UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Przyjęcie proponowanej dyrektywy spowoduje dostosowanie prawa unijnego do międzynarodowych zobowiązań Unii na mocy Traktatu z Marrakeszu o ułatwieniu dostępu do opublikowanych utworów osobom niewidomym, słabowidzącym i osobom z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem („traktat z Marrakeszu”).

Traktat z Marrakeszu został przyjęty w 2013 r. na forum Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) w celu ułatwienia dostępności i transgranicznej wymiany książek i innych materiałów drukowanych w formatach umożliwiających dostęp osobom niepełnosprawnym na całym świecie. Traktat został podpisany przez Unię w kwietniu 2014 r. Nakłada on na strony obowiązek określenia wyjątków i ograniczeń praw autorskich i pokrewnych na potrzeby osób niewidomych, słabowidzących i osób z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem i umożliwia transgraniczną wymianę kopii książek w specjalnych formatach, w tym książek mówionych, oraz innych materiałów drukowanych między państwami, które są stronami traktatu. Unia podjęła więc polityczne zobowiązanie do wykonania postanowień Traktatu, które zostało od tego czasu jeszcze wzmocnione zarówno przez Radę, jak i Parlament Europejski. Oddzielnie Komisja przedstawiła wniosek dotyczący decyzji Rady w sprawie ratyfikacji traktatu z Marrakeszu przez UE w październiku 2014 r. W maju 2015 r. Rada złożyła do Komisji wniosek na podstawie art. 241 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), w którym podkreśliła swoje pełne zaangażowanie na rzecz szybkiego wejścia w życie traktatu z Marrakeszu i wezwała Komisję do niezwłocznego przedstawienia wniosku ustawodawczego mającego na celu zmianę unijnych ram prawnych zgodnie z Traktatem.

Beneficjenci traktatu z Marrakeszu, tj. osoby niewidome, słabowidzące lub osoby z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem („beneficjenci”) napotykają liczne przeszkody w dostępie do książek i innych materiałów chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi. Szacuje się, że dostępność książek w formatach umożliwiających dostęp osobom niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem wynosi między 7 % a 20 % pomimo faktu, że technologia cyfrowa znacznie ułatwia publikowanie w formatach umożliwiających dostęp osobom niepełnosprawnym. Formaty umożliwiające dostęp osobom niepełnosprawnym obejmują np. druk alfabetem Braille’a, duży druk, książki elektroniczne i książki mówione ze specjalną nawigacją, audiodeskrypcję i transmisje radiowe.

Celem proponowanej dyrektywy jest zwiększenie dostępności utworów i innych chronionych przedmiotów, np. książek, czasopism, gazet, magazynów oraz innych tekstów pisanych, partytur muzycznych i innych materiałów drukowanych, w tym w formie dźwiękowej, w formatach, które umożliwiają dostęp beneficjentom. Dyrektywa zapewni, aby wszyscy beneficjenci i organizacje o charakterze niezarobkowym zajmujące się zaspokajaniem ich potrzeb mogły powoływać się na obowiązkowy i zharmonizowany wyjątek w prawie autorskim i prawach pokrewnych w obrębie Unii. Umożliwi to wykonywanie w formatach umożliwiających dostęp osobom niepełnosprawnym kopii utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną, które zostały już opublikowane lub udostępnione, inaczej niedostępnych osobom niepełnosprawnym. Proponowana dyrektywa wprowadziłaby odpowiednie zmiany do obowiązujących unijnych ram legislacyjnych oraz zagwarantowała możliwość rozpowszechniania i udostępniania w całej Unii kopii utworów w formacie umożliwiającym dostęp osobom niepełnosprawnym sporządzonych w jednym z państw członkowskich. W odniesieniu do obowiązków nałożonych przez traktat z Marrakeszu w zakresie transgranicznej wymiany kopii utworów w formacie umożliwiającym dostęp osobom niepełnosprawnym między Unią a państwami trzecimi będącymi stronami traktatu, niniejsza dyrektywa powinna być odczytywana razem z rozporządzeniem [...].

Proponowana dyrektywa jest także zgodna ze zobowiązaniami Unii wynikającymi z Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych. UE jest związana konwencją od stycznia 2011 r. na mocy decyzji Rady 2010/48/WE. Przepisy zawarte w konwencji stały się zatem integralną częścią porządku prawnego Unii. Prawo dostępu do informacji oraz prawo osób niepełnosprawnych do uczestnictwa w życiu kulturalnym na równi z innymi są zapisane w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Artykuł 30 konwencji zobowiązuje jej strony do podejmowania wszelkich odpowiednich kroków, zgodnie z prawem międzynarodowym, aby przepisy chroniące prawa własności intelektualnej nie stanowiły nieuzasadnionej i dyskryminacyjnej bariery w dostępie osób niepełnosprawnych do materiałów w dziedzinie kultury. W swoich uwagach końcowych na temat wstępnego sprawozdania Unii Europejskiej, przyjętych w dniu 4 września 2015 r., Komitet Narodów Zjednoczonych ds. praw osób niepełnosprawnych zachęca Unię do podjęcia wszelkich odpowiednich środków w celu możliwie jak najszybszego wdrożenia traktatu z Marrakeszu.

