W dyrektywie 2014/68/UE o urządzeniach ciśnieniowych, która odnosi się do urządzeń, w których wykorzystuje się np. CO2, mowa jest o szkoleniu wymaganym przez jednostki notyfikowane, organizacje strony trzeciej i inspektoraty użytkowników. Dyrektywa 2014/34/UE o urządzeniach przeznaczonych do użytku w atmosferze wybuchowej oraz dyrektywa 1999/92/WE o bezpieczeństwie i ochronie zdrowia pracowników stanowią kluczowe europejskie akty prawne dotyczące wymogów bezpieczeństwa w odniesieniu do atmosfery wybuchowej oraz mające na celu poprawę bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników potencjalnie narażonych na przebywanie w atmosferach wybuchowych. Wymogi te są istotne w odniesieniu do łatwopalnych alternatywnych czynników chłodniczych, takich jak węglowodory lub hydrofluoroolefiny. Szczególne wymogi w zakresie szkolenia dotyczą personelu odpowiedzialnego za kontrole zgodności. W dyrektywie 1999/92/WE nakłada się również na pracodawców obowiązek zapewnienia odpowiedniego szkolenia na potrzeby wykonywania pracy w związku z ryzykiem wynikającym z przebywania w atmosferze wybuchowej, przy czym nie przywołano w niej konkretnie alternatywnych czynników chłodniczych, lecz ujęto istotne aspekty, takie jak informowanie pracowników o zagrożeniu wybuchem, podjętych środkach ochronnych, sposobie powstawania zagrożenia, prawidłowej pracy z urządzeniami, środkach ochrony indywidualnej, które należy stosować, oraz dostępności instrukcji obsługi. Obowiązek zapewnienia szkolenia obejmuje także szkolenie wykonawców zewnętrznych.

Na poziomie UE w dyrektywie ramowej dotyczącej bezpieczeństwa i higieny pracy 89/391/EWG zachęca się do wprowadzania środków w celu poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy. Zawiera ona wymogi ogólne dotyczące szkolenia pracowników, w tym pracowników zatrudnionych na czas określony/wykonawców, którzy pracują w tych samych pomieszczeniach. Pracownicy muszą zostać przeszkoleni podczas przyjmowania do pracy (przed rozpoczęciem pracy), w wypadku przeniesienia na inne stanowisko robocze, w wypadku wprowadzenia nowego wyposażenia lub zmiany wyposażenia miejsca pracy oraz w wypadku wprowadzenia nowej technologii. Mimo że są to wymogi ogólne, odnoszą się one w oczywisty sposób do aspektów związanych z alternatywnymi czynnikami chłodniczymi w przypadku gdy postępowanie z tymi czynnikami i korzystanie z nich może stwarzać ryzyko dla pracowników. Kwestia wprowadzenia nowych technologii ma szczególne znaczenie w tym kontekście. Poszczególne kwestie ryzyka i bezpieczeństwa w miejscu pracy są również uwzględnione w innych dyrektywach szczegółowych, takich jak dyrektywy dotyczące urządzeń ciśnieniowych i atmosfery wybuchowej.

Od dnia 1 stycznia 2015 r. certyfikowani technicy muszą również posiadać, oprócz wiedzy technicznej i odbycia szkolenia praktycznego w zakresie fluorowanych gazów cieplarnianych, „informacje dotyczące odpowiednich technologii mających na celu zastąpienie lub ograniczenie stosowania fluorowanych gazów cieplarnianych oraz bezpieczne postępowanie z nimi”. Ma to na celu udostępnienie technikom szkolonym w zakresie stosowania fluorowanych gazów cieplarnianych pewnych ogólnych informacji na temat właściwości alternatywnych czynników chłodniczych (tj. CO2, amoniaku, węglowodorów i hydrofluoroolefin) oraz cech urządzeń, w których czynniki te są stosowane. Rozporządzenie nie zawiera bardziej szczegółowych wymogów dotyczących szkolenia w odniesieniu do alternatywnych czynników chłodniczych (niebędących fluorowanymi gazami cieplarnianymi), gdyż te alternatywne czynniki chłodnicze nie wchodzą w jego zakres stosowania.

W rozporządzeniu (UE) nr 517/2014 oraz w związanych z nim rozporządzeniach wykonawczych Komisji określono bardzo konkretne wymogi na poziomie UE w zakresie szkolenia i certyfikacji techników mających do czynienia z czynnikami chłodniczymi w postaci fluorowanych gazów cieplarnianych. Wiele z tych wymogów opiera się na środkach już wdrożonych zgodnie z poprzednim rozporządzeniem (WE) nr 842/2006 i jego rozporządzeniami wykonawczymi z 2008 r. Głównym celem tych wymogów jest zapewnienie zminimalizowania emisji gazów cieplarnianych z urządzeń.

W tym kontekście niniejsze sprawozdanie stanowi odpowiedź na art. 21 ust. 6 rozporządzenia (UE) nr 517/2014, który zawiera następujący wymóg: „Nie później niż do dnia 1 stycznia 2017 r. Komisja opublikuje sprawozdanie analizujące prawodawstwo Unii w odniesieniu do szkolenia osób fizycznych w zakresie bezpiecznego obchodzenia się z alternatywnymi czynnikami chłodniczymi, aby zastąpić lub zmniejszyć stosowanie fluorowanych gazów cieplarnianych, i przedstawi, w stosownym przypadku, Parlamentowi Europejskiemu i Radzie wniosek ustawodawczy mający na celu zmianę odpowiedniego prawodawstwa Unii”. Niniejsze sprawozdanie zawiera analizę odpowiedniego prawodawstwa Unii. Oceniono w nim również szkolenie, które jest obecnie dostępne we wszystkich państwach członkowskich, korzystanie z tego szkolenia przez personel serwisowy oraz inne aktualne inicjatywy szkoleniowe, które można wykorzystać jako podstawę do szerszego promowania szkolenia dotyczącego alternatywnych czynników chłodniczych.

Wycofywanie rozpoczęło się w 2015 r. i spowoduje ograniczenie dozwolonej podaży HFC: do 2030 r. podaż HFC zmniejszy się o 79 % w porównaniu z podażą w latach 2009–2012. W samym 2030 r. wycofywanie doprowadzi do uniknięcia emisji odpowiadających 70 mln ton ekwiwalentu CO2. Oznacza to redukcję emisji o dwie trzecie w porównaniu ze scenariuszem BAU. Będzie to zatem istotny wkład w osiągnięcie unijnych celów w dziedzinie klimatu.

W rozporządzeniu (UE) nr 517/2014 nałożono wymóg ograniczenia ilości wodorofluorowęglowodorów (HFC), które przedsiębiorstwa mogą wprowadzać do obrotu w UE, tj. w ramach przywozu lub produkcji. Ograniczenie sprzedaży tych gazów cieplarnianych, których współczynnik ocieplenia jest często wysoki, z czasem doprowadzi do znacznej redukcji ich emisji.

Pomimo braku nakazowych wymogów dotyczących alternatywnych czynników chłodniczych na poziomie UE sektor przemysłu zrealizował konkretne inicjatywy w odniesieniu do szkolenia w zakresie alternatywnych czynników chłodniczych przyjaznych dla klimatu, częściowo ze względu na wymogi prawne w dziedzinie bezpieczeństwa oraz inne wymogi, które omówiono w sekcji 2 powyżej. W ten sposób producenci produktów, w których stosowane są alternatywne czynniki chłodnicze, w większości przypadków zapewniają szkolenie we własnym zakresie, jak również wyspecjalizowanych pracowników do przeprowadzania działań konserwacyjnych na potrzeby użytkownika końcowego. Jest tak na przykład w przypadku dużych, scentralizowanych układów chłodniczych wykorzystujących CO2 w supermarketach.

Obecna sytuacja w odniesieniu do dostępności szkolenia w zakresie alternatywnych czynników chłodniczych jest podsumowana w tabeli 2. Stosunkowo wysoki odsetek (71 %) państw członkowskich zgłosił dostępność szkolenia dotyczącego amoniaku (ponieważ czynnik ten był stosowany już przez długi czas), ale w przypadku innych alternatywnych czynników chłodniczych dostępność szkolenia jest znacznie mniejsza. Odsetek techników wyszkolonych w zakresie różnych alternatywnych czynników chłodniczych jako odsetek całkowitej liczby techników wyszkolonych w zakresie fluorowanych gazów cieplarnianych w UE jest bardzo mały (0–2,3 %). W przeciwieństwie do fluorowanych gazów cieplarnianych, w przypadku których istnieje system obowiązkowej certyfikacji umożliwiający urzędnikom państw członkowskich uzyskanie dokładnych danych dotyczących liczby certyfikowanych techników, w przypadku alternatywnych czynników chłodniczych nie ma takiego systemu. Jest zatem prawdopodobne, że faktyczna liczba osób wyszkolonych w zakresie alternatywnych czynników chłodniczych jest wyższa niż podana w ankiecie. Niemniej jednak poziom wykorzystania szkoleń w zakresie alternatywnych czynników chłodniczych wciąż wydaje się niski.

Urządzeniami, w których stosuje się alternatywne czynniki chłodnicze, będzie zajmował się prawdopodobnie ten sam personel, który zajmuje się urządzeniami, w których stosowane są fluorowane gazy cieplarniane. Zgodnie z wymogami poprzedniego rozporządzenia w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych (rozporządzenie (WE) nr 842/2006) wszystkie państwa członkowskie zgłosiły systemy certyfikacji i szkolenia w zakresie korzystania z urządzeń zawierających fluorowane gazy cieplarniane w odpowiednich sektorach. Na podstawie ankiety skierowanej do organów państw członkowskich ustalono, że obecnie ogółem 160 000 techników wyszkolonych i certyfikowanych w zakresie fluorowanych gazów cieplarnianych pracuje przy stacjonarnych urządzeniach chłodniczych, klimatyzacyjnych i pompach ciepła dla łącznie 40 000 certyfikowanych przedsiębiorstw. Na 100 000 mieszkańców przypada przeciętnie 40 techników wyszkolonych w zakresie fluorowanych gazów cieplarnianych oraz 10 certyfikowanych przedsiębiorstw. Rynek zdominowany jest przez liczne i bardzo małe przedsiębiorstwa.

Podsumowując, analiza prawodawstwa UE pokazuje, że pewna liczba dyrektyw UE już zawiera wymogi dotyczące odpowiedniego szkolenia pracowników mających do czynienia z alternatywnymi czynnikami chłodniczymi. Istnieje również obowiązujący wymóg zapewnienia, aby pracownicy mający do czynienia z alternatywnymi czynnikami chłodniczymi przeszli odpowiednie szkolenie mające chronić ich przed ryzykiem dla bezpieczeństwa – w szczególności ryzykiem związanym ze stosowaniem łatwopalnych alternatywnych czynników chłodniczych i ryzykiem związanym z korzystaniem z urządzeń wysokociśnieniowych. W tych aktach prawnych nakłada się na pracodawców obowiązek zapewnienia odpowiedniej oceny ryzyka oraz, w ramach procesu ograniczania ryzyka, odpowiedniego przeszkolenia pracowników. Wymogi te mają zastosowanie zarówno do projektantów produktów, którzy pracują dla producentów urządzeń, jak i do techników zajmujących się instalacją, konserwacją i likwidacją po wycofaniu z eksploatacji. Zgodnie z obowiązującymi dyrektywami pracodawca, który pozwoliłby pracownikowi wykonywać pracę przy instalacjach, w których stosowany jest na przykład łatwopalny czynnik chłodniczy, postąpiłby sprzecznie z prawem, gdyby pracownik ten nie miał odpowiedniego przeszkolenia. Wymogi dotyczące obowiązkowego szkolenia w zakresie alternatywnych czynników chłodniczych są w mniejszym stopniu nakazowe niż wymogi dotyczące fluorowanych gazów cieplarnianych, lecz wymogi zawarte w dyrektywach wymienionych w tabeli 1 w połączeniu z wymogami normy EN 13313 stanowią dobre ramy prawne w odniesieniu do wymogów dotyczących szkolenia5.

Należy również pamiętać, że nakazowe wymogi w zakresie szkolenia i kompetencji określono w dwóch normach EN, które mają zastosowanie do czynników chłodniczych, w tym zarówno fluorowanych gazów cieplarnianych, jak i ich alternatyw. W szczególności norma EN13313 dotyczy kompetencji pracowników zajmujących się układami chłodniczymi i pompami ciepła. Określono w niej czynności związane z obwodami chłodniczymi i powiązane profile kompetencji oraz ustanowiono procedury i ramy oceny kompetencji osób wykonujących te czynności, w tym system certyfikacji. Obejmuje to na przykład aspekty związane z alternatywnymi czynnikami chłodniczymi, takie jak: łatwopalność, toksyczność i ciśnienie, co wskazuje poziom kompetencji w odniesieniu do różnych części procesów pracy, np. projektu, instalacji, eksploatacji, ogólnej konserwacji, likwidacji itp. Inną kluczową normą dotyczącą czynników chłodniczych jest norma EN378, zawierająca (w części EN378-4) elementy szkolenia istotne dla alternatywnych czynników chłodniczych, które są łatwopalne.

Wszystkie te akty prawne są dyrektywami, a zatem pozostawiają państwom członkowskim pewien margines swobody pod względem ich wdrażania. Dlatego podejście przyjęte w stosunku do alternatywnych czynników chłodniczych wyraźnie różni się od podejścia opisanego w rozporządzeniu mającym bezpośrednie zastosowanie w odniesieniu do fluorowanych gazów cieplarnianych. Na przykład w odpowiednich dyrektywach nie określono żadnych szczególnych unijnych wymogów minimalnych dotyczących alternatywnych czynników chłodniczych ani nie ustanowiono żadnych obowiązkowych unijnych systemów certyfikacji. Oczekuje się, że pracodawcy będą prowadzili rejestry szkoleń przeprowadzonych wśród pracowników, ale na poziomie UE nie określono roli jednostek certyfikujących ds. schładzania. Z powodu braku nakazowych minimalnych norm UE i wymogu certyfikacji UE niektóre przedsiębiorstwa mogą być przekonane, że nie istnieją żadne obowiązujące wymogi dotyczące szkolenia. Tak zdecydowanie nie jest.

Ponadto istnieje szereg dyrektyw dotyczących bezpieczeństwa produktów, określających wymogi dotyczące wprowadzania do obrotu niektórych rodzajów produktów i mających na celu wspieranie promowania jednolitego rynku. Są one na ogół ukierunkowane na producentów i dlatego nakładają na nich wymogi raczej w odniesieniu do produktu i udzielania informacji o produkcie niż w odniesieniu do szkolenia osób mających do czynienia z alternatywnymi czynnikami chłodniczymi. Przepisy dotyczące bezpieczeństwa produktów, w tym dyrektywy 2014/35/UE, 2014/30/UE i 2006/42/WE, nie zawierają szczegółowych wymogów dotyczących szkolenia w zakresie stosowania alternatywnych czynników chłodniczych i bezpiecznego postępowania z nimi, lecz zawierają wymogi dotyczące szkolenia pracowników odpowiedzialnych za przeprowadzanie ocen zgodności oraz dotyczące współpracy w zakresie działań szkoleniowych między właściwymi organami państw członkowskich odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo produktów.

Ponadto Europejskie Stowarzyszenie Klimatyzacji i Chłodnictwa (ang. Air-conditioning and Refrigeration European Association, AREA) opublikowało przewodnik dotyczący minimalnych wymogów w zakresie szkolenia i certyfikacji wykonawców. Wymogi te są dostosowane do normy EN 13313 („Instalacje ziębnicze i pompy ciepła – Kompetencje personelu”). Materiały opracowane przez AREA stanowią kompleksowe ramy szkolenia i zawierają sugerowaną strukturę kursów szkoleniowych dotyczących amoniaku, CO2 i węglowodorów.

Ponadto solidną podstawę na potrzeby przyszłych działań szkoleniowych, w szczególności w zakresie szkolenia teoretycznego, zapewnia w całej UE projekt „REAL Alternatives”. Jest to wielonarodowa inicjatywa szkoleniowa popierana przez Komisję Europejską, Program Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska i wiele przedsiębiorstw. W ramach tego programu utworzono obszerną bazę materiałów szkoleniowych, w tym moduły do e-uczenia się na temat alternatywnych czynników chłodniczych przyjaznych dla klimatu, publicznie dostępne w sześciu językach na stronie internetowej programu.

5.Bariery wynikające z dostępności szkolenia

Kwestia szkolenia jest bardzo poważnie traktowana przez różne zainteresowane strony – od dostawców urządzeń i personelu serwisowego po użytkowników końcowych i odpowiedzialne organy – a świadomość konieczności zwiększenia liczby odpowiednich szkoleń dotyczących urządzeń, w których stosowane są alternatywne czynniki chłodnicze, jest wysoka. Niemniej jednak zidentyfikowano szereg niedociągnięć, które mogą stanowić bariery, jeśli nie zostaną zlikwidowane.

5.1 Dostępność odpowiednich materiałów szkoleniowych

Istnieje dobra dostępność materiałów szkoleniowych, które mogą wspomagać programy szkoleniowe dotyczące alternatywnych czynników chłodniczych (norma EN 13331, wytyczne AREA, współfinansowany przez UE projekt Real Alternatives, liczne działania krajowe). Do wielu z nich technicy we wszystkich państwach członkowskich mają bezpłatny dostęp. Może to stanowić platformę umożliwiającą sprawniejsze wdrażanie szkolenia, ale poza zaspokojeniem ewentualnego zapotrzebowania na materiały w innych językach konieczne jest stałe i stopniowe poszerzanie tych materiałów, aby odzwierciedlać takie zmiany, jak: wprowadzenie nowych norm i nowych alternatywnych czynników chłodniczych, rozwój technologii oraz lepsze zrozumienie sposobu stosowania alternatywnych czynników chłodniczych przyjaznych dla klimatu. Tłumaczenie materiałów na wszystkie stosowne języki również przyczyniłoby się do szerszego korzystania z nich w całej UE. Ten ciągły rozwój należy dalej wspierać. Kluczem do sukcesu będzie zachęcenie techników w całej UE do korzystania z już dostępnych zasobów szkoleniowych.

5.2 Brak placówek szkolenia praktycznego

Chociaż dostępność istniejących materiałów, takich jak odpowiednie dokumenty informacyjne i oprogramowanie do szkolenia teoretycznego (w ramach e-uczenia się lub zajęć stacjonarnych) jest zadowalająca, w niektórych regionach wydaje się panować znaczny niedobór placówek szkolenia praktycznego w zakresie obsługi odpowiednich urządzeń. Powolne zapewnianie odpowiedniej liczby placówek szkolenia praktycznego wydaje się związane z kosztami inwestycji, których wymaga utworzenie takich obiektów, jak również z kosztami bieżącymi ich działalności. Właściwe organy na wszystkich szczeblach być może będą musiały rozważyć sposoby zachęcenia do dokonywania większych inwestycji w takie placówki. Powinny to zrobić we współpracy ze stowarzyszeniami reprezentującymi wykonawców i dostawców urządzeń, jak również z uczelniami, ośrodkami kształcenia zawodowego, związkami zawodowymi i prywatnymi ośrodkami szkoleniowymi.

5.3. Brak wyszkolonych inżynierów i techników

Pomimo dostępności dobrych materiałów szkoleniowych oczywiste jest, że obecnie znany poziom korzystania ze szkolenia jest zbyt niski, aby możliwe było spełnienie średnio- i długoterminowych wymogów związanych z wycofywaniem HFC. Obserwuje się ogólny brak gotowości do stosowania alternatywnych czynników chłodniczych, w tym amoniaku, CO2, węglowodorów i hydrofluoroolefin. Dotyczy to zarówno techników przeprowadzających prace instalacyjne i konserwacyjne, jak i zawodowych inżynierów, którzy opracowują specyfikacje i projekty urządzeń.

Chociaż obecnie stosowanie alternatywnych czynników chłodniczych jest stosunkowo ograniczone, potrzebna jest większa liczba wyszkolonych techników w odpowiedzi na wprowadzanie na rynek tych czynników, w miarę jak wycofywanie HFC staje się coraz trudniejszym wyzwaniem. Już w 2018 r. dostępność HFC (mierzona ekwiwalentem CO2) musi zostać ograniczona o 37 % w porównaniu z sytuacją w 2015 r. Ważne będzie, aby do tego czasu został wyszkolony znacznie wyższy odsetek techników. W niektórych regionach brak wyszkolonych usługodawców jest ważnym czynnikiem wstrzymującym przechodzenie na alternatywne czynniki chłodnicze, np. na stosowanie CO2 w komercyjnych urządzeniach chłodniczych. Istotne będzie zachęcanie do szybkiego przeprowadzania szkoleń, w czym rolę do odegrania będą miały właściwe organy, podmioty branżowe, producenci urządzeń, jak również organizacje szkoleniowe. Potrzebne są kampanie mające na celu podnoszenie świadomości użytkowników końcowych i sieci dystrybucji urządzeń (np. hurtowników, supermarketów, podmiotów obsługujących duże budynki), promujące szkolenie i ułatwiające wymianę najlepszych praktyk. Jednym z możliwych sposobów zwielokrotnienia wysiłków i rozwiązania problemu istniejących różnic geograficznych mogłoby być wykorzystanie programów szkolenia instruktorów. Poza producentami urządzeń, którzy zapewniają wyszkolenie personelu serwisowego w zakresie nowo wprowadzanych technologii, istotny wpływ mogą mieć duzi użytkownicy końcowi (np. duzi detaliści), szczególnie w wyniku stawiania wymogu, aby ich systemy obsługiwali tylko odpowiednio wyszkoleni technicy. Niektóre stowarzyszenia branżowe na poziomie krajowym rozważają zdefiniowanie wymogów minimalnych w zakresie szkolenia lub ustanowienie dobrowolnych systemów „kart umiejętności”, aby zapewnić technikom oficjalny rejestr ich szkoleń i profilu umiejętności.

6.Wnioski

W odpowiedzi na art. 21 ust. 6 rozporządzenia (UE) nr 517/2014 Komisja zbadała prawodawstwo UE w odniesieniu do szkolenia osób fizycznych w zakresie bezpiecznego obchodzenia się z alternatywnymi czynnikami chłodniczymi zastępującymi fluorowane gazy cieplarniane. Na podstawie tej oceny można stwierdzić że, ogólnie rzecz biorąc, ramy prawne uzupełnione normami istniejącymi na poziomie europejskim wydają się odpowiednie dla zapewnienia bezpiecznego postępowania z takimi urządzeniami, jeżeli przestrzega się tych zasad. Dalsze działania ustawodawcze na poziomie UE w tej kwestii zatem wydają się obecnie niewłaściwe.