Wprowadzenie

W wyniku pandemii COVID-19 Unia Europejska stoi w obliczu bezprecedensowego wstrząsu gospodarczego. Środki w zakresie opieki zdrowotnej i ograniczenia w przemieszczaniu, mające wpływ na produkcję, popyt i handel, zmniejszyły aktywność gospodarczą i doprowadziły do wzrostu bezrobocia, gwałtownego spadku dochodów przedsiębiorstw, wzrostu deficytu publicznego i pogłębienia się nierówności wewnątrz państw członkowskich i między nimi.

Niezbędna jest silna i skoordynowana reakcja gospodarcza na szczeblu europejskim. Konieczne jest zminimalizowanie negatywnych skutków gospodarczych i społecznych kryzysu, wszelkiej fragmentacji jednolitego rynku oraz istotnych rozbieżności i zakłóceń równowagi w gospodarce UE.

Europejski semestr jest obecnie szczególnie potrzebny ze względu na rozmiary wstrząsu i bezprecedensowy charakter przyjmowanych przez państwa członkowskie środków polityki gospodarczej. Zapewnienie skutecznej koordynacji polityki gospodarczej w UE jest sprawą najwyższej wagi. Europejski semestr umożliwia państwom członkowskim przedyskutowanie ich strategii politycznych, wymianę najlepszych praktyk i uzgodnienie wspólnych działań na przyszłość, zgodnie z komunikatem Komisji z dnia 13 marca 2020 r. i planem odbudowy w Europie z dnia 24 kwietnia 2020 r.

W tegorocznej procedurze semestru odzwierciedlono fakt, że państwa członkowskie muszą skupić się zarówno na natychmiastowych działaniach podejmowanych w celu zniwelowania i złagodzenia społeczno-gospodarczego wpływu pandemii, jak i na środkach służących bezpiecznemu wznowieniu działalności gospodarczej. Pilne priorytety dotyczą inwestycji w kwestie związane ze zdrowiem, wsparcia dochodu dla pracowników, wsparcia płynności dla przedsiębiorstw (w szczególności małych i średnich przedsiębiorstw) oraz środków mających na celu wspieranie symetrycznej odbudowy i zachowanie integralności jednolitego rynku.

Aby ożywić gospodarkę, państwa członkowskie powinny skoncentrować się na strategii odbudowy, wytyczającej drogę ku transformacji ekologicznej i cyfrowej zgodnie z Europejskim Zielonym Ładem. Dążenie do bardziej zrównoważonego modelu gospodarczego, możliwego dzięki technologiom cyfrowym i czystym technologiom, może zapewnić Europie pozycję lidera w procesie transformacji. Szczególną uwagę należy zwrócić na te projekty inwestycyjne, które są na zaawansowanym etapie i które można przyspieszyć, przy wsparciu różnych inicjatyw przewidzianych w unijnym planie odbudowy. Państwa członkowskie będą musiały ponadto rozwiązać problem rosnących nierówności oraz podnieść kapitał rzeczowy i ludzki, czemu towarzyszyć muszą inwestycje i reformy sprzyjające wzrostowi gospodarczemu. Powinny również chronić jednolity rynek, zapewnić stabilne i zrównoważone łańcuchy dostaw oraz nadal wspierać swobodny i uczciwy handel na całym świecie. Światowa prognoza gospodarcza pogarsza się i będzie to miało wpływ na gospodarkę UE. Utrzymanie otwartości handlu na zasadzie wzajemności wspomogłoby ożywienie gospodarcze. Państwa członkowskie powinny ponadto zapewnić stabilność makroekonomiczną mimo trudnych okoliczności. W związku z bezprecedensowymi środkami polityki gospodarczej przyjętymi na szczeblu krajowym i zwiększeniem roli sektora publicznego w gospodarce ważną rolę odegra skuