Ogólnie rzecz biorąc, realizacja finansowa programów Funduszu przyspieszyła już w 2015 r. i ta tendencja wzrostowa utrzymała się w 2016 r. Na działania w ramach Funduszu realizowane w 27 państwach członkowskich w 2016 r. przeznaczono 508,6 mln EUR, co stanowi wzrost w porównaniu z 470,0 mln EUR w 2015 r. Tym samym łączna kwota zaciągniętych zobowiązań na lata 2014–2016 wynosi 1 315,9 mln EUR, co stanowi 30 % łącznych środków programów (w ramach współfinansowania unijnego i krajowego). Płatności na rzecz beneficjentów także rosły: w 2016 r. wypłacono 429,4 mln EUR w porównaniu z kwotą 385,9 mln EUR wypłaconą w 2015 r. Szczegółowy podział środków finansowych, również według państw członkowskich, przedstawiono w załączniku w tabeli I.

Na spotkaniu z przedstawicielami organizacji partnerskich na szczeblu UE, które odbyło się w dniu 5 grudnia 2016 r., Komisja przedstawiła stan realizacji Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym na podstawie poprzedniego rocznego sprawozdania z wdrażania, wraz z krótkim przeglądem proponowanych zmian do rozporządzenia w sprawie Funduszu. Przedstawiono prezentację, w której przeanalizowano, w jaki sposób społeczeństwo obywatelskie pomogło w przygotowaniu rozporządzenia w sprawie Funduszu. Następnie dokonano przeglądu pierwszego roku działania sieci ds. Funduszu, służącej ułatwianiu wymiany dobrych praktyk między wszystkimi zainteresowanymi stronami zaangażowanymi we wdrażanie Funduszu.

Grupa ekspertów ds. Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym, w której skład wchodzą członkowie instytucji zarządzających, spotkała się dwukrotnie w 2016 r. w celu omówienia kwestii związanych z wdrażaniem mających wpływ na program Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym. Podczas tych spotkań państwa członkowskie przedstawiły przegląd szeregu kwestii, w tym sposobu ustanawiania na szczeblu krajowym wytycznych dotyczących zrównoważonej diety, oraz przegląd dystrybucji świeżej żywności. Omówiono również potencjalne zastosowanie zapasów interwencyjnych na mocy rozporządzenia w sprawie Funduszu. Ponadto do lipca 2017 r. Komisja była gospodarzem 11 posiedzeń sieci ds. Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym. W skład sieci wchodzą zainteresowane strony Funduszu, a jej rolą jest wymiana doświadczeń i dobrych praktyk. W 2016 r. podczas posiedzeń skoncentrowano się na różnych aspektach Funduszu, które są ukierunkowane na wsparcie w zakresie włączenia społecznego osób najbardziej potrzebujących. Uczestnicy przedstawili studia przypadków oraz wspólne wyzwania i rozwiązania dotyczące kwestii będących przedmiotem wspólnego zainteresowania w odniesieniu do realizacji programu Funduszu.

Do końca 2016 r. Komisja przyjęła ramy prawne i opublikowała wszystkie akty wykonawcze i delegowane. Rozpoczęła ona przegląd sprawozdania finansowego, w tym wprowadzanie zmian do rozporządzenia w sprawie Funduszu w celu rozszerzenia zakresu stosowania uproszczonych form kosztów i zapewnienia większej elastyczności. Zmiana obejmuje zabezpieczenie dotacji dla organizacji partnerskich. Zabezpieczenie to zapewnia, aby korekta finansowa kosztów zakupu poniesionych przez podmiot publiczny zastosowana w związku z nieprzestrzeganiem mających zastosowanie przepisów nie doprowadziła do zmniejszenia kosztów kwalifikowalnych organizacji partnerskich, o ile są to różne podmioty.

Fundusz przynosi wartość dodaną przez udzielanie specjalnego wsparcia grupie osób, które mogą nie być w stanie uzyskać bezpośredniego dostępu do innych unijnych instrumentów finansowania, takich jak europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne, ani korzystać z tych instrumentów . Na etapie programowania państwa członkowskie mogły zdecydować się na opracowanie (i) programu operacyjnego oferującego żywność lub podstawową pomoc materialną (PO I) lub (ii) programu operacyjnego na rzecz włączenia społecznego (PO II). Państwa członkowskie mogły określić grupy docelowe, konkretne rodzaje udzielanego wsparcia i zasięg geograficzny programów. Oferowanie żywności lub udzielanie podstawowej pomocy materialnej musi być uzupełnione środkami towarzyszącymi, np. kierowaniem osób do służb społecznych.

Migranci (lub osoby obcego pochodzenia, mniejszości) byli trzecią co do wielkości grupą docelową, do której trafiła podstawowa pomoc materialna, i czwartą co do wielkości grupą docelową w przypadku pomocy żywnościowej w 2016 r. Łączna liczba migrantów, którzy otrzymali podstawową pomoc materialną, była ponad dwukrotnie wyższa niż w 2015 r. (17 800 w 2015 r. vs 40 000 w 2016 r.). Łączna liczba osób w tej grupie, które otrzymały pomoc żywnościową, była jednak niższa niż w 2015 r. (około 2 mln w 2015 r. vs 1,6 mln w 2016 r.). BE, ES, IT, LV, PL i SI zgłosiły mniejszą liczbę migrantów, którym udzielono pomocy w porównaniu z 2015 r. Z drugiej strony BG, CZ i FI odnotowały znaczny wzrost.

W 2016 r. nastąpił również znaczny wzrost pomocy udzielanej osobom bezdomnym. W 2015 r. 42 osoby bezdomne otrzymały podstawową pomoc materialną (towary podstawowe) tylko w jednym państwie członkowskim (LU), zaś w 2016 r. liczba ta wzrosła do ponad 8 700 w czterech państwach członkowskich (CZ, GR, LU i SK). Zgodnie ze wskaźnikami liczba osób bezdomnych, które otrzymały wsparcie żywnościowe ogółem, była jednak znacznie niższa w 2016 r. niż w 2015 r. (1,2 mln w 2015 r. vs 200 000 w 2016 r.). Można to głównie przypisać temu, że Francja nie zgłosiła liczby osób bezdomnych, które otrzymały pomoc żywnościową w 2016 r. CZ, FI i SI wykazały znaczny wzrost liczby osób bezdomnych, do których dotarła pomoc, zaś GR, IE i SK zaczęły udzielać pomocy żywnościowej tej grupie w 2016 r.

7,5 mln kobiet otrzymało pomoc żywnościową, a 346 000 kobiet otrzymało podstawową pomoc materialną. Dane dotyczące konkretnych grup docelowych opierają się na szacunkach i częściowo się pokrywają. Z pomocy żywnościowej skorzystało 4,4 mln dzieci w wieku do lat 15, zaś ponad 246 000 – z podstawowej pomocy materialnej. Z pomocą udało się dotrzeć do około 1,7 mln osób starszych i ponad 940 000 osób niepełnosprawnych, co stanowi odpowiednio o 32 % i 21 % więcej niż w 2015 r. Osoby starsze były również jedną z grup, w przypadku której odnotowano największy wzrost w 2016 r. w porównaniu z 2015 r. oraz pod względem podstawowej pomocy materialnej (135 w 2015 r. w porównaniu z 21 500 w 2016 r.).

Sposób dostarczania pomocy żywnościowej lub podstawowej pomocy materialnej różnił się w poszczególnych państwach członkowskich. Jedną z głównych różnic był poziom zaangażowania instytucji rządowych (instytucje zarządzające, instytucje pośredniczące lub inne) w proces (np. określenie kwalifikujących się beneficjentów, rozpowszechnianie informacji, organizacja logistyki i dystrybucji itp.). Jest to zgodne z podstawą prawną programu Funduszu, ponieważ każde państwo członkowskie decyduje o swoim własnym mechanizmie świadczenia pomocy. Na Słowacji rząd określił kwalifikujących się beneficjentów na podstawie danych administracyjnych dotyczących zabezpieczenia społecznego oraz planowanego świadczenia pomocy, w ścisłej współpracy z lokalnymi gminami. Inne państwa zdecydowały się na delegowanie większej liczby zadań organizacjom partnerskim. W Irlandii jedna krajowa organizacja niekomercyjna była odpowiedzialna za pozyskiwanie żywności (zarówno przez darowizny, jak i zakupy) i kierowanie jej do mniejszych lokalnych organizacji charytatywnych; organizacje te były następnie odpowiedzialne za wskazywanie beneficjentów, którym dostarczano żywność. W Finlandii organizacje partnerskie organizowały głównie „otwarte wydarzenia świadczenia pomocy” i udzielały pomocy każdemu, kto o nią poprosił. Organizacjami odpowiedzialnymi za udzielanie pomocy odbiorcom końcowym były najczęściej organizacje pozarządowe na wszystkich szczeblach (lokalnym, regionalnym, krajowym i międzynarodowym). W niektórych państwach odbiorcy końcowi otrzymali pakiet składający się ze wstępnie wyselekcjonowanej żywności lub innych artykułów (BE, BG, LT, LU, LV, MT, PL, ES, SI, SK, RO), zaś w innych organizacje zajmujące się dystrybucją dostosowywały pomoc do potrzeb (FR, IE, CZ). W Austrii odbiorcy końcowi mogli wybrać między kilkoma rodzajami pakietów pomocy.

Sześć państw członkowskich zapewniło podstawową pomoc materialną, taką jak artykuły szkolne i środki higieny. Tego rodzaju pomocy, oprócz pomocy żywnościowej, udzieliły wszystkie państwa, z wyjątkiem Austrii. AT i GR odpowiadały za około 80 % całkowitej wartości pieniężnej dostarczonych produktów (7,6 mln EUR). Łączna wartość pieniężna produktów dostarczonych w 2016 r. znacznie wzrosła w porównaniu z 2015 r. Wynikało to z faktu, że AT, LV i LU zwiększyły pomoc materialną w latach 2015–2016, a GR, CZ i SK zaczęły dystrybuować podstawową pomoc materialną w 2016 r. AT i LV dostarczyły tornistry szkolne i inny sprzęt szkolny (m.in. artykuły papiernicze, zeszyty ćwiczeń, długopisy, artykuły plastyczne). LV i SK dostarczyły środki higieny zawierające podstawowe produkty higieniczne. CZ, GR, LU i SK dystrybuowały artykuły higieniczne zarówno wśród dzieci, jak i osób bezdomnych (apteczki, mydła, szczoteczki do zębów, maszynki jednorazowego użytku itd.).

18 państw członkowskich udzieliło pomocy żywnościowej w 2016 r. Ponad 90 % pomocy żywnościowej pod względem wagi zostało udzielonej przez pięć państw członkowskich: ES, FR, RO, PL i IT. W 2016 r. rozdysponowano łącznie 377 500 ton żywności, co daje łącznie 939 600 ton w latach 2014–2016. Chociaż skład rodzajów żywności pozostawał bardzo podobny do tego sprzed roku, łączna ilość rozdzielonej pomocy żywnościowej spadła o 7 % w porównaniu z poprzednim rokiem. Wynika to głównie z faktu, że Włochy zgłosiły mniej ton żywności niż w 2015 r., częściowo z powodu opóźnień w przetargach. Ponadto w 2016 r. dystrybucja żywności została zakłócona w PT, ponieważ program został gruntownie zmieniony. W LT, BE, PL i RO udzielono nieznacznie mniej pomocy żywnościowej. W pozostałych 13 państwach odnotowano wzrost w zakresie udzielonej pomocy żywnościowej, ale nie o tyle, aby mogło to zrównoważyć spadki w pozostałych państwach członkowskich: w ujęciu bezwzględnym wzrosty odnotowano głównie w ES i FR (odpowiednio 17 % i 8 %). GR, SK, MT i IE rozpoczęły świadczenie pomocy żywnościowej w 2016 r., a znacznie większą pomoc przekazano w BG i CZ (zob. również wykres 2). Darowizny żywności stanowiły część pomocy żywnościowej udzielonej w czterech państwach, chociaż w ograniczonym zakresie.

