Od pierwszego sprawozdania z kwietnia liczba migrantów opuszczających Turcję w stronę Grecji w dalszym ciągu wzrastała. W miesiącu poprzedzającym realizację postanowień oświadczenia około 1 740 migrantów codziennie odbywało podróż przez Morze Egejskie w drodze na wyspy greckie. Od dnia 1 maja natomiast średnia liczba osób, które na nie codziennie przybywają, spadła do 47. Co najważniejsze, liczba ofiar śmiertelnych na Morzu Egejskim znacznie zmalała; na przykład w styczniu – przed oświadczeniem UE-Turcja – 89 osób straciło życie na morzu, podczas gdy od 20 marca było ich siedem, nawet jeśli jest to wciąż o siedem za dużo.

W niniejszym, drugim sprawozdaniu przedstawiono dalsze znaczące postępy w zakresie realizacji postanowień oświadczenia UE-Turcja poczynione od czasu pierwszego sprawozdania i określono kolejne kroki wymagane do utrwalenia tych osiągnięć w celu utrzymania właściwego tempa. Jest to niezbędne ze względu na wciąż trudną sytuację i nadal istniejące ryzyko geopolityczne, podczas gdy żaden z aspektów oświadczenia UE-Turcja nie uzyskał jeszcze silnej podstawy.

Gwałtowny spadek liczby nielegalnych migrantów i osób ubiegających się o azyl przeprawiających się z Turcji do Grecji dowodzi skuteczności oświadczenia; pokazuje to przede wszystkim, że możliwe jest przerwanie działalności sieci przemytu ludzi. Migranci otrzymali jasny sygnał, że wejście na pokład łodzi lub statku w Turcji i narażenie życia nie jest warte ryzyka, biorąc pod uwagę fakt, że istnieje legalna i bezpieczna możliwość, jaką dają przesiedlenia. W pierwszym sprawozdaniu wykazano znaczące postępy poczynione w zakresie realizacji postanowień oświadczenia i podkreślono obszary, w których konieczne jest natychmiastowe działanie – przede wszystkim w codziennym funkcjonowaniu procesu rzeczywistych powrotów i przesiedleń w pełnej zgodności z unijnymi i międzynarodowymi przepisami.

Komisja korzysta także ze zwykłych mediów, aby przekazać wiadomości migrantom znajdującym się w krajach trzecich – robi to za pośrednictwem lokalnych dziennikarzy, korespondentów i blogerów, którzy zwracają się do kluczowych grup odbiorców w ich własnych językach. Obecnie pracuje się nad ustanowieniem centralnego internetowego „węzła informacyjnego” dla ponad 300 mln migrantów i uchodźców na całym świecie.

Powołana przez Komisję międzyinstytucjonalna grupa zadaniowa ds. strategii informowania migrantów dąży do identyfikowania kanałów, jakie wykorzystują migranci i osoby ubiegające się o azyl w celu uzyskania informacji, zdefiniowania głównych przesłań oraz przygotowania i rozpowszechniania wiadomości. Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu przygotował i rozpowszechnił materiały informacyjne i publikacje w hotspotach i wśród delegacji UE w państwach pochodzenia i tranzytu migrantów. Komisja przygotowała również nagrania wideo na temat relokacji i przesiedleń. Komisja, we współpracy z Wysokim Komisarzem Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR), z powodzeniem rozpoczęła wspólną kampanię informacyjną, opartą na zeznaniach ofiar handlarzy ludźmi i przemytników oraz opracowuje nowe projekty mające na celu przeciwdziałanie szerzeniu informacji przez przemytników, przede wszystkim w Afganistanie.

Władze tureckie stworzyły jednostki zwalczające przemyt migrantów i handel ludźmi, chociaż nie posiadają one jeszcze kompletu personelu. Władze tureckie podejmują także kroki prawne w celu zaostrzenia kar dla przemytników. Wymiana danych i działania związane ze wspólną analizą ryzyka wśród organów odpowiedzialnych za zarządzanie granicami również zostały wzmocnione dzięki przyjęciu rozporządzenia w sprawie utworzenia krajowego centrum koordynacji oraz wspólnej analizy ryzyka. Jednostki analityczne zostały już ustanowione na co najmniej trzech lotniskach międzynarodowych.

Kontynuuje się również współpracę operacyjną za pośrednictwem oficerów łącznikowych. Oddelegowanie w kwietniu do Ankary oficera łącznikowego agencji Frontex pozwala na regularne kontakty operacyjne z jej tureckim punktem kontaktowym i codzienne sprawozdania. Turecki oficer łącznikowy został oddelegowany do siedziby Europolu w dniu 2 maja 2016 r.

