1. Wprowadzenie

W strategii Komisji dotyczącej jednolitego rynku cyfrowego , przyjętej w maju 2015 r., treści cyfrowe uznano za jeden z głównych czynników wzrostu w gospodarce cyfrowej. W dokumencie podkreślono potrzebę podjęcia działań prowadzących do zapewnienia szerszego dostępu użytkowników do treści, w tym treści audiowizualnych, muzyki, książek i innych sektorów, oraz do stworzenia rynku i otoczenia regulacyjnego, które nadal będzie sprzyjać kreatywności, stabilnemu finansowaniu oraz różnorodności kulturowej.

Ukierunkowaną modernizację unijnych przepisów dotyczących praw autorskich, stanowiącą kluczowy element w zakresie osiągnięcia celów jednolitego rynku cyfrowego, nakreślono w komunikacie Komisji „W kierunku nowoczesnych, bardziej europejskich ram prawa autorskiego” z grudnia 2015 r. W komunikacie przedstawiono działania celowe i długoterminową wizję, odzwierciedlające potrzebę szybszego tworzenia jednolitego rynku w tym obszarze, zaktualizowania przepisów adekwatnie do cyfrowej rzeczywistości, utrzymania konkurencyjności europejskiej branży twórczej oraz zachowania właściwej równowagi między prawem autorskim a innymi celami polityki publicznej, takimi jak edukacja, badania, innowacje i potrzeby osób niepełnosprawnych.

W ślad za wnioskiem dotyczącym rozporządzenia w sprawie możliwości transgranicznego przenoszenia usług online w zakresie treści z grudnia 2015 r., które ma na celu umożliwienie osobom mieszkającym w UE korzystanie z treści cyfrowych zakupionych bądź zaabonowanych w państwie zamieszkania, Komisja proponuje obecnie zestaw środków ustawodawczych, prowadzących do osiągnięcia następujących trzech celów: (i) zapewnienie szerszego dostępu online do treści w UE i dotarcie do nowych odbiorców, (ii) dostosowanie niektórych wyjątków do środowiska cyfrowego i warunków transgranicznych oraz (iii) wsparcie dobrze funkcjonującego i uczciwego rynku praw autorskich. Ponadto Komisja pracuje również nad środkami dotyczącymi skutecznego i wyważonego systemu egzekwowania praw. Ma to szczególnie znaczenia dla walki z naruszaniem praw własności intelektualnej na skalę komercyjną.

Jak podkreślono w komunikacie z grudnia 2015 r., unijnych przepisów dotyczących praw autorskich nie można rozpatrywać w oderwaniu od szerszego zestawu działań, w tym zwłaszcza programu „Kreatywna Europa”, które przyczyniają się do bogactwa kulturowego Europy i mają wpływ na otoczenie sektora kultury i sektora kreatywnego oraz innowacji i różnorodności kulturowej.

Na obszarze UE prowadzą między innymi działalność niektóre z największych wydawnictw, funkcjonuje dynamiczny przemysł muzyczny oraz cieszący się światowym uznaniem sektor filmowy. W konsekwencji UE jest światowym liderem w branży i zajmuje czołową pozycję w dziedzinie kultury. Niektóre branże kulturalne i twórcze muszą się jednak mierzyć ze szczególnymi wyzwaniami w zakresie konkurencyjności, przedsiębiorczości i finansowania. Dotarcie do nowych odbiorców w UE i poza nią przyniosłoby na przykład korzyści europejskim produkcjom filmowym. Rozwiązanie głównych kwestii dotyczących skali produkcji, dostępności i sposobów wyeksponowania powinno mieć pozytywny wpływ na rozwój nowych modeli biznesowych i nowych źródeł dochodów.

