KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 7.12.2021 COM(2021) 763 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie realizacji programu szczególnych środków dotyczących rolnictwa dla mniejszych wysp Morza Egejskiego (SAI)



1.Wprowadzenie Greckie mniejsze wyspy Morza Egejskiego (ang. smaller Aegean Islands, SAI) stanowią bardzo rozdrobniony obszar wyspiarski o dużych ograniczeniach geograficznych i naturalnych. Charakteryzują się niewielkim zaludnieniem i ograniczoną powierzchnią użytków rolnych. Topografia i klimat SAI są również czynnikami ograniczającymi produkcję rolną. Niektóre wyspy są bardzo odizolowane od Grecji kontynentalnej i zmagają się ze zjawiskiem podwójnej lub nawet potrójnej izolacji. Wyspiarski charakter SAI, ich niewielkie rozmiary i oddalenie od rynków powodują wyższe koszty transportu, co negatywnie wpływa na zaopatrzenie w podstawowe produkty rolne. Z uwagi na tę szczególną sytuację, nieporównywalną z sytuacją kontynentalnej części UE, SAI korzystają ze szczególnych środków dotyczących rolnictwa w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR). Poza wsparciem w ramach pierwszego filaru WPR SAI korzystają ze specjalnego systemu wsparcia, programu SAI, który pomaga w promowaniu lokalnej produkcji oraz zapewnieniu zaopatrzenia w podstawowe produkty. Program obejmuje wszystkie wyspy Morza Egejskiego z wyjątkiem Ewii i Krety. Niniejsze sprawozdanie służy ocenie realizacji programu SAI w latach 2015–2019. Uwzględniono w nim w szczególności doświadczenia Komisji w realizacji programu do 2019 r. (rok budżetowy 2020), a także analizę i wnioski z badania podsumowującego roczne sprawozdania z realizacji programów POSEI i programu dla mniejszych wysp Morza Egejskiego na lata 2015–2019, przeprowadzonego przez Ecorys w okresie od stycznia do października 2021 r. Mniejsze wyspy Morza Egejskiego składają się z 7 582 wysp zajmujących łącznie obszar 210 240 km2, znajdujących się pomiędzy Grecją kontynentalną od północy i zachodu, Kretą od południa i Turcją od wschodu. Łączna powierzchnia wysp wynosi 9 159 km2, a większość z nich jest mniejsza niż 10 km2. Na wyspach tych panuje klimat śródziemnomorski charakteryzujący się suchymi i gorącymi latami oraz krótkimi, deszczowymi zimami. Latem istnieje ryzyko suszy. Pod względem topograficznym na wyspach przeważają tereny górzyste i pagórkowate, co prowadzi do fragmentacji. Łączna liczba ludności na wyspach wynosiła w 2019 r. 565 125 osób, przy czym większość z wysp ma mniej niż 5 000 stałych mieszkańców. 2.SAI: początki, rozwój i ramy prawne Specjalny program dla SAI ma swoje początki w 1993 r., kiedy to w rozporządzeniu Rady (EWG) nr 2019/93 uznano szczególne problemy napotykane przez sektory rolne na SAI z powodu ich oddalenia i wyspiarskiego charakteru. Od momentu powstania w 1993 r. program przeszedł pewne zmiany. W ramach reformy WPR z 2003 r. Grecja podjęła decyzję o stosowaniu systemu płatności jednolitych w całym państwie od dnia 1 stycznia 2006 r. W 2006 r. rozporządzenie podstawowe zastąpiono rozporządzeniem Rady (WE) nr 1405/2006, które nie zmieniło celów ani szczególnych środków