W 2017 r. ceny detaliczne dla gospodarstw domowych w UE obniżyły się po raz pierwszy od 2008 r. Zatrzymał się trend wzrostów opłat sieciowych oraz podatków i obciążeń. Obciążenia nie zwiększały się po części z powodu zmniejszających się kosztów jednostkowych inwestycji w energię odnawialną, co spowodowało zmniejszenie dochodów potrzebnych na inwestycje. Podatki i obciążenia stanowią do 40 % średnich cen energii elektrycznej w UE.

Na hurtowym rynku energii elektrycznej postępuje proces łączenia rynków i zwiększania połączenia międzysystemowe, co w wyraźny sposób przyczynia się do ujednolicania cen (i świadczy o większej efektywności rynków); wyjątkiem są tu skrajne wzrosty i spadki cen, gdy różnice w podaży są zbyt duże, aby zniwelować je między państwami członkowskimi. Choć coraz większy udział energii odnawialnej na ogół wpływa na obniżkę cen na rynkach transakcji natychmiastowych, ogólne trendy cenowe są nadal zdominowane przez ceny węgla i gazu, które zazwyczaj wyznaczają cenę krańcową i, przykładowo, odpowiadają za wzrost cen od lata 2016 r. (spotęgowany surową zimą na początku 2017 r.).

W sprawozdaniu zwraca się uwagę na utrzymująca się zmienność cen energii, zwłaszcza światowych cen paliw kopalnych, których ostatnie wzrosty mają istotny wpływ na unijną gospodarkę i wzrost kosztów energii w UE. Zwyżki cen wskazują na silne ekonomiczne uzasadnienie dekarbonizacji UE oraz zwiększają korzyści ekonomiczne z niej wynikające. W sprawozdaniu oceniono też trwające udoskonalanie funkcjonowania europejskich rynków energii i związanych z nimi ram prawnych. Ma to istotne znaczenie, ponieważ efektywne rynki energii obniżą jej koszty, utrzymają konkurencyjność przemysłu oraz przyniosą dochody konieczne do finansowania przyszłych dużych inwestycji w sektorze.

Gaz dostarczany na unijnych rynkach detalicznych jest opodatkowany po niższych stawkach dla przedsiębiorstw, z uwagi na ich konkurencyjność, a także dla gospodarstw domowych w niektórych państwach członkowskich, w których gaz stanowi główne źródło ogrzewania domów, a co za tym idzie – produkt pierwszej potrzeby. W związku z tym ceny detaliczne są w dużym stopniu determinowane cenami hurtowymi, a składnik energii stanowi nawet 80 % ceny. W ujęciu bezwzględnym składnik energii zmniejszył się o 2,4 % rocznie w przypadku odbiorców przemysłowych, a jego rozpiętość zmniejszyła się w ciągu ostatnich dziesięciu lat o 11 %, co wskazuje na postępy w tworzeniu jednolitego rynku gazu. Warto również odnotować niższe podatki i obciążenia nakładane na dużych przemysłowych odbiorców energii w porównaniu ze średnimi przemysłowymi odbiorcami energii.

To właśnie całkowity koszt energii (a nie tylko cena) jest istotny dla zrozumienia kwestii przystępności cenowej i konkurencyjności w odniesieniu do europejskich gospodarstw domowych i przedsiębiorstw. Nie mamy możliwości wpływania na światowe ceny paliw kopalnych, ale dostępne są racjonalne pod względem kosztów możliwości zmniejszania zużycia i zmiany rodzaju zużywanej przez nas energii.

Rosnące ceny paliw kopalnych są dla UE przypomnieniem i zachętą do zwiększenia efektywności energetycznej oraz do przyspieszenia działań na rzecz dekarbonizacji i transformacji energetycznej. Ceny ropy naftowej i gazu są ustalane na rynkach światowych. Zmieniają się w zależności od zmian globalnego popytu i globalnej podaży, przy czym od 2016 r. rosną (w ujęciu ogólnym), co przypomina większości państw członkowskich UE, będących importerami netto, o ich zależnej pozycji nabywcy. Ceny energii elektrycznej również ulegają wahaniom, pośrednio z powodu cen paliw kopalnych. W związku z tym UE pozostaje wystawiona na działanie zewnętrznych sił rynkowych i czynników geopolitycznych, co sprawia, że przemysł i gospodarstwa domowe są narażone na zmiany cen, i co przekłada się na bilans handlowy i wyniki całej gospodarki. Modelowanie prowadzone przez Komisję Europejską pokazuje, że ceny ropy naftowej na poziomie średnio 75 USD za baryłkę w 2018 r. zmniejszyłyby unijny PKB o około 0,4 % w latach 2018 i 2019 i zwiększyłyby inflację o 0,6 punktu procentowego w 2018 r., w porównaniu do rezultatów oczekiwanych w przypadku, gdyby ceny ropy naftowej utrzymały się na poziomach z 2017 r. .

Nastąpiła istotna poprawa w zakresie energochłonności przemysłu UE, a w ostatnim czasie wystąpił również spadek udziału energii w kosztach produkcji. Jednak przemysł w innych państwach jest niekiedy efektywniejszy niż w Europie, a zmienność cen oznacza, że ekspozycja przedsiębiorstw na koszty energii może jeszcze ulec pogorszeniu. W istocie ekspozycja branż przemysłowych w Japonii i Korei na wyższe ceny energii sprawiła, że stały się one bardziej efektywne energetycznie; państwa produkujące energię (Rosja, USA) są mniej efektywne energetycznie. Wyjątek stanowią Chiny. Widać zatem ponownie, że rosnące ceny energii mogą same w sobie przyczyniać się do mniejszego zużycia energii i większej efektywności energetycznej. Takie sygnały cenowe wymagają jednak towarzyszących im środków ułatwiających ciągłą dekarbonizację przemysłu. Środki te mogą mieć charakter regulacyjny lub finansowy, a w związku z tym zakres rządowej interwencji na rzecz innowacji w przemyśle staje się nieodzowną częścią kombinacji polityk służących transformacji energetycznej.

Potwierdzając wcześniejsze ustalenia ze sprawozdania z 2016 r. dotyczącego cen i kosztów energii, udział kosztów energii w kosztach produkcji spada w przypadku zdecydowanej większości sektorów badanych w latach 2008–2015 (najnowsze dostępne dane); największe spadki wystąpiły w niektórych energochłonnych sektorach. Łączna kwota kosztów energii w badanych sektorach spadła o 8 % w latach 2010–2015. Nastąpiło to pomimo rosnących cen oraz stabilnych poziomów produkcji i było po części spowodowane poprawą w zakresie energochłonności. Koszty energii nie przyczyniły się do wzrostu całkowitych kosztów produkcji w zdecydowanej większości sektorów produkcyjnych analizowanych w ostatnich latach. Sytuacja taka nie wystąpiła jednak we wszystkich podsektorach energochłonnych sektorów. Przykładowo w przypadku aluminium pierwotnego koszty energii wzrosły i stanowiły 40 % całkowitych kosztów produkcji w 2017 r.

Oprócz środków w zakresie ustalania cen dla gospodarstw domowych w celu zarządzania cenami energii UE jest światowym liderem w dziedzinie polityki efektywności energetycznej i działań służących redukcji kosztów. Wykorzystywanie efektywnych energetycznie urządzeń w ramach unijnego systemu ekoprojektu i etykietowania energetycznego, a także remonty budynków możliwe dzięki aktom prawnym UE oraz unijnym i krajowym systemom finansowania – wszystko to służy zmniejszeniu zużycia energii, a przez to wydatków gospodarstw domowych na energię.

4.Dochody rządowe z opodatkowania energii i subsydiowanie energii

Dochody rządowe z opodatkowania energii

W roku 2016 podatki od energii pobierane przez państwa członkowskie UE wynosiły 280 mld EUR, czyli 4,7 % całkowitych przychodów z podatków. Stosunkowo duże znaczenie dochodów z opodatkowania energii pozostaje dość stabilne od kryzysu gospodarczego w 2008 r. Akcyza (która w ponad 80 % pochodzi z produktów z ropy naftowej) stanowi największą część podatków od energii.

Należy podkreślić rolę, jaką opodatkowanie energii odgrywa w gospodarce. Po pierwsze zapewnia ono istotne dochody do budżetu ogólnego, co jest ważne nie tylko w czasach ograniczeń fiskalnych. Wysoki udział podatków w cenach energii może zmniejszać skutki zmienności cen paliw kopalnych; dzięki łagodzeniu skutków nieoczekiwanych wahań cen chronieni są zarówno konsumenci, jak i przemysł. Dodatkowo podatki i obciążenia nakładane na energię mogą posłużyć do wzmocnienia sygnałów cenowych, aby zniechęcać do pewnych zachowań (na przykład do nadmiernego zużycia paliw zanieczyszczających środowisko lub wyrządzających inne szkody). Ponadto przychody rządu mogą zostać wykorzystane do przeciwdziałania niedoskonałościom rynku poprzez dotowanie pożądanych zmian, na przykład inwestycji w dziedzinach, z którymi rynek (energii) nie radzi sobie odpowiednio. Istnieje zatem powiązanie między rządowymi podatkami i obciążeniami nakładanymi na energię, dochodami z energii i subsydiami na energię.

Omawiając subsydia, należy zauważyć, że istnieje kilka uzasadnionych powodów interwencji w sektorze energii w postaci wsparcia finansowego lub regulacyjnego, aby korygować niedoskonałe rynki i wytyczyć długofalowe kierunki strategiczne, których nie da się zapewnić w inny sposób. Jak wspomniano powyżej, konieczność pobudzania innowacji w zakresie nowych sektorów, materiałów lub procesów jest bardzo uzasadniona w kontekście dekarbonizacji i transformacji energetycznej. Niektóre subsydia mogą jednak, ze względu na zmieniające się okoliczności, stać się zbędne lub nadmierne. Unia Europejska (wraz z państwami G-20) wzywa w szczególności do zniesienia nieefektywnych dopłat do paliw kopalnych, gdyż dopłaty te hamują przejście na czystą energię.

W ostatnich latach całkowite europejskie subsydia na energię wzrosły z 148 mld EUR w 2008 r. do 169 mld EUR w 2016 r., przy czym głównym beneficjentem był sektor energetyczny (102 mld EUR w 2016 r.), a w dalszej kolejności sektor mieszkaniowy (24 mld EUR), energochłonny przemysł wytwórczy (18 mld EUR) i transport (13 mld EUR). Na wzrost ten składały się rosnące dotacje na odnawialne źródła energii, które w 2016 r. osiągnęły poziom 76 mld EUR. W latach 2008–2016 wartość bezpłatnych uprawnień do emisji zmniejszyła się z 41 mld EUR do 4 mld EUR, ze względu na spadające ceny węgla i mniejszą liczbę sektorów kwalifikujących się do otrzymania bezpłatnych uprawnień do emisji.

Wyraźnie widać, że zgodnie z porozumieniem paryskim wprowadzono na poziomie unijnym i krajowym szereg środków służących dekarbonizacji i innowacjom w sektorze energetycznym, gospodarstwach domowych i transporcie. Mimo to oraz pomimo międzynarodowych zobowiązań, które poczyniono w kontekście grup G-20 i G-7, dopłaty do paliw kopalnych w UE nie zmniejszyły się jednak i szacuje się, że wynoszą 55 mld EUR, utrzymując się na mniej więcej stabilnym poziomie we wszystkich sektorach, co oznacza, że polityka unijna i polityki krajowe będą wymagać wzmocnienia w celu stopniowego wycofania takich dopłat. Według najnowszych dostępnych porównań międzynarodowych (dane za rok 2015) dopłaty do paliw kopalnych są jeszcze wyższe poza UE. Dopłaty do produktów naftowych (głównie w formie obniżek podatków) mają największy udział w subsydiowaniu paliw kopalnych.

Wykres

10

— Wsparcie finansowe na paliwa kopalne w UE- Źródło: KE, Trinomics

5.Ceny, koszty i inwestycje

Powyższa analiza uwypukliła wpływ cen na odbiorców energii, natomiast kolejnym istotnym zagadnieniem jest rola, jaką odgrywają ceny w zapewnianiu przedsiębiorstwom energetycznym przychodów na pokrycie ich kosztów i inwestycji. Pomimo wahań i podwyżek cen rosnąca konkurencja na europejskim rynku energii, słabe punkty w strukturze rynku oraz konieczność dokonywania znacznych nowych inwestycji oznaczają, że rynek nie zawsze jest w stanie zapewnić finansowanie inwestycji; ceny nie zawsze wystarczają na pokrycie kosztów. Z tego względu należy przeanalizować trendy cen energii i paliw w stosunku do kosztów inwestycji energetycznych, zwłaszcza w odniesieniu do „uśrednionego kosztu energii elektrycznej”, który obejmuje niezbędne koszty kapitałowe i operacyjne. Jak omówiono powyżej, wytwórcy energii elektrycznej otrzymują obecnie znaczne subsydia, zwłaszcza w formie dopłat do energii odnawialnej i płatności w ramach mechanizmu zdolności wytwórczych, aby pokryć koszty inwestycji, które nie są finansowane w drodze zwykłych transakcji handlowych podejmowanych w obecnej strukturze rynku energii elektrycznej.

Pomimo rosnącego udziału koniecznych inwestycji w wytwarzanie odnawialnej energii elektrycznej, spadające koszty takich technologii, w połączeniu z przewidywanym lepszym działaniem europejskiego rynku energii, w tym oczekiwanym rosnącym wpływem magazynowania energii i zarządzania popytem, powinny sprawić, że rynek będzie zapewniał przychody w coraz większym stopniu wystarczające do pokrycia kosztów inwestycji w zakresie całości lub większości nowych zdolności wytwórczych w nadchodzącym dziesięcioleciu. Jednocześnie projekcje cen paliw kopalnych, kosztów inwestycji, kosztów emisji oraz obniżonego współczynnika obciążenia wskazują, że przyszłym inwestycjom w wytwarzanie energii elektrycznej z paliw kopalnych coraz trudniej będzie pokryć (uśrednione) koszty zdolności wytwarzania energii elektrycznej z paliw kopalnych.

Uwaga 1: wykresy pudełkowe pokazują poziom minimalny zaobserwowany w danym okresie (dolny wąs), pierwszy kwartyl (dolny pasek), medianę (czarna linia), trzeci kwartyl (górny pasek) oraz poziom maksymalny (górny wąs).

Uwaga 2: na potrzeby wizualizacji wykres po lewej ograniczono do poziomu 200 EUR/MWh.

Uwaga 3: na powyższym wykresie nie uwzględniono kosztów magazynowania energii i dodatkowych połączeń międzysystemowych.

Uwaga 4: ceny historyczne są podawane według obecnej wartości euro, wartości za rok 2030 są podawane w euro z 2013 r. Ceny i koszty są podane jako średnia dla UE-28.