym i regionalnym. Zasadniczą rolę we wdrażaniu działań podejmowanych w regionie w reakcji na kryzys związany z COVID-19 odgrywają organizacje regionalne skupiające kraje regionu – Rada Współpracy Regionalnej, Wspólnota Transportowa oraz CEFTA. Organizacje te skutecznie koordynowały działania ze wszystkimi partnerami z Bałkanów Zachodnich, między sobą oraz z Komisją. Współpraca regionalna wciąż przynosiła pozytywne rezultaty. Program dotyczący sieci połączeń przyczynił się do rozwoju sieci transportowej i energetycznej. Konieczne są jednak dalsze wysiłki, aby spełnić niezrealizowane zobowiązania wynikające z takich regionalnych porozumień i ustaleń, w tym wdrożyć środki reformy sieci połączeń uzgodnione w 2015 r. Państwa regionu muszą przyjąć pełną odpowiedzialność. Nie należy utrudniać pełnego i sprzyjającego włączeniu uczestnictwa wszystkich partnerów z Bałkanów Zachodnich w inicjatywach i wydarzeniach związanych z współpracą regionalną. Dzięki programowi Erasmus+ nadal wspierano dialog międzykulturowy wśród młodzieży. Zarówno Szczyt Bałkanów Zachodnich w Poznaniu w 2019 r., jak i Szczyt Unia Europejska – Bałkany Zachodnie w Zagrzebiu w maju 2020 r. stanowiły okazję dla przywódców z regionu do podjęcia zgodnej decyzji o dążeniu do ambitnej transformacji ekologicznej i cyfrowej oraz o dalszym rozwijaniu połączeń we wszystkich ich wymiarach: transportowym, energetycznym, cyfrowym i międzyludzkim. Przywódcy wezwali do przyjęcia „zielonej agendy” dla regionu, która nie tylko przyniosłaby bezpośrednie korzyści dla zdrowia i dobrostanu jego obywateli, ale również uczyniłaby region bardziej atrakcyjnym dla inwestycji i dla turystyki. Umożliwiłoby to także odblokowanie znaczącego potencjału gospodarczego zielonego wzrostu i gospodarki o obiegu zamkniętym. Wspomniana „zielona agenda” towarzyszy planowi gospodarczo-inwestycyjnemu dla regionu. Głównym czynnikiem sprzyjającym podnoszeniu się poziomu życia w regionie Bałkanów Zachodnich jest integracja regionalna. Stworzenie regionalnego obszaru gospodarczego sprzyja konkurencji oraz pozwala na osiągnięcie korzyści skali i wzrost produktywności. Regionalny rynek spowoduje uruchomienie handlu w obrębie regionu i sprawi, że Bałkany Zachodnie staną się bardziej atrakcyjnym miejscem dla inwestowania. Integracja rynkowa będzie sprzyjać powstawaniu nowych łańcuchów wartości i zwiększeniu atrakcyjności regionu dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Lepsza łączność w sektorze transportu i energii przyspieszy integrację regionu z sieciami ogólnoeuropejskimi. Wspólnota Transportowa umożliwi lepsze i bardziej zdecydowane wdrażanie programu dotyczącego sieci połączeń. Szybka i bezpieczna łączność cyfrowa jest istotnym elementem reform niezbędnych do stworzenia na Bałkanach Zachodnich otoczenia sprzyjającego rynkowi i inwestycjom. Nowe porozumienie w sprawie roamingu podpisane w kwietniu 2019 r. w ramach regionalnego obszaru gospodarczego doprowadziło do stopniowego obniżenia opłat roamingowych od lipca 2019 r. i pozwoli na ich całkowite zniesienie od lipca 2021 r. Porozumienie otwiera również drogę do przygotowania planu działania prowadzącego do ograniczenia kosztów roamingu między Bałkanami Zachodnimi a UE, co zostało przewidziane w Agendzie cyfrowej dla Bałkanów Zachodnich. Jeżeli chodzi o handel, przyjęcie zaległych decyzji przewidzianych w Środkowoeuropejskiej umowie o wolnym handlu obejmuje przyjęcie 6. protokołu dodatkowego na rzecz liberalizacji