W decyzji ustanawiającej program szczegółowy „Prawa podstawowe i obywatelstwo” (FRC) zobowiązuje się Komisję do przedstawienia oceny ex post za lata 2007–2013. Przedmiotowa ocena ex post została przeprowadzona przez niezależny zewnętrzny podmiot oceniający przy wsparciu ze strony służb Komisji.

dotacje na działania w postaci współfinansowania (do 80 % całkowitych kosztów) na konkretne projekty ponadnarodowe leżące w interesie Wspólnoty zgłoszone przez organ państwa członkowskiego lub jakikolwiek jego podmiot, przez organizację międzynarodową lub pozarządową, które to projekty mogą być realizowane przez maksymalnie dwa lata;

Cele ogólne programu uzupełniają cele Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej ustanowionej rozporządzeniem (WE) nr 168/2007, tj. przyczynianie się do opracowywania i realizacji polityk Wspólnoty przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych.

Na przykład od 2010 r. jednym z głównych punktów programu politycznego UE w odniesieniu do obywatelstwa było promowanie równowagi płci w wyborach do Parlamentu Europejskiego. W następnym roku kwestia ta znalazła odzwierciedlenie jako jeden z priorytetów rocznego programu prac dotyczącego programu szczegółowego „Prawa podstawowe i obywatelstwo”.

W rocznym programie prac na rok 2008 wprowadzono priorytet skoncentrowany na szkoleniu dotyczącym Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, które miało na celu poszerzenie wiedzy i lepsze zrozumienie zakresie zasad zapisanych w Traktacie o Unii Europejskiej i w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej wśród przedstawicieli organów prawnych, sądowniczych i administracyjnych oraz wśród prawników praktyków. Priorytet ten utrzymano do czasu przyjęcia rocznego programu prac na rok 2012, w którym za priorytet uznano również edukowanie ogółu społeczeństwa, ze szczególnym naciskiem na projekty mające na celu skierowanie osób przekonanych, że ich prawa podstawowe zostały naruszone, do właściwych organów.

W decyzji ustanawiającej program wymienia się jako cel szczegółowy „informowanie wszystkich o ich prawach, w tym prawach wynikających z obywatelstwa Unii Europejskiej w celu zachęcania obywateli do aktywnego udziału w życiu demokratycznym Unii”. Jest to zatem bardzo istotny obszar, uznany za priorytet w całym okresie objętym programem.

W decyzji ustanawiającej program nie wspomina się o kwestii praw do ochrony danych i do prywatności, ale Komisja już uznała to za obszar priorytetowy w rocznym programie prac na 2007 r. Podobnie jak w przypadku praw dziecka ten obszar priorytetowy wchodzi w zakres szerszego celu, jakim jest promowanie praw podstawowych, a zatem ma znaczenie dla celów programu szczegółowego „Prawa podstawowe i obywatelstwo”. W 2011 r. określono dodatkowy priorytet – poprawę współpracy między organami ochrony danych. W okresie objętym programem nie dokonano żadnych dalszych zmian priorytetów w tym obszarze.

W rocznym programie prac na rok 2007 za priorytet uznano również zwalczanie rasizmu, ksenofobii i antysemityzmu. Jest to zgodne z celem ogólnym programu szczegółowego „Prawa podstawowe i obywatelstwo” w tej kwestii. Chodziło o to, aby promować działania ukierunkowane na zwalczanie stereotypów oraz rasistowskich postaw i mowy oraz przemocy za pośrednictwem inicjatyw służących wspieraniu wzajemnego zrozumienia i opracowaniu podejścia obejmującego różne społeczności. W 2008 r. dodano jeszcze jeden priorytet – walkę z homofobią – którego celem było lepsze identyfikowanie i zwalczanie homofobicznych postaw i stereotypów. Te dwa priorytety utrzymywano aż do zakończenia programu w 2013 r..

