SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Ocena ex post „Europejskich Stolic Kultury” w 2011 r. (Tallinna i Turku) /* COM/2013/013 final */





SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Ocena ex post „Europejskich Stolic Kultury” w 2011 r. (Tallinna i Turku) 1. Wprowadzenie Podstawą niniejszego sprawozdania jest art. 12 decyzji nr 1622/2006/WE[1] z dnia 24 października 2006 r. ustanawiającej działanie Wspólnoty na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” w latach 2007–2019, zgodnie z którym „każdego roku Komisja zapewnia zewnętrzną i niezależną ocenę wyników obchodów »Europejskiej Stolicy Kultury«, które miały miejsce w roku ubiegłym, zgodnie z celami i kryteriami działania ustanowionymi na mocy niniejszej decyzji. Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu, Radzie, Europejskiemu Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu i Komitetowi Regionów sprawozdanie z tej oceny do końca roku następującego po obchodach »Europejskiej Stolicy Kultury«”. W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono stanowisko Komisji w odniesieniu do głównych wniosków i zaleceń oceny zewnętrznej „Europejskich Stolic Kultury” w 2011 r., która jest dostępna na stronie internetowej: http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/capitals/evaluation-commissioned-by-the-eu_en.htm W ramach oceny zewnętrznej najpierw oceniono indywidualnie dwie Europejskie Stolice Kultury (zwane dalej „ESK”): Tallinn i Turku. Następnie porównano ustalenia i sformułowano wnioski dotyczące obu miast oraz działania ESK. 2. Kontekst działania 2.1. Działanie UE na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” Pierwotny program „Europejskiego Miasta Kultury” został zapoczątkowany na szczeblu międzyrządowym w 1985 r.[2]. W oparciu o to doświadczenie decyzją 1419/1999/WE ustanowiono działanie Wspólnoty na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” w latach 2005–2019[3]. Państwom członkowskim nadano chronologiczną kolejność, według której są one uprawnione do przeprowadzenia obchodów w poszczególnych latach. Państwa wybrane do zorganizowania wydarzenia w danym roku miały proponować miasta i przedkładać wnioski wraz z programami kulturalnymi na dany rok Europejskiej Komisji Selekcyjnej, która rekomendowała Komisji wybrane miasta. ESK była formalnie wyznaczana przez Radę Ministrów. Dnia 1 stycznia 2007 r. decyzję 1419/1999/WE zastąpiono decyzją 1622/2006/WE, w której uściślono cele działania oraz wprowadzono dwuetapowy konkurs krajowy i proces monitorowania dla tytułu ESK począwszy od 2013 r. W nowej decyzji wprowadzono zasadę organizowania po wyznaczeniu miast spotkań w celu monitorowania, po których Komisja Selekcyjna przedstawia zalecenie dotyczące przyznania wyznaczonym miastom nagrody im. Meliny Mercouri, jeżeli spełniają one kryteria ustanowione w decyzji 1622/2006/WE oraz wypełniły zalecenia komisji selekcyjnej i monitorującej. Wsparcie finansowe UE przyznawane jest w ramach programu Kultura. Na lata 2007–2013 każdej ESK przyznawane są środki w maksymalnej wysokości 1,5 mln EUR rocznie. Wszystkie wyznaczone miasta od 2010 r. przechodzą etap monitorowania określony w decyzji 1622/2006/WE. 2.2. Europejskie Stolice Kultury 2011 Zgodnie z decyzją z 2006 r. państwami uprawnionymi do zorganizowania obchodów ESK w 2011 r. były Estonia i Finlandia; w odniesieniu do wyboru i wyznaczenia miast na ESK zastosowanie miały przepisy przejściowe ustanowione w art. 14 ww. decyzji. Decyzja z 2006 r. ponadto stanowi, że w