Dyrektywy te przyczyniają się do zwiększenia wzajemnego zaufania i tym samym do poprawy stosowania zasady wzajemnego uznawania wyroków i innych orzeczeń sądowych.

·dyrektywę w sprawie prawa dostępu do adwokata i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi w czasie pozbawienia wolności;

Dyrektywa (UE) 2016/1919 w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania („dyrektywa”) ma na celu wzmocnienie prawa do rzetelnego procesu sądowego w postępowaniu karnym przez ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących prawa do pomocy prawnej z urzędu.

Prawo do pomocy prawnej zapisano w art. 47 akapit trzeci Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz w art. 6 ust. 3 lit. c) Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Art. 2 ust. 2 dyrektywy stanowi, że prawa określone w dyrektywie mają zastosowanie do osób, których dotyczy wniosek i które mają prawo dostępu do adwokata na mocy dyrektywy 2013/48/UE, od chwili ich zatrzymania w państwie członkowskim wykonującym nakaz. W 12 państwach członkowskich stwierdzono problemy z zapewnieniem zgodności, ponieważ nie dokonały one transpozycji wymogu zapewnienia prawa „od chwili zatrzymania”.

W art. 2 ust. 1 określono zakres stosowania wymogów określonych w dyrektywie. Dyrektywa ma zastosowanie do podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym, którzy mają prawo dostępu do adwokata na mocy dyrektywy 2013/48/UE i którzy:

Jakkolwiek problem braku specjalnych przepisów transponujących może być niekiedy przynajmniej częściowo zniwelowany w drodze praktycznych środków służących wdrożeniu dyrektywy i w drodze orzecznictwa, to jednak nie zawsze ma to miejsce. W szeregu państw członkowskich (22) przepisy krajowe są zatem niewystarczające do zapewnienia pełnej zgodności z określonymi kluczowymi przepisami dyrektywy. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których zakres stosowania środków krajowych jest węższy niż zakres stosowania określony w art. 2 dyrektywy (ma to miejsce w 11 państw członkowskich).

Zgodnie z art. 12 dyrektywy państwa członkowskie miały dokonać jej transpozycji do prawa krajowego do 25 maja 2019 r. Do tego dnia cztery państwa członkowskie – Niemcy, Grecja, Chorwacja i Malta – nie przedstawiły Komisji wszystkich wymaganych środków. W rezultacie w lipcu 2019 r. Komisja wszczęła postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 258 TFUE przeciwko tym państwom członkowskim w związku z niedopełnieniem obowiązku zgłoszenia środków transpozycji. W międzyczasie wszystkie te państwa członkowskie wypełniły ten obowiązek, a wspomniane postępowania zostały zamknięte.

W art. 3 zdefiniowano pomoc prawną z urzędu do celów dyrektywy jako finansowanie przez państwo członkowskie pomocy adwokata, umożliwiające korzystanie z prawa dostępu do adwokata. Motyw 8 dyrektywy stanowi, że pomoc prawna z urzędu powinna obejmować koszty obrony podejrzanych, oskarżonych oraz osób, których dotyczy wniosek, oraz że przyznając pomoc prawną z urzędu, właściwe organy państw członkowskich powinny mieć możliwość wprowadzenia wymogu, aby podejrzani, oskarżeni lub osoby, których dotyczy wniosek, ponosiły część tych kosztów, w zależności od sytuacji finansowej tych osób.

Chociaż jest to kwestia istotna, poza tym, co stwierdzono w motywie 8, w dyrektywie nie odniesiono się bezpośrednio do kwestii odzyskania kosztów pomocy prawnej z urzędu. Niemniej jednak w niektórych przypadkach przepisy krajowe dotyczące odzyskania kosztów mogą mieć wpływ na ocenę spełniania szczególnych wymogów dyrektywy w odniesieniu do momentu podjęcia decyzji o udzieleniu pomocy prawnej z urzędu lub w odniesieniu do pewności prawa.

W 19 państwach członkowskich umożliwiono odzyskanie kosztów w jednej lub kilku szczególnych okolicznościach, takich jak:

·w 12 państwach członkowskich – w przypadku skazania, z należytym uwzględnieniem sytuacji finansowej lub rodzinnej danej osoby lub nawet niezależnie od tej sytuacji, lub gdy postępowanie karne zostało zakończone z powodu okoliczności, które nie oczyszczają danej osoby z zarzutów, takich jak upływ terminu przedawnienia lub amnestia;

·w 8 państwach członkowskich – jeżeli okaże się, że dana osoba nie była uprawniona do pomocy prawnej z urzędu, złożyła fałszywe zeznania, nie współpracowała lub nadużyła pomocy prawnej z urzędu, nie powiadomiła organów o ustaniu podstaw do przyznania pomocy prawnej z urzędu, lub gdy koszty pomocy prawnej z urzędu zostały poniesione w wyniku zaniedbania oraz

·w 4 państwach członkowskich – jeżeli sytuacja finansowa beneficjenta pomocy prawnej z urzędu poprawiła się.

