KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 18.12.2020 COM(2020) 846 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Zalecenia dla państw członkowskich w sprawie ich planów strategicznych dotyczących wspólnej polityki rolnej {SWD(2020) 367 final} - {SWD(2020) 368 final} - {SWD(2020) 369 final} - {SWD(2020) 370 final} - {SWD(2020) 371 final} - {SWD(2020) 372 final} - {SWD(2020) 373 final} - {SWD(2020) 374 final} - {SWD(2020) 375 final} - {SWD(2020) 376 final} - {SWD(2020) 377 final} - {SWD(2020) 379 final} - {SWD(2020) 384 final} - {SWD(2020) 385 final} - {SWD(2020) 386 final} - {SWD(2020) 387 final} - {SWD(2020) 388 final} - {SWD(2020) 389 final} - {SWD(2020) 390 final} - {SWD(2020) 391 final} - {SWD(2020) 392 final} - {SWD(2020) 393 final} - {SWD(2020) 394 final} - {SWD(2020) 395 final} - {SWD(2020) 396 final} - {SWD(2020) 397 final} - {SWD(2020) 398 final}



Spis treści 1.Od Europejskiego Zielonego Ładu do planów strategicznych WPR 2.Zalecenia dotyczące planów strategicznych WPR 2.1.Wspieranie inteligentnego, odpornego i zróżnicowanego sektora rolnictwa zapewniającego bezpieczeństwo żywnościowe 2.2.Większa troska o środowisko, intensyfikacja działań w dziedzinie klimatu oraz wkład w realizację unijnych celów związanych ze środowiskiem i klimatem 2.3.Wzmocnienie struktury społeczno-ekonomicznej obszarów wiejskich i rozwiązywanie problemów społecznych 2.4.Wspieranie i rozpowszechnianie wiedzy, innowacje i cyfryzacja w rolnictwie i na obszarach wiejskich 3.Plany strategiczne WPR adekwatne do zakładanych celów 3.1.Włączanie Zielonego Ładu do planów strategicznych WPR 3.2.Opracowanie skutecznych planów strategicznych WPR 3.3.Wzmocnienie zasady partnerstwa



1.Od Europejskiego Zielonego Ładu do planów strategicznych WPR Europejski Zielony Ład określa sposób, w jaki Europa ma stać się do 2050 r. pierwszym kontynentem neutralnym dla klimatu. Zawiera on nową, zrównoważoną i sprzyjającą włączeniu społecznemu strategię na rzecz wzrostu w celu pobudzenia gospodarki, poprawy zdrowia i jakości życia ludzi, ochrony przyrody – bez pozostawiania nikogo w tyle. Aby podążać dalej w tym kierunku, Komisja Europejska przyjęła w 2020 r. strategię „od pola do stołu” i unijną strategię na rzecz bioróżnorodności 2030 oraz Plan w zakresie celów klimatycznych na 2030 r. Te kluczowe dokumenty strategiczne w kompleksowy sposób odnoszą się do wyzwań związanych z tworzeniem zrównoważonych systemów żywnościowych, uznają nierozerwalne powiązania między zdrowiem ludzi, zdrowiem społeczeństw a zdrową planetą, ułatwiają przejście na zdrowszą i zrównoważoną dietę oraz pomagają we wprowadzaniu przyrody z powrotem do naszego życia. W tym kontekście wspólna polityka rolna (WPR) będzie miała zasadnicze znaczenie dla zarządzania przejściem na zrównoważony system żywnościowy oraz dla zwiększenia udziału europejskich rolników w realizacji celów klimatycznych UE i w ochronie środowiska. Przyszłe plany strategiczne WPR, opracowane przez państwa członkowskie i przyjęte przez Komisję Europejską po starannej ocenie, będą wdrażały instrumenty WPR (w zakresie płatności bezpośrednich, rozwoju obszarów wiejskich i interwencji sektorowych) oraz będą realizowały cele WPR i ambicje Europejskiego Zielonego Ładu w sposób całościowy. W maju 2020 r. Komisja zobowiązała się do sformułowania dla każdego państwa członkowskiego – zanim formalnie przedłożą one projekty planów strategicznych – zaleceń dotyczących dziewięciu celów szczegółowych WPR ze szczególnym naciskiem na cele Zielonego Ładu oraz cele wynikające ze strategii „od pola do stołu” i z unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030. W konkluzjach w sprawie strategii „od pola do stołu” Rada Unii Europejskiej stwierdziła, że oczekuje wydania tych zaleceń i uznała, że mogą one posłużyć jako dodatkowe wskazówki przy opracowywaniu planów strategicznych. Komisja przeanalizowała sytuację poszczególnych państw członkowskich pod kątem dziewięciu celów szczegółowych przyszłej WPR oraz celu przekrojowego dotyczącego wiedzy, innowacji i cyfryzacji na podstawie najnowszych dostępnych dowodów oraz, w stosownych przypadkach, z uwzględnieniem dodatkowych informacji przekazanych przez państwa członkowskie. Analiza ta obejmuje również ocenę sytuacji każdego państwa członkowskiego pod względem jego wkładu w realizację celów i ambicji Europejskiego Zielonego Ładu: cele te dotyczyły stosowania pestycydów i związanego z nimi ryzyka, sprzedaży środków przeciwdrobnoustrojowych, strat składników pokarmowych (ograniczenia nadmiernego stosowania nawozów), powierzchni upraw ekologicznych, elementów krajobrazu o wysokiej różnorodności na gruntach rolnych oraz dostępu do szybkiego szerokopasmowego internetu na obszarach wiejskich. Na podstawie tej analizy Komisja opracowała zalecenia dla 27 państw członkowskich opublikowane w formie 27 dokumentów roboczych służb Komisji towarzyszących niniejszemu komunikatowi. Zalecenia mają wskazać kierunek, jaki należy przyjąć w planach strategicznych WPR, jeśli chodzi o realizację celów szczegółowych WPR, aby wspólnie przyczynić się do osiągnięcia celów Zielonego Ładu. Przy zachowaniu proponowanej dla państw członkowskich elastyczności we wdrażaniu nowych ram polityki, w zaleceniach tych określono kluczowe kwestie strategiczne, którymi powinno pilnie zająć się każde państwo członkowskie, oraz przedstawiono wytyczne dotyczące sposobu uwzględnienia tych kwestii w planach strategicznych WPR.

Metodyka ustanowiona przez Komisję Europejską w celu wyboru odpowiednich zaleceń zakładała ograniczoną liczbę zaleceń dla każdego państwa członkowskiego, tak aby w każdym przypadku można było łatwo zidentyfikować kluczowe priorytety. Ponadto w przypadku obszarów polityki, które mają większe znaczenie dla osiągnięcia ambitnych celów Europejskiego Zielonego Ładu, Komisja Europejska oceniła sytuację każdego państwa członkowskiego w świetle celów UE, uwzględniając tym samym działania niezbędne do realizacji wspólnego poziomu ambicji. W zaleceniach rozróżnia się poszczególne starania, które państwa członkowskie muszą podjąć, i uznaje się gospodarczy, środowiskowy i społeczny wymiar zrównoważonego rozwoju w celu propagowania innowacyjnego podejścia gwarantującego, że przyszłe plany strategiczne WPR zapewnią skuteczne rozwiązania nadchodzących wyzwań w sposób zintegrowany i zrównoważony pod względem terytorialnym. Państwa członkowskie, które już osiągają dobre wyniki w takich obszarach polityki jak rolnictwo ekologiczne lub dobrostan zwierząt, zachęca się, by utrzymały te pozytywne tendencje. Zalecenia te są skierowane do państw członkowskich w ramach zorganizowanego dialogu. Wraz z innymi istotnymi kwestiami zostaną one wykorzystane przez Komisję przy ocenie planów strategicznych WPR po ich formalnym przedłożeniu przez państwa członkowskie, z zastosowaniem kryteriów określonych w art. 106 projektu rozporządzenia w sprawie planów strategicznych WPR. Komisja będzie kierować uwagi do państw członkowskich w ramach procesu zatwierdzania ich planów strategicznych WPR. W momencie zatwierdzania i zmiany planów strategicznych WPR Komisja zweryfikuje ogólną spójność planów z celami i założeniami Zielonego Ładu.



2.Zalecenia dotyczące planów strategicznych WPR W niniejszej sekcji przedstawiono podsumowanie zaleceń dla państw członkowskich, w odniesieniu do celów ogólnych określonych we wniosku dotyczącym rozporządzenia w sprawie planu strategicznego WPR, w zakresie gospodarczych, środowiskowych i społecznych wyzwań stojących przed sektorem rolnym, żywnościowym i obszarami wiejskimi, a także wyzwań w zakresie wiedzy, innowacji i cyfryzacji. Zawiera ona również dodatkowe elementy dla wszystkich państw członkowskich, istotne do celów przygotowania planów strategicznych WPR. 2.1.Wspieranie inteligentnego, odpornego i zróżnicowanego sektora rolnictwa zapewniającego bezpieczeństwo żywnościowe Najważniejsze dane dotyczące rolnictwa i obszarów wiejskich w UE - 10,3 mln gospodarstw rolnych, uprawiających 157 mln hektarów (38 % powierzchni gruntów w UE), dających zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy dla 8,8 mln osób (dane za lata 2016 i 2019); - 403 mld EUR całkowitej wartości produkcji rolnej (2018) oraz wkład w 60 mld EUR nadwyżki w handlu produktami rolno-spożywczymi (2019); - 6,2 mln gospodarstw otrzymuje wsparcie bezpośrednie (2018). 80 % płatności trafia do 20 % beneficjentów; - dochody z działalności rolniczej w UE stanowią 47 % płac i wynagrodzeń brutto w gospodarce UE (2017). Jak przypomniano w strategii „od pola do stołu”, warunkiem przyspieszonego przekształcania produkcji rolnej, które jest niezbędne do budowy zrównoważonych systemów żywnościowych, jest ekonomicznie opłacalny i odporny sektor rolny w UE. Z analizy wynika, że pomimo różnorodności państw członkowskich, w większości z nich należy sprostać pewnym kluczowym wyzwaniom gospodarczym, aby przyspieszyć transformację ekologiczną europejskiego rolnictwa i stworzyć nowe możliwości biznesowe. Zdolność rolników do korzystania z takich możliwości będzie zależeć przede wszystkim od stabilności ekonomicznej ich gospodarstw. W prawie wszystkich państwach członkowskich dochody z rolnictwa utrzymują się na niskim poziomie i poniżej średniej pozostałych sektorów gospodarki pomimo trwającego od kilku dziesięcioleci procesu konsolidacji gospodarstw rolnych. Poziom dochodów gospodarstw rolnych znacznie się różni w zależności od regionu, wielkości gospodarstwa i sektora. W państwach członkowskich często identyfikuje się jednak dwa problemy. Po pierwsze, należy zająć się kwestią dochodów małych i średnich gospodarstw rodzinnych oraz gospodarstw znajdujących się na obszarach z ograniczeniami naturalnymi. Po drugie, oczekuje się, że w perspektywie krótko- i średnioterminowej utrzyma się wysoka zmienność dochodów głównie ze względu na otwartość rynków i nasilające się ekstremalne zdarzenia pogodowe spowodowane zmianą klimatu.



EUR/RJR Rysunek 1. Dochody gospodarstw rolnych w porównaniu z resztą gospodarki (średnia w latach 2016–2018) Uwaga: wskaźnik dochodu = dochód netto z gospodarstw rolnych + wynagrodzenia. Pomoc operacyjna obejmuje nie tylko płatności bezpośrednie, lecz także wszystkie dotacje na rozwój obszarów wiejskich z wyjątkiem wsparcia inwestycyjnego. Pomoc operacyjna obejmuje również ewentualną pomoc krajową i uzupełniające krajowe płatności bezpośrednie. Źródło: Komisja Europejska Kolejnym wyzwaniem jest powolny wzrost – a w niektórych przypadkach nawet stagnacja – wydajności rolnictwa w wielu państwach członkowskich. Sytuację tę dodatkowo pogarsza fakt, że w niektórych sektorach koszty są wysokie – zwłaszcza koszty pracy i gruntów. Wzrost wydajności ma kluczowe znaczenie dla utrzymania konkurencyjności i zwiększenia dochodów gospodarstw rolnych, przy czym należy mieć na uwadze jego pozytywny wpływ na środowisko i klimat. W związku z tym sprawą nadrzędną są utrzymanie i poprawa warunków sprzyjających innowacjom oraz wysokiemu poziomowi szkoleń i inwestycji w rolnictwie (zwłaszcza w kontekście wyzwań środowiskowych określonych w następnej sekcji). Ponadto stabilność gospodarcza sektora będzie również zależeć od zdolności rolników do tworzenia i pozyskiwania większej części wartości dodanej w łańcuchu żywnościowym. Współpraca między rolnikami może przynieść korzyści skali, a także wzmocnić ich pozycję przetargową w łańcuchu żywnościowym. W niektórych sektorach i niektórych państwach członkowskich rolnicy niechętnie angażują się w integrację pionową lub wzmocnioną współpracę, na przykład w organizacjach producentów lub spółdzielniach. Dalsze działania

Aby sprostać opisanym wyzwaniom i kontynuować przechodzenie na zrównoważone i odporne rolnictwo, działania w ramach WPR powinny być ukierunkowane na transformację i modernizację rolnictwa, poprawę wartości, jakości i zrównoważenia środowiskowego produktów rolnych i bioproduktów oraz na zachęcanie rolników do współpracy w łańcuchu żywnościowym. Budowanie rentowności i odporności na zagrożenia gospodarcze, klimatyczne i związane z bioróżnorodnością ma zasadnicze znaczenie, ponieważ przyszłe plony zależą w dużej mierze od zdolności rolników do radzenia sobie ze zmieniającym się klimatem i od zdrowia zasobów naturalnych. W czasie pandemii COVID-19 systemy rolno-spożywcze Unii Europejskiej, choć były narażone na presję i wyzwania, zapewniały Europejczykom bezpieczną żywność wysokiej jakości. Niemniej jednak w mającym się wkrótce ukazać planie awaryjnym przewidziano dokładniejszą analizę odporności unijnych systemów żywnościowych, a w szczególności unijnego rolnictwa, celem zapewnienia dostaw żywności i bezpieczeństwa żywnościowego. W większości państw członkowskich istnieje potrzeba dążenia do bardziej sprawiedliwego i ukierunkowanego systemu wsparcia bezpośredniego. Państwa członkowskie powinny lepiej reagować na potrzeby mniejszych i średnich gospodarstw rolnych poprzez zmniejszanie różnic w dochodach między gospodarstwami o różnej wielkości za pomocą mechanizmów umożliwiających skuteczną redystrybucję, takich jak stosowanie górnych limitów czy zmniejszanie płatności, a w szczególności poprzez stosowanie uzupełniającego redystrybucyjnego wsparcia dochodu do celów stabilności. W niektórych państwach członkowskich zapewnienie sprawiedliwej dystrybucji wsparcia będzie również wiązało się ze znacznym postępem w procesie konwergencji. Ponadto wsparcie powinno być również wykorzystywane do zaspokajania szczególnych potrzeb gospodarstw rolnych na określonych obszarach, takich jak obszary z ograniczeniami naturalnymi. poniżej 5 haponiżej 5 haod 5 ha do 20 haod 20 ha do 100 haod 100 ha do 250 haponad 250 haod 5 ha do 20 haod 20 ha do 100 haod 100 ha do 250 haponad 250 ha Rysunek 2. Udział płatności bezpośrednich według klasy wielkości gospodarstwa – rok budżetowy 2019 Źródło: Komisja Europejska. Rozbicie wsparcia dochodu. Dystrybucja pomocy bezpośredniej dla rolników – orientacyjne dane liczbowe za rok budżetowy 2019. Jednocześnie należy zachęcać rolników do stosowania instrumentów zarządzania ryzykiem i ułatwiać im to, wspierając inwestycje w innowacyjne rozwiązania (np. ulepszenie waloryzacji produktów rolnych i czynników produkcji w biogospodarce o obiegu zamkniętym) oraz poprawiając dostęp do finansowania z bardziej efektywnym wykorzystaniem możliwości, jakie daje polityka rozwoju obszarów wiejskich. Ponadto należy kontynuować starania na rzecz rozwoju i wzmocnienia współpracy producentów m.in. za pomocą nowych narzędzi w ramach przyszłych programów sektorowych, a jednocześnie wzmóc wysiłki w celu zwiększenia przejrzystości łańcucha dostaw. Co więcej, potencjał podniesienia wartości dodanej produktów rolnych można również wykorzystać za pośrednictwem unijnych systemów jakości, w szczególności w związku z rosnącą świadomością konsumentów i popytem na zdrowsze i bardziej zrównoważone produkty i metody produkcji. Dzięki wszystkim tym narzędziom można zagwarantować, z wykorzystaniem różnych podejść i kombinacji, poprawę dochodów i rentowności gospodarstw rolnych, a jednocześnie zapewnić zrównoważone użytkowanie zasobów i zadowalającą odpowiedź na wyzwania wynikające ze zmiany klimatu oraz utraty bioróżnorodności. Nowe plany strategiczne WPR umożliwią państwom członkowskim dostosowanie narzędzi do specyficznej sytuacji ich sektorów rolnictwa (o różnych strukturach rolnych i warunkach glebowo-klimatycznych), jednocześnie gwarantując równe warunki działania. 2.2.Większa troska o środowisko, intensyfikacja działań w dziedzinie klimatu oraz wkład w realizację unijnych celów związanych ze środowiskiem i klimatem Najważniejsze dane dotyczące rolnictwa i obszarów wiejskich w UE - 8 % gruntów rolnych w UE zajmuje rolnictwo ekologiczne (2018) - 10,1 % emisji gazów cieplarnianych w UE pochodzi z rolnictwa (2018) - 13,3 % stacji monitorowania wód gruntowych odnotowuje przekroczenie stężenia 50 mg azotanów na litr (2012–2015) - stan 12 % siedlisk półnaturalnych zależnych od rolnictwa oceniono jako „dobry” (2013–2018) Sektor rolny UE (i do pewnego stopnia sektor leśny) w dalszym ciągu boryka się z poważnymi wyzwaniami w zakresie środowiska i klimatu. W sytuacji gdy Unia wyznaczyła bardziej ambitne cele dotyczące redukcji emisji na przyszłość, w ostatnich latach nastąpiła stagnacja spadku emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa UE, a w niektórych państwach członkowskich emisje nawet wzrosły – te związane zarówno z produkcją zwierzęcą, jak i z gospodarowaniem glebami. Ponadto sekwestracja dwutlenku węgla przez grunty i lasy zmniejszyła się w ostatnich latach i istnieje poważne ryzyko uwalniania dwutlenku węgla z niektórych rodzajów gruntów (zwłaszcza torfowisk). Rośnie produkcja energii ze źródeł odnawialnych w rolnictwie i leśnictwie, co częściowo przynosi również wzrost konkurencji w przypadku gruntów rolnych i produkcji rolnej, ale wzrost ten różni się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich. Istnieje również znaczny niewykorzystany potencjał pod względem efektywności energetycznej w rolnictwie.



Emisje pochodzące z hodowli zwierząt (fermentacja jelitowa i gospodarowanie obornikiem) na hektar wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych Tony ekwiwalentu CO2 na hektar Komisja Europejska Poziom NUTS: NUTS 0 Źródło: ESTAT i EEA Rok: Średnia 2016–2018 Obliczenia: DG AGRI – C3 Mapy: DG AGRI GIS TEAM 12/2020 Jednocześnie zmiana klimatu i utrata bioróżnorodności postępują, a rolnictwo jest wysoce podatne na wpływ tych procesów (straty w plonach i obumieranie drzewostanów z powodu suszy, burz, powodzi lub inwazji szkodników i ognisk chorób) i coraz bardzie narażone na zagrożenia związane z klimatem i środowiskiem. Państwa UE są coraz bardziej świadome potrzeby nie tylko łagodzenia zmiany klimatu, ale również przystosowywania się do niej oraz odwrócenia procesu utraty różnorodności biologicznej. W dziedzinach tych należy pilnie podjąć działania. Chociaż lesistość w UE rośnie i obecnie lasy pokrywają 45 % całkowitej powierzchni lądowej UE, znajdują się jednak pod coraz większą presją w wyniku zmiany klimatu. Inne presje związane są z: porzucaniem obszarów wiejskich przez ludzi, brakiem gospodarowania i rozdrobnieniem ze względu na zmiany sposobu użytkowania gruntów, rosnącą intensywnością gospodarowania ze względu na wzrost zapotrzebowania na drewno, produkty leśne i energię, rozwojem infrastruktury, urbanizacją i zajmowaniem gleb na cele gospodarcze. Konieczne jest zarówno zwiększenie areału, jak i podniesienie jakości lasów europejskich ze względu na kluczową rolę, jaką odgrywają one w zapewnieniu różnorodności biologicznej, osiągnięciu neutralności emisyjnej do 2050 r. i rozwoju biogospodarki. Pomimo znacznej poprawy zaobserwowanej w ostatnich latach, wyzwania w zakresie zarządzania zasobami naturalnymi są wciąż wyraźnie obecne. Rolnictwo jest głównym źródłem emisji amoniaku – gazu, który stanowi szczególnie szkodliwy czynnik zanieczyszczenia powietrza i przyczynia się do zanieczyszczenia cząstkami stałymi nawet na obszarach miejskich; jego emisje w niektórych państwach członkowskich rosną, niekiedy przekraczając dopuszczalne normy ustalone w przepisach. Niektóre praktyki gospodarowania gruntami i zmiany pokrycia terenu wywierają znaczną presję na zdrowie i jakość gleby. Gleby rolne w UE są coraz bardziej zdegradowane wskutek erozji, zagęszczania, zanieczyszczenia, zasolenia, pustynnienia oraz utraty materii organicznej i różnorodności biologicznej gleby, choć z pewnością nie wszędzie zjawiska te są równie dotkliwe. Procesy degradacji prowadzą również do znacznych strat plonów w rolnictwie.

Pomimo pewnych postępów zanieczyszczenie azotanami pochodzącymi z rolnictwa nadal stanowi jedną z największych presji na środowisko wodne. W wielu regionach nadmierne stosowanie azotu i fosforu pochodzącego z nawozów naturalnych i nawozów nieorganicznych (a także pestycydów) powoduje problemy związane z zanieczyszczeniem wody, różnorodnością biologiczną i jakością powietrza. Chociaż w niektórych państwach członkowskich ogólna sytuacja jest zadowalająca, istnieją liczne punkty o niskiej jakości powietrza. Coraz więcej państw członkowskich cierpi z powodu niedoboru wody, często spowodowanego nadmiernym poborem wody na potrzeby rolnictwa. W wielu regionach zmiana klimatu jeszcze bardziej pogłębi problem dostępności wody. Brak danych Nie uwzględniono w badaniu Nadwyżka azotu w kontekście niekorzystnego wpływu na jakość wody Kg/ha/rok Poziom NUTS: NUTS 3 Źródło: EEA – Europejska Agencja Środowiska Rok: 2010 Mapy: DG AGRI GIS TEAM 12/2020 Nadwyżka azotu Komisja Europejska Mapa 2. Ilości azotu wprowadzane na grunty rolne w UE Źródło: EEA (2019) Jeśli chodzi o znaczną utratę bioróżnorodności na użytkach rolnych, dostępne dowody świadczą o stałym spadku w unijnych populacjach gatunków ptaków krajobrazu rolniczego, zapylaczy (kluczowych dla usług ekosystemowych) oraz o obniżaniu statusu siedlisk rolnych. Niektóre siedliska rolne, w dużej mierze ukształtowane przez rolnictwo, mają zasadnicze znaczenie dla dzikiej fauny i flory. Problem wynika z dużej intensywności rolnictwa, niewystarczającego gospodarowania gruntami rolnymi lub ich porzucania. Intensyfikacja rolnictwa i konsolidacja gruntów rolnych w coraz większym stopniu przyczyniają się do utraty bardzo dużej części cennych elementów krajobrazu (np. żywopłotów, pasów kwiatowych, stawów, tarasów), jak również ugorów, ekstensywnie zarządzanych gruntów trawiastych lub terenów podmokłych, którymi kiedyś charakteryzowały się krajobrazy rolnicze. W ramach coraz powszechniejszego stosowania praktyk agroekologicznych przyczyniających się do ochrony środowiska rolnicy w niektórych państwach członkowskich z entuzjazmem przeszli na rolnictwo ekologiczne, ale w innych zainteresowanie nim jest nadal bardzo niskie. Rysunek 3. Rolnictwo ekologiczne w państwach członkowskich UE (udział wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych w pełni przekształconej i w trakcie konwersji na rolnictwo ekologiczne) Źródło: EUROSTAT [ org_cropar_h1 ] i [ org_cropar ] Dalsze działania Ogólnie rzecz biorąc, rozwiązaniem wielu z opisanych problemów jest „inteligentniejsze”, bardziej precyzyjne i zrównoważone rolnictwo, które w większym stopniu opiera się na wiedzy i technologiach (cyfrowych) – co pozwala wspólnie produkować więcej dóbr prywatnych i środowiskowych dóbr publicznych przy niższym wykorzystaniu nakładów i mniejszych negatywnych efektach zewnętrznych. Rozwiązania takie powinny obejmować m.in.: lepszą gospodarkę składnikami pokarmowymi i większą synergię między sektorami hodowli zwierząt gospodarskich, upraw i leśnictwa (korzystną dla łagodzenia zmiany klimatu, jakości powietrza i różnorodności biologicznej), bardziej precyzyjne i w związku z tym ograniczone stosowanie środków ochrony roślin, a także rozwój alternatywnych metod ochrony roślin, poprawę gospodarowania inwentarzem żywym i obornikiem (ze szczególnym uwzględnieniem fermentacji jelitowej w celu zmniejszenia emisji metanu) oraz bardziej wydajne nawadnianie (które, jeśli jest odpowiednio stosowane, może zmniejszyć presję na ograniczone zasoby wodne). Rolnictwo oparte na wiedzy może również aktywnie sprzyjać tworzeniu i utrzymaniu siedlisk – np. dzięki odpowiedniemu zmianowaniu upraw, w tym roślin strączkowych. Tworzenie i zachowanie wysokiej różnorodności rodzajów i elementów krajobrazu na użytkach rolnych jest ważne dla przywrócenia różnorodności biologicznej, która zwiększa wydajność rolnictwa w perspektywie długoterminowej, zapobiega erozji i ubożeniu gleby, filtruje powietrze i wodę, sprzyja przystosowaniu się do zmiany klimatu, a także wspiera sektory rolnictwa i leśnictwa w wykorzystaniu ich ogromnego potencjału pod względem pochłaniania dwutlenku węgla. Wiele z wymienionych metod może również przekładać się na korzyści ekonomiczne dla rolników. Zalesianie i ponowne zalesianie z pełnym poszanowaniem zasad ekologicznych sprzyjających bioróżnorodności, odbudowa lasów i zrównoważona gospodarka leśna mogą przyczynić się do łagodzenia zmiany klimatu poprzez zwiększenie pochłaniania netto CO2, zachowanie zasobów węgla oraz dostarczanie zasobów dla biogospodarki o obiegu zamkniętym, co przynosi jednocześnie dodatkowe korzyści, m.in. w zakresie różnorodności biologicznej i przystosowania się do zmiany klimatu. W ten sposób rolnicy i leśnicy mogą być bezpośrednio wynagradzani za działania na rzecz środowiska i klimatu (m.in. uprawy sprzyjające pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę), a dla obszarów wiejskich powstają nowe możliwości rynkowe. Wsparciem dla sektora rolnictwa może być również wdrażanie środków dotyczących energo- i zasobooszczędności, takich jak propagowanie oszczędności energii w gospodarstwach rolnych i małoskalowych technologii energii odnawialnej. W praktycznej realizacji wymienionych działań może pomóc szeroki wachlarz narzędzi WPR w synergii z innymi unijnymi i krajowymi politykami i przepisami dotyczącymi środowiska, klimatu i energii. Do narzędzi tych należą nie tylko różne rodzaje obszarowych płatności ekologicznych – w tym nowe ekoprogramy czy od dawna stosowane płatności w ramach II filaru WPR – lecz również elementy warunkowości i wsparcie na rzecz budowania wiedzy, inwestycji, innowacji i współpracy. Państwa członkowskie określą faktyczny zakres działań w dziedzinie środowiska i klimatu w podstawowych wymogach, ekoprogramach i płatnościach na rzecz rozwoju obszarów wiejskich. Razem narzędzia te tworzą tzw. „zieloną architekturę”. W oparciu o właściwe planowanie i dotychczasowe wyniki państwa członkowskie muszą wybierać i łączyć różne narzędzia WPR, aby osiągnąć widoczne rezultaty w dziedzinie środowiska i klimatu. Ramka 1. Przykłady możliwych ekoprogramów Komisja określiła przykłady możliwych ekoprogramów, aby pomóc państwom członkowskim w opracowaniu skutecznych planów strategicznych WPR. Są one zgodne ze strategią „od pola do stołu” oraz unijną strategią na rzecz różnorodności biologicznej 2030 i mogą przyczynić się do realizacji kilku z ich celów, bez uszczerbku dla przyszłych przepisów w tej dziedzinie. Państwa członkowskie mogą wykorzystywać ekoprogramy na przykład do propagowania praktyk rolniczych takich jak: ·agroleśnictwo – poprzez wspieranie rolników np. w utrzymywaniu minimalnej obsady drzew na działkach lub w pielęgnowaniu drzew w sposób, który maksymalizuje korzyści dla ptaków i owadów; ·agroekologia – poprzez wspieranie rolników np. w stosowaniu substancji naturalnych jako środków ochrony roślin lub stosowaniu systemów uprawy wykraczających poza minimalne obowiązkowe wymogi dotyczące zmianowania upraw; Przykładem agroekologii jest rolnictwo ekologiczne; ·rolnictwo precyzyjne – poprzez wspieranie rolników np. w tworzeniu planów gospodarki składnikami pokarmowymi, które, dzięki technologii i analizie danych in situ, dostarczają dane w czasie rzeczywistym i przewidują szybkie działania naprawcze; Technologie te przyczyniają się do zmniejszenia nakładów i emisji; ·sekwestracja dwutlenku węgla – poprzez wspieranie rolników np. w rezygnacji z orki i ograniczaniu uprawy (rolnictwo konserwujące), ponownym nawadnianiu torfowisk, ochronie użytków zielonych oraz instalowaniu i utrzymywaniu elementów krajobrazu o wysokiej różnorodności, w tym m.in. żywopłotów, stref buforowych, drzew nieprodukcyjnych i stawów. 2.3.Wzmocnienie struktury społeczno-ekonomicznej obszarów wiejskich i rozwiązywanie problemów społecznych Najważniejsze dane dotyczące rolnictwa i obszarów wiejskich w UE - 5,1 % osób prowadzących gospodarstwa rolne w UE ma mniej niż 35 lat (2016)

- PKB na mieszkańca na obszarach wiejskich wynosi 74 % średniej UE (2014) - zmniejszenie o 17 % zharmonizowanego wskaźnika ryzyka 1 dla pestycydów (2011–2018) Pomyślne rozpoczęcie transformacji nakreślonej w strategii „od pola do stołu” będzie wymagało wspólnych wysiłków i zaangażowania podmiotów na całym terytorium UE. Obszary wiejskie mają szczególny potencjał w tym zakresie, ponieważ stanowią miejsce zamieszkania lub prowadzenia działalności rolników, leśników, przedsiębiorców i konsumentów oraz mieszczą w sobie znaczną część zasobów naturalnych i ekosystemów Europy. Uwolnienie tego potencjału pozwoliłoby szybko uruchomić mechanizm korzystnych sprzężeń, w którym nowo powstałe możliwości gospodarcze prowadzą do pozytywnej dynamiki, np. do zmniejszenia ubóstwa i bezrobocia oraz poprawy dostępu do usług we wszystkich grupach społeczeństwa wiejskiego. Chodzi tu o tworzenie perspektyw, w tym dla najbardziej narażonych obszarów i grup społecznych, tak aby obywatele mogli czerpać korzyści z atrakcyjnych obszarów wiejskich oraz – zgodnie ze strategią „od pola do stołu” – ze sprawiedliwej transformacji. Obszary wiejskie kryją w sobie liczne możliwości, ale w wielu częściach Unii charakteryzują się słabościami strukturalnymi lub niewykorzystanym potencjałem. Chociaż realia są różne w poszczególnych państwach członkowskich i w obrębie państw, niektóre wyzwania się powtarzają. W wielu państwach członkowskich obszary wiejskie pozostają w tyle pod względem dochodu na mieszkańca, dostępu do podstawowej infrastruktury i usług oraz właściwego wykorzystania potencjału biogospodarki. Zagrożenie ubóstwem i wykluczeniem społecznym, a także niekorzystna sytuacja pod względem zatrudnienia i bezrobocia, w szczególności w przypadku kobiet, młodzieży i słabszych grup społecznych, są to również często występujące cechy obszarów wiejskich w Unii. W rezultacie obszary wiejskie w wielu państwach członkowskich podlegają dynamice wyludniania się lub starzenia społeczeństwa, co wymaga skutecznych rozwiązań w celu przyciągnięcia osób młodych m.in. do sektora rolnictwa. W ciągu ostatniego dziesięciolecia odsetek młodych rolników w ogólnej populacji rolniczej zmniejszył się, natomiast wzrósł odsetek rolników w wieku powyżej 55 lat. Sytuacja te ma istotny aspekt płci, ponieważ odsetek młodych kobiet będących rolnikami jest szczególnie niski. Najważniejszym wyzwaniem dla rozwoju działalności jest dostęp do gruntów, finansowania i skutecznych usług doradczych.



