[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 25.1.2006

COM(2006) 23 końcowy

KOMUNIKAT KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO:

Program tematyczny na rzecz promocji demokracji i praw człowieka na świecie w ramach przyszłej perspektywy finansowej (2007-2013)

SPIS TREŚCI

1. Wstęp 3

2. Kontekst 3

2.1. Analiza tematu 3

2.2. Istniejąca polityka i ramy współpracy 4

2.3. Doświadczenia EIDHR 5

2.4. Uzasadnienie programu tematycznego 6

3. Podstawowe cechy programu tematycznego na rzecz promocji demokracji i praw człowieka na świecie. 7

3.1. Zakres i cele 7

3.2. Wytyczne i priorytety 8

3.2.1. Zwiększenie poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności tam, gdzie są one najbardziej zagrożone oraz wsparcie i solidarność z ofiarami represji lub nadużyć 8

3.2.2. Zwiększenie roli społeczeństwa obywatelskiego w promowaniu praw człowieka i reform demokratycznych, w zapobieganiu konfliktom oraz jego uczestnictwa i reprezentacji w życiu politycznym 9

3.2.3. Wzmocnienie międzynarodowych ram ochrony praw człowieka, państwa prawa i promocji demokracji 11

3.2.4. Budowanie zaufania do demokratycznych procesów wyborczych przez dalszy rozwój działań związanych z obserwacją wyborów 11

3.3. Zasady planowania 12

KOMUNIKAT KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO:

Program tematyczny na rzecz promocji demokracji i praw człowieka na świecie w ramach przyszłej perspektywy finansowej (2007-2013)

1. WSTęP

Mając na celu racjonalizację i uproszczenie obecnych ram prawnych dla działań zewnętrznych Wspólnoty, Komisja Europejska zaproponowała nowy zestaw sześciu instrumentów w ramach perspektywy finansowej na lata 2007-2013. Trzy z tych instrumentów (instrument pomocy humanitarnej, stabilności i pomocy makrofinansowej), jako odpowiedź na szczególne potrzeby i okoliczności, mają charakter horyzontalny. Pozostałe trzy (instrument pomocy przedakcesyjnej, wsparcia sąsiedztwa europejskiego oraz współpracy na rzecz rozwoju i rozwoju gospodarczego) mają na celu wdrażanie określonej polityki i posiadają określony zakres geograficzny. W przyszłości instrumenty te będą stanowić podstawowe akty prawne regulujące wydatki wspólnotowe na rzecz wsparcia zewnętrznych programów współpracy, łącznie z programami tematycznymi, i zastąpią istniejące rozporządzenia tematyczne.

Zgodnie z tą propozycją, programy tematyczne stanowią szczególną wartość dodaną i obejmują działania uzupełniające programy geograficzne, które nadal stanowią uprzywilejowane ramy współpracy Wspólnoty z państwami trzecimi[i].

Komisja zobowiązała się do przeprowadzenia rozmów z Parlamentem Europejskim i Radą na temat zakresu, celów i priorytetów każdego programu tematycznego, w oparciu o oficjalne komunikaty kierowane do obu instytucji. W wyniku tego procesu zostaną opracowane orientacje polityczne dla kolejnych etapów programowania, w szczególności dla tematycznych dokumentów strategicznych, sporządzonych zgodnie z postanowieniami wyżej wymienionych instrumentów.

Niniejszy komunikat dotyczy programu tematycznego na rzecz promocji demokracji i praw człowieka na świecie. Wykorzystano w nim uwagi zgłoszone w toku konsultacji publicznych zorganizowanych przez Komisję[ii]. Konsultacje będą odbywać się także dla kolejnych etapów programowania. Komisja, we współpracy z Parlamentem Europejskim, Państwami Członkowskimi i organami partnerskimi pracującymi z programami tematycznymi, będzie również dążyć do promowania szerszego spojrzenia i dyskusji na temat roli Europy we wspieraniu demokracji i propagowaniu praw człowieka[iii].

2. KONTEKST

2.1. Analiza tematu

Demokracja i ochrona praw człowieka to wartości uniwersalne, do których należy z zasady dążyć. Są one nienaruszalną częścią skutecznych działań na rzecz walki z ubóstwem i spełnienia Milenijnych Celów Rozwoju, podstawowym narzędziem zapobiegania konfliktom i ich rozwiązywania oraz niezbędnym elementem ram walki z terroryzmem[iv]. Demokratyczne procesy rozliczalności są niezbędne do zapewnienia przejrzystości działań rządów i zwalczania korupcji.

Demokracja i ochrona praw człowieka są ze sobą nieodłącznie związane: podstawowe prawa, takie jak wolność słowa i zrzeszania się, to podstawy pluralizmu politycznego i procesów demokratycznych, natomiast kontrola demokratyczna i rozdział władzy to warunki konieczne dla zachowania niezawisłości sądów i państwa prawa, które z kolei są niezbędne do skutecznej ochrony praw człowieka. Prawa człowieka można rozpatrywać w świetle uniwersalnych norm międzynarodowych, demokrację jednak należy postrzegać jako proces odśrodkowy, obejmujący wszystkie warstwy społeczeństwa i instytucje, które powinny brać w nim udział, być reprezentowane oraz uczestniczyć w sposób aktywny i odpowiedzialny. Tworzenie i utrzymanie kultury praw człowieka oraz zapewnienie demokracji dla obywateli - zadanie szczególnie pilne i trudne w nowych demokracjach – to nieustanne wyzwanie, z którym w pierwszej kolejności muszą się zmierzyć obywatele danego kraju.

W ostatnich latach odnotowano wzrost oczekiwań, zobowiązań i otwartych rozmów na temat promowania demokracji i praw człowieka na wszystkich szczeblach. Poczyniono spore postępy, głównie dzięki mobilizacji miejscowego społeczeństwa obywatelskiego i naciskom międzynarodowym: w wielu państwach społeczeństwo stało się bardziej otwarte, a procesy wyborcze - uczciwsze, obserwuje się większe zaangażowanie i świadomość publiczną w sprawach związanych z prawami człowieka oraz zwiększenie liczby przepisów dotyczących tej kwestii oraz lepsze ich wdrażanie, strategie rozwoju dają większe prawo głosu lokalnym społecznościom, wzmacniając pozycję osób słabych i wykluczonych ze społeczeństwa. Mimo to nadal jest wiele wyzwań: elity polityczne zbyt często pozostają nierozliczone ze swoich działań i nie spełniają oczekiwań obywateli, czasami uciekając się do represji wobec dysydentów i wyciszania głosów opozycji. Podziały etniczne, religijne lub klasowe w społeczeństwie są podsycane, a nie rozwiązywane w demokratycznych dyskusjach, siejąc ziarna konfliktu i podważając ideę pluralizmu i poszanowania praw człowieka.

