KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 25.11.2022 COM(2022) 663 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie realizacji zadań w ramach programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych w Bułgarii, na Słowacji i na Litwie w 2021 r. i latach poprzednich

























































































































1.Podsumowanie i najważniejsze informacje W ramach programów na rzecz likwidacji obiektów jądrowych współfinansowanych przez Unię Europejską w Bułgarii, na Słowacji i na Litwie osiągnięto główne cele określone w poprzednich wieloletnich ramach finansowych (WRF na lata 2014–2020), w związku z czym przystąpiono do realizacji kolejnych etapów odpowiednich planów likwidacji. Wraz z postępem działań likwidacyjnych poziom zagrożeń radiologicznych w tych trzech obiektach uległ znacznemu zmniejszeniu. Szczególnie ważne w tym względzie było zakończenie usuwania kaset wypalonego paliwa jądrowego z budynków reaktora elektrowni jądrowej Ignalina, dwóch dużych reaktorów RBMK (tego samego typu co w Czarnobylu) zlokalizowanych na Litwie. W obecnych WRF na lata 2021–2027 określono nowe cele i uwzględniono program likwidacji obiektów jądrowych i gospodarowania odpadami promieniotwórczymi Wspólnego Centrum Badawczego Komisji Europejskiej (JRC) na podstawie tych samych przepisów dotyczących finansowania. Współfinansowanie zapewnione od 2021 r. przyczyni się do zakończenia programów likwidacji na Słowacji i w Bułgarii, a zarazem pomoże Litwie rozpocząć faktyczny demontaż reaktorów w Ignalinie, co stanowi pierwsze tego rodzaju wyzwanie technologiczne w skali globalnej. Finansowanie zapewni również stały postęp w zakresie działań poprzedzających likwidację i działań likwidacyjnych, przede wszystkim w obiekcie JRC w Isprze, a także w zakresie gospodarowania odpadami i usuwania przestarzałego sprzętu w trzech innych ośrodkach JRC, w których eksploatowana jest infrastruktura do badań naukowych w dziedzinie energii jądrowej. W 2021 r. działania przygotowawcze w ramach kluczowych przyszłych projektów przebiegały wolniej niż planowano, pomimo niekiedy bardzo znaczących postępów prac w terenie. Wskaźnik absorpcji środków w Bułgarii i na Litwie był niezadowalający, natomiast na Słowacji zainteresowane strony programu zmieniły harmonogram i przesunęły termin zakończenia programu o dwa lata do końca 2027 r. w związku z wcześniejszymi opóźnieniami, w przypadku których zastosowane środki łagodzące były mniej skuteczne niż zakładano: budżet końcowy programu uległ jednak zmniejszeniu. W JRC realizacja programu przebiegała w przeważającej mierze zgodnie z planem, chociaż pandemia COVID-19 i inne nieprzewidziane okoliczności wpłynęły na budowę obiektów wspierających likwidację w Isprze. Najważniejsze zdarzenia w ramach realizacji programów na 2021 r. są następujące: ·postęp w budowie przypowierzchniowego repozytorium odpadów o niskiej i średniej radioaktywności w Bułgarii (krajowego obiektu trwałego składowania); ·dzielenie na części i pakowanie dwóch zbiorników ciśnieniowych reaktora, tj. głównych osłon reaktora, przeprowadzone na Słowacji; ·usunięcie ostatniej partii kaset wypalonego paliwa jądrowego ze zbiornika wypalonego paliwa jądrowego na Litwie: w związku z tym (działanie zostało w pełni ukończone w kwietniu 2022 r.) oba reaktory będą przygotowane do demontażu; ·recykling dużych ilości materiałów, w szczególności metali, we wszystkich trzech obiektach; na przykład na Słowacji wskaźnik uwalniania metali z kontroli regulacyjnej przekroczył 95 %, a ponad 1 800 ton poddano recyklingowi; ·w JRC – działania poprzedzające likwidację i przygotowanie wniosków o wydanie pozwoleń w Isprze, a także działania związane z programem w pozostałych obiektach z funkcjonującą infrastrukturą. Na potrzeby likwidacji obiektów jądrowych i gospodarowania powstającymi odpadami w ramach wspólnego instrumentu w WRF na lata 2021–2027 wykorzystane zostaną synergie i prowadzona będzie wymiana informacji, co zapewni rozpowszechnianie wiedzy i doświadczenia. W ramach programów likwidacji powstał pierwszy zestaw produktów opartych na wiedzy, a JRC rozpoczęło tworzenie specjalnej platformy z korzyścią dla zainteresowanych stron z UE. Oparte na synergii podejście propagowane przez Komisję Europejską okazało się skuteczne w Bułgarii, gdzie sprzęt do odkażania i procesy odkażania stosowane wcześniej na Słowacji są obecnie wdrażane przy znacznie większej wydajności i oszczędnościach kosztów. To pozytywne doświadczenie będzie, w stosownych przypadkach, powielane we wszystkich obiektach, w ramach sponsorowania przez Komisję Europejską, począwszy od testu wytrzymałościowego w odniesieniu do ogólnego harmonogramu bułgarskiego programu, co posłuży wyciągnięciu wniosków z doświadczeń zdobytych na Słowacji i zapewni jego zakończenie do końca 2030 r., zgodnie z planem. 2.Ramy programów Obecny długoterminowy budżet UE, tj. wieloletnie ramy finansowe (WRF) na lata 2021–2027, obejmuje programy finansowania likwidacji obiektów jądrowych i gospodarowania odpadami promieniotwórczymi, które określono w dwóch rozporządzeniach (zwanych dalej „rozporządzeniami”) stanowiących wspólne ramy dla elektrowni jądrowej Kozłoduj (bloki 1–4) w Bułgarii, elektrowni jądrowej Bohunice V1 na Słowacji, elektrowni jądrowej Ignalina na Litwie oraz obiektów badawczych Wspólnego Centrum Badawczego Komisji Europejskiej (JRC) w Belgii, Niemczech, we Włoszech i w Niderlandach. W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono realizację prac przeprowadzonych w ramach tych programów zgodnie z art. 10 rozporządzeń. 2.1.Programy pomocy dotyczące likwidacji obiektów jądrowych W ramach pierwszego zestawu programów, znanych również jako programy pomocy dotyczące likwidacji obiektów jądrowych (NDAP), zapewnia się pomoc finansową na likwidację konkretnego wykazu ośmiu reaktorów jądrowych znajdujących się w trzech obiektach w Bułgarii, na Litwie i na Słowacji. Programy powstały na początku XXI w., a ich podstawą są plany likwidacji zawierające jasne zapisy dotyczące zakresu, budżetu i planowania. Trwałe składowanie wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych w głębokich warstwach geologicznych jest wyłączone z zakresu programów i musi się nim zająć każde państwo członkowskie zgodnie z wymogami dyrektywy Rady 2011/70/Euratom. Komisja Europejska wdraża te programy w ramach zarządzania pośredniego i powierzyła ich realizację Europejskiemu Bankowi Odbudowy i Rozwoju (EBOR) w odniesieniu do wszystkich trzech obiektów (od 2001 r.); Centralnej Agencji Zarządzającej Projektem (CPMA) – w odniesieniu do programu Ignalina (od 2003 r.) oraz Słowackiej Agencji ds. Energii i Innowacji – w odniesieniu do programu Bohunice (od 2016 r.). Dzięki wsparciu finansowemu UE przewidzianemu w rozporządzeniach Bułgaria i Słowacja będą mogły zakończyć likwidację przedmiotowych reaktorów, a Litwa otrzyma pomoc, aby w bezpieczny i systematyczny sposób przystąpić do likwidacji elektrowni jądrowej Ignalina – bezprecedensowego pod względem rodzaju i skali procesu obejmującego odzyskiwanie i pakowanie dużej ilości promieniotwórczego grafitu. 2.2.Program JRC likwidacji obiektów jądrowych i gospodarki odpadami promieniotwórczymi

Program JRC likwidacji obiektów jądrowych i gospodarowania odpadami obejmuje złożony zestaw konkretnych działań i projektów o powiązanych celach. W Isprze (Włochy), gdzie większość obiektów jądrowych przestała funkcjonować przed 1999 r. i gdzie od czasu uruchomienia programu istnieje ugruntowana struktura organizacyjna, cele obejmują bezpieczną konserwację, działania poprzedzające likwidację, działania likwidacyjne i cele w zakresie gospodarowania odpadami i dotyczą szeregu przestarzałych dużych instalacji i partii odpadów. W przypadku innych obiektów (Geel w Belgii, Karlsruhe w Niemczech i Petten w Niderlandach) cele koncentrują się w dużej mierze na gospodarowaniu odpadami odziedziczonymi, demontażu przestarzałego sprzętu i stosunkowo małych obiektów oraz na określeniu planów i wyznaczeniu zespołów do celów realizacji przyszłych działań związanych z likwidacją i gospodarowaniem odpadami. Program likwidacji obiektów jądrowych i gospodarowania odpadami jest realizowany przez JRC w ramach zarządzania bezpośredniego: zarządzanie programem prowadzą pracownicy JRC, natomiast działania są zlecane na zewnątrz. 