SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Sprawozdanie dotyczące polityki konkurencji za rok 2020

1. Wprowadzenie

Niniejsze sprawozdanie jest pierwszym dokumentem, w którym opisano rozwój polityki konkurencji za kadencji Komisji kierowanej przez przewodniczącą Ursulę von der Leyen. Obejmuje ono zmiany w unijnej polityce konkurencji w 2020 r. i jest jednocześnie 50. sprawozdaniem skierowanym przez Komisję do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów.

Legitymacja unijnej polityki konkurencji opiera się na Traktatach, które przyznają Unii wyłączną kompetencję w tej dziedzinie jako narzędzie niezbędne do wspierania funkcjonowania rynku wewnętrznego. Od ponad 60 lat egzekwowanie prawa konkurencji w UE ma nadrzędne znaczenie dla zachowania i wspierania gospodarki europejskiej opartej na wartościach europejskich, takich jak sprawiedliwość, praworządność i zaufanie. Wraz z zachodzącymi zmianami społecznymi, gospodarczymi i regulacyjnymi zmienia się również polityka konkurencji. Obecnie – kiedy UE stoi w obliczu jednego z największych kryzysów w historii – solidna polityka konkurencji w UE jest ważniejsza niż kiedykolwiek, jeśli chodzi o wpływ na dynamikę gospodarczą, niezbędną do szybszej odbudowy gospodarczej.

Przez cały pierwszy rok urzędowania Komisji pod przewodnictwem Ursuli von der Leyen unijna polityka konkurencji odgrywała kluczową rolę w działaniach Komisji mających na celu zmierzenie się z kryzysem zdrowotnym i gospodarczym spowodowanym pandemią COVID-19 oraz jego przezwyciężenie. Polityka konkurencji miała również ogromne znaczenie dla ułatwienia drogi do odbudowy gospodarczej, przy jednoczesnym uwzględnieniu ekologicznej i cyfrowej transformacji gospodarki UE. Zgodnie z pismem określającym zadania skierowanym przez przewodniczącą von der Leyen do wiceprzewodniczącej wykonawczej Margrethe Vestager Komisja w dalszym ciągu dbała o to, aby reguły konkurencji były dostosowane do potrzeb współczesnej gospodarki, stanowczo egzekwowane i przyczyniały się do stworzenia silnego przemysłu europejskiego, zarówno w UE, jak i na arenie międzynarodowej.

W 2020 r. zestaw narzędzi polityki konkurencji okazał się odpowiedni, sprawny i szybko dostosowujący się do wyjątkowych okoliczności związanych z kryzysem zdrowotnym i gospodarczym. Dzięki szybkim reakcjom i dostosowaniom polityka konkurencji Komisji przyczyniła się do zaspokojenia potrzeb przemysłu i obywateli Unii, przy jednoczesnym zachowaniu konkurencyjności rynków. Stało się to szczególnie widoczne w przypadku szeregu działań, które umożliwiły szybki przepływ wsparcia ze źródeł publicznych do gospodarki realnej lub stanowiły część szerszego programu politycznego mającego na celu przywrócenie trwałego wzrostu gospodarczego przy jednoczesnym uniknięciu niepotrzebnych zakłóceń na rynku.

W komunikacie w sprawie skoordynowanej reakcji gospodarczej na epidemię COVID-19 z dnia 13 marca 2020 r. Komisja przedstawiła różne możliwości dostępne dla państw członkowskich a nieobjęte unijną kontrolą pomocy państwa, z których państwa członkowskie mogą skorzystać bez angażowania Komisji. Były wśród nich środki mające zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw w postaci subsydiowania wynagrodzeń, zawieszenia płatności podatku dochodowego od osób prawnych i podatku VAT bądź składek na ubezpieczenie społeczne, a także wsparcia finansowego przekazywanego bezpośrednio konsumentom w związku z anulowanymi usługami lub biletami, których koszt nie został zwrócony przez operatorów.