handlu, wzajemne uznawanie programów upoważnionych przedsiębiorców oraz przyjęcie porozumienia w sprawie ułatwienia handlu owocami i warzywami. Podczas Szczytu Bałkanów Zachodnich w lipcu 2019 r. Poznaniu zatwierdzono deklarację uznawania kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym. Ustanowiono w niej automatyczny model uznawania kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym i okresów nauki spędzonych za granicą i stanowi ona istotny element starań na rzecz zacieśnienia regionalnej integracji gospodarczej. Konieczne jest dołożenie większych starań na rzecz postępów w obszarze wzajemnego uznawania kwalifikacji zawodowych, aby stworzyć bardziej zintegrowany rynek pracy i zapewnić osobom młodym w regionie możliwości, które są im bardzo potrzebne. W dalszym ciągu podstawowe znaczenie ma przezwyciężenie zaszłości i zażegnanie sporów wynikających z konfliktów z lat 90-tych XX w. Wciąż konieczne jest rozwiązanie istotnych nierozstrzygniętych problemów dwustronnych, w tym uregulowanie kwestii granicznych, wymierzenie sprawiedliwości w imieniu ofiar zbrodni wojennych, zidentyfikowanie osób nadal zaginionych i sporządzenie na poziomie regionalnym dokładnego wykazu popełnionych zbrodni. W UE nie ma miejsca na konfrontacyjną retorykę ani gloryfikowanie zbrodniarzy wojennych – z którejkolwiek strony. Jednym z najpilniejszych problemów w regionie pozostaje konieczność normalizacji stosunków między Serbią a Kosowem. Stosunki między Prisztiną a Belgradem pozostają napięte. W dniu 1 kwietnia 2020 r. rząd tymczasowy w Kosowie całkowicie zniósł cło w wysokości 100 % nałożone na przywóz z Serbii oraz Bośni i Hercegowiny, które obowiązywało od listopada 2018 r., a w dniu 6 czerwca zniesiono wszystkie środki wzajemne. Wznowienie dialogu wspieranego przez UE w lipcu 2020 r. i zobowiązanie się obu stron do ponownego przystąpienia do niego jest pierwszym krokiem w dobrą stronę. Następnie potrzebne będą dalsze, wymierne postępy w kierunku zawarcia kompleksowego, prawnie wiążącego porozumienia w sprawie normalizacji stosunków.

Wszystkie strony muszą nadal w dobrej wierze realizować obowiązujące porozumienia, w tym porozumienie znad Prespy zawarte między Macedonią Północną a Grecją oraz traktat o dobrym sąsiedztwie podpisany z Bułgarią. Napięcia związane z sytuacją we wschodnim regionie Morza Śródziemnego i na Morzu Egejskim w dalszym ciągu osłabiały stabilność i bezpieczeństwo w regionie. W świetle nadal prowadzonego bezprawnie przez Turcję wydobycia węglowodorów w strefach morskich należących do Cypru, podpisania protokołu ustaleń z rządem jedności narodowej Libii oraz gwałtownego wzrostu działań prowokacyjnych wobec Grecji Komisja wielokrotnie wzywała Turcję do unikania wszelkiego rodzaju gróźb, tarć lub działań naruszających stosunki dobrosąsiedzkie i zagrażających pokojowemu rozwiązaniu sporów. Komisja również nieraz kładła nacisk na poszanowanie wszystkich suwerennych praw państw członkowskich UE. Dotyczą one między innymi prawa do zawierania umów dwustronnych oraz do poszukiwania i wydobywania zasobów naturalnych zgodnie z dorobkiem prawnym UE i prawem międzynarodowym, w tym Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Należy przestrzegać suwerenności i suwerennych praw stref morskich wszystkich sąsiadujących państw nadbrzeżnych, w tym tych, do których uprawnione są ich wyspy, a delimitacja wyłącznych stref ekonomicznych i szelfu kontynentalnego powinna przebiegać zgodnie z