15 z 27 państw członkowskich powiadomiło Komisję o krajowych środkach wykonawczych do dnia 31 lipca 2021 r., na podstawie których państwa te dokonały pełnej transpozycji dyrektywy (BG, DK, EL, FI, IE, LV, NL, HR, HU, LU, DE, LT, MT, SE i SK). Chociaż FR powiadomiła Komisję, że do tego dnia dyrektywę transponowano jedynie częściowo, jest ona również uwzględniona w analizie zawartej w niniejszym sprawozdaniu. W niniejszym sprawozdaniu skoncentrowano się na transpozycji dokonanej przez te 16 państw członkowskich; w związku z tym odniesienia do „państw członkowskich” w dalszej części dokumentu dotyczą tych 16 państw członkowskich.

Na podstawie art. 13 dyrektywy państwa członkowskie musiały dokonać transpozycji tej dyrektywy do prawa krajowego do dnia 1 maja 2021 r.

Art. 13 dyrektywy stanowi, że państwa członkowskie muszą przyjąć i opublikować do dnia 1 maja 2021 r. przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania tej dyrektywy. Muszą one niezwłocznie poinformować Komisję o tych środkach i zastosować je nie później niż w dniu 1 listopada 2021 r.

Wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem DE i HU określiły definicje dostawcy i nabywcy niezależnie od tego, gdzie znajduje się ich siedziba lub miejsce zamieszkania, jak przewidziano w art. 2 pkt 2 dyrektywy. W art. 2 pkt 2 przewidziano również możliwość, aby przyjęte przez państwa członkowskie środki transpozycji miały zastosowanie do nabywców będących organami publicznymi, nie tylko w zakresie, w jakim mają siedzibę w UE. Przepisy transponujące przyjęte przez FR, HU i NL nie zawierają żadnych odniesień do siedziby ani miejsca zamieszkania podmiotów.

Większość państw członkowskich postępowała zgodnie z podejściem określonym na podstawie art. 1 ust. 2 dyrektywy, stanowiącym, że jej przepisy mają zastosowanie do transakcji sprzedaży, w których dostawca lub nabywca, lub jeden i drugi, mają siedzibę lub miejsce zamieszkania w UE. Cztery państwa członkowskie wymagają, aby przepisy miały zastosowanie do transakcji sprzedaży, w których dostawca lub nabywca, lub jeden i drugi, mają siedzibę lub miejsce zamieszkania w danym państwie członkowskim (LU, LV, MT i SE), a nie w całej UE.

EL obniżyła pierwszy próg z 2 mln EUR do 500 000 EUR. HR, LV i SE wzięły pod uwagę jedynie wielkość nabywcy i stosują przepisy do wszystkich nabywców, których obrót przekracza 2 mln EUR. FI przyjęła takie samo podejście; jej przepisy nie mają jednak zastosowania, jeżeli obrót dostawcy jest wyższy niż obrót nabywcy, a w każdym razie jeżeli przekracza 350 mln EUR. W DE obowiązują progi określone w dyrektywie, lecz tymczasowo wprowadzono szerszy zakres stosowania w odniesieniu do sprzedaży niektórych produktów spożywczych i rolnych, natomiast na LT rozszerzenie dotyczy jedynie przepisów w sprawie opóźnień w płatnościach, które mają zastosowanie do wszystkich nabywców, i jest korzystne dla dostawców, których obrót nie przekracza 350 000 EUR. Z kolei w DK i HU wielkość przedsiębiorstwa ma wpływ tylko na określone zakazy dotyczące stosowania nieuczciwych praktyk handlowych, podczas gdy wszystkie inne przepisy mają zastosowanie niezależnie od wielkości przedsiębiorstwa.

12 z 16 państw członkowskich formalnie zakwalifikowało środki transpozycji jako przepisy dotyczące nieuczciwych praktyk handlowych, bez żadnego odniesienia (w ramach tej formalnej kwalifikacji) do prawa rynkowego lub prawa konkurencji. FI formalnie zakwalifikowała instrument ustawowy jako akt o rynku (zapewniający dodatkowe przepisy dotyczące regulacji rynku, takie jak przepisy dotyczące umów na podstawie rozporządzenia (UE) nr 1308/2013). BG wprowadziła nowy rozdział (dotyczący nieuczciwych praktyk handlowych w łańcuchu dostaw produktów rolnych i spożywczych) do swojej ustawy o ochronie konkurencji. FR uzupełniła przepisy kodeksu handlowego, natomiast DE dodały nową sekcję w ustawie o strukturze rynku rolnego (obecnie znanej jako ustawa o wzmocnieniu organizacji rolniczych i łańcuchów dostaw). Z wyjątkiem LV, której przepisy obejmują również zakazy mające zastosowanie do sprzedawców detalicznych produktów niespożywczych, oraz FR, której transpozycja dyrektywy częściowo opiera się na istniejących wcześniej przepisach o ogólnym zakresie (w przeciwieństwie do przepisów dotyczących sektora rolno-spożywczego), wszystkie pozostałe państwa członkowskie przyjęły przepisy sektorowe mające zastosowanie wyłącznie do sektora rolno-spożywczego.

