Wprowadzenie

Przestępczość zorganizowana, mało widoczna dla opinii publicznej ze względu na nieprzejrzysty charakter swojej działalności, stanowi istotne zagrożenie dla obywateli Unii, przedsiębiorstw i instytucji państwowych, a także dla całej gospodarki. Jak podkreślono w najnowszej ocenie zagrożenia poważną i zorganizowaną przestępczością w Unii Europejskiej (SOCTA UE 2021), zorganizowane grupy przestępcze są obecne we wszystkich państwach członkowskich. Przestępczość zorganizowana charakteryzuje się połączonym siecią środowiskiem, w którym współpraca między przestępcami jest płynna, systematyczna i nastawiona na zysk. Zorganizowane grupy przestępcze wykorzystują swoje pokaźne nielegalne zyski do infiltracji legalnego obrotu gospodarczego i instytucji publicznych, w tym poprzez korupcję, co osłabia praworządność i prawa podstawowe oraz podważa prawo obywateli do bezpieczeństwa, jak również ich zaufanie do organów publicznych. Dochody z działalności przestępczej na dziewięciu głównych rynkach przestępczych w Unii Europejskiej w 2019 r. wyniosły 139 mld EUR, co odpowiada 1 % produktu krajowego brutto Unii. Jak podkreślono w strategii w zakresie unii bezpieczeństwa, należy kontynuować i wzmacniać działania podejmowane na szczeblu UE celem wsparcia państw członkowskich w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej.

Złożoność modelu biznesowego zorganizowanych grup przestępczych została w szczególności ujawniona w 2020 r. podczas wspólnego postępowania przygotowawczego prowadzonego przez organy francuskie i niderlandzkie przy wsparciu Europolu i Eurojustu, mającego na celu zlikwidowanie EncroChat, szyfrowanej sieci telefonicznej powszechnie wykorzystywanej przez siatki przestępcze. Sprawa EncroChat doprowadziła do tej pory do ponad 1 800 aresztowań oraz do wszczęcia ponad 1 500 nowych postępowań przygotowawczych. Ponadto pokazała, w jakim stopniu zorganizowane grupy przestępcze działają ponadnarodowo i w internecie na wszystkich rynkach przestępczych w połączonym siecią środowisku, korzystając z coraz bardziej wyrafinowanych sposobów działania oraz nowych technologii. W marcu 2021 r. kolejna wspólna operacja przeprowadzona po zniszczeniu Sky ECC, zaszyfrowanej sieci, do której przeniosło się wielu byłych użytkowników EncroChat, doprowadziła do zapobieżenia ponad 70 poważnym incydentom, przejęcia ponad 28 ton farmaceutycznych składników czynnych oraz do zaaresztowania ponad 80 podejrzanych zaangażowanych w przestępczość zorganizowaną i nielegalny obrót środkami odurzającymi w Belgii i Niderlandach. Wszczęto ponad 400 nowych postępowań przygotowawczych przeciwko zorganizowanym grupom przestępczym stwarzającym poważne zagrożenie.

W UE wzrasta liczba przypadków stosowania przemocy przez przestępców zaangażowanych w przestępczość zorganizowaną, a także wzrasta zagrożenie związane z przemocą w wyniku częstego używania broni palnej lub materiałów wybuchowych w przestrzeniach publicznych. Zdolność zorganizowanych grup przestępczych do przystosowywania się do zmian w środowisku, w którym działają, a także do wykorzystywania tych zmian na swoją korzyść została potwierdzona podczas pandemii COVID-19. Grupy przestępcze wykorzystały pandemię do rozwinięcia działalności przestępczej w internecie oraz do popełniania oszustw, w tym w zakresie podrabiania produktów medycznych. Utrzymujący się wysoki popyt na szczepionki przeciwko COVID-19 stanowi atrakcyjny cel działań przestępców, którzy dążą do rozpoczęcia produkcji i dostaw podrobionych szczepionek lub rozwinięcia systemów oszustw wymierzonych w osoby fizyczne lub organy publiczne. Rządy państw UE wykryły jak dotąd próby dokonania oszustw i składania fałszywych ofert przez oszustów usiłujących sprzedać ponad 1,1 mld dawek szczepionek na łączną kwotę przekraczającą 15,4 mld EUR. Z kolei kryzys gospodarczy wywołany pandemią potęguje zagrożenia ze strony przestępczości zorganizowanej oraz ryzyko jej jeszcze większego przenikania do społeczeństwa i gospodarki.

Zagrożenia transnarodowe i zmieniające się sposoby działania zorganizowanych grup przestępczych w internecie i poza nim wymagają skoordynowanej, bardziej ukierunkowanej i adekwatnej reakcji. Chociaż organy krajowe działające w terenie są na pierwszej linii w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, działania na szczeblu Unii i globalne partnerstwa mają zasadnicze znaczenie dla zapewnienia skutecznej współpracy oraz wymiany informacji i wiedzy między organami krajowymi przy wsparciu wspólnych ram prawa karnego i skutecznych środków finansowych. Ponadto przestępczość zorganizowana unaocznia powiązania bezpieczeństwa zewnętrznego z wewnętrznym. Aby sprostać temu transgranicznemu wyzwaniu, konieczne jest zaangażowanie na szczeblu międzynarodowym w zwalczanie przestępczości zorganizowanej, w tym podjęcie dalszych działań na rzecz rozwoju partnerstw i współpracy z państwami w bezpośrednim sąsiedztwie i poza nim.

Zarówno Parlament Europejski, jak i Rada zaznaczyły, że przestępczość zorganizowana powoduje ogromne szkody, i podkreśliły znaczenie podjęcia przez UE zdecydowanych działań w celu zwalczania wszystkich form zorganizowanej działalności przestępczej.

Niniejsza strategia opiera się na dotychczasowych osiągnięciach, określa priorytetowe obszary prac w celu skutecznej ochrony obywateli i gospodarki przed zorganizowanymi grupami przestępczymi oraz przedstawia konkretne działania średnio- i długoterminowe, które będą realizowane przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych. Stanowi ona pierwszą strategię dotyczącą przestępczości zorganizowanej od czasu wejścia w życie Traktatu z Lizbony.

1.Poprawa ścigania przestępstw i usprawnienie współpracy sądowej

Dzisiejsza przestępczość zorganizowana jest przedsięwzięciem międzynarodowym. W skład 65 % grup przestępczych działających w państwach członkowskich UE wchodzą członkowie różnych narodowości. Szlaki transportowe środków odurzających, broni palnej lub podrobionych produktów przebiegają przez wszystkie kontynenty w ramach globalnego łańcucha dostaw. Mobilne zorganizowane grupy przestępcze zaangażowane w zorganizowaną przestępczość przeciwko mieniu przemieszczają się szybko w obrębie wielu jurysdykcji, aby popełniać przestępstwa. Działając w różnych jurysdykcjach, grupy przestępcze unikają zdemaskowania i wykorzystują różnice w obowiązujących prawach krajowych.

1.1.Sprawna wymiana i terminowy dostęp do informacji

W przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w której nie istnieją żadne wewnętrzne kontrole graniczne, wysoki poziom bezpieczeństwa można zapewnić dzięki solidnej współpracy policyjnej i sądowej między państwami członkowskimi. Terminowy dostęp do informacji, odbywający się przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych, a w szczególności z uwzględnieniem ochrony danych, ma zasadnicze znaczenie dla zwalczania wszelkich form przestępczości zorganizowanej. Unia Europejska udostępniła organom ścigania szeroki zakres narzędzi ułatwiających wymianę informacji, które okazały się być kluczowe w wykrywaniu działalności i siatek przestępczych.