3.3.Pomoc prawna z urzędu w postępowaniu karnym (art. 4)

W art. 4 ust. 1 i 2 dyrektywy wymaga się od państw członkowskich zapewnienia podejrzanym i oskarżonym prawa do pomocy prawnej, gdy nie posiadają oni wystarczających środków na pokrycie kosztów pomocy adwokata (ocena sytuacji majątkowej) lub gdy wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości (ocena zasadności). Pozostawia to państwom członkowskim pewną swobodę. Zasadniczo mogą one utrzymać strukturę swoich różnych systemów pomocy prawnej z urzędu, o ile stosowanie odpowiednich przepisów krajowych nie ogranicza ani nie stanowi odstępstwa od praw i gwarancji proceduralnych zapewnionych na mocy Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i europejskiej konwencji praw człowieka, zgodnie z wykładnią Trybunału Sprawiedliwości i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (motyw 17 zdanie ostatnie dyrektywy).

Powiązany motyw 18 dyrektywy stanowi: „Państwa członkowskie powinny określić rozwiązania praktyczne dotyczące udzielania pomocy prawnej z urzędu. Takie rozwiązania mogłyby przewidywać, że pomocy prawnej z urzędu udziela się na wniosek podejrzanego, oskarżonego lub osoby, której dotyczy wniosek. W szczególności, z uwagi na potrzeby osób wymagających szczególnego traktowania, wniosek taki nie powinien jednak być istotnym warunkiem przyznania pomocy prawnej z urzędu”.

Ustalono, że 3 państwa członkowskie wymagają złożenia formalnego wniosku o pomoc prawną i nie przewidują żadnych możliwości przyznania takiej pomocy z urzędu. Wymóg złożenia formalnego wniosku w tych państwach członkowskich może zatem mieć skutek istotnego warunku przyznania pomocy prawnej z urzędu w rozumieniu motywu 18 dyrektywy. W jednym z tych państw członkowskich nie jest to aż tak dużym problemem, ponieważ prawo krajowe nakłada na organy karne obowiązek informowania danej osoby o jej prawie do pomocy prawnej z urzędu oraz ponieważ krajowa izba adwokacka może wypłacać zaliczki na poczet kosztów i opłat do czasu podjęcia formalnej decyzji.

Podczas gdy 5 państw członkowskich stosuje tylko ocenę sytuacji majątkowej, a 3 państwa członkowskie tylko ocenę zasadności, 16 państw członkowskich stosuje zarówno ocenę sytuacji majątkowej, jak i ocenę zasadności. Spośród wszystkich państw członkowskich jedno nie skorzystało z możliwości uzależnienia prawa do pomocy prawnej z urzędu od oceny sytuacji majątkowej, ani oceny zasadności. W rezultacie prawo do pomocy prawnej z urzędu jest bezwarunkowe, a państwo to nie dokonało transpozycji art. 4 ust. 2, 3 i 4, ponieważ przepisy te nie mają zastosowania w kontekście krajowym.

W 19 państwach członkowskich stosujących ocenę sytuacji majątkowej prawo wydaje się być zgodne z art. 4 ust. 3 dyrektywy, który wymaga od tych państw członkowskich uwzględnienia wszystkich istotnych i obiektywnych czynników, takich jak dochód, majątek i sytuację rodzinną danej osoby, a także koszt pomocy adwokata oraz stopę życiową w tym państwie członkowskim, w celu ustalenia, czy zgodnie z kryteriami mającymi zastosowanie w tym państwie członkowskim podejrzany lub oskarżony nie dysponuje wystarczającymi środkami, aby pokryć koszty pomocy adwokata. Państwa członkowskie stosujące ocenę sytuacji majątkowej wykorzystują różne kryteria do ustalenia, czy dana osoba kwalifikuje się do udzielenia pomocy prawnej z urzędu. Spośród wszystkich państw członkowskich 9 stosuje klauzule ogólne, na przykład ogólne odniesienia do sytuacji społeczno-gospodarczej lub finansowej wnioskodawcy, co pozostawia większą swobodę. Natomiast 12 państw ustanowiło bardziej szczegółowe przepisy określające konkretne kryteria lub ustalony próg. Tylko w dwóch państwach członkowskich stosujących ocenę sytuacji majątkowej środki krajowe nie są w pełni zgodne z art. 4 ust. 3 dyrektywy. W jednym z nich wynika to z domniemania, że pewne kategorie podejrzanych i oskarżonych uzyskują dochody powyżej progu umożliwiającego dostęp do pomocy prawnej z urzędu. Takie domniemanie wyklucza również możliwość uzyskania pomocy prawnej z urzędu w przyszłym postępowaniu, niezależnie od charakteru tego postępowania i statusu w postępowaniu danej osoby. W drugim przypadku niezgodność z art. 4 ust. 3 wynika z braku konkretnych kryteriów oceny sytuacji finansowej danej osoby, w połączeniu z faktem, że ocenę sytuacji majątkowej stosuje się dopiero na końcu postępowania, przy podejmowaniu decyzji o ewentualnym odzyskaniu kosztów.

Art. 4 ust. 4 zdanie pierwsze dyrektywy zobowiązuje państwa członkowskie stosujące ocenę zasadności do uwzględnienia wagi czynu zabronionego, złożoności sprawy oraz surowości grożącej kary w celu ustalenia, czy interes wymiaru sprawiedliwości wymaga przyznania pomocy prawnej z urzędu. Spośród wszystkich państw członkowskich stosujących ocenę zasadności, siedem ustanowiło szczególne kryteria na potrzeby takich ocen w ścisłym rozumieniu tego pojęcia. Zdecydowana większość (18) państw członkowskich, które stosują ocenę zasadności, posiada systemy obrony obligatoryjnej, które są równoznaczne z oceną zasadności, o której mowa w odniesieniu do art. 2 ust. 1 lit. b) dyrektywy (zob. sekcja 3.1 niniejszego sprawozdania). Przepisy krajowe pięciu państw członkowskich zawierają również ogólne odniesienia do interesu wymiaru sprawiedliwości, ale tylko jedno państwo członkowskie stosujące ocenę zasadności opiera się wyłącznie na takim ogólnym odniesieniu. W tym państwie członkowskim sąd stosuje kryterium „interesu wymiaru sprawiedliwości” w sposób dyskrecjonalny, w zależności od okoliczności sprawy. W praktyce jednak, gdy podejrzani lub oskarżeni spełniają wymogi oceny sytuacji majątkowej, sąd – zgodnie z informacjami od zainteresowanych stron – automatycznie uznaje, że przyznanie pomocy prawnej z urzędu leży w interesie wymiaru sprawiedliwości, i w związku z tym stwierdza, że wymogi oceny zasadności również zostały spełnione.

W art. 4 ust. 4 zdanie drugie dyrektywy wymieniono sytuacje, w których wymogi oceny zasadności należy uznać za spełnione, a mianowicie:

a)w przypadku gdy podejrzany lub oskarżony jest postawiony przed właściwym sądem lub sędzią w celu podjęcia decyzji w sprawie pozbawienia wolności, na jakimkolwiek etapie postępowania w zakresie dyrektywy oraz

b)w czasie pozbawienia wolności.

W 11 państwach członkowskich stosujących ocenę zasadności stwierdzono problemy z zapewnieniem zgodności, związane przede wszystkim z lit. a) powyżej. Problemy te dotyczą głównie przypadków, w których decyzja o tymczasowym aresztowaniu zostaje podjęta w czasie, gdy dana osoba nie została (jeszcze) pozbawiona wolności. Problemy z zapewnieniem zgodności stwierdzono jednak również w przypadkach, gdy dana osoba została już zatrzymana przez policję.

Art. 4 ust. 5 dyrektywy zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia przyznania pomocy prawnej z urzędu bez zbędnej zwłoki, najpóźniej przed przesłuchaniem przez policję, inny organ ścigania lub organ sądowy, lub przed przeprowadzeniem czynności dochodzeniowo-śledczych lub dowodowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy. W tym kontekście należy zauważyć, że 14 państw członkowskich przewiduje tymczasową lub nadzwyczajną pomoc prawną z urzędu. Niemniej jednak w 22 państwach członkowskich stwierdzono problemy z zapewnieniem zgodności z art. 4 ust. 5. W wielu z tych państw członkowskich (17) dostęp do adwokata może być przyznany w odpowiednim czasie (zgodnie z dyrektywą 2013/48/UE), ale prawo do (tymczasowej) pomocy prawnej określone w art. 4 ust. 5 przedmiotowej dyrektywy nie zostało wyraźnie przewidziane. Takie problemy z zapewnieniem zgodności są związane z nieprawidłową transpozycją zakresu dyrektywy oraz z terminami przyznawania pomocy prawnej z urzędu, zarówno w ujęciu ogólnym, jak i w konkretnych przypadkach. Ponadto stwierdzono problemy z zapewnieniem zgodności z przepisami w przypadkach, gdy złożenie formalnego wniosku stanowi istotny warunek przyznania pomocy prawnej z urzędu.