Szczególną uwagę należy zwrócić na zapewnienie wolności słowa i niezależności mediów jako filaru demokracji w całym regionie. W niektórych krajach (m.in. w Turcji, gdzie ponad 150 dziennikarzy przebywa w więzieniach) sytuacja w tym obszarze znacznie się pogorszyła, w innych natomiast osiągnięto co najwyżej ograniczone postępy. Dziennikarze są nadal przedmiotem ataków i gróźb, a odnośne dochodzenia i postępowania karne prowadzone są nadal powoli. We wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia powszechne są próby wywierania wpływu na niezależnych nadawców publicznych oraz przypadki nieprzejrzystego finansowania mediów ze środków publicznych. Tego typu nadużycia naruszają nie tylko podstawowe prawo, jakim jest wolność słowa, lecz zagrażają także demokracji w regionie. Rządy powinny pilnie podjąć konkretne działania w celu wdrożenia istniejących ram prawnych dotyczących wolności słowa oraz w celu poprawy ogólnych warunków dla wolności mediów. UE zdecydowanie wspiera lokalne organizacje społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka, dziennikarzy i niezależne ośrodki medialne, którzy są często zastraszani. Ich działalność ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia rozliczalności rządu w odniesieniu do wolności słowa, a także wszystkich innych praw podstawowych.

Aby zwalczać terroryzm, brutalny ekstremizm i radykalizację postaw, a w szczególności, aby zająć się zjawiskiem (powracających) zagranicznych bojowników terrorystycznych, UE rozszerzyła współpracę operacyjną ze wszystkimi krajami objętymi procesem rozszerzenia. Wszystkie te kraje podejmują należyte wysiłki na rzecz dostosowania swojego ustawodawstwa i praktyk w dziedzinie walki z terroryzmem oraz radykalizacją do unijnych standardów i praktyk. Nadal jednak możliwa jest poprawa skuteczności struktur na szczeblu krajowym i regionalnym, która mogłaby zapewnić konkretne rezultaty, w szczególności w zakresie zapobiegania brutalnemu ekstremizmowi, handlowi bronią, praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, jak również w zakresie wymiany informacji i strategii przeciwdziałania radykalizacji postaw. Wiele z tych działań wspiera unijna sieć upowszechniania wiedzy o radykalizacji postaw. Należy nasilić walkę z terroryzmem i zacieśnić współpracę w tym zakresie z każdym z partnerów z Bałkanów Zachodnich oraz z Turcją. Dostosowania do unijnych standardów wymagają też przepisy dotyczące ochrony danych osobowych, dzięki czemu możliwe będzie zawarcie umów o współpracy z Eurojustem. W oparciu o wcześniejszą współpracę w dziedzinie zwalczania terroryzmu UE i jej partnerzy z Bałkanów Zachodnich uzgodnili w 2017 r. koncepcję zintegrowanego zarządzania bezpieczeństwem wewnętrznym dla Bałkanów Zachodnich, stanowiącą nowe podejście do budowania zdolności i przeprowadzania reform w obszarze zarządzania bezpieczeństwem w tym regionie.

