Współpraca międzynarodowa to wciąż istotny aspekt działań EWEA, realizowany w ramach różnych form współpracy wielostronnej (np. OECD/NEA, IEA, MAEA, GIF) oraz na podstawie dwustronnych umów o współpracy zawieranych przez EWEA z krajami trzecimi. Nowe podejście do badań nad fuzją jądrową sprzyja ściślejszej integracji państw członkowskich UE / stowarzyszonych, która ma zapewnić powodzenie projektu obejmującego międzynarodowy eksperymentalny reaktor termojądrowy.

W odniesieniu do mobilności poszczególnych badaczy należy zauważyć, że 2,6 % wszystkich głównych badaczy Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERBN) przybyło do państw członkowskich UE lub państw stowarzyszonych z niestowarzyszonych krajów partnerskich. Wielu naukowców na wczesnym etapie kariery zawodowej uzyskało wsparcie agencji finansujących spoza państw członkowskich UE / państw stowarzyszonych, które umożliwiło im tymczasową pracę w zespołach badawczych prowadzonych przez beneficjentów grantów ERBN. Było to możliwe dzięki wprowadzeniu obecnie obowiązujących porozumień wykonawczych z siedmioma państwami.Dzięki stypendiom indywidualnym przyznawanym w ramach działań „Maria Skłodowska-Curie” (MSCA) niestowarzyszone kraje partnerskie przyjęły 280 naukowców z państw członkowskich UE / stowarzyszonych, a 521 naukowców z tych krajów zdobyło stypendia na pobyt w Europie. Liczba ta stanowi 20 % wszystkich przyznanych stypendiów indywidualnych. Co więcej, podmioty z niestowarzyszonych krajów partnerskich wzięły udział w programie RISE (Współpraca międzynarodowa i międzysektorowa poprzez wymianę kadr w obszarze badań naukowych i innowacji) 459 razy, a w programie ITN (Innowacyjne sieci szkoleniowe) 209 razy, co odpowiada 29 % wszystkich uczestników programu RISE oraz 5 % wszystkich uczestników programu ITN.

Pomimo większej liczby tematów podejmowanych w ramach współpracy międzynarodowej, wyniki osiągnięte podczas dwóch pierwszych lat wdrażania programu „Horyzont 2020” pokazują, że udział podmiotów zaangażowanych z niestowarzyszonych krajów partnerskich w umowach o udzielenie dotacji obejmujących działania oparte na współpracy spadł z 4,9 % w siódmym programie ramowym do niewiele ponad 2,4 % w ramach inicjatywy „Horyzont 2020”. Tylko w 11,7 % umów o udzielenie dotacji w programie „Horyzont 2020” zaangażowany jest co najmniej jeden partner spoza państw członkowskich UE oraz państw stowarzyszonych w ramach inicjatywy „Horyzont 2020”. W siódmym programie ramowym było to 20,5 %. Wkład UE w podmioty spoza państw członkowskich i stowarzyszonych spadł z 2,0 % budżetu w siódmym programie ramowym do 0,7 % w programie „Horyzont 2020”. Także całkowita wartość inwestycji podmiotów z niestowarzyszonych krajów partnerskich we współpracę w ramach programu „Horyzont 2020” zmniejszyła się z 60 milionów euro do 29 milionów euro rocznie.

Współpraca międzynarodowa jest w większości realizowana poprzez udział w projektach wdrażanych w programie „Horyzont 2020”, ale także poprzez wspólne zaproszenia do składania wniosków oraz wspólne projekty finansowane przez partnerów międzynarodowych w celu wymiany wiedzy i wykorzystania efektu synergii. Co więcej, wiele tematów poruszanych w programach prac to zagadnienia sprzyjające wdrażaniu wielostronnych inicjatyw programowych, tworzonych z myślą o rozwiązywaniu wyzwań społecznych przy zaangażowaniu Komisji Europejskiej oraz krajowych lub regionalnych agencji finansujących.