odniesieniu do Europejskich Stolic Kultury w latach 2010, 2011 i 2012 w zakresie kryteriów dotyczących programów kulturalnych stosuje się decyzję z 1999 r., chyba że dane miasto zdecyduje się oprzeć swój program na kryteriach określonych w decyzji z 2006 r. Jednak współfinansowanie ESK w latach 2011-2012 odbywa się i jest monitorowane w oparciu o nowe procesy określone w decyzji z 2006 r. W szczególności decyzją z 2006 r. wprowadzono nowy unijny mechanizm finansowania ESK pod postacią nagrody im. Meliny Mercouri, która jest przyznawana wyznaczonym miastom przed początkiem roku na podstawie sprawozdań przedstawionych przez komisję monitorującą. Nagrodę przyznano po raz pierwszy miastom noszącym tytuł ESK w 2010 r. Przyznawano ją również ESK z 2011 r. Proces selekcji odbył się w 2007 r. W Finlandii odbył się ogólnokrajowy konkurs, w którym oprócz Turku wzięły udział Jyväskylä, Lahti, Mänttä, Oulu, Rovaniemi i Tampere. W Estonii zorganizowano ogólnokrajowy dwuetapowy konkurs: w pierwszym etapie w 2005 r. wzięły udział Haapsalu, Pärnu, Rakvere, Tallinn i Tartu. Do drugiego etapu zaproszono Tallinn i Tartu; laureatem konkursu został ostatecznie Tallinn. Władze Finlandii i Estonii zgłosiły Tallinn i Turku do europejskiej komisji selekcyjnej, która z kolei opublikowała sprawozdanie zalecające wyznaczenie Turku (Finlandia) i Tallinna (Estonia) do tytułu ESK w 2011 r., formułując jednocześnie zalecenia mające pomóc im osiągnąć proponowane cele. W 2007 r. na podstawie zalecenia Komisji Rada Ministrów formalnie przyznała tytuł rekomendowanym miastom. 3. Ocena zewnętrzna 3.1. Zasady oceny Przeprowadzenie oceny zewnętrznej[4] ESK z 2011 r. Komisja powierzyła przedsiębiorstwu ECORYS UK Ltd. Ocena miała na celu analizę adekwatności, skuteczności, efektywności oraz prawdopodobnej trwałości i spuścizny ESK w odniesieniu do celów działania i celów wyznaczonych przez same ESK w ich zgłoszeniach i podczas fazy realizacji. W ocenie uwzględniono również adekwatność, skuteczność, efektywność i trwałość działania ESK jako całości. 3.2. Metodyka Najpierw, przed wyciągnięciem wniosków, oba miasta zostały ocenione indywidualnie Ocenę oparto na analizie danych wtórnych oraz gromadzeniu i analizie danych pierwotnych. Analiza danych wtórnych objęła analizę informacji zawartych w pierwotnych zgłoszeniach ESK; badań i sprawozdań zleconych przez ESK; programów wydarzeń, materiałów promocyjnych i stron internetowych; danych statystycznych i ilościowych przedłożonych przez ESK. Gromadzenie danych pierwotnych polegało głównie na prowadzeniu wywiadów jakościowych oraz wywiadów z zespołami zarządzającymi i najważniejszymi zainteresowanymi stronami z obu miast, przeprowadzonych podczas dwóch wizyt lub telefonicznie. Ponadto wezwano przedstawicieli projektów ESK do wzięcia udziału w ocenie poprzez wypełnienie internetowej ankiety. W analizie porównawczej i meta-ocenie uwzględniono wnioski wynikające ze wszystkich ocen Tallinna i Turku jako ESK, porównano i zestawiono ze sobą przyjęte podejścia oraz zweryfikowano jakość przeprowadzonych badań. Wnioski i zalecenia dotyczące wdrażania działania ESK jako całości oparto na analizie obu ESK w 2011 r. 3.3. Wyniki oceny 3.3.1. Adekwatność działania W ocenie uznano, że realizacja działania była adekwatna do art. 167 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Dzięki kryteriom wyboru określonym w decyzjach 1419/1999/WE i 1622/2006/WE programy kulturalne miast noszących tytuł ESK szczegółowo odpowiadały przepisom art. 167, chociaż kryteria dają każdej ESK swobodę interpretowania celów Traktatu na swój własny sposób. W ocenie uznano, że działanie ESK w dalszym ciągu jest zbieżne z celami UE oraz uzupełnia inne unijne inicjatywy w dziedzinie kultury, młodzieży, obywatelstwa, edukacji, szkolenia i rozwoju regionalnego. W preambule do decyzji z 1999 r. wprowadzono po raz pierwszy wyraźne odniesienie do rozwoju kultury i turystyki oraz do potrzeby zaangażowania dużych grup ludności. Odniesieniom tym nadano jeszcze większą wagę w decyzji z 2006 r. poprzez włączenie do niej wyraźnych kryteriów związanych ze „wspieraniem udziału mieszkańców” i „długofalowym rozwojem”. Wiele ESK poszło dalej, wyznaczając wyraźne cele społeczne, gospodarcze lub turystyczne. Wzrostowi znaczenia tych celów towarzyszyła również debata na temat równowagi między dwiema tendencjami polegającymi na wspieraniu kultury ze względu na jej własną wewnętrzną wartość albo jako środka do osiągnięcia namacalnego, wymiernego zwrotu z inwestycji. 3.3.2. Adekwatność ESK w 2011 r. W ocenie uwzględniono motywację miast ubiegających się o tytuł ESK oraz adekwatność ich celów w odniesieniu do celów działania i celów zawartych w art. 167. W jej ramach zbadano także, w jaki sposób motywacja ESK z 2011 r. przełożyła się na szereg celów i jakim zmianom uległy one w fazie opracowywania. Obydwa ESK przyjęły cele działania i dostosowały je do własnego szczególnego kontekstu i priorytetów. Obydwa ESK zaplanowały także zróżnicowane programy kulturalne i związane z nimi działania (np. akcje informacyjne, wolontariat itp.) adekwatne do unijnych celów „rozwoju działalności kulturalnej”, „promocji wymiaru europejskiego kultury i poprzez kulturę” oraz „rozwoju gospodarczego i społecznego poprzez kulturę”. 3.3.3. Efektywność zarządzania W ocenie zwrócono uwagę na skuteczność zarządzania ESK, w tym na ich modele organizacyjne, procesy selekcji i realizacji działań i wydarzeń kulturalnych, komunikację i promocję oraz procesy pozyskiwania funduszy. Podobnie jak w przypadku oceny ESK za lata 2007-2010, ocena ESK za 2011 r. pokazuje, że ustanowienie właściwej struktury organizacyjnej i stworzenie zespołu z kwalifikacjami odpowiednimi do realizacji programu kulturalnego jest kluczowe, ale może stanowić poważne wyzwanie. Zadanie to wymaga szerszego zestawu umiejętności, a więc również innej struktury zespołu w porównaniu z tym, który przygotowywał pierwotne zgłoszenie. Istnieje ponadto potrzeba znalezienia równowagi między aspektami artystycznymi a politycznymi oraz dopilnowania, by każdy nowy mechanizm realizacji był akceptowany przez zainteresowane strony jako partnerów we współpracy. Zwykle wskazane jest stworzenie nowej i niezależnej struktury, dostosowanej do politycznego i kulturalnego kontekstu danego miasta. Przypadek ESK w 2011 r. odzwierciedla te kwestie na różne sposoby. W Turku fundacja powołana specjalnie w celu wdrożenia ESK była początkowo krytykowana za brak przejrzystości podczas wyboru projektów oraz za ograniczoną komunikację z zainteresowanymi stronami, mediami i opinią publiczną. Zmieniło się to przed początkiem roku obchodów, a wśród głównych czynników, które wpłynęły na sukces Turku w 2011 r., były stabilne struktury i organizacja zarządzania popierana przez główne podmioty polityczne. Również w Tallinnie powołano nową fundację, jednak w organizacji zarządzania napotkano na trudności, przede wszystkim ze względu na zmniejszony budżet i co za tym idzie ograniczony program kulturalny. 3.3.4. Efektywność mechanizmów ESK W ocenie uwzględniono efektywność procesów selekcji, monitorowania oraz procedur finansowych przeprowadzanych przez Komisję Europejską; zauważono, że obecne rozwiązania w zakresie monitorowania wykazują znaczącą poprawę w stosunku do ubiegłych lat. Nie gwarantują one jednak, że wszystkie miasta wywiążą się z zobowiązań podjętych w zgłoszeniu oraz w pierwszej i drugiej fazie monitorowania, a zatem również w odniesieniu do nagrody im. Meliny Mercouri, która jest przyznawana na podstawie sprawozdań komisji monitorujących. W ocenie odnotowano ponadto, że konkursy otwarte zorganizowane na szczeblu krajowym w obu państwach członkowskich wzbudziły znaczne zainteresowanie ze strony miast. Państwa członkowskie mogły samodzielnie ustalić kryteria konkursowe. Na postawie oceny ESK z 2011 r. stwierdzono również, że na szczeblu krajowym i lokalnym administrowanie i zarządzanie ESK często stanowi wyzwanie, a wpływy polityczne wciąż są bardzo istotne. Ze względu charakter i skalę ESK do pewnego stopnia można się tego spodziewać. Podsumowując, w przypadku większości miast noszących tytuł bardzo ważne jest powołanie niezależnej agencji odpowiedzialnej za organizację oraz zagwarantowanie, że wpływy politycznie nie ograniczają niezależności artystycznej i nie zakłócają sprawnej realizacji działań. Finansowanie niezbędne do osiągnięcia oczekiwanych rezultatów różniło się znacznie pomiędzy miastami. Chociaż w zgłoszeniach miasta podjęły dorozumiane zobowiązania w zakresie finansowania, w Tallinnie dostępne środki finansowe zostały znacznie ograniczone w stosunku do założeń wstępnego zgłoszenia; w mniejszym stopniu miało to miejsce w Turku. W ocenie stwierdzono, że na szczeblu europejskim działanie ESK w porównaniu do innych unijnych mechanizmów i instrumentów polityki wciąż jest wyjątkowo racjonalne pod względem kosztów. Jednak udział nagrody im. Meliny Mercouri w całkowitym budżecie programu ESK, a zatem również jej znacznie, znacznie różniło się pomiędzy dwoma miastami. W Turku nagroda miała znaczenie przede wszystkim symboliczne, podczas gdy w Tallinnie stanowiła ponad 10% całkowitego budżetu. W żadnym z miast nie podkreślano znaczenia nagrody w informacjach skierowanych do podmiotów kultury i odbiorców. 3.3.5. Skuteczność w rozwijaniu działalności kulturalnej W ocenie uznano, że obie ESK w 2011 r. z powodzeniem wdrożyły programy kulturalne, które były szerzej zakrojone, bardziej innowacyjne i bardziej międzynarodowe (np. pod względem tematów, artystów i wykonawców oraz odbiorców) niż ich standardowa oferta kulturalna. Wykorzystano w nich nowe tematy oraz podkreślono bogactwo, różnorodność i wyjątkowość oferty kulturalnej każdego z miast, a także wykorzystano nowe lub niestandardowe obiekty. W zgłoszeniu Tallinn zaproponował całkowicie nowy program kulturalny, uzupełniający istniejącą ofertę kulturalną miasta. W nowym programie nacisk położono na szersze uczestnictwo, zaangażowanie uznanych instytucji i niezależnych operatorów oraz wykorzystanie przestrzeni publicznej i obiektów przemysłowych do organizacji wydarzeń. Chociaż program kulturalny był znacznie skromniejszy niż początkowo planowano (ze względu na ograniczony budżet), wciąż można powiedzieć, że ESK skutecznie zrealizowała pierwotnie założone cele. Pod względem skali obchodów program obejmował 251 projektów oraz ponad 7 tys. poszczególnych wydarzeń. Przyciągnął dwa miliony ludzi, około dwa razy więcej niż oczekiwano. 73% organizatorów projektów uznało, że ESK udało się przyciągnąć odwiedzających i publiczność. Pod względem wykorzystanych tematów artystycznych, obiektów i sposobów realizacji, obchody ESK w Tallinnie w 2011 r. poszły znacznie dalej niż imprezy organizowane wcześniej w tym mieście. Obchody ESK w Turku w 2011 r. wzmocniły jego pozycję jako miasta kultury i zwiększyły udział mieszkańców Turku w działalności kulturalnej. Program kulturalny obejmował 165 projektów, wybranych głównie w ramach otwartego zaproszenia do składania wniosków w 2008 r., oraz 8 tys. wydarzeń. W obchody zaangażowanych było ponad 20 tys. artystów, uczestników i producentów; liczba odwiedzających przekroczyła 2 miliony. Dzięki projektom nawiązano nowe kontakty, powstały nowe sieci i zwiększono ich zdolności operacyjne w dziedzinie kultury. Zwiększoną współpracę pomiędzy najważniejszymi zainteresowanymi stronami uznano za jedną z największych korzyści dla sektora kultury w Turku. Program kulturalny w Turku w 2011 r. był dobrze wyważony i zawierał zarówno wydarzenia na wielką skalę, jak i inicjatywy oddolne i projekty obejmujące współpracę między sektorami. 3.3.6. Efektywność promocji wymiaru europejskiego kultury i poprzez kulturę W decyzji z 1999 r. nie zdefiniowano wyraźnie „wymiaru europejskiego”, jednak przedstawiono go przede wszystkim w kontekście współpracy kulturalnej, w tym: podkreślania wspólnych dla Europejczyków ruchów i stylów artystycznych, które dane miasto zainspirowało lub do których przyczyniło się w znaczący sposób, oraz promowania wydarzeń angażujących działaczy kultury z innych miast w państwach członkowskich i prowadzących do trwałej współpracy kulturalnej i wspierania ich mobilności w Unii Europejskiej. Kryterium „wymiaru europejskiego” określone w decyzji z 2006 r. daje miastom możliwość elastycznej interpretacji. Przykłady podano w poradniku dla miast ubiegających się o tytuł, dostępnym w internecie od 2007 r. W ocenie uznano, że europejski wymiar zgłoszenia Tallinna do tytułu ESK obejmował przede wszystkim ponowne umieszczenie miasta na europejskiej mapie kultury w kontekście (wówczas) niedawnego przystąpienia Estonii do UE. Tematy, które dotyczyły wymiaru europejskiego, zwykle były z nim powiązane poprzez rozmaite festiwale międzynarodowe lub poszczególne projekty. Europejski wymiar w pewnej formie miał każdy poszczególny projekt lub wydarzenie, a nie program jako całość. W przypadku Turku w ocenie zauważono, że wymiar europejski znalazł odzwierciedlenie głównie w wyraźnym skupieniu się na regionie Morza Bałtyckiego. Ponadto w roku obchodów ponad 50% projektów zwiększyło współpracę z partnerami zagranicznymi w obszarze swojej działalności. Ważnym elementem było też zwiększenie zauważalności Turku poza Finlandią. Jakkolwiek zarówno Tallinn, jak i Turku ujęły w swoich programach tematy o silnym wydźwięku lokalnym, w tematach tych można dostrzec wspólne elementy o zasadniczo europejskim charakterze. Programy kulturalne w obu miastach podkreślały na przykład ich wspólną historię związaną z rolą Rosji i Morza Bałtyckiego oraz współczesne cechy wielokulturowych społeczności. Doświadczenia z 2011 r. pokazują więc, że tytuł ESK można wykorzystać do konstruktywnego przekazania europejskim odbiorcom tego typu lokalnych historii. Europejski wymiar programów kulturalnych obu ESK obejmował przede wszystkim wysiłki mające na celu wspieranie transnarodowej współpracy kulturalnej oraz umiędzynarodowienie sektorów kultury w Tallinnie i Turku. Jakkolwiek tematy europejskie były obecne w obu ESK, dotyczyły one raczej poszczególnych projektów, nie przenikając całości programów kulturalnych. 3.3.7. Skuteczność w osiągnięciu wpływu na rozwój społeczny, gospodarkę, rozwój obszarów miejskich oraz turystykę Zarówno Tallinn, jak i Turku dążyły do rozwoju kultury i sztuki jako jednego ze sposobów rewitalizacji społecznej i gospodarczej dawnych obszarów przemysłowych. W ocenie zauważono, że w przypadku Tallinna tytuł ESK znacznie przyczynił się do rozwoju gospodarczego i rozwoju miasta, nawet jeżeli pierwotne założenia nie zostały w pełni zrealizowane. W zgłoszeniu Tallinna znalazły się ambitne cele związane ze wspieraniem rozwoju gospodarki kreatywnej, ulepszeniem infrastruktury kulturalnej miasta i zwiększeniem jego atrakcyjności turystycznej. Cele nie zostały zmienione, jednak dokonano ich ponownej interpretacji, wedle której chodziło o otwarcie miasta na morze. W pierwotnym podejściu podkreślano szerokie cele obejmujące rozwój gospodarczy i społeczny; po zmianie cele były bardziej konkretne i bardziej spójne z priorytetami miasta. W odniesieniu do rozwoju gospodarki kreatywnej Tallinna istnieją dowody potwierdzające, że podmioty działające w dziedzinie kultury mają teraz większe możliwości działania na szczeblu międzynarodowym i na większą skalę. Operatorzy mają lepsze kontakty z zagranicą; zwiększyła się też współpraca pomiędzy różnymi sektorami i gałęziami sztuki. W ocenie zauważono, że poprawa pod tym względem jest tym istotniejsza, że w Estonii nie ma zróżnicowanego, niezależnego i wielodyscyplinarnego sektora kultury o długiej tradycji ani wielu ugruntowanych operatorów prywatnych i komercyjnych w branży kulturalnej i kreatywnej. W odniesieniu do wspierania rozwoju społecznego poprzez kulturę, cele Tallinna na 2011 r. były związane raczej ze zwiększeniem udziału w kulturze niż z rozwojem społecznym jako takim. W obchody ESK zaangażowała się większą liczba obywateli – w charakterze odbiorców, twórców, wykonawców lub wolontariuszy; w ramach obchodów działał też duży program wolontariatu. Dla Turku tytuł ESK miał istotne znaczenie gospodarcze. Wydział ekonomii Uniwersytetu w Turku ocenił, że obchody ESK przyczyniły się do wzrostu zatrudnienia o 3 300 osobolat oraz do całkowitego wzrostu produkcji o 260 mln EUR. Znaczny udział w osiągnięciu powyższych wyników miała turystyka. W przypadku Turku rozwój sektora kreatywnego był głównym celem; w ocenie uznano, że obchody ESK pomogły we prowadzeniu tej kwestii do programu politycznego. Turku 2011 było pierwszą ESK podkreślającą w swoim programie związek pomiędzy kulturą, dostępem do kultury i dobrostanem. Ponadto zwrócono uwagę na to, by działania kulturalne odbywały się nie tylko w centrum miasta, ale we wszystkich jego dzielnicach. Odbyło się ok. 1 500 wydarzeń i działań skierowanych do przedszkoli, szkół, szpitali, domów spokojnej starości i więzień. Wiele dzieł sztuki w przestrzeni publicznej było skierowanych do przechodniów. Udział w wydarzeniach i działaniach kulturalnych w 2011 r. wzrósł w porównaniu do wcześniejszych lat. Sektor kultury w Turku po raz pierwszy wykorzystał skoordynowany program wolontariatu obejmujący szeroki zakres działań w całym mieście. Zarówno Tallinn, jak i Turku silnie wspierały aktywny udział mieszkańców w obchodach i skupiły się na grupach, które tradycyjnie rzadziej uczestniczą w działaniach kulturalnych. W Tallinnie zwrócono wiele uwagi na zaangażowanie społeczności rosyjskiej. W Turku społeczność szwedzkojęzyczną zachęcano do udziału w obchodach, tłumacząc materiały na szwedzki. Jednak doświadczenia obu ESK podkreślają, że do zaangażowania mieszkańców w charakterze twórców i wykonawców niezbędne jest inne (przeważnie bardziej intensywne) podejście – inaczej niż w przypadku zwiększania ich uczestnictwa w charakterze odbiorców. 3.3.8. Trwałość Celem ESK jest „trwałość i stanowienie integralnej części długofalowego rozwoju kulturalnego i społecznego miasta”[5]. W obu ESK można znaleźć przykłady nowych działań kulturalnych, które będą kontynuowane po zakończeniu roku obchodów, oraz nowych, odnowionych obiektów kulturalnych. Pod względem wzmocnienia trwałego potencjału kulturalnego, dzięki tytułowi ESK w obu miastach zdobyto większe doświadczenie i wiedzę fachową oraz osiągnięto lepszą komunikację i współpracę w ramach sektorów kultury. Pod koniec roku obchodów Tallinn przygotował plan mający na celu podtrzymanie różnorodnej działalności kulturalnej. W ramach obchodów ESK wiele wydarzeń zorganizowano po raz pierwszy lub na większą skalę niż wcześniej, a wiele z nich odbędzie się ponownie w 2012 r. i w kolejnych latach. 82% operatorów, którzy wzięli udział w ankiecie, stwierdziło, że kontynuowana będzie część ich działań lub wszystkie ich działania, a kolejnych 8% uznało, że chociaż ich projekt zrealizowany w ramach ESK nie będzie kontynuowany, to obchody zainspirowały ich do wprowadzenia w 2012 r. nowych działań. W Turku prace nad strategią w zakresie trwałości rozpoczęły się w połowie 2011 r. Zwiększoną współpracę pomiędzy operatorami działającymi w dziedzinie kultury oraz innymi zainteresowanymi stronami wymieniono jako jeden z najważniejszych efektów obchodów ESK. Działania prowadzone w ramach części projektów będę realizowane na szerszą skalę w 2012 r. niż w 2011 r. Fundacja Turku 2011 będzie finansować część działań aż do 2013 r. oraz wspierać część sieci i stowarzyszeń, przyczyniając się tym samym do wdrożenia strategii na rzecz trwałości. Jak stwierdzono w poprzednich ocenach, obchody ESK przyczyniają się do rozpoczęcia nowych działań, podjęcia współpracy i powstania nowych obiektów kultury; wszystkie te elementy przetrwają dłużej niż rok obchodów. Tak było też w przypadku obu miast noszących tytuł ESK w 2011 r. Powstanie (lub kontynuacja działania) specjalnej agencji jest jednym ze sposobów na zapewnienie trwałości pozytywnego dziedzictwa. Miasta noszące tytuł ESK w 2011 r. pokazały, że mają potencjał do ulepszenia sposobu zarządzania kulturą w mieście oraz zwiększenia udziału sektora kultury w szerszym rozwoju miasta. Nie wiadomo jednak jeszcze, czy potencjał ten zostanie wykorzystany – jest to uzależnione od decyzji podjętych przez główne zainteresowane strony. 4. Główne zalecenia zawarte w ocenie zewnętrznej oraz wnioski Komisji Komisja zgadza się z ogólnymi zaleceniami zawartymi w ocenie. Wydano je na podstawie oceny obchodów ESK w 2011 r., jednak dotyczą one działania ESK jako całości. Potwierdzają, że tytuł ESK ma nadal dużą wartość, wiąże się z realizacją bogatych programów kulturalnych oraz wywiera znaczący wpływ. Tytuł nadawany przez UE i jej wkład finansowy wywierają bardzo skuteczny efekt dźwigni, czyniąc z obchodów inicjatywę racjonalną pod względem kosztów i skuteczną. Komisja zgadza się z ogólną oceną i przyjmuje zawarte w niej zalecenia przedstawione w powyższej sekcji. Zalecenia te w znacznym stopniu pokrywają się z przedstawionym niedawno przez Komisję wnioskiem dotyczącym decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającej działanie Unii na rzecz Europejskich Stolic Kultury na lata 2020–2033[6]. Koncepcje wykorzystane w pracach nad wnioskiem czerpano z różnorodnych źródeł. Były to