Bieżące operacje Fronteksu i NATO stale wzmacniają działania w zakresie nadzoru i wczesnego ostrzegania oraz wymianę informacji operacyjnych z grecką i turecką strażą przybrzeżną. W kwietniu agencja Frontex oddelegowała oficera łącznikowego do okrętu flagowego NATO „Bonn”, choć samo NATO jeszcze nie wyznaczyło swojego oficera łącznikowego do Fronteksu. Frontex i NATO pracują obecnie nad standardowymi procedurami operacyjnymi i wypracowaniem wspólnego obrazu sytuacji w odniesieniu do obszarów ich działalności. Celem jest wykorzystanie działań NATO na Morzu Egejskim, aby dalej zwiększać ten wysoki wskaźnik wykrywalności i przyspieszać wymianę informacji o przemycie migrantów, szlakach i metodach.

Ciągła działalność patrolowa władz tureckich i greckich wzdłuż ich wybrzeży jest istotnym czynnikiem zapobiegającym przekraczaniu Morza Egejskiego przez migrantów. Obecnie greckie i tureckie władze regularnie wymieniają informacje. W ciągu pierwszych pięciu miesięcy 2016 r. grecka straż przybrzeżna powiadomiła jej turecki odpowiednik o 120 przypadkach akcji poszukiwawczo-ratowniczych, co doprowadziło do konkretnej odpowiedzi w 42 przypadkach, oraz wysłała 189 komunikatów dotyczących 268 łodzi z migrantami – tureckie władzy zareagowały w przypadku 31 z nich.

Od dnia 4 kwietnia, gdy w oparciu o postanowienia oświadczenia rozpoczęło się zawracanie nielegalnych migrantów, zawrócono z Grecji do Turcji łącznie 462 osoby, które wjechały nielegalnie po dniu 20 marca i nie złożyły wniosku o udzielenie azylu lub dobrowolnie zrezygnowały ze złożenia wniosku. Wśród nich znalazło się 31 Syryjczyków, którzy wrócili dobrowolnie. Do innych narodowości należeli: Pakistańczycy, Afgańczycy, Banglijczycy i Irańczycy, jak również osoby z Iraku, Indii, Konga, Algierii, Sri Lanki, Maroka, Nepalu, Somalii, Wybrzeża Kości Słoniowej, Egiptu i Autonomii Palestyńskiej. Ogółem 1 546 nielegalnych migrantów zostało zwróconych z Grecji do Turcji w roku 2016.

Powroty przebiegają w wolniejszym tempie, niż oczekiwano, ze względu na czas konieczny na oddelegowanie i przeszkolenie ekspertów ds. azylu oraz na stworzenie w hotspotach stanowisk pracy, w których rozpatrywane są wnioski o udzielenie azylu. Zainteresowanie statusem azylanta uległo znacznemu zwiększeniu: praktycznie wszyscy migranci, którzy nielegalnie przybyli na wyspy greckie po dniu 20 marca, złożyli wniosek o udzielenie im azylu. Komisje odpowiedzialne za rozpatrywanie zaległych spraw, właściwe do rozpatrywania wszelkich odwołań od decyzji pierwszych instancji o niedopuszczalności podjętych przez grecką służbę azylową w odniesieniu do wniosków złożonych przez migrantów przybyłych na wyspy greckie po dniu 20 marca 2016 r., na podjęcie decyzji potrzebują czasu. W większości przypadków decyzje pierwszej instancji w sprawie niedopuszczalności uchylono: tylko w przypadku decyzji odwoławczych dotyczących dwóch z 70 osób potwierdzono stwierdzoną przez pierwszą instancję niedopuszczalność wniosków.

2.2 Środki prawne

W celu zapewnienia pełnego przestrzegania prawa UE i prawa międzynarodowego Grecja i Turcja zmieniły szereg przepisów prawnych i administracyjnych. Władze greckie zgodziły się na dokonanie dalszych zmian w swoich przepisach w celu utworzenia nowego organu odwoławczego i nowych komitetów odwoławczych odpowiedzialnych za kontrolę sądową decyzji w sprawie wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej podejmowanych przez greckie służby azylowe.

