Wprowadzenie

Celem niniejszego sprawozdania jest spełnienie dwóch wymogów:

1) przedstawienie zmian w zakresie spójności w regionach UE na przestrzeni ostatnich lat i ocena wpływu polityk krajowych, polityki spójności i innych polityk UE zgodnie z Traktatem o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Towarzyszący dokument roboczy służb Komisji składa się z 6 rozdziałów dotyczących: rozwoju gospodarczego, włączenia społecznego, zrównoważonego rozwoju, poprawy otoczenia instytucjonalnego, polityk krajowych i spójności oraz wpływu polityki spójności. Wpływ innych polityk UE rozpatruje się w pierwszych czterech rozdziałach.

2) przegląd działań łączących skuteczność europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (EFSI) z należytym zarządzaniem gospodarką zgodnie z rozporządzeniem ustanawiającym wspólne przepisy dotyczące funduszy strukturalnych. Przegląd ten został podsumowany w sekcji 9 poniżej i przedstawiony w całości w sekcji 5.3 dokumentu roboczego służb Komisji.

1.Dysproporcje regionalne ponownie ulegają zmniejszeniu

Po drugiej fali recesji w latach 2008 i 2011 gospodarka UE obecnie ponownie odnotowuje wzrost. Kryzys poważnie dotknął prawie wszystkie państwa członkowskie. Spowodował zahamowanie długofalowego zmniejszania dysproporcji pod względem PKB na mieszkańca między poszczególnymi państwami członkowskimi. Z początkiem ożywienia dysproporcje te zaczęły jednak ponownie ulegać zmniejszeniu wraz z widocznym wszędzie wzrostem gospodarczym oraz wyższymi wskaźnikami w państwach o niższych poziomach PKB na mieszkańca.

Pierwsze oznaki malejących dysproporcji można także dostrzec na poziomie regionalnym w całej UE. Począwszy od 2008 r. dysproporcje regionalne pod względem wskaźnika zatrudnienia i stopy bezrobocia narastały wraz z dysproporcjami poziomów PKB na mieszkańca. W 2014 r. dysproporcje pod względem zatrudnienia zaczęły maleć, a 2015 r. maleć zaczęły również dysproporcje PKB na mieszkańca. Jednak poziom PKB na mieszkańca i wskaźniki zatrudnienia w wielu regionach pozostają nadal poniżej poziomów sprzed kryzysu.

W latach 2000–2015 w wielu regionach słabiej rozwiniętych poziom PKB na mieszkańca zbliżał się do średniej UE dzięki szybszemu wzrostowi wydajności, ale kosztem spadku zatrudnienia. Przemysł wytwórczy w tych regionach w przeważającej części osiągał dobre wyniki, co ułatwiało przedsiębiorstwom konkurowanie zarówno na jednolitym rynku, jak i na skalę globalną. Aby zapewnić dalszą konwergencję regiony te będą musiały przesunąć się do wyższej części łańcucha wartości wprowadzając rodzaje działalności wymagające wyższego poziomu umiejętności, technologii i innowacji, w szczególności ze względu na możliwość szybkiego pogorszenia się ich wyników gospodarczych w wyniku globalizacji i rozwoju technologii.

W regionach, w których poziom PKB na mieszkańca znacznie przewyższał średnią UE wzrost gospodarczy następował szybciej niż w słabiej rozwiniętych regionach dzięki połączeniu wzrostu wydajności i wzrostu zatrudnienia. Ponieważ w większości regionów o wyższym poziomie PKB na mieszkańca zlokalizowany jest kapitał krajowy lub duże miasto, czerpią one korzyści z gospodarek aglomeracyjnych, natomiast większy rynek pracy umożliwia lepsze dopasowanie umiejętności. Koncentracja działalności przyciąga specjalistyczne usługi i dostawców. Inwestycje infrastrukturalne w zakresie transportu i ICT przynoszą wyższy zwrot, natomiast bliskość przedsiębiorstw wywołuje efekt mnożnikowy w zakresie innowacji i wiedzy. Można zwiększyć zasięg tych korzyści, usprawniając powiązania między dużymi miastami i ich zapleczem wiejskim lub między mniejszymi miastami, w przypadkach gdy wymiana specjalistycznych usług może prowadzić do korzyści skali.

Wygląda jednak na to, że kilka regionów o poziomie PKB na mieszkańca zbliżonym do średniej UE, utkwiło w „pułapce średniego dochodu”. Biorąc pod uwagę średnią, w wielu spośród tych regionów poziom PKB na mieszkańca spadł w latach 2000–2015 w stosunku do średniej UE (zob. mapy 1 i 2). Ich sektor wytwórczy jest mniejszy i słabszy niż w regionach zarówno z niższym, jak i wyższym poziomem PKB na mieszkańca. Ich koszty są zwykle zbyt wysokie, by mogły konkurować z regionami o niższym PKB na mieszkańca, a ich regionalne systemy innowacji są zbyt słabe, aby mogły konkurować z regionami o wyższym PKB na mieszkańca. Aby osiągane przez nie wyniki uległy poprawie, musi zajść jednocześnie wiele zmian: bardziej zdecydowane nastawienie na wywóz, przestawienie się na nowe sektory i działalności, pobudzenie badań naukowych i innowacji, podwyższenie poziomu kształcenia i szkolenia oraz poprawa otoczenia biznesowego. Globalizacja spowodowała likwidację znaczącej liczby miejsc pracy w wielu regionach, ale samo szkolenie zwolnionych pracowników nie zapewnia tworzenia nowych miejsc pracy i koniecznego przekształcenia strukturalnego.

2.Nastąpił wzrost zatrudnienia, ale poziom bezrobocia nadal przekracza jego poziom sprzed kryzysu

W 2016 r. wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat w UE przekroczył po raz pierwszy poziom sprzed kryzysu. Osiągnąwszy 71 % jest o 1 punkt procentowy wyższy niż w 2008 r., jednak nadal utrzymuje się znacznie poniżej określonego w strategii „Europa 2020” celu na 2020 r., wynoszącego 75 %. Sytuacja różni się jednak znacząco w całej UE.

Stopa bezrobocia w UE spadła z wysokiego poziomu 10,9 % w 2013 r. do 8,6 % w 2016 r. i do 7,7 % w 2017 r., w dalszym ciągu jednak utrzymując się powyżej 7 % z 2008 r. W niektórych państwach stopa ta jest niższa niż w 2008 r., natomiast w innych jest w dalszym ciągu co najmniej o 5 punktów procentowych wyższa. Regionalne dysproporcje pod względem stóp bezrobocia nie uległy zmniejszeniu do 2016 r., ale w znacznej mierze przestały wzrastać. W szczególności jednak osoby poniżej 25 roku życia nadal napotykają trudności ze znalezieniem zatrudnienia (zob. mapa 3).

Chociaż w latach 2010–2015 podjęto pewne działanie na rzecz realizacji celów strategii „Europa 2020”, tempo postępów nie jest wystarczające, aby osiągnąć te cele do 2020 r. Regiony lepiej rozwinięte są najbliższe ich osiągnięcia, natomiast regiony słabiej rozwinięte poczyniły do 2015 r. większe postępy w tym kierunku. Regiony w okresie przejściowym (regiony pośrednie) nie poczyniły do tego czasu prawie żadnych postępów i jeżeli ta tendencja utrzyma się, zostaną do 2020 r. wyprzedzone przez regiony słabiej rozwinięte. Najdalej od spełnienia celów UE znajdują się obszary wiejskie, ale do 2015 r. poczyniły one większy postęp niż miasta, małe miasta i przedmieścia.

3.W niektórych regionach liczba ludności szybko wzrasta, natomiast inne wyludniają się

W 2015 r. po raz pierwszy liczba zgonów w UE była wyższa niż liczba urodzeń, co powoduje zwiększenie wpływu migracji i mobilności na liczbę ludności w regionie. Duże różnice pod względem bezrobocia i dochodów w UE zachęcają mieszkańców do przemieszczania się w celu znalezienia lepszych ofert zatrudnienia lub uniknięcia bezrobocia i ubóstwa. Przemieszczanie się odbywa się głównie z UE-13 do UE-15, a w UE-13 z obszarów wiejskich do stolicy i innych dużych miast. W kilku regionach doprowadziło to do szybkich zmian pod względem liczby ludności, co zwiększyło presję na ograniczanie lub rozbudowę infrastruktury i usług publicznych.