prawem międzynarodowym, w toku dialogu prowadzonego w dobrej wierze i w dążeniu do zachowania stosunków dobrosąsiedzkich. W odpowiedzi na prowadzone przez Turcję bez zezwolenia odwierty, w listopadzie 2019 r. UE przyjęła również ramy środków ukierunkowanych przeciwko Turcji i w lutym 2020 r. podjęła decyzję o dodaniu dwóch osób do wykazu wskazanych osób na podstawie tych ram sankcji. Wycofanie tureckiego statku rozpoznawczego w dniu 12 września 2020 r. pozwoliło na ogłoszenie wznowienia wstępnych rozmów z Grecją. W swoich konkluzjach z dnia 1 października 2020 r. Rada Europejska zdecydowanie potępiła naruszenia suwerennych praw Republiki Cypryjskiej, którym to naruszeniom trzeba położyć kres. Rada Europejska podkreśliła, że w strategicznym interesie UE leży stabilne i bezpieczne środowisko we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. W związku z tym bezwzględnym wymogiem jest prowadzenie dialogu w dobrej wierze i powstrzymanie się od jednostronnych działań, które stoją w sprzeczności z interesami UE oraz naruszają prawo międzynarodowe i suwerenne prawa państw członkowskich UE. Wszelkie różnice zdań należy rozwiązywać w drodze pokojowego dialogu i zgodnie z prawem międzynarodowym. UE z zadowoleniem przyjęła poczynione ostatnio przez Grecję i Turcję kroki w kierunku budowania zaufania oraz zapowiedź, że wznowią one bezpośrednie rozmowy wstępne mające na celu wytyczenie granic szelfu kontynentalnego i wyłącznej strefy ekonomicznej obu tych krajów. Starania te należy podtrzymywać i poszerzać. Zasadnicze znaczenie dla znalezienia takiego sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania kwestii cypryjskiej w ramach ONZ i zgodnie z rezolucjami Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych będzie miało stałe zaangażowanie Turcji i jej konkretny wkład w negocjacje. Ważne jest utrzymanie postępów poczynionych dotychczas w ramach rozmów dotyczących rozwiązania kwestii cypryjskiej prowadzonych pod auspicjami ONZ oraz przygotowanie do sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania, uwzględniającego również aspekty zewnętrzne. Turcja powinna pilnie wypełnić swoje zobowiązania dotyczące całkowitego wdrożenia protokołu dodatkowego do układu o stowarzyszeniu UE–Turcja i podjąć kroki w kierunku normalizacji stosunków z Republiką Cypryjską. V.WNIOSKI I ZALECENIA Na podstawie powyższej analizy oraz ocen zawartych w załączonych podsumowaniach dotyczących poszczególnych krajów Komisja sformułowała następujące wnioski i zalecenia: I 1.Wiarygodna polityka rozszerzenia to geostrategiczna inwestycja w pokój, stabilizację, bezpieczeństwo i wzrost gospodarczy w całej Europie. Polityka ta, opierająca się na ściśle określonych, ale sprawiedliwych warunkach oraz zasadzie „indywidualnych osiągnięć”, stale odgrywa rolę motoru transformacji i modernizacji w krajach partnerskich pomimo ogólnie trudnych warunków. Podstawą powodzenia pozostają wola polityczna i determinacja krajów partnerskich. 2.W kontekście programu rozszerzenia UE nastąpiły istotne wydarzenia dzięki wzmocnionemu podejściu Komisji opartemu na trzech głównych filarach: wniosku w sprawie usprawnienia procesu akcesyjnego, decyzji Rady w sprawie rozpoczęcia rozmów o przystąpieniu z Albanią i Macedonią Północną oraz wniosku dotyczącego planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich przyjętego równolegle z niniejszym komunikatem. 