W dniu 19 marca 2020 r. Komisja przyjęła tymczasowe ramy środków pomocy państwa w celu wsparcia gospodarki i kilkukrotnie je zmieniała w miarę rozwoju kryzysu związanego z COVID-19. Ponadto w dniu 8 kwietnia 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie tymczasowych ram określający główne kryteria, którymi Komisja będzie się kierować przy ocenie projektów współpracy mających na celu zaradzenie brakom w dostawach podstawowych produktów i usług podczas pandemii COVID-19. Jednocześnie Komisja wprowadziła szereg środków mających na celu zapewnienie ciągłości działania i nadal czuwała nad wdrożeniem unijnych przepisów dotyczących łączenia przedsiębiorstw, aby uniknąć wzrostu władzy rynkowej w wyniku kryzysu.

W celu zagwarantowania, by reguły konkurencji nadal odpowiadały potrzebom i w pełni umożliwiały sprostanie wyzwaniom takim jak problemy strukturalne na rynkach cyfrowych i subsydia zagraniczne zakłócające konkurencję na rynkach UE, Komisja podjęła w 2020 r. ważne inicjatywy polityczne. Komisja przedstawiła na przykład wniosek dotyczący aktu o rynkach cyfrowych i opublikowała białą księgę w sprawie subsydiów zagranicznych, aby rozpocząć rozważania na temat sposobów przeciwdziałania zakłóceniom rynku wewnętrznego, jakie mogą powodować subsydia zagraniczne.

Komisja wykazała gotowość do wykorzystania polityki konkurencji w celu wniesienia wkładu w przygotowania do wdrożenia Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności. Komisja udzieliła państwom członkowskim pomocy w przygotowaniu planów odbudowy i zwiększania odporności, w tym z punktu widzenia polityki konkurencji, oraz opublikowała szereg wzorów wytycznych , które mają pomóc państwom członkowskim w opracowaniu krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności, aby zapewnić ich zgodność z unijnymi zasadami pomocy państwa.

Podejmując bezpośrednie wyzwania związane z pandemią, UE egzekwowała reguły konkurencji w 2020 r., co przyczyniło się do realizacji długoterminowych celów Komisji na lata 2019–2024, takich jak „Europa na miarę ery cyfrowej”, „Europejski Zielony Ład” i „Gospodarka służąca ludziom”. Wniosek Komisji dotyczący wieloletnich ram finansowych na lata 2021–2027 zawierał istotną zmianę polegającą na włączeniu do Programu na rzecz jednolitego rynku specjalnego komponentu dotyczącego polityki konkurencji. Zapewni to stabilne finansowanie środków zwiększających możliwości Komisji w zakresie egzekwowania prawa, np. rozwój zaawansowanych metod wywiadowczych i dochodzeniowych. Finansowanie umożliwi również Komisji wzmocnienie współpracy z organami administracji publicznej w UE i poza nią.

2. Wykorzystanie polityki konkurencji UE do łagodzenia skutków pandemii COVID-19

2.1. Polityka pomocy państwa ułatwiła państwom członkowskim udzielanie wsparcia w zakresie COVID-19

W 2020 r., w związku z szybkim rozprzestrzenianiem się pandemii COVID-19 i jej ogromnym negatywnym wpływem na gospodarkę UE, decydenci krajowi i unijni zostali zmuszeni do podejmowania szybkich działań na różnych frontach w celu przeciwdziałania temu bezprecedensowemu zagrożeniu. Decydujące działania obejmowały w szczególności Instrument Unii Europejskiej na rzecz Odbudowy – Next Generation EU o wartości 750 mld EUR, uruchomienie ogólnej klauzuli wyjścia w ramach paktu stabilności i wzrostu oraz wspólne zamówienia na różne wyroby medyczne, takie jak respiratory, maski czy – wreszcie – szczepionki.