Oprócz wspierania różnorodności kulturowej i językowej, wspomagania profesjonalizacji sektora kultury i sektora kreatywnego oraz zapewniania szerszego dostępu do kultury i treści kreatywnych celem programu „Kreatywna Europa” jest zwrócenie uwagi na niektóre z tych kwestii konkurencyjności, w tym w zakresie dostępu do finansowania poprzez nowy, już funkcjonujący instrument gwarancyjny z budżetem w wysokości 121 mln EUR.

Poprzez połączenie środków o charakterze ustawodawczym i nieustawodawczym Komisja proponuje ambitny program mający wspomóc rozkwit europejskich sektorów regulowanych prawem autorskim na jednolitym rynku europejskim, a europejskim twórcom ułatwić dotarcie do nowych odbiorców, jednocześnie szeroko udostępniając europejskie utwory mieszkańcom Europy, również ponad granicami. W niniejszym komunikacie przedstawiono przebieg wydarzeń oraz sytuację po grudniowym komunikacie.

2. Środki mające na celu zapewnienie szerszego dostępu do treści w całej UE

W grudniowym komunikacie Komisja zapowiedziała podejście polegające na stopniowym usuwaniu barier dla transgranicznego dostępu do treści i przeszkód utrudniających obieg utworów w obrębie UE, zwłaszcza w świetle coraz powszechniejszych sposobów korzystania z internetu i technologii cyfrowych. Celem jest zwiększenie dostępności dzieł dla obywateli w całej Europie, zapewnienie twórcom nowych kanałów dystrybucji, promocja dorobku kulturowego państw członkowskich UE oraz wyeksponowanie wspólnego dziedzictwa kulturowego UE.

W grudniowym komunikacie określono działania ukierunkowane na ułatwienie transgranicznej dystrybucji programów telewizyjnych i radiowych, udzielanie licencji na europejskie utwory audiowizualne na platformach VOD, digitalizację i szersze rozpowszechnianie utworów o wyczerpanym nakładzie. Jak również ogłoszono w grudniowym komunikacie, celem wielu działań podjętych w ramach podprogramu MEDIA programu „Kreatywna Europa”, który od 25 lat wspiera rozwój, promocję i dystrybucję utworów europejskich, było również stworzenie szerszego dostępu do europejskich filmów w obrębie UE za pośrednictwem kanałów komercyjnych i w niekomercyjnym otoczeniu. Środki te przedstawiono poniżej wraz z niedawno zaproponowanymi przepisami dotyczącymi praw autorskich.

Po pierwsze, wniosek dotyczący rozporządzenia ma na celu stworzenie korzystnych warunków dla nowych sposobów transgranicznej dystrybucji programów telewizyjnych i radiowych za pośrednictwem internetu, porównywalnych do tych, które mają zastosowanie do tradycyjnego przekazu satelitarnego i retransmisji drogą kablową. Nowe przepisy, inspirowane przepisami istniejącymi w dyrektywie w sprawie przekazu satelitarnego oraz retransmisji drogą kablową , ułatwią i przyspieszą doprecyzowanie prawa, niezbędne w odniesieniu do niektórych usług online oferowanych przez nadawców (programy transmitowane w internecie przez nadawców jednocześnie z ich nadawaniem i usługi typu „catch-up”) oraz do usług reemisji przy użyciu takich środków jak IPTV (telewizja i radio w obwodach zamkniętych sieci internetowej zabezpieczonej protokołem). Celem tych przepisów jest ułatwienie rozwoju rynku oraz szersze rozpowszechnianie europejskich produkcji radiowych i telewizyjnych, które są ważnym źródłem informacji i rozrywki w Europie. To z kolei spowoduje zwiększenie wyboru dla konsumentów i zwiększenie różnorodności kulturowej.