dla SAI. Wprowadzono w nim jednak podejście oparte na programowaniu, co oznacza, że wsparcie dla SAI określa się w rocznym programie ustanawianym przez organy krajowe, przedstawianym Komisji do zatwierdzenia i zarządzanym przez Grecję. Po wejściu w życie Traktatu z Lizbony zastąpiono rozporządzenie Rady (WE) nr 1405/2006 rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 229/2013 oraz przyjęto rozporządzenie delegowane Komisji (UE) nr 178/2014 i rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 181/2014 . Program SAI jest finansowany przez Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji (EFRG). W rozporządzeniu (UE) nr 229/2013 ustanawia się roczny pułap finansowania programu w kwocie 23,93 mln EUR. Dodatkowo Grecja zapewnia dalsze finansowanie krajowe w kwocie 0,547 mln EUR rocznie. Wykonanie finansowe (kwoty wypłacone w porównaniu z kwotami zaprogramowanymi przez Grecję) w odniesieniu do programów na lata 2015–2019 przedstawiono w załączniku do niniejszego sprawozdania. Chociaż z regulacyjnego punktu widzenia w programie SAI przyjęto takie samo podejście (w odniesieniu do celów, struktury i zarządzania finansami) jak w programie POSEI (Program szczególnych opcji na rzecz regionów oddalonych i wyspiarskich), program SAI jest zarządzany oddzielnie od programu POSEI. W przeciwieństwie do programu POSEI, który zastępuje pierwszy filar WPR (płatności bezpośrednie), program SAI ukierunkowany jest na konkretne problemy występujące na tych wyspach, a tym samym stanowi dodatkowe wsparcie w stosunku do systemu płatności podstawowej, którym objęte są wyspy Morza Egejskiego oraz pozostałe terytorium Grecji w ramach pierwszego filaru WPR. W ramach reformy WPR na lata 2023–2027 współprawodawcy uzgodnili, że program SAI pozostanie niezmieniony, a tym samym nie zostanie objęty planem strategicznym WPR. Finansowanie unijne programu SAI zostanie utrzymane na obecnym poziomie WPR, co oznacza uznanie szczególnej roli programu we wspieraniu rolnictwa na mniejszych wyspach Morza Egejskiego. 3.Podstawa prawna sprawozdania Art. 20 ust. 3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 229/2013 stanowi, że „[d]o dnia 31 grudnia 2016 r., a następnie co pięć lat Komisja przedstawia Parlamentowi Europejskiemu oraz Radzie sprawozdanie ogólne przedstawiające wpływ działań podjętych na mocy niniejszego rozporządzenia, uzupełnione w razie konieczności o odpowiednie wnioski”. 4.Rolnictwo na mniejszych wyspach Morza Egejskiego Cechy geograficzne, warunki klimatyczne i struktura społeczno-gospodarcza SAI stanowią czynniki niekorzystne dla działalności i produkcji rolniczej na wyspach. Na wyspach tych występuje problem stopniowego porzucania gruntów, co prowadzi ostatecznie do zmniejszania się lokalnych społeczności, ponieważ ich grunty rolne znajdują się głównie na obszarach częściowo lub całkowicie gorszej klasy. Wyspy te znajdują się w regionie południowego Morza Egejskiego (obejmującym Cyklady i wyspy Dodekanezu) oraz w regionie północnego Morza Egejskiego (obejmującym dziewięć zamieszkałych wysp: Lesbos, Limnos, Ajos Efstratios, Chios, Psarę, Inuses, Samos, Ikarię i Furni).