•Spójność z przepisami obowiązującymi w tej dziedzinie polityki

Unia przyjęła szereg dyrektyw w obszarze praw autorskich i praw pokrewnych, które dają pewność prawa oraz wysoki poziom ochrony podmiotów praw autorskich. Prawa, które są istotne dla proponowanej dyrektywy, są obecnie ujednolicone w dyrektywie 2001/29/WE w sprawie harmonizacji niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym („dyrektywa 2001/29/WE”); w dyrektywie 2006/115/WE w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej; w dyrektywie 96/9/WE w sprawie ochrony prawnej baz danych oraz w dyrektywie 2009/24/WE w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych.

W prawie Unii określono także w odniesieniu do tych praw szereg wyjątków lub ograniczeń, które zezwalają, pod pewnymi warunkami i w celu osiągnięcia niektórych celów polityki, na wykorzystywanie treści bez zgody podmiotu praw. Potrzeby w zakresie dostępności dla osób niepełnosprawnych zostały w tym kontekście uznane i zadbano o ich zaspokojenie w szczególności w art. 5 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2001/29/WE. Przepis ten pozwala państwom członkowskim na ustanowienie wyjątków i ograniczeń w odniesieniu do praw autorskich i pokrewnych na rzecz osób niepełnosprawnych, w tym osób z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem, w odniesieniu do zastosowań, które odnoszą się bezpośrednio do niepełnosprawności, są pozbawione charakteru handlowego i pozostają w ramach zakresu, który wynika z konkretnej niepełnosprawności. Zgodnie z wymogami traktatu z Marrakeszu wyjątek zastosowany w proponowanej dyrektywie będzie obowiązkowy dla państw członkowskich i będzie miał zastosowanie do praw, które zostały zharmonizowane na poziomie Unii i które są istotne dla tworzenia i rozpowszechniania kopii utworów w formacie umożliwiającym dostęp osobom niepełnosprawnym, zgodnie z definicją zawartą w traktacie z Marrakeszu. Wyjątek uzupełnia istniejące dobrowolne wyjątki bądź ograniczenia przewidziane w art. 5 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2001/29/WE poprzez wprowadzenie obowiązkowego wyjątku na rzecz beneficjentów, który będzie oddziaływał na całym rynku wewnętrznym.

•Spójność z innymi politykami Unii

Celem przyjęcia niniejszej dyrektywy jest zapewnienie wszystkim beneficjentom dostępu do książek, czasopism, gazet, magazynów oraz innych tekstów pisanych, partytur muzycznych i innych materiałów drukowanych w zasadniczo takim samym stopniu, jaki mają osoby bez żadnego ograniczenia lub niepełnosprawności oraz zagwarantowanie, że do osiągnięcia tego celu zostanie wykorzystany pełny potencjał rynku wewnętrznego. W tym względzie proponowana dyrektywa jest spójna z innymi przepisami i inicjatywami podejmowanymi na poziomie unijnym w celu „opierania się na sile jednolitego rynku i wykorzystania jego potencjału w pełni i we wszystkich aspektach”. Obejmują one wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie dostępności stron internetowych sektora publicznego i wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich w odniesieniu do wymogów dostępności produktów i usług („wniosek w sprawie europejskiego aktu w sprawie dostępności”). W szczególności wniosek dotyczący europejskiego aktu w sprawie dostępności obejmuje zobowiązania do zapewnienia, aby usługi w zakresie książek elektronicznych świadczone na rynku wewnętrznym od daty rozpoczęcia stosowania aktu spełniały określone wymagania funkcjonalne, tak by książki te były dostępne od momentu ich wprowadzenia na rynek.

2.PODSTAWA PRAWNA, POMOCNICZOŚĆ I PROPORCJONALNOŚĆ

•Podstawa prawna

Podstawę prawną wniosku stanowi art. 114 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE).

•Pomocniczość (w przypadku kompetencji niewyłącznych)

Unia Europejska może przyjąć środki zgodnie z zasadą pomocniczości określoną w art. 5 TFUE. Celem niniejszej dyrektywy jest ułatwienie dostępu do niektórych treści chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi beneficjentom traktatu z Marrakeszu w ramach rynku wewnętrznego w obszarze, który jest już zharmonizowany prawem unijnym i w związku z tym może zostać zmieniony jedynie na mocy prawa Unii. W przypadku braku interwencji Unii państwa członkowskie nie mogłyby osiągnąć tego celu. Ponadto ze względu na rozmiary i skutki działania cel ten można lepiej osiągnąć na poziomie Unii.

•Proporcjonalność