BE, BG, EE, ES, FI, FR, IE, IT, LT, MT, PL, RO, SI (13)

W latach 2014–2016 w ramach Funduszu udzielono wsparcia około 38 mln osób. PO I i PO II były nadal wdrażane w 2016 r. i wsparcie w ramach Funduszu otrzymało dodatkowe 2,2 mln osób w porównaniu z danymi za 2015 r. Cztery państwa członkowskie (GR, IE, MT, SK), które rozpoczęły udzielanie pomocy w 2016 r., zapewniły pomoc żywnościową dodatkowym 657 000 osób, a kolejne 4 (BG, FI, FR, RO) dotarły do o 1,5 mln osób więcej niż w 2015 r. Sześć państw członkowskich, które świadczyły podstawową pomoc materialną (AT, CZ, GR, LU, LV, SK), zgłosiło blisko dziewięciokrotny wzrost liczby osób korzystających z tego rodzaju pomocy w porównaniu z 2015 r.

·usługi doradcze / wsparcie psychospołeczne (np. w EE, GR, FI, FR, LV, LT, SI, SK);

·doradztwo / informacje na temat usług społecznych i medycznych (ES, FI, IE, IT, RO);

·zarządzanie budżetem rodzinnym (BE, EE, GR, HR, LV, SK);

·sport i rekreacja (SI, LV);

·higienę/zdrowie (HR, LV, RO, SK);

·warsztaty/informacje dotyczące gotowania / zdrowej, zbilansowanej diety (BE, BG, GR, FI, FR, HR, LV, PL, RO, SI);

·działania w sytuacjach wyjątkowych i w przypadku katastrof (BG);

·szkolenia w zakresie umiejętności społecznych (LV, SI);

·unikanie oszustw telefonicznych (BG);

·zapobieganie marnotrawieniu żywności (PL);

·schroniska dla bezdomnych (BG); oraz

·promowanie społecznych imprez żywieniowych, wolontariatu (FI) oraz umiejętności czytania i pisania / nauki języka (FR, SI).

Estonia oferowała również specjalne programy szkoleniowe dla byłych więźniów i alkoholików.

Państwa członkowskie poinformowały, że środki towarzyszące przyczyniały się do osiągnięcia celu Funduszu, jakim jest włączenie społeczne. W Estonii 72 % beneficjentów kształciło się lub uczestniczyło w oferowanych usługach, a niemal wszyscy odbiorcy pomocy żywnościowej w wieku poniżej 16 lat uczęszczali do szkół/przedszkoli. We Włoszech środki towarzyszące były w pełni zintegrowane z działaniami Funduszu, a podmioty krajowe i lokalne poświęciły wiele uwagi kwestii włączenia społecznego. W Republice Czeskiej osoby bezdomne mogły być z powodzeniem kierowane do ośrodków dziennych, aby mogły korzystać z oferowanych przez nie usług. Na Słowacji beneficjenci byli zainteresowani dodatkowymi usługami wsparcia po każdej dystrybucji, takimi jak doradztwo i inne usługi psychospołeczne. Łotwa zauważyła, że uczestnicy korzystający z wprowadzonych środków towarzyszących (usługi doradcze, doradztwo w zakresie zarządzania budżetem, higiena/zdrowie, szkolenia w zakresie umiejętności społecznych itd.) uważają, iż otrzymali przydatne informacje lub udoskonalili swoje umiejętności społeczne. Państwa członkowskie napotkały również wyzwania. W Estonii żaden beneficjent nie wziął udziału w działaniach na rzecz włączenia społecznego skierowanych do osób dorosłych o niskim poziomie wykształcenia. Włochy zasugerowały, że skuteczność środków promowania włączenia społecznego można by poprawić przez zwiększenie wsparcia dla wolontariuszy i wzmocnienie roli usług lokalnych. Ogólna sprawozdawczość dotycząca środków towarzyszących pozostała jednak ograniczona, częściowo z powodu opóźnień we wdrażaniu.