Nadal silne są w krajach objętych procesem rozszerzenia wpływy przestępczości zorganizowanej. Na terytorium Bałkanów Zachodnich i Turcji, jak również z ich terenu w dalszym ciągu działają silne organizacje przestępcze. Przez region przebiega ważny szlak przemytniczy nielegalnych towarów, w szczególności broni i narkotyków, a także osób na teren UE. Kraje objęte procesem rozszerzenia zacieśniają współpracę z unijnymi organami ścigania takimi jak Europol i Eurojust oraz stopniowo zwiększają swoje zdolności w zakresie zwalczania konkretnych form przestępczości zorganizowanej, m.in. handlu narkotykami. W Albanii zakrojone na szeroką skalę operacje organów ścigania doprowadziły do udanego przejęcia dużych ilości marihuany, a w ostatnim czasie również kokainy pochodzącej z Ameryki Łacińskiej. Niemniej jednak cały region boryka się z problemem niewystarczającej ilości funkcjonariuszy organów ścigania oraz kwestią braku poszanowania niezależności operacyjnej tych organów. Priorytety operacyjne nadal nie pokrywają się z analizą zagrożeń związanych ze zorganizowaną przestępczością, co ogranicza możliwości skutecznego rozbicia siatek przestępczych. Władze powinny również zacząć prowadzić dochodzenia finansowe zgodnie z metodologią opracowaną przez Grupę Specjalną ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FAFT) oraz poprawić wyniki w zakresie konfiskaty dochodów pochodzących z przestępstwa. Ustanowienie i wzmocnienie w krajach objętych procesem rozszerzenia scentralizowanych agencji zajmujących się identyfikacją i wykrywaniem mienia pochodzącego z przestępstwa (biur ds. odzyskiwania mienia) mogłyby poprawić skuteczność krajowych systemów odzyskiwania mienia oraz ułatwić współpracę operacyjną z biurami ds. odzyskiwania mienia w państwach członkowskich UE. Kraje te powinny dostosować swoje prawodawstwo i praktyki w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i walki z finansowaniem terroryzmu do zaleceń Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy, traktując tę kwestię priorytetowo. Pilnie potrzebne są konkretne i trwałe wyniki w walce z korupcją, praniem pieniędzy oraz przestępczością zorganizowaną.

Istnieją organy wyspecjalizowane w walce z korupcją, rzadko jednak badane są przypadki majątku niewyjaśnionego pochodzenia w posiadaniu osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne. Ograniczone postępy w tym obszarze wskazują na brak prawdziwej woli politycznej oraz nadal ograniczone zdolności administracyjne. Zasadnicze znaczenie ma zwiększenie przejrzystości i rozliczalności, podział władz oraz silniejsze i bardziej niezależne organy nadzoru. Zainicjowane w 2017 r. w Trieście działania zmierzające do uzgodnienia regionalnego instrumentu wymiany danych w zakresie ujawniania informacji majątkowych i konfliktu interesów mogłyby przyczynić się do poprawy krajowych wyników w dziedzinie walki z korupcją na Bałkanach Zachodnich.

Poszczególne kraje muszą w sposób bezkompromisowy wykorzenić korupcję oraz wyeliminować wszelkie elementy zawłaszczania państwa. Korupcja jest nadal powszechnym zjawiskiem pomimo nieustannych wysiłków, by dostosować ramy prawne i instytucjonalne do dorobku prawnego UE i europejskich standardów. Silne i niezależne instytucje są niezbędne do zapobiegania i zwalczania korupcji, w szczególności na wysokim szczeblu, oraz dla skuteczniejszego prowadzenia dochodzeń i ścigania przestępstw, prowadzącego do wydawania wyroków sądowych, które są odpowiednio wykonywane i które przewidują odstraszające sankcje. Potrzebna jest większa przejrzystość w zakresie zarządzania funduszami publicznymi, zwłaszcza na wszystkich etapach procedur zamówień publicznych, który to obszar jest szczególnie podatny na korupcję.

Najpilniejszą kwestią dla krajów objętych procesem rozszerzenia nadal jest przeprowadzenie reform w dziedzinie praworządności, praw podstawowych i dobrego sprawowania rządów. Będzie to także główne kryterium oceny perspektyw tych krajów przez UE. Muszą one znacznie silniej i wiarygodniej zobowiązać się do przestrzegania tych podstawowych wartości UE. Brak ich poszanowania stanowi również czynnik zniechęcający do inwestowania i relacji handlowych. Zwiększenie praworządności jest nie tylko kwestią instytucjonalną – wymaga przemiany społecznej.

