KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 18.5.2021 COM(2021) 235 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie realizacji zadań w ramach programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych w Bułgarii, na Słowacji i na Litwie w 2020 r. i latach poprzednich















































































































































Główne przesłania Przystępując do UE, Bułgaria, Słowacja i Litwa zobowiązały się do zamknięcia ośmiu starszych radzieckich reaktorów przed końcem ich planowego okresu działania. UE zobowiązała się udzielić wsparcia finansowego na potrzeby bezpiecznej likwidacji tych reaktorów. W dwóch rozporządzeniach Rady dotyczących wsparcia UE w latach 2014–2020 określono cele, względem których w niniejszym sprawozdaniu ocenia się postępy osiągnięte w 2020 r. Bułgaria, Słowacja i Litwa w 2020 r. w skuteczny sposób kontynuowały prace w zakresie likwidacji elektrowni jądrowych. Prace demontażowe trwają, a odzyskane materiały są poddawane recyklingowi lub traktowane jako odpady promieniotwórcze. Koszty prac przeprowadzonych od 2014 r. są zgodne z budżetem, a opóźnienia w poszczególnych projektach są kompensowane w wyniku zmiany planów dotyczących przyszłych działań. W przypadku wszystkich trzech programów wzrosło jednak ryzyko przesunięcia daty zakończenia i konieczne będzie przeprowadzenie ponownej oceny harmonogramu. Te ewentualne przesunięcia nie wpłyną na wsparcie finansowe UE dla programów dotyczących elektrowni Kozłoduj, Bohunice i Ignalina w trakcie obowiązywania wieloletnich ram finansowych na lata 2021–2027. W przypadku elektrowni Ignalina decydujące znaczenie dla potwierdzenia terminu zakończenia programu i ogólnych potrzeb finansowych po 2027 r. będzie miał wybór rozwiązania technicznego na potrzeby demontażu reaktorów. Na postęp prac w tych trzech obiektach wpłynął kryzys związany z COVID-19, który doprowadził do przymusowego urlopu niektórych pracowników oraz spowodował utrudnienia w dostępie dla zagranicznych ekspertów i wykonawców. Środki służące zapewnieniu możliwości bezpiecznego kontynuowania działań obejmowały utrzymywanie dystansu fizycznego, stosowanie dodatkowych środków ochrony indywidualnej oraz testowanie. Dzięki tym środkom krótkoterminowy wpływ kryzysu na cele pośrednie w ramach projektu został w znacznym stopniu ograniczony. W tych trudnych czasach UE w dalszym ciągu wspierała wynagrodzenia pracowników. Termin zakończenia programu likwidacji elektrowni Kozłoduj (Bułgaria) przewidziano na koniec 2030 r. Podobieństwo konstrukcji reaktorów Kozłoduj i Bohunice stanowi idealną okazję do dzielenia się doświadczeniami, metodami i narzędziami, co umożliwia ograniczenie ryzyka i kosztów. Odkażanie pierwotnych obiegów w elektrowni Kozłoduj jest przygotowywane w oparciu o doświadczenie z elektrowni Bohunice, z której przetransportowano urządzenia do odkażania. Jednocześnie poczyniono znaczne postępy w zakresie demontażu innych obiegów. W elektrowni Bohunice (Słowacja) kontynuowano prace w zakresie demontażu układu chłodzenia reaktora oraz systemów pomocniczych. Operator odpowiedzialny za likwidację przetransportował zbiornik ciśnieniowy reaktora do warsztatów cięcia w celu zmniejszenia jego rozmiaru i spakowania go. Zakończono także dzielenie na części i pakowanie pierwszego kotła parowego. Zatwierdzony harmonogram, zakładający