[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 23.2.2009

KOM(2009) 84 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

STRATEGIA UE NA RZECZ WSPIERANIA DZIAŁAŃ ZMNIEJSZAJĄCYCH RYZYKO ZWIĄZANE Z KLĘSKAMI ŻYWIOŁOWYMI W KRAJACH ROZWIJAJĄCYCH SIĘ

{SEK(2009) 217}{SEK(2009) 218}{SEK(2009) 220}

1. WPROWADZENIE

Klęski żywiołowe osłabiają rozwój i zagrażają osiągnięciu milenijnych celów rozwoju. Dawno już udowodniono, że zmniejszanie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi (DRR) przynosi duże korzyści w stosunku do kosztów, które powoduje. Międzynarodowa strategia ONZ na rzecz ograniczania zakresu klęsk żywiołowych (ISDR) definiuje DRR jako: „Działania podjęte w celu zmniejszenia ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi i niekorzystnych skutków zagrożeń naturalnych poprzez systematyczną analizę i zarządzanie przyczynami klęsk żywiołowych, w tym poprzez unikanie zagrożeń, zmniejszenie społecznej i gospodarczej podatności na zagrożenia i większą gotowość na wypadek wystąpienia niekorzystnych zjawisk”.

UE jest największym na świecie donatorem pomocy, ale brakuje jej ram strategicznych porządkujących wsparcie na rzecz DRR w krajach rozwijających się. Komisja proponuje przyjęcie strategii UE na rzecz wsparcia DRR w krajach rozwijających się, udzielanego zarówno poprzez współpracę na rzecz rozwoju, jak i pomoc humanitarną, w celu wsparcia planu działania z Hyogo[1] i osiągnięcia milenijnych celów rozwoju.

Oparta na art. 180 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, niniejsza strategia stanowi jedną z dwóch części pakietu dotyczącego DRR w ramach UE[2] i poza jej granicami; dotyczy także odpowiednich powiązań pomiędzy tymi dwoma płaszczyznami. Strategia uzupełnia i wspiera istniejące inicjatywy UE w sprawie zmian klimatu.

2. UZASADNIENIE

2.1. Liczba klęsk żywiołowych rośnie – a najbardziej dotknięte nimi są kraje rozwijające się

W ciągu ostatnich 30 lat zwiększyła się zarówno częstotliwość, jak i intensywność klęsk żywiołowych. Całkowita liczba zarejestrowanych klęsk żywiołowych zwiększyła się z 73 w 1975 r. do około 440 w 2007 r. Liczba klęsk żywiołowych klimatycznych zwiększyła się prawie trzykrotnie, z 1280 pomiędzy 1978 r. i 1987 r. do 3435 pomiędzy 1998 r. i 2007 r.[3]

Klęski żywiołowe najmocniej dotykają kraje rozwijające się, ponieważ są one najbardziej podatne na ich skutki i mają najmniejszą zdolność do zwalczania ich następstw. Na przykład trzęsienie ziemi o sile 6,6 w skali Richtera w Iranie w 2003 r. zabiło ponad 40 000 osób. Dla porównania trzęsienie ziemi o sile 6,5 w skali Richtera w środkowej Kalifornii, które miało miejsce cztery dni wcześniej, spowodowało śmierć dwóch osób i zranienie 40 osób.[4] Klęski żywiołowe powodują także przesunięcie znacznych zasobów z inwestycji w rozwój na pomoc i odbudowę, pozbawiając w ten sposób osoby ubogie środków niezbędnych do wydźwignięcia się z ubóstwa. Szacuje się, że w prowincji Aceh w Indonezji tsunami z 2004 r. zwiększyło udział osób znajdujących się poniżej granicy ubóstwa z 30% do 50%[5].

Ponadto kraje rozwijające się są w dużym stopniu zależne od zdrowych zwierząt i roślin (zbiorów), stąd klęski żywiołowe wywołane przez zagrożenia biologiczne mogą mieć negatywny wpływ na bezpieczeństwo żywnościowe i w rezultacie powodować kolejne klęski żywiołowe. W odniesieniu do zagrożeń biologicznych należy pamiętać, że inwazje chorób lub szkodników, jeżeli nie będzie się im odpowiednio przeciwdziałać, mogą łatwo przekształcić się w zagrożenia endemiczne, i wpłynąć znacząco na „gospodarczy” status kraju lub regionu, a zatem także jego średnio- i długoterminowe perspektywy rozwoju gospodarczego.

Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu ustalił, że zmieniła się częstotliwość lub intensywność niektórych ekstremalnych zjawisk pogodowych[6]. Zmiany te już w chwili obecnej mogą przyczyniać się do zwiększenia liczby i intensywności klęsk żywiołowych, stąd potrzeba skutecznego DRR jest jeszcze większa i jeszcze bardziej nagląca .

2.2. Inwestowanie w DRR opłaca się

Klęsk żywiołowych można uniknąć. Istnieją sposoby, aby zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia i złagodzić ich skutki, np. poprzez usunięcie głównych przyczyn podatności ludzi na klęski żywiołowe i zwiększeniu ich zdolności do przeciwdziałania klęskom żywiołowym. DRR obejmuje uzyskanie gotowości na wypadek wystąpienia klęsk żywiołowych, ograniczania ich skutków i zapobieganie im. Ma także na celu zwiększenie odporności na klęski żywiołowe i jest wsparte wiedzą o tym jak zarządzać ryzykiem, budować zdolności i wykorzystywać informacje oraz technologie komunikacyjne oraz narzędzia obserwacji powierzchni Ziemi.

Przykłady pomyślnego zastosowania DRR Huragan czwartej kategorii o nazwie Michelle w 2001 r. był najsilniejszym huraganem, który zaatakował Kubę w ciągu 50 lat. Dzięki kubańskiemu skutecznemu systemowi wczesnego ostrzegania i planowi gotowości na atak huraganu 700 000 osób zostało ewakuowanych, a 270 000 spośród nich zapewniono tymczasowego schronienie i zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych przez dłuższy czas. Około 777 000 zwierząt zostało przeniesionych do bezpiecznych obszarów. Huragan miał poważne negatywne skutki gospodarcze, ale odnotowano tylko 5 osób zabitych i 12 rannych. [7] W 1998 r. tsunami uderzyło w północno-zachodnie wybrzeże Papui Nowej Gwinei, co spowodowało 2200 ofiar śmiertelnych. Dzięki działaniom z zakresu DRR podjętym przez Azjatyckie Centrum Ograniczania Zakresu Klęsk Żywiołowych, tsunami w 2000 zniszczyło tysiące domów, ale nie spowodowało śmierci ani jednej osoby. [8] |

Skuteczne DRR może zmniejszyć liczbę ofiar śmiertelnych i straty materialne. Badania zdają się wskazywać na potencjalne zyski w wysokości od dwóch do czterech dolarów za każdego dolara zainwestowanego w DRR dzięki zapobieżeniu klęskom żywiołowym lub zmniejszeniu ich następstw[9].

2.3. Międzynarodowe działania na rzecz DRR

W ostatnich latach działania w tej dziedzinie zaczęły się koncentrować w większym stopniu na wdrażaniu kompleksowych rozwiązań dotyczących DRR, a w mniejszym stopniu na reagowaniu na klęski żywiołowe. W 2005 r. 168 rządów przyjęło Plan działania z Hyogo na lata 2005-2015: Budowanie odporności krajów i społeczności na klęski żywiołowe, a Komisja [10] w pełni wspiera jego wdrożenie. Wyzwanie polega na tym, aby przekształcić ten plan w efektywne działania na poziomie globalnym regionalnym, krajowym i lokalnym. Wiele krajów rozwijających się wkłada duży wysiłek we wdrażania planu działania z Hyogo, jednak ogranicza je brak funduszy i zdolności[11]. Druga globalna konferencja w sprawie DRR, zaplanowana na czerwiec 2009 r., ma na celu podtrzymanie wdrażania planu działania z Hyogo i zidentyfikowanie osiągniętych postępów. Inicjatywy takie jak Globalny Instrument na rzecz Ograniczania Zakresu Klęsk Żywiołowych i Odbudowy (GFDRR) Banku Światowego świadczą o rosnącej na świecie świadomości dotyczącej tego zagadnienia.

W trakcie negocjacji prowadzonych zgodnie z Ramową konwencją Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC), a w szczególności w planie działania z Bali przyjętym w 2007 r., także wskazano DRR jako sposób na dostosowanie się do zmian klimatycznych w celu zmniejszenia ich skutków, oraz jako uzupełnienie długoterminowych działań na rzecz złagodzenia skutków zmian klimatycznych[12].

2.4. Podstawy działań UE na rzecz DRR

Zarówno Konsensus europejski w sprawie rozwoju z 2005 r., jak i Konsensus europejski w sprawie pomocy humanitarnej z 2007 r. zobowiązują UE do wspierania polityki i działań dotyczących DRR. W konkluzjach Rady z 2008 r. w sprawie poprawienia zdolności Unii do reagowania na wystąpienie katastrof wezwano Komisję do zaprezentowania propozycji dotyczącej unijnej strategii na rzecz DRR w krajach rozwijających się. Parlament Europejski także wielokrotnie ponawiał wezwania do prowadzenia bardziej aktywnej polityki na rzecz DRR i do zwiększenia środków finansowych przeznaczanych na ten cel.

Większość państw członkowskich UE i Komisja Europejska popierają regularne działania na rzecz DRR we wszystkich krajach rozwijających się. Istnieją dobre przykłady koordynacji działań unijnych, np. w Bangladeszu kompleksowy program zarządzania klęskami żywiołowymi na lata 2010-2014 będzie wspólnie wspierany przez WE i brytyjski departament ds. rozwoju międzynarodowego. Tym niemniej obecne działania UE nie mają charakteru strategicznego, ponieważ głównie realizowane są w ramach projektów i programów ad hoc i są często nieskoordynowane oraz niewystarczające. Na przykład w ciągu 10 lat inwestycji na rzecz gotowości na wypadek wystąpienia klęsk żywiołowych w sześciu szczególnie narażonych na klęski żywiołowe regionach świata, w szczególności za pośrednictwem swoich programów DIPECHO, Komisja odnotowała bardzo niewiele przypadków formalnej współpracy z państwami członkowskimi. Wydaje się, że skuteczność działań UE jest ograniczona szeregiem czynników. Są to:

- brak strategicznych i politycznych ram dotyczących DRR. Chociaż plan działania z Hyogo zawiera zharmonizowane wskazówki dotyczące DRR, nie jest łatwy do wykorzystania na potrzeby współpracy na rzecz rozwoju. Na przykład prawie nie wspomina się w nim o kontekście regionalnym mimo zalet i korzyści skali, które są możliwe do uzyskania dzięki działaniom na poziomie regionalnym. Jak dotąd jedynie Wielka Brytania i Szwecja (SIDA) opracowały politykę/strategię dotyczącą DRR, ale inne państwa członkowskie planują to zrobić. Około 10 państw członkowskich wraz z Komisją obecnie zwiększa indywidualne wsparcie na rzecz DRR. Doprowadzi to bez wątpienia do dalszego zwiększenia fragmentacji lub dublowania działań, jeżeli nie będzie unijnej strategii umożliwiającej uporządkowanie tych działań;

- brak wspólnego stanowiska. UE nie posiada obecnie wspólnego stanowiska w sprawie DRR, nawet jeżeli można zauważyć postępujące zbliżanie poglądów na temat DRR. DRR musi stać się elementem dialogu politycznego pomiędzy UE a krajami rozwijającymi się i będzie najbardziej skuteczne, jeżeli stanowisko UE będzie spójne i skoordynowane. Brak wyraźnego i skoordynowanego stanowiska UE był na przykład wyraźnie widoczny podczas pierwszej globalnej konferencji na temat ograniczania zakresu klęsk żywiołowych w 2007 r. UNFCCC to kolejne forum, w ramach którego potrzebne jest skoordynowane stanowisko UE wobec DRR i zmian klimatycznych;

- ograniczony postęp jeżeli chodzi o uwzględnianie DRR. Ze względu na zagrożenie jakie klęski żywiołowe stanowią dla rozwoju, DRR należy szerzej uwzględniać w unijnej pomocy na rzecz rozwoju. Tego typu działania są obecnie prowadzone w kilku państwach członkowskich i przez Komisję Europejską, ale postępy dotychczas były nierówne i ograniczone; należy je zintensyfikować; [13]

- brak wystarczających powiązań pomiędzy DRR i zmianami klimatycznymi. DRR jest ważnym elementem dostosowania do zmian klimatycznych, a skuteczne DRR musi w coraz większym stopniu uwzględniać nowe zagrożenia związane ze zmianami klimatycznymi. W rzeczywistości jednak korzyści i efekty synergii możliwe do uzyskania dzięki powiązaniu DRR i zmian klimatu nie są odpowiednio wykorzystywane.

Powyższe czynniki wskazują, że strategia UE na rzecz wspierania DRR w krajach rozwijających się dałaby UE strategiczną wizję, której w obecnej chwili jej brakuje, a jednocześnie pozwoliłaby na połączenie wszystkich realizowanych obecnie działań na rzecz DRR, co pozwoliłoby na wykorzystanie korzyści i efektu synergii w bardziej spójny i skoordynowany sposób, w tym także jeżeli chodzi o spójność polityczną, unikanie dublowania wysiłków, oszczędność funduszy, skuteczność i wymianę najlepszych praktyk.

3. W KIERUNKU STRATEGII UE NA RZECZ WSPARCIA DRR W KRAJACH ROZWIJAJąCYCH SIę

Proponowana strategia opiera się na opracowaniach strategicznych przygotowanych w Komisji Europejskiej[14] i w państwach członkowskich oraz doświadczeniach dotyczących DRR zgromadzonych we wszystkich regionach, w których znajdują się kraje rozwijające się. Chociaż określone w strategii priorytetowe obszary, w których powinno podejmować się działania, są w pełni zgodne z priorytetami zawartymi w planie działania z Hyogo, ogólny cel strategii, cele strategiczne i priorytety dotyczące jej wdrożenia odzwierciadlają kontekst – istnienie partnerstwa i współpracy pomiędzy UE a krajami rozwijającymi się, w tym na szczeblu regionalnym.

3.1. Cele

Ogólnym celem jest przyczynienie się do zrównoważonego rozwoju i ograniczania ubóstwa poprzez zmniejszenie wpływu klęsk żywiołowych na ubogie i najbardziej podatne na zagrożenia kraje i grupy ludności za pomocą ulepszonego DRR.

Aby osiągnąć ten ogólny cel, UE będzie pomagała osiągnąć następujące cele strategiczne:

1. wspieranie krajów rozwijających się, tak aby uwzględniały one zagadnienia związane z DRR w swojej polityce na rzecz rozwoju i skutecznie planowały ich realizację;

2. wspieranie krajów rozwijających się i ich społeczeństw w bardziej skutecznym zmniejszaniu ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi poprzez ukierunkowane działania dotyczące zapobiegania klęskom żywiołowym, ograniczania ich skutków i zwiększania gotowości na wypadek ich wystąpienia;

3. szersze uwzględnienie zagadnień związanych z DRR w polityce i programowaniu pomocy na rzecz rozwoju i pomocy humanitarnej UE, jak również przy reagowaniu kryzysowym, w zakresie w jakim obejmuje ono reagowanie na klęski żywiołowe i odbudowę.

3.2. Zasięg geograficzny, zakres i podejście do DRR

Objęte strategią są wszystkie kraje rozwijające się[15] oraz kraje i terytoria zamorskie (KTZ), jednak specjalną uwagę poświęca się regionom szczególnie narażonym na klęski żywiołowe, najmniej rozwiniętym oraz wysoce podatnym na zagrożenia krajom i miejscowościom, jak również najbardziej podatnym na zagrożenia grupom[16]. Realizowana będzie także współpraca w dziedzinie DRR z regionami najbardziej oddalonymi.

Przedmiotem współpracy są klęski żywiołowe wywołane przez zagrożenia naturalne[17] i technologiczne. Różne zagrożenia mogą wchodzić w interakcje, czego rezultatem jest efekt domina – np. degradacja środowiska zwiększa skutki powodzi, powodując epidemie. Należy zatem uznać za właściwe podejście polegające na zajmowaniu się wieloma zagrożeniami jednocześnie, ponieważ może ono doprowadzić do zwiększenia odporności także na inne rodzaje klęsk żywiołowych. W strategii uznaje się, że klęski żywiołowe mogą zaostrzyć istniejące napięcia i zwiększyć niestabilność, ale nie analizuje się w niej problemu klęsk spowodowanych przez człowieka, jak konflikty i wojny[18]. Uwzględnione zostaną zarówno wolno, jak i szybko pojawiające się klęski żywiołowe; klęski na dużą skalę, ale także klęski zlokalizowane, lecz często pojawiające się, jak osunięcia się ziemi, nagłe powodzie, pożary, burze, wybuchy epidemii dotykających ludzi, zwierzęta i rośliny. Należy mieć na uwadze, że różne rodzaje klęsk żywiołowych mogą wymagać różnego rodzaju podejścia.

Strategia łączy wsparcie dla uwzględnienia DRR w działaniach zewnętrznych UE i w strategiach krajów rozwijających się oraz ukierunkowane działania na rzecz DRR, które mogą skutecznie uzupełniać działania na rzecz uwzględnienia DRR i przynosić ogromne, natychmiastowe korzyści. Przykładem mogą być tutaj najważniejsze inwestycje w DRR, które można łatwo powielić, takie jak konkretne programy dotyczące DRR lub regionalne systemy wczesnego ostrzegania. Duże znaczenie ma regionalny wymiar podejmowanych działań, ponieważ klęski żywiołowe przekraczają granice międzypaństwowe. UE wykorzysta swoją obecność i doświadczenie dotyczące działań na szczeblu regionalnym, aby wesprzeć działania, które są bardziej efektywne, jeżeli realizuje się je na poziomie regionalnym zgodnie z zasadami przewagi komparatywnej i pomocniczości.

4. PRIORYTETOWE OBSZARY DZIAłANIA

4.1. Zagwarantowanie, że DRR jest priorytetem na poziomie lokalnym i krajowym, a jego wdrażanie opiera się na silnej podstawie instytucjonalnej

Zaangażowanie polityczne jest najważniejszym czynnikiem decydującym o postępie w sprawach związanych z DRR na wszystkich poziomach. UE będzie wspierać kraje rozwijające się poprzez objęcie przywództwa w sprawach związanych z DRR i wdrażaniem planu działania z Hyogo, oraz będzie promowała DRR poprzez propagowanie go i pokazywanie korzyści z niego płynących.

Wdrażanie planu działania z Hyogo obejmuje także wsparcie dla szerszego uwzględnienia DRR w: a) polityce na rzecz rozwoju i polityce humanitarnej oraz przy ich planowaniu b) reagowaniu kryzysowym, w zakresie w jakim obejmuje ono reagowanie na klęski żywiołowe i odbudowę, oraz c) strategiach dostosowania do zmian klimatycznych. Aby wesprzeć działania w tym kierunku należy udostępnić zasoby w Komisji, państwach członkowskich UE i krajach rozwijających się.

Skuteczne DRR musi ponadto mieć silną podstawę instytucjonalną, którą można wzmocnić poprzez np. budowanie zdolności, dobre rządy, promowanie właściwej polityki i przepisów, ułatwianie dostępu do informacji oraz skuteczne mechanizmy koordynacyjne. Należy sformalizować szeroki dialog z zainteresowanymi podmiotami w ramach platform krajowych, tak aby dostarczać im wskazówek politycznych i koordynować prowadzone działania. Ważne jest także, aby wzmocnić zdolność systemu międzynarodowego do działania na podstawie zobowiązań międzynarodowych oraz do koordynowania pomocy ze strony donatorów z UE w celu zwiększenia skuteczności pomocy.

UE będzie: ►promować uwzględnienie kwestii związanych z DRR wśród tematów poruszanych podczas spotkań politycznych na wysokim szczeblu oraz uczyni DRR częścią swojego regularnego dialogu z państwami rozwijającymi się; ►wspierać uwzględnienie DRR w polityce na rzecz rozwoju w krajach rozwijających się oraz jej planowaniu, w tym we właściwych politykach sektorowych, strategii dostosowania do zmian klimatu i zagadnieniach horyzontalnych; ►skuteczniej włączać DRR do polityki, strategii wsparcia, programów i projektów UE; ►wspierać rozwój i wdrażanie krajowych ram politycznych, prawnych i instytucjonalnych dotyczących DRR, w tym platform krajowych i regionalnych; ►gwarantować ściślejszą koordynację wsparcia na rzecz DRR w krajach rozwijających się, aby pomóc im wdrażać strategię; ►wspierać ONZ/ISDR w roli organu koordynującego wdrażanie planu działania z Hyogo. |

4.2. Identyfikowanie, ocenianie i kontrolowanie zagrożeń związanych z klęskami żywiołowymi – oraz poprawa systemów wczesnego ostrzegania

Lepsza znajomość zagrożeń, szczególnie w kontekście zwiększającej się zmienności klimatu oraz podatności na zagrożenia lub ogromny wzrost globalnego handlu żywymi zwierzętami i produktami umożliwia poszczególnym społecznościom i krajom lepsze zrozumienie, przewidywanie i zmniejszanie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi. Należy uwzględnić ten czynnik w procesie decydowania o polityce.

Ze względu na niedoskonałość modeli analitycznych konieczne jest skuteczniejsze identyfikowanie i wzmacnianie zdolności do analizy ryzyka, promowanie zintegrowanego oceniania podatności na zagrożenia i zdolności, modernizacja stacji monitorowania danych i zdolności do niezawodnego wczesnego ostrzegania oraz promowanie wspólnej pokryzysowej oceny zniszczeń i potrzeb (PDNA)[19] w celu opracowania strategii dotyczących DRR i działań odpowiadających unikalnym okolicznościom, w których znajdują się zagrożeni ludzie, oraz wzmocnienia odporności. Budowa zdolności i instrumentów gwarantujących, że wczesne ostrzeganie dotrze wszędzie tam, gdzie jest potrzebne, aby przynosić korzyści najbardziej zagrożonym społecznościom i ludziom, będzie istotną częścią tego procesu.

Duże znaczenie dla rozwiązania tego problemu ma zwiększenie zdolności badawczych i statystycznych oraz rozpowszechnianie rezultatów dotyczących DRR. UE ma znaczne zdolności badawcze, w tym 7. program ramowy w zakresie badań i Wspólne Centrum Badawcze, wspierające narzędzia takie jako Kopernikus, które powinny wzmacniać i uzupełniać działania krajów rozwijających się. UE zagwarantuje, że inicjatywy mające na celu konsolidację wiedzy, rozwijane w kontekście komunikatu w sprawie wspólnotowego podejścia do zapobiegania naturalnym i wywołanym przez człowieka klęskom żywiołowym, zostaną odpowiednio powiązane ze sobą.

UE będzie: ►wspierać intensyfikację badań (naukowych, technologicznych i społeczno-ekonomicznych) oraz rozbudowę zdolności statystycznych w krajach rozwijających się; ►promować przygotowywanie krajowych ocen ryzyka uwzględniających wiele zagrożeń jednocześnie oraz dzielenie się informacjami i wiedzą dotyczącą ryzyka; ►promować wspólne pokryzysowe oceny zniszczeń i potrzeb, opracowywane we współpracy z Bankiem Światowym i ONZ, w celu wsparcia krajowych ocen i zwiększenia odporności krajów na kryzysy; ►wspierać oceny ryzyka przygotowywane przez poszczególne społeczności i włączać je do ocen krajowych i regionalnych; ►promować wymianę najlepszych praktyk, pomysłów i doświadczenia zarówno pomiędzy krajami rozwijającymi się, jak i pomiędzy krajami rozwijającymi i krajami rozwiniętymi; ►wspierać budowę lub wzmocnienie systemów wczesnego ostrzegania, w tym systemów wczesnego ostrzegania wykorzystujących czynnik ludzki i budowę pokrewnych zdolności. |

4.3. Wykorzystanie wiedzy, innowacji i edukacji do budowy kultury bezpieczeństwa i odporności na wszystkich poziomach

Skutki klęsk żywiołowych można znacznie zmniejszyć, jeżeli ludzie są dobrze poinformowani o potencjalnym ryzyku oraz o potencjalnych opcjach i działaniach, które mogą podjąć, aby zmniejszyć swoją podatność na zagrożenie i lepiej się przygotować.

Świadomość opinii publicznej na temat DRR można poprawić poprzez przekazywanie informacji dotyczących ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi odpowiednim władzom i społecznościom lokalnym; dzięki temu ludzie będą mogli sami się chronić i uczynić swoje miejsce zamieszkania bardziej odpornymi na klęski żywiołowe. Ważną rolę mogą również odegrać media. W szczególności dzieci można informować o DRR poprzez uwzględnienie materiałów na temat DRR w formalnych i nieformalnych działaniach edukacyjnych i szkoleniach oraz zapewnienie łatwego dostępu do informacji na temat ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi i sposobów chronienia się przed nimi.

Wsparcie we wdrażaniu rynkowych mechanizmów ubezpieczeniowych także może być narzędziem zwiększającym świadomość opinii publicznej na temat ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi i powinno stanowić bodziec skłaniający do zachowań zmniejszających ryzyko.

UE będzie: ►wspierać kampanie i programy uświadamiające; ►wspierać uwzględnianie DRR w działaniach edukacyjnych i szkoleniach; ►pomagać w tworzeniu łatwiejszego dostępu do informacji na temat DRR, szczególnie ludziom zamieszkałym na obszarach wysokiego ryzyka; ►wspierać rozwój i rozbudowę programów zarządzania ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi na poziomie lokalnych społeczności, w tym wykorzystanie rynkowych mechanizmów ubezpieczeniowych. |

4.4. Zmniejszenie roli czynników ryzyka

Podatność na zagrożenia zwiększa wiele czynników: np. ubóstwo, niewłaściwe planowanie i zagospodarowanie przestrzenne, szybki wzrost ludności, zwiększająca się gęstość zaludnienia i gwałtowna urbanizacja, złe sprawowanie rządów, brak zabezpieczeń społecznych i finansowych, zły stan zdrowia i niepełnosprawność, złe zarządzanie zasobami naturalnymi, degradacja środowiska, nierówne traktowanie płci, brak bezpieczeństwa zaopatrzenia w żywność, intensyfikacja zmian klimatycznych oraz fakt, że obecnie więcej ludzi żyje na zagrożonych obszarach.

UE będzie działała na rzecz uwzględniania związków pomiędzy DRR i tymi różnorodnymi zagadnieniami, tak aby uczynić wsparcie ze strony UE bardziej spójnym i odpornym na klęski żywiołowe, przy jednoczesnym wykorzystaniu potencjalnym efektów synergii. W szczególności UE zagwarantuje, że odpowiednio powiązane zostaną programy dotyczące zasobów naturalnych i ochrony środowiska, w tym inicjatywy takie jak światowy sojusz na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatycznym, wspólny dokument KE i Wspólnego Przedstawiciela ds. WPZiB na temat zmian klimatu i bezpieczeństwa międzynarodowego[20] oraz plan działania UE na rzecz klimatu i rozwoju[21]. Powiązanie działań na rzecz DRR i na rzecz dostosowywania do zmian klimatycznych może przynieść wiele korzyści dzięki uniknięciu dublowania działań i instytucji.

UE będzie: ►wspierać łączenie DRR z zagadnieniami, które stanowią czynnik ryzyka sprzyjający wystąpieniu klęsk żywiołowych; ►poszukiwać sposobów, aby bardziej bezpośrednio i harmonijnie powiązać DRR i cele mające związek z dostosowaniem do zmian klimatycznych; ►wspierać zintegrowane programy i projekty dotyczące DRR oraz różnorodnych zagadnień zidentyfikowanych jak złożone czynniki ryzyka (np. DRR / dostosowanie do zmian klimatu / bezpieczeństwo zaopatrzenia w żywność); ►badać w jaki sposób można pozyskać innowacyjne finansowanie na rzecz zarówno DRR, jak i dostosowania do zmian klimatycznych. |

4.5. Zwiększenie gotowości na wypadek wystąpienia klęsk żywiołowych w celu zagwarantowania skutecznej reakcji na wszystkich poziomach

Gotowość na wypadek klęsk żywiołowych może obejmować wiele różnych rodzajów działań, jak planowanie awaryjne, gromadzenie sprzętu i zapasów, służby ratunkowe i systemy dyżurów, komunikacja, zarządzanie informacjami i ustalenia koordynacyjne, budowa zdolności wśród społeczności narażonych na ryzyko i ich instytucji, szkolenia dla personelu, próbne alarmy i ćwiczenia dla ludności, edukacja publiczna.

Działania mające na celu zwiększenie gotowości łączą się naturalnie z działaniami na rzecz reagowania i odbudowy. Z tego punktu widzenia stanowią one dobrą okazję, aby zagwarantować spójność pomiędzy działaniami mającymi na celu zarządzanie klęskami żywiołowymi, często podlegającym kompetencjom organów obrony cywilnej i aby zapewnić spójność oraz wzajemne uzupełnianie się pomocy humanitarnej i pomocy na rzecz rozwoju, np. poprzez opracowanie lub rozbudowę krajowych zdolności przeprowadzenia pokryzysowej oceny zniszczeń i potrzeb oraz przygotowania planów odbudowy uwzględniających perspektywę DRR.

Skuteczne plany i organizacja mające na celu uzyskanie gotowości pomagają także w reagowaniu na wielu małym i średnim klęskom żywiołowym, które regularnie zdarzają się w wielu społecznościach. Wsparcie umożliwiające wspólnotom samodzielne działanie w przypadku klęski żywiołowej i gotowość finansowa umożliwiająca likwidację skutków klęski żywiołowej bez popadania w niepotrzebne problemy makroekonomiczne lub budżetowe są bardzo ważne z punktu widzenia trwałego ograniczania ubóstwa. Rządy mogłyby udostępnić odpowiednie bodźce/wsparcie, aby promować odpowiedzialne zachowania wśród przedsiębiorstw i partnerstwo publiczno-prywatne, które są szczególnie ważne dla budowy (przystępnych cenowo) mechanizmów ubezpieczeniowych zabezpieczających przed klęskami żywiołowymi.

UE będzie: ►wspierać programy budowy gotowości na poziomie poszczególnych wspólnot; ►wspierać zwiększanie gotowości i opracowywanie planów kryzysowych, które uwzględniają najbardziej aktualne oceny dotyczące ryzyka; ►promować uwzględnianie DRR w procesie reagowania na klęski żywiołowe i procesie odbudowy; ►promować mechanizmy przenoszenia i współdzielenia ryzyka. |

5. WDRAżANIE STRATEGII

5.1. Priorytety dotyczące wdrażania

UE będzie wspierała pełne wdrożenie strategii, wykorzystując przy tym swoje bogate doświadczenia dotyczące DRR. Sugeruje się jednak, aby rozpocząć wdrażanie szybciej w poniższych obszarach, w których UE ma przewagę komparatywną:

- dialog polityczny w sprawie DRR. UE rozpocznie dialog polityczny na temat DRR ze wszystkimi regionami i krajami rozwijającymi się w ramach istniejących forów; dialog ten będzie dotyczył między innymi wspierania negocjacji w sprawie zmian klimatycznych na podstawie ustaleń UNFCCC na okres po 2012 r. UE będzie w dalszym ciągu dążyła do zajęcia skoordynowanego stanowiska w trakcie drugiej globalnej konferencji w sprawie DRR w czerwcu 2009 r.;

- regionalne plany działań na rzecz DRR. UE będzie wspierała opracowywanie i wdrażanie planów działań na rzecz DRR w regionach narażonych na klęski żywiołowe. Plany te mogłyby zostać częściowo wdrożone poprzez rozbudowę istniejących unijnych projektów i programów dotyczących DRR, przy uwzględnieniu strategii i priorytetów krajów rozwijających się. Powinny one także uzupełniać i wspierać inicjatywy mające na celu dostosowanie do zmian klimatycznych takie jak światowy sojusz na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatycznym. Sugeruje się, aby zacząć od planu działań na rzecz regionu Morza Karaibskiego, aby wesprzeć m.in. wdrażanie Kompleksowej strategii zarządzania klęskami żywiołowymi[22]. Kolejne plany działań powinny dotyczyć innych regionów, np.: Ameryki Łacińskiej, Azji Południowo-Wschodniej, Afryki i regionu Pacyfiku;

- uwzględnienie DRR w polityce i planowaniu w UE oraz krajach rozwijających się; wsparcie dla najważniejszych krajowych inwestycji w DRR. UE będzie uwzględniała DRR w działaniach mających związek ze współpracą na rzecz rozwoju, pomocą humanitarną i działaniach na rzecz odbudowy, wykorzystując w pełni najlepsze praktyki i narzędzia umożliwiające uwzględnianie DRR opracowane przez Komisję i poszczególne państwa członkowskie, w tym narzędzia służące do ochrony środowiska i przeciwdziałania zmianom klimatycznym, oraz organy obrony cywilnej. Komisja będzie wykorzystywała następny śródokresowy przegląd dokumentów strategicznych dotyczących poszczególnych krajów i regionów jako okazję do uwzględnienia zagadnień związanych z DRR w swojej pomocy na rzecz rozwoju oraz, tam gdzie to właściwe, w następnym cyklu programowania rozpoczynającym się w 2012 r.;

- UE będzie także wspierała uwzględnienie DRR w polityce na rzecz rozwoju w krajach rozwijających się oraz jej planowaniu, w tym we właściwych politykach i strategiach sektorowych, a w szczególności uwzględnianie DRR w dokumentach strategicznych dotyczących ograniczania ubóstwa, oraz w sektorach szczególnie narażonych na klęski żywiołowe i w zagadnieniach horyzontalnych. UE będzie koordynowała swoje wsparcie dla najważniejszych inwestycji związanych z DRR, które zostały już określone i zaplanowane w krajowych ramach tego typu.

5.2. Współpraca, komplementarność i koordynacja ze strony UE

EU będzie wdrażała strategię w duchu Deklaracji paryskiej w sprawie skuteczności pomocy oraz unijnego kodeksu postępowania w sprawie podziału pracy: wykorzystując jako podstawę aktywne mechanizmy koordynacji, intensyfikując dialog polityczny w sprawie DRR z krajami rozwijającymi się przy jednoczesnym wspieraniu odpowiedzialności na poziomie krajowym i lokalnym w celu wyeliminowania luk instytucjonalnych, które istnieją pomiędzy DRR jako zagadnieniem dotyczącym odpowiednio pomocy na rzecz rozwoju, pomocy humanitarnej i zmian klimatycznych, aktywnie promując mocną wewnątrzkrajową i regionalną koordynację pomiędzy donatorami pomocy i rządami, ze szczególnym naciskiem na unijną metodologię koordynacji i harmonizacji.

Na poziomie własnych instytucji EU będzie koordynowała swoje działania z innymi ważnymi procesami, instrumentami i programami kształtującymi politykę[23], zarówno w ramach UE, jak i przy współpracy z organizacjami regionalnymi i międzynarodowymi, donatorami pomocy spoza UE, międzynarodowymi i wspólnotowymi organizacjami pozarządowymi, Federacją Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, Bankiem Światowym, ONZ i systemem ISDR.

Aby posunąć naprzód dialog polityczny w sprawie DRR, nadzorować wdrażanie strategii oraz wzmocnić koordynację i współpracę w zakresie pomocy udzielanej przez UE, Komisja powoła do życia unijną grupę sterującą ds. DRR, w skład której wchodzić będą państwa członkowskie i Komisja. Grupa sterująca:

- w 2009 r. opracuje plan wdrażania, aby zidentyfikować najważniejsze działania, obowiązki, główne instrumenty i kolejność wdrażania priorytetów wymienionych w punkcie 5.1. W 2011 r. dokona przeglądu tego planu w celu posunięcia naprzód wdrażania pozostałej części strategii;

- będzie promowała ustanowienie sieci ds. DRR w krajach i regionach narażonych na klęski żywiołowe w celu wymiany informacji i doświadczenia oraz promowania możliwości współpracy i lepszego wdrażania strategii;

- ustanowi forum regularnych konsultacji i wymian z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, organizacjami pozarządowymi oraz przedstawicielami poszczególnych krajów i regionów;

- ustanowi odpowiednie ramy w celu nadzorowania osiąganych postępów i finansowania oraz oceny wdrażania strategii.

5.3. Instrumenty finansujące UE[24]

UE wdroży strategię wykorzystując w pełni instrumenty finansujące pozostające do jej dyspozycji; będzie się to odbywało w kontekście celu, jakim jest zwiększenie oficjalnej pomocy rozwojowej Unii do 0,56% PKB do 2010 r.[25] Kilka państw członkowskich wraz z Komisją[26] zwiększa obecnie wsparcie na rzecz DRR w ramach istniejących ram finansowych. Mimo że niniejszy komunikat nie ma żadnych dodatkowych konsekwencji finansowych, a działania zostaną sfinansowane w ramach istniejących ram finansowych na lata 2007-2013, ma on na celu zagwarantowanie, że istniejące instrumenty wzajemnie się uzupełniają i są wykorzystywane w najlepszy możliwy sposób, co obejmuje lepsze wzajemne powiązanie finansowania DRR pochodzącego ze instrumentów pomocy na rzecz rozwoju i humanitarnej.

Jeżeli chodzi o WE, jej główne źródła finansowania obejmują Europejski Fundusz Rozwoju (EFR) oraz instrumenty ogólnego budżetu WE[27]. Poszczególne przydziały środków na DRR są opisane w dokumentach strategicznych dotyczących krajów i regionów w przypadku wszystkich regionów rozwijających się, w programach dotyczących AKP, programach przygotowań do susz i DIPECHO w kontekście pomocy humanitarnej, oraz w programach tematycznych dotyczących bezpieczeństwa zaopatrzenia w żywność oraz ochrony środowiska i zasobów naturalnych. Na przykład zaproponowano, aby przydzielić na DRR 180 mln EUR w ramach 10. EFR z zasobów przeznaczonych dla AKP[28]. Komisja przeanalizuje możliwość lepiej zintegrowanego połączenia pomiędzy powyższymi programami. 7. program ramowy w zakresie badań i rozwoju technologicznego oraz Wspólne Centrum Badawcze Komisji także mają do zaoferowania liczne badania i narzędzia dotyczące zagrożeń i klęsk żywiołowych.

UE przeanalizuje także w jaki sposób pozyskać innowacyjne finansowanie, wykraczające poza istniejącą oficjalną pomoc rozwojową, na rzecz zarówno DRR jak i dostosowania do zmian klimatycznych. Światowy mechanizm finansowania dotyczący zmian klimatu, obecnie opracowywany przez Komisję, mógłby być jednym z takich instrumentów.

[1] Przyjętej podczas światowej konferencji na temat ograniczania zakresu klęsk żywiołowych.

[2] Komunikat Komisji w sprawie wspólnotowego podejścia do zapobiegania katastrofom naturalnym i klęskom żywiołowym spowodowanym przez człowieka (COM(2008) xx).

[3] Collaborating Centre for Research on the Epidemiology of Disasters.

[4] DFID (2006): Reducing the Risk of Disasters .

[5] Idem.

[6] IPCC (2007): 4th Assessment Report.

[7] ISDR (2004): Living with Risk: A global review of disaster reduction initiatives .

[8] ADRC (2001) .

[9] DFID (2006): Reducing the Risk of Disasters .

[10] Tylko rządy mogły przyjąć plan działania z Hyogo, stąd Komisja formalnie go nie przyjęła.

[11] ISDR: Global Review 2007.

[12] UNFCCC (2007), Plan działania z Bali, decyzja 1/CP.13.

[13] Tearfund (2007): Institutional donor progress with mainstreaming DRR.

[14] Komunikaty Komisji w sprawie wzmocnienia zdolności Unii do reagowania w przypadku katastrof (COM(2008) 130); stworzenia światowego sojuszu na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatycznym pomiędzy Unią Europejską a ubogimi krajami rozwijającymi się, najbardziej narażonymi na skutki zmian klimatycznych (COM(2007) 540); wzmacniania zdolności reagowania UE na klęski żywiołowe i sytuacje kryzysowe w państwach trzecich (COM(2005) 153), wspólny dokument Wysokiego Przedstawiciela i Komisji w sprawie klimatu i bezpieczeństwa międzynarodowego (S113/08) oraz dokument roboczy służb Komisji w sprawie gotowości na wypadek klęsk żywiołowych i zapobiegania im (2003).

[15] Wykaz OECD/DAC obejmujący kraje będące odbiorcami oficjalnej pomocy rozwojowej.

[16] Należy je dokładniej określić poprzez analizę zarówno ryzyka na odpowiednich poziomach, jak i wynikających z niego podatności na zagrożenia i specyficznych potrzeb.

[17] Biologiczne, geofizyczne lub hydrometerologiczne.

[18] W takich sytuacjach ważne będzie powiązanie DRR z zapobieganiem kryzysom i działaniami mającymi na celu reagowanie na kryzysy.

[19] Wspólna platforma działań ONZ/BŚ/WE mająca na celu „pokryzysową ocenę sytuacji i planowanie odbudowy” po wystąpieniu klęsk żywiołowych (PDNA).

[20] (S113/08)

[21] Dokument Rady 15164/04.

[22] Kraje wschodniej części regionu Morza Karaibskiego należą do 10 najbardziej zagrożonych klęskami żywiołowymi krajów na świecie. Plan działań na rzecz regionu Morza Karaibskiego powinien także być ściśle związany z wdrożeniem deklaracji CARIFORUM–UE w sprawie zmian klimatycznych i energii (z maja 2008 r.).

[23] Takimi jak Globalny Instrument na rzecz Zmniejszenia Ryzyka Związanego z Klęskami Żywiołowymi i Odbudowy (GFDRR) Banku Światowego oraz kierowane przez Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju działania na rzecz zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi i wysiłkami poszczególnych krajów mającymi na celu dostosowanie się do zmian klimatycznych.

[24] Załącznik II.

[25] Cel ten został ponownie potwierdzony w Dausze w 2008 r.

[26] Zobowiązania na 2006 r.: 39,95 mln EUR, a na 2007 r.: 65,06 mln EUR. Środki te mają pochodzić z zasobów DIPECHO, krajów Rogu Afryki oraz EFR.

[27] Instrumenty: i) współpracy na rzecz rozwoju, ii) pomocy humanitarnej, iii) stabilności, iv) sąsiedztwa i partnerstwa europejskiego.

[28] Wieloletni program dotyczący AKP, który ma zostać przyjęty w lutym 2009 r.