3.We wniosku przedstawionym przez Komisję Europejską w lutym 2020 r. i zatwierdzonym przez Radę w marcu przewidziano dalsze usprawnienie procesu akcesyjnego, który stanie się bardziej przewidywalny, wiarygodniejszy i bardziej dynamiczny oraz objęty silniejszym sterowaniem politycznym. We wniosku Komisji podkreślono znaczenie procesu akcesyjnego opartego na osiągnięciach, którego podstawę stanowią solidne przekonanie, wzajemne zaufanie i jasne zobowiązania Unii Europejskiej i Bałkanów Zachodnich. Jeszcze większy nacisk zostanie położony na reformy w podstawowych obszarach praworządności, funkcjonowania instytucji demokratycznych, administracji publicznej i gospodarki. Bałkany Zachodnie muszą poczynić postępy również w zakresie pojednania, stosunków dobrosąsiedzkich i współpracy regionalnej. 4.Ponadto w marcu 2020 r. Rada do Spraw Ogólnych podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji w sprawie przystąpienia z Albanią i Macedonią Północną, uznając istotne postępy w zakresie reform poczynione w obu krajach. 5.Mianowanie nowego specjalnego przedstawiciela Unii Europejskiej ds. dialogu między Belgradem a Prisztiną oraz innych regionalnych kwestii Bałkanów Zachodnich w kwietniu 2020 r. dodatkowo odzwierciedla fakt, że region ten i normalizacja stosunków między Serbią a Kosowem są traktowane priorytetowo. W lipcu wznowiono dialog prowadzony przy wsparciu UE i dotychczas odbyło się kilka posiedzeń zarówno na wysokim szczeblu, jak i na szczeblu roboczym.

6.W deklaracji z Zagrzebia z dnia 6 maja 2020 r. zapewniono o jednoznacznej europejskiej perspektywie Bałkanów Zachodnich. Przywódcy państw Bałkanów Zachodnich potwierdzili swoje zaangażowanie na rzecz tej europejskiej perspektywy oraz niezbędnych kluczowych reform, które stanowi ich zdecydowany strategiczny wybór. Wiarygodność tego zaangażowania zależy również od klarownej komunikacji ze społeczeństwem i od wdrożenia niezbędnych reform. W deklaracji z Zagrzebia Komisję Europejską poproszono o przedstawienie solidnego planu gospodarczo-inwestycyjnego dla regionu, mającego ożywić gospodarki. 7.Turcja pozostaje kluczowym partnerem Unii Europejskiej w istotnych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, takich jak migracja, zwalczanie terroryzmu, gospodarka, handel, energetyka i transport. W czerwcu 2019 r. Rada powtórzyła, że Turcja nadal oddala się od Unii Europejskiej oraz że negocjacje w sprawie przystąpienia Turcji utknęły w martwym punkcie i nie można rozważać otwarcia ani zamknięcia żadnych kolejnych rozdziałów negocjacyjnych. Nadal aktualne są fakty, które doprowadziły do tej oceny. 8.Rok 2020 upływa również pod znakiem destrukcyjnego wpływu pandemii COVID‑19. Władze we wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia wprowadziły rygorystyczne środki mające na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się pandemii i jej wpływu na zdrowie, a także złagodzenie skutków społeczno-gospodarczych. Wpływ gospodarczy pandemii jest jednak znaczny, co pozostawia niewielką przestrzeń fiskalną dla interwencji rządowej. Wszelkie środki nadzwyczajne muszą być proporcjonalne i ograniczone czasowo, a przy ich określaniu należy uwzględnić podstawowe wolności, w tym wolność wypowiedzi. 