Rolnictwo odgrywa główną rolę w życiu gospodarczym regionu północnego Morza Egejskiego. W 2019 r. liczba ludności wynosiła 221 098. Wartość dodana brutto sektora rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa wynosiła 123 mln EUR, co stanowi 5,67 % regionalnej wartości dodanej brutto (2017 r.). Łącznie w tym sektorze zatrudnionych było 6 300 osób (2019 r.). Wykorzystywana powierzchnia użytków rolnych w 2013 r. wynosiła 245 760 ha, co stanowi 64,7 % powierzchni całkowitej. Sektor rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa wygenerował wartość dodaną brutto na poziomie 123 mln EUR, co stanowi 5,67 % regionalnej wartości dodanej brutto (2017 r.). Działalność rolnicza obejmuje zarówno produkcję roślinną (w tym mastyksu, drzew oliwnych i cytrusowych, winorośli oraz zbóż), jak i pszczelarstwo oraz hodowlę zwierząt gospodarskich (chów owiec, kóz i bydła). Średnia powierzchnia gospodarstw jest niewielka (około 5 hektarów wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych na gospodarstwo rolne w 2013 r.). Region południowego Morza Egejskiego rozciąga się na obszarze 5 286 km2 i obejmuje Cyklady i wyspy Dodekanezu. W 2019 r. liczba ludności w tym regionie wynosiła 344 027. Wykorzystywana powierzchnia użytków rolnych wynosiła 214 010 ha, co stanowiło 40,9 % całkowitej powierzchni gruntów w 2013 r. Sektor rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa wygenerował wartość dodaną brutto na poziomie 143 mln EUR, co stanowi 2,66 % regionalnej wartości dodanej brutto (2017 r.). Łącznie w sektorze rolnictwa zatrudnionych było 9 350 osób (2017 r.). Na południowych wyspach Morza Egejskiego działa rozbudowana branża turystyczna, która powoduje wysoki popyt na produkty rolne i spożywcze – szczególnie latem – którego nie pokrywa lokalna produkcja rolna, częściowo ze względu na jej ograniczony charakter. W związku z tym region ten jest uzależniony od dodatkowych dostaw z pozostałej części Grecji i z zagranicy. Stopa bezrobocia w tym regionie wyniosła w 2019 r. 13,7 % i była o około 4 punkty procentowe niższa od średniej krajowej. Zatrudnienie jest silnie związane z usługami, szczególnie z turystyką (żywność i zakwaterowanie, handel detaliczny itp.). W związku z tym występuje tam zjawisko czasowego bezrobocia, które jest szczególnie rozpowszechnione wśród aktywnych zawodowo kobiet. 5.Cele, program i programowanie W art. 2 rozporządzenia (UE) nr 229/2013 wymieniono następujące cele programu SAI: -zagwarantowanie zaopatrzenia mniejszych wysp w podstawowe produkty przeznaczone do spożycia przez ludzi lub do przetwórstwa i stanowiące środki produkcji rolnej przez zmniejszenie dodatkowych kosztów poniesionych w związku z ich wyspiarskim charakterem, małą powierzchnią oraz oddaleniem od rynków; -utrzymanie i rozwijanie działalności rolniczej na mniejszych wyspach, w tym produkcji, przetwórstwa, wprowadzania do obrotu i transportu nieprzetworzonych i przetworzonych produktów lokalnych. W związku z tym program ten składa się z dwóch rodzajów wsparcia: szczególnego systemu dostaw i wsparcia produkcji lokalnej, finansowanych przez EFRG. 5.1.Szczególny system dostaw Szczególny system dostaw stanowi pomoc przyznawaną na dostawę produktów rolnych z UE i obejmuje głównie paszę oraz w znacznie mniejszym stopniu mąkę przeznaczoną do spożycia przez ludzi. Głównymi produktami paszowymi są kukurydza zwyczajna, makuch oraz inne pozostałości tłuszczów lub olejów roślinnych, podczas gdy w przypadku mąki głównym wspieranym