Pierwsze posiedzenie Rady Partnerstwa, która monitoruje wykonywanie umowy o handlu i współpracy na szczeblu politycznym, odbyło się 9 czerwca 2021 r. Strony omówiły m.in. kwestie dotyczące rybołówstwa, niedyskryminacji w zakresie opłat za wizy pracownicze, współpracy organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, a także udziału Zjednoczonego Królestwa w programach UE. Nie udało się jednak uzgodnić wspólnego oświadczenia ze względu na brak zgody Zjednoczonego Królestwa na to, by pełne wdrożenie umowy o wystąpieniu było warunkiem koniecznym do zbudowania stabilnych stosunków w przyszłości.

Niniejszy dokument jest pierwszym sprawozdaniem dotyczącym wykonania i stosowania umowy o handlu i współpracy zgodnie z wymogiem określonym w art. 2 ust. 4 decyzji Rady (UE) 2021/689 z dnia 29 kwietnia 2021 r. W sprawozdaniu przedstawiono aktualną sytuację w odniesieniu do szeregu dziedzin objętych umową o handlu i współpracy w pierwszym roku jej stosowania. W sprawozdaniu podjęto również próbę ilościowego ujęcia wpływu umowy o handlu i współpracy za pomocą danych, jeżeli są one dostępne.

Wśród umów o wolnym handlu zawieranych przez UE z państwami niebędącymi członkami UE, przedmiotowa umowa o handlu i współpracy jest wyjątkowa, ponieważ została zawarta z byłym państwem członkowskim. W rezultacie warunki dotyczące handlu i współpracy ustanowione w ramach umowy o handlu i współpracy są bardziej ograniczone niż warunki, które obowiązywały do końca 2020 r., kiedy to zakończył się okres przejściowy określony w umowie o wystąpieniu. Jest to nieunikniona konsekwencja wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z unii celnej UE i jednolitego rynku.

Po zakończeniu okresu przejściowego Zjednoczone Królestwo i UE zostaną podzielone na dwa odrębne obszary celne i dwa odrębne rynki towarów, z których każdy będzie podlegał odrębnemu systemowi regulacyjnemu, co nieuchronnie doprowadzi do powstania barier w handlu.

W odpowiedzi na wnioski państw członkowskich Komisja utworzyła centralny punkt, w którym zainteresowane strony mogą rejestrować skargi związane z wykonywaniem przedmiotowej umowy o handlu i współpracy. Przedsiębiorstwa, organizacje pozarządowe, pracodawcy, związki zawodowe i obywatele w UE mogą korzystać z tego systemu pełniącego rolę pierwszego punktu kontaktowego do zgłaszania problemów związanych z wykonywaniem umowy o handlu i współpracy. Punkt centralny jest powiązany z istniejącymi narzędziami opracowanymi przez Komisję, takimi jak punkt kompleksowej obsługi, w którym rejestrowane są skargi związane z handlem, w tym skargi dotyczące kwestii dostępu do rynku, równych warunków działania czy zrównoważonego rozwoju. Narzędzia te stanowią odzwierciedlenie wzmożonych starań Komisji na rzecz poprawy egzekwowania postanowień zawartych przez nią umów międzynarodowych oraz ich wykonywania.

Podjęto również kroki w celu nawiązania współpracy parlamentarnej między UE a Zjednoczonym Królestwem. Strony uzgodniły, że w skład Zgromadzenia Parlamentarnego Partnerstwa („Zgromadzenie Parlamentarne Partnerstwa”) ustanowionego w ramach umowy o handlu i współpracy wejdzie 35 posłów odpowiednio do Parlamentu Europejskiego i parlamentu Zjednoczonego Królestwa. Powołanie delegacji Unii do Zgromadzenia Parlamentarnego Partnerstwa zatwierdzono w październiku 2021 r.. Zgromadzenie Parlamentarne Partnerstwa rozpocznie działalność w 2022 r.

W dużym stopniu ucierpiał również handel usługami transportowymi i usługami budowlanymi i opłatami za korzystanie z własności intelektualnej, lecz dotyczy to głównie handlu między UE a Zjednoczonym Królestwem, handel między UE a jej pozostałymi partnerami handlowymi przekracza obecnie poziomy odnotowane w pierwszych dziewięciu miesiącach 2019 r. Jest to konsekwencją wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z UE.