9.Chociaż UE sama doświadcza poważnych skutków kryzysu, uruchomiła pakiet o wartości ponad 3,3 mld EUR, w tym natychmiastowe wsparcie na sprostanie wyzwaniom związanym ze zdrowiem oraz znaczące finansowanie na rzecz odbudowy gospodarczej regionu. UE traktuje również kraje Bałkanów Zachodnich jako uprzywilejowanych partnerów, udzielając im dostępu do wielu inicjatyw i instrumentów zazwyczaj zastrzeżonych dla państw członkowskich UE. To wsparcie ze strony UE znacznie przewyższa skalę pomocy dla regionu ze strony któregokolwiek z pozostałych partnerów. Fakt ten jest wyraźnym odzwierciedleniem strategicznego znaczenia regionu Bałkanów Zachodnich. II 10.W Czarnogórze publiczne zaangażowanie polityczne władz na rzecz strategicznego celu integracji europejskiej jest regularnie i zgodnie wskazywane jako główny priorytet państwa, co zasadniczo odzwierciedlają stosowne decyzje polityczne. Jedną z nich było między innymi dalsze pełne dostosowywanie się do unijnej polityki zagranicznej i polityki bezpieczeństwa. W ocenie Komisji, zgodnie z ramami negocjacyjnymi, zapewniono ogólną równowagę między postępami czynionymi w ramach rozdziałów dotyczących praworządności, z jednej strony, a postępami w negocjacjach w sprawie przystąpienia dotyczących wszystkich rozdziałów, z drugiej strony. W okresie sprawozdawczym Czarnogóra poczyniła ograniczone postępy w obszarze wymiaru sprawiedliwości i praw podstawowych (rozdział 23) oraz pewne postępy w dziedzinie sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa (rozdział 24). Po otwarciu ostatniego rozdziału w czerwcu 2020 r. priorytetem w dążeniu do dalszych ogólnych postępów w negocjacjach w sprawie przystąpienia i przed przejściem do tymczasowego zamknięcia innych rozdziałów pozostaje spełnienie pośrednich kryteriów praworządności określonych w rozdziale 23 i 24. Czarnogóra pokonała długą drogę w reformowaniu ram prawnych i instytucjonalnych w obszarze praworządności, a w większości obszarów osiągnęła dalsze rezultaty. Określenie kryteriów ostatecznych będzie okazją dla UE do wyraźnego ustalenia wymogów, które Czarnogóra będzie musiała spełnić przed zamknięciem tych dwóch rozdziałów. Czarnogóra osiągnie ten etap procesu akcesyjnego, dopiero gdy państwo zniweluje pozostałe luki w istotnych obszarach wolności wypowiedzi i mediów oraz zwalczania korupcji, a także rozwieje obawy dotyczące nacisków politycznych i braku mianowania na stanowiska w głównych niezależnych instytucjach i organach wymiaru sprawiedliwości bez cofania się w obszarze wcześniejszych osiągnięć w ramach reformy wymiaru sprawiedliwości. Czarnogóra czyni stałe postępy w negocjowaniu rozdziałów we wszystkich obszarach, ale obecnie w przypadku żadnego rozdziału nie spełnia wszystkich wymogów jego zamknięcia. W obliczu pandemii COVID-19 Czarnogóra wprowadziła szereg środków, w tym ściśle egzekwowaną godzinę policyjną i ograniczenia w przemieszczaniu się. Parlament nie uczestniczył w procesie podejmowania decyzji w sprawie początkowego zestawu środków wprowadzonych w reakcji na pandemię COVID-19, ale był później informowany o wprowadzanych środkach i zatwierdził kilka pakietów środków dotyczących gospodarki. W okresie przedwyborczym między podmiotami politycznymi panowała atmosfera silnych napięć i nieufności. Tymczasowa komisja parlamentarna nie była w stanie zakończyć swoich prac ze względu na brak kworum i w związku z tym wybory powszechne w dniu 30 sierpnia 2020 r. przeprowadzono na podstawie ram wyborczych, które w dużym stopniu pozostały niezmienione. Żadna partia polityczna nie zbojkotowała wyborów. Według wstępnej oceny OBWE/ODIHR wybory w Czarnogórze były zgodne z zasadą rywalizacji i odbyły się w atmosferze silnej polaryzacji w kwestiach dotyczących kościoła i tożsamości narodowej. Kampania przebiegała