3.Wykonanie budżetu i współfinansowanie Finansowanie programów Kozłoduj i Bohunice zostanie zakończone w obecnych WRF na lata 2021–2027. Ponieważ zakończenie programu Ignalina planowane jest na 2038 r., wciąż istnieje różnica między budżetem końcowym a kwotą funduszy ogółem. Bułgaria i Słowacja ustanowiły specjalne fundusze zapewniające finansowanie likwidacji odpadów promieniotwórczych i gospodarowania nimi. Uzupełniane są one z innych krajowych zasobów, głównie z budżetów krajowych. W odniesieniu do programu Ignalina rząd litewski przyjął zobowiązanie polityczne do zapewnienia w przyszłości finansowania z budżetu państwa, do czasu zakończenia programu, w kwocie równej 14 % budżetu całkowitego. W tabeli 1 przedstawiono udziały w finansowaniu od uruchomienia programu na początku 2000 r., a także „Budżet końcowy”, w tym nieprzewidziane wydatki i ryzyko. NDAP Państwo członkowskie Inne podmioty wnoszące wkład UE Ogółem Budżet końcowy Kozłoduj 35,7 % 0,6 % 63,7 % 100,0 % 1 358 Bohunice 40,5 % 0,7 % 58,8 % 100,0 % 1 220 Ignalina 14,0 % 0,7 % 60,5 % 75,2 % 3 345 W rozporządzeniach wprowadzono maksymalne stopy współfinansowania, które mają zastosowanie do budżetu UE w WRF na lata 2021–2027; wynoszą one 50 % dla programów Kozłoduj i Bohunice oraz 86 % dla programu Ignalina. Ponieważ te programy pozostają na różnych etapach realizacji, wskazane progi zostaną zweryfikowane na poziomie projektu dla Bułgarii i Słowacji oraz na poziomie programu dla Litwy. Termin likwidacji przestarzałych obiektów JRC wydłuży się do lat 40. XXI w. Program obejmuje również obiekty eksperymentalne, które są nadal w eksploatacji i w przypadku których konieczne będzie zaplanowanie likwidacji po ich zamknięciu. Obecny szacunkowy budżet na zakończenie działań likwidacyjnych w Isprze wynosi 926 mln EUR. W tabeli 2 podsumowano dokonane wypłaty i przydziały przyznane na program likwidacji obiektów jądrowych i gospodarowania odpadami, w podziale na obiekty, jeżeli takie informacje są dostępne. 1999–2020 (wartości rzeczywiste) 2021–2027 (wartość planowana) Fundusze ogółem Ispra 376 260 636 Geel 12 88 247 Petten 18 Karlsruhe 129 Ogółem 535 348 883 Źródło: zarządzanie bezpośrednie JRC 4.Postępy i wyniki Komisja Europejska mierzy postępy i wyniki w stosunku do celów określonych w rozporządzeniach. Aby wesprzeć proces monitorowania, Komisja stosuje wskaźniki skuteczności, m.in. wskaźniki określone w systemie zarządzania wartością wypracowaną. Do kontroli harmonogramu oraz kosztów wykorzystuje się zarządzanie wartością wypracowaną, śledząc postępy względem bazowego wskaźnika pomiaru efektywności. Równolegle ścieżka krytyczna programów jest monitorowana ze szczególną uwagą, a w przypadku zidentyfikowania zagrożeń proponowane są działania zaradcze. W 2021 r. dla wszystkich trzech programów określono zagrożenia mogące spowodować niedotrzymanie terminów zakończenia. W szczególności termin zakończenia programu Bohunice został przesunięty z 2025 r. na 2027 r. (zob. poniżej). 4.1.Bułgaria – program Kozłoduj

Bloki 1–4 w elektrowni Kozłoduj to reaktory VVER 440/230. Bloki 1 i 2 zostały zamknięte w 2002 r., a bloki 3 i 4 – w 2006 r. Działając pod nadzorem Ministerstwa Energii, Państwowe Przedsiębiorstwo ds. Odpadów Promieniotwórczych (SERAW) jest licencjonowanym operatorem odpowiedzialnym za likwidację oraz budowę i eksploatację krajowego obiektu trwałego składowania odpadów promieniotwórczych o niskim i średnim poziomie aktywności. Po zakończeniu demontażu w budynkach innych niż budynki reaktora w poprzednich latach SERAW zintensyfikował działania w zakresie dekontaminacji i demontażu budynków reaktora zgodnie z projektem zatwierdzonym przez krajowy organ ds. bezpieczeństwa (BNRA). Podobieństwo w budowie reaktorów Bohunice i Kozłoduj stanowiło idealną okazję do dzielenia się doświadczeniem, metodami i sprzętem, umożliwiającego ograniczenie ryzyka i kosztów. W 2021 r. do obiektu Kozłoduj dostarczono z Bohunic używany sprzęt do dekontaminacji pierwotnych obiegów (rys. 1): szacowane oszczędności wynoszą około 8 mln EUR, a pod względem czasu kilka miesięcy. Według stanu na koniec 2021 r. SERAW przetworzył 539 ton metalu (zgodnie z planem) i dopuścił do recyklingu 3 585 ton różnych materiałów (z przekroczeniem celów rocznych). Odzyskiwanie, przetwarzanie i kondycjonowanie historycznych/pochodzących z likwidacji odpadów promieniotwórczych realizowane jest zgodnie z zaplanowanymi ilościami rocznymi. W 2017 r. rozpoczęła się budowa repozytorium przypowierzchniowego składowania odpadów o niskim i średnim poziomie radioaktywności (krajowy obiekt trwałego składowania), a jej zakończenie planowane jest na październik 2023 r. Aby zapewnić zakończenie programu do końca 2030 r., ten cel pośredni trzeba zrealizować w terminie. Instalacja topienia plazmowego jest pierwszą tego rodzaju instalacją służącą do redukcji ilości odpadów promieniotwórczych. Stosuje się w niej obróbkę termiczną w bardzo wysokiej temperaturze, dzięki czemu powstają odpady stałe, które są wyjątkowo stabilne i bezpieczne. Projekt uruchomiono w 2009 r., a w 2019 r. osiągnął on etap operacyjny, przy czym łączny koszt inwestycji wyniósł 8,2 mln EUR. W latach 2019–2021 SERAW przeprowadził cztery cykle działania zmniejszające ilość odpadów dostarczonych do przetworzenia średnio o 50 razy. Podstawowe wskaźniki wyników programu pozostają niezmienione, a termin jego zakończenia wyznaczono na 2030 r. Niższy niż planowany poziom realizacji oraz złożona współzależność działań na ścieżce krytycznej prowadzą wskazują jednak na rosnące ryzyko opóźnienia. Komisja Europejska zwróciła się o przeprowadzenie testu wytrzymałościowego w ramach ogólnego harmonogramu w celu potwierdzenia, czy termin zakończenia programu może zostać dotrzymany, oraz w celu oceny ryzyka i działań zaradczych. Na rys. 2 przedstawiono ilość pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). Poziom odniesienia obejmuje nieprzewidziane wydatki, co stanowi wyjaśnienie częściowej luki w porównaniu z rzeczywistymi postępami. 4.2.Słowacja – program Bohunice W skład elektrowni Bohunice V1 wchodzą dwa reaktory VVER 440/230. Blok 1 został zamknięty w 2006 r., a blok 2 – w 2008 r. Spośród trzech omawianych NDAP realizacja programu Bohunice jest najbardziej zaawansowana. Jest bardzo prawdopodobne, że będzie to pierwszy zakończony program likwidacji reaktora typu VVER na świecie. Jadrová a vyraďovacia spoločnosť (JAVYS) jest operatorem odpowiedzialnym za likwidację elektrowni Bohunice V1, działającym pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Gospodarki. Jego zadanie obejmuje bezpieczną likwidację obiektów jądrowych, gospodarowanie wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi na terytorium Słowacji. W 2021 r. JAVYS i jego wykonawcy przeprowadzili bardzo istotne prace w zakresie dekontaminacji i demontażu reaktorów. Elementy reaktora i zbiorniki ciśnieniowe zostały podzielone na części, odkażone i zapakowane. Ponadto zdemontowano 12 kotłów parowych, z których każdy jest zbudowany ze 145 ton stali; do końca roku w pełni podzielono na części, odkażono i zapakowano 8 kotłów parowych. Co ważne, procesy dekontaminacji zoptymalizowano w stopniu umożliwiającym uwolnienie ponad 95 % metali jako materiałów nieradioaktywnych, dzięki czemu ponad 1 800 ton odpadów metalicznych zostało wysłanych do recyklingu. Chociaż prace w terenie przebiegały w raczej zadowalającym tempie, JAVYS musiał zmienić ogólny harmonogram programu i odłożyć termin zakończenia do 2027 r. To przedłużenie o dwa lata wynika z faktu, że wcześniej ustalone działania zaradcze mające na celu odrobienie opóźnienia w realizacji poprzedniego projektu na ścieżce krytycznej nie były tak skuteczne, jak początkowo oczekiwano. JAVYS przedstawił kilka scenariuszy, które zostały poddane krytycznemu przeglądowi przez wszystkie zainteresowane strony, w tym Komisję Europejską. Ostatecznie w przyjętym scenariuszu określono docelowy termin zakończenia na 2027 r. bez dodatkowych kosztów; co więcej, budżet końcowy programu Bohunice został zmniejszony z 1 237 mln EUR do 1 220 mln EUR, ponieważ zakończono szereg projektów, w związku z czym można było zmniejszyć odnośne nieprzewidziane wydatki. Zakończenie programu w 2027 r. jest wykonalne, ale również bardzo trudne; określono i oceniono zagrożenia na poziomie strategicznym w celu zapewnienia kontroli terminowej realizacji projektów. Na rys. 4 przedstawiono ilość pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). Trwa finalizacja zmienionego szczegółowego planu likwidacji (DDP 2021), który ma być wykorzystany jako nowy punkt odniesienia i odzwierciedlać nową datę zakończenia.

4.3.Litwa – program Ignalina W skład elektrowni Ignalina wchodzą dwa reaktory RBMK 1500. Blok 1 został zamknięty w 2004 r., a blok 2 – w 2009 r. Litwa nie eksploatuje innych reaktorów jądrowych. Przedsiębiorstwo państwowe Elektrownia Jądrowa Ignalina (INPP) jest operatorem działającym pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Energii, odpowiedzialnym za likwidowane obiekty i – od 2019 r. – obiekty trwałego składowania. Do końca 2021 r. poczyniono znaczne postępy w usuwaniu z budynków reaktora wypalonego paliwa jądrowego i przenoszenia go do tymczasowego suchego składowania; załadunek został niemal zakończony (rys. 5, pozostał jeden zbiornik ze 191). Jest to ważny cel pośredni z punktu widzenia bezpieczeństwa jądrowego i zmniejszenia zagrożenia radiologicznego, którego realizacja otwiera drogę do demontażu systemów rdzenia reaktora. Zarazem INPP rozpoczęło oczyszczanie, opróżnianie i odkażanie zbiorników wypalonego paliwa jądrowego. Demontaż reaktorów Ignalina stanowi wyzwanie technologiczne, ponieważ nigdy wcześniej nie przeprowadzano demontażu dużego reaktora z rdzeniem grafitowym. W pierwszym etapie, który rozpoczął się w 2020 r. i ma potrwać do 2027 r., INPP usunie wszystkie podzespoły obwodowe znajdujące się w szybach reaktora. Projekt późniejszego usunięcia zawartości szybów, tj. grafitu, konstrukcji metalowych i wypełniacza, oraz obiektu do tymczasowego składowania napromieniowanych odpadów, poprzedzony jest analizami opcji. W 2021 r. ogłoszono zaproszenia do składania ofert dotyczących przeprowadzenia analizy opcji, a umowy powinny zostać zawarte w bieżącym roku. Ten długotrwały proces spowodował dalsze opóźnienia w ogólnym harmonogramie ze względu na złożone przygotowania do udzielania zamówień publicznych między zainteresowanymi stronami programu. Ze względu na opóźnienie w rozpoczęciu projektu oraz fakt, że jest to pierwszy tego rodzaju projekt, po zakończeniu etapu analizy opcji wymagana będzie ponowna ocena terminu zakończenia programu. INPP nie mogło ukończyć zgodnie z planem postępowania o udzielenie zamówienia na budowę repozytorium przypowierzchniowego składowania odpadów o niskiej i średniej radioaktywności ze względu na wykluczenie jednego z oferentów. Zakończono natomiast budowę składowiska na odpady o krótkiej żywotności i bardzo niskiej radioaktywności; pierwszy cykl załadunku jest planowany na bieżący rok. Po pomyślnym ukończeniu tych obiektów INPP będzie miało wszystkie niezbędne narzędzia do składowania odpadów promieniotwórczych o krótkiej żywotności w ramach planu likwidacji. Trwa opracowywanie planu przebudowy podziemnych bituminizowanych przestrzeni do przechowywania odpadów na repozytorium pod nadzorem właściwych organów regulacyjnych. Podstawowe wskaźniki wyników programu pozostają niezmienione, a przewidziany w ich ramach termin jego zakończenia to 2038 r. Na rys. 6 przedstawiono ilość pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). 4.4.JRC – programy likwidacji obiektów jądrowych i gospodarowania odpadami Kwestie związane z pandemią i umowami opóźniły budowę obiektów gospodarowania odpadami w Isprze, a dokładniej instalacji odzyskiwania kotłów bitumowanych i stacji iniekcyjnych w celu unieruchomienia stałych odpadów promieniotwórczych o niskiej radioaktywności. Budowa stacji iniekcyjnych w Isprze była znacznie opóźniona ze względu na słabą efektywność wybranego wykonawcy, nadal pracującego nad ukończeniem projektu wykonawczego, które miało nastąpić do kwietnia 2021 r., zgodnie z harmonogramem wydanym przez tegoż wykonawcę na początku 2021 r. Umowa zostanie rozwiązana i ogłoszone zostanie nowe zaproszenie do składania ofert obejmujące pozostałe części projektu i budowę obiektu. Doprowadzi to do ogólnego opóźnienia w oddaniu obiektu do eksploatacji o 3–4 lata, co będzie miało wpływ na gospodarowanie odpadami i ostatecznie na działania związane z demontażem. W lutym 2021 r. rozpoczęto – od wykopów i przygotowania terenu – prace związane z instalacją pozyskiwania odpadów. W miejscu prowadzenia wykopów w obiekcie znaleziono, mimo że w ramach szeroko zakrojonej wstępnej charakteryzacji nie stwierdzono oznak zanieczyszczenia, odpady luzem i pakowane, co spowodowało zawieszenie prac. Pozostałą część 2021 r. poświęcono planowaniu działań zaradczych, w tym wymianie informacji i dyskusjom z właściwymi organami, odzyskiwaniu i scharakteryzowaniu wszystkich odpadów i charakterystyce gleby. Działania na przygotowanym terenie zostaną wznowione w połowie 2022 r., a koniec prac planowany jest na połowę 2023 r. Teren wykopów w obiekcie odzyskiwania odpadów w Isprze Ispra – dekontaminacja komór gorących w LCSR

Zmodyfikowano koncesję dotyczącą tymczasowego składowania, a w 2021 r. uzyskano zgodę na przeniesienie do tymczasowego składowania nieunieszkodliwionych odpadów o bardzo niskim poziomie radioaktywności. Oczekuje się, że eksploatacja rozpocznie się na początku 2022 r., po przeprowadzeniu serii testów. Podpisano umowy w celu przeprowadzenia badań dotyczących możliwości długoterminowego składowania napromieniowanych materiałów jądrowych poza terenem obiektu w Isprze, co pozwoli uniknąć budowy uciążliwych urządzeń do składowania suchego na miejscu. Badania te zostaną ukończone w połowie 2022 r. W maju 2021 r. uruchomiono strefę bezpieczeństwa tranzytu (TSA) przeznaczoną do tymczasowego bezpiecznego przechowywania napromieniowanych materiałów jądrowych w INE. W wielu obiektach poczyniono znaczące postępy w działaniach poprzedzających likwidację. W listopadzie 2021 r. na Uniwersytet Karola w Pradze przetransportowano znaczną ilość dostarczonych komponentów cyklotronowych (cyklotron jest jednym ze wspomnianych obiektów), a na początku 2022 r. sfinalizowano ich usunięcie; w międzyczasie trwają prace nad dokumentacją koncesyjną dotyczącą cofnięcia koncesji. W LCSR (laboratorium gorące) przeprowadzono ważne prace związane z oczyszczaniem i skanowaniem gamma wszystkich komór gorących, które są obecnie odkażone do poziomu umożliwiającego bezpośrednią działalność operatora; prace te będą kontynuowane w 2022 r. wraz z dekontaminacją aktywnych zbiorników w obiekcie. Jednocześnie przygotowywana jest dokumentacja dotycząca cofnięcia koncesji. Całkowita likwidacja INE, zgłoszona pod koniec 2019 r., nadal oczekuje na zatwierdzenie i jest obecnie aktualizowana w celu uwzględnienia rozpoczęcia eksploatacji strefy bezpiecznego tranzytu i zmiany prawa z 2020 r. (zob. poniżej), niemniej prowadzona jest aktywnie interakcja z właściwymi organami w związku z oceną oddziaływania na środowisko. Na 2022 r. zaplanowano ważne działania poprzedzające likwidację. Ze względu na wydanie nowych przepisów regulujących działalność w sektorze energii jądrowej wdrożonych we Włoszech w 2020 r. wszystkie obecne koncesje na eksploatację obiektów energii jądrowej w Isprze muszą zostać zaktualizowane, co wiąże się ze znacznym nakładem działań dotyczących koncesji i dokumentacji. Termin złożenia całości dokumentacji upływa w sierpniu 2022 r. i ma już zastosowanie do koncesji na cyklotron. Na zatwierdzenie oczekuje kolejny ważny dokument, tj. plan operacyjny dotyczący przetwarzania odpadów metalicznych poprzez topienie; przewidywana data zatwierdzenia, zgodnie z wynikami rozmów z właściwymi organami, przypada na połowę 2022 r. Na rys. 8 przedstawiono ilość pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomy odniesienia na 2018 i 2021 r.) w obiekcie JRC w Isprze. Postępy w realizacji działań w innych obiektach osiąga się w drodze realizacji szczegółowych projektów o mniejszym zakresie, prowadzonych w czasie, gdy jądrowe obiekty badawcze są nadal eksploatowane. W odniesieniu do obiektu JRC w Petten zawarto z niderlandzkim przedsiębiorstwem NRG umowę ramową na usuwanie odziedziczonych odpadów promieniotwórczych pochodzących z prowadzonych w przeszłości eksperymentów. JRC utrzymuje regularne kontakty z niderlandzkimi zainteresowanymi stronami w sprawie przyszłej likwidacji zlokalizowanego tam reaktora wysokostrumieniowego. W odniesieniu do obiektu JRC w Karlsruhe zlecono studium wykonalności dotyczące charakterystyki pozostałych kotłów i zawarto nową umowę na demontaż komór rękawicowych.



5.Rozpowszechnianie wiedzy Począwszy od 2021 r. rozpowszechnianie wiedzy stało się wyraźnym celem na podstawie rozporządzeń, którym wprowadzono wymóg wymiany doświadczeń i wniosków z programów pomiędzy zainteresowanymi stronami w UE. Wspólnemu Centrum Badawczemu (JRC) powierzono zadanie ułatwiania rozpowszechniania informacji. JRC zaplanowało w tym zakresie utworzenie cyfrowej platformy wymiany i rozpowszechniania wiedzy, służącej osiągnięciu odpowiednich celów przewidzianych w rozporządzeniach. Platforma zostanie opracowana w trzech etapach. Etap przygotowawczy obejmuje określenie podstawy platformy w drodze zdefiniowania produktów opartych na wiedzy odpowiadających potrzebom zainteresowanych stron w UE oraz wdrożenie struktury i narzędzi zarządzania nimi. Na etapie pilotażowym (2022–2023) zostaną opracowane i udostępnione niektóre produkty oparte na wiedzy. W oparciu o wyniki etapu pilotażowego rozpocznie się faza operacyjna (2024 r.) mająca na celu regularną wymianę i dzielenie się opracowanymi produktami opartymi na wiedzy ze wszystkimi zainteresowanymi stronami. Postępy będą przedstawiane w rocznych sprawozdaniach z działalności JRC. Równolegle z utworzeniem platformy JRC będzie śledzić rozwój innych inicjatyw w zakresie wymiany wiedzy za pośrednictwem istniejących sieci prowadzonych przez organizacje międzynarodowe, takie jak MAEA i OECD/NEA. Operatorzy likwidacji w ramach NDAP zobowiązali się do opracowywania co roku specjalnego produktu opartego na wiedzy, aby udostępniać wiedzę, która w ostatnich latach zyskała dojrzałą postać. Każdy produkt oparty wiedzy jest materialnym (dokument, usługa, wydarzenie itp.) produktem przygotowanej wiedzy, który umożliwia działanie określonych użytkowników. W 2021 r. w ramach programu Bohunice opracowano produkt z zakresu dzielenia się wiedzą pt. „Koncepcyjny plan likwidacji elektrowni jądrowej Bohunice V1 i co było dalej”. Produkt ten udostępnia w formie szczegółowej prezentacji doświadczenie JAVYS z wstępnymi projektami dotyczącymi organizacji/planowania/kosztorysowania likwidacji obiektów jądrowych lub udzielania koncesji na te działania i może być wykorzystywany na wszystkich poziomach zarządzania projektami likwidacji. W ramach programu Kozłoduj opracowano produkt z zakresu dzielenia się wiedzą z wykorzystaniem trójwymiarowego modelu i jednolitego modelu informacji (UIM) obszarów kontrolowanych, który to produkt zapewnia praktyczne doświadczenie i oferuje szczegółowe informacje na temat planowania, projektowania i realizacji działań związanych z demontażem oraz prac związanych z zarządzaniem materiałami. Produktem opartym na wiedzy opracowanym w ramach programu Ignalina jest sprawozdanie techniczne zawierające analizuję różnych technologii na potrzeby postępowania z ciekłymi odpadami promieniotwórczymi, w którym porównano bituminizację i cementację.

JRC rozpowszechni te trzy produkty oparte na wiedzy w 2022 r. z korzyścią dla unijnych operatorów sektora likwidacji obiektów jądrowych.



6.Działania wynikające z zaproszeń do składania ofert W rozporządzeniach (art. 10 ust. 3) nakładają na Komisję Europejską obowiązek corocznego przedstawiania sprawozdań na temat odsetka działań jest wynikiem zaproszeń do składania ofert. W tabeli 4 przedstawiono całkowite finansowanie unijne przyznane przez podmioty, którym powierzono wykonanie budżetu, w następstwie umów lub dotacji podpisanych w okresie od 2014 r. do grudnia 2021 r. W tabeli rozróżnia się działania wynikające z zaproszeń do składania ofert oraz te, które nie są otwarte na konkurencję, takie jak zmiany istniejących umów i dotacje bezpośrednie dla podmiotów prowadzących likwidację na wynagrodzenia, małe zamówienia i gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi. Procedury konkurencyjne Nieotwarte na konkurencję Łącznie (EUR) Umowy [zmiany umów] Umowy Dotacje Program Kozłoduj 87 %

[24 %] 4 % 9 % 389 446 866 Program Bohunice 91 %

[33 %] 9 % - 379 109 791 Program Ignalina 33 %

[29 %] 3 % 64 % 377 098 468 W 2021 r. JRC w pełni zrealizowało środki na zobowiązania w wysokości 32,4 mln EUR. Na realizację trwających projektów miała wpływ pandemia. Płatności były odraczane, a projekty przedłużane.



7.Wnioski W 2021 r. w ramach NDAP nadal czyniono skuteczne postępy w zakresie stopniowego zmniejszania zagrożeń radiologicznych dla obywateli UE. Opóźnienia są jednak coraz większe, a w przypadku programu Bohunice konieczna jest już ponowna ocena harmonogramu. Po przeprowadzeniu testu wytrzymałościowego harmonogramu programu Kozłoduj wymagane być mogą działania zaradcze. W przypadku elektrowni Ignalina decydujące znaczenie dla potwierdzenia terminu zakończenia programu i ogólnych potrzeb finansowych po 2027 r. będzie miał wybór rozwiązania technicznego na potrzeby demontażu reaktorów. Pomimo tych trudności nie kwestionuje się adekwatności wsparcia finansowego UE dla omawianych programów w WRF na lata 2021–2027. Program JRC ucierpiał z powodu opóźnień w budowie i oddaniu do eksploatacji obiektów pomocniczych niezbędnych do osiągnięcia postępów w pracach likwidacyjnych, nieoczekiwanego odkrycia odpadów odziedziczonych na terenie wykopów w zakładzie odzyskiwania oraz trudności w dostępie do tych obiektów w czasie pandemii COVID-19. Opóźnienia opisane powyżej i w poprzednich sekcjach pojawiły się przy niższym niż planowano wskaźniku absorpcji środków finansowych. Jeżeli tendencja ta się utrzyma, Komisja Europejska może rozważyć dostosowania w programowaniu finansowym tych programów w kontekście rocznej procedury budżetowej. Prognoza na 2022 r. wygląda obiecująco pod względem dalszych istotnych zmian: Program Kozłoduj Øinstalacja topienia plazmowego będzie w pełni gotowa do eksploatacji i pozwoli wypracować stosowną wiedzę fachową; Øodkażanie i demontaż głównych elementów budynku reaktora; Program Bohunice Øw pełni zdemontowane, podzielone na części i zapakowane reaktory;