m.in. wnioski z konferencji na 25-lecie obchodów ESK, która odbyła się w marcu 2010 r., niezależne oceny byłych ESK, niezależna ocena obecnych procedur wyboru i monitorowania, konsultacje internetowe, otwarte spotkanie konsultacyjne oraz doświadczenia, jakie Dyrekcja Generalna ds. Edukacji i Kultury zgromadziła podczas koordynowania inicjatywy od 1999 r. Celem wniosku jest wykorzystanie mocnych stron obecnego programu – który funkcjonuje ogólnie dobrze – oraz wykorzystanie doświadczeń i wprowadzenie zmian na lepsze w celu zmaksymalizowania potencjalnych korzyści z noszenia tytułu ESK oraz z udziału w procedurze konkursowej dla wszystkich miast ubiegających się o tytuł i dla ich mieszkańców. W nowym wniosku zachowano najważniejsze cechy i ogólną strukturę obecnego programu, ale wprowadzono do nich szereg ulepszeń. Wniosek zawiera w szczególności propozycję, by tytuł nadal był przydzielany zgodnie z zasadą rotacji między państwami członkowskimi. Ponadto we wniosku uwzględniono następujące zalecenia zawarte w poprzednich ocenach: – wprowadzenie ogólnego celu związanego z udziałem kultury w długoterminowym rozwoju miast; – ustalenie wyraźniejszych i bardziej kompleksowych kryteriów wyboru, w tym kryteriów związanych z zarządzaniem i finansowaniem; – zwiększenie warunkowości przyznania nagrody im. Meliny Mercouri, uzależnionego od postępów w wypełnianiu zobowiązań przez miasta i wykorzystania logo UE w materiałach komunikacyjnych, oraz niewypłacanie nagrody w trakcie roku obchodów; – zobligowanie miast do przeprowadzenia pewnych zadań badawczych, aby lepiej ocenić, w jakim stopniu miasta osiągnęły swoje cele. Należy zauważyć, że wniosek Komisja uwzględnia również zalecenia z oceny z 2010 r., tj. ewentualne umożliwienie udziału w działaniu pastwom kandydującym i potencjalnym państwom kandydującym, zobligowanie miast kandydujących do posiadania strategii rozwoju kulturalnego miasta w momencie składania wniosku oraz dalsze koncentrowanie działania na miastach. Wreszcie, zgodnie z innym zaleceniem z oceny z 2011 r., w dniu 15 października 2012 r. Komisja zorganizowała wymianę dobrych praktyk pomiędzy byłymi, obecnymi i przyszłymi Europejskimi Stolicami Kultury, skierowaną w szczególności do przyszłych miast kandydujących. Komisja zamierza kontynuować działania mające na celu wspieranie tego typu pozytywnej wymiany w przyszłości. [1] Decyzja 1622/2006/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 października 2006 r. ustanawiająca działanie Wspólnoty na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” w latach 2007–2019 (Dz.U. L 304 z 3.11.2006, s. 1). [2] W założeniu tytuł „Europejskiej Stolicy Kultury” ma się przyczynić do zbliżenia obywateli Europy. Zob. rezolucję ministrów odpowiedzialnych za kulturę dotyczącą corocznej organizacji obchodów „Europejskiego Miasta Kultury” z 13.6.1985. [3] Decyzja 1419/1999/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. ustanawiająca działanie Wspólnoty na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” w latach 2005–2019 (Dz.U. L 166 z 1.7.1999, s. 1). Decyzja zmieniona decyzją 649/2005/WE (Dz.U. L 117 z 4.5.2005, s. 20). [4] Ocena ex post programu „Europejskie Stolice Kultury” 2011, sprawozdanie końcowe dla Komisji Europejskiej, http://ec.europa.eu/dgs/education_culture/evalreports/culture/2012/ecocreport_en.pdf, dokonana w ramach umowy ramowej o świadczenie usług nr EAC/50/2009 dotyczącej oceny, usług związanych z oceną oraz wsparcia dla oceny skutków. [5] Decyzja 1622/2006/WE. [6] COM(2012) 407 final.