Sprawozdanie przedkładane w ramach mechanizmu ostrzegania stanowi punkt wyjścia do rocznego cyklu procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej, której celem jest identyfikowanie i wyeliminowanie zakłóceń równowagi, utrudniających sprawne funkcjonowanie gospodarek państw członkowskich i gospodarki UE oraz mogących zagrozić prawidłowemu funkcjonowaniu unii gospodarczej i walutowej. Sprawozdanie opiera się na tabeli wyników obejmującej wybrane wskaźniki oraz na szerszym zestawie dodatkowych wskaźników i odpowiednich informacji, a jego celem jest przegląd sytuacji w państwach członkowskich pod kątem potencjalnych zakłóceń równowagi ekonomicznej, które wymagają działań politycznych. W sprawozdaniu wskazano państwa członkowskie, w przypadku których niezbędna jest szczegółowa ocena sytuacji w celu zbadania, w jaki sposób narasta lub maleje ryzyko makroekonomiczne w poszczególnych państwach członkowskich, oraz stwierdzenia, czy występują zakłócenia lub nadmierne zakłócenia równowagi makroekonomicznej. Komisja przygotuje następnie szczegółowe oceny sytuacji w odniesieniu do wskazanych państw członkowskich, uwzględniając przy tym dyskusje nad sprawozdaniem przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania prowadzone z Parlamentem Europejskim oraz w Radzie i na forum Eurogrupy. Zgodnie z ustaloną praktyką szczegółowe oceny sytuacji zawsze przygotowuje się w odniesieniu do państw członkowskich, w których stwierdzono zakłócenia równowagi makroekonomicznej w poprzednim cyklu szczegółowych ocen sytuacji. Wyniki tych ocen zostaną uwzględnione w zaleceniach dla poszczególnych krajów w ramach europejskiego semestru na rzecz koordynacji polityki gospodarczej. Przewiduje się, że szczegółowe oceny sytuacji zostaną opublikowane w lutym 2019 r. przed pakietem zaleceń dla poszczególnych krajów w ramach europejskiego semestru.

1. Streszczenie

Niniejsze sprawozdanie rozpoczyna ósmy roczny cykl procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej . Celem procedury jest wykrycie zakłóceń równowagi, które utrudniają sprawne funkcjonowanie gospodarek państw członkowskich, oraz wywołanie odpowiednich reakcji politycznych. Stosowanie procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej zostało włączone do europejskiego semestru na rzecz koordynacji polityki gospodarczej, aby zapewnić spójność z analizami i zaleceniami sporządzanymi w ramach innych narzędzi nadzoru gospodarczego. Roczna analiza wzrostu gospodarczego, która zostanie przyjęta jednocześnie z niniejszym sprawozdaniem, podsumowuje sytuację gospodarczą i społeczną w Europie oraz ustanawia ogólne priorytety polityczne dla UE jako całości na nadchodzący rok.

W sprawozdaniu wskazano państwa członkowskie, w odniesieniu do których należy przeprowadzić szczegółowe oceny sytuacji, aby sprawdzić, czy występują w nich zakłócenia równowagi wymagające działań politycznych . Sprawozdanie przedkładane w ramach mechanizmu ostrzegania stanowi narzędzie przeglądu równowagi gospodarczej, publikowane na początku każdego rocznego cyklu koordynacji polityki gospodarczej. Opiera się ono w szczególności na ekonomicznej analizie tabeli wyników obejmującej wskaźniki podstawowe z orientacyjnymi wartościami progowymi oraz zestaw wskaźników dodatkowych. W sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania przeanalizowano również skutki, jakie dla całej strefy euro wywołują zakłócenia równowagi w państwach członkowskich, oraz oceniono, na ile potrzebne jest skoordynowane podejście do działań politycznych w świetle wzajemnych zależności w strefie euro . W tym względzie analiza zawarta w sprawozdaniu stanowi uzupełnienie oceny przedstawionej w dokumencie roboczym służb Komisji „Analiza gospodarki strefy euro”, który towarzyszy zaleceniu Komisji dotyczącemu zalecenia Rady w sprawie polityki gospodarczej w strefie euro.

Ocena przedstawiona w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania przypada na okres wzrostu gospodarczego, który ma wciąż szerokie podstawy, pomimo pewnego spowolnienia. W prognozie gospodarczej Komisji Europejskiej z jesieni 2018 r. szacuje się, że wzrost realnego PKB wyniesie 2,1 % w 2018 r. i 1,9 % w 2019 r., zarówno w UE, jak i w strefie euro, co oznacza niewielkie spowolnienie w porównaniu ze wzrostem o 2,4 % odnotowanym w 2017 r. We wszystkich państwach członkowskich spodziewany jest dodatni wzrost gospodarczy. Dalszej poprawie mają ulec warunki związane z zatrudnieniem i stopniowo przełożyć się na trwalszy wzrost wynagrodzeń, który sprzyjać będzie konsumpcji, a z czasem przyczyni się do dynamiki inflacji bazowej zbliżającej się do celu inflacyjnego wyznaczonego przez władze odpowiedzialne za politykę monetarną; oczekuje się też nadal silnego wzrostu inwestycji, pomimo niewielkiego spowolnienia. Z drugiej strony widać oznaki słabnącego wpływu eksportu netto na wzrost gospodarczy w warunkach rosnącej niepewności w obszarze polityki handlowej i z uwagi na niedawny wzrost wartości euro. Ogólnie rzecz biorąc, perspektywy wzrostu gospodarczego opierają się na solidnych podstawach, w tym zasadniczo silnych rynkach pracy, sprzyjających warunkach kredytowania oraz bardziej korzystnych bilansach i zyskach banków i przedsiębiorstw niefinansowych, lecz spodziewane jest jego spowolnienie w miarę dojrzewania cyklu koniunkturalnego w najważniejszych gospodarkach na świecie.

Korekta zakłóceń równowagi makroekonomicznej w UE postępuje dzięki silniejszemu wzrostowi nominalnego PKB, ale perspektywę średnioterminową przesłania rosnąca niepewność. Ekspansja gospodarcza i stopniowo zbliżające się do docelowego poziomu stopy inflacji przyczyniają się do zmniejszenia relacji długu do PKB. Zadłużenie sektora prywatnego i dług publiczny pozostają jednak na rekordowo wysokich poziomach, a w bilansach w sektorze finansowym utrzymuje się podatność na zagrożenia. W miarę jak inflacja stopniowo zbliża się do wartości docelowej ustanowionej przez EBC, mocniejsze staną się argumenty za normalizacją polityki monetarnej, co wpłynie na koszty finansowania zewnętrznego, ceny aktywów i bilanse. W tej sytuacji szereg czynników mógłby doprowadzić do odwrócenia nastawienia do ryzyka, przy czym efekt zaufania mógłby wpłynąć na państwa członkowskie o gorszych perspektywach dla finansów publicznych lub sektora finansowego bądź doświadczające negatywnych wstrząsów pod względem poziomu produkcji (w tym związanych z konsekwencjami wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z Unii). Szereg negatywnych czynników ryzyka wynika z sytuacji poza UE, są one głównie związane ze stosowaniem protekcjonistycznych środków polityki handlowej, skutkami napięć geopolitycznych, zwłaszcza dla cen energii, końcem ekspansji budżetowej USA w kontekście zaostrzenia polityki monetarnej, a także wpływem asynchronicznej normalizacji polityki monetarnej w różnych obszarach światowej gospodarki na przepływy kapitału i kursy wymiany walut. Wzajemna zależność tych źródeł ryzyka powoduje, że przeważa ryzyko negatywne, a perspektywy są coraz bardziej niepewne, w sytuacji gdy w istotnej liczbie państw członkowskich możliwość amortyzacji wstrząsów za pomocą oszczędności prywatnych i publicznych jest ograniczona.