mężczyźnimężczyźnikobietyproporcja osób <35 lat do osób >55 lat (prawa oś)kobietyproporcja osób <35 lat do osób >55 lat (prawa oś) Rysunek 4. Młodzi rolnicy w państwach członkowskich UE – odsetek osób prowadzących gospodarstwo rolne w wieku poniżej 35 lat w 2016 r. Źródło: EUROSTAT [] Rolnictwo w UE odgrywa również ważną rolę w reagowaniu na potrzeby społeczne w zakresie żywności i zdrowia zgodnie z celami strategii „od pola do stołu”, które zakładają transformację systemów żywnościowych UE obejmującą ich wpływ ekologiczny, społeczny/zdrowotny i gospodarczy. Chociaż na szczeblu UE w wielu obszarach osiągnięto postępy, nadal istnieją niewątpliwe wyzwania związane z ograniczeniem nakładów, w szczególności pestycydów chemicznych, nawozów i środków przeciwdrobnoustrojowych w rolnictwie, a także z poprawą zdrowia i dobrostanu zwierząt, zwiększeniem bezpieczeństwa biologicznego, wzmocnieniem ochrony roślin przed pojawiającymi się agrofagami i chorobami, propagowaniem bardziej zrównoważonej i zdrowej konsumpcji żywności (np. większego spożycia świeżych owoców i warzyw) oraz ograniczeniem strat i marnotrawienia żywności. Jak określono w strategii UE „od pola do stołu”, obecne wzorce konsumpcji żywności w UE nie są zrównoważone zarówno z punktu widzenia zdrowia, jak i środowiska. Środowisko żywnościowe, na które mają również wpływ środki WPR, musi wspierać przejście na dietę w większym stopniu opartą na roślinach, zgodnie z krajowymi zaleceniami żywieniowymi, aby przyczynić się do osiągnięcia zarówno zrównoważenia środowiskowego, jak i celów zdrowotnych. Rysunki 5 i 6. Środki przeciwdrobnoustrojowe (w mg/PCU) i pestycydy (HRI1) w UE Źródło: DG AGRI za ESVAC, dziesiąte sprawozdanie ESVAC (2020)Źródło: DG AGRI za ESVAC, dziesiąte sprawozdanie ESVAC (2020)Źródło: EUROSTAT [aei_hri]Źródło: EUROSTAT [aei_hri] Dalsze działania Aby podjąć wyzwania strukturalne i wywołać korzystną dynamikę na obszarach wiejskich, konieczna będzie mobilizacja publicznych i prywatnych zasobów i inicjatyw z wykorzystaniem WPR oraz innych europejskich polityk i funduszy w ramach sprzyjającego otoczenia prawnego. Ukierunkowane i zintegrowane inwestycje zarówno w kapitał fizyczny, jak i ludzki będą miały szczególne znaczenie między innymi dla poprawy otoczenia biznesowego, wspierania gospodarki o obiegu zamkniętym i biogospodarki oraz zachowania i rozwoju infrastruktury i usług niezbędnych dla zróżnicowanej gospodarki. Szczególną uwagę należy poświęcić tym terytoriom i podmiotom, które najbardziej potrzebują pomocy. Zgodnie z niedawno przyjętą strategią na rzecz równouprawnienia płci wszystkim państwom członkowskim zaleca się, aby ich plany strategiczne WPR zawierały ukierunkowane środki mające na celu spełnienie szczególnych potrzeb kobiet w rolnictwie i na obszarach wiejskich oraz aby zapewniły większe równouprawnienie płci w sektorze rolnym. Szczególną uwagę należy zwrócić na udostępnienie wysokiej jakości usług opieki nad dziećmi na obszarach wiejskich oraz na niwelowanie różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn, w szczególności pod względem zatrudnienia. Państwa członkowskie muszą zapewnić ochronę pracowników rolnych, zwłaszcza pracowników znajdujących się w niepewnej sytuacji, sezonowych i nierejestrowanych. Ochrona ta odegra to ważną rolę, jeśli chodzi o poszanowanie praw zapisanych w prawodawstwie, które stanowią zasadniczy element sprawiedliwego systemu żywnościowego UE przewidzianego w strategii „od pola do stołu”. Starania na rzecz wymiany pokoleń w rolnictwie będą musiały polegać na wspieraniu inwestycji w podstawową infrastrukturę i usługi, a także w dywersyfikację gospodarczą (np. w gospodarstwach rolnych lub w ramach biogospodarki), na ułatwianiu dostępu do finansowania, a także do konkretnej wiedzy lub doradztwa w zakresie zakładania gospodarstw rolnych, na eliminowaniu ograniczeń spadkowych i wspieraniu współpracy między pokoleniami rolników, w tym dziedziczenia gospodarstw rolnych. Zainteresowane państwa członkowskie będą również zwracać szczególną uwagę na obszary o szczególnych potrzebach i trudnościach, takie jak regiony najbardziej oddalone, o których mowa w art. 349 TFUE. Możliwości gospodarcze mogą również wynikać z lepszego dopasowania produkcji rolnej do zmieniających się potrzeb konsumentów. Jeśli chodzi o cel Europejskiego Zielonego Ładu dotyczący zmniejszenia sprzedaży środków przeciwdrobnoustrojowych w celu zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe, konieczne są wspólne wysiłki na rzecz dalszego ograniczenia ich stosowania w niektórych państwach członkowskich za pomocą instrumentów wspierających najlepsze praktyki w zakresie ograniczonego i rozważnego stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych, za pośrednictwem szkoleń i usług doradczych, a także poprzez poprawę zarządzania zwierzętami gospodarskimi, bioasekuracji, profilaktyki i kontroli zakażeń.