spokojnie, chociaż jej ton był często konfrontacyjny. Kandydaci mogli przedstawić swoje racje, ale partia rządząca uzyskała nieuczciwą przewagę w wyniku nadużywania urzędu i zasobów państwa oraz zdominowania przekazu medialnego. Trudna sytuacja związana z COVID-19 nie powstrzymała wyborców przed głosowaniem – frekwencja była na rekordowo wysokim poziomie wynoszącym 76,6 % osób uprawnionych do głosowania. Aby czynić dalsze postępy na drodze do przystąpienia do UE, nowo utworzony parlament i rząd muszą utrzymać powszechny konsensus w sprawie reform politycznych i gospodarczych związanych z UE, szczególną uwagę poświęcając spełnieniu pośrednich kryteriów praworządności. Nadal odnotowywano należyte postępy w obszarze polityki, planowania i monitorowania jakości strategicznych dokumentów programowych. Polityka rządu dotycząca mieszkań finansowanych przez państwo lub pożyczek na korzystnych warunkach dla pracowników wymiaru sprawiedliwości i niezależnych instytucji wzbudziła jednak zastrzeżenia co do skuteczności krajowego systemu mechanizmów kontroli i równowagi. Należy dołożyć większych starań, aby umożliwić znaczące zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego zarówno w proces akcesyjny, jak i ustawodawczy. W 2019 r. w gospodarce odnotowano solidny wzrost o 3,6 % przy wzroście PKB wynikającym z rekordowego sezonu turystycznego, co pobudziło spożycie prywatne i eksport usług. Wyniki gospodarcze ulegną jednak pogorszeniu w 2020 r. ze względu na negatywne skutki epidemii COVID-19, ponieważ Czarnogóra jest w znacznym stopniu zależna od turystyki. Słabości strukturalne pogłębiły się w wyniku COVID-19, co uwidoczniło pilną potrzebę przeprowadzenia reform, w szczególności w obszarze zdrowia publicznego, zatrudnienia, ochrony socjalnej i otoczenia biznesu. 11.Rząd Serbii w dalszym ciągu deklarował, że członkostwo w UE jest jego celem strategicznym. Należy jednak położyć większy nacisk na obiektywne i pozytywne przekazywanie jednoznacznych informacji na temat UE, która jest głównym partnerem politycznym i gospodarczym Serbii. Zasadnicze znaczenie mają postępy Serbii w zakresie praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem; nadal będą one decydujące dla tempa negocjacji w sprawie przystąpienia. W okresie sprawozdawczym Serbia poczyniła bardzo ograniczone postępy w obszarze wymiaru sprawiedliwości i praw podstawowych (rozdział 23) oraz pewne postępy w dziedzinie sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa (rozdział 24). Stosunki między Prisztiną a Belgradem pozostają napięte, chociaż wznowienie dialogu wspieranego przez UE w lipcu jest bardzo pozytywnym krokiem. Podsumowując, w ocenie Komisji obecnie zapewniona jest ogólna równowaga między postępami czynionymi w ramach rozdziałów dotyczących praworządności i normalizacji, z jednej strony, a postępami w negocjacjach dotyczących wszystkich rozdziałów, z drugiej strony. Postępy w obszarze praworządności nie są jednak tak szybkie i skuteczne, jak można by oczekiwać od państwa prowadzącego negocjacje. Serbia musi pilnie przyspieszyć i pogłębić reformy, zwłaszcza w obszarze niezależności sądów, walki korupcją, wolności mediów, wewnętrznego rozliczenia zbrodni wojennych i zwalczania przestępczości zorganizowanej. Serbia powinna również dążyć do spełnienia kryteriów pośrednich w odniesieniu do rozdziałów 23 i 24, w tym za pośrednictwem ukierunkowanego na wyniki wdrożenia zmienionych planów działania dotyczących tych dwóch