produktem jest mąka pszenna lub z meslin. SAI dzielą się na dwie grupy o zróżnicowanym wsparciu w zależności od dodatkowych kosztów związanych z oddaleniem: grupa A obejmuje wyspy znajdujące się bliżej kontynentu, a grupa B obejmuje najbardziej oddalone wyspy, które stanowią ok. trzech czwartych SAI. Beneficjentami pomocy w ramach szczególnego systemu dostaw są: §w przypadku paszy: organizacje spółdzielni rolniczych, niezależne spółdzielnie rolnicze, rolnicy i sprzedawcy; oraz §w przypadku mąki: sprzedawcy mąki i piekarze. Grecja przeznaczyła na ten cel kwotę 5,47 mln EUR rocznie (23 % rocznej maksymalnej alokacji finansowej), czyli poniżej maksymalnej alokacji finansowej wynoszącej 7,11 mln EUR określonej w odniesieniu do środków w ramach szczególnego systemu dostaw w rozporządzeniu (UE) nr 229/2013 w sprawie SAI. Należy zauważyć, że w ramach szczególnego systemu dostaw program POSEI objęty jest zwolnieniem z należności celnych przywozowych na produkty pochodzące z państw trzecich. Natomiast program SAI nie jest objęty tym mechanizmem odstępstwa od unijnych procedur celnych. 5.2.Wsparcie produkcji lokalnej Celem wsparcia produkcji lokalnej jest rozwijanie lokalnej produkcji rolnej oraz dostaw produktów rolnych poprzez środki związane z produkcją i przetwarzaniem lokalnych produktów rolnych oraz wprowadzaniem ich do obrotu. W programie zdefiniowano szereg produktów określonych jako tradycyjne i ważne dla SAI. Grecja przeznaczyła na wsparcie produkcji lokalnej średnio ok. 18 mln EUR rocznie. Beneficjentami wsparcia są producenci rolni lub organizacje producentów. 5.3.Podejście oparte na programowaniu i partnerstwie

Władze greckie szczegółowo określają w programie zarówno środki w ramach szczególnego systemu dostaw, jak i w ramach wsparcia produkcji lokalnej. Program ten odzwierciedla priorytety określone przez organy krajowe dla sektora rolnego w ścisłej współpracy z zainteresowanymi stronami. W razie potrzeby program można corocznie aktualizować zgodnie z art. 32 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 181/2014. Każdego roku do dnia 30 września Grecja przedstawia Komisji roczne sprawozdanie z realizacji programu za rok poprzedni, zgodnie z art. 31 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 181/2014. 6.Wykonanie finansowe Wykonanie finansowe (kwoty wypłacone w porównaniu z kwotami zaprogramowanymi przez Grecję) w odniesieniu do okresu objętego badaniem oraz podział kwot na wsparcie produkcji lokalnej i szczególny system dostaw przedstawiono w załączniku. Środki w ramach wsparcia produkcji lokalnej stanowią większość (ok. 75 %) wydatków. Całkowity wskaźnik wykonania programu w latach 2015–2019 pozostawał stosunkowo wysoki i wynosił 90–96 %, jak pokazano na wykresie 1. Wykres 1: Wykonanie programu SAI w podziale na środki (w mln EUR) (źródło: Agrex) 7.Realizacja programu W przypadku programów w okresie 2015–2019 Grecja wydała około 16 mln EUR rocznie na wsparcie produkcji lokalnej. Około 60 % wszystkich środków przeznaczonych na wsparcie produkcji lokalnej w latach 2015–2019 wykorzystano na wsparcie ochrony gajów oliwnych (około 8,8 mln EUR rocznie). Pozostałe znaczące sektory są następujące: produkcja tradycyjnych serów (około 2,5 mln EUR), produkcja wina (około 2 mln EUR), pszczelarstwo (stałe wydatki w wysokości około 1,2 mln EUR) i produkcja mastyksu z Chios (1,5 mln EUR). Wskaźniki wykonania systematycznie rosły z upływem czasu w przypadku większości sektorów, z wyjątkiem produkcji pomidorów wiśniowych z Santorini, w przypadku których utrzymywały się one na niskim poziomie (57 % w 2019 r.). Każdego roku w okresie 2015–2018 na szczególny system dostaw przeznaczono kwotę 5,47 mln EUR, a w 2019 r. – 6,5 mln EUR. Wskaźnik wykonania był wyższy niż w przypadku wsparcia produkcji lokalnej i wynosił średnio 98,7 %. Szczególne uzgodnienia w sprawie dostaw koncentrowały się głównie na paszy (95 %) i mące (5 %). 8.Ocena programu 8.1.Zagwarantowanie dostaw produktów rolnych Cel obejmujący zagwarantowanie zaopatrzenia w podstawowe produkty przeznaczone do spożycia przez ludzi lub do przetwórstwa i stanowiące środki produkcji rolnej przez zmniejszenie dodatkowych poniesionych kosztów został w większości osiągnięty, głównie w zakresie paszy. W latach 2015–2019 wskaźnik pokrycia łącznego zapotrzebowania SAI wynosił niemal 100 % w przypadku paszy i był częściowo niewystarczający w przypadku mąki (ok. 80 % i spadał). Wskaźnik pokrycia w przypadku mąki jest szczególnie niski w przypadku grupy wysp A ze względu na wysokie koszty frachtu. Zgodnie z analizą Ecorys program SAI był stosunkowo skuteczny, jeśli chodzi o realizację celu, jakim jest zagwarantowanie zaopatrzenia zainteresowanych obszarów w podstawowe produkty przeznaczone do spożycia przez ludzi lub do przetwórstwa, stanowiące środki produkcji rolnej. Wsparcie w tym względzie pokryło dodatkowe koszty transportu na SAI w przedziale od 32 % (na wyspach najbardziej oddalonych) do 64 % (w przypadku wysp położonych najbliżej części kontynentalnej). W związku z tym ryzyko nadwyżki rekompensaty wydaje się ograniczone, a pomoc w ramach szczególnego systemu dostaw można uznać za proporcjonalną. W związku z powyższym stwierdzono również, że program SAI skutecznie przyczynia się do osiągnięcia powyższego celu ogólnego. 8.2.Spójność między szczególnym systemem dostaw a wsparciem produkcji lokalnej Zasadniczo instrumenty szczególnego systemu dostaw i wsparcia produkcji lokalnej wdrażano za pomocą modyfikacji programu w sposób spójny, a szczególny system dostaw nie spowodował szkody dla produkcji lokalnej ani jej rozwoju. Nie odnotowano wewnętrznej sprzeczności między wdrażaniem szczególnego systemu dostaw a wsparciem produkcji lokalnej, ponieważ produktów wspieranych w ramach szczególnego systemu dostaw (mąki i paszy) nie produkuje się lokalnie. 8.3.Utrzymanie działalności w zakresie produkcji rolnej Objętą wsparciem produkcję rolną w większości udało się utrzymać pod względem obszaru (w hektarach) lub ilości (w tonach), z wyjątkiem oliwek, które stanowią główny produkt rolny wspierany w ramach części programu dotyczącej wsparcia produkcji lokalnej. Produkcja oliwek podlegała znacznym wahaniom rocznym, zwłaszcza w latach 2017 i 2018, kiedy to spadła z 2,6 mln ton do 0,5 mln ton. Dzięki posadzeniu drzew po pożarze z 2012 r. produkcja tradycyjnego mastyksu z Chios wzrosła ze 126 do 184 ton (46,4 %). W 2019 r. produkcja wina powróciła do poziomu z 2016 r., po dwóch latach obniżonej produkcji spowodowanej niekorzystnymi warunkami pogodowymi na Morzu Egejskim. W pszczelarstwie odnotowano nieznaczną tendencję spadkową, podczas gdy tradycyjna produkcja sera wzrosła w tym okresie. W związku z tym można stwierdzić, że program SAI był w pewnym stopniu skuteczny, jeśli chodzi o realizację celu, jakim jest utrzymanie rozwoju tradycyjnej działalności rolniczej i wzmocnienie jej konkurencyjności, mimo że kilka z tych sektorów miało pewne trudności w rozwoju produkcji.

Program SAI, który zapewnia wsparcie głównie w zakresie kosztów operacyjnych (produkcji, przetwarzania i wprowadzania do obrotu), miał ograniczony wpływ na poprawę konkurencyjności tradycyjnych produktów rolnych. Konkurencyjność tych produktów zyskała dzięki innym instrumentom wsparcia, szczególnie w ramach programu rozwoju obszarów wiejskich. 8.4.Wkład w realizację celów WPR Program SAI pomógł osiągnąć ogólne cele WPR przewidziane na okres objęty badaniem. Przyczynił się do zapewnienia rentownej produkcji żywności, ułatwiając utrzymanie poziomu produkcji w większości sektorów, a tym samym wspierając stabilność dochodów rolników. Ponieważ jednak program SAI zapewnia wsparcie na rzecz określonej działalności produkcyjnej w uzupełnieniu systemu płatności podstawowej stosowanego na terytorium SAI, jego wpływ na dochody rolników jest mniej znaczący niż ma to miejsce w regionach korzystających z programu POSEI, a nieobjętych systemem płatności podstawowej. Program SAI przyczynił się również do zrównoważonego zarządzania zasobami naturalnymi poprzez zasady wzajemnej zgodności, które zobowiązują rolników do przestrzegania zbioru regulacji UE dotyczących środowiska oraz zdrowia publicznego, zdrowia zwierząt i zdrowia roślin. W ramach programu zapewniono wsparcie na rzecz utrzymania upraw o niewielkim śladzie środowiskowym, które opierają się głównie na ekstensywnych systemach produkcji, stosunkowo nieszkodliwych dla środowiska. Przy uprawie oliwek stosowanie pestycydów jest bardzo ograniczone. Dzięki pszczelarstwu udało się zachować wrażliwą florę wysp. Inne uprawy, takie jak uprawa drzew mastyksowych, winorośli lub jęczmienia, przyczyniły się do ochrony krajobrazu i środowiska naturalnego. Należy jednak dalej rozwijać praktyki zrównoważonego rolnictwa, które obejmują elementy, takie jak jakość produktu (produkcja ekologiczna lub inny rodzaj oznakowania i certyfikacji), przewaga technologiczna, wymogi środowiskowe itd. Można zalecić różnicowanie produktu poprzez konkurencyjność pozacenową (na przykład w przypadku oliwy z oliwek, wina objętego chronioną nazwą pochodzenia (ChNP) itd.). W ostatnich latach coraz więcej produktów SAI zostało objętych ChNP i chronionym oznaczeniem geograficznym (ChOG). W dalszym ciągu występują jednak pewne niedociągnięcia. Na przykład, chociaż oliwa z oliwek jest w większości przypadków produkowana zgodnie z normami ekologicznymi, nie jest ona wprowadzana do obrotu jako ekologiczna ze względu na trudności w uzyskaniu akredytacji ekologicznej na wyspach. W odniesieniu do wkładu w zrównoważony rozwój terytorialny program SAI wspiera szczególnie działalność produkcyjną prowadzoną w bardziej oddalonych regionach, która ma szczególne znaczenie dla zapobiegania wyludnieniu i zależności od turystyki. Wsparcie dla SAI pomogło zapewnić rozwój obszarów wiejskich dzięki utrzymaniu obszarów uprawianych i gospodarstw rolnych, a tym samym zatrudnienia. Program pomógł również w realizacji konkretnych społeczno-strukturalnych strategii politycznych w zakresie zagospodarowania terenu oraz, za pośrednictwem zasady wzajemnej zgodności, pośrednio wspierał przyjazne dla środowiska praktyki rolnicze. W okresie objętym oceną istniała wyraźna spójność między programem SAI a programem rozwoju obszarów wiejskich (drugi filar WPR). Ma to zasadnicze znaczenie dla realizacji celów WPR ze względu na ścisłą współzależność obu tych rodzajów wsparcia. Pomiędzy programem SAI, programem rozwoju obszarów wiejskich i wsparciem krajowym występują synergie w odniesieniu do inicjatyw, takich jak szkolenie, rozpoczynanie działalności przez młodych rolników i inwestycje wspierane w ramach programu rozwoju obszarów wiejskich oraz produkcja wspierana w ramach programu SAI. W ramach programu rozwoju obszarów wiejskich zachęca się do stosowania praktyk zrównoważonego rolnictwa wykraczających poza zasadę wzajemnej zgodności, również w odniesieniu do produkcji wspieranej w ramach programu SAI. W ramach programu rozwoju obszarów wiejskich wspierane są również inwestycje w przemysł rolny, podobnie jak szkolenie osób zatrudnionych w sektorze rolno-spożywczym. Program SAI zapewnia wsparcie przetwarzania i wprowadzania do obrotu tych produktów rolnych i przemysłowo-rolnych. Spójność ze wsparciem krajowym i innymi środkami w ramach WPR (dotyczącymi wina oraz owoców i warzyw) jest również wyraźna. Ponieważ program SAI pozostanie poza zakresem planu strategicznego WPR dla Grecji na lata 2023–2027, należy zapewnić ogólną spójność między tym programem a nowymi środkami w ramach planu strategicznego WPR. 8.5.Znaczenie programu SAI i europejska wartość dodana Program SAI obejmuje środki i działania, które pozwalają w sposób zadowalający rozwiązać najważniejsze problemy, z jakimi boryka się sektor rolnictwa na tych wyspach, w szczególności wyzwania gospodarcze. Wsparcie dochodu producentów umożliwia im kontynuowanie działalności i obniżenie wszelkich wysokich kosztów lub potencjalnych strat, które w przeciwnym razie mogliby ponieść. Gdyby nie pomoc zapewniona w ramach programu SAI, konkurencja cenowa z Europą kontynentalną, a także znaczne koszty transportu i ograniczona wielkość operatorów prawdopodobnie stanowiłyby niemożliwe do pokonania wyzwania dla lokalnego łańcucha wartości. Ponadto program pomaga producentom oprzeć się presji związanej z urbanizacją i presji ze strony sektora turystyki na niektórych obszarach. Wypłacone wsparcie częściowo kompensuje również trudności w dostępie do rynków, pomaga rozwijać nowe rynki zbytu i zachęca producentów do utrzymywania gruntów rolnych. Dotyczy to również regionów bardziej oddalonych, na których program zapobiega porzucaniu gruntów, a tym samym erozji gleby. Jeżeli chodzi o cele szczegółowe nowej WPR, program odnosi się przede wszystkim do trzech celów gospodarczych służących zwiększeniu odporności w sektorze rolnictwa, przy czym aspekt zrównoważonego rozwoju jest nadal gwarantowany dzięki zasadom wzajemnej zgodności. Jeżeli ramy legislacyjne wydają się spójne z nowymi celami WPR, w nadchodzących latach należałoby ocenić znaczenie skutecznej realizacji programu. Na poziomie polityki europejską wartość dodaną ocenia się zasadniczo pozytywnie, ponieważ w ramach programu uwzględnia się fakt, że szereg poważnych przeszkód, z jakimi zmagają się mniejsze wyspy Morza Egejskiego, wymaga szczególnych środków. Program zarządzany równolegle z programami POSEI mógłby zyskać dzięki doświadczeniom regionów najbardziej oddalonych zebranym przy opracowywaniu i wdrażaniu ich programów. Program SAI okazał się również cenny ze względu na wdrożenie wymogów w zakresie jakości i środowiska. Na poziomie opracowywania i realizacji programów okazał się on także pozytywny pod względem elastyczności pozostawionej Grecji, aby określiła swój program w oparciu o szczególne potrzeby. Ponadto program sprzyjał również kulturze zarządzania opartego w większym stopniu na wynikach. 8.6.Administrowanie i zarządzanie programem SAI Choć w ostatnich latach odnotowano pewne postępy, nadal istnieją możliwości poprawy strategii, którą należałoby bardziej szczegółowo opisać w programach, w tym przez dalsze opracowanie szczegółowych wskaźników przedstawianych w rocznych sprawozdaniach z realizacji. W sposób wyraźniejszy należy także przedstawić w programie wkład programu w osiąganie ogólnych celów WPR i powiązać go ze szczegółowymi celami ilościowymi. Strategia opracowana w ramach programu została do pewnego stopnia dostosowana. Niedociągnięcia odnotowane w opublikowanym przez Komisję Europejską w 2016 r. sprawozdaniu z realizacji pozostają jednak aktualne. Roczne sprawozdania z realizacji poprawiły się, szczególnie w ostatnich latach, i są opracowywane zgodnie z nowym wzorem, doprecyzowanym i uproszczonym w 2018 r. Konieczna jest jednak dalsza poprawa, szczególnie w odniesieniu do realizacji szczegółowych celów programu i jego wyników w osiąganiu tych celów. 9.Propozycje usprawnień