W lutym 2018 r. Komisja Europejska ponownie potwierdziła zdecydowanie wyrażaną, opartą na zasługach perspektywę członkostwa krajów Bałkanów Zachodnich w UE w swoim komunikacie „Wiarygodna perspektywa rozszerzenia dla Bałkanów Zachodnich oraz zwiększone zaangażowanie UE w tym regionie”. Jest to wyraźna zachęta dla całego regionu Bałkanów Zachodnich oraz dowód zaangażowania UE na rzecz zapewnienia tym krajom przyszłości w Europie. Przywódcy krajów regionu muszą jednoznacznie deklarować swoją orientację strategiczną i zaangażowanie. Współpraca regionalna i stosunki dobrosąsiedzkie są niezbędne do osiągnięcia przez poszczególne kraje postępów na drodze ku integracji europejskiej. Komisja Europejska stwierdziła również, że zanim Unia stanie się większa, musi sama w sobie być silniejsza i stabilniejsza. Dlatego też, zgodnie ze swoim planem działania na rzecz bardziej zjednoczonej, silniejszej i bardziej demokratycznej Unii, Komisja w trakcie tego roku przedstawi szereg inicjatyw mających na celu usprawnienie demokratycznych, politycznych i instytucjonalnych ram Unii w perspektywie roku 2025 na podstawie obowiązujących Traktatów.

Należy też pamiętać, że negocjacje w sprawie przystąpienia nie są i nigdy nie były celem ostatecznym. Są one częścią szerszego procesu modernizacji i reform. Rządy krajów objętych procesem rozszerzenia muszą aktywniej przystąpić do realizacji niezbędnych reform i uczynić je integralną częścią swojego programu politycznego – nie dlatego, że wymaga tego UE, ale dlatego, że leży to w interesie ich obywateli. Przyjęcie podstawowych europejskich wartości, takich jak praworządność, ma kluczowe znaczenie dla decyzji o wymiarze wielopokoleniowym, by aspirować do członkostwa w UE. Publiczne poparcie dla kontynuowania procesu rozszerzenia będzie zależało od stopnia gotowości krajów kandydujących. Reformy przeprowadzane w ramach procesu przystąpienia do UE powinny także przyczynić się do zwiększenia zaufania obywateli państw członkowskich UE i krajów kandydujących.

Podstawą procesu rozszerzenia są nadal określone kryteria oraz sprawiedliwe i rygorystyczne wymogi. Każdy kraj jest oceniany na podstawie własnych osiągnięć. Ocena poczynionych postępów oraz wskazanie niedociągnięć mają zapewnić tym krajom potrzebne bodźce i wskazówki, które pozwolą im kontynuować niezbędne daleko idące reformy. Aby faktycznie mogło dojść do rozszerzenia, bardzo ważne jest, by stale kierować się zasadą „najpierw kwestie zasadnicze”. Utrzymują się pewne niedociągnięcia strukturalne, zwłaszcza w kluczowych obszarach, takich jak praworządność czy gospodarka. Kraje kandydujące muszą osiągać postępy w dziedzinach takich jak praworządność, reforma wymiaru sprawiedliwości, walka z korupcją i przestępczością zorganizowaną, bezpieczeństwo, prawa podstawowe, instytucje demokratyczne i reforma administracji publicznej, a także rozwój gospodarczy i konkurencyjność. Ze względu na skomplikowany charakter niezbędnych reform jest to proces długotrwały.

W listopadzie 2015 r. Komisja Europejska określiła średniookresową strategię w zakresie polityki rozszerzenia UE, która to strategia nadal obowiązuje. W niniejszym komunikacie podsumowano postępy w zakresie realizacji polityki rozszerzenia poczynione do końca stycznia 2018 r. Ma on również zachęcać kraje objęte tym procesem do podtrzymania wysiłków modernizacyjnych podejmowanych w ramach reform polityczno-gospodarczych, zgodnie z kryteriami przystąpienia.

W krajach objętych procesem rozszerzenia potrzebne są wzmożone starania na rzecz rozwiązania powszechnego problemu, jakim są przypadki naruszania praw dziecka. Rządy tych krajów muszą również pilnie uporać się z kwestią dyskryminacji osób niepełnosprawnych, mniejszości i innych grup szczególnie wrażliwych. Należy zwiększyć wysiłki na rzecz równości płci oraz zapobiegania i zwalczania przemocy wobec kobiet. Na Bałkanach Zachodnich poczyniono wprawdzie postępy w odniesieniu do praw lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych i interseksualnych, konieczne są jednak dalsze starania w tym zakresie, aby położyć kres dyskryminacji, groźbom i przemocy. Priorytetowo należy również potraktować problem złej sytuacji społeczności Romów, która pozostaje grupą wykluczaną społecznie, marginalizowaną i dyskryminowaną. Warunki panujące w więzieniach wymagają poprawy, natomiast prawa procesowe podejrzanych i oskarżonych oraz prawa ofiar – dostosowania do dorobku prawnego UE. W Turcji dekrety przyjęte podczas stanu wyjątkowego ograniczyły podstawowe prawa procesowe, w tym prawo do obrony.

