4. Przegląd prawa właściwego w odniesieniu do żywności dla sportowców do dnia 20 lipca 2016 r.

Liczbę obecnych na rynku produktów żywnościowych dla sportowców można oszacować na podstawie wskaźnika innowacyjności na szczeblu unijnym na ok. 20 000–30 000 produktów, przy czym najliczniej występują one w kategorii żywności białkowej dla sportowców.

Niniejsze sprawozdanie zostało przygotowane w celu wypełnienia obowiązku nałożonego na Komisję na mocy art. 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 w sprawie żywności przeznaczonej dla niemowląt i małych dzieci oraz żywności specjalnego przeznaczenia medycznego i środków spożywczych zastępujących całodzienną dietę, do kontroli masy ciała (zwanego dalej „rozporządzeniem w sprawie żywności specjalnego przeznaczenia”). Zgodnie z tym artykułem Komisja jest zobowiązana do przedstawienia Parlamentowi Europejskiemu i Radzie, po konsultacji z Europejskim Urzędem ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), sprawozdania na temat konieczności – o ile takowa zachodzi – przyjęcia przepisów dotyczących żywności przeznaczonej dla sportowców (zwanej dalej „żywnością dla sportowców”).

Art. 9 dyrektywy 2009/39/WE stanowi, co do zasady, że środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego muszą spełniać wymogi dotyczące etykietowania określone w dyrektywie 2000/13/WE w sprawie etykietowania, prezentacji i reklamy środków spożywczych (dyrektywę 2000/13/WE zastąpiono rozporządzeniem (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności). Ponadto w odniesieniu do tych produktów niektóre szczegółowe wymogi dotyczące składu i etykietowania zostały ustanowione w dyrektywie 2009/39/WE i zostaną przeanalizowane szczegółowo w rozdziale 6 niniejszego sprawozdania. Właściwe organy krajowe są odpowiedzialne za kontrolę zgodności środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego zgodnie z przepisami dyrektywy 2009/39/WE.

W art. 3 dyrektywy 2009/39/WE ustanawia się ogólny wymóg, że charakter i skład odnośnych produktów musi zapewniać ich zgodność ze specjalnym zamierzonym przeznaczeniem. Art. 4 dyrektywy 2009/39/WE zobowiązuje do przyjęcia zgodnie z jej ustaleniami ramowymi dodatkowych dyrektyw szczegółowych mających zastosowanie do niektórych grup środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, między innymi do „środków spożywczych zaspokajających zapotrzebowanie organizmu przy intensywnym wysiłku fizycznym, zwłaszcza sportowców”. Od roku 1989, kiedy zostało stworzone pojęcie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, nie przyjęto jednak określonych przepisów dotyczących żywności dla sportowców. W rezultacie, jeśli zostaną sklasyfikowane jako środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego, wyroby te muszą być zgodne jedynie z bardziej ogólnymi przepisami dyrektywy 2009/39/WE.

Żywność dla sportowców musi pozostawać w zgodzie z przepisami ustanowionymi w rozporządzeniu (WE) nr 178/2002 (tzw. „ogólne prawo żywnościowe”). Ponieważ żywność dla sportowców można jednak uznać za 1) „środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego” zgodnie z dyrektywą 2009/39/WE do dnia 20 lipca 2016 r., kiedy dyrektywa ta zostanie uchylona, lub 2) żywność do normalnego spożycia objętą regulacją odpowiednich przepisów horyzontalnych prawa żywnościowego, podejście do żywności dla sportowców różni się w poszczególnych państwach członkowskich. Niektóre państwa członkowskie wymagają zgłoszenia żywności dla sportowców sklasyfikowanej jako środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego, zgodnie z dyrektywą 2009/39/WE, i ustanowiły inne przepisy szczególne (np. dotyczące definicji, składu, etykietowania). W odniesieniu do żywności dla sportowców niesklasyfikowanej jako środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz podlegającej przepisom horyzontalnym państwa członkowskie mogą wymagać zgłoszenia na poziomie krajowym w ramach przepisów dotyczących żywności wzbogaconej i suplementów żywnościowych.

4.Przegląd prawa właściwego w odniesieniu do żywności dla sportowców do dnia 20 lipca 2016 r.

Informacje dotyczące szczególnych właściwości odżywczych żywności dla sportowców i jej korzystny skutek dla zdrowia sportowców mogą być dostarczane albo zgodnie z art. 9 dyrektywy 2009/39/WE, w ramach obowiązkowych wymogów, jeśli żywność dla sportowców klasyfikuje się jako środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego, albo jako dopuszczone oświadczenie na mocy rozporządzenia (WE) nr 1924/2006, jeżeli żywność dla sportowców jest sklasyfikowana jako żywność do normalnego spożycia i objęta regulacją horyzontalnych przepisów prawa żywnościowego. W związku z tym konsumenci często nie mają możliwości określenia, na mocy jakich przepisów takie informacje są podawane, i ustalenia, czy wymóg został spełniony zgodnie z procedurą ustanowioną w rozporządzeniu (WE) nr 1924/2006. Wyniki badania konsumenckiego pokazują, że zaufanie konsumentów do niedopuszczonych oświadczeń nie jest niższe niż zaufanie do dopuszczonych. Chociaż na podstawie ankiety konsumenckiej informacje na temat oczekiwanych wyników lub efektów żywności dla sportowców zostały uznane za istotne dla sportowców, wpływ obecności oświadczenia przy zakupie żywności dla sportowców może być kwestionowany.

Pod względem wartości rynkowej w UE 61 % żywności dla sportowców należy do kategorii napojów dla sportowców, 26 % do produktów białkowych i 13 % do produktów zwiększających energię i wydolność.

Jeżeli żywność dla sportowców nie jest sklasyfikowana jako żywność specjalnego przeznaczenia żywieniowego, może musieć spełniać odpowiednie wymagania niektórych z poniższych horyzontalnych środków prawa żywnościowego: 1) rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności; 2) rozporządzenie (WE) nr 1925/2006 w sprawie dodawania witamin i minerałów oraz niektórych innych substancji do środków spożywczych (tzw. „ żywność wzbogacona”); 3) rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności; 4) dyrektywa 2002/46/WE w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do suplementów żywnościowych oraz 5) rozporządzenie (WE) nr 258/97 dotyczące nowej żywności i nowych składników żywności (rozporządzenie zostanie uchylone z dniem 1 stycznia 2018 r. rozporządzeniem (UE) 2015/2283 w sprawie nowej żywności). W porównaniu z ramami prawnymi dyrektywy 2009/39/WE istnieją różnice co do sposobu i zakresu przekazywania konsumentowi informacji oraz co do składu danego produktu. Różnice te zostaną przeanalizowane szczegółowo w rozdziale 6 niniejszego sprawozdania.

5.Zmiany wprowadzone rozporządzeniem w sprawie żywności specjalnego przeznaczenia

W 2011 r. Komisja przyjęła wniosek ustawodawczy w celu uproszczenia ram prawnych mających zastosowanie do środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego. Celem wniosku było zniesienie koncepcji żywności specjalnego przeznaczenia żywieniowego poprzez uchylenie dyrektywy 2009/39/WE, łącznie ze szczegółowymi dyrektywami przyjętymi zgodnie z tymi ramami, i zastąpienie tych ram nowymi, obejmującymi tylko żywność dla niektórych szczególnie wrażliwych grup konsumentów, w odniesieniu do których przepisy szczegółowe dotyczące składu i informacji były uzasadnione. Zmiana ta była szczególnie istotna w odniesieniu do żywności dla sportowców, ponieważ często bardzo trudno było zrozumieć, czy sportowcy powinni uważać określony produkt spożywczy jako środek spożywczy specjalnego przeznaczenia żywieniowego czy jako żywność do normalnego spożycia wzmocnioną pod względem niektórych składników odżywczych z oświadczeniem zdrowotnym ukierunkowanym na sportowców. Doprowadziło to także do sytuacji, że zgłaszano wybiórcze stosowanie prawa, w przypadkach gdy podmioty decydowały się, ze względu na wygodę, przestrzegać przepisów zawartych w dyrektywie 2009/39/WE bądź innych horyzontalnych przepisów prawa żywnościowego, jak opisano w rozdziale 4, pkt 4.2.

Na podstawie oceny skutków przeprowadzonej przez Komisję w ramach przygotowywania wniosku Komisji, żywność dla sportowców została wyłączona z jego zakresu. W związku z tym we wniosku zakładano, że żywność dla sportowców obecnie wprowadzana do obrotu na mocy dyrektywy 2009/39/WE powinna być zgodna z innymi właściwymi przepisami horyzontalnymi unijnego prawa żywnościowego po dniu 20 lipca 2016 r., kiedy to wchodzi w życie rozporządzenie w sprawie żywności specjalnego przeznaczenia.

6.Krótki opis kwestii związanych z żywnością dla sportowców po dniu 20 lipca 2016 r.

W niniejszym rozdziale zawarto szczegółową analizę sposobu, w jaki przepisy horyzontalne prawa żywnościowego mogą dotyczyć żywności dla sportowców obecnie sklasyfikowanej jako środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego w związku z brakiem szczegółowych przepisów od dnia 20 lipca 2016 r. (kiedy dyrektywa 2009/39/WE utraci moc) oraz analizę, czy istnieje potrzeba specjalnych przepisów w odniesieniu do przedmiotowych produktów. Żadna zmiana nie nastąpi w odniesieniu do żywności dla sportowców sklasyfikowanej obecnie jako żywność do normalnego spożycia i objętej regulacją odpowiednich przepisów horyzontalnych prawa żywnościowego.

6.1.Bezpieczeństwo żywności

Art. 14 ogólnego prawa żywnościowego stanowi, że żywność nie może zostać wprowadzona do obrotu, jeżeli nie jest bezpieczna; ustanowiono też w nim wymogi dotyczące sposobu ustalania, czy żywność jest bezpieczna. Zgodnie z art. 17 ogólnego prawa żywnościowego zapewnienie zgodności z tymi przepisami należy do obowiązków przedsiębiorstwa sektora spożywczego a państwa członkowskie są odpowiedzialne za egzekwowanie tych przepisów. Przepisy te mają już zastosowanie do żywności dla sportowców, podobnie jak do innych rodzajów żywności.

Biorąc powyższe pod uwagę, nie będzie zmian w odniesieniu do żywności dla sportowców sklasyfikowanej obecnie jako środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego w zakresie ogólnych wymogów bezpieczeństwa, gdy są one objęte regulacją przepisów horyzontalnych prawa żywnościowego.

6.2.Informowanie konsumentów

Obecnie żywność dla sportowców sklasyfikowana jako środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego musi spełniać dodatkowe i szczegółowe wymogi w zakresie informacji w porównaniu z żywnością dla sportowców, która nie została sklasyfikowana jako taka. Po dniu 20 lipca 2016 r. zmianę dotyczącą żywności dla sportowców można opisać w następujący sposób:

Informacje dotyczące szczególnych właściwości odżywczych żywności dla sportowców i jej przydatności

Zgodnie z art. 9 dyrektywy 2009/39/WE obowiązkowe jest wskazanie szczególnych właściwości odżywczych i elementów składu lub specjalnego procesu wytwórczego, które nadają produktom ich szczególne właściwości odżywcze. Ponadto w dyrektywie 2009/39/WE określono wymóg takiego wprowadzania do obrotu środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, aby ten sposób wprowadzania wskazywał, że odpowiadają one deklarowanym celom żywieniowym. Odnośne oznaczenia zgodnie z dyrektywą 2009/39/WE wskazują na szczególne właściwości odżywcze produktu i korzyści dla zdrowia, jednak nie jest wymagane uzyskanie zezwolenia na ich stosowanie.