Z danych za pierwsze trzy kwartały 2021 r. wynika, że handel usługami nie powrócił jeszcze do poziomu sprzed pandemii. Dane w tabeli 2 pokazują, że pomimo odbicia w stosunku do pierwszych dziewięciu miesięcy 2020 r. przywóz do UE ze Zjednoczonego Królestwa i od pozostałych partnerów handlowych jest znacznie niższy niż w tym samym okresie w 2019 r., tj. odnotowano spadek na poziomie -9,3 % w przypadku Zjednoczonego Królestwa i -8 % w przypadku pozostałych partnerów handlowych. Porównując wielkość wywozu z UE w pierwszych trzech kwartałach 2021 r. z danymi dotyczącymi wywozu w tym samym okresie w 2019 r., spadek jest bardziej znaczący w przypadku Zjednoczonego Królestwa (-13,2 %) niż w przypadku pozostałych partnerów handlowych UE (-4,8 %).

Wraz z upływem okresu przejściowego zakończył się swobodny przepływ osób, a także swoboda świadczenia usług, przepływu kapitału i przedsiębiorczości, co spowodowało poważne zmiany dotyczące możliwości dostępu usługodawców obu stron do rynków drugiej strony. Świadczenie usług, obecnie realizowane na takich samych zasadach jak w przypadku państw niebędących członkami UE, stało się trudniejsze. Przedsiębiorstwa planujące świadczenie usług lub inwestorzy chcący rozpocząć działalność na terytorium drugiej strony napotykają nowe bariery regulacyjne i administracyjne. Na przykład zezwolenia z kraju pochodzenia nie są już ważne w kraju przyjmującym, kwalifikacje zawodowe nie są tak łatwo uznawane jak w UE, a ponadto obowiązują przepisy imigracyjne. W odniesieniu do usługodawców i inwestorów ze Zjednoczonego Królestwa obowiązują różne przepisy w każdym z 27 państw członkowskich.

Jeśli chodzi o handel towarami, według szacunków Eurostatu w 2021 r. wartość przywozu do UE ze Zjednoczonego Królestwa wyniesie 146 mld EUR, co oznacza znaczny spadek zarówno w porównaniu z 2020 r. (-13,6 %), jak i z 2019 r. (-24,8 %). Wartość wywozu z UE do Zjednoczonego Królestwa szacuje się na 283 mld EUR, co oznacza wzrost o 1,9 % w porównaniu z 2020 r., lecz nadal o 11,4 % poniżej poziomu odnotowanego w 2019 r.

Choć wciąż jest zbyt wcześnie, by ocenić pełny wpływ gospodarczy wyjścia Zjednoczonego Królestwa z jednolitego rynku UE, najnowsze dane pokazują, że przepływy handlowe między UE a Zjednoczonym Królestwem częściowo ustabilizowały się w 2021 r. po początkowym spadku, jaki nastąpił po zakończeniu okresu przejściowego. Pozostają one jednak na niższym poziomie niż w 2019 r. i wcześniej.

Komisja dołożyła wszelkich starań, aby pomóc państwom członkowskim i przedsiębiorstwom z UE w zrozumieniu nowego otoczenia. Na przykład w odniesieniu do wymogów sanitarnych i fitosanitarnych, gdy na początku 2021 r. wystąpiły pewne problemy, szybko udzielono wskazówek dotyczących prawidłowego stosowania zasad sanitarnych i fitosanitarnych. W dziedzinie ceł opublikowano wytyczne dotyczące reguł pochodzenia i innych kwestii związanych z cłami, a także listy kontrolne i inne stosowne informacje. W rezultacie w kolejnych miesiącach liczba problemów w obu tych obszarach znacznie się zmniejszyła. Z kolei Zjednoczone Królestwo wielokrotnie odraczało wdrożenie wymogów celnych oraz wymogów sanitarnych i fitosanitarnych w przywozie z UE w 2021 r. Wdrażanie tych formalności rozpoczęło się w styczniu 2022 r. i będzie postępowało stopniowo do października 2022 r. zgodnie z podejściem etapowym określonym w modelu operacyjnym dotyczącym granic. Ich stosowanie może stanowić wyzwanie dla eksporterów z UE i państw członkowskich ze względu na skutki logistyczne nowych procedur, w szczególności konieczność złożenia wymaganych deklaracji i dokumentów uzupełniających przed wysłaniem towarów z portów UE do Zjednoczonego Królestwa, a także złożoność systemu informatycznego wprowadzonego przez Zjednoczone Królestwo.

Co więcej, towary będące przedmiotem wymiany handlowej między obiema stronami muszą być zgodne z regułami pochodzenia określonymi w umowie o handlu i współpracy, jeśli mają być objęte preferencyjnym traktowaniem polegającym na zastosowaniu stawki cła wynoszącej 0 %. Udowodnienie pochodzenia towaru może być uciążliwe, w szczególności jeśli przedsiębiorstwa sprowadzają komponenty z kilku krajów. Aby ułatwić korzystanie z preferencyjnego traktowania, Komisja przyjęła przepisy ustanawiające okres przejściowy, w którym eksporterzy z UE mogą wydawać oświadczenia o pochodzeniu na podstawie deklaracji dostawców, nawet w przypadku braku pełnej dokumentacji, pod warunkiem że przedstawią je do końca 2021 r. Od 2022 r. obowiązują standardowe wymagania dotyczące sporządzania oświadczeń o pochodzeniu. Preferencyjnym traktowaniem objętych było ponad 80 % towarów przywożonych do UE ze Zjednoczonego Królestwa. Komisja wraz z państwami członkowskimi zapewnia prawidłowe wdrożenie reguł pochodzenia oraz dostarcza wskazówek i wyjaśnień organom celnym i przedsiębiorstwom.

Chociaż w umowie o handlu i współpracy przewidziano wymianę handlową bez ceł i kontyngentów na cały przywóz towarów między stronami, nastąpił koniec pozbawionego utrudnień handlu towarami i ponownie pojawiły się bariery pozataryfowe. Od 2021 r. cały wywóz ze Zjednoczonego Królestwa do UE podlega procedurom i kontrolom celnym. Do przesyłek rolno-spożywczych muszą być dołączane świadectwa zdrowia i muszą być poddawane inspekcjom sanitarnym i fitosanitarnym w punktach kontroli granicznej państw członkowskich. Ponadto wszystkie towary muszą być zgodne z różnymi przepisami i środkami regulacyjnymi, ponieważ nie obowiązuje już zasada wzajemnego uznawania.

Przez cały 2021 r. Komisja koncentrowała swoje starania na pokonywaniu przeszkód związanych z wykonywaniem umowy o handlu i współpracy. Przykładowo możliwe było doprecyzowanie przepisów imigracyjnych obowiązujących w Zjednoczonym Królestwie, dotyczących prawa podwykonawców do świadczenia usług instalacyjnych i konserwacyjnych na terytorium tego kraju.

Z kolei Komisja wypełniła zobowiązania w zakresie przejrzystości wynikające z umowy o handlu i współpracy. Informacje o świadczeniu usług przez osoby fizyczne są obecnie publicznie dostępne. Komisja wywiązała się również z obowiązku stworzenia publicznej strony internetowej zawierającej informacje na temat MŚP.

Komisja będzie w dalszym ciągu monitorowała wykonywanie umowy o handlu i współpracy w zakresie usług i inwestycji, handlu cyfrowego, własności intelektualnej, zamówień publicznych i MŚP oraz będzie kłaść nacisk na zapewnianie zgodności z postanowieniami umowy o handlu i współpracy. Będzie ponadto współpracować z odpowiednimi organami Zjednoczonego Królestwa w sprawie przyszłych przepisów dotyczących zamówień publicznych, które wzbudziły obawy zainteresowanych stron z UE. Komisja będzie również nadal ściśle monitorować wpływ innych zmian ustawodawczych w Zjednoczonym Królestwie, mających wpływ na kwestie wchodzące w zakres umowy o handlu i współpracy.

Tabela 2. Handel usługami UE-27 w pierwszych 9 miesiącach 2021 r. według partnerów i sektorów usług w porównaniu z tym samym okresem w latach poprzednich Przywóz do UE Zmiana (%) w porównaniu z okresem sty–wrz Wywóz z UE Zmiana (%) w porównaniu z okresem sty–wrz Styczeń–wrzesień 2021 Styczeń–wrzesień 2021 w mln EUR 2020 2019 w mln EUR 2020 2019 Handel UE-27 według partnerów ŁĄCZNIE Wszystkie usługi ZK 114 858 3,9 -9,3 143 253 6,4 -13,2 Poza UE-27 (z wył. ZK) 499 174 -4,4 -8,0 574 356 12,3 -4,8 Handel UE-27 według sektorów usług Partner: Zjednoczone Królestwo Usługi produkcyjne w odniesieniu do nakładów rzeczowych będących własnością osób trzecich 1 349 1,8 -8,7 3 721 -3,1 -2,9 Usługi konserwacji i naprawy, gdzie indziej niesklasyfikowane 1 414 -6,2 -27,6 1 792 -19,5 -24,9 Transport 9 101 -7,9 -27,4 15 534 4,0 -24,9 Podróże 3 934 -33,0 -71,9 9 912 -9,7 -70,2 Budownictwo 1 339 -5,6 -51,4 1 599 -12,8 -57,7 Usługi ubezpieczeniowe i emerytalne 6 342 25,4 37,8 8 487 35,4 55,8 Usługi finansowe 20 121 22,8 19,8 22 693 12,1 11,9 Opłaty za korzystanie z własności intelektualnej, gdzie indziej niesklasyfikowane 9 061 4,0 -21,8 7 267 8,6 -8,4 Usługi telekomunikacyjne, informatyczne i informacyjne 14 181 2,9 8,3 27 357 9,7 14,7 Pozostałe usługi biznesowe 44 670 4,0 2,5 38 337 4,8 1,8 Usługi kulturalne, rekreacyjne i świadczone dla ludności 2 990 4,4 -11,5 2 798 15,8 8,1 Towary i usługi sektora instytucji rządowych i samorządowych, gdzie indziej niesklasyfikowane 258 -55,6 -64,5 822 13,2 13,5 Usługi nieklasyfikowane 101 -39,4 -27,4 2 936 -1,0 13,3 Handel UE-27 według sektorów usług Partner: Poza UE-27 (z wył. ZK) Usługi produkcyjne w odniesieniu do nakładów rzeczowych będących własnością osób trzecich 11 556 10,5 14,5 16 907 12,4 8,5 Usługi konserwacji i naprawy, gdzie indziej niesklasyfikowane 8 427 -8,4 -17,3 11 019 -0,9 -11,1 Transport 96 165 20,4 1,8 126 803 31,8 8,0 Podróże 26 230 -11,3 -63,6 32 400 -4,5 -66,4 Budownictwo 2 371 1,3 -0,3 5 205 -16,5 -28,3 Usługi ubezpieczeniowe i emerytalne 12 707 18,4 20,6 11 094 -0,4 3,1 Usługi finansowe 38 530 22,7 32,9 42 347 11,3 13,5 Opłaty za korzystanie z własności intelektualnej, gdzie indziej niesklasyfikowane 104 010 21,6 38,4 51 547 -1,8 1,4 Usługi telekomunikacyjne, informatyczne i informacyjne 43 818 11,6 8,2 119 666 22,0 22,1 Pozostałe usługi biznesowe 148 391 -31,3 -21,8 140 995 4,8 -1,2 Usługi kulturalne, rekreacyjne i świadczone dla ludności 4 779 -2,2 -12,6 7 318 5,9 -0,5 Towary i usługi sektora instytucji rządowych i samorządowych, gdzie indziej niesklasyfikowane 1 984 -11,9 -14,1 3 738 -18,3 -15,3 Usługi nieklasyfikowane 208 -52,8 -50,0 5 319 72,8 63,2 Źródło: dane Eurostatu. Bilans płatniczy Unii Europejskiej i strefy euro – dane kwartalne (BPM6) – pobrano 18 lutego 2022 r.

6.Energia

Z końcem okresu przejściowego Zjednoczone Królestwo przestało uczestniczyć w jednolitym rynku energii UE, w tym w zarządzaniu nim i w ustaleniach handlowych dotyczących tego rynku. Mimo że umowa o handlu i współpracy zawiera postanowienia mające na celu ułatwienie przepływu energii elektrycznej, procesy handlowe stały się bardziej skomplikowane.

Umowa o handlu i współpracy pozwala na opracowanie specjalnych uzgodnień dotyczących obrotu energią elektryczną między UE a Zjednoczonym Królestwem. W pierwszym etapie zwrócono się do operatorów systemów przesyłowych obu stron o sporządzenie analizy kosztów i korzyści. Analiza przedstawiona wspólnie w maju 2021 r. przyniosła jednak niezadowalające wyniki, wskazujące m.in. na poważne ryzyko manipulacji i zakłóceń na rynku. Komisja opracowuje możliwości i rozwiązania alternatywne w celu wdrożenia tego obowiązku.

W umowie o handlu i współpracy przewidziano również współpracę w zakresie rozwijania energii morskiej, która ma odegrać kluczową rolę w osiągnięciu przez obie strony celu zerowej emisji gazów cieplarnianych netto. Opierając się na współpracy w dziedzinie energetyki na Morzu Północnym, w 2021 r. rozpoczęto negocjacje w celu podpisania protokołu ustaleń, aby stworzyć specjalne forum do dyskusji technicznych ze Zjednoczonym Królestwem w odniesieniu do rozwoju sieci morskiej i dużego potencjału w zakresie energii odnawialnej w regionie Morza Północnego.

7.Równe warunki działania na rzecz otwartej i uczciwej konkurencji oraz zrównoważonego rozwoju

W umowie o handlu i współpracy UE i Zjednoczone Królestwo uzgodniły, że handel i inwestycje wymagają spełnienia warunków zapewniających równe warunki działania i zrównoważony rozwój. W związku z tym należy monitorować wszelkie istotne zmiany w prawie Zjednoczonego Królestwa dotyczącym kontroli subsydiów, podatków, standardów pracy i standardów społecznych oraz środowiska i klimatu, a także przedstawiać stosowne sprawozdania w tym zakresie, zgodnie z wymogami art. 2 ust. 4 decyzji Rady (UE) 2021/689.

W celu monitorowania takich istotnych zmian Komisja wykorzystuje informacje zgromadzone przez swoje służby i państwa członkowskie, informacje od zainteresowanych stron z UE, formalne i nieformalne kontakty w kontekście forów międzynarodowych i wielostronnych, a także specjalnych komitetów utworzonych w ramach umowy o handlu i współpracy. Komisja ściśle monitoruje również rozwój sytuacji w zakresie zmian regulacyjnych poprzez analizę sprawozdań ośrodków analitycznych, przedsiębiorstw, organizacji pozarządowych, mediów i innych zainteresowanych stron. Punkt kompleksowej obsługi ustanowiony w umowie o handlu i współpracy również dostarcza Komisji informacji na potrzeby analiz.

7.1.Standardy pracy i standardy społeczne, środowisko i klimat, zrównoważony rozwój

Po wystąpieniu z UE Zjednoczone Królestwo ogłosiło szeroko zakrojoną reformę regulacyjną w ramach ambitnego celu polegającego na „przejęciu kontroli nad prawem” i rozpoczęło konsultacje publiczne na temat reformy ram prawnych na rzecz lepszego stanowienia prawa .

W zakresie polityki zatrudnienia i polityki społecznej rząd Zjednoczonego Królestwa ogłosił zamiar utworzenia jednego organu egzekwowania praw pracowniczych, którego zadaniem będzie prowadzenie scentralizowanego nadzoru nad przepisami prawa pracy . Komisja uważnie śledzi zmiany ustawodawcze w tym zakresie, w szczególności w odniesieniu do uprawnień i zasobów tego organu do pełnienia roli związanej z egzekwowaniem praw. Po wejściu ustawy w życie Komisja będzie uważnie monitorować, czy odpowiednie standardy pracy i standardy socjalne są skutecznie egzekwowane zgodnie z wymogami umowy o handlu i współpracy. Komisja i Zjednoczone Królestwo omówiły tę kwestię na pierwszym posiedzeniu Specjalnego Komitetu Handlowego ds. Równych Warunków Działania na rzecz Otwartej i Uczciwej Konkurencji oraz Zrównoważonego Rozwoju, podczas którego obie strony zgodziły się co do tego, jak ważne jest skuteczne egzekwowanie praw pracowników.

Zjednoczone Królestwo przyjęło także ustawę środowiskową z 2021 r. ustanawiającą Urząd Ochrony Środowiska i odnoszącą się do konkretnych aspektów polityki związanych z odpadami, bioróżnorodnością, jakością powietrza, wodą i ochroną przyrody. W tym przypadku Komisja będzie również monitorować, czy Urząd posiada wystarczające uprawnienia i zasoby, aby móc skutecznie egzekwować przepisy dotyczące ochrony środowiska zgodnie z zobowiązaniami wynikającymi z umowy o handlu i współpracy. Ponadto Komisja zwróci uwagę na skuteczną realizację zobowiązań w zakresie ochrony środowiska po przyjęciu ustawy i powiązanych z nią przepisów prawa wtórnego.

Przepisy UE regulujące sektor chemiczny zostały wprowadzone do prawa krajowego Zjednoczonego Królestwa w 2021 r. z uwzględnieniem pewnych zmian wynikających z wystąpienia tego kraju z UE. Komisja ściśle monitoruje podejście Zjednoczonego Królestwa do ograniczeń i zezwoleń dotyczących substancji chemicznych oraz ich rejestracji w celu zapewnienia zgodności z odpowiednimi zobowiązaniami wynikającymi z umowy o handlu i współpracy.

W kwestii ochrony klimatu Zjednoczone Królestwo wprowadziło własny system handlu emisjami. System ten ma zastosowanie do energochłonnych gałęzi przemysłu, sektora wytwarzania energii elektrycznej oraz przemysłu lotniczego. Obejmuje on działania polegające na spalaniu paliw w instalacjach. W lotnictwie system ma zastosowanie do lotów na terenie Zjednoczonego Królestwa, a także do Gibraltaru i Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Od maja 2021 r. Zjednoczone Królestwo organizuje aukcje uprawnień do emisji. Ceny rozliczenia były do tej pory na poziomie porównywalnym do poziomu w UE lub wyższym.

Art. 18 ust. 2 Europejskiej karty społecznej zawiera wymóg, aby Zjednoczone Królestwo zmniejszyło lub zniosło opłaty administracyjne, w tym opłaty za wizy pracownicze. Do niedawna Zjednoczone Królestwo stosowało zniżkę w wysokości 55 GBP od opłat za wizy długoterminowe dla wszystkich pracowników pochodzących z państw, które ratyfikowały Kartę, otwartą do podpisu w 1961 r. W grudniu 2020 r. Zjednoczone Królestwo ogłosiło, że od 2021 r. zniżka ta nie będzie miała zastosowania do obywateli pięciu państw członkowskich UE. W lipcu 2021 r. Zjednoczone Królestwo przekazało zawiadomienie o zamiarze wypowiedzenia art. 18 ust. 2 Europejskiej karty społecznej. We wrześniu 2021 r. Zjednoczone Królestwo podjęło decyzję o zniesieniu od lutego 2022 r. ulgi wizowej dla wszystkich obywateli UE. Komisja podnosiła tę kwestię na posiedzeniach Rady Partnerstwa oraz Specjalnego Komitetu Handlowego ds. Równych Warunków Działania na rzecz Otwartej i Uczciwej Konkurencji oraz Zrównoważonego Rozwoju. Wyraziła rozczarowanie, że Zjednoczone Królestwo nie rozszerzyło zniżki na opłaty wizowe na obywateli wspomnianych pięciu państw członkowskich UE, lecz zamiast tego zdecydowało się całkowicie znieść tę zniżkę.

7.2.Kontrola subsydiów

W czerwcu 2021 r. rząd Zjednoczonego Królestwa przedstawił projekt ustawy o kontroli subsydiów (Subsidy Control Bill), której celem jest ustanowienie ram prawnych dla przyszłego nadzoru nad subsydiami. W projekcie przewidziano przepisy prawa materialnego i przepisy wykonawcze.