System Informacyjny Schengen (SIS) umożliwił funkcjonariuszom pierwszej linii kontroli zarówno szybkie wykrywanie oraz lokalizowanie osób i przedmiotów zaangażowanych w przestępczość zorganizowaną, jak również podejmowanie odpowiednich działań. Informacje zawarte w tej wspólnej bazie danych mogą ułatwić funkcjonariuszom aresztowanie osoby, skonfiskowanie przedmiotu lub ustalenie tras przemieszczania się osób, wobec których prowadzone jest postępowanie przygotowawcze. W samym tylko 2020 r. z Systemu Informacyjnego Schengen skorzystano prawie 4 mld razy i uzyskano przy tym ponad 200 000 trafień. W ramach przeglądu ram dotyczących SIS w 2018 r. funkcje systemu zostały znacznie wzmocnione oraz przedstawiono szereg nowych narzędzi, umożliwiając organom krajowym wprowadzanie wpisów dotyczących osób narażonych na uprowadzenie lub handel ludźmi oraz wnioskowanie o rozpytanie kontrolne podejrzanego. W wyniku reformy Europol uzyskał również dostęp do wpisów w SIS oraz do wymiany informacji uzupełniających. Ponadto reforma przyczyniła się do skuteczniejszego wykorzystywania danych biometrycznych dzięki wprowadzeniu możliwości korzystania z wizerunków twarzy do celów identyfikacyjnych oraz możliwości włączania profili DNA, aby ułatwić identyfikację osób zaginionych. Wdrażanie wspomnianych nowości przebiega bardzo szybko, tak aby nowy system był w pełni operacyjny do końca 2021 r. – ukończono akty wykonawcze i dokumentację techniczną, prace nad rozwojem technicznym SIS są zaawansowane, podjęto także pierwsze działania w celu opracowania podręcznika SIS i przeprowadzenia szkoleń dla użytkowników SIS.

Potencjał SIS w zakresie zwalczania przestępczości zorganizowanej zostanie dodatkowo wzmocniony za pomocą nowych ram interoperacyjności między systemami informacyjnymi UE w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Należy dołożyć wszelkich starań, aby osiągnąć pełną interoperacyjność do końca 2023 r. Ułatwi to organom ścigania dostęp do istotnych informacji w scentralizowanych systemach informacyjnych UE oraz umożliwi wykrywanie wielu tożsamości, co ma zasadnicze znaczenie dla zwalczania oszustw dotyczących tożsamości, które są często wykorzystywane przez przestępców do popełniania przestępstw lub unikania wymiaru sprawiedliwości. W zakresie ram interoperacyjności opracowywana jest funkcja detektora wielokrotnych tożsamości, która poprzez sprawdzanie danych we wspomnianych systemach przyczyni się do skutecznego rozwiązania problemu posługiwania się fałszywymi tożsamościami.

Śledczy pracujący osobno w jednym państwie członkowskim często nie są w stanie ustalić udziału zorganizowanej grupy przestępczej w popełnieniu konkretnego przestępstwa. Ramy z Prüm z 2008 r. umożliwiają organom ścigania, w toku prowadzonych przez nie postępowań przygotowawczych, wyszukiwanie DNA i odcisków palców w bazach danych innych państw członkowskich na zasadzie „trafienie/brak trafienia” dzięki połączeniom dwustronnym, a także wyszukiwanie danych rejestracyjnych pojazdów. Chociaż ramy z Prüm odgrywają zasadniczą rolę w wykrywaniu wielu przestępstw w Europie, z uwagi na ich zdecentralizowany charakter wielu dwustronnych połączeń między krajowymi bazami danych państw członkowskich nie utworzono, ponieważ byłoby to złożone pod względem technicznym oraz wiązałoby się z koniecznością zaangażowania istotnych zasobów finansowych i ludzkich. Ponadto udostępnianie przez organy danych osobowych stanowiących podstawę trafienia może trwać tygodnie lub nawet miesiące. Aby zwiększyć skuteczność postępowań przygotowawczych oraz usprawnić zautomatyzowaną wymianę informacji dotyczących przestępców, Komisja zaproponuje modernizację ram z Prüm w celu uwzględnienia potrzeb operacyjnych organów ścigania zgodnie z prawami podstawowymi oraz wymogami konieczności i proporcjonalności, a także w celu dostosowania przepisów o ochronie danych do dyrektywy o ochronie danych w sprawach karnych. Komisja bada obecnie warianty zapewnienia możliwości połączenia odpowiednich baz danych między wszystkimi państwami członkowskimi oraz przyspieszenia wymiany informacji po uzyskaniu trafienia. Ponadto Komisja analizuje potrzebę wymiany dodatkowych kategorii danych istotnych dla prowadzenia postępowań przygotowawczych, takich jak wizerunki twarzy, prawa jazdy, informacje z rejestru karnego i z zakresu balistyki, zgodnie z ramami z Prüm, oraz potrzebę uczynienia Europolu nowym partnerem tych ram.