Doświadczenie zdobyte przy wdrażaniu polityk koniecznych do budowy europejskiej przestrzeni badawczej wykorzystuje się do kształtowania dialogu i utrzymywania kontaktów na szczeblu międzynarodowym. Komisja może także dzięki niemu budować koncepcję „globalnej przestrzeni badawczej”, umożliwiającej naukowcom i innowatorom niezakłóconą współpracę ponad granicami i gwarantującej jak najswobodniejszy przepływ pracowników naukowych, wiedzy oraz technologii.

Wyzwania w obszarach takich jak: zdrowie, żywność, energia, woda, zmiany klimatyczne oraz gospodarka o obiegu zamkniętym mają zasięg globalny, a Komisja odgrywa wiodącą rolę w szeregu wielostronnych partnerstw badawczo-innowacyjnych, których celem jest jak najskuteczniejsze rozwiązywanie takich problemów. Komisja zdecydowanie zachęca do podejmowania współpracy międzynarodowej, która przyczynia się do tworzenia nowej wiedzy, poprawia jakość badań naukowych oraz podnosi konkurencyjność systemów badawczo-innowacyjnych.Internacjonalizacja przekłada się przy tym na większą produktywność inwestycji badawczo-rozwojowych, jako że zaangażowane przedsiębiorstwa mają na międzynarodowych rynkach dostęp do szerszych zasobów wiedzy, mogą stanowić część nowych łańcuchów wartości oraz czerpać większe korzyści z dostępu do rozwijających się rynków poza UE.

W ciągu ostatnich dwóch lat w planowaniu strategicznym na poziomie rządów krajowych oraz spółek dostrzec można było nowy zwrot w kierunku globalnej współpracy w zakresie badań naukowych i innowacji. Jednym z zasadniczych priorytetów Komisji Europejskiej jest wzmocnienie pozycji UE w wymiarze globalnym, a nieodłącznym atrybutem europejskiej polityki w dziedzinie nauki, badań i innowacji ma być otwartość na świat. Komisja chce wykorzystać mocne strony Unii Europejskiej w zakresie nauki i technologii, by dać jej wiodący głos w debatach toczonych w wymiarze globalnym, a także by angażować się w dyplomację naukową i zwiększyć globalną siłę oddziaływania Unii na tym polu. Istotą tego procesu jest posługiwanie się uniwersalnym językiem nauki, aby utrzymywać otwarte kanały komunikacyjne oraz dbać, by UE nadążała za tempem globalizacji dzięki zacieśnianiu współpracy międzynarodowej w zakresie badań naukowych i innowacji, umożliwiając tym samym rozwiązywanie globalnych wyzwań.

Cele te realizowane są na różne sposoby, w zależności od zaangażowanego we współpracę partnera zagranicznego na poziomie krajowym lub regionalnym. W przypadku krajów z obszaru EOG i EFTA oraz krajów objętych procesem rozszerzenia nacisk kładzie się na wspieranie integracji z europejską przestrzenią badawczą (EPB). Celem współpracy z krajami objętymi europejską polityką sąsiedztwa jest rozwój wspólnej przestrzeni wiedzy i innowacji, umożliwiającej współpracę w zakresie badań i innowacji, mobilność pracowników naukowych oraz budowanie potencjału. Dążeniem w odniesieniu do państw uprzemysłowionych oraz gospodarek wschodzących jest zwiększanie konkurencyjności, wspólne rozwiązywanie globalnych problemów oraz wyraźniej zaznaczona obecność w międzynarodowych łańcuchach wartości. Dla krajów rozwijających się najważniejsze jest promowanie ich zrównoważonego rozwoju oraz rozwiązywanie globalnych wyzwań społecznych. Obszary współpracy określa się w każdym przypadku z uwzględnieniem potencjału w zakresie badań i innowacji, możliwości dostępu do rynku, wkładu w osiąganie celów wyznaczanych na poziomie międzynarodowym oraz istniejących warunków ramowych badań i innowacji.

Priorytetem na tym polu jest zachęcanie i wspieranie krajów uprzemysłowionych oraz gospodarek wschodzących w ustanawianiu mechanizmów finansowania udziału w programie „Horyzont 2020” naukowców pochodzących z tych krajów. Mechanizmy takie istnieją już w niektórych krajach, takich jak: Korea Południowa, Meksyk, Chiny, Rosja, Japonia, Australia, Indie, niektóre regiony Brazylii, a także w kanadyjskiej prowincji Quebec. Trwają prace nad poszerzeniem ich praktycznego zakresu.

W niektórych przypadkach w ramach prowadzonego dialogu poruszano takie kwestie jak wzajemny dostęp do programów finansowania badań naukowych i innowacji, wzajemny dostęp do zasobów oraz współpraca w zakresie badań przednormalizacyjnych oraz standaryzacji. W ramach Dialogu na temat współpracy w zakresie innowacji pomiędzy UE a Chinami w czerwcu 2015 r. strony zobowiązały się na przykład zapewnić sobie wzajemny dostęp do programów finansowania działalności badawczo-innowacyjnej w oparciu o zasady uczestnictwa obejmujące równe traktowanie, terminowe przekazywanie uczestnikom jasnych informacji oraz regularną wymianę danych.

Komisja Europejska dokonuje także przeglądu przepisów imigracyjnych w celu skuteczniejszego pozyskiwania talentów dla UE. Zależy jej przede wszystkim na wspieraniu wysoko wykwalifikowanych przedsiębiorców zainteresowanych założeniem działalności w UE.

Podczas globalnych forów wielostronnych dotyczących różnych obszarów tematycznych odniesiono się ponadto do warunków ramowych, takich jak swobodny dostęp do danych badawczych i infrastruktury w danym obszarze. W 2015 r. Belmont Forum, któremu współprzewodniczy obecnie Komisja Europejska, przyjęło na przykład zasadę, według której dane pochodzące z badań na temat globalnych zmian środowiskowych muszą być możliwe do znalezienia, dostępne, zrozumiałe, dobrze zarządzane i należycie przechowywane. Taka polityka otwartości otwiera agencjom finansującym zaangażowanym we współpracę międzynarodową drogę do krzewienia doskonałości i rzetelności w nauce oraz tworzenia innowacji.

Wieloletnie plany działania w ramach współpracy zawierają bardziej szczegółowe informacje na temat warunków ramowych dla każdego kraju/regionu oraz obszarów priorytetowych, które należy udoskonalić w przyszłości.

5. Przewodzenie inicjatywom wielostronnym oraz współpraca z organizacjami międzynarodowymi przy rozwiązywaniu globalnych wyzwań społecznych

Coraz większa skala oraz wzajemne powiązania pomiędzy obecnymi wyzwaniami społecznymi wymagają ściślejszej niż dotąd współpracy interdyscyplinarnej i międzysektorowej, a także wspólnego tworzenia programów służących osiąganiu celów w zakresie badań naukowych i innowacji.

W badaniach naukowych i innowacjach związanych ze zdrowiem ważnym narzędziem międzynarodowej współpracy są globalne, wielostronne inicjatywy. Organizacja Global Research Collaboration for Infectious Disease Preparedness (Globalna współpraca naukowa na potrzeby gotowości do walki z chorobami zakaźnymi, GloPID-R) łączy agencje finansujące z całego świata w dążeniu do odpowiedniego reagowania na przypadki występowania ognisk chorób zakaźnych mogących potencjalnie prowadzić do pandemii. Po pierwszych doniesieniach o pojawieniu się wirusa Zika w listopadzie 2015 r. GloPID-R zwróciła się do swoich członków z prośbą o wskazanie braków w finansowaniu, poszukiwanie efektu synergii oraz optymalizację inwestycji w badania tak, aby móc zaspokoić potrzeby społeczeństwa w zakresie ochrony zdrowia. Równocześnie Komisja Europejska wystosowała zaproszenia do składania wniosków w celu ustanowienia sieci badawczej w regionie Ameryki Łacińskiej, która ma umożliwiać, koordynować oraz realizować pilne badania naukowe służące walce z wirusem Zika. Zamiarem Komisji było także położenie fundamentu pod stworzenie sieci badawczej szybkiego reagowania w przypadku ewentualnych przyszłych poważnych zagrożeń związanych z chorobami zakaźnymi.

