Bruksela, dnia 27.01.2005

COM(2005)14 koncowy

KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY, PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO - SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Projekt Wspólnego Sprawozdania w sprawie Ochrony Socjalnej i Integracji Społecznej

(SEC(2005)69}

WSTęP

Strategia Lizbońska ma na celu promowanie modelu zrównoważonego rozwoju dla Unii, który przyczyniałby się do podnoszenia poziomu życia wszystkich obywateli Europy poprzez łączenie wzrostu gospodarczego z silnym naciskiem na spójność społeczną i ochronę środowiska naturalnego. W swych działaniach, Strategia Lizbońska kładzie nacisk na poprawę mechanizmów koordynacji na szczeblu UE w celu wspierania spójnych i wzajemnie wzmacniających się polityk w obszarze gospodarki, zatrudnienia i spraw społecznych.

Podczas gdy silny wzrost gospodarki i zatrudnienia jest niezbędnym warunkiem koniecznym dla zapewnienia trwałości systemów ochrony socjalnej, postęp w osiąganiu wyższych poziomów spójności społecznej stanowi, wraz ze skutecznymi systemami kształcenia i szkolenia, kluczowy czynnik promowania wzrostu. W tym kontekście, niniejsze pierwsze Wspólne Sprawozdanie w sprawie Ochrony Socjalnej i Integracji Społecznej zaleca podjęcie wysiłków na rzecz modernizacji systemów ochrony socjalnej poprzez zdecydowane i wiarygodne strategie reform.

Integracja społeczna i krajowe strategie zwalczania ubóstwa i wykluczenia społecznego zajmują poczytne miejsce w niniejszym sprawozdaniu sporządzonym na podstawie dwóch rund Metody Otwartej Koordynacji (‘Open Method of Coordination’ – OMC) w zakresie integracji społecznej na poziomie UE15, oraz jej udanego rozszerzenia w 2004 r. na dziesięć nowych Państw Członkowskich. Niniejsze sprawozdanie odnosi się również, chociaż nie tak obszernie, do kwestii emerytur. Głównym punktem odniesienia dla niniejszego sprawozdania jest Wspólne Sprawozdanie z 2003 r. dotyczące odpowiednich i trwałych emerytur. Ostatnie prace przeprowadzone przez Komitet Ochrony Socjalnej (‘Social Protection Committee’ - SPC) dostarczają dodatkowych materiałów, łącznie z wynikami dwustronnej wymiany informacji pomiędzy Komisją Europejską a nowymi Państwami Członkowskimi przeprowadzonymi przed ich przystąpieniem do Unii.

Niniejsze Wspólne Sprawozdanie ma w założeniu być uzupełnieniem do Wspólnego Sprawozdania w sprawie Zatrudnienia oraz do sprawozdania z realizacji Ogólnych Kierunków Polityki Gospodarczej (‘Broad Economic Policy Guidelines’ - BEPG) i ma na celu przedstawienie zrównoważonego i zintegrowanego poglądu na temat głównych wyzwań, którym muszą sprostać Państwa Członkowskie, jeśli chcą osiągnąć ambitne cele lizbońskie. Podtrzymuje zalecenia zawarte w sprawozdaniu Grupy Wysokiego Szczebla Niezależnych Ekspertów (grupa pod przewodnictwem Wima Koka) w zakresie potrzeby położenia większego nacisku na wprowadzanie w życie celów Strategii Lizbońskiej oraz wzmocnienia politycznego zaangażowania na wszystkich szczeblach.

1. OCHRONA SOCJALNA I INTEGRACJA SPOłECZNA: REAGUJąC NA ZMIANY

Wysoki poziom ochrony socjalnej zapewnia społeczeństwu środki do stawiania czoła przeciwnościom oraz eliminowania i zapobiegania najostrzejszym i najbardziej nieludzkim postaciom ubóstwa. Dobrze zaprojektowane systemy ochrony socjalnej przyczyniają się również do rozwoju gospodarki poprzez zapewnienie korzystnego otoczenia dla wzrostu gospodarczego, w którym ludzie i przedsiębiorstwa pewnie konsumują i inwestują; ułatwiają one również zmiany strukturalne poprzez ochronę pracowników przed skutkami restrukturyzacji; wreszcie, stabilizują one zagregowany popyt przez cały okres trwania cyklów gospodarczych oraz stwarzają sprzyjające warunki do poprawy sytuacji gospodarczej.

W celu zrealizowania swojej kluczowej roli w społeczeństwie i gospodarce europejskiej, systemy ochrony socjalnej muszą być otwarte na szersze tendencje społeczne. Złożony zestaw demograficznych, gospodarczych i społecznych czynników, które napędzały i będą w przyszłości napędzać zmiany strukturalne w całej UE, sprawiają, że systemy ochrony socjalnej znajdują się pod presją przystosowania się do zmian i modernizacji.

Znaczące zmiany w strukturze wiekowej społeczeństwa będą miały poważne następstwa dla wszystkich aspektów polityki społecznej. Zmniejszenie się liczebności kohorty wiekowej 0-14 lat uwypukla potrzebę stworzenia środowiska przyjaznego dziecku, w tym odpowiedniego wsparcia dla wczesnego rozwoju i kształcenia podstawowego. Zmniejszanie się liczebności kohorty wiekowej 15-29 lat zwiększa jeszcze znaczenie optymalizacji przejścia ze szkoły do pracy zawodowej. Szybki wzrost liczebności kohorty wiekowej 50-64 lat sprawia, że bardzo wzrasta znaczenie aktywnego starzenia się. Zwiększenie liczebności osób, które ukończyły lub przekroczyły wiek 65 lat uwidacznia pilną potrzebę stworzenia odpowiedniego i wypłacalnego systemu emerytalnego. Wreszcie, powiększenie się liczebności kohorty wiekowej 80+ skutkować będzie stopniowym wzrostem zapotrzebowania na opiekę zdrowotną i na długoterminowe usługi w zakresie opieki związane z wiekiem.

Wyższe saldo imigracji mogłoby pomóc w przezwyciężeniu nierównowagi spowodowanej powyższymi zmianami demograficznymi poprzez zrównoważenie braków w podaży siły roboczej oraz, w kontekście reformy emerytalnej, polepszenie finansowej stabilności systemów emerytalnych. Jednakże, społeczeństwa odczują powyższe potencjalne korzyści tylko pod warunkiem, iż stworzą niezbędne warunki do integracji imigrantów w oficjalny rynek pracy, nauczą się rozwiązywać napięcia między-kulturowe oraz będą w stanie usunąć przeszkody w gospodarczej i społecznej integracji imigrantów.[1]

Zmianom demograficznym towarzyszą szersze zmiany w wartościach kulturowych, stosunkach społecznych, organizacji życia rodzinnego i charakterze pracy.

Oczekiwania społeczne stają się bardziej złożone i zróżnicowane, z rosnącym naciskiem na odpowiednią jakość życia i równowagę między pracą i rozrywką. Indywidualny wybór nabiera znaczenia. Różnorodność niesie ze sobą znaczący wymiar etniczny, zwłaszcza w dużych ośrodkach miejskich. Zwiększona feminizacja siły roboczej znajduje odzwierciedlenie w nowych potrzebach społecznych (np. związanych z instytucjami opieki nad dziećmi oraz osobami starszymi i zależnymi) oraz w nowym podziale obowiązków w gospodarstwie domowym. Nastąpiły znaczące zmiany w strukturze rodziny, zarówno pod względem zmniejszenia wielkości gospodarstw domowych, jak i rosnącej różnorodności powodowanej niższą liczbą zawieranych związków i wyższą stopą ich rozwiązywania. W konsekwencji, więzi rodzinne ulegają osłabieniu i, w razie potrzeby, więcej ludzi musi polegać na alternatywnych formach wsparcia. Wreszcie, środowisko pracy stało się znacznie mniej stabilne i bardziej różnorodne. Rosnącemu zapotrzebowaniu na wysokie kwalifikacje towarzyszy tworzenie dużej liczby mało wydajnych miejsc pracy.

Na tle powyższego zmieniającej się sytuacji, systemy ochrony socjalnej muszą być tak ukształtowane, aby uwzględniać przyszłe potrzeby ekonomiczne i społeczne. Dla przykładu, polityki mające na celu integrację społeczną odgrywają ważną rolę nie tylko w przeciwdziałaniu i zwalczaniu ubóstwa, lecz mogą również przyczyniać się do zwiększenia podaży siły roboczej poprzez rozwijanie zdolności ludzi do świadczenia pracy i rozsądne stosowanie zasady czynienia pracy opłacalną. Reformy mające na celu zapewnienia trwałych i odpowiednich emerytur powinny dążyć do stwarzania właściwych bodźców, zarówno dla pracowników, aby ci mogli pozostać aktywni dłużej, jak i dla pracodawców, aby ci ostatni zatrudniali i utrzymywali na stanowiskach pracy starszych wiekiem pracowników. Dostępne, wysokiej jakości i trwałe systemy opieki zdrowotnej odgrywają znaczącą rolę nie tylko w zwalczaniu chorób i zmniejszaniu zagrożenia wykluczeniem społecznym, lecz również w utrzymywaniu wydajnej siły roboczej.

2. PROMOWANIE INTEGRACJI SPOłECZNEJ

2.1. Sytuacja dotycząca integracji społecznej w 25 Państwach Członkowskich

Walka z ubóstwem i wykluczeniem społecznym pozostaje znaczącym wyzwaniem dla Unii Europejskiej i Państw Członkowskich. Liczba osób dotkniętych ubóstwem i wykluczeniem społecznym w całej Unii jest bardzo znacząca – w 2002 r. ponad 68 milionów osób lub 15% populacji UE było zagrożonych ubóstwem. Liczby te wahają się od 10% i mniej w Czechach, Szwecji, Danii, Węgrzech i Słowenii, do 20% lub więcej w Irlandii, Słowacji, Grecji i Portugalii.

Zagrożenie ubóstwem jest zazwyczaj znacznie większe w odniesieniu do osób bezrobotnych, gospodarstw domowych, w których tylko jeden rodzic wychowuje dziecko (przeważnie kobieta), starszych osób żyjących samotnie (również i w tym wypadku głównie kobiet), oraz rodzin wielodzietnych. Dzieci zazwyczaj najbardziej odczuwają skutki ubóstwa: te, które dorastające w ubóstwie mają słabsze zdrowie, gorzej się uczą i w większym stopniu są zagrożone ryzykiem przyszłego bezrobocia i antyspołecznych zachowań. Istnieją również dowody na związek między zatruciem środowiska naturalnego, a zjawiskiem deprywacji społecznej.

Miara zagrożenia ubóstwem ukazuje jedynie część obrazu, a ostatnie dane przedstawiają cały zakres materialnej deprywacji, zwłaszcza w krajach o znacząco niższym progu ubóstwa.

Stan ubóstwa i materialnej deprywacji jest często pogarszany przez niemożność pełnego uczestnictwa w życiu społecznym na skutek niewystarczającego dostępu do zatrudnienia, edukacji i szkoleń, mieszkalnictwa, transportu lub opieki zdrowotnej.

Zatrudnienie jest kluczowym czynnikiem integracji społecznej, nie tylko jako źródło dochodu, lecz również jako czynnik promujący społeczne uczestnictwo i rozwój osobisty, oraz jako czynnik przyczyniający się do utrzymywania odpowiedniego poziomu życia w starszym wieku poprzez nabywanie uprawnień do świadczeń emerytalnych. Przejście od stanu bezrobocia do stanu zatrudnienia znacznie obniża ryzyko ubóstwa; ponadto, dobro osoby bezrobotnej lub nieaktywnej osoby w wieku produkcyjnym jest jeszcze bardziej wystawione na szwank w przypadku, gdy w obrębie jednego gospodarstwa brakuje dochodów z pracy zarobkowej.

Dane statystyczne dotyczące ubóstwa i wykluczenia społecznego dostępne na szczeblu UE w dalszym ciągu nie obejmują niektórych najbardziej narażonych grup. W Krajowych Planach Działania na rzecz Integracji Społecznej (KPD/integracja) podkreśla się, że imigranci, mniejszości etniczne oraz Romowie, osoby niepełnosprawne, bezdomni, ofiary handlu ludźmi, osoby przebywające w domach opieki lub opuszczające je oraz właściciele gospodarstw niskoprodukcyjnych narażeni są na szczególne zagrożenia. Istotne znaczenie ma również koncentracja niesprzyjających czynników w obrębie poszczególnych społeczności i obszarów geograficznych, zarówno miejskich jak i wiejskich, gdzie ludzie mają do czynienia z głęboko zakorzenionymi czynnikami wykluczenia społecznego, zazwyczaj przekazywanymi z pokolenia na pokolenie.

W latach bezpośrednio poprzedzających ustanowienie nowej strategii, odnotowano tendencję spadkową w poziomie względnego ubóstwa, ze średnią dla UE (15 Państw Członkowskich) obniżającą się z 18% w 1995 r. do 15% w 2000 r. Fakt ten można w dużej mierze przypisać znaczącemu polepszeniu sytuacji na rynku pracy. Obecnie istnieje wyraźne ryzyko, że ostatnie spowolnienie gospodarcze i towarzysząca temu rosnąca stopa bezrobocia, oraz mniejsza liczba miejsc pracy, zwiększa liczbę osób narażonych na ubóstwo i społeczne wykluczenie i pogarsza pozycję tych, którzy już się w takiej sytuacji znajdują.

Wiele nowych Państw Członkowskich stoi przed jeszcze większym wyzwaniem. W tych państwach, szybki wzrost gospodarczy wspierany jest masowymi działaniami restrukturyzacyjnymi w przemyśle i rolnictwie, które to działania, jeśli nie będzie im towarzyszyć odpowiednia polityka integracji społecznej, mogą skutkować rosnącą liczbą osób zagrożonych ubóstwem.

2.2. Kluczowe priorytety

Pozytywnym rezultatem procesu integracji społecznej jest większa przejrzystość kluczowych priorytetów polityki zwalczania ubóstwa i wykluczenia społecznego, co zostało odzwierciedlone w założeniach polityk przyjmowanych przez Państwa Członkowskie. W Unii szczególny nacisk kładzie się na siedem kluczowych priorytetów:

1. zwiększenie udziału w rynku pracy: postrzegany jako najważniejszy priorytet przez większość Państw Członkowskich, cel ten przekłada się na rozszerzenie aktywnych polityk kształtowania rynku pracy i zapewniania ściślejszego związku pomiędzy ochroną socjalną, kształceniem ustawicznym i reformami rynku pracy tak, by uzyskać efekt ich wzajemnego wzmacniania;

2. modernizacja systemów ochrony socjalnej: oznacza to zapewnienie powszechnej adekwatności i dostępności trwałych systemów ochrony socjalnej oraz zapewnienia, aby korzyści adresowane do tych, którzy są w stanie pracować, 0 stwarzały bodźce do pracy oraz wystarczającą osłonę pozwalającą ludziom przystosować się do zmian;

3. rozwiązywanie kwestii nierówności w systemie kształcenia i szkoleń: kładzie się nacisk na zapobieganie wczesnemu kończeniu formalnego kształcenia i szkoleń, ułatwianiu przejścia ze szkoły do pracy, zwłaszcza w odniesieniu do osób o niskich kwalifikacjach; zwiększanie dostępu najmniej uprzywilejowanych grup do kształcenia i szkolenia oraz ich integracja z głównym nurtem edukacji; promowanie powszechnego kształcenia ustawicznego, w tym e-nauczania. Powszechnie uznaje się potrzebę większego i skuteczniejszego inwestowania w kapitał ludzki, i to w każdym wieku;

4. eliminacja ubóstwa wśród dzieci: działanie to postrzegane jest jako kluczowy krok w zwalczaniu zjawiska dziedziczenia ubóstwa z pokolenia na pokolenie. Szczególny nacisk kładzie się na wczesną interwencję i wczesną edukację wspierającą najmniej uprzywilejowane dzieci oraz na zwiększanie dodatków dochodowych i wsparcia dla rodzin i samotnych rodziców. Szereg państw zwraca również coraz większą uwagę na promowanie praw dzieci jako podstawy polityki zwalczania ubóstwa i społecznego wykluczenia;

5. zapewnianie odpowiednich warunków mieszkaniowych: w niektórych Państwach Członkowskich zwraca się uwagę na polepszanie standardów mieszkalnictwa; w innych, na potrzebę rozwiązania problemu braku mieszkań czynszowych dla najbardziej zagrożonych grup. Szereg Państw Członkowskich rozwija bardziej zintegrowane podejście do rozwiązywania problemu bezdomności;

6. poprawę dostępu do usług wysokiej jakości: działanie to obejmuje lepszy dostęp do usług zdrowotnych i długoterminowych usług w zakresie opieki, usług socjalnych i transportu, poprawie lokalnego otoczenia, jak również inwestycje w odpowiednią infrastrukturę i wykorzystanie potencjału nowych, powszechne dostępnych Technologii Informatycznych i Komunikacyjnych;

7. przezwyciężanie dyskryminacji i zwiększanie integracji mniejszości etnicznych i imigrantów: zwalczanie wysokiego poziomu wykluczenia będącego udziałem poszczególnych grup, zwłaszcza Romów, obejmuje różnorodne działania, takie jak zwiększanie dostępu do najważniejszych usług i możliwości, wdrażanie ustawodawstwa zwalczającego dyskryminację oraz rozwijanie ukierunkowanego podejścia zorientowanego na rozwiązywanie konkretnych sytuacji.

Przy realizacji powyższych priorytetów, Państwa Członkowskie muszą rozwijać zintegrowane i skoordynowane strategie na szczeblu lokalnym i regionalnym, w szczególności adresowane do tych społeczności miejskich i wiejskich, które borykają się z szeregiem niekorzystnych czynników. Strategie te powinny dostosowywać polityki do lokalnych sytuacji i angażować wszystkie odpowiednie podmioty. Niezwykle istotne jest również uwzględnianie problematyki równouprawnienia przy realizacji wszystkich powyższych priorytetów.

2.3. Wzmacnianie procesu społecznej integracji

Rozwój i wdrażanie KPD/integracja przez wszystkie Państwa Członkowskie stanowi wyraźny sygnał ich intencji wzmocnienia wysiłków na rzecz zwalczania ubóstwa i społecznego wykluczenia. W szczególności, silne zaangażowanie polityczne demonstrowane przez UE10 Państw Członkowskich nadało nowe tempo omawianemu procesowi i, w szerszym wymiarze, uwypukliło znaczenie Metody Otwartej Koordynacji (OCM)).

Podejścia przyjęte przez poszczególne Państwa Członkowskie różnią się w zależności od ich sytuacji wyjściowych, systemu opieki społecznej i doświadczenia w rozwijaniu strategii zwalczania ubóstwa. Większość Państw Członkowskich rozwinęła kompleksowe podejście to rozwiązywania problemu ubóstwa i wykluczenia, które obejmuje szeroki wachlarz dziedzin poszczególnych polityk. Wzmacnia się uregulowania instytucjonalne mające na celu uwzględnianie problemów integracji społecznej przy kształtowaniu polityk krajowych. Zwraca się większą uwagę na kwestię koordynacji między różnymi departamentami i szczeblami rządowymi w celu większego zintegrowania działań. Wreszcie, zwraca się rosnącą uwagę na zachęcanie kluczowe strony zainteresowane do większego zaangażowania się (partnerzy społeczni, NGOs i przedsiębiorstwa).

Ogólnie rzecz biorąc, dotychczasowy wkład Otwartej Metody Koordynacji w zwalczanie wykluczenia społecznego jest pozytywny i stanowi dobrą podstawę do dalszych działań. Wspólnotowy program działań na rzecz zwalczania wykluczenia społecznego wniósł znaczący wkład poprzez promowanie badań, wzajemne weryfikacje przez Państwa Członkowskie, transnarodowe projekty wymiany i tworzenia sieci na szczeblu UE. Jednakże, jest także jasne, że potrzebnych będzie znacznie więcej działań na szczeblu krajowym i unijnym, jeżeli nadrzędny cel procesu integracji społecznej, jakim jest wniesienie decydującego wkładu w eliminację ubóstwa do 2010 r., ma być osiągnięty. W tym zakresie, Państwa Członkowskie powinny:

- uściślić związki z polityką gospodarczą i zatrudnienia: związki takie muszą ulec wzmocnieniu, szczególnie poprzez wprowadzenie większej przejrzystości środków budżetowych niezbędnych do osiągnięcia celów określonych w KPD/integracja i bardziej przejrzyste wykorzystywane funduszy strukturalnych do osiągania celów związanych z integracją społeczną;

- wzmocnić zdolność wdrażania: cel ten obejmować będzie wzmocnienie zdolności administracyjnych i instytucjonalnych, w tym systemów ochrony socjalnej, opieki społecznej i instrumentów oceny stopnia włączania problematyki równouprawnienia do wszystkich nurtów polityki, lepszą koordynację między różnymi instytucjami i szczeblami rządowymi (np. krajowymi, regionalnymi i lokalnymi); oraz usprawnianie mechanizmów większego zaangażowania asie zainteresowanych podmiotów;

- skoncentrować się na kluczowych kwestiach i określić bardziej ambitne cele: powyższy proces uległby znacznemu wzmocnieniu, gdyby Państwa Członkowskie zidentyfikowały kwestie mające dla nich fundamentalne znaczenie i określiły cele, również ilościowe, w stosunku do każdej z nich. Należałoby następnie monitorować postęp w osiąganiu powyższych celów i składać stosowne sprawozdanie. Dla Państw Członkowskich, które pozostają w tyle w jakieś dziedzinie, pożytecznym byłoby uwzględnianie osiągnięć Państw mających najlepsze wyniki, jako punktu odniesienia;

- wzmocnić monitoring i ocenę polityk: kluczem do lepszego wdrożenia jest wprowadzenie skuteczniejszych rozwiązań dla monitorowania i oceny wpływu danej polityki, przy zaangażowaniu wszystkich podmiotów zainteresowanych, włączając w to partnerów społecznych, oraz opracowywania aktualniejszych i odpowiedniejszych danych.

Na szczeblu UE, Komisja i Rada powinny:

- w większym stopniu włączać cele związane z integracją społeczną do głównego nurtu polityk UE: niezbędne jest uwzględnianie społecznej integracji przy projektowaniu i wdrażaniu polityk UE, aby zapewnić wsparcie dla krajowych wysiłków na rzecz promowania społecznej integracji. Realizacji powyższego celu służyć będzie rozszerzenie OMC na system opieki zdrowotnej i długookresowej opieki tak, aby zapewnić ich dostępność, wysoką jakość i trwały charakter;

- w większym stopniu wykorzystywać potencjał OMC do skuteczniejszego wdrażania polityki: niezbędne jest uzupełnienie wymiany dobrych praktyk o przejrzyste określenie dobrych i złych praktyk, jeżeli wymiana ta ma wspomóc Państwa Członkowskie w tworzeniu odpowiednich polityk. Wspólne wskaźniki powinny odgrywać kluczową rolę w tym względzie;

- zapewnić, że fundusze strukturalne będą nadal odgrywały kluczową rolę w promowaniu integracji społecznej: potencjalny wkład funduszy strukturalnych, zwłaszcza Europejskiego Funduszu Społecznego (ESF), w rozwiązywanie problemu ubóstwa i wykluczenia społecznego, musi być wzmocniony i w pełni wykorzystany. Należy uwzględnić kluczową rolę funduszy podczas debaty na temat przyszłych perspektyw finansowych na lata 2007-2013;

- kontynuować opracowywanie wspólnych wskaźników i zwiększać dywersyfikację źródeł danych: pomimo zwiększenia trafności wskaźników i tym samym, podstawowych zdolności statystycznych, zwłaszcza dzięki wprowadzeniu statystyki UE w zakresie dochodów i warunków życia (EU-SILC), nadal występują luki w dostarczaniu aktualnych i odpowiednich danych, które to luki utrudniają analizę porównawczą. W szczególności, istnieje potrzeba lepszego uchwycenia wielowymiarowego charakteru społecznego wykluczenia i ubóstwa.

3. EMERYTURY I AKTYWNE STARZENIE SIę

3.1. Zapewnienie trwałych i adekwatnych świadczeń wyzwaniem dla systemów emerytalnych

Państwa Członkowskie od dawna są świadome skutków, jakie proces starzenia się społeczeństwa niesie dla ich repartycyjnych systemów emerytalnych, a obecnie zaczynają także zdawać sobie sprawę z wyzwań, które owo starzenie się stawia przed kapitałowymi programami emerytalnymi. Powyższa sytuacja wymaga przeprowadzenia wiarygodnych reform mających na celu zapewnienie odpowiednich przyszłych korzyści opartych na finansowo trwałych podwalinach. W kontekście Strategii Lizbońskiej opracowano OMC w zakresie emerytur w celu promowania powyższych wysiłków na rzecz reform skoncentrowanych na trzech głównych aspektach wspólnych celów: adekwatności, finansowej trwałości i modernizacji świadczeń w celu dostosowania ich do zmian zachodzących w społeczeństwie.

Pierwsze Wspólne Sprawozdanie dotyczące adekwatnych i trwałych systemów emerytalnych wykazało, że większość Państw Członkowskich UE15 już osiągnęło znaczący postęp w ograniczaniu przyszłych tendencji w sferze wydatków na publiczne systemy emerytalne. Od tego czasu, szereg Państw Członkowskich przeprowadziło dalsze reformy. Kolejne sprawozdania z wykonania krajowych strategii przyniosą najnowszą ocenę osiągniętego postępu, w tym również w 10 nowych Państwach Członkowskich.

Wspomniane wyżej Wspólne Sprawozdanie podkreślało nierozerwalny związek pomiędzy stabilnością a odpowiednim poziomem emerytur. Przyszłe systemy emerytalne będą mogły (nadal) zapewniać odpowiednie świadczenia tylko pod warunkiem, iż będą one stabilne pod względem finansowym i dobrze przystosowane do zmieniającego się kontekstu społecznego; i odwrotnie, – jeżeli systemy emerytalne nie będą w stanie zapewnić odpowiednich dochodów emerytom, pociągnie to za sobą dodatkowe koszty, na przykład w postaci zwiększonych nakładów na opiekę społeczną. Z tego też względu znaczącym wyzwaniem będzie osiągnięcie finansowej stabilności bez uszczerbku dla odpowiedniej wysokości świadczeń

We wspomnianym wspólnym sprawozdaniu zaznaczono, iż wiele reform ukierunkowanych na ograniczenie przyszłego wzrostu wydatków obejmowało również środki mające na celu zapobieganie ubóstwu dzięki wzmocnieniu gwarancji minimalnego dochodu dla osób starszych. Niektóre z powyższych reform przełożą się na znaczące zmniejszenie średniej stopy zastąpienia świadczenia emerytalnego zapewnionej przez ustawowe programy emerytalne. Mogłoby to sugerować poważne problemy dotyczące odpowiedniej wysokości emerytur w przypadku braku właściwej reakcji ze strony Państw Członkowskich, które powinny zachęcać ludzi do późniejszego przechodzenia na emeryturę i zwiększać dostępność dodatkowych programów emerytalnych.

3.2. Dwie główne odpowiedzi na powyższe wyzwania: dłuższy okres życia zawodowego i większa rola prywatnego zabezpieczenia.

Modernizacja systemów ochrony socjalnej może pomóc w promowaniu późniejszego przechodzenia na emeryturę. Istotne jest, by emerytury przed osiągnięciem standardowego wieku emerytalnego lub przed ukończeniem standardowej kariery zawodowej wypłacane były tylko tym osobom, które rzeczywiście nie są w stanie zarabiać na utrzymanie, lub które zgadzają się na aktuarialną redukcję swych emerytur. Jednocześnie, systemy emerytalne powinny oferować możliwość uzyskania prawa do wyższej emerytury dzięki dłuższemu okresowi świadczenia pracy. A więc, podniesienie efektywnego wieku emerytalnego stanowi kluczowe narzędzie pogodzenia odpowiedniej wysokości emerytur z ich finansową stabilnością.

Badania przeprowadzone przez Komitet Ochrony Socjalnej dowiodły, że główne drogi wczesnego wycofywania się z rynku pracy, w szczególności programy wcześniejszych emerytur, zasiłki dla bezrobotnych i świadczenia inwalidzkie, są krytycznie oceniane przez większość Państw Członkowskich. Jednocześnie, oferuje się więcej możliwości uzyskania wyższych dochodów emerytalnych poprzez podwyżkę emerytur w zamian za odroczenie momentu odejścia na emeryturę lub zezwalając na łączenie dochodów uzyskiwanych z tytułu pracy z emeryturą (stopniowe przechodzenie na emeryturę lub praca w niepełnym wymiarze godzin po przejściu na emeryturę). Jednakże, w wielu Państwach Członkowskich istnieje jeszcze szerokie pole do popisu w dziedzinie reform emerytalnych.

Komitet Ochrony Socjalnej bada również rolę prywatnie zarządzanych programów zabezpieczenia emerytalnego. Większość Państw Członkowskich oczekuje, iż prywatne zabezpieczenie uzyskane poprzez programy pracownicze lub indywidualne będzie ogrywać większą rolę w przyszłości, chociaż programy publiczne pozostaną najważniejszym źródłem dochodów emerytów w znakomitej większości państw. Prywatne zabezpieczenie emerytalne może spotęgować złożony charakter systemów emerytalnych, zarówno na poziomie ogólnym, jak i indywidualnym. Wymagać to będzie wypracowania kompleksowych systemów informacyjnych i monitorujących, które wyjaśniałyby związki między prywatnym zabezpieczeniem a finansami publicznymi, oraz interakcję między prywatnymi świadczeniami emerytalnymi a publicznymi gwarancjami dochodów dla emerytów. Właściwa informacja ma również olbrzymie znaczenie dla osób prywatnych, ponieważ umożliwia im dokonywanie trudnych wyborów niosących ze sobą długotrwałe skutki dla ich dochodów i poziomu życia.

3.3. Modernizacja systemów emerytalnych

Odpowiednie i sprawiedliwe emerytury dla wszystkich możliwe są do uzyskania tylko pod warunkiem, że programy emerytalne są dobrze dostosowane do zmieniających się potrzeb jednostek. Programy te muszą uwzględniać większą różnorodność form zatrudnienia oraz dążenie do większego równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Ponadto, należy rozważyć kwestie zarządzania, zwłaszcza potrzebę oparcia reform na wiarygodnej informacji i silnym konsensusie.

Modernizacja emerytur i, w szerszym wymiarze, systemów ochrony socjalnej musi być również postrzegana jako kluczowy element realizacji celów Strategii Lizbońskiej. Odpowiedź na wyzwania stawiane przez starzenie się społeczeństw wymaga przeglądu tradycyjnych modeli cyklu życiowego w miarę zacierania się granic między poszczególnymi etapami poświęconymi uczeniu się, pracy i opiece. Systemy ochrony socjalnej muszą przystosowywać się do powyższych zmian oraz pozwalać ludziom i zachęcać ich do jak najpełniejszego wykorzystywania możliwości stwarzanych przez dynamiczną gospodarkę i rynek pracy.

4. KLUCZOWE PRZESłANIA

- Poprawa adekwatności ochrony socjalnej jest niezbędna do wzrostu i zatrudnienia jak również do spójności społecznej. Wydłużenie okresu życia zawodowego i podnoszenie poziomu zatrudnienia winny pozostać kluczowym motorem napędowym procesu modernizacji systemu ochrony socjalnej. I odwrotnie, przystosowując się do zmieniających się potrzeb jednostek w czasie trwania ich cyklu życiowego, systemy ochrony socjalnej ułatwią zarządzanie nowymi zagrożeniami.

- Na poziomie UE, planowane rozszerzenie na opiekę zdrowotną i usprawnienie wszystkich procesów ochrony socjalnej i integracji społecznej w 2006 r. powinno być wykorzystane do położenia większego nacisku na wdrożenie i zapewnienie efektu synergii w całym przedmiotowym zakresie. Powyższym działaniom winno towarzyszyć poszanowanie dla odrębnego charakteru każdego aspektu polityki, tzn., integracji, emerytur, zdrowotnej i długoterminowej opieki oraz OMC w dziedzinie ochrony socjalnej.

- W dziedzinie integracji społecznej, wyniki dotychczasowej działalności wskazują, że uzasadniona jest zarówno wytrwałość jak i ambicja. Wytrwałość będzie potrzebna, ponieważ zwalczanie źródeł ubóstwa i wykluczenia wymagać będzie wspólnego wysiłku również po 2010 r.; natomiast potrzeba ambicji wynika z faktu, iż mechanizm wspólnego działania wszystkich zaangażowanych stron w całej UE jest obecnie silnie zakotwiczony.

- Podczas gdy polityki na rzecz integracji społecznej muszą przystosowywać się do różnorodności wyzwań stojących przed Państwami Członkowskimi, kluczowym priorytetem pozostaje wymóg wieloaspektowego podejścia. Działania, które były dotychczas podejmowane, potwierdzają trafność wyboru szeregu kluczowych priorytetów. Skoncentrowanie się na tych priorytetach pomoże w rozwiązywaniu niektórych najbardziej palących kwestii, takich jak zapobieganie ubóstwu wśród dzieci, wspomaganie zdolności opiekuńczych rodzin, zwalczanie braku równouprawnienia oraz zjawiska bezdomności i torowanie nowych dróg integracji mniejszości etnicznych i imigrantów.

- Nadchodzący proces ewaluacji, która ma być przeprowadzona w 2005 r., powinien skupić się na kwestii wdrożenia powyższych priorytetów tak, by przygotować się do nowego cyklu Metody Otwartej Koordynacji po 2006 r. Państwa Członkowskie i Komisja powinny w szczególności ocenić sposoby zwiększenia skuteczności krajowych strategii przez przyjęcie celów i stosowanie punktów odniesienia oraz wskaźników, stworzenia ściślejszych więzi z polityką gospodarczą i zatrudnienia, skuteczny monitoring i ocenę oraz wykorzystanie funduszy strukturalnych i Europejskiego Funduszu Społecznego. Należy także dokonać przeglądu tego, w jakim stopniu dzięki krajowym strategiom zdołano zaangażować władze lokalne i regionalne, partnerów społecznych i inne uczestniczące strony i przyczynić się do podniesienia świadomości palącej kwestii ubóstwa i społecznego wykluczenia.

- Umożliwienie ludziom powrotu do i utrzymania pracy, zwiększanie możliwości uzyskania zatrudnienia i udziału w rynku pracy jest kluczowe dla realizacji celów konkurencyjności, zatrudnienia i społecznej integracji określonych w Strategii Lizbońskiej. Ten ostatni cel nadal napotyka wiele wyzwań w rozszerzonej Europy, zważywszy sytuację ludzi najbardziej wykluczonych z rynku pracy. Na podstawie lekcji wyniesionych z OMC w dziedzinie integracji społecznej i Europejskiej Strategii Zatrudnienia, Komisja powinna skonsultować się w 2005 r. z partnerami społecznymi, Państwami Członkowskimi i wszystkimi uczestniczącymi podmiotami czy i jakie dalsze działania na szczeblu UE mogą pomóc sprostać powyższym wyzwaniom.

- W dziedzinie emerytur, utrzymywanie stanu zatrudnienia starszych wiekiem pracowników jawi się jako kluczowe wyzwanie w całej Unii Europejskiej. Winno być ono traktowane priorytetowo w procesie reform w celu zapewnienia przyszłej adekwatności i finansowej stabilności systemów emerytalnych. Rosnąca oczekiwana długość życia wymagać będzie dalszego podwyższenia wieku opuszczania rynku pracy, co sugeruje stopniową eliminację różnych zachęt do wczesnego przechodzenia na emeryturę. Państwa Członkowskie powinny ocenić rolę systemów ochrony socjalnej w promowaniu dłuższych okresów życia zawodowego.

[1] Patrz wniosek Komisji w sprawie przeprowadzenia pogłębionej dyskusji na temat migracji ekonomicznej w COM (2004)881, „Zielona Księga w sprawie migracji ekonomicznej.”