Demokracja i prawa człowieka zostały na dobre wpisane w politykę zagraniczną i działania zewnętrzne UE poprzez dialog i uwarunkowania polityczne, nadawanie tym sprawom priorytetu w programach współpracy oraz poprzez konkretne projekty. Coraz częstsze staje się kompleksowe traktowanie rozwoju w oparciu o prawa człowieka[v], jak również wsparcie budowania państwa, dobrych rządów i rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Polityka na rzecz rozwoju powinna zapewnić samodzielnie kształtowanie przez kraj partnerski swojego procesu rozwoju i demokratyzacji, co wymaga zaangażowania rządów i wszystkich wiodących, miejscowych zainteresowanych stron, także parlamentów.

Sprawy związane z bezpieczeństwem i zwalczaniem terroryzmu zaczynają dominować w międzynarodowych programach działań, a wzrost zainteresowania tymi kwestiami spowodował również zwrócenie uwagi na podstawowe przyczyny przemocy oraz znaczenie przestrzegania praw człowieka, zasad państwa prawa i demokracji inkluzywnej, które mają zapobiegać alienacji grup społecznych i wzrostowi niepewności. Zapobieganie konfliktom dodało zatem nowy wymiar do strategii rozwoju i pracy ze społeczeństwem obywatelskim.

2.2. Istniejąca polityka i ramy współpracy

Polityka UE na rzecz wspierania demokracji i praw człowieka w państwach trzecich powstawała przez wiele lat i była przekazywana w komunikatach Komisji, rezolucjach Parlamentu Europejskiego i wnioskach Rady. Zgodnie z postanowieniami Traktatu[vi], działania na rzecz rozwoju i konsolidacji demokracji i zasad państwa prawa oraz poszanowanie praw człowieka i podstawowych swobód stanowią obecnie nieodłączny element wszystkich form współpracy z państwami trzecimi.

Prawa człowieka są traktowane priorytetowo, omawiane w rocznym raporcie UE na temat praw człowieka, komunikatach Komisji, rezolucjach i raportach Parlamentu oraz stanowiskach Rady dotyczących konkretnych zagadnień związanych z prawami człowieka[vii]. Rada podkreśliła również potrzebę uczynienia praw człowieka i demokratyzacji kluczowym elementem polityki zagranicznej i działań zewnętrznych oraz znaczenie dialogu ze społeczeństwem obywatelskim. W procesie rozszerzenia, polityczne kryteria kopenhaskie dotyczące „stabilnych instytucji jako gwarancji demokracji, państwa prawa, poszanowania praw człowieka, poszanowania i ochrony mniejszości” są szczególnie uwzględniane w strategii przedakcesyjnej. Cele te są odzwierciedlone w różnych elementach procesu stabilizacji i stowarzyszenia[viii] oraz w Europejskiej Polityce Sąsiedztwa[ix]. Porozumienie z Cotonou i polityka UE dotycząca systemu rządzenia w krajach rozwijających się[x], przewidują włączenie do strategii krajowych, dialogów i wszystkich stosownych instrumentów ochrony i promocji praw człowieka i demokracji. Ostatnio znalazło to odzwierciedlenie w Europejskim Konsensusie w sprawie Rozwoju[xi] w Strategii UE dla Afryki[xii] oraz w najnowszym wniosku Komisji w sprawie stosunków UE z Ameryką Łacińską[xiii].

Narzędzia wdrażające unijną politykę demokracji i praw człowieka obejmują zarówno dialog polityczny i interwencje dyplomatyczne, jak i różne instrumenty współpracy finansowej i technicznej. Zadaniem europejskiej inicjatywy na rzecz demokracji i praw człowieka (EIDHR - European Initiative for Democracy and Human Rights) była pomoc w przestrzeganiu praw człowieka i celów demokracji na poziomie krajowym i międzynarodowym i uzupełnianie zadań realizowanych w ramach różnych wspólnotowych, krajowych i regionalnych, programów współpracy. Podstawę prawną tego działania stanowią dwa rozporządzenia[xiv], a jego politykę ramową określono w komunikacie Komisji z 2001 r.[xv] i związanych z nim stanowiskach Rady i Parlamentu Europejskiego[xvi] (patrz pkt 2.3 poniżej).

Wraz ze wzrostem znaczenia WE w opanowywaniu kryzysów w ostatnich latach, znaczenia w zapobieganiu konfliktom, budowaniu pokoju i rekonstrukcji po zakończeniu konfliktu nabrały także aspekty związane z prawami człowieka i demokracją. Poprzez zapewnienie szybkiej reakcji w przypadku prawdziwych lub potencjalnych konfliktów, EIDHR wspiera mechanizm szybkiego reagowania[xvii], który także współdziała ze społeczeństwem obywatelskim i innymi podmiotami lokalnymi na rzecz praw człowieka i budowania demokracji.

2.3. Doświadczenia EIDHR

EIDHR od dnia powstania znacznie się rozwinęła, a jej działalność jest dokładnie udokumentowana i poddana szczegółowej ocenie[xviii]. Głównym zadaniem EIDHR, które realizuje wykorzystując swoją najważniejszą zaletę – możliwość działania bez zgody rządu państwa, na terenie którego jest obecna – jest wspieranie działań społeczeństwa obywatelskiego na rzecz promocji praw człowieka i demokracji. Głównymi partnerami EIDHR są międzynarodowe i lokalne organizacje społeczeństwa obywatelskiego (CSOs - civil society organisations)[xix], ale także międzynarodowe międzyrządowe organy specjalizujące się w określonych działaniach.