W tym kontekście polityka konkurencji UE stała się ważnym elementem reagowania kryzysowego stabilizującego gospodarkę. Odnosiło się to w szczególności do polityki pomocy państwa. Dobrze ukierunkowane wsparcie publiczne miało kluczowe znaczenie dla przeciwdziałania szkodom wyrządzonym zdrowym przedsiębiorstwom i dla zachowania ciągłości działalności gospodarczej. Jednocześnie Komisja zadbała o to, by wsparcie publiczne dotarło do przedsiębiorstw w potrzebie oraz by zapobiec szkodliwemu prześciganiu się w udzielaniu dotacji.

W tymczasowych ramach przyjętych na początku kryzysu określono warunki, które Komisja zastosuje w celu uznania pomocy za zgodną z art. 107 ust. 3 lit. b) TFUE (pomoc mająca na celu „zaradzenie poważnym zaburzeniom w gospodarce państwa członkowskiego”). Tymczasowe ramy były kilkukrotnie zmieniane w 2020 r., co świadczy o zdolności Komisji do dostosowywania przepisów do zmieniającego się charakteru kryzysu.

W kwietniu 2020 r. ramy rozszerzono o wsparcie dla przedsiębiorstw, które opracowują, testują i wytwarzają produkty bardzo potrzebne do walki z koronawirusem, takie jak szczepionki, leki, wyroby medyczne, środki dezynfekujące i sprzęt ochronny, a także o wsparcie płacowe i programy odroczeń podatkowych. W drugiej zmianie przyjętej w maju 2020 r. określono kryteria, na podstawie których państwa członkowskie mogą przeprowadzać dokapitalizowanie i zapewniać dług podporządkowany przedsiębiorstwom znajdującym się w potrzebie. W ramach trzeciej zmiany przyjętej w czerwcu 2020 r. tymczasowe ramy rozszerzono, aby umożliwić państwom członkowskim udzielanie wsparcia publicznego wszystkim mikroprzedsiębiorstwom i małym przedsiębiorstwom, nawet jeśli w dniu 31 grudnia 2019 r. znajdowały się one już w trudnej sytuacji finansowej. Czwartą poprawkę przyjęto w październiku 2020 r., przedłużając zakres tymczasowych ram o sześć miesięcy do dnia 30 czerwca 2021 r. i umożliwiając wsparcie w zakresie dokapitalizowania do dnia 30 września 2021 r.W związku z drugą falą pandemii COVID-19 oraz dłuższym, niż początkowo oczekiwano, czasem trwania kryzysu w ramach piątej zmiany ze stycznia 2021 r. przedłużono okres obowiązywania wszystkich środków określonych w tymczasowych ramach, w tym środków służących dokapitalizowaniu, do dnia 31 grudnia 2021 r. oraz rozszerzono zakres tymczasowych ram poprzez podwyższenie określonych w nich pułapów, a także poprzez umożliwienie przekształcenia niektórych instrumentów zwrotnych na dotacje bezpośrednie do końca 2021 r.

W bardzo krótkim czasie Komisja przyjęła dużą liczbę decyzji w sprawie pomocy państwa na podstawie tymczasowych ram, umożliwiających państwom członkowskim przyjęcie środków łagodzących skutki gospodarcze pandemii COVID-19. W 2020 r. Komisja przyjęła 598 decyzji w sprawie pomocy państwa związanej z COVID-19. W tym okresie Komisja zatwierdziła pomoc państwa, którą można oszacować na 3,08 bln EUR. Szereg tych środków pomocy zostało sfinansowanych w ramach polityki spójności, przede wszystkim dzięki dwóm pakietom dotyczącym reagowania kryzysowego, które zaproponowała Komisja, a następnie zatwierdził Parlament Europejski i Rada Europejska w 2020 r.: inicjatywa inwestycyjna w odpowiedzi na koronawirusa (CRII) i inicjatywa inwestycyjna „plus” w odpowiedzi na koronawirusa (CRII+).