ukończenie prac w 2025 r., jest poddawany ponownej ocenie w kontekście najnowszych wydarzeń. Reaktor w elektrowni Ignalina (Litwa) zawiera duży rdzeń grafitowy, którego likwidacja stanowi bezprecedensowe wyzwanie. Ogólnie rzecz biorąc, zakończenie programu likwidacji planowane jest na 2038 r. Proces demontażu jest zatem na wcześniejszym etapie. Do końca 2020 r. z budynków reaktorów usunięto i przeniesiono na miejsce suchego i bezpiecznego składowania 98 % wypalonego paliwa jądrowego. Przewiduje się, że operacje przenoszenia potrwają do października 2022 r. Jednocześnie trwają przygotowania do demontażu rdzeni reaktora. Trwa identyfikacja i ocena ewentualnych działań służących ograniczeniu związanego z tym ryzyka, a prace mają być kontynuowane w 2022 r. Zakończenie programów likwidacji do czasu planowanego końcowego stadium likwidacji wymaga dodatkowego finansowania na podstawie dwóch nowych rozporządzeń Rady, zapewniających kontynuację programu w latach 2021–2027. Ustanowiono w nich między innymi poziomy wkładów krajowych, likwidując tym samym dotychczasową niepewność co do dostępności wymaganego finansowania.



1.Wprowadzenie Przystępując do UE, Bułgaria, Słowacja i Litwa zobowiązały się do zamknięcia ośmiu reaktorów jądrowych przed końcem ich planowego okresu działania: ·Bułgaria – elektrowni jądrowej Kozłoduj (4 bloki); ·Słowacja – elektrowni jądrowej Bohunice V1 (2 bloki); oraz ·Litwa – elektrowni jądrowej Ignalina (2 bloki). UE zobowiązała się udzielić wsparcia finansowego na potrzeby bezpiecznej likwidacji tych reaktorów. Wsparcie UE na rzecz programów likwidacji na podstawie wieloletnich ram finansowych (WRF) na lata 2014–2020 regulowały dwa rozporządzenia Rady. Zgodnie z wymogami w zakresie sprawozdawczości określonymi w art. 6 tych rozporządzeń w niniejszym sprawozdaniu dokonuje się oceny wyników osiągniętych w ramach unijnego programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych w 2020 r. Cel ogólny programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych polega na osiągnięciu końcowego stadium likwidacji przy zachowaniu najwyższych standardów bezpieczeństwa. Programy nie obejmują środków łagodzących w sektorze energetycznym, które uruchomiono przed 2014 r. i wspierano w ramach poprzednich WRF. Wdrażanie tych środków poddano ocenie w 2019 r., a na koniec 2020 r. było ono ukończone w 89 %. Plany likwidacji obejmują jasne zapisy dotyczące zakresu, budżetu i planowania z przewidzianymi w harmonogramie datami zakończenia po zakończeniu okresu finansowania rozporządzeń. Programy nie obejmują trwałego składowania wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych w głębokich warstwach geologicznych – dyrektywa Rady 2011/70/Euratom zawiera wymóg, by każde państwo członkowskie zajęło się tym w ramach swojego krajowego programu gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi. W kontekście WRF na lata 2021–2027 Rada przyjęła dwa nowe rozporządzenia, w których utrzymuje się wsparcie na działania likwidacyjne w Bułgarii, na Słowacji i na Litwie. W szczególności dzięki wsparciu finansowemu UE Bułgaria i Słowacja będą mogły zakończyć likwidację przedmiotowych reaktorów, a Litwa otrzyma pomoc, aby w bezpieczny i systematyczny sposób przystąpić do likwidacji elektrowni jądrowej Ignalina – bezprecedensowego pod względem rodzaju i skali procesu obejmującego unieszkodliwienie dużej ilości promieniotwórczego grafitu.

2.Zarządzanie programami 2.1.Metoda realizacji Komisja powierzyła wykonanie budżetu programów następującym podmiotom: ·Europejskiemu Bankowi Odbudowy i Rozwoju (EBOR) – w odniesieniu do wszystkich programów (od 2001 r.); ·Centralnej Agencji Zarządzającej Projektem – w odniesieniu do programu Ignalina (od 2003 r.); oraz ·Słowackiej Agencji ds. Energii i Innowacji – w odniesieniu do programu Bohunice (od 2016 r.). Nadzór nad tymi podmiotami, którym powierzono wykonanie budżetu, polega na kontrolach wstępnych („ocena spełnienia wymogów dotyczących filarów”) potwierdzających, że spełniają one wymogi dotyczące zarządzania pośredniego, a dopełniają go kontrole uwzględniające informacje o ryzyku, prowadzone w ramach regularnego procesu monitorowania albo powierzone niezależnemu organowi. 2.2.Programowanie roczne i monitorowanie Każde przedmiotowe państwo członkowskie wyznaczyło koordynatora programu, który jest odpowiedzialny za krajowe programowanie oraz koordynację i monitorowanie programu likwidacji na szczeblu krajowym. Koordynatorzy programu przedłożyli programy prac na 2020 r. obejmujące działania finansowane z budżetu UE oraz z krajowych środków lub z innych źródeł. Komisja (DG ds. Energii) opublikowała na swojej stronie internetowej decyzję w sprawie finansowania i programy prac przyjęte przez Komisję. W każdym państwie członkowskim komitetom monitorującym współprzewodniczą przedstawiciel Komisji i koordynator programu. W 2019 r. wzmocniono rolę komitetów. Podmioty, którym powierzono wykonanie budżetu, na bieżąco monitorują realizację projektów. Ponadto służby Komisji uważnie śledzą ją dzięki przeglądom dokumentacji i przeprowadzanym dwa razy w roku kontrolom na miejscu. Ze względu na związane z pandemią COVID-19 ograniczenia w dostępie do obiektów większość z tych kontroli w 2020 r. musiała zostać przeprowadzona na odległość. Aby wesprzeć proces monitorowania, Komisja stosuje wskaźniki skuteczności, m.in. wskaźniki określone w systemie zarządzania wartością wypracowaną. Do monitorowania postępów w stosunku do harmonogramu i związanych z nimi kosztów wykorzystuje się zarządzanie wartością wypracowaną, śledząc postępy względem bazowego wskaźnika pomiaru efektywności. 2.3.Kontrole, audyty i oceny Ze względu na ograniczenia związane z pandemią COVID-19 służby Komisji mogły przeprowadzić tylko jedną z sześciu planowanych misji monitorujących na miejscu. Aby to nadrobić, zorganizowano w formie wideokonferencji szeroko zakrojone spotkania przeglądowe. Podmioty, którym powierzono wykonanie budżetu, dokonywały regularnych ocen wpływu ograniczeń związanych z pandemią COVID-19 na wdrażanie projektów likwidacji. Nie można jednak wyciągnąć jeszcze żadnych ostatecznych wniosków, gdyż sytuacja w dalszym ciągu się zmienia. W chwili obecnej wpływ pandemii na projekt jest ograniczony; szczegółowe sytuacje opisano w sekcji 4 (Postępy i wyniki). 3.Wykonanie budżetu i współfinansowanie Bułgaria i Słowacja ustanowiły specjalne fundusze zapewniające finansowanie likwidacji odpadów promieniotwórczych i gospodarowania nimi. Uzupełniane są one z innych krajowych zasobów, głównie z budżetów krajowych. Środki zgromadzone uprzednio na Litwie na likwidację obiektów jądrowych i gospodarowanie odpadami wyczerpały się, a organizacja zarządzająca nimi została zlikwidowana w 2019 r. Rząd litewski zobowiązał się zapewnić finansowanie do czasu zakończenia programu. Zobowiązanie to uwzględniono w tabeli 1 . Wkłady UE do funduszy zarządzanych przez Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju są zwiększane o 2–4 % o przeszłe wkłady ze strony innych międzynarodowych darczyńców oraz odsetki finansowe od płatności zaliczkowych. W poniższych tabelach uwzględniono te dodatkowe kwoty w funduszach. Państwo członkowskie UE

2001–2020 UE

2021–2027 Fundusze ogółem Budżet końcowy Kozłoduj 458 800 63 1 321 1 358 Bohunice 476 671 55 1 202 1 237 Ignalina 478 1 568 552 2 598 3 377

„Budżet końcowy” w tabeli 1 obejmuje nieprzewidziane wydatki i zagrożenia. Jeżeli działania będą realizowane zgodnie z planem, nieprzewidziane wydatki nie będą konieczne. W takim przypadku fundusze dostępne na elektrownie Kozłoduj i Bohunice będą wystarczające. W przypadku programu dotyczącego elektrowni Ignalina określono finansowanie unijne do 2027 r.: ponieważ zakończenie programu planowane jest na 2038 r., wciąż istnieje różnica między budżetem końcowym a kwotą funduszy ogółem. W ostatniej wersji planu likwidacji elektrowni Ignalina zakres likwidacji rozszerzono w celu uwzględnienia wydatków Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ponoszonych na bezpieczeństwo (200 mln EUR); „budżet końcowy” nie obejmuje tej kwoty, która w dalszym ciągu jest w pełni finansowana przez Litwę. W podstawie prawnej wsparcia finansowego UE do 2020 r. nie określono wyraźnie stopy dofinansowania. W rozporządzeniach Rady w sprawie utrzymania w WRF na lata 2021–2027 wsparcia na likwidację określono wieloletni wkład UE oraz wprowadzono maksymalne stawki: 86 % dla Litwy oraz 50 % dla Bułgarii i Słowacji, które będą miały zastosowanie począwszy od 2021 r. W tabeli 2 podsumowano płatności na rzecz beneficjentów końcowych do końca 2020 r. Zasoby krajowe UE Ogółem Kozłoduj 312 (40 %) 460 (60 %) 772 Bohunice 243 (32 %) 507 (68 %) 750 Ignalina 205 (18 %) 1 120 (82 %) 1 325 4.Postępy i wyniki Komisja mierzy postępy i wyniki w stosunku do celów określonych w rozporządzeniach Rady ustanawiających programy. Monitorowanie to uzupełniają szczegółowe cele i harmonogramy w procedurach wykonawczych oraz system zarządzania wartością wypracowaną. Dotychczas postępy w stosunku do celów były ogólnie zadowalające, a koszty prac są zgodne z planem. Ścieżka krytyczna programów jest monitorowana ze szczególną uwagą, a w przypadku zidentyfikowania zagrożeń proponowane są działania zaradcze. W związku z tym w chwili obecnej daty zakończenia są nadal aktualne. W 2020 r. dla wszystkich trzech programów określono jednak zagrożenia mogące spowodować niedotrzymanie terminów zakończenia (zob. poniżej). 4.1.Bułgaria – program Kozłoduj Bloki 1–4 w elektrowni Kozłoduj to reaktory VVER 440/230. Bloki 1 i 2 zostały zamknięte w 2002 r., a bloki 3 i 4 – w 2006 r. Działając pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Energii, Państwowe Przedsiębiorstwo ds. Odpadów Promieniotwórczych (SERAW) jest licencjonowanym operatorem odpowiedzialnym za likwidację bloków 1–4 oraz budowę i eksploatację krajowego obiektu trwałego składowania odpadów promieniotwórczych o niskim i średnim poziomie aktywności. Głównym zadaniem przedsiębiorstwa SERAW jest bezpieczne gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi na terytorium Republiki Bułgarii. W ramach programu Kozłoduj dokonano znacznych postępów w zakresie demontażu na kontrolowanych obszarach w bloku 1, z wyłączeniem pierwotnego obiegu. Działania związane z gospodarowaniem odpadami promieniotwórczymi (tj. odzyskiwanie, przetwarzanie i kondycjonowanie odpadów promieniotwórczych pochodzących z likwidacji/historycznych odpadów promieniotwórczych) przebiegają zgodnie z planem. Wpływ pandemii COVID-19 był ograniczony i dotyczył głównie utrudnień w dostępie dla zagranicznych wykonawców. Instalacja topienia plazmowego jest pierwszą tego rodzaju instalacją spalania w wysokiej temperaturze służącą do redukcji dużych ilości odpadów promieniotwórczych. Powstająca w ten sposób forma odpadów jest szczególnie stabilna i zabezpieczona. Projekt uruchomiono w 2009 r., a w 2019 r. osiągnął on etap operacyjny, przy czym łączny koszt inwestycji wyniósł 8,2 mln EUR (rys. 1). W latach 2019–2020 przedsiębiorstwo SERAW zrealizowało pierwsze trzy cykle działania w obiekcie, wykazując, że istnieje możliwość 50-krotnego ograniczenia ilości odpadów. W kolejnych cyklach okaże się, czy ograniczone wydatki na unieszkodliwianie pozostałej części odpadów przyniosą spodziewaną korzyść ekonomiczną. Podobieństwo w budowie reaktorów Bohunice i Kozłoduj stanowi idealną okazję do dzielenia się doświadczeniem, metodami i sprzętem, co umożliwia ograniczenie ryzyka i kosztów. Na przykład wykonalność odkażenia pierwotnych obiegów w elektrowni Kozłoduj potwierdzono w oparciu o doświadczenie elektrowni Bohunice. W 2020 r. uzgodniono transport wykorzystanych urządzeń do odkażania z elektrowni Bohunice i poczyniono postępy w pracach przygotowawczych do pełnego chemicznego odkażania pierwotnych obiegów. Działania związane z odkażaniem rozpoczną się w 2021 r. Przedsiębiorstwo SERAW szacuje, że dzięki ponownemu wykorzystaniu sprzętu opracowanego na potrzeby programu Bohunice na podstawie zebranej wiedzy i doświadczeń można osiągnąć oszczędność kosztów rzędu 8 mln EUR. W 2017 r. rozpoczęła się budowa repozytorium przypowierzchniowego składowania odpadów o niskim i średnim poziomie radioaktywności (krajowy obiekt trwałego składowania) (rys. 2). Prace budowlane nie powodują żadnego zagrożenia związanego z promieniowaniem ani zagrożenia dla bezpieczeństwa jądrowego, jednak od grudnia 2019 r. do czerwca 2020 r. prace zawieszono ze względu na wypadek śmiertelny, który zdarzył się na terenie budowy. Prace wznowiono po przeprowadzeniu dogłębnej analizy i ustanowieniu odpowiedniej organizacji w zakresie zarządzania projektem w celu zapewnienia zgodności z najwyższymi standardami bezpieczeństwa przez cały okres realizacji projektu. Obecnie widoczna jest poprawa, jeżeli chodzi o bezpieczeństwo i higienę pracy oraz nadzór. W ramach oceny ex post wdrażania programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych na lata 2014–2020 służby Komisji rozpoczęły ocenę kultury bezpieczeństwa we wszystkich trzech obiektach, dzięki czemu będzie można określić, czy konieczne są dalsze usprawnienia, aby zapewnić najwyższy poziom bezpieczeństwa.

Zgodnie z bazowymi wskaźnikami wyników termin zakończenia programu nadal przypada na koniec 2030 r. Na rys. 3 przedstawiono nakład pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). Poziom odniesienia obejmuje nieprzewidziane wydatki, co stanowi wyjaśnienie częściowej luki w rzeczywistych postępach. Niższy niż planowany poziom realizacji oraz złożona współzależność działań na ścieżce krytycznej prowadzą do wniosku, że ryzyko opóźnienia znacznie wzrasta i może mieć wpływ na termin zakończenia. 4.2.Słowacja – program Bohunice W skład elektrowni Bohunice V1 wchodzą dwa reaktory VVER 440/230. Blok 1 został zamknięty w 2006 r., a blok 2 – w 2008 r. Jadrová a vyraďovacia spoločnosť (JAVYS) jest operatorem odpowiedzialnym za likwidację elektrowni Bohunice V1, działającym pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Gospodarki Jego zadanie polega na bezpiecznej likwidacji obiektów jądrowych, gospodarowaniu wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi na terytorium Słowacji. Realizacja programu Bohunice jest najbardziej zaawansowana spośród trzech programów likwidacji wspieranych przez UE. W skali światowej będzie to pierwszy zakończony program likwidacji reaktora typu VVER. W 2020 r. poczyniono znaczne postępy w realizacji tego programu. Rozpoczął się demontaż dużych podzespołów systemu chłodzenia reaktora, w tym transport zbiornika ciśnieniowego reaktora oraz innych aktywnych podzespołów do zbiorników przystosowanych jako warsztaty cięcia pod wodą. Następnie rozpoczęto zdalnie sterowane cięcie pierwszego zbiornika reaktora (rys. 4). Proces cięcia ma zająć 17 miesięcy dla każdego z dwóch zbiorników reaktora. Dzięki równoległemu prowadzeniu tych prac dzielenie na części obu zbiorników zajmie 24 miesiące. Kolejną większą częścią systemu chłodzenia reaktora jest 12 kotłów parowych, z których każdy jest zbudowany ze 145 ton stali. W 2019 r. przetransportowano je do dawnej turbinowni, a w czerwcu 2020 r. zakończono cięcie pierwszego kotła parowego w zbudowanym specjalnie w tym celu warsztacie cięcia na sucho (rys. 5). W związku z wnioskami wyciągniętymi z tego procesu oraz wprowadzeniem różnych usprawnień w chwili obecnej oczekuje się, że każdy z pozostałych kotłów parowych będzie można zdemontować w czasie krótszym niż 2,5 miesiąca. Kryzys związany z COVID-19 wpłynął głównie na przygotowanie przez wykonawców frontu robót na terenie obiektu, co opóźniło na przykład ukończenie obiektu topienia odpadów metalowych. W 2020 r. w wyniku działań w zakresie likwidacji w elektrowni Bohunice V1 uzyskano łącznie 2388 tony konwencjonalnych materiałów, które można było poddać recyklingowi. Ponadto w wyniku działań w zakresie demontażu na obszarze kontrolowanym uzyskano 2189 tony materiałów, z czego 732 ton odkażono i poddano recyklingowi jako materiały niepromieniotwórcze. Na rys. 6 przedstawiono nakład pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). Zgodnie z bieżącymi bazowymi wskaźnikami wyników termin zakończenia programu przypada na koniec 2025 r., a budżet końcowy (w tym nieprzewidziane wydatki) w dalszym ciągu wynosi 1 237 mln EUR. W trakcie kolejnych optymalizacji harmonogramu zostały wykorzystane wszelkie marginesy czasowe, w związku z czym ostatnie spowolnienie fizycznych postępów wpłynie na termin zakończenia programu. Przedsiębiorstwo JAVYS rozpoczęło pełny przegląd pozostałych zadań w ramach przygotowania kolejnego programu prac. 4.3.Litwa – program Ignalina W skład elektrowni Ignalina wchodzą dwa reaktory RBMK 1500. Blok 1 został zamknięty w 2004 r., a blok 2 – w 2009 r.

Przedsiębiorstwo państwowe Elektrownia Jądrowa Ignalina (INPP) jest operatorem działającym pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Energii, odpowiedzialnym za likwidowane obiekty i – od 2019 r. – obiekty trwałego składowania. We wrześniu 2016 r. wznowiono usuwanie kaset wypalonego paliwa jądrowego z budynków reaktorów (bloków 1 i 2) i z obu reaktorów całkowicie usunięto paliwo. Wszystkie nowe pojemniki osłonowe w liczbie 191 dostarczono w lutym 2020 r., czyli rok przed terminem. Wszystkie nieuszkodzone kasety paliwa jądrowego z bloku 1 i części bloku 2, które składowano w zbiornikach wypalonego paliwa jądrowego, przeniesiono do pojemników osłonowych, a następnie do obiektu czasowego składowania wypalonego paliwa jądrowego (rys. 7). Do końca 2020 r. 98 % (w stosunku do planowanego celu 90 %) kaset wypalonego paliwa jądrowego zostało przeniesionych do tego nowego specjalnego obiektu w celu bezpiecznego składowania. Pozostałe kasety zostały uszkodzone, kiedy reaktor był uruchomiony, i należy postępować z nimi z zachowaniem większych środków ostrożności. Zakończenie tych prac zaplanowano na październik 2022 r. Jednocześnie rozpoczęto prace w ramach umowy zawartej przez INPP na oczyszczenie, opróżnienie i odkażenie zbiorników wypalonego paliwa jądrowego. Po zdemontowaniu 43 730 ton materiałów z turbinowni i innych budynków pomocniczych (z szacowanych 47 277 ton) prace związane z usuwaniem i odkażaniem urządzeń dobiegają końca (>90 %). Budynek jest wykorzystywany jako miejsce czasowego składowania materiałów poddawanych oczyszczaniu, zanim kontrola regulacyjna będzie mogła zostać zniesiona, oraz niskoaktywnych odpadów promieniotwórczych przed przeniesieniem ich do ostatecznego obiektu trwałego składowania. Podczas 3-tygodniowego przymusowego urlopu pracowników pracujących w obiekcie spowodowanego kryzysem związanym z COVID-19 utrzymano w ramach programu wsparcie dla Litwy zgodnie z polityką Komisji dotyczącą wspierania regionów peryferyjnych i europejskiej gospodarki podczas pandemii. Bardzo istotne było zapewnienie, aby wykwalifikowani pracownicy pracujący przy programie likwidacji nie zostali zwolnieni, ponieważ mogłoby to spowodować dodatkowe koszty i opóźnienia w przyszłości. Skorelowane utrudnienia dostępu w odniesieniu do inspektorów ds. zabezpieczania materiałów jądrowych spowodowały pewne opóźnienia w usuwaniu paliwa. Demontaż reaktora Ignalina stanowi bezprecedensowe wyzwanie: nigdy wcześniej nie przeprowadzano demontażu dużego reaktora z rdzeniem grafitowym. W pierwszym etapie (lata 2020–2027) INPP usunie wszystkie podzespoły znajdujące w górnej i dolnej części szybów reaktora. Projekt późniejszego usunięcia zawartości szybów, tj. grafitu, konstrukcji metalowych i wypełniacza, poprzedzony jest analizą opcji. Analiza opóźniła się o około rok ze względu na złożone przygotowanie zamówienia przez litewskie zainteresowane strony. W 2020 r. Komisja ustanowiła ściślejszy nadzór i kontrolę nad tym projektem, w szczególności poprzez ustanowienie niezależnego panelu ekspertów ad hoc. Panel ten przedstawił szczegółowe zalecenia w odniesieniu do strategii przetargowej i strategii zawierania umowy. Po przeprowadzeniu analizy opcji zostanie opracowany szczegółowy projekt preferowanego rozwiązania oraz obiektu do czasowego składowania napromieniowanych odpadów. Ze względu na opóźnienie w rozpoczęciu projektu oraz fakt, że jest to pierwszy tego rodzaju projekt, wymagana będzie na późniejszym etapie ponowna ocena terminu zakończenia programu. Postępowanie o udzielenie zamówienia na budowę repozytorium przypowierzchniowego składowania odpadów o krótkiej żywotności oraz niskiej i średniej radioaktywności opóźniono ze względu na niepowodzenie procedury przetargowej; obecnie postępowanie rozpoczęto ponownie po dokonaniu niewielkich zmian technicznych i zwiększeniu budżetu. Zakończono budowę składowiska na odpady o krótkiej żywotności oraz niskiej i średniej radioaktywności; formalny odbiór obiektu planowany jest na początek 2021 r., a pierwszy cykl załadunku ma nastąpić wkrótce potem. Po pomyślnym ukończeniu tych obiektów INPP będzie miała wszystkie niezbędne narzędzia do składowania odpadów promieniotwórczych o krótkiej żywotności w ramach planu likwidacji. Trwa opracowywanie planu przebudowy podziemnych bituminizowanych przestrzeni do przechowywania odpadów na repozytorium pod nadzorem właściwych organów regulacyjnych. Zgodnie z aktualnymi bazowymi wskaźnikami wyników termin zakończenia programu nadal przypada na 2038 r. Na rys. 9 przedstawiono nakład pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). Litewski rząd zatwierdził w sierpniu 2020 r. wersję 8 ostatecznego planu likwidacji. Budżet końcowy ogółem (w tym nieprzewidziane wydatki) zwiększono o 200 mln EUR, aby uwzględniał koszty ochrony przeciwpożarowej i fizycznej, które są finansowane w całości z zasobów krajowych. 4.4.Projekty związane z sektorem energetycznym Do 2013 r. w ramach programów pomocy przyznawano fundusze na projekty w całym energetycznym łańcuchu wartości, aby łagodzić wpływ zamknięcia ośmiu elektrowni jądrowych. Do grudnia 2020 r. ukończono 51 projektów o wartości 841,9 mln EUR. Siedem kolejnych projektów o wartości 105,8 mln EUR jest w trakcie realizacji (83 % w Bułgarii, 16 % na Słowacji i <1 % na Litwie). 5.Wymiana wiedzy Ze względu na kryzys związany z COVID-19 w 2020 r. nie odbyło się trójstronne seminarium wymiany wiedzy, lecz (jak wyjaśniono powyżej) wykorzystywanie synergii przynosi efekty w postaci oszczędności czasu i kosztów. Główne obszary wymiany wiedzy między obiektami Bohunice i Kozłoduj dotyczyły: odkażenia pierwotnych obiegów oraz spalania odpadów promieniotwórczych w drodze konwencjonalnego spalania lub w nowoczesnej instalacji topienia plazmowego (zob. sekcja 4.1). Nawiązano kontakty między elektrowniami jądrowymi w Ignalinie i Czarnobylu (Ukraina) w celu wymiany wiedzy na temat demontażu rdzeni reaktora. Począwszy od 2021 r. wymiana wiedzy stała się wyraźnym celem na podstawie nowych rozporządzeń Rady wprowadzających wymóg wymiany doświadczeń i wniosków z programów w całej UE oraz ewentualnie we współpracy z państwami zewnętrznymi wspieranymi w ramach programów wsparcia Komisji. W tych ramach kluczową rolę w zakresie rozpowszechniania będzie odgrywało Wspólne Centrum Badawcze Komisji (JRC). 6.Wnioski Bułgaria, Litwa i Słowacja w 2020 r. w skuteczny sposób kontynuowały prace w zakresie likwidacji elektrowni jądrowych. Analiza zarządzania wartością wypracowaną wykazuje jednak, że we wszystkich trzech programach wzrosło ryzyko opóźnienia terminu zakończenia i konieczne będzie przeprowadzenie ponownej oceny harmonogramu. Ewentualne opóźnienia nie wpłyną na wsparcie finansowe UE dla programów dotyczących elektrowni Kozłoduj, Bohunice i Ignalina w trakcie obowiązywania WRF 2021–2027. W przypadku elektrowni Ignalina decydujące znaczenie dla potwierdzenia terminu zakończenia programu i ogólnych potrzeb finansowych po 2027 r. będzie miał wybór rozwiązania technicznego na potrzeby demontażu reaktorów.