Po dniu 20 lipca 2016 r. informacje dla konsumentów na temat żywności dla sportowców będą podawane zgodnie z rozporządzeniem (UE) nr 1169/2011. Ponadto informacje wchodzące w zakres definicji oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących takich produktów na zasadzie dobrowolności będą musiały być zgodne z rozporządzeniem (WE) nr 1924/2006. W konsekwencji jedynie oświadczenia żywieniowe i zdrowotne dopuszczone na podstawie wspomnianego rozporządzenia będą mogły być stosowane w odniesieniu do żywności dla sportowców.

Obecnie istnieje już siedem dozwolonych oświadczeń zdrowotnych ukierunkowanych na sportowców i kilka dodatkowych, które mogą być dla nich odpowiednie,. Oświadczenia zdrowotne ukierunkowane na sportowców powinny być poparte dowodami naukowymi specyficznymi dla tej grupy docelowej, a nie dla ogółu populacji. Istnieją substancje, dla których oświadczenia nie zostały dopuszczone, niekiedy mimo pozytywnej opinii EFSA dotyczącej korzystnych dla sportowców efektów produktu objętego postępowaniem, ponieważ dane oświadczenie zostało uznane za niekorzystne dla ogółu ludności ze zdrowotnego punktu widzenia (np. z powodu „wysokiej zawartości sodu”).

Informacje dotyczące oznaczenia żywności dla sportowców i jej przeznaczenia

Dyrektywa 2009/39/WE wymaga, poza wskazaniem szczególnych właściwości odżywczych, aby żywność objęta jej zakresem była żywnością specjalnego przeznaczenia żywieniowego i aby można ją było wyraźnie odróżnić od środków spożywczych przeznaczonych do normalnego spożycia. Na tej podstawie odnośne podmioty gospodarcze oznaczały produkty jako „żywność dla sportowców” lub „produkt nadający się do aktywności fizycznej” oraz podawały wskazówki odnośnie do ich stosowania, określające odpowiednie zastosowanie produktów (np. przed treningiem, w trakcie lub po treningu).

Zgodnie z art. 17 rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 podanie nazwy środka spożywczego jest obowiązkowe i powinna to być jego nazwa prawna, w przypadku gdy określono to na poziomie unijnym lub krajowym bądź, w przypadku jej braku, jego nazwa zwyczajowa lub, jeśli nazwa zwyczajowa nie jest wykorzystywana – nazwa opisowa. Przepis ten ma zastosowanie do oznaczenia „żywność dla sportowców”. Jeżeli chodzi o instrukcje stosowania, art. 9 ust. 1 lit. j) rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 zawiera wymóg obowiązkowego ich podawania, w przypadku gdy w razie braku takich informacji konsumentom trudno jest w odpowiedni sposób stosować taką żywność. Instrukcje stosowania, jak określono w art. 27 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 1169/2011, podawane są w taki sposób, aby umożliwić właściwe zastosowanie środka spożywczego. Ponadto dobrowolne informacje na temat żywności można również dostarczać konsumentom zgodnie z rozdziałem V rozporządzenia (UE) nr 1169/2011.

6.3.Kwestie dotyczące składu

Jak wyjaśniono w rozdziale 4 pkt 4.1 niniejszego sprawozdania, w przypadku środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego wykorzystuje się obecnie konieczność przestrzegania ogólnego wymogu, aby dzięki swemu składowi produkt był odpowiedni do zamierzonego przeznaczenia. W ramach dyrektywy 2009/39/WE w załącznikach do rozporządzenia (WE) nr 953/2009 wymieniono niektóre kategorie substancji, które mogą być dodawane w szczególnych celach odżywczych do niektórych środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, w tym do żywności dla sportowców. Żadnych przepisów szczególnych nie ustanowiono jednak w odniesieniu do wartości tych substancji jako dodatków.