Pierwsze programy prac w ramach inicjatywy „Horyzont 2020” przełożyły się na inwestycje ze strony Komisji Europejskiej w wysokości prawie 250 mln euro. Był to wkład w projekty, które bezpośrednio przyczyniają się do osiągnięcia celów szeregu różnych globalnych programów współpracy w zakresie ochrony zdrowia. Szacuje się, że ogólna wartość inwestycji w te projekty dokonanych w tym samym okresie ze źródeł innych niż Komisja Europejska wyniosła blisko 850 mln euro, co przełożyło się na znaczące w wymiarze globalnym rezultaty. UE przeznacza także do 683 mln euro na potrzeby drugiego programu partnerstwa pomiędzy Europą a krajami rozwijającymi się w zakresie badań klinicznych (EDCTP), w ramach którego 14 państw europejskich i 14 państw afrykańskich wspiera oparte na współpracy projekty badawcze, które przyspieszają prace kliniczne nad nowymi i ulepszonymi terapiami HIV/AIDS, gruźlicy, malarii oraz niedostatecznie zbadanych chorób zakaźnych występujących w Afryce Subsaharyjskiej.

Jeżeli chodzi o badania naukowe i innowacje mające na celu walkę ze zmianami klimatycznymi oraz ochronę środowiska, pierwsze programy prac w ramach programu „Horyzont 2020” obejmowały zagadnienia mające przyczynić się do wypełnienia zobowiązań poczynionych w ramach Belmont Forum oraz Grupy ds. Obserwacji Ziemi (Group on Earth Observation – GEO), a także wnieść wkład w prace Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC). Takie międzynarodowe działania wspierane są często ze środków inicjatywy „Horyzont 2020” poprzez system ERA-NET. Całkowity budżet w ramach programu „Horyzont 2020” przeznaczony na projekty o tej tematyce to prawie 200 mln euro, przy czym szacuje się, że całkowita wartość inwestycji wszystkich partnerów wyniesie w tym samym okresie trzykrotnie, a nawet czterokrotnie więcej. Są one nieodzowne do wypracowania skutecznej odpowiedzi na wyzwania związane z globalnymi zmianami klimatycznymi oraz umożliwią zestawienie wyników obserwacji Ziemi z całego świata w różnych obszarach, takich jak odporność na klęski żywiołowe oraz zrównoważony rozwój miejski.

W dziedzinie biogospodarki nacisk kładzie się na współpracę międzynarodową na rzecz zrównoważonego bezpieczeństwa żywnościowego. Obejmuje ona inicjatywy, w które zaangażowane są Chiny, kraje Azji Wschodniej oraz Afryki, a także tzw. „niebieski” wzrost, wpisujący się w realizację założeń Transatlantyckiego Stowarzyszenia Badań Oceanów (Atlantic Ocean Research Alliance) oraz inicjatywy BLUEMED, skupiającej się na badaniach morskich i innowacjach dla basenu Morza Śródziemnego. Przy współudziale globalnych partnerów w dziedzinie badań naukowych i innowacji organizowane jest także Międzynarodowe Forum Biogospodarki (International Bioeconomy Forum). Na potrzeby tych inicjatyw opracowano dotąd liczne programy prac w ramach programu „Horyzont 2020”, których wartość przekracza 180 mln euro. Można już dostrzec pierwsze rezultaty tych inwestycji. Opracowano na przykład nowe mapy elementów dna morskiego istotnych przy wyznaczaniu preferowanych łowisk, obszarów wymagających szczególnej ochrony oraz bezpiecznych szlaków żeglownych na potrzeby transportu morskiego.

Międzynarodowa grupa urzędników wyższego szczebla ds. globalnej infrastruktury badawczej (Group of Senior Officials on Global Research Infrastructures) wskazała dalsze obszary potencjalnej współpracy oraz zapoczątkowała szereg studiów przypadków, których celem jest wskazanie najlepszych praktyk w dziedzinie różnych procesów internacjonalizacji infrastruktury badawczej. Grupa dąży do identyfikacji przestrzeni wspólnych dających podstawę do opracowania międzynarodowych polityk dotyczących dostępu do infrastruktury badawczej, zarządzania danymi oraz potencjału innowacyjnego infrastruktur badawczych.

Wyniki badań naukowych i innowacji na poziomie UE przyczyniły się do opracowania i podjęcia licznych zobowiązań międzynarodowych, takich jak Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, Konwencja o różnorodności biologicznej, program działań na rzecz zrównoważonego rozwoju do roku 2030, ramy z Sendai dotyczące ograniczania ryzyka klęsk żywiołowych, konferencja Habitat III na temat zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich, szereg porozumień środowiskowych oraz liczne rezolucje WHO. Ponad tysiąc publikacji powstałych dzięki wsparciu z siódmego programu ramowego wykorzystano do opracowania piątego sprawozdania oceniającego IPCC. To z kolei dostarczyło dowodów, które legły u podstaw negocjacji podczas konferencji ONZ w sprawie zmian klimatycznych w Paryżu w 2015 r. Wypełnianiu tych zobowiązań służą systemy i usługi, takie jak Centrum Wiedzy o Zarządzaniu Ryzykiem Związanym z Klęskami i Katastrofami (Knowledge Centre for Disaster Risk Management) oraz usługa zarządzania kryzysowego programu „Copernicus” (Copernicus Emergency Management Service), udostępnione przez Komisję Europejską.

Komisja aktywnie działa na forum różnych organizacji międzynarodowych zajmujących się polityką w zakresie badań naukowych i innowacji, w tym w szczególności różnych organów OECD oraz na szczytach G7/G20. W październiku 2015 r. oraz w maju 2016 r. Komisja uczestniczyła na przykład w spotkaniach ministrów nauki z krajów G7, którzy zgodzili się na zacieśnienie współpracy naukowej w dziedzinach: zdrowia na świecie, przyszłości mórz i oceanów, infrastruktury naukowej, innowacji sprzyjających włączeniu społecznemu, płci społeczno-kulturowej oraz nauki otwartej, a także podjęli współpracę w zakresie czystych źródeł energii w kontekście inicjatywy „Mission Innovation”.

W pracach wielu z tych międzynarodowych grup bierze udział coraz większa liczba uczestników, co ma nieocenione znaczenie dla ich powodzenia. Grupa GloPID-R ma na przykład już 23 członków z 16 krajów, a w pracach Belmont Forum bierze udział 21 agencji finansujących oraz cztery fora międzynarodowe.

6. Zacieśnianie partnerstwa z państwami członkowskimi

Ważnym elementem strategii jest pogłębianie i wzmacnianie partnerstwa pomiędzy Komisją Europejską a państwami członkowskimi.

Współpraca z państwami członkowskimi realizowana jest na różnych forach. Często zdarza się, że w globalnych inicjatywach wielostronnych bierze udział zarówno Komisja, jak i kilka państw członkowskich indywidualnie. Kolejnym przykładem współpracy jest angażowanie się Unii Europejskiej we wspólne programy i zaproszenia do składania wniosków z dziedziny badań naukowych i innowacji w państwach członkowskich, np. poprzez inicjatywy podejmowane na podstawie art. 185 TFUE. Dobrym przykładem zacieśniania współpracy pomiędzy Unią Europejską a państwami członkowskimi na podstawie art. 185 TFUE jest partnerstwo w dziedzinie badań i innowacji w regionie Morza Śródziemnego (Partnership for R&I in the Mediterranean Area – PRIMA), którego przedmiotem są innowacyjne rozwiązania problemów związanych z dostępem do żywności i wody. Komisja Europejska zachęca także do jeszcze większej internacjonalizacji działań w ramach inicjatyw w zakresie wspólnego planowania, w tym także poprzez działania koordynacyjne i wspierające. Aby wypracować spójną europejską strategię wobec partnerów międzynarodowych, Komisja oraz państwa członkowskie współpracują także przy inicjatywach tematycznych, takich jak choćby strategiczny plan w dziedzinie technologii energetycznych.