EIDHR podjęła próbę objęcia wielu tematów odzwierciedlających zagadnienia poruszone w wytycznych UE w sprawie praw człowieka[xx], oraz innych szczególnych celów, mandatów i sugestii Rady i Parlamentu, w szczególności dotyczących praw człowieka[xxi]. Główny nacisk został położony na indywidualnie oceniane projekty „jednotematyczne”. Łączny wpływ lub efekt synergiczny projektów EIDHR na poziomie ogólnokrajowym nie jest tak wyraźny, ale większość z nich rozpatrywana indywidualnie, charakteryzuje się wysoką jakością i dobrymi rezultatami, osiąganymi niejednokrotnie w trudnych warunkach.

Oprócz pracy ze społeczeństwem obywatelskim, EIDHR ma spore zasługi we wspomaganiu międzynarodowych instrumentów i mechanizmów oraz międzynarodowego systemu sądownictwa kryminalnego, w tym Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) i innych powoływanych ad hoc międzynarodowych trybunałów karnych. Te działania są zgodne z celami polityki UE[xxii] i odzwierciedlają silne zaangażowanie UE w multilateralizm.

Ponadto EIDHR stała się instrumentem dzięki któremu Komisja jest jednym z czołowych obserwatorów wyborów; zasady i procedury tego zaangażowania są określone w komunikacie z 2000 r. w sprawie unijnej pomocy w wyborach i obserwacji wyborów, zatwierdzonym przez Radę w 2001 r.[xxiii].

W obecnym programie EIDHR na lata 2005-06, te różne rodzaje działań zgrupowano w cztery globalne „kampanie” – promocja sprawiedliwości i państwa prawa, pielęgnowanie kultury praw człowieka, promocja procesów demokratycznych oraz rozwój tolerancji równości i wspieranie pokoju[xxiv]. Kampanie obejmują swoim zasięgiem 68 krajów, z których 54 korzysta z instrumentu wspierania mikroprojektów (faworyzowanie udziału organizacji działających w lokalnym społeczeństwie obywatelskim).

Mnogość uprawnień i duże oczekiwania spowodowały rozszerzenie celów, zagadnień i państw uprawnionych do udziału w EIDHR, natomiast nadspodziewanie wysokie zainteresowanie[xxv] sprawiło, że trzeba było bardziej rygorystycznie wybierać priorytetowe cele oraz w lepszym stopniu uzupełnić kampanie programami krajowymi. W przypadku nowego programu tematycznego istnieje możliwość sprawdzenia i dopracowania celów oraz metod ustalania priorytetów.

2.4. Uzasadnienie programu tematycznego

Uzasadnieniem dla powołania osobnego programu tematycznego, łączącego wszystkie cztery nowe instrumenty jest promocja demokracji i praw człowieka, którą uwzględniono w proponowanych celach i dopuszczonych środkach wszystkich trzech instrumentów geograficznych (ENPI, DCECI i IPA) oraz instrumentu stabilności. Punkty odniesienia dla konkretnych działań będą wynikały z kontekstu programów geograficznych. Demokracja i prawa człowieka to zagadnienia w najwyższym stopniu globalne. Stąd konieczność wyrażania i wspierania przez WE konkretnych celów i środków, niepowiązanych geograficznie i niezwiązanych z kryzysami, na szczeblu międzynarodowym[xxvi]. Ponadto, globalne kampanie związane z prawami człowieka i demokracją wymagają ponadnarodowego podejścia i mogą obejmować działania na terytorium UE oraz w wielu krajach partnerskich[xxvii]. W przypadku działań takich, jak obserwacja wyborów, zastosowanie jednego programu tematycznego zapewni spójność polityki, ujednolicony system zarządzania i wspólne normy działania.

Niezależność działań w ramach programu tematycznego ma kluczowe znaczenie dla współpracy z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego na szczeblu krajowym, w szczególności we współpracy na rzecz praw człowieka i demokracji. W przeciwieństwie do programowania długofalowego, charakterystycznego dla programów geograficznych, program tematyczny powinien również cechować się elastycznością i możliwością reagowania na zmienne okoliczności lub innowacje. Jako element wspólny dla wszystkich czterech instrumentów i tym samym mający zasięg międzynarodowy, program tematyczny może dodatkowo zwiększać wiarygodność organizacji partnerskich oraz ich zauważalność w UE.

3. PODSTAWOWE CECHY PROGRAMU TEMATYCZNEGO NA RZECZ PROMOCJI DEMOKRACJI I PRAW CZłOWIEKA NA śWIECIE.

3.1. Zakres i cele

Głównym celem nowego programu tematycznego, stanowiącego kontynuację EIDHR i czerpiącego z jej doświadczeń, będzie udział w rozwoju i konsolidacji demokracji i poszanowania praw człowieka w państwach trzecich, zgodnie z polityką i wytycznymi UE. Program będzie mieć zasięg globalny, obejmujący podobne zagadnienia i kraje co EIDHR, jednak będzie charakteryzować się bardziej strategicznym i elastycznym podejściem. W dalszym ciągu będzie uzupełniać programy geograficzne, w szczególności będzie wspierać zintegrowane podejście do konsolidacji demokracji i ochrony praw człowieka, z uwzględnieniem bezpieczeństwa i rozwoju. Program będzie kłaść nacisk na wspieranie społeczeństwa obywatelskiego w dążeniu do zostania skutecznym partnerem w rozmowach i procesie reform. Zatem jego głównym terytorium działania będzie społeczeństwo obywatelskie. To, podobnie jak w przypadku EIDHR, będzie podstawowym profilem programu.

Dwa kluczowe cele strategiczne programu to:

- Zwiększenie poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności tam, gdzie są one najbardziej zagrożone oraz wsparcie i solidarność z ofiarami represji lub nadużyć

- Zwiększenie roli społeczeństwa obywatelskiego w promowaniu praw człowieka, reform demokratycznych, w zapobieganiu konfliktom oraz jego uczestnictwa i reprezentacji w życiu politycznym

Realizacja programu nie będzie wymagać zgody władz zainteresowanych krajów, a sam program powinien stanowić wsparcie finansowe i techniczne dla działań, których nie można zrealizować poprzez włączenie w odpowiedni lub skuteczny sposób do innych programów WE[xxviii]. Program powinien umożliwiać wspieranie działań na poziomie międzynarodowym, regionalnym, krajowym i lokalnym. Na obszarze UE, jego zakres powinien również obejmować wsparcie działań bezpośrednio związanych z przypadkami naruszenia praw człowieka w państwach trzecich, na przykład pomoc w rehabilitacji ofiar tortur z tych państw.

Program będzie również zawierać elementy związane z zapobieganiem konfliktom i ich rozwiązywaniem, poprzez powiązania, tam gdzie będzie to właściwe, z kryzysowymi działaniami interwencyjnymi, dopuszczonymi w nowym instrumencie stabilności. Będzie uzupełniać programy geograficzne i inne programy tematyczne, zwłaszcza dotyczące podmiotów niepaństwowych, rozwoju społecznego i ludzkiego oraz migracji i azylu, które łączą w sobie ochronę praw człowieka i wspierają w różny sposób demokratyczne procesy[xxix].

Dodatkowym celem programu będzie odzwierciedlenie stałego, silnego zaangażowania UE w wielostronną współpracę w dziedzinie demokracji i praw człowieka:

- Wzmocnienie międzynarodowych ram ochrony praw człowieka, państwa prawa i promocji demokracji

Ponadto, podobnie jak w przypadku EIDHR, program obejmie prace związane z obserwacją wyborów, która nadal pozostanie ważnym elementem działań UE na polu wspierania demokracji i praw człowieka. Program tematyczny stanowi ramy dla jednolitej polityki i zarządzania wyborczymi misjami obserwacyjnymi UE na całym świecie poprzez spełnienie następującego celu:

- Budowanie zaufania do demokratycznych procesów wyborczych przez dalszy rozwój działań związanych z obserwacją wyborów

3.2. Wytyczne i priorytety

3.2.1. Zwiększenie poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności tam, gdzie są one najbardziej zagrożone oraz wsparcie i solidarność z ofiarami represji lub nadużyć

Ogólnym zamierzeniem tego celu strategicznego będzie rozwój przestrzeni politycznej, w której będzie mogło rozwijać się społeczeństwo obywatelskie, budowanie pluralizmu w społeczeństwie oraz promocja praw człowieka i demokracji. Szczególną uwagą zostaną objęte sytuacje, w których obserwuje się przypadki poważnego nieprzestrzegania podstawowych wolności, w których społeczeństwo obywatelskie ma problemy ze swobodnym działaniem i gdzie nie ma miejsca na polityczny pluralizm. W niektórych państwach stosowane są represje ze strony władz, w innych, w wyniku słabości lub upadku rządu lub gwałtownego konfliktu, zagrożone są podstawowe wolności i prawa człowieka. Takie sytuacje mogą mieć miejsce w krajach, z którymi UE nie nawiązała jeszcze oficjalnych stosunków partnerskich lub w krajach partnerskich, z którymi współpraca została częściowo lub całkowicie zawieszona oraz w innych krajach, z którymi partnerstwo jest delikatne lub trudne[xxx].

Największy nacisk będzie położony na promocję podstawowych wolności – zrzeszania się i słowa - oraz ochronę obrońców praw człowieka, gdyż są to podstawowe warunki normalnego działania społeczeństwa obywatelskiego i zmierzania w kierunku demokracji[xxxi]. Tam gdzie jest to możliwe, działania powinny być realizowane w sposób holistyczny, podkreślający powiązania między różnymi swobodami leżącymi u podstaw społeczeństwa otwartego a podstawową zasadą, głoszącą, że „wszystkie prawa człowieka są uniwersalne, niepodzielne oraz niezależne i wzajemnie ze sobą związane”[xxxii]. Wszystkie działania powinny być ukierunkowane na zapobieganie konfliktom, i mogą, zależnie od sytuacji panującej w danym kraju, odnosić się do konkretnych kwestii dotyczących praw człowieka[xxxiii].

Na poziomie krajowym działania społeczeństwa obywatelskiego w ramach tego celu mogą obejmować podnoszenie świadomości, edukację i szkolenia, a także dialog z głównymi zainteresowanymi stronami w danym kraju lub bardziej konkretną pomoc obrońcom praw człowieka. Konkretnym zadaniem może być doprowadzenie do ratyfikacji porozumień międzynarodowych, zmiany przepisów, zagadnienia związane z egzekwowaniem przepisów oraz procesem sądowym, integralność wyborcza lub szersze zagadnienia związane z prawem i porządkiem. Tematy te mogłyby być przedmiotem zgodnej reakcji UE na sytuację kryzysową (co przewiduje projektowany instrument stabilności), w ramach której program tematyczny mógłby wspierać bardziej zrównoważoną interwencję społeczeństwa obywatelskiego w dziedzinie zapobiegania konfliktom i ich rozwiązywania.

Projekty regionalne można by rozpatrywać tam, gdzie istnieje potencjalna szansa wywierania skutecznego nacisku przez wpływowe zainteresowane strony z krajów sąsiadujących lub poprzez organy regionalne.

O rodzaju działań, jakie można by podjąć oraz o tym, jak dalece jest wykonalne zaangażowanie lokalnych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, bez narażania partnerów na zagrożenia i starając się nie potęgować oporu przeciwko reformom demokratycznym, decydować będą okoliczności każdej sytuacji. Organizacje pozarządowe, działające na szczeblu międzynarodowym lub regionalnym, a w niektórych przypadkach organy międzyrządowe, mogą czasami pełnić rolę pośredników w rozmowach z przedstawicielami miejscowego społeczeństwa obywatelskiego i obrońcami praw człowieka.

Program musi być elastyczny, aby mógł reagować na zmienne okoliczności i otwierające się na bieżąco możliwości działania.

Odrębnym zamierzeniem wchodzącym w skład tego ogólnego celu strategicznego jest solidarność z ofiarami represji , w szczególności pomoc związana z rehabilitacją ofiar tortur i znęcania się. Ten program będzie kontynuować działania prowadzone od lat, to jest wsparcie dla ośrodków rehabilitacyjnych, zlokalizowanych na obszarze UE i poza nim. Jest to praktyczny przejaw solidarności UE i uzupełnia ogólne poparcie i działania polityczne związane z protestami i interwencjami przeciwko torturom, prowadzone na szczeblu krajowym i międzynarodowym. W ocenach wykonanych ostatnio, tj. w marcu 2005 r. i w listopadzie 2003 r.[xxxiv] zaproponowano szereg środków mających zwiększyć skuteczność procesów rehabilitacyjnych.