rozdziałów. Jeżeli chodzi o normalizację stosunków z Kosowem, Serbia wykazała zaangażowanie we wznowiony proces dialogu. Serbia musi podjąć znaczne dalsze starania i przyczynić się do stworzenia środowiska sprzyjającego zawarciu kompleksowego i prawnie wiążącego porozumienia z Kosowem. Porozumienie takie jest sprawą pilną i kluczową, aby Kosowo i Serbia mogły poczynić postępy na drodze do osiągnięcia swoich celów na szczeblu europejskim. Serbia powinna również w dalszym ciągu przestrzegać wszystkich dotychczasowych porozumień o dialogu i je wdrażać.

Scenę polityczną Serbii charakteryzuje utrzymująca się polaryzacja. W reakcji na COVID-19 rząd ogłosił stan wyjątkowy w marcu 2020 r. i wprowadził szeroko zakrojone środki tymczasowe. Parlament zebrał się dopiero po nieco ponad sześciu tygodniach po wprowadzeniu stanu wyjątkowego, co ograniczyło jego możliwość nadzorowania władzy wykonawczej w tym okresie. Wybory parlamentarne, regionalne i samorządowe w Serbii (początkowo przewidziane na kwiecień 2020 r.) przełożono na dzień 21 czerwca. Chociaż wybory zostały sprawnie przeprowadzone, zdominowały je partie rządzące, między innymi w mediach. Pomimo starań prowadzonych przez Parlament Europejski na rzecz osiągnięcia międzypartyjnego konsensusu w sprawie reform ordynacji wyborczej, szereg partii opozycyjnych zbojkotowało wybory, powołując się na zastrzeżenia dotyczące demokracji i nierówne warunki udziału w wyborach dla kandydatów. W nowo utworzonym serbskim parlamencie koalicja rządząca posiada przytłaczającą większość i nie ma realnej opozycji. Serbia pozostaje ważnym partnerem w unijnych misjach i operacjach w ramach WPBiO, ale jej dostosowanie do polityki zagranicznej UE pozostaje na niskim poziomie. Serbia musi jeszcze znacznie ograniczyć nadmierną liczbę tymczasowo obsadzonych stanowisk kierowniczych wyższego szczebla w swojej administracji publicznej. Brak przejrzystości i poszanowania procedury rekrutacji na stanowiska wyższego szczebla w służbie cywilnej na podstawie kryteriów merytorycznych stanowi coraz poważniejszy problem. Serbia zintensyfikowała działania mające na celu dostosowanie ustawodawstwa krajowego do dorobku prawnego UE w rozdziałach dotyczących gospodarki i rynku wewnętrznego. Reformy gospodarcze nadal przynoszą rezultaty, w szczególności w kontekście stabilizacji makroekonomicznej. Nastąpiła dalsza poprawa wyników rynku pracy. Poczyniono postępy w zakresie reform administracji podatkowej oraz prywatyzacji banków państwowych, podczas gdy niektóre inne kluczowe reformy – szczególnie administracji publicznej i przedsiębiorstw państwowych – w dalszym ciągu postępowały powoli. Państwo nadal znacząco wpływa na gospodarkę. Przewiduje się, że kryzys związany z COVID-19 mocno osłabi prognozę gospodarczą w 2020 r., w szczególności w zakresie wzrostu PKB, finansów publicznych i zatrudnienia. 12.Macedonia Północna poczyniła postępy w osiąganiu swoich strategicznych celów, podejmując w marcu 2020 r. decyzję o rozpoczęciu negocjacji w sprawie przystąpienia do UE i członkostwa w NATO. Władze w dalszym ciągu publicznie demonstrowały swoje zaangażowanie na rzecz postępów na drodze do UE. Na okres od marca do czerwca 2020 r. ogłoszono stan wyjątkowy ze względu na pandemię COVID-19, co umożliwiło rządowi technicznemu – przy udziale ministrów i posłów z głównej partii opozycyjnej – sprawowanie rządów za pomocą dekretów. Macedonia Północna wdrożyła środki na rzecz opanowania pandemii, ochrony zdrowia