PO II – Włączenie społeczne

W 2016 r. cztery państwa wykorzystały PO II do rozpoczęcia działań na rzecz włączenia społecznego: DE, DK, NL i SE. Niemcy były jedynym krajem, który rozpoczął wprowadzanie działań na rzecz włączenia społecznego w 2015 r., podczas gdy DK, NL i SE zainicjowały takie działania w 2016 r. W 2016 r. te cztery państwa dotarły razem do około 23 000 osób. Pod względem grup docelowych (które się nakładają) najczęstszymi użytkownikami programów włączenia społecznego (PO II) byli migranci (lub osoby obcego pochodzenia, mniejszości), kobiety i bezdomni, w tej kolejności.

Ogółem w odpowiednim stopniu dotarto do grup docelowych. Niemcy były szczególnie skuteczne w docieraniu do nowo przybyłych dorosłych i dzieci z UE (głównie Romów), a także osób bezdomnych. Dania jest także na dobrej drodze, ponieważ w pierwszym roku wdrażania dotarła już do 34 % z 1 400 osób bezdomnych, do których planowała dotrzeć w latach 2016–2019, oferując zakwaterowanie w schroniskach i spotkania z pracownikami socjalnymi. Około 30 % z tych osób skorzystało z innych istniejących usług społecznych po wzięciu udziału w programie pomocy społecznej. Niderlandy dotarły do zaledwie 6 % osób w wieku 65 lat lub powyżej ze względu na późne wdrożenie Funduszu, który zainicjowano w 2016 r. Szwecja skupiła się na migrantach z UE/EOG, docierając do 581 osób dzięki działaniom obejmującym integrację społeczności, takim jak kierowanie do schronisk, informacje dotyczące praw i obowiązków w Szwecji, usługi tłumaczeniowe oraz promowanie zdrowia.

Niemcy zainicjowały 84 projektów w 2016 r., które były ukierunkowane na poprawę dostępu: 1) nowo przybyłych z UE osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji do regularnego doradztwa i środków wsparcia; 2) nowo przybyłych dzieci do wczesnej edukacji i działań na rzecz włączenia społecznego (np. kursów językowych, zajęć organizowanych w czasie wolnym, placówek opieki nad dziećmi); oraz 3) osób bezdomnych i osób zagrożonych bezdomnością do regularnego doradztwa i środków wsparcia.

Przeszkody utrudniające wdrażanie

Kilka państw członkowskich nie było w stanie udzielić pomocy w 2016 r. lub rozpoczęło jej udzielanie z opóźnieniem. Większość opóźnień można w dalszym ciągu przypisać późnemu wyznaczeniu instytucji zarządzających. Cypr planował rozpocząć udzielanie pomocy w 2016 r., ale kilka czynników doprowadziło następnie do zreorganizowania i zmiany programu. W Chorwacji pojawiły się opóźnienia związane z uruchomieniem pomocy, mimo że projekty dotyczące dostarczania pomocy żywnościowej w szkołach, dla osób samotnych i rodzin żyjących w ubóstwie lub zagrożonych ubóstwem zakontraktowano w 2016 r. W Portugalii w 2016 r. uruchomiono jedynie dostarczanie pomocy żywnościowej sfinansowanej z budżetu państwa, ze względu na konieczność wprowadzenia zmian w celu zapewnienia płynnego przejścia z poprzedniego programu pomocy żywnościowej dla osób najbardziej potrzebujących do obecnego programu. Węgry przeprowadziły gruntowne zmiany w swoim programie wsparcia, co oznaczało, że działania rozpoczęły się dopiero w grudniu 2016 r. We wszystkich zainteresowanych państwach członkowskich trwa obecnie udzielanie pomocy, co oznacza, że całkowita liczba wynosi 27 państw członkowskich. Zjednoczone Królestwo jest jedynym państwem, które nie rozpoczęło jeszcze wdrażania programu operacyjnego Funduszu.