Władze tureckie – oprócz zapewnienia, że wszyscy zawróceni Syryjczycy otrzymają po powrocie ochronę czasową – udzieliły Komisji dalszych pisemnych zapewnień, że każdy obywatel państwa innego niż Syria poszukujący w Turcji ochrony międzynarodowej zostanie, zgodnie z międzynarodowymi standardami, objęty ochroną przed zawracaniem na granicy, w zgodzie z obowiązującym prawem o cudzoziemcach i ochronie międzynarodowej. Turcja przyjęła również rozporządzenie w sprawie zezwoleń na pracę dla osób składających wnioski o ochronę międzynarodową i posiadaczy statusu osób objętych ochroną międzynarodową. Rozpoczęto również wdrażanie planu działania mającego na celu znaczne obniżenie (od 12 000 do 13 000 miesięcznie) zaległości w rozpatrywaniu wniosków o ochronę międzynarodową, co przyspieszy rozpatrywanie wniosków azylowych złożonych przez obywateli państw innych niż Syria. Planuje się, że w wyniku tych wysiłków każdy nowy wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej będzie rozpatrywany w terminie sześciu miesięcy. Turcja zgodziła się także umożliwić UE regularnie monitorować sytuację Syryjczyków i obywateli państw innych niż Syria, którzy zostali zawróceni do Turcji. Umowa ta obejmuje także dostęp do obozów i ośrodków dla uchodźców. Kraj ten zawarł również umowę z UNHCR, zgadzając się na zapewnienie dostępu do ośrodków detencyjnych w celu nadzorowania wdrażania procedur ochrony międzynarodowej. Odbyły się już pierwsze wizyty w tych obozach i ośrodkach detencyjnych. W dniu 1 czerwca parlament turecki zatwierdził wejście w życie postanowień dotyczących obywateli państw trzecich zawartych w umowie o readmisji między UE a Turcją. Odpowiednia ustawa została podpisana przez Gabinet Przewodniczącego w dniu 18 maja; w dniu 20 maja opublikowano ją w tureckim Dzienniku Urzędowym. Wszystkie warunki wcześniejszego wejścia w życie umowy o readmisji, w tym w odniesieniu do państw trzecich, zostały już wdrożone. Decyzja tureckiej rady ministrów dotycząca stosowania tych przepisów jest jednak nadal potrzebna, aby mogło dojść do faktycznej readmisji obywateli państw trzecich.

Po dniu 20 marca 2016 r. Komisja w dalszym ciągu wspiera Grecję, dając jej wszelkie podstawy, aby stwierdzić, że Turcja jest bezpiecznym krajem trzecim lub krajem pierwszego azylu w rozumieniu dyrektywy w sprawie procedur azylowych do celu zawracania do Turcji nielegalnych imigrantów, którzy dotarli do wysp greckich przez ten kraj, zgodnie z postanowieniami oświadczenia UE-Turcja.

Ostatnio, w dniu 5 maja 2016 r., Komisja przekazała władzom greckim swoją pisemną ocenę środków podjętych przez Turcję. Zdaniem Komisji Turcja podjęła wszelkie niezbędne środki prawne lub innego rodzaju środki wskazane w komunikacie Komisji z dnia 16 marca 2016 r., aby umożliwić Grecji, na podstawie indywidualnej oceny wniosków o udzielenie azylu składanych zarówno przez Syryjczyków, jak i obywateli państw innych niż Syria, którzy nielegalnie podróżowali do wysp greckich przez Turcję od dnia 20 marca 2016 r., na uznanie ich za niedopuszczalne zgodnie z art. 33 ust. 2 lit. b) lub c) dyrektywy w sprawie procedur azylowych. Ponadto na posiedzeniu Rady ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych, które odbyło się w dniu 20 maja 2016 r., państwa członkowskie zaznaczyły, że podzielają tę ocenę.

W oświadczeniu UE-Turcja wskazano wyraźnie, że wszystkie wnioski o udzielenie azylu powinny być rozpatrywane w oparciu o indywidualną ocenę, zgodnie z prawem UE i prawem międzynarodowym, w tym z zasadą non-refoulement. Do dnia 12 czerwca 2016 r. spośród 1 429 wniosków złożonych przez osoby, które dotarły na wyspy greckie z Turcji od dnia 20 marca 2016 r., greckie służby azylowe 267 z nich uznały za niedopuszczalne. Wszystkie wnioski o udzielenie azylu rozpatrzono indywidualnie.

Do dnia 12 czerwca 2016 r. do greckich organów odwoławczych wniesiono 252 odwołania od tych decyzji. Podjęły one 70 decyzji uznających odwołania i dwie decyzje, które je oddaliły. Wszystkie odwołania rozpatrzono indywidualnie. Jedna z dwóch osób, których wniosek został oddalony, odwołała się do greckiego sądu administracyjnego, żądając zawieszenia wykonania decyzji w sprawie odwołania (osoba ta ma pozostać w Grecji do podjęcia przez odnośny sąd decyzji). Oczekuje się, że sąd podejmie decyzję o zawieszeniu wykonania tej decyzji.

Doświadczenie to pokazuje wyraźnie, że gwarancje zapewnione przez dyrektywę w sprawie procedur azylowych, zgodnie z zapowiedzią w komunikacie z dnia 16 marca, zostały wdrożone i są przestrzegane. Stałe wsparcie (poprzez projekty finansowane z Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji) oraz poprawa zdolności tureckiego systemu azylowego i zdolności do przyjmowania przyczynią się do dalszego ułatwienia indywidualnej oceny wniosków o udzielenie azylu. Obrazuje to niestabilność dotychczasowej realizacji postanowień oświadczenia.