swoich obywateli i złagodzenia społeczno-gospodarczych skutków kryzysu, między innymi przy bezprecedensowym wsparciu ze strony UE. Ze względu na niepewność spowodowaną pandemią partie polityczne postanowiły przełożyć wybory przedterminowe z kwietnia na lipiec 2020 r. Według OBWE/ODIHR wybory parlamentarne w dniu 15 lipca były na ogół dobrze przeprowadzone i kandydaci mogli prowadzić swobodną kampanię, ale znaczące zmiany ram prawnych oraz kolejne dekrety rządowe osłabiły stabilność prawa. W okresie sprawozdawczym Macedonia Północna kontynuowała postępy w realizacji unijnego programu reform w sposób angażujący opozycję parlamentarną, społeczeństwo obywatelskie i partnerów międzynarodowych. Macedonia Północna zintensyfikowała swoje starania i osiągnęła kolejne wymierne i trwałe rezultaty, w tym w kluczowych obszarach określonych w konkluzjach Rady z czerwca 2018 r. Trwałość tych reform strukturalnych jest procesem długotrwałym, który wymaga stałego zaangażowania zarówno rządu, jak i opozycji. W następstwie wyborów przeprowadzonych w lipcu 2020 r. nowy rząd zobowiązał się do utrzymania i przyspieszenia realizacji reform związanych z UE, szczególnie w dziedzinie praworządności, w tym zwalczania przestępczości zorganizowanej i korupcji. Należy skoncentrować się na wdrażaniu istniejących strategii i praw oraz na wykorzystywaniu już wprowadzonych narzędzi zgodnie z normami UE. Osiągnięto ważne rezultaty, jeżeli chodzi o wzmocnienie niezależności sądów. Ważne w tym kontekście było przyjęcie ustawy o prokuraturze. W dalszym stopniu usprawniano prowadzenie dochodzeń, ściganie przestępstw oraz wydawanie wyroków skazujących w sprawach dotyczących korupcji i przestępczości zorganizowanej, w tym na wysokich szczeblach. Była główna prokurator specjalna została skazana, po tym jak została uznana winną nadużycia stanowiska i uprawnień w aferze korupcyjnej (tzw. afera „Reket”). Starania na rzecz zwalczania korupcji i przestępczości zorganizowanej muszą być kontynuowane w sposób niesłabnący i przejrzysty, niezależnie od stanowiska czy przynależności politycznej podejrzanych. Państwowa Komisja ds. Zapobiegania Korupcji jest szczególnie aktywna w zapobieganiu korupcji i podejmuje działania w reakcji na zarzuty dotyczące nepotyzmu lub mianowania na podstawie kryteriów pozamerytorycznych. Ważne jest zapewnienie jej niezbędnych zasobów i zdolności do wykonywania uprawnień. Wszystkie instytucje państwowe muszą dołożyć większych starań, aby stosować się do jej zaleceń. Podjęto działania na rzecz zwiększenia przejrzystości administracji publicznej polegające na przyjęciu strategii przejrzystości i zwiększeniu częstotliwości publikacji danych publicznych. Macedonia Północna ściśle współpracuje z NATO i partnerami strategicznymi w celu przeprowadzenia reformy krajowego wywiadu i służb bezpieczeństwa. Należy jednak wzmocnić zdolność do sprawowania nadzoru parlamentarnego nad służbami wywiadowczymi. Znacznie zwiększono dostosowanie do polityki zagranicznej UE. Przed wstrząsem spowodowanym w 2020 r. przez czynnik zewnętrzny, mianowicie przez pandemię COVID-19, w 2019 r. wzrost gospodarczy przyspieszył do 3,6 % dzięki umacniającemu się popytowi krajowemu, w tym ożywieniu inwestycji, i przy wsparciu ze strony bodźców fiskalnych i akomodacyjnej polityki pieniężnej. W 2019 r. stopa bezrobocia spadła do 17,3 %, natomiast wskaźnik zatrudnienia się zwiększał. Udział nieformalnego zatrudnienia nieznacznie spadł, ale pozostawał istotny