Osiem państw członkowskich dokonało transpozycji dyrektywy poprzez wprowadzenie nowych i odrębnych przepisów. Z wyjątkiem IE w tych państwach członkowskich nie obowiązywały wcześniej krajowe przepisy dotyczące nieuczciwych praktyk handlowych. Pozostałe osiem państw członkowskich dokonało transpozycji dyrektywy poprzez wykorzystanie istniejących wcześniej przepisów, wprowadzenie do nich zmian lub włączenie jej przepisów do szerszego instrumentu prawnego.

W dyrektywie zawarto wymóg, aby państwa członkowskie zakazały konkretnego zestawu nieuczciwych praktyk, które podzielono na dwie grupy: (i) zakazy jako takie lub zakazy bezwarunkowe („czarna lista”) oraz (ii) zakazy warunkowe („szara lista”), przy czym ta ostatnia zawiera praktyki, które są zakazane, chyba że zostały one uprzednio uzgodnione w sposób wyraźny i jednoznaczny w umowie dostawy lub w późniejszej umowie między nabywcą a dostawcą (art. 3 ust. 2). Każda praktyka została szczegółowo określona w dyrektywie. W określonych przypadkach można uwzględnić wyjątki lub odstępstwa. Postępując zgodnie z nałożonymi wymogami, państwa członkowskie mogą:

·stosować ogólne klauzule w celu rozszerzenia zakresu stosowania zakazów na praktyki, które nie zostały wyraźnie wymienione;

·dodać do wykazu inne praktyki;

·rozszerzyć zakres wymienionych zakazów lub zaostrzyć je;

·przenieść praktyki z „szarej listy” do „czarnej listy”.

O ile są one zgodne z zasadami rynku wewnętrznego, wyjątki lub odstępstwa są możliwe w ramach przyjętego w dyrektywie podejścia „minimalnej harmonizacji”, zgodnie z którym wprowadza się minimalny wspólny poziom ochrony dla wszystkich państw członkowskich. Spośród 16 państw członkowskich objętych niniejszą analizą pięć dokonało transpozycji dyrektywy bez żadnego z powyższych rozszerzeń: zarówno ich „czarna lista”, jak i „szara lista” zawierają praktyki przewidziane w dyrektywie bez żadnych dodatków czy istotnych zmian. W dwóch innych państwach członkowskich (LT i SE) wymienione praktyki w znacznej mierze się pokrywają, ale szereg zakazów zaostrzono względem przepisów dyrektywy.

Z pozostałych dziewięciu państw członkowskich HR i LV zawarły ogólną klauzulę zakazującą nieuczciwych praktyk w świetle ogólnych zasad. DE ustanowiły ogólny zakaz stosowania nieuczciwych praktyk handlowych w celu wykorzystania asymetrycznych stosunków gospodarczych, ale zastosowały ten zakaz również do praktyk wymienionych w dyrektywie. W niektórych państwach wprowadzono ogólne klauzule w obszarze nieuczciwych praktyk handlowych lub prawa konkurencji. Jest tak na przykład w przypadku FR, gdzie kodeks handlowy zawierał już ogólne klauzule mające zastosowanie w danym obszarze.

Wszystkie państwa członkowskie stosują wykazy zakazanych praktyk i większość z nich korzysta z rozróżnienia na „czarną listę” i „szarą listę” praktyk. Jedynie HU przewidziały jeden wykaz praktyk („czarną listę”) i wyraźnie zakazały dostawcom uprzednie wyrażanie zgody na wymienione tam praktyki handlowe. W przypadku stosowania „szarej listy” państwa członkowskie nakładają wymogi dotyczące przejrzystości w odniesieniu do rodzaju informacji, jakie należy przekazać dostawcy w celu uzasadnienia stosowania praktyki wymienionej na „szarej liście”.

Spośród państw członkowskich stosujących rozróżnienie na „czarną” i „szarą listę” kilka przeniosło co najmniej jedną praktykę z „szarej listy” do „czarnej listy”. Stosunkowo częściej zdarza się dodawanie praktyk do „czarnej listy” i „szarej listy”.

W przeciwieństwie do ogólnej zasady określonej w dyrektywie, która ma zastosowanie wyłącznie do praktyk stosowanych przez nabywców wobec dostawców, w SK niektóre praktyki są zakazane dla obu stron (np. handlowe praktyki odwetowe).

HU opierają się na uprzednio przyjętym instrumencie prawnym, w którym nie wprowadzono żadnych szczególnych modyfikacji w związku z transpozycją dyrektywy. Większość praktyk wymienionych w dyrektywie jest objętych przepisami krajowymi, choć są one częściowo inaczej zdefiniowane; niektóre z nich objęte są szerszymi lub bardziej rygorystycznymi zakazami, ale wydaje się, że kilka z nich nie zostało wyraźnie transponowanych w obecnym instrumencie prawnym. Częściowo jest tak w przypadku FR, gdzie tylko niektóre praktyki są wyraźnie regulowane przepisami transponującymi, podczas gdy inne mogą być objęte ogólnymi klauzulami mającymi szersze zastosowanie; wydaje się, że niektóre praktyki nie zostały w wyraźnie uwzględnione w zgłoszonym prawodawstwie.