Ze względu na transgraniczny i międzynarodowy wymiar przestępczości zorganizowanej informacje o podróży mają zasadnicze znaczenie dla identyfikacji podróżnych stwarzających wysokie zagrożenie, którzy nie są znani organom ścigania w inny sposób, oraz dla ustalenia powiązań między członkami grup przestępczych. Przetwarzanie danych dotyczących przelotu pasażera (dane PNR) ułatwia odpowiednim organom identyfikację osób zaangażowanych w działalność przestępczą prowadzoną przez grupy zorganizowane. Aby zapewnić pełne wykorzystanie potencjału tego narzędzia, Komisja będzie nadal monitorować pełne i skuteczne wdrożenie dyrektywy w sprawie wykorzystywania danych dotyczących przelotu pasażera oraz wspierać współpracę i wymianę danych PNR między państwami członkowskimi, w szczególności poprzez wymianę najlepszych praktyk, szkolenia oraz rozwój niezbędnych zdolności. Dane pasażera przekazywane przed podróżą (API), tj. dane personalizacyjne pasażerów gromadzone przez przewoźników lotniczych podczas odprawy, są równie wartościowe, co wynika również z ich komplementarności wobec danych dotyczących przelotu pasażera. Zmiana obecnych ram prawnych umożliwiłaby wprowadzenie szeregu ulepszeń, zwłaszcza w zakresie dokładności i kompletności danych. Przede wszystkim Komisja przeprowadzi analizę potencjalnego wykorzystania danych API do systematycznego przeszukiwania danych Europolu w celu zwalczania przestępczości zorganizowanej oraz możliwego rozszerzenia ich zastosowania w odniesieniu do przemieszczania się wewnątrz strefy Schengen, przewoźników wodnych oraz transportu autokarowego. Mając to na uwadze, w pierwszej połowie 2022 r. Komisja przedstawi wniosek dotyczący zmiany dyrektywy w sprawie danych pasażera przekazywanych przed podróżą na podstawie oceny skutków, w ramach której te warianty i ich skutki zostaną dokładniej przeanalizowane.

1.2.Zaawansowane ramy współpracy

Główne elementy współpracy organów ścigania w UE opierają się na Konwencji wykonawczej z 1990 r. do układu z Schengen. Tę podstawę uzupełniają inne instrumenty UE, takie jak decyzja ramowa Rady 2006/960/WSiSW z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie uproszczenia wymiany informacji i danych wywiadowczych między organami ścigania państw członkowskich Unii Europejskiej lub rozdziały 4 i 5 decyzji Rady 2008/615/WSiSW z dnia 23 czerwca 2008 r. w sprawie intensyfikacji współpracy transgranicznej, szczególnie w zwalczaniu terroryzmu i przestępczości transgranicznej (Prüm).

Państwa członkowskie uzupełniły te ramy kompleksowym zestawem zawartych umów dwu- i wielostronnych. W rezultacie poziom współpracy między państwami członkowskimi jest nierównomierny, co stwarza przeszkody operacyjne uniemożliwiające skuteczną współpracę transgraniczną.