SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Ocena ex post „Europejskich Stolic Kultury” w 2019 r. (Płowdiw i Matera)

1.Wprowadzenie

Podstawą niniejszego sprawozdania jest art. 12 decyzji nr 1622/2006/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 października 2006 r. ustanawiającej działanie Wspólnoty na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” w latach 2007–2019 (zwanej dalej „decyzją”), zgodnie z którym każdego roku Komisja zapewnia zewnętrzną i niezależną ocenę wyników obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury”, które miały miejsce w roku ubiegłym , a sprawozdanie z tej oceny przedkłada odpowiednim instytucjom i organom UE.

Wyciągnięte wnioski i metodykę oceny ex post przedstawiono w bardziej wyczerpujący sposób w dokumencie roboczym służb Komisji towarzyszącym niniejszemu sprawozdaniu.

2.Kontekst działania

2.1.Działanie UE na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” (ESK)

Od czasu zainicjowania „Europejskiego Miasta Kultury” w 1985 r. na szczeblu międzyrządowym program ten rozwijał się, aż w 1999 r. osiągnął format w pełni ukształtowanego działania UE. Obecnie podlega on przepisom decyzji nr 445/2014/UE , lecz miasta wyznaczone na ESK na lata do 2019 r. podlegają decyzji nr 1622/2006/WE.

Działanie ESK opracowano w celu podkreślenia bogactwa i zróżnicowania kultur europejskich oraz ich wspólnych cech, co ma się przełożyć na większe wzajemne zrozumienie między obywatelami Unii. Ma ono również stymulować długotrwały rozwój miast oparty na kulturze. W tym celu działanie ESK ma pomagać miastom goszczącym obchody ESK w zwiększeniu i zróżnicowaniu ich oferty kulturalnej oraz nadaniu jej europejskiego wymiaru, zwiększeniu udziału mieszkańców w życiu kulturalnym, wzmocnieniu potencjału lokalnego sektora kultury i podniesieniu międzynarodowej rangi miast.

2.2.Proces wyboru i monitorowania ESK na rok 2019

Zgodnie z decyzją dwoma państwami członkowskimi uprawnionymi do goszczenia obchodów ESK w 2019 r. były Bułgaria i Włochy.

Zgodnie z decyzją nr 1622/2006/WE proces wyboru rozpoczyna się co najmniej sześć lat przed danym rokiem obchodów ESK wraz z publikacją przez właściwe organy w odpowiednich państwach członkowskich (tj. przez ich ministerstwa kultury) zaproszeń do składania wniosków przez zainteresowane miasta z tych państw. Wybór odbywa się w dwóch etapach: ustalenie listy najlepszych kandydatów (tzw. krótkiej listy) i wydanie zalecenia co do wyboru ostatecznego, odpowiednio pięć i cztery lata przed danym rokiem obchodów ESK. Komisja selekcyjna, składająca się z trzynastu członków, z których sześciu nominowanych jest przez zainteresowane państwo członkowskie, a pozostałych siedmiu przez instytucje i organy Unii Europejskiej, ocenia oferty złożone przez kandydujące miasta na podstawie celów i kryteriów określonych w decyzji.

Włoskie Ministerstwo Dziedzictwa Kulturowego, Działalności Kulturalnej i Turystyki opublikowało zaproszenie do składania wniosków w listopadzie 2012 r. Do dnia 20 września 2013 r., będącego ostateczną datą składania wniosków, w odpowiedzi na zaproszenie nadesłano rekordową liczbę 21 wniosków, co odzwierciedla dużą popularność i atrakcyjność tytułu ESK we Włoszech. Podczas posiedzenia poświęconego wyborowi wstępnemu, które odbyło się w listopadzie 2013 r., komisja selekcyjna zaleciła ministerstwu zaproszenie do etapu wyboru ostatecznego sześć następujących miast: Cagliari, Lecce, Materę, Perugię, Rawennę i Sienę. W październiku 2014 r. komisja zaleciła ostatecznie przyznanie tytułu ESK we Włoszech na 2019 r. Materze .

Bułgarskie Ministerstwo Kultury opublikowało zaproszenie do składania wniosków w grudniu 2012 r., a do konkursu przystąpiło do dnia 18 października 2013 r. – ostatecznej daty składania wniosków – osiem miast. Podczas posiedzenia poświęconego wyborowi wstępnemu, które odbyło się w grudniu 2013 r., na liście najlepszych kandydatów umieszczono cztery z nich: Płowdiw, Sofię, Warnę i Wielkie Tyrnowo. We wrześniu 2014 r. komisja selekcyjna zaleciła przyznanie pierwszego tytułu ESK w Bułgarii Płowdiwowi.

W maju 2015 r. Rada Unii Europejskiej formalnie wyznaczyła Materę i Płowdiw na Europejskie Stolice Kultury w 2019 r.

Następnie oba miasta zostały objęte ustaleniami dotyczącymi monitorowania: celem tych ustaleń było monitorowanie, pod auspicjami Komisji, postępów miast przez zespół złożony z siedmiu niezależnych ekspertów mianowanych przez instytucje i organy UE, udzielanie miastom wskazówek co do realizacji programu obchodów i zapewnianie zgodności z programem oraz z zobowiązaniami, na których podstawie zostały wybrane. Przedstawiciele Matery i Płowdiwu uczestniczyli w dwóch formalnych posiedzeniach monitorujących w październiku 2016 r. i w kwietniu 2018 r. Proces monitorowania zakończył się wydaniem przez komisję monitorującą pozytywnego zalecenia dla Komisji w sprawie przyznania obu miastom nagrody im. Meliny Mercouri w wysokości 1,5 mln EUR. Nagrodę, ufundowaną w ramach programu „Kreatywna Europa” , wypłacono obu ESK jesienią 2018 r.

2.3.Obszary tematyczne i ukierunkowanie obu ESK w 2019 r.

Matera jest stosunkowo niewielkim miastem, liczącym 60 000 mieszkańców, położonym w regionie Basilicata w południowych Włoszech. Jest stolicą prowincji Matera i nazywane jest „Podziemnym Miastem” (wł. „Città Sottoteranea”). Matera jest obecnie znana na całym świecie dzięki historycznemu centrum miasta o nazwie „I Sassi”, które w 1993 r. zostało wpisane na listę obiektów światowego dziedzictwa UNESCO. Miasto, w którym do lat 50. ubiegłego wieku panowało głębokie ubóstwo i wysokie współczynniki umieralności niemowląt, jest również dobrym przykładem odnowy i rewitalizacji miejskiej, która rozpoczęła się latach 60., przekształcając Materę w regionalną stolicę rekreacji i kultury, odwiedzaną przez turystów przyjeżdżających do Basilicaty.

Wniosek Matery o przyznanie tytułu ESK uwypuklił wagę procesu odnowy kulturalnej nie tylko dla tego miasta, ale także dla całych południowych Włoch, w okresie naznaczonym regresem gospodarczym i społecznym. Program kulturalny Matery, zatytułowany „Otwarta przyszłość”, miał na celu „zwiększenie szeroko zakrojonego, otwartego i zróżnicowanego uczestnictwa w życiu społecznym i intensyfikację stosunków międzynarodowych, a przede wszystkim przekształcenie Matery w najważniejszą platformę otwartej kultury na południu Europy”.