walka z rasizmem, ksenofobią, antysemityzmem i homofobią: w zaproszeniach do składania wniosków o dotacje na działania z lat 2008 i 2009–2010 wspomniano również o wsparciu na rzecz działań zwalczających stereotypy, których utrzymywanie się lub rozpowszechnianie jest przyczyną aktów przemocy – wsparcie to jest częściowo komplementarne względem programu Daphne;

ochrona praw dziecka: w zaproszeniach do składania wniosków o dotacje na działania z lat 2008 i 2009–2010 wspomniano o wsparciu w odniesieniu do projektów dotyczących dzieci, które są ofiarami przestępstw, co jest komplementarne względem programu Daphne;

Największą możliwość osiągnięcia komplementarności i możliwość pokrywania się działań stwierdzono w odniesieniu do celu dotyczącego szkolenia i tworzenia sieci kontaktów między zawodami prawniczymi i prawnikami praktykami. Cel programu szczegółowego w tym obszarze jest sformułowany bardzo obszernie, tj. celem tym jest rozwijanie kontaktów, wymiana informacji i tworzenie sieci kontaktów pomiędzy organami prawnymi, sądowniczymi i administracyjnymi oraz zawodami prawniczymi. Obejmowało to wspieranie szkoleń w dziedzinie sądownictwa w celu poprawy wzajemnego zrozumienia, choć skupiono się na szkoleniach związanych z prawami podstawowymi w ogólności. Możliwość komplementarności i pokrywania się działań jest największa w odniesieniu do programów szczegółowych „Wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych” i „Wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych” Dyrekcji Generalnej ds. Sprawiedliwości. Programy szczegółowe „Wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych”, „Wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych” oraz „Prawa podstawowe i obywatelstwo” mają na celu poprawę szkolenia pracowników sądownictwa krajowego. Środki finansowe w ramach programu szczegółowego „Wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych” można jednak przydzielić tylko na działania w obszarze wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, natomiast środki finansowe w ramach programu szczegółowego „Wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych” można przydzielić jedynie na działania w obszarze wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych. Oba te programy szczegółowe są zatem bardziej precyzyjnie ukierunkowane niż program szczegółowy „Prawa podstawowe i obywatelstwo”.

Zwalczanie rasizmu, ksenofobii, antysemityzmu i homofobii, będące celem wchodzącym w zakres programu szczegółowego „Prawa podstawowe i obywatelstwo” dotyczący ochrony praw podstawowych w ujęciu ogólnym, stanowi także jeden z celów m. in. programu Progress i siódmego programu ramowego. Program Progress, który ma na celu ochronę osób przed dyskryminacją, ma węższy zakres, ponieważ ma głównie przyczyniać się do osiągnięcia celów gospodarczych i społecznych określonych w strategii „Europa 2020”. W przypadku programu Daphne położenie nacisku na ochronę pewnych grup szczególnie wrażliwych przed przemocą również prowadzi do komplementarności z tym obszarem.

Przedmiot programu szczegółowego, którym jest ochrona praw podstawowych w ujęciu ogólnym, obejmuje ochronę praw dziecka. W programie Daphne dzieci zaliczane są do grup szczególnie wrażliwych, które ma on chronić przed przemocą. W szczegółowym programie „Zapobieganie i walka z przestępczością” również wymienia się ochronę dziecka wśród jego celów ogólnych, a w szczególności ochronę dziecka przed staniem się ofiarą przestępstwa. Koncentrując się na uchodźcach i wysiedleńcach Europejski Fundusz na rzecz Uchodźców oraz Europejski Fundusz na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich również uwzględniają ochronę dzieci do swoich celów, aczkolwiek chodzi o dzieci należące do grup docelowych tych funduszy.

Program szczegółowy „Prawa podstawowe i obywatelstwo” był popularnym programem – otrzymano dość dużą liczbę wniosków w stosunku do dostępnych środków finansowych. Całkowita liczba wniosków o dotacje na działania wahała się od 66 w 2007 r. do 257 w latach 2011–2012. W przypadku dotacji na działalność najmniejsza liczba wniosków wynosiła 11 w 2007 r., a największa – 52 w 2010 r..

Większość produktów opracowanych w dziedzinie praw dziecka (102 spośród 143) odnosiła się do działań w zakresie podnoszenia świadomości i działań analitycznych i była spójna z celem priorytetu (np. wydarzenia, książki lub inne publikowane materiały oraz badania lub wytyczne dotyczące promowania praw dziecka). Na przykład w ramach projektu pt. „Głos dzieci: badanie przemocy międzyetnicznej i praw dziecka w środowisku szkolnym” opracowano sprawozdania zgodne ze stanem wiedzy naukowej i technicznej, które w ogólnym kontekście dały obraz kwestii przynależności etnicznej i przemocy międzyetnicznej w pięciu państwach członkowskich. Również badania ilościowe i terenowe badania jakościowe pozwoliły uzyskać informacje i wgląd w odniesieniu do przemocy międzyetnicznej w środowisku szkolnym, form przemocy oraz zakresu tego zjawiska.

prawa do ochrony danych i do prywatności: w ramach tego obszaru priorytetowego w zaproszeniu do składania wniosków z lat 2011–2012 mowa jest o „wzmocnieniu prywatności dzieci w środowisku internetowym”, co zapewnia wewnętrzną komplementarność z obszarem priorytetowym dotyczącym ochrony praw dziecka.

szkolenie dotyczące Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i tworzenie sieci kontaktów między zawodami prawniczymi i prawnikami praktykami: w zaproszeniu do składania wniosków z lat 2011–2012 wykluczono projekty mające na celu głównie tworzenie nowych stron internetowych, aby uniknąć pokrywania się działań z już realizowanymi projektami najprawdopodobniej w drodze zamówień publicznych. W zaproszeniu do składania wniosków z 2013 r. nadano szczególny priorytet projektom mającym na celu zachęcenie organów rozpatrujących skargi z zakresu praw podstawowych do sporządzenia list kontrolnych dotyczących dopuszczalności oraz ustanowiono wymóg określania we wnioskach dotyczących projektów ich komplementarności i wartości dodanej względem prac prowadzonych przez Agencję Praw Podstawowych Unii Europejskiej;

obywatelstwo i aktywne uczestnictwo w życiu demokratycznym Unii: zakres priorytetów określonych w różnych zaproszeniach do składania wniosków obejmuje różne zagadnienia, od podnoszenia świadomości obywateli Unii zamieszkałych w innym państwie członkowskim w odniesieniu do udziału w wyborach w UE po wymianę najlepszych praktyk w zakresie nabycia i utraty obywatelstwa Unii. Wydaje się, że wśród różnych zaproszeń do składania wniosków ten obszar priorytetowy nie stwarza wielu możliwości osiągnięcia komplementarności;

w ramach priorytetu dotyczącego walki z homofobią w zaproszeniu do składania wniosków z 2008 r. wykluczono działania, które powielają działania na rzecz niedyskryminacji w zatrudnieniu. Podobne wykluczenie przewidziano w zaproszeniu do składania wniosków z lat 2009–2010. Oba te wykluczenia miały na celu uniknięcie pokrywania się działań z programem Progress;

Priorytety odnoszące się do rasizmu, homofobii i antysemityzmu zostały ustanowione w celu promowania projektów zwalczających stereotypy, dyskryminację i przemoc, jak również w celu promowania inicjatyw służących wspieraniu wzajemnego zrozumienia i opracowaniu podejścia obejmującego różne społeczności.

Dzięki szeregowi dotacji na działania opracowano sprawozdania oraz materiały szkoleniowe i edukacyjne na temat walki z rasizmem, homofobią i antysemityzmem. Przykładem tego rodzaju projektu był sfinansowany z dotacji na działanie w latach 2009–2010 projekt niemieckiej Fundacji Autonomia pt. „Jedna Europa! Ponadnarodowa sieć działań obywatelskich promująca zrozumienie międzykulturowe i wzajemny szacunek”. Projekt ten obejmował działania w ponad dwudziestu miejscowościach w państwach uczestniczących (Bułgarii, w Dani, Niemczech i na Węgrzech) i miał na celu rozpowszechnienie przesłania o tolerancji wśród lokalnej młodzieży i młodzieżowych drużyn sportowych. Również w ramach projektów pt. „Piłka nożna dla równości – walka ze stereotypami rasistowskimi i homofobicznymi w piłce nożnej i poprzez piłkę nożną” oraz „Piłka nożna dla równości – walka z homofobią i rasizmem w Europie Środkowej i Wschodniej” osiągnięto produkty podnoszące świadomość odnośnie do problemu homofobii w piłce nożnej. Produkty te obejmowały naklejki z napisem „kocham piłkę nożną – nienawidzę seksizmu”, koszulki piłkarskie z logo „piłka nożna dla równości”, wydarzenie antyrasistowskie w Pradze, trzy wydarzenia informacyjne w Hamburgu, spektakl komediowy grupy No Mantinels na temat homofobii w piłce nożnej, coroczne zawody przeciwko rasizmowi i nietolerancji, antyhomofobiczną konferencję w trakcie Eurogames w Budapeszcie oraz dni działania na rzecz podnoszenia świadomości w Ambasadach Kibica w trakcie Mistrzostw Europy w piłce nożnej.

Przy ustalaniu priorytetu dotyczącego ochrony danych początkowym celem Komisji było promowanie działań służących informowaniu społeczeństwa o zagadnieniach związanych z ochroną danych. Na przestrzeni lat skupiano się w tym obszarze priorytetowym na wzmocnieniu prywatności dzieci i na ryzyku dla prywatności powodowanym przez środki elektroniczne, jak również na poprawie współpracy między organami ochrony danych. Zgodnie z analizą ilościową 169 działań przeprowadzonych w ramach programu szczegółowego do działań zrealizowanymi w ramach projektów w tym obszarze należały głównie działania w zakresie podnoszenia świadomości (np. publikacja materiałów, materiały promocyjne i wydarzenia) oraz działania badawcze, takie jak gromadzenie danych i przeprowadzanie ankiet. Inne produkty były związane z działaniami w zakresie wzajemnego uczenia się, takimi jak wizyty studyjne i warsztaty. W ramach projektu pt. „Données personelles des droits? Sensibiliser et informer les jeunes citoyens européens” opracowano dobrej jakości produkt – komiks w czterech językach – służący rozpowszechnianiu informacji wśród młodzieży o ich prawach do prywatności i do ochrony danych w internecie. Rezultaty projektu również uznaje się za wartościowe.

Również w ramach projektu pt. „Ochrona danych osobowych i prywatności dzieci” stworzono filmy animowane „Sheeplive” – internetowe narzędzie pedagogiczne dla nauczycieli szkół podstawowych przeznaczone do edukowania dzieci w zakresie ich praw do ochrony danych i do prywatności. W Słowacji uznaje się je za najbardziej znane kreskówki. Przetłumaczono je na wszystkie urzędowe języki UE oraz rozpowszechnia się je również w Rosji i Chinach.

Obszar priorytetowy dotyczący obywatelstwa obejmuje zbiór priorytetów odnoszących się do uczestnictwa w życiu demokratycznym Unii wszystkich obywateli, w tym obywateli Unii, którzy nie są obywatelami państw członkowskich, w których żyją. Na przestrzeni lat dodawano bardziej szczegółowe priorytety, np. priorytet dotyczący nierównowagi płci w wyborach do Parlamentu Europejskiego. Jest to obszar priorytetowy charakteryzujący się skupieniem na bardzo konkretnych i niekiedy technicznych kwestiach (np. znajomości przepisów dyrektywy 2004/38/WE w sprawie swobodnego przemieszczania się obywateli), które mogą wymagać szczegółowej i raczej technicznej wiedzy. Czynnik ten mógłby wyjaśniać dość małą liczbę zrealizowanych projektów (21) i niewielką ilość dowodów potwierdzających wyniki.

Działania realizowane w tym obszarze priorytetowym opierały się przede wszystkim na podnoszeniu świadomości, informowaniu i rozpowszechnianiu. Na przykład w ramach projektu pt. „Regulacja pomocy konsularnej dla obywateli w Europie” uzyskano dobrej jakości produkty, w tym badanie porównawcze dotyczące przepisów i praktyk w dziedzinie ochrony konsularnej w państwach członkowskich, a także bazę danych zawierającą stosowne materiały z zakresu prawa krajowego, europejskiego i międzynarodowego.

Na przestrzeni lat priorytet dotyczący praw podstawowych miał na celu poszerzanie wiedzy i lepsze zrozumienie organów prawnych, sądowniczych i administracyjnych oraz prawników praktyków i ogółu społeczeństwa w zakresie zasad zapisanych w Traktacie o Unii Europejskiej i w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Działania w ramach projektów w tym obszarze opierały się głównie na szkoleniu oraz na wzajemnym uczeniu się, wymianie dobrych praktyk i współpracy, co miało na celu osiągnięcie wzajemnego zrozumienia między organami i prawnikami praktykami.

2.3.2Wkład projektów we wdrażanie i kształtowanie unijnych i krajowych polityk oraz opracowanie unijnego i krajowego prawodawstwa

Szereg działań sfinansowanych w ramach programu szczegółowego „Prawa podstawowe i obywatelstwo” przyczyniło się do kształtowania polityki i opracowania prawodawstwa. Niektóre projekty miały konkretnie na celu dotarcie różnymi metodami do osób odpowiedzialnych za wyznaczanie kierunków polityki na poziomie krajowym i unijnym. Na przykład do osób odpowiedzialnych za wyznaczanie kierunków polityki udało się dotrzeć – według partnerów projektu – dzięki organizowaniu spotkań w celu zaangażowania tych osób, zapraszaniu tych osób na warsztaty lub innego rodzaju wydarzenia służące rozpowszechnianiu projektu lub zapraszaniu tych osób na briefingi/konferencje. Co więcej, ogromna większość respondentów biorących udział w badaniu (60 spośród 65) zgłosiła, że osoby odpowiedzialne za wyznaczanie kierunków polityki zareagowały na informacje przekazane w ramach projektu/działań, z czego 60 % respondentów zgłosiło, że osoby odpowiedzialne za wyznaczanie kierunków polityki wykazały pewne zainteresowanie projektem, natomiast w 32 % przypadków osoby te wykazały duże zainteresowanie.

Pozytywna reakcja osób odpowiedzialnych za wyznaczanie kierunków polityki przyjmowała szereg form. Wszyscy respondenci biorący udział w ankiecie zgłosili, że osoby odpowiedzialne za wyznaczanie kierunków polityki uczestniczyły w wydarzeniach związanych z projektem. Inne formy zaangażowania osób odpowiedzialnych za wyznaczanie kierunków polityki obejmowały rozpowszechnianie materiałów informacyjnych (zgłoszone przez 59 % respondentów) oraz zapewnienie dodatkowych środków finansowych w celu wsparcia kontynuacji (niektórych) działań w ramach projektów (zgłoszone przez 30 % respondentów). Mniejszy, niemniej jednak znaczący odsetek respondentów (18 %) stwierdził, że wyniki ich projektów sprawiły, iż osoby odpowiedzialne za wyznaczanie kierunków polityki opracowały nową politykę lub dostosowały istniejącą. W takich przypadkach można było z pewnością uznać, że projekty te skutecznie przyczyniły się do rozwoju polityki i przepisów.

Warto również odnotować, że 51 % (spośród 70) respondentów zgłosiło, że uzyskali pozytywne zainteresowanie osób odpowiedzialnych za wyznaczanie kierunków polityki, które przerosło ich oczekiwania. To dodatkowe zainteresowanie wskazuje na to, że pewne projekty miały wpływ większy niż pierwotnie przewidziano, a zatem można było uznać je za skuteczne.

2.3.1Skuteczność projektów w osiąganiu ich celów