Przekrojowa analiza przedstawiona w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania prowadzi do następujących wniosków:

·Należy kontynuować przywracanie równowagi pod względem sald na rachunkach obrotów bieżących. W większości państw członkowskich skorygowano duże deficyty obrotów bieżących, ale w kilku przypadkach konieczna jest bardziej zrównoważone saldo obrotów z zagranicą, aby utrzymać odpowiednie tempo redukcji narosłych zobowiązań netto względem zagranicy. Dopiero od niedawna daje się zauważyć redukcja niektórych największych nadwyżek na rachunku obrotów bieżących, ale jest ona wciąż umiarkowana. W niektórych państwach członkowskich na saldo obrotów bieżących coraz bardziej wpływają transakcje transgraniczne związane z działalnością korporacji wielonarodowych i sektorów usług nastawionych na działalność międzynarodową, które wpływają na saldo zarówno obrotów handlowych, jak i dochodów.

·Utrzymuje się nierównowaga pozycji zewnętrznych, a dostosowanie przebiega stopniowo. Znaczna negatywna międzynarodowa pozycja inwestycyjna netto (MPI netto) notowana w państwach członkowskich, które w przeszłości miały duże deficyty obrotów bieżących, jest korygowana dzięki zbliżonym do równowagi lub wykazującym nadwyżkę pozycjom przepływów zewnętrznych oraz ponownemu wzrostowi nominalnego PKB, co należy utrzymać, aby osiągnąć redukcję zobowiązań do bardziej zrównoważonego poziomu. W dalszym ciągu rośnie MPI netto w państwach o dużych nadwyżkach.

·W szeregu państw członkowskich warunki pod względem konkurencyjności kosztowej stają się mniej korzystne i na ogół mniej sprzyjające bardziej symetrycznemu przywracaniu równowagi. Od 2016 r. w większości państw członkowskich obserwuje się szybszy wzrost jednostkowych kosztów pracy, przy czym duże przyspieszenie odnotowuje się zwłaszcza w niektórych państwach członkowskich UE w środkowej i wschodniej Europie, częściowo z powodu wąskiego gardła po stronie podaży. W państwach strefy euro będących dłużnikami netto wzrost konkurencyjności kosztowej w okresie po kryzysie następował szybciej niż w państwach będących wierzycielami netto. W ostatnim czasie jednak przewaga państw będących dłużnikami netto pod względem dynamiki konkurencyjności kosztowej zmniejsza się w ujęciu względnym ze względu na kurczące się rynki siły roboczej i niższe tempo wzrostu wydajności, natomiast kurczące się rynki siły roboczej w państwach będących wierzycielami netto dotychczas nie przełożyły się na znaczące przyspieszenie wzrostu płac. Te ostatnie zmiany w zakresie konkurencyjności kosztowej nie znajdują pełnego odzwierciedlenia w pogorszeniu się konkurencyjności cenowej, prawdopodobnie z powodu kompensacyjnego efektu niższych marż (różnica między ceną a kosztem). Może to być jedną z przyczyn braku dowodów prima facie wskazujących, że spadki konkurencyjności kosztowej wpłynęły już na wzrost udziału w rynkach eksportowych, ale skutki te mogą stać się widoczne, jeśli ta tendencja się utrzyma.

·Trwa proces zmniejszania zadłużenia w sektorze prywatnym, któremu coraz bardziej sprzyja ponowny wzrost nominalny gospodarki. Wskaźniki zadłużenia sektora prywatnego do PKB obniżają się w większej liczbie państw członkowskich niż rok temu. Dzieje się tak głównie z powodu większego wzrostu nominalnego PKB, jako że aktywne zmniejszanie zadłużenia, tzn. związane ze zmniejszającymi się poziomami zadłużenia w ujęciu nominalnym, ma miejsce tylko w kilku państwach i w niewielkim tempie. Aktywne zmniejszanie zadłużenia w większości ogranicza się do sektora przedsiębiorstw, natomiast gospodarstwa domowe ponownie zaciągają więcej kredytów. Tempo zmniejszania zadłużenia jest szybsze w sektorze przedsiębiorstw niż w sektorze gospodarstw domowych także dlatego, że poziom zadłużenia w sektorze przedsiębiorstw jest wyższy i w związku z tym wpływ wzrostu nominalnego PKB na wskaźnik zadłużenia jest większy.

·W państwach, w których notuje się wysokie poziomy długu publicznego, proces zmniejszania zadłużenia przez instytucje rządowe i samorządowe rozpoczął się dopiero niedawno i przebiega w powolnym tempie. Mimo że w większości państw członkowskich ożywienie wzrostu nominalnego i ograniczone płatności odsetek przyczyniły się do tendencji spadkowej relacji długu publicznego do PKB, w coraz większej liczbie państw obserwuje się procykliczne rozluźnienie polityki budżetowej, co ma wpływ na możliwości amortyzacji wstrząsów w okresach pogorszenia koniunktury.

·Warunki panujące w unijnym sektorze bankowym ulegają poprawie, ale w niektórych państwach członkowskich nadal utrzymują się niskie poziomy rentowności i wysoki wolumen kredytów zagrożonych. Rentowność poprawia się przede wszystkim w państwach, w których sektor bankowy charakteryzuje się niską rentownością. Obniżyły się wskaźniki kredytów zagrożonych, szczególnie w państwach członkowskich, w których poziom takich kredytów jest najwyższy. W większości państw dalszej poprawie uległy wskaźniki kapitałowe. Wyceny kapitału własnego banków rosły do początku 2018 r., po czym nastąpiła korekta w dół.

·W coraz większej liczbie państw członkowskich wzrost cen nieruchomości mieszkaniowych przyspieszył i przybrał wartość dodatnią, więcej państw wykazuje też możliwe oznaki zawyżonych cen. Jednocześnie jednak w państwach, w których jest najwięcej dowodów na zawyżone ceny, wzrost cen nieruchomości mieszkaniowych w ostatnim czasie uległ spowolnieniu. Z drugiej strony obserwuje się znaczne przyspieszenie wzrostu cen zwłaszcza w państwach, w których obecnie nie ma oznak lub istnieją jedynie umiarkowane dowody na zawyżone ceny.

·Poprawiają się warunki na rynkach pracy i stopniowo ponownie odnotowywany jest wzrost wynagrodzeń. W dalszym ciągu obserwuje się spadek stóp bezrobocia, w tym bezrobocia osób młodych i długotrwale bezrobotnych, ale w niektórych państwach członkowskich utrzymują się wysokie stopy bezrobocia i niskie, choć często rosnące, wskaźniki uczestnictwa w rynku pracy. Zmniejsza się liczba osób w trudnej sytuacji społecznej, mimo że w niektórych państwach utrzymują się efekty długotrwałego bezrobocia i niskich dochodów. Wzrost płac na poziomie strefy euro jest niższy niż można by się spodziewać przy obecnych poziomach bezrobocia, biorąc pod uwagę dane historyczne. Poziom płac w państwach członkowskich UE zaczyna jednak stopniowo rosnąć, choć w różnym tempie, które odzwierciedla ogólnie sytuację na rynku pracy i wąskie gardła pod względem podaży siły roboczej w niektórych państwach.

Kwestie przywrócenia równowagi w strefie euro nadal zasługują na dokładną analizę. Nadwyżka na rachunku obrotów bieżących w strefie euro ustabilizowała się w 2016 r. i od tej pory utrzymuje się na zasadniczo stałym poziomie. Poziom ten jest najwyższy na świecie i przekracza poziomy zgodne z fundamentalnymi parametrami gospodarczymi. Z uwagi na wzajemne powiązania i wpływ sytuacji w poszczególnych państwach na całą strefę euro konieczne jest zastosowanie odpowiedniej kombinacji strategii we wszystkich państwach tej strefy, aby zapewnić trwałość przywróconego wzrostu gospodarczego i jego kompatybilność ze stabilnością makroekonomiczną. W państwach będących dłużnikami netto zmniejszanie dużego zadłużenia zagranicznego i krajowego wymaga utrzymania salda obrotów bieżących na rozsądnym poziomie i zapewnienia odpowiedniego tempa redukcji długu, bez podważania przy tym celu zwiększenia potencjału wzrostu gospodarczego i z uwzględnieniem zapobiegania ryzyku procyklicznego kurczenia się w czasach pogorszenia koniunktury. W państwach będących wierzycielami netto rozwiązanie problemu dużych nadwyżek za pomocą strategii, które sprzyjają inwestycjom i przełamują zastój w poziomie wynagrodzeń, przyczyniłoby się do zwiększenia potencjału wzrostu i sprawiło, że perspektywy wzrostu byłyby mniej uzależnione od popytu zagranicznego. W ramce 2 omówiono bardziej szczegółowo zakłócenia równowagi w wymiarze istotnym dla całej strefy euro.

Ogółem ryzyko związane z istniejącymi zakłóceniami równowagi w dalszym ciągu maleje dzięki ekspansji gospodarczej, ale utrzymują się podatności na zagrożenia związane z narosłą nierównowagą i widać oznaki możliwych tendencji niezgodnych z zasadą stabilnego rozwoju. Potencjalne źródła ryzyka są zasadniczo takie same, jak te wskazane w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania na 2018 r. Utrzymują się duże nadwyżki, zaś zmiany konkurencyjności w mniejszym stopniu sprzyjają przywróceniu równowagi. Ekspansja gospodarcza pozytywnie wpłynęła na zmniejszanie zadłużenia w sektorze prywatnym, ale wciąż przebiega ono nierówno i wysokie poziomy zadłużenia nie są korygowane w wystarczającym tempie. Co istotniejsze, ograniczone aktywne zmniejszanie zadłużenia w sektorze prywatnym, a zwłaszcza w sektorze publicznym, rodzi pytanie, czy zmniejszanie zadłużenia może w coraz większym stopniu polegać na potencjalnym wzroście PKB. Jest to wyzwanie, które wskazuje, że należy kontynuować proces reform rozpoczęty w ostatnich latach w szeregu państw członkowskich UE oraz priorytetowo traktować politykę i reformy mające na celu zwiększenie potencjału wzrostu. W świetle coraz bardziej niepewnych perspektyw średnioterminowych zmniejszanie zadłużenia przez sektor publiczny i prywatny w obecnych warunkach stałej ekspansji gospodarczej jest również istotne w celu stworzenia możliwości amortyzacji negatywnych wstrząsów pod względem poziomu produkcji, w sytuacji gdy warunki ekonomiczne staną się mniej sprzyjające i dojdzie do urzeczywistnienia się ryzyka. Jednocześnie w niektórych państwach widoczne są oznaki możliwego przegrzania, głównie związane z szybko rosnącymi jednostkowymi kosztami pracy, które skutkują ograniczoną konkurencyjnością kosztową, oraz z dynamicznie rosnącymi cenami nieruchomości mieszkaniowych z już stosunkowo wysokich poziomów. Biorąc pod uwagę korektę większości zakłóceń równowagi przepływów i stopniową redukcję narosłej nierównowagi, a także możliwe oznaki przegrzania w niektórych państwach, nadzór w ramach procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej stopniowo skupia się bardziej na monitorowaniu możliwych tendencji zagrażających stabilności oraz na zapobieganiu konfiguracji czynników ryzyka, które mogłyby się urzeczywistnić w perspektywie średnioterminowej.

W odniesieniu do szeregu państw członkowskich wskazanych w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania bardziej szczegółowe i obszerniejsze analizy zostaną zawarte w szczegółowych ocenach sytuacji. Podobnie jak w ostatnich rocznych cyklach szczegółowe oceny sytuacji zostaną włączone do sprawozdań krajowych, które zawierają analizę służb Komisji dotyczącą wyzwań gospodarczych i społecznych w państwach członkowskich UE. W celu przygotowania szczegółowych ocen sytuacji Komisja przeprowadzi analizę na podstawie bogatego zbioru danych i istotnych informacji oraz ram oceny opracowanych przez Komisję we współpracy z komisjami i grupami roboczymi Rady. Analizy zawarte w szczegółowych ocenach sytuacji posłużą za podstawę do stwierdzenia, czy w państwach członkowskich występują zakłócenia lub nadmierne zakłócenia równowagi, a następnie do aktualizacji zaleceń dla poszczególnych krajów skierowanych do państw członkowskich . Państwa, w których stwierdzono występowanie zakłóceń lub nadmiernych zakłóceń, są i nadal będą poddawane szczególnemu monitorowaniu, aby zapewnić stały nadzór nad działaniami politycznymi podejmowanymi w ramach procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej.