2022/0393 (NLE)

Wniosek

ROZPORZĄDZENIE RADY

w sprawie ustanowienia mechanizmu korekty rynku w celu ochrony obywateli i gospodarki przed nadmiernie wysokimi cenami

1. KONTEKST WNIOSKU

Wniosek ustanawia tymczasowy i dobrze ukierunkowany instrument regulacyjny mający na celu rozwiązanie problemu ekstremalnych skoków cen spowodowanych niedociągnięciami w mechanizmach kształtowania cen na hurtowych rynkach gazu, zapobiegając tym samym poważnym szkodom dla gospodarki Unii.

a) Kryzys w Ukrainie prowadzący do bezprecedensowych skoków cen i poważnych szkód gospodarczych

Niczym niesprowokowana napaść zbrojna Rosji na Ukrainę i używanie przez Rosję dostępu do energii jako broni spowodowały bezprecedensowy kryzys energetyczny, który ma szczególny wpływ na Unię. Doprowadziło to do gwałtownego wzrostu cen energii, napędzając inflację i zagrażając naszemu bezpieczeństwu dostaw energii. Rosja uczestniczy w zamierzonych zakłóceniach dostaw i manipulacjach nimi, co ma wpływ na europejskie ceny gazu ziemnego i równowagę kształtowania cen na rynkach energii. Decyzja Rosji o odcięciu dostaw gazociągiem Nord Stream 1 i przerwaniu dostaw do kilku państw członkowskich UE, sabotaż gazociągów Nord Stream 1 i 2 oraz konieczność znalezienia w krótkim czasie nowych źródeł i szlaków zaopatrzeniowych doprowadziły do nowego etapu kryzysu. UE zobowiązała się do całkowitego wyeliminowania swojej zależności od rosyjskich paliw kopalnych, jak określono w komunikacie Komisji z dnia 18 maja 2022 r. zatytułowanym „Plan REPowerEU”, poprzez zmniejszenie zapotrzebowania, przyspieszenie wprowadzania odnawialnych źródeł energii i zastąpienie rosyjskiego gazu alternatywnymi dostawami od zaufanych partnerów za pośrednictwem platformy energetycznej. Udział importu gazu rurociągowego z Rosji w całkowitym imporcie gazu do UE zmniejszył się już z 41 % we wrześniu 2021 r. do 9 % we wrześniu 2022 r.

Chociaż rynki zareagowały już znacznym wzrostem cen gazu od początku rosyjskiej agresji na Ukrainę, na rynku gazu ziemnego odnotowano bezprecedensowe skoki cen, które osiągnęły rekordowo wysokie poziomy w całej drugiej połowie sierpnia 2022 r. Podczas gdy ceny w ostatnim dziesięcioleciu mieściły się w przedziale między 5 EUR/MWh a 35 EUR/MWh, europejskie ceny gazu ziemnego osiągnęły poziom o 1000 % wyższy niż średnie ceny w Unii. Cena niderlandzkich kontraktów TTF Gas Futures (kontraktów trzymiesięcznych/kwartalnych) w obrocie na platformie giełdowej ICE Endex osiągnęła wartość 350 EUR/MWh, a cena kontraktów na gaz TTF z terminem wykonania następnego dnia w obrocie na platformie giełdowej EEX osiągnęła wartość 316 EUR/MWh, bez istotnych zmian w wielkości obrotu. Ceny kontraktów z terminem wykonania w następnym miesiącu (ang. month-ahead) gwałtownie wzrosły powyżej 200 EUR/MWh i osiągnęły szczytową wartość prawie 314 EUR/MWh w dniu 26 sierpnia 2022 r. Przez dwa kolejne tygodnie, w dniach 18–31 sierpnia 2022 r., cena kontraktów z terminem wykonania w następnym miesiącu przekraczała 225 EUR/MWh. Najwyższe poziomy cen osiągnięto w ciągu jednego tygodnia – przez 5 kolejnych dni sesyjnych – w dniach 22–26 sierpnia 2022 r., kiedy ceny były bardzo zbliżone do 265 EUR/MWh lub wyższe. W okresie od 22 do 31 sierpnia 2022 r. różnica między cenami spot TTF i LNG wynosiła powyżej 57 EUR/MWh. W ciągu ostatnich trzech dni tygodnia 22–26 sierpnia 2022 r. spread między cenami spot TTF a cenami referencyjnymi LNG przekraczał 58 EUR/MWh. Było to bezprecedensowe oddzielenie cen TTF od cen LNG, co odzwierciedla ceny na rynku światowym. Po osiągnięciu skrajnie wysokich poziomów w sierpniu 2022 r. ceny spadły poniżej 220 EUR/MWh w kolejnych tygodniach i nie przekroczyły już ponownie tego poziomu.

Ten ekstremalny skok cen w ciągu prawie dwóch tygodni był bardzo szkodliwy dla gospodarki europejskiej. Gaz jest powszechnie wykorzystywany przez wiele sektorów gospodarki UE, od MŚP po duże gałęzie przemysłu, w szczególności przemysł gazochłonny, taki jak przemysł ceramiczny, szklany, nawozowy, celulozowy, papierniczy i chemiczny. Bardzo wysokie ceny gazu ziemnego na poziomach obserwowanych w sierpniu, wynoszących około 350 EUR/MWh, mają poważny negatywny wpływ na gospodarkę Unii nawet w krótkim czasie; przyczyniły się do wzrostu cen energii elektrycznej oraz ogólnej inflacji. Skoki cen wiążą się z wymiernymi szkodami i ryzykiem dla odbiorców energii, dostawców oraz dla bezpieczeństwa dostaw na rynkach gazu i energii elektrycznej. Odbiorcy byli w pełni narażeni na ekstremalne skoki cen spowodowane przez regionalne wąskie gardła w zakresie przepustowości. Przy maksymalnej przepustowości dalsze podwyżki cen nie przyciągnęły żadnych dodatkowych dostaw gazu. Napaść zbrojna Rosji na Ukrainę nadal negatywnie wpływa na unijną gospodarkę, kierując ją na ścieżkę powolniejszego wzrostu i wyższej inflacji w porównaniu z prognozą Komisji z wiosny tego roku. Przewidywane jest, że średnia stopa inflacji w ujęciu rocznym osiągnie w 2022 r. rekordowy poziom 7,6 % w strefie euro i 8,3 % w całej UE, a następnie zmaleje w 2023 r. do odpowiednio 4,0 % i 4,6 %. Śródokresowa prognoza gospodarcza z lata 2022 r. przewiduje, że gospodarka Unii wzrośnie jedynie o 2,7 % w 2022 r. i 1,5 % w 2023 r. Oczekuje się, że wzrost w strefie euro wyniesie 2,6 % w 2022 r., po czym w 2023 r. jego dynamika osłabnie do 1,4 %, w niektórych krajach spodziewana jest nawet recesja.

Biorąc pod uwagę obecne niskie poziomy przepływów rosyjskiego gazu ziemnego do UE, które już zmniejszyły się do 9 % całkowitego importu gazu rurociągowego do UE, oraz perspektywę, że nie osiągną już one poziomów sprzed wojny, sytuacja na rynkach gazu i rynkach finansowych w UE nadal stanowi wyzwanie. Bezprecedensowa zmiana szlaków zaopatrzeniowych i transportowych gazu w połączeniu z instrumentami kształtowania rynku i cen, które nie były dostosowane do sytuacji szoku podażowego, naraża europejskich konsumentów i przedsiębiorstwa na oczywiste ryzyko kolejnych potencjalnych epizodów skoków cen gazu mających negatywne skutki gospodarcze. Nieprzewidywalne zdarzenia, takie jak wypadki lub sabotaż gazociągów, które zakłócają dostawy gazu do Europy lub drastycznie zwiększają popyt, mogą zagrażać bezpieczeństwu dostaw. Napięcia i nerwowość na rynku, wywołane obawą przed nagłymi niedoborami, prawdopodobnie utrzymają się po tej zimie i w przyszłym roku, ponieważ oczekuje się, że dostosowanie się do szoku podażowego oraz nawiązanie nowych stosunków w zakresie dostaw i budowa nowej infrastruktury potrwają rok lub dłużej.

b) Zmiana TTF i kontekstu rynkowego – zmiana znaczenia cenowych poziomów odniesienia

System kształtowania cen

Title Transfer Facility (TTF) to „giełda” lub „wirtualny punkt obrotu” tzw. systemu wejścia-wyjścia, za pośrednictwem którego użytkownicy sieci mogą przekazywać gaz między sobą. Giełda jest zwykle obsługiwana przez operatora systemu przesyłowego lub inny podmiot wyznaczony przez państwo członkowskie, zajmujący się nominacjami w odniesieniu do przeniesienia tytułu własności gazu między użytkownikami sieci.

Przedmiotem obrotu może być szereg produktów w celu dostarczenia ich na giełdy, w tym wirtualne lub fizyczne (w przypadku gdy wymagane jest dostarczenie gazu do określonego fizycznego miejsca). Giełdy pełnią ważną funkcję w zakresie stabilności systemu gazu ziemnego, ponieważ umożliwiają transfer gazu między uczestnikami rynku, a zatem stanowią trzon rynku gazu. W Europie istnieją różne giełdy gazu, z których najważniejsze to: niderlandzka TTF (NL), niemiecka Trading Hub Europe (THE), francuska Gas exchange point - North (PEG), belgijskie Zeebrugge (Beach) i ZTP, austriacka Virtual Trading Point (VTP), włoska Punto di Scambio Virtuale (PSV), czeska Virtual Trading Point (VTP), hiszpańska Virtual Balancing Point (PVB) oraz brytyjska National Balancing Point (NBP).

Szczególne znaczenie ceny kontraktów futures na TTF dla unijnego systemu kształtowania cen

Obrót na giełdach może odbywać się w obrocie pozagiełdowym (OTC) lub za pośrednictwem platform giełdowych, przy czym giełda jest miejscem dostawy w celu wymiany gazu między portfelami. Produktem o największej płynności, dla którego punktem odniesienia w przypadku dostaw w ciągu miesiąca jest TTF, jest niderlandzki „TTF Gas Futures” w obrocie na platformie giełdowej „ICE Endex”, natomiast na tzw. „rynku spot”, tj. na rynku produktów z terminem wymagalności do jednego dnia, najbardziej płynnym rynkiem jest Europejska Giełda Energii („EEX”).

TTF jest wirtualnym punktem obrotu, będącym punktem odniesienia zarówno dla kontraktów spot, jak i kontraktów terminowych typu future. Produkty, dla których punktem odniesienia jest TTF (tj. kontrakty, dla których TTF jest punktem dostawy), są dostępne na platformach giełdowych i zazwyczaj obejmują produkty od krótkoterminowych (np. z terminem wykonania w ciągu doby, następnego dniu lub w następnym tygodniu) po produkty z terminem wykonania w ciągu kilka następnych lat. W tym kontekście można wyróżnić różne rynki:

Rynki spot (obejmujące kontrakty z terminem wykonania w ciągu doby i następnego dnia) to rynki, na których operatorzy systemu przesyłowego fizycznie utrzymują równowagę w sieci, co ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa dostaw. Jest to również, w przypadku fizycznej dostawy transakcji, miejsce, gdzie uczestnicy rynku bilansują swoje portfele gazu w odpowiedzi na zmiany zapotrzebowania i podaży, na przykład spowodowane warunkami pogodowymi lub ograniczeniami przesyłowymi. Biorąc pod uwagę zagrożenia dla bezpieczeństwa dostaw i bilansowania rynków codziennych, nie jest to przedmiotem niniejszego wniosku.