Jednocześnie we wniosku dotyczącym dyrektywy w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym wprowadza się nowy mechanizm negocjacji, który ułatwi zawieranie umów licencyjnych umożliwiających udostępnianie utworów audiowizualnych na platformach VoD. Jest to część szerszego programu działań, mających na celu uwzględnienie wielości czynników będących przyczyną ograniczonej dostępności europejskich dzieł audiowizualnych, w szczególności filmów, w całej UE. Filmy europejskie, zazwyczaj produkowane przez małe wytwórnie, są znacznie mniej szeroko rozpowszechniane online na terenie UE niż filmy amerykańskie. Na obszarach, na których nie podpisano umów z lokalnymi dystrybutorami, mieszkańcy nie mają żadnej możliwości uzyskania legalnego dostępu do takich filmów. Udzielanie licencji i związane z nim trudności prawne oraz umowne ograniczenia eksploatacji utworów europejskich w ramach usług VoD będzie również przedmiotem uporządkowanego dialogu z zainteresowanymi stronami. W dialogu tym, wspieranym przez Komisję, będą regularnie uczestniczyć podmioty z branży w ramach łańcucha wartości (producentów, dystrybutorów, agentów, nadawców, agregatorów, platformy VoD). Dialog ten będzie miał na celu usprawnienie praktyk licencyjnych oraz ułatwienie zawarcia porozumienia sektorowego, prowadzącego do bardziej zrównoważonego wykorzystania i szerszej dostępności utworów europejskich. Komisja złoży sprawozdanie dotyczące wyników dialogu do końca 2018 r.

Komisja zachęca także do opracowywania praktycznych narzędzi, dzięki którym udzielanie licencji na wykorzystanie utworów audiowizualnych w wielu obszarach w UE i zwiększanie jego efektywności będzie łatwiejsze. Należą do nich: rozwój platform licencyjnych, np. narzędzi internetowych, które umożliwią cyfrowe rozpowszechnianie utworów europejskich także w krajach, w których nie zostały one udostępnione w kinach lub w których nie znalazły miejscowego dystrybutora, oraz stworzenie zarządzanych katalogów utworów audiowizualnych różnych producentów gotowych do zaoferowania dostawcom usług w serwisach VoD. Dodatkowe wyzwania wynikają z faktu, że nie ma uniwersalnego systemu identyfikacji stosowanego w sektorze audiowizualnym. Na rynku współistnieją za to dwa standardowe identyfikatory i sektor nadal niechętnie z nich korzysta, ponieważ nie są one interoperacyjne. Oznacza to, że udzielanie licencji jest uciążliwe i trudne do zautomatyzowania. Organizacje odpowiedzialne za dwa odrębne standardowe identyfikatory pracują obecnie wspólnie z Komisją nad uzyskaniem pełnej interoperacyjności baz danych i identyfikatorów. Wreszcie Komisja zbada również sposoby zachęcenia właścicieli praw, aby udostępniali utwory, na których dystrybucję udzielane jest wsparcie z programu MEDIA w ramach programu „Kreatywna Europa”, na obszarach, gdzie nie podpisano umowy dystrybucyjnej.

Wprowadzane są również środki, których celem jest rozwiązanie problemu braku odpowiedniego wyeksponowania oraz barier językowych, stojących na drodze użytkowników mających dostęp do utworów europejskich. Opracowywanie napisów i dubbing są kluczowe dla transgranicznej dystrybucji utworów audiowizualnych, a źródłami ich finansowania są zarówno środki programu MEDIA w ramach programu „Kreatywna Europa”, jak również inne fundusze publiczne. Za pomocą bieżących projektów w ramach podprogramu MEDIA programu „Kreatywna Europa” oraz dzięki repozytorium on-line stanowiącemu narzędzie do zapewnienia łatwego dostępu i ponownego wykorzystania istniejących napisów i dubbingu przez operatorów w ramach UE, które ma zostać uruchomione do końca 2016 r., Komisja dąży do zwiększenia efektywności finansowania publicznego i szerszego wykorzystania napisów i dubbingu. Wyszukiwarki internetowe również są skutecznymi kanałami docierania do legalnej oferty utworów w internecie. Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej przygotowuje narzędzie wyszukiwania, które może funkcjonować na poziomie europejskim oraz zestaw narzędzi służących do tworzenia krajowych narzędzi wyszukiwania, które do 2017 r. staną się w pełni operacyjne i zostaną udostępnione państwom członkowskim nieodpłatnie. Komisja będzie również propagować wykorzystanie danych i zautomatyzowanych narzędzi do rekomendowania treści, zaspokajające szersze zainteresowania i gust, z myślą o budowaniu kręgu odbiorców i zdobywaniu nowej publiczności dla europejskich utworów. W szerszym wymiarze wspieranie wyszukiwalności europejskich filmów jest ważnym wyzwaniem, na którego temat Komisja prowadzi obecnie rozmowy ze Stowarzyszeniem Dyrektorów Europejskich Agencji Filmowych (EFADs) oraz branżą filmową. Biorąc pod uwagę potencjał obiegu w Europie i poza nią filmów powstałych w ramach koprodukcji, Komisja wspólnie z EFADs zbada w 2017 r. możliwości opracowania wspólnych strategii na rzecz promocji europejskich koprodukcji. Wszystkie te środki uzupełniają ostatnio przyjęty wniosek dotyczący zmiany dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych , którą wprowadzono wzmocniony wymóg promowania utworów europejskich w ramach usług VoD za pomocą zapewnienia ich obecności i rozpoznawalności.

Ponadto Komisja pracuje nad sposobami zastosowania alternatywnych modeli finansowania, produkcji i dystrybucji, których horyzont odniesienia od początku stanowią jednolity rynek i rynki światowe. W odniesieniu do tej kwestii Komisja zwróci szczególną uwagę na europejski sektor produkcji animowanych. Narracja jest szczególnie ważna w tym sektorze i utwory z większą łatwością mogą przekraczać granice. Producenci utworów animowanych zwykle pracują jednocześnie nad różnymi projektami dla telewizji oraz filmu i mogą również współpracować z innymi studiami nad poszczególnymi projektami. Równolegle do obecnego systemu wsparcia w ramach programu „Kreatywna Europa” MEDIA Komisja zapoczątkuje przed końcem bieżącego roku dialog z najważniejszymi europejskimi studiami animacji w celu omówienia możliwości rozbudowy sektora. Należy również określić konkretne potrzeby sektora w wielu dziedzinach: od ograniczania „drenażu mózgów” po dalsze udoskonalenie rozpowszechniania animowanych filmów i produkcji telewizyjnych. Celem takiego dialogu byłoby uzgodnienie wspólnego planu działania dla tego sektora do połowy 2017 r.

Wreszcie wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym zawiera rozwiązania mające na celu ułatwienie udzielania licencji na prawa przez instytucje odpowiedzialne za dziedzictwo kulturowe, co jest wymagane do celów digitalizacji i rozpowszechniania utworów o wyczerpanym nakładzie, lecz posiadających dużą wartość kulturową. Dostęp do utworów w warunkach niekomercyjnych, np. w placówkach edukacyjnych, bibliotekach publicznych i podczas specjalnych projekcji, ma również ogromne znaczenie dla pielęgnowania różnorodności kulturowej, edukacji i uczestnictwa w życiu społecznym. Takie kanały, wraz z poprawą umiejętności korzystania z mediów, mogą odegrać kluczową rolę w promocji utworów europejskich i tworzeniu trwałego grona ich odbiorców. Ponadto Komisja wspólnie z EFADs oraz branżą audiowizualną analizuje możliwość stworzenia i sfinansowania w 2017 r. katalogu europejskich filmów do wykorzystywania w celach edukacyjnych. Byłby to projekt pilotażowy użyteczny do zaprezentowania młodej publiczności bieżącej różnorodności i jakości europejskich filmów.

3. Środki mające na celu dostosowanie wyjątków do otoczenia cyfrowego i środowiska transgranicznego