Dwie praktyki wymienione na „czarnej liście” wymagają szczególnej uwagi, ponieważ państwa członkowskie mogą – w ograniczonym stopniu – wprowadzać pewne zmiany. Chodzi o opóźnienie w płatnościach i anulowanie zamówień.

·Opóźnienia w płatnościach: 11 z 16 państw członkowskich wprowadziło rozróżnienie na sprzedaż produktów łatwo psujących się i produktów o długim terminie trwałości, ustanawiając 30-dniowy termin w odniesieniu do tych pierwszych i 60-dniowy termin w odniesieniu do tych drugich, jak przewidziano w dyrektywie. Dla porównania BG i SE wprowadziły jeden 30-dniowy termin zarówno w odniesieniu do sprzedaży produktów łatwo psujących się, jak i produktów o długim terminie trwałości. FI przyjęła to samo podejście, ale wprowadziła możliwość uzgodnienia w umowie dłuższego, 60-dniowego terminu w odniesieniu do produktów o długim terminie trwałości (w przeciwnym razie zastosowanie ma przepis dyspozytywny dotyczący 30-dniowego terminu). HU i SK nie rozróżniają produktów na łatwo psujące się i o długim terminie trwałości; w przypadku tych państw przepisy są zasadniczo bardziej rygorystyczne: zastosowanie ma 15-dniowy termin, licząc od daty prawidłowo wystawionej faktury. Wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem HU i SK uwzględniły w swoich przepisach transponujących zawartą w dyrektywie definicję produktów łatwo psujących się. FR stosuje odmienne definicje produktów „łatwo psujących się” i produktów „bardzo łatwo psujących się”. HR dodała w swoich przepisach transponujących wykaz produktów łatwo psujących się, natomiast LT powołała upoważnioną przez rząd instytucję uprawnioną do zatwierdzania wykazu produktów łatwo psujących się. Wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem HU uwzględniły odstępstwa przewidziane w art. 3 ust. 1 tiret ostatnie (lub co najmniej niektóre z tych odstępstw) i nie wprowadziły żadnych dodatkowych odstępstw.

·Anulowanie zamówień z krótkim wyprzedzeniem: we wszystkich państwach członkowskich z wyjątkiem HU i SK wprowadzono minimalny standardowy 30-dniowy okres na anulowanie zamówienia. Cztery z tych państw (DK, FR, IE i SE) zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. b) powierzyły odpowiedzialnemu ministerstwu (lub rządowi – w przypadku SE) uprawnienia do ustanawiania okresów krótszych niż 30 dni w odniesieniu do konkretnych sektorów w należycie uzasadnionych przypadkach. We FR wprowadzono dwa krótsze okresy w odniesieniu do sprzedawców hurtowych (24 godziny) oraz świeżych owoców i warzyw (3 dni, chyba że produkty są sprzedawane pod własną marką, wówczas stosuje się okres 6 dni). Węgierskie przepisy mają inną strukturę i zawierają dosłowne odniesienie do zmian, a nie anulowania; nie zawierają one odniesienia do konkretnego okresu wyprzedzenia. W SK wszyscy nabywcy mają zakaz niewywiązywania się z zobowiązań umownych bez prawnego uzasadnienia.

3.3.Mechanizmy egzekwowania prawa (art. 4–8)

3.3.1.Wyznaczenie organów egzekwowania prawa (art. 4)

Wszystkie 16 państw członkowskich poinformowało Komisję, że wyznaczono w nich co najmniej jeden organ odpowiedzialny za egzekwowanie zakazów określonych w art. 3 na szczeblu krajowym („organ egzekwowania prawa”). Dane do kontaktu tych organów i ich strony internetowe są dostępne na specjalnej stronie internetowej Komisji .

Choć większość państw członkowskich zdecydowała się wybrać jeden organ, cztery z nich (DE, EL, FI i LT) wyznaczyły dwa organy.

Zasadniczo państwa mogą wybrać między organami administracyjnymi a organami wymiaru sprawiedliwości oraz w ramach organów administracyjnych między niezależnymi organami administracyjnymi a organami należącymi do władzy wykonawczej (np. ministerstwa). Spośród niezależnych organów administracyjnych państwa mogą wybrać między organami ds. rynku, konkurencji lub organami sektorowymi.

Wszystkie państwa członkowskie wybrały organy administracyjne. Większość zdecydowała się powierzyć główne uprawnienia w zakresie egzekwowania prawa niezależnemu organowi administracyjnemu: sześć powierzyło te uprawnienia organowi ochrony konkurencji; cztery – organowi ds. rynku spożywczego; dwa – Ministerstwu Rolnictwa; dwa – organowi odpowiedzialnemu za zwalczanie nieuczciwych praktyk handlowych w sektorze rolno-spożywczym; jedno – jednostce rządowej działającej w Ministerstwie Gospodarki i Finansów i jedno – organowi ds. konsumentów i rynków.