c) Funkcjonowanie instytucji demokratycznych i reforma administracji publicznej

W wielu krajach głównym wyzwaniem pozostaje prawidłowe funkcjonowanie instytucji demokratycznych. Dotyczy to m.in. zapewniania konstruktywnego dialogu między wszystkimi partiami politycznymi, w szczególności w obrębie parlamentów. Pomimo pewnych postępów szereg podstawowych kwestii związanych z przeprowadzaniem demokratycznych wyborów w dalszym ciągu przysparza problemów. Należy odpowiednio wdrożyć zalecenia misji obserwacji wyborów. Rozliczalność parlamentarna, która jest zasadniczym elementem dobrze funkcjonującej demokracji, powinna być na stałe zapisana w kulturze politycznej.

W przypadku Turcji uznaje się uzasadnioną potrzebę podjęcia szybkich i proporcjonalnych działań po nieudanej próbie zamachu, istnieją jednak poważne zastrzeżenia co do proporcjonalności środków wprowadzonych w tym kraju podczas stanu wyjątkowego, który nadal obowiązuje i który ograniczył kluczowe funkcje prawodawcze Parlamentu, czemu towarzyszy dalsze ograniczenie przestrzeni dialogu między poszczególnym ugrupowaniami politycznymi. Ponadto w referendum zorganizowanym podczas stanu wyjątkowego zatwierdzono daleko idące zmiany w konstytucji, które w ocenie Rady Europy charakteryzują się brakiem odpowiednich mechanizmów kontroli i równowagi oraz zagrażają podziałowi władzy.

W regionie Bałkanów Zachodnich brak dialogu politycznego, zbyt częste stosowanie trybu pilnego w pracach parlamentu i brak konstruktywnego zaangażowania wszystkich stron osłabiają zdolność parlamentów narodowych do sprawowania podstawowej funkcji prawodawczej i kontrolnej. Nadal istnieje kultura polityczna oparta na podziałach, mimo że część z nich udało się zażegnać. W Albanii w maju 2017 r. ponadpartyjne porozumienie polityczne umożliwiło wznowienie prac parlamentarnych jeszcze przed przerwą wyborczą. W byłej jugosłowiańskiej republice Macedonii nowy Parlament podjął starania zmierzające do odzyskania funkcji kontrolnej nad władzą wykonawczą. W Czarnogórze opozycja bojkotuje jednak działalność prawodawczą Parlamentu od momentu jego zwołania w listopadzie 2016 r. W Serbii skuteczności Parlamentu oraz jakości prawodawstwa szkodzi brak odpowiedniej kontroli parlamentarnej nad projektami aktów prawnych. W Kosowie * zarówno za rządów poprzedniej, jak i obecnej koalicji prace Zgromadzenia charakteryzowały się polaryzacją polityczną i przestojami, choć udało mu się ostatnio ratyfikować umowę o przebiegu granicy z Czarnogórą. W Bośni i Hercegowinie napięcia między ugrupowaniami politycznymi w koalicji rządzącej negatywnie odbiły się na przyjmowaniu przepisów wynikających z programu reform i spowolniły cały proces reform. Mimo że wybory jako takie w dużej mierze przebiegają w tym regionie bez większych incydentów, istotne niedociągnięcia – takie jak upolitycznienie organów wyborczych, sprzeniewierzanie zasobów państwowych oraz brak przejrzystości w finansowaniu partii politycznych i kampanii wyborczych – mają wpływ na poziom zaufania obywateli do procesów wyborczych.

Reforma administracji publicznej ma zasadnicze znaczenie dla poprawy jakości sprawowania rządów na wszystkich szczeblach. Obejmuje to poprawę jakości i rozliczalności administracji, zwiększenie profesjonalizmu, odpolitycznienie i zapewnienie przejrzystości, również podczas rekrutacji i zwolnień, bardziej przejrzyste gospodarowanie finansami publicznymi i lepsze usługi dla obywateli. Należy zapewnić odpowiednią równowagę kompetencji organów władzy centralnej, regionalnej i lokalnej. O ile w niektórych obszarach regionu Bałkanów Zachodnich zaobserwowano umiarkowane postępy, o tyle w Turcji doszło do poważnego pogorszenia sytuacji w zakresie służby publicznej i zarządzania zasobami ludzkimi, a także rozliczalności.

Z wyjątkiem Bośni i Hercegowiny oraz Turcji kraje w regionie opracowały kompleksowe strategie reformy administracji publicznej i zarządzania finansami publicznymi, Obawy budzą jednak nadal opóźnienia w realizacji reform oraz niepewność warunków ich finansowania. W wielu przypadkach poprawiła się przejrzystość budżetu. Jakość planowania strategicznego instytucji rządowych na szczeblu centralnym oraz jego powiązań z planowaniem sektorowym wymaga na Bałkanach Zachodnich znacznej poprawy. Strategie polityczne, prawodawstwo i inwestycje publiczne są nadal często przygotowywane bez przeprowadzenia systematycznych ocen skutków i konsultacji. Podstawowym problemem w większości krajów jest powszechne stosowanie pilnego trybu procedur ustawodawczych. We wszystkich krajach nadal też konieczna jest profesjonalizacja służby cywilnej. Pomimo regulującego ją nowoczesnego ustawodawstwa stale stosowane są wyjątki, szczególnie w przypadku nominacji i odwoływania urzędników wyższego szczebla.

We wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia struktura administracji państwowej wymaga dalszego zracjonalizowania. W regionie Bałkanów Zachodnich organy administracyjne o podobnym charakterze mają odmienne statusy, a wiele z nich podlega bezpośrednio rządowi lub parlamentowi, zamiast odpowiedniemu ministerstwu. Rozliczalność służb i agencji względem organów nadrzędnych jest zbyt niska, brakuje również odpowiednich mechanizmów sprawozdawczych. W celu poprawy jakości świadczonych usług w większości krajów objętych procesem rozszerzenia skupiono się na wprowadzeniu usług administracji elektronicznej. Często jednak brakuje strategicznego kierunku i koordynacji odnośnych działań. Większość krajów poczyniła również postępy w postaci przyjęcia nowoczesnych przepisów dotyczących ogólnych procedur administracyjnych, ale w wielu z nich nadal konieczna jest aktualizacja znacznej liczby przepisów sektorowych w celu ograniczenia do minimum szczególnych procedur administracyjnych.

d) Migracja

Wyzwania związane z kryzysem uchodźczym i nielegalną migracją są jednym z centralnych elementów współpracy UE z krajami objętymi procesem rozszerzenia. Dzięki wspólnym działaniom podejmowanym wzdłuż szlaków migracyjnych we wschodniej części obszaru śródziemnomorskiego oraz na Bałkanach Zachodnich poczyniono postępy. Przemyt migrantów i handel ludźmi pozostaje jednak problemem. Konieczne są dalsze wysiłki na rzecz zapewnienia krajom lepszych warunków umożliwiających im stawienie czoła wyzwaniom migracyjnym, m.in. w zakresie ograniczenia nielegalnej migracji, działań dotyczących powrotów i ochrony granic, zapobiegania nielegalnej migracji, jak również budowania zdolności w zakresie azylu, włączenia społecznego oraz integracji, zgodnie z dorobkiem prawnym UE.

Turcja zapewnia obecnie schronienie ponad 3,5 mln zarejestrowanych uchodźców z Syrii, co stanowi ogromny wysiłek, i UE jest nadal zdecydowana, aby wspierać ją w tym zakresie. Współpraca w ramach oświadczenia UE-Turcja nadal przynosi konkretne rezultaty. Umocniła się wyraźna tendencja spadkowa, jeśli chodzi o liczbę nielegalnych i niebezpiecznych przepraw i ofiar śmiertelnych na Morzu Egejskim. W 2017 r. liczba migrantów, którzy dotarli do Europy szlakiem wschodniośródziemnomorskim, wyniosła 42 319, natomiast w 2016 r. – 182 277, co oznacza spadek o niemal 77 %. Turecka straż przybrzeżna jest nadal zaangażowana w aktywne patrolowanie wód, a także w zapobieganie nielegalnym przeprawom oraz otwieraniu nowych szlaków. Unijny Instrument Pomocy dla Uchodźców w Turcji jest nadal wykorzystywany w celu zaspokajania potrzeb uchodźców i wspierania społeczności przyjmujących. Pierwsza transza środków w ramach tego instrumentu w wysokości 3 mld EUR została w pełni zakontraktowana. Kwota wypłaconych do tej pory środków osiągnęła 1,9 mld EUR. Zgodnie z oświadczeniem UE–Turcja rozpoczęto już też uruchamianie drugiej transzy. Instrument okazał się jednym z najsprawniej i najskuteczniej działających mechanizmów wsparcia UE: dzięki niemu prawie 1,2 mln uchodźców znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji otrzymuje comiesięczne wsparcie pieniężne za pośrednictwem siatki bezpieczeństwa socjalnego w sytuacjach nadzwyczajnych. Ponad 312 tys. dzieci wzięło udział w kursach języka tureckiego, rozpoczęto też dystrybucję materiałów papierniczych i podręczników wśród 500 tys. uczniów. Uchodźcom udzielono łącznie ponad 763 tys. konsultacji w ramach podstawowej opieki zdrowotnej, a ponad 217 tys. niemowląt uchodźców syryjskich otrzymało komplet szczepień.

Dzięki koordynowanym przez Unię środkom wspierającym działania krajowe w 2017 r. ograniczono nielegalne przepływy migracyjne w regionie Bałkanów Zachodnich o 91 %. Ustabilizowała się też ogólna sytuacja na granicach. Była jugosłowiańska republika Macedonii oraz Serbia okazały się szczególnie wiarygodnymi partnerami UE w tej dziedzinie. Mimo to oba te kraje nadal borykały się z problemem nielegalnych przepływów migracyjnych, a ich zdolności radzenia sobie w sytuacjach kryzysowych były nieustannie poddawane próbom. W całym regionie konieczne jest zwiększenie zdolności administracyjnych oraz rozbudowa infrastruktury administracyjnej. UE z zaangażowaniem wspiera wysiłki swoich partnerów na Bałkanów Zachodnich. Komisja negocjuje porozumienia o statusie między Europejską Agencją Straży Granicznej i Przybrzeżnej a Bałkanami Zachodnimi. Porozumienia te mają umożliwić rozmieszczenie zespołów Agencji, wyposażonych w uprawnienia wykonawcze, na obszarach sąsiadujących z granicami zewnętrznymi UE w celu wsparcia krajowych organów straży granicznej.

e) Gospodarka

Region Bałkanów Zachodnich i Turcja mają znaczący potencjał gospodarczy. Rosnące stopy wzrostu w kilku ostatnich latach przełożyły się wszędzie na większą liczbę miejsc pracy. Mimo pewnych postępów wszystkie rządy muszą stawić czoła poważnym wyzwaniom strukturalnym, gospodarczym i społecznym w związku z wysoką stopą bezrobocia, w szczególności wśród młodzieży, poważnym niedopasowaniem umiejętności, utrzymującym się dużym udziałem gospodarki nieformalnej oraz niekorzystnym otoczeniem biznesu, które charakteryzują ograniczony dostęp do finansowania, niski poziom innowacji oraz słabe połączenia regionalne. W krajach Bałkanów Zachodnich na klimat inwestycyjny nadal niekorzystnie wpływają oznaki zawłaszczania państwa, w szczególności brak niezależnych i efektywnych systemów sądownictwa oraz niejednolite egzekwowanie reguł konkurencji. Region ten charakteryzuje się silnym wpływem państwa na gospodarkę, co zaostrza ryzyko korupcji ze względu na słabe zarządzanie finansami publicznymi oraz częste zmiany w zasadach wydawania zezwoleń i przepisach podatkowych. Konieczne jest wzmocnienie ram ładu korporacyjnego oraz zakończenie procesu prywatyzacji. Potrzebne są ulepszenia, jeśli chodzi o infrastrukturę i systemy kształcenia. Inwestycje infrastrukturalne w regionie powinny być zgodne z priorytetami uzgodnionymi z UE, w szczególności w kontekście rozszerzenia transeuropejskich sieci transportowych na Bałkany Zachodnie. Wzrost gospodarczy w Turcji się umocnił, ale otoczenie biznesu wciąż się pogarsza, a gospodarka jest podatna na niepewność finansową, zmiany pod względem zaufania międzynarodowych inwestorów oraz utrzymujące się ryzyko polityczne.

UE wspiera lepsze formułowanie strategii politycznych oraz skuteczniejsze zarządzanie gospodarcze za pomocą programu reform gospodarczych, który stanowi integralną część procesu przygotowań. Program ten stał się ważnym narzędziem służącym do przygotowania i wdrożenia reform makroekonomicznych i strukturalnych. Pomaga wzmocnić trwały wzrost gospodarczy w perspektywie długoterminowej i zwiększyć konwergencję, ułatwia planowanie polityki oraz umożliwia czynienie postępów w zakresie kryteriów kopenhaskich. Unia zachęca wszystkie rządy do przedkładania rocznych programów reform gospodarczych. Wdrożenie potrzebnych reform wymaga teraz silnego zaangażowania politycznego oraz odpowiedzialności rządów za rozwój własnych krajów. UE wspiera również poprawę klimatu inwestycyjnego na Bałkanach Zachodnich przez pogłębienie współpracy w ramach regionalnego obszaru gospodarczego, która ma na celu usunięcie przeszkód w handlu, mobilności i inwestycjach w całym regionie. W grudniu 2016 r. Komisja przyjęła zalecenie dotyczące rozpoczęcia negocjacji dotyczących ewentualnego rozszerzenia i modernizacji unii celnej między UE a Turcją, które jest nadal rozpatrywane przez Radę.

f) Współpraca regionalna i stosunki dobrosąsiedzkie

Współpraca regionalna ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia stabilizacji politycznej i szans gospodarczych. Dodatkowy impuls współpracy regionalnej na Bałkanach Zachodnich nadał w szczególności unijny program dotyczący sieci połączeń. W 2017 r. w Trieście przywódcy krajów tego regionu zatwierdzili plan działania na rzecz regionalnego obszaru gospodarczego oraz podpisali Traktat o Wspólnocie Transportowej. Proces współpracy w Europie Południowo-Wschodniej oraz inne inicjatywy regionalne niezmiennie przyczyniają się do poprawy stabilizacji i pogłębiania współpracy. Utworzono regionalne biuro ds. współpracy na rzecz młodzieży, które opublikowało pierwsze zaproszenie do składania wniosków w celu dalszego zwiększania współpracy między obywatelami. Dzięki programowi Erasmus+ nadal wspierano dialog międzykulturowy w placówkach szkolnictwa wyższego i wśród młodzieży, jak również działania sprzyjające umiędzynarodowieniu i modernizacji instytucji i systemu szkolnictwa wyższego. Poczyniono pewne postępy w zakresie realizacji projektów dotyczących sieci połączeń. Strategia UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego przyczyniła się do opracowania wspólnych projektów, co sprzyja dalszemu dostosowaniu prawodawstwa krajów uczestniczących do dorobku prawnego UE. Nie wywiązano się jednak ze zbyt dużej liczby obowiązków wynikających z regionalnych porozumień i zobowiązań. Jeżeli obywatele mają odczuć realne korzyści ze współpracy regionalnej, konieczne są dalsze wysiłki, aby takie porozumienia i zobowiązania faktycznie zaczęły funkcjonować, w tym w odniesieniu do wdrożenia środków reformy sieci połączeń uzgodnionych w 2015 r.

Stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna to dwa zasadnicze elementy procesu stabilizacji i stowarzyszenia oraz procesu rozszerzenia. Utrzymywane są regularne kontakty międzyrządowe, współpraca dwustronna oraz współpraca na szczeblu regionalnym, potrzebne są jednak dalsze starania w kwestiach najbardziej wrażliwych, takich jak zbrodnie wojenne, osoby zaginione, przestępczość zorganizowana i współpraca policyjna. Jedyny wyjątek stanowi powrót uchodźców z wojen bałkańskich; w tym przypadku regionalny program mieszkaniowy daje dobre rezultaty. Należy unikać stwierdzeń, które mogłyby niekorzystnie wpłynąć na stosunki dobrosąsiedzkie. Promowanie stabilności i stworzenie środowiska sprzyjającego przezwyciężeniu spuścizny przeszłości i pojednaniu wymaga zarówno odpowiedzialnego przywództwa politycznego, jak i dalszych intensywnych starań. Zawarty przez Bułgarię i byłą jugosłowiańską republikę Macedonii układ o przyjaźni stanowi pozytywny przykład w tym względzie.

Polityka rozszerzenia UE musi nadal być narzędziem wprowadzania stabilności, dlatego też Unia nie może sobie pozwolić na to, by dwustronne spory stały się wewnętrznymi sporami w jej obrębie. Muszą one zostać pilnie rozstrzygnięte przez zaangażowane strony. Wyniki w tym zakresie są jak dotąd niewielkie. Konieczne są dalsze wysiłki w całym regionie Bałkanów Zachodnich. Pilnie potrzebne są dalsze postępy w ramach wspieranego przez UE dialogu na rzecz pełnej normalizacji stosunków między Serbią a Kosowem, które powinny doprowadzić do zawarcia i wdrożenia kompleksowego, prawnie wiążącego porozumienia w sprawie normalizacji stosunków. Jeśli chodzi o byłą jugosłowiańską republikę Macedonii, należy wykorzystać pozytywne postępy w kierunku znalezienia wynegocjowanego i wzajemnie akceptowanego rozwiązania w kwestii nazwy pod auspicjami ONZ oraz osiągać postępy w zakresie stosunków dobrosąsiedzkich. Co się zaś tyczy Albanii, to również i ten kraj podjął działania w celu rozwiązania długotrwałych sporów dwustronnych.

Mimo że ponowne wysiłki podjęte w ramach rozmów dotyczących rozwiązania kwestii cypryjskiej prowadzonych pod auspicjami ONZ nie doprowadziły do osiągnięcia porozumienia, należy utrzymać dotychczasowe postępy i kontynuować starania na rzecz sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania, uwzględniającego również aspekty zewnętrzne. Zasadnicze znaczenie dla znalezienia takiego sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania kwestii cypryjskiej w ramach ONZ będzie miało stałe zaangażowanie Turcji i jej konkretny wkład w negocjacje. Turcja powinna pilnie wypełnić swoje zobowiązania dotyczące całkowitego wdrożenia protokołu dodatkowego i podjąć kroki w kierunku normalizacji stosunków z Republiką Cypryjską. Komisja nawołuje także do unikania wszelkiego rodzaju gróźb, tarć lub działań naruszających stosunki dobrosąsiedzkie i zagrażających pokojowemu rozwiązaniu sporów. Komisja kładzie nacisk na wszystkie suwerenne prawa państw członkowskich UE. Dotyczy to między innymi prawa do zawierania umów dwustronnych oraz do poszukiwania i wydobywania zasobów naturalnych zgodnie z dorobkiem prawnym UE i prawem międzynarodowym, w tym Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Działania i oświadczenia Turcji skierowane przeciwko wielu państwom członkowskim UE również doprowadziły do napięć mających negatywny wpływ na stosunki tego kraju z UE. Rozwiązanie tych kwestii dwustronnych jest kwestią priorytetową.