Środki te z kolei przyczynią się również do poprawy zdrowia zwierząt i bioasekuracji. Aby osiągnąć cel polegający na ograniczeniu stosowania pestycydów chemicznych i związanego z nimi ryzyka, większość państw członkowskich musi wnieść swój wkład, propagując stosowanie integrowanej ochrony roślin, rolnictwa precyzyjnego i przechodzenia na mniej niebezpieczne środki ochrony roślin. Państwa członkowskie powinny również podjąć znaczne starania na rzecz przejścia na zdrowszą i bardziej zrównoważoną pod względem środowiskowym dietę zgodnie z krajowymi zaleceniami żywieniowymi i zastanowić się, w jaki sposób ich plany strategiczne WPR mogą przyczynić się do zdrowszego środowiska żywnościowego, a także powinny zwrócić uwagę na straty i marnotrawienie żywności. 2.4.Wspieranie i rozpowszechnianie wiedzy, innowacje i cyfryzacja w rolnictwie i na obszarach wiejskich Najważniejsze dane dotyczące rolnictwa i obszarów wiejskich w UE - 60 % wiejskich gospodarstw domowych ma dostęp do szybkiego internetu szerokopasmowego (2019) - 32 % osób prowadzących gospodarstwo rolne uzyskało podstawowe lub pełne wykształcenie rolnicze (2016) Wiedza i innowacje mają do odegrania kluczową rolę, jeśli chodzi o pomoc dla rolników i społeczności wiejskich w sprostaniu dzisiejszym i przyszłym wyzwaniom. Badania naukowe i innowacje, cyfryzacja i nowe technologie będą jednymi z głównych czynników umożliwiających przejście na bardziej zrównoważone i zdrowsze systemy żywnościowe. W celu uzupełnienia bogatych zasobów wiedzy i prowadzonych obecnie badań w dziedzinie rolnictwa wykorzystany zostanie unijny program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”. Wiedza ta często jednak pozostaje niekompletna i nie jest skutecznie stosowana w praktyce, chociaż sektor rolnictwa dysponuje znacznymi i niedostatecznie wykorzystywanymi zdolnościami innowacyjnymi. Państwa członkowskie powinny wykorzystywać przyszłe plany strategiczne WPR do wspierania programu „Horyzont Europa” oraz jego partnerstw i misji, co będzie stanowić znaczący wkład w Europejski Zielony Ład. W szczególności misja „Dbanie o gleby to dbanie o życie” i misja „Europa odporna na zmianę klimatu” mają ogromne znaczenie dla rolnictwa i obszarów wiejskich. System wiedzy i innowacji w dziedzinie rolnictwa (AKIS), zapewniający skuteczny przepływ wiedzy między jego podmiotami, będzie miał zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia celów szczegółowych WPR i celów Zielonego Ładu. Aby odpowiedzieć na rosnące potrzeby rolników w zakresie informacji, integracja wszystkich doradców w ramach AKIS i usługi wsparcia innowacji umożliwią wykorzystanie odpowiednich rozwiązań w zakresie badań naukowych i innowacji. Głównym instrumentem służącym przyspieszeniu innowacji w terenie będzie europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa (EPI-AGRI), a w szczególności jego grupy operacyjne, tj. innowacyjne projekty w dziedzinie rolnictwa i inne działania związane z rolnictwem i obszarami wiejskimi (środowisko, klimat, różnorodność biologiczna, systemy żywnościowe i nieżywnościowe itp.). Państwa członkowskie powinny zaangażować się w transformację cyfrową sektora rolnictwa, wykorzystując możliwości technologiczne UE w zakresie technologii i infrastruktury cyfrowej oraz technologii i infrastruktury danych, a także obserwacji satelitarnej, rolnictwa precyzyjnego, usług geolokalizacji, autonomicznych maszyn rolniczych, dronów itp., aby lepiej monitorować i optymalizować procesy produkcji rolnej i wdrażanie WPR. Dostępność szybkiego i niezawodnego połączenia internetowego na obszarach wiejskich, wraz ze zwiększaniem umiejętności cyfrowych, ma kluczowe znaczenie dla możliwości rozwoju wszystkich przyszłych inteligentnych rozwiązań dla rolnictwa, przedsiębiorstw i społeczności wiejskich w Unii. Szybki internet będzie sposobem zapewnienia lepszych informacji, edukacji i usług zdrowotnych, umożliwi również wymianę pokoleń w rolnictwie i rozwój nowoczesnej gospodarki wiejskiej. Wiele państw członkowskich wciąż musi podjąć w tej dziedzinie znaczne starania. Ważnym czynnikiem, który może uwolnić potencjał innowacyjny obszarów wiejskich, są również strategie inteligentnej specjalizacji. Jednocześnie należy zmodernizować systemy administracyjne państw członkowskich, aby umożliwić wprowadzenie do nich szerokiego wachlarza informacji cyfrowych i wykorzystywanie informacji cyfrowych (za pomocą sztucznej inteligencji lub analizy danych i podejść modelowych) w celu zmniejszenia kosztów i zrozumienia, na czym opiera się skuteczność polityki, przy jednoczesnym ulepszeniu usług i zwiększeniu korzyści dla ludności wiejskiej. Wsparciem dla działań administracji w tej dziedzinie mogłoby być rozwijanie potencjału zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli (ZSZiK) w oparciu o jego obecne elementy. Usprawnienia te powinny pomóc państwom członkowskim w zapewnieniu rolnikom dostępu do systemu ewidencji gruntów, dzięki któremu mieliby pewność, że mogą ubiegać się o wsparcie w odniesieniu do gruntów, do których mają uprawnienia, oraz że faktycznie mogą dysponować gruntami, których dotyczą ich wnioski. Wykorzystanie technologii cyfrowych ma zasadnicze znaczenie dla zwiększenia efektywności gospodarczej i środowiskowej sektora i obszarów wiejskich oraz dla modernizacji i uproszczenia administracji WPR, kontroli WPR i sprawozdawczości w zakresie realizacji celów WPR. Rysunek 7. Zasięg łączności szerokopasmowej w UE – wiejskie gospodarstwa domowe / gospodarstwa domowe w ujęciu krajowym Źródło: Indywidualne wskaźniki DESI [ desi_1b1_fbbc ]