3.2.2. Zwiększenie roli społeczeństwa obywatelskiego w promowaniu praw człowieka i reform demokratycznych, w zapobieganiu konfliktom oraz jego uczestnictwa i reprezentacji w życiu politycznym

Ogólnym zamierzeniem tego celu strategicznego jest – w krajach, gdzie istnieje wystarczająca swoboda i możliwość manewru – współpraca ze społeczeństwem obywatelskim i wsparcie go w rozwijaniu spójności i osiągnięciu pozycji skutecznej siły na rzecz demokratyzacji, zapobiegania konfliktom i ochrony praw człowieka. Takie podejście ma również zachęcać do współpracy między organizacjami społeczeństwa obywatelskiego (CSO), wychodzącej poza kampanie jednotematyczne (które mają tendencję do segmentowania wysiłków społeczeństwa obywatelskiego). W tej kategorii zostanie także uwzględniona dodatkowa pomoc dla drobnych inicjatyw miejscowych CSO.

Działania będą realizowane na trzech szczeblach:

Na szczeblu krajowym główny nacisk zostanie położony na wsparcie dialogu i współpracy społeczeństwa obywatelskiego, czyli na przykład:

- współpracę CSO w ramach szeroko zakrojonych, samopomocowych koalicjach między różnymi regionami, społeczeństwami i grupami tożsamościowymi oraz zaangażowanie podmiotów społeczno-gospodarczych w działania realizowane w ramach wspólnych programów na rzecz praw człowieka i reform demokratycznych Te działania mogą obejmować wspólne kampanie lub działania edukacyjne, współpracę przy monitorowaniu przestrzegania praw człowieka i reform politycznych itp. Nie ma potrzeby wcześniejszego określania tematów, ponieważ wynikną one z miejscowych okoliczności, powinny one jednak uwzględniać zazębiające się zagadnienia, takie jak równość płci, prawa autochtonów, dzieci i innych osób w trudnej sytuacji;

- dialog społeczeństwa obywatelskiego w głęboko podzielonych społeczeństwach, zebranie różnych zainteresowanych stron[xxxv] w celu zanalizowania, omówienia i osiągnięcia porozumienia w kontrowersyjnych obszarach polityki (dotyczących na przykład mniejszości, amnestii i pojednania, religii i polityki). W tym kontekście bardzo ważne będzie zapobieganie konfliktom i kwestia równości płci;

- inicjatywy społeczeństwa obywatelskiego na rzecz dialogu z partiami politycznymi, przedstawicielami wybranymi w wyborach oraz instytucjami, mającego prowadzić, przykładowo, do zwiększenia reprezentacji politycznej i udziału w życiu politycznym (łącznie z wzmocnieniem pozycji kobiet i innych niedoreprezentowanych grup) w sposób aktywny i odpowiedzialny. W tej kwestii normą musi stać się podejście wielostronne, czyli udział wszystkich głównych partii politycznych przyznających się do przekonań demokratycznych. Bezpośrednie wsparcie rozwoju partii nie jest przewidziane.

Na szczeblu regionalnym lub ponadnarodowym nacisk zostanie położony na współpracę na rzecz zwiększenia wartości i poprawy skuteczności działań prowadzonych na szczeblu krajowym. Może się ona koncentrować na następujących zagadnieniach:

- współpraca między CSO ze szczególnych regionów trapionych konfliktami niosącymi implikacje transnarodowe (np. region Wielkich Jezior, region rzeki Manu, Bałkany Zachodnie);

- współpraca i dialog w konfliktowych sprawach politycznych, o których łatwiej jest rozmawiać na szczeblu ponadnarodowym (np. mniejszości religijne a sekularyzm, pojednanie a sprawiedliwość);

- pomoc w budowaniu potencjału, która może zwiększyć wartość dodaną i skuteczność ponadnarodowych sieci CSO (np. współpraca w przygotowaniu materiałów we wspólnych językach regionalnych).

Na szczeblu lokalnym powstanie instrument dotacji dla małych inicjatyw miejscowych CSO, podobny do obecnych rozwiązań oferowanych dla mikroprojektów, ale w większym stopniu dostępne dla małych CSO[xxxvi]. Może on przyczynić się do wzmocnienia reprezentatywności społeczeństwa obywatelskiego poprzez, na przykład, wspieranie działalności nowych CSO utworzonych przez grupy, których interesy były dotychczas niedoreprezentowane lub innego rodzaju wsparcie wzrostu znaczenia takich grup (pochodzących z obszarów peryferyjnych, mniejszości lub grup najmniej uprzywilejowanych, itp.). Szczególne potrzeby i priorytety na poziomie dialogu społeczeństwa obywatelskiego mogłyby zostać dokładniej określone w drodze konsultacji z miejscowymi przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego. Mogłoby to również ułatwić osiągnięcie komplementarności z programowaniem geograficznym, a także zwiększyć odpowiedzialność lokalnych podmiotów w procesie demokratyzacji[xxxvii].

Jeśli chodzi o priorytety geograficzne tego celu strategicznego, to na podstawie przewidywanych interwencji widać, że korzyści z niego odniesie wiele państw. Niemniej jednak zamiarem pierwszej fazy tego działania nie będzie szerszy niż dotychczas podział zasobów, ale skoncentrowanie się na tych państwach, które mogą się już pochwalić pozytywnymi doświadczeniami ze stosowania środka EIDHR dla mikroprojektów, których społeczeństwo jest stosunkowo otwarte i gdzie pomoc WE dla społeczeństwa obywatelskiego może być skuteczna. W pewnych krajach przydatne powinno być ustalenie 5-7-letniej perspektywy czasowej, w której możliwe będzie osiągnięcie niektórych celów działań na rzecz zrównoważenia i konsolidacji lokalnego społeczeństwa obywatelskiego. W tym celu warto prowadzić rozmowy z głównymi zainteresowanymi stronami danego kraju i wspólnie z nimi przygotować plan działania.

3.2.3. Wzmocnienie międzynarodowych ram ochrony praw człowieka, państwa prawa i promocji demokracji

Głównym zamierzeniem tej kategorii jest dalsze wspieranie skuteczności instrumentów międzynarodowych, zgodnie z politycznymi priorytetami UE , tak jak miało to miejsce w ramach EIDHR. O ile inne instrumenty i programy finansowe nie mogą być tu wykorzystane, nowy program może zatem wspomagać funkcjonowanie:

- kluczowych instrumentów praw człowieka, poprzez odpowiednie agencje, organy i mechanizmy ONZ, takie jak OHCHR, CEDAW, MOP itp.;

- mechanizmów międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości, takich jak Międzynarodowy Trybunał Karny[xxxviii];

- regionalnych instrumentów praw człowieka i regionalnych sieci szkoleniowych dla specjalistów z krajów rozwijających się, kształcących w zakresie stosowania międzynarodowych instrumentów praw człowieka;

- szczególnych instrumentów międzynarodowych przeznaczonych do wspierania inicjatyw na rzecz budowania demokracji[xxxix]. Może to obejmować te inicjatywy realizowane wspólnie z organizacjami regionalnymi, takimi jak Rada Europy, które nie są ujęte w innych celach tego programu lub w innych programach;

- kampanii społeczeństwa obywatelskiego dotyczących konkretnych zagadnień związanych z prawami człowieka, szczególnie tych, które są bezpośrednio związane z priorytetami polityki UE lub odpowiednimi inicjatywami ONZ (np. Światowa konferencja przeciw rasizmowi, dyskryminacji rasowej, ksenofobii i związanej z nimi nietolerancji).

Priorytety tej kategorii będą określane w oparciu o cele UE i dialog z odpowiednim organizacjami. W tym kontekście partnerami wdrażającymi działania mogą być także sieci i organizacje społeczeństwa obywatelskiego .

3.2.4. Budowanie zaufania do demokratycznych procesów wyborczych przez dalszy rozwój działań związanych z obserwacją wyborów

Obserwacje wyborów to bardzo delikatna dziedzina, w której UE zdobyła spore doświadczenie i autorytet, wzmacniając swoją pozycję w rozmowach politycznych i przyczyniając się do promowania praw człowieka i demokracji. Działalność ta przyczyniła się do propagowania profesjonalizmu i przejrzystości organizacji wyborów, zniechęciła do nadużyć i fałszowania wyników oraz zwiększyła zaufanie do procesu wyborczego. Kierownicza i koordynacyjna rola Komisji Europejskiej, dzięki ujednoliconej metodologii i planowaniu oraz politycznej niezależności i zauważalności, doprowadziła do osiągnięcia dużej spójności wyborczych misji obserwacyjnych UE (UE EOM). Głównym zamierzeniem tej kategorii jest dalsza realizacja programu tematycznego jako narzędzia wspierającego wyborczą działalność obserwacyjną UE, tak jak miało to miejsce w przypadku EIDHR. Może również przyczyniać się do budowania potencjału w zakresie prowadzenia obserwacji wyborów na poziomie regionalnym i lokalnym.

Przewiduje się możliwość dalszej konsolidacji UE EOM, jeśli chodzi o ich planowanie i realizację. Komisja zatwierdziła nowo uzgodnione uniwersalne zasady obserwacji wyborów na świecie[xl] i nadal będzie współpracować z innymi organami posiadającymi doświadczenie w obserwacji wyborów, takimi jak OSCE. Nowy program powinien nadal koncentrować się na ograniczonej liczbie działań elekcyjnych, spełniających kryteria przydatności, słuszności i wykonalności, jednocześnie zyskując na jakości i stopniowo rozszerzając liczbę realizowanych działań. Priorytetowe cele wyborczych misji obserwacyjnych będą nadal ustalane w oparciu o kalendarz wyborów i sytuację na scenie politycznej oraz aspekty określone w komunikacie w sprawie unijnej pomocy w wyborach i obserwacji wyborów, zatwierdzonym przez Radę w 2001 r.[xli].

Inne możliwe działania mające na celu dalsze wsparcie demokratyzacji i spraw związanych z prawami człowieka, to rozszerzenie obserwacji elementów poprzedzających wybory (np. rejestracja wyborców i kandydatów) i monitorowanie mediów, uszczegółowienie sprawozdań oraz pomoc w usystematyzowaniu działań powyborczych. Także misje obserwacyjne działające w sytuacjach konfliktowych oraz wybory następujące po zażegnaniu konfliktu to działania wymagające dalszego dopracowania.

Ten program tematyczny, w zakresie, w którym nie pokrywa się z innymi programami geograficznymi, przyczyni się również do budowania potencjału w zakresie obserwacji wyborów na poziomie regionalnym, tak jak dzieje się to obecnie przy pomocy organizacji regionalnych, np. Unii Afrykańskiej (AU) a w przyszłości także w innych regionach, na przykład w świecie arabskim. Będzie także wspierać potencjał w zakresie obserwacji i monitorowania na szczeblu lokalnym, oraz działać na rzecz innych inicjatyw mających spowodować wzrost udziału w procesie wyborczym i zaufania do takich działań[xlii].

3.3. Zasady planowania

Tematyczne dokumenty strategiczne (dokumenty programowe) na okres czteroletni (lata 2007-2010) i kolejny, trzyletni (lata 2011-2013) przygotuje Komisja w oparciu o procedury komitologii. Na podstawie programowania wieloletniego Komisja przyjmie roczne programy działania, w których określi konkretne cele, priorytetowe działania, przewidywane rezultaty oraz orientacyjne kwoty z uwzględnieniem ważnych inicjatyw finansowanych w ramach innych programów. Programem będzie zarządzać Komisja przy użyciu wszystkich dostępnych instrumentów zgodnie z rozporządzeniem finansowym i jego przepisami wykonawczymi[xliii].

W ramach przeglądu śródokresowego zostanie przeprowadzona zewnętrzna ocena działań zrealizowanych w pierwszym, trzyletnim okresie (lata 2007-2009), której wyniki posłużą do przygotowania drugiego dokumentu strategii tematycznej (2011-2013). Sprawozdania zostaną przekazane Państwom Członkowskim i Parlamentowi Europejskiego i omówione ze stronami.

ZAŁĄCZNIK: Przypisy

[i] Zob. komunikat Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego - Działania zewnętrzne poprzez programy tematyczne w ramach przyszłej perspektywy finansowej na lata 2007-2013” - COM(2005) 324 z dnia 3.8.2005 r.

[ii] Informacje zwrotne można uzyskać pod adresem: http://europa.eu.int/comm/external_relations/consultations/er.htm

[iii] Coroczne Forum Organizacji Pozarządowych na temat Praw Człowieka może być dalej rozwijane w ramach tej perspektywy i innych rozważanych inicjatyw uzupełniających.

[iv] Zob. np. najbardziej wymowną wystawę ONZ 2005 r. “W większej wolności” (“In Larger Freedom”)

[v] “Jednakowe rozumienie” (“Common Understanding”) podejścia do współpracy na rzecz rozwoju opartego na prawach człowieka, maj 2003 r.

[vi] Artykuł 11 ust. 1 TUE, art. 177 ust. 2, art. 181a ust. 1 TWE.

[vii] Wytyczne dla polityki UE wobec krajów trzecich dotyczące kary śmierci, czerwiec 1998 r.; wytyczne dla polityki UE wobec krajów trzecich dotyczące tortur i innego okrutnego, nieludzkiego iponiżającego traktowania oraz karania, kwiecień 2001 r.; wytyczne UE z sprawie dzieci i konfliktów zbrojnych, grudzień 2003 r.; wytyczne UE w sprawie obrońców praw człowieka, czerwiec 2004 r.

[viii] Por. szczyt w Zagrzebiu w listopadzie 2000 r. http://europa.eu.int/comm/enlargement/intro/sap/summit_zagreb.htm

[ix] Por. dokument strategiczny COM(2004) 373 z dnia 12.5.2004 r., konkluzje Rady z dnia 14.7.2004 r.

[x] Por. komunikat Komisji COM(2003) 615 z dnia 20.10.2003 r., konkluzje Rady z dnia 17.11.2003 r.

[xi] Por. komunikat dotyczący europejskiej polityki rozwoju „Konsensus europejski” - COM(2005) 311 z dnia 13.7.2005 r., wspólna deklaracja Rady i przedstawicieli rządów państw członkowskich w ramach spotkania Rady, Parlamentu Europejskiego i Komisji w sprawie polityki rozwoju Unii Europejskiej „Konsensus europejski ” przyjęta dnia 22 listopada 2005 r

[xii] „UE i Afryka w stronę partnerstwa strategicznego”, strategia przyjęta przez Radę Europejską w dniach 15 – 16 grudnia 2005 r.

[xiii] Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady “Silniejsze partnerstwo między UE a Ameryką Łacińską” - COM(2005) 636 z dnia 8.12.2005 r.

[xiv] Rozporządzenie Rady (WE) nr 975/1999 zmienione rozporządzeniem (WE) nr 1882/2003 oraz rozporządzeniem (WE) nr 2240/2004; rozporządzenie Rady (WE) nr 976/1999, zmienione rozporządzeniem (WE) nr 907/2003 i rozporządzeniem (WE) nr 2242/2004

[xv] Rola UE w promowaniu praw człowieka i demokratyzacji w krajach trzecich - COM(2001) 252 z dnia 8.5.2001 r., dokument roboczy służb Komisji SEC(2004) 1041 z 30.7.2004 r.

[xvi] Por. konkluzje Rady na temat roli Unii Europejskiej w promowaniu praw człowieka i demokratyzacji w krajach trzecich z dnia 25 czerwca 2001 r.; rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 25 kwietnia 2002 r.; konkluzje Rady z dnia 23 lutego 2004 r.

[xvii] Rozporządzenie Rady (WE) nr 381/2001 z dnia 26 lutego 2001 r. tworzące mechanizm szybkiego reagowania.

[xviii] Por. najnowszą ocenę tematyczną związaną ze wsparciem inicjatywy EIDHR na rzecz projektów na temat problemów rasizmu, ksenofobii i mniejszości http://europa.eu.int/comm/europeaid/projects/eidhr/documents_en.htm#eidhr; por. też najnowszą ogólną ocenę EIDHR “No lasting peace and prosperity without democracy and human rights” (nie ma długotrwałego pokoju i dobrobytu bez demokracji i praw człowieka) (lipiec 2005 r.) zamówioną przez Podkomisję ds. Praw Człowieka, Komisja AFET Parlamentu Europejskiego i przeprowadzoną pod auspicjami Netherlands Institute for Multiparty Democracy (NIMD) http://www.nimd.org/upload/publications/2005/epfinal.doc

[xix] Pod pojęciem “organizacja społeczeństwa obywatelskiego” rozumie się szeroki wachlarz partnerów społeczeństwa obywatelskiego, łącznie ze związkami zawodowymi, pracodawcami, stowarzyszeniami, grupami osób wierzących, niezależnymi ośrodkami badawczymi etc.

[xx] Zob. przypis 9.

[xxi] EIDHR zawsze uznawała za swój priorytet, kładąc nacisk na sposoby propagowania, zniesienie kary śmierci, walkę przeciwko torturom i kampanie przeciwko rasizmowi i dyskryminowaniu mniejszości. Ponadto w centrum uwagi stawia prawa kobiet, dzieci i ludności rdzennej; promuje wolność słowa i zrzeszania się oraz pluralizm w mediach, a także prawa obrońców praw człowieka. Posiada specjalne upoważnienie do wspierania ochrony i rehabilitacji ofiar tortur, wspomagając zarówno projekty w UE i poza nią. Jest również pierwszym źródłem wsparcia na rzecz organizacji specjalnego kształcenia wyższego w dziedzinie praw człowieka. Ponadto EIDHR w pewnej mierze także udziela wsparcia na rozwój społeczeństwa obywatelskiego, kultury demokracji i pluralizmu oraz tworzenia demokratycznych instytucji.

[xxii] Por. zrewidowany plan działania w celu monitorowania wspólnego stanowiska Międzynarodowego Trybunału Karnego, wspólne stanowisko Rady z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie Międzynarodowego Trybunału Karnego; rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie stanowiska Rady ds. Ogólnych dotyczącego Międzynarodowego Trybunału Karnego, z dnia 24 października 2002 r.

[xxiii] Komunikat Komisji UE dotyczący pomocy przy organizowaniu wyborów i czynności monitorujących, COM(2000) 191 z dnia 11.4.2000 r.; konkluzje Rady z dnia 31 maja 2001 r.; rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 15 marca 2001 r.

[xxiv] Europejska Inicjatywa na rzecz Demokracji i Praw Człowieka, dokument programowy na lata 2005-2006 C(2004) 4475 z dnia 6.12.2004 r. Cztery kampanie dzielą się na 17 rodzajów działania, z trzema dodatkowymi zazębiającymi się tematami (dzieci i kobiety, ludność rdzenna, zapobieganie konfliktom).

[xxv] Dla zaproszenia do składania wniosków w 2004 r. na każde dziesięć wniosków dotyczących projektów przypada jeden udany projekt.

[xxvi] To będzie np. obejmować wsparcie dla inicjatyw ONZ, światowe działania i wielostronną współpracę na rzecz demokracji i praw człowieka, które mają wymiar globalny. Przykłady zaczerpnięte z obecnych doświadczeń inicjatyw EIDHR także będą obejmowały wsparcie na rzecz ustanawiania i funkcjonowania międzynarodowych instrumentów praw człowieka i sądownictwa karnego.

[xxvii] Jest tak w przypadku ochrony i rehabilitacji ofiar złego traktowania i tortur. Istnieje jeszcze kilka innych instrumentów odpowiadających ciągłej potrzebie wsparcia w tym obszarze działań.

[xxviii] Szkolenia i pomoc techniczna dla tworzenia zdolności krajowych instytucji publicznych, takich jak organy sądownicze, wyborcze lub parlamenty stanowią zasadniczy aspekt współpracy na rzecz demokracji i praw człowieka, jednak zwykle będą częścią większych programów geograficznych uzgodnionych z danymi rządami. To samo będzie się zwykle odnosić do przypadków wspomagania regionalnych organów międzyrządowych.

[xxix] Działania przewidziane w tych programach tematycznych, takie jak udział podmiotów pozarządowych w strategiach rozwojowych, promocji praw socjalnych, ochronie migrantów przed wyzyskiem i wykluczeniem, będą zatem poza szczególnym zakresem działań programów tematycznych na rzecz demokracji i praw człowieka.

[xxx] Kraje, które mogą być objęte współpracą, bez wątpienia zmienią się z upływem czasu, w niektórych krajach nastąpi zmiana reżimu, change of regime, czyniąc dalsze postępy w demokratyzacji kraju, w innych natomiast – wcześniej bardziej wolnych – może nastąpić powrót do większych represji i ograniczeń praw człowieka i wolności lub może dojść do zaburzenia porządku publicznego.

[xxxi] Działania przy pomocy społeczeństwa obywatelskiego uzupełnią inne instrumenty UE, takie jak dialog polityczny, kroki dyplomatyczne, sankcje etc, które wywrą nacisk na rządy w celu nakłonienia ich do podjęcia działania ukierunkowanego na zwiększenie podstawowych wolności słowa i zrzeszania się i na ustanowienie lub przywrócenie państwa prawa.

[xxxii] Deklaracja wiedeńska i program działania przyjęte przez Światową Konferencję Praw Człowieka w dniu 25 czerwca 1993 r. (Vienna Consensus) UNGA dokument A/CONF.157/23 z 12 lipca 1993 r., w szczególności ust. 5 i 8.

[xxxiii] Szczególne kwestie mogą obejmować prawa człowieka zawarte w wytycznych UE, takie jak tortury, kara śmierci, dzieci w konfliktach zbrojnych i obrońcy praw człowieka oraz inne narażone grupy. Kwestie te mogą też dotyczyć wolności środków przekazu, związków zawodowych, pracy przymusowej, praw kobiet i równouprawnienia płci, handlu ludźmi, napiętnowania i dyskryminacji (ze względu na rasę, religię, pochodzenie etniczne, orientację seksualną, chorobę, niepełnosprawność etc).

[xxxiv] Por. europa.eu.int/comm/europeaid/projects/eidhr/documents_en.htm#evaluations

[xxxv] Dialog społeczny może odgrywać szczególną rolę w tym kontekście.

[xxxvi] Zakłada się tutaj, że zgodnie z wnioskiem Komisji dotyczącym zmiany art. 164 rozporządzenia wykonawczego do rozporządzenia finansowego, uproszczone procedury będą uzgadniane dla dotacji poniżej 25 000 EUR, umożliwiając małym CSO udział w przetargach dla mikroprojektów - SEC(2005) 1240 z dnia 12.10.2005 r.

[xxxvii] Ponieważ sytuacje zmieniają się, konsultacje tego rodzaju mogą być pilotowane i kontynuowane stopniowo wraz z nową rundą programowania na lata 2007-2010 i 2011-2013.

[xxxviii] Może to obejmować międzynarodowe i krajowe sądy ustanowione w ramach wynegocjowanego międzynarodowego porozumienia pokojowego, jeśli nie było innego wsparcia z instrumentu na rzecz stabilności.

[xxxix] Tak jak niedawno ustanowiony fundusz demokracji ONZ.

[xl] Deklaracja zasad rządzących międzynarodową obserwacją wyborów i kodeks postępowania dla międzynarodowych obserwatorów przyjęty pod auspicjami ONZ dnia 27.10.05 r.

[xli] COM(2000) 191 z dnia 11.4.2000 r., konkluzje Rady z dnia 31 maja 2001 r.

[xlii] Równoległe inicjatywy jako pomoc przy organizacji wyborów celem rozwinięcia lokalnej zdolności do zrównoważonego i profesjonalnego zarządzania wyborami i infrastruktury wyborczej normalnie powinny być w porę wspierane poprzez programy geograficzne.

[xliii] Zmiany do rozporządzenia finansowego i przepisów wykonawczych, zgodnie z COM(2005) 181 z dnia 3.5.2005 r. i SEC(2005) 1240 z dnia 12.10.2005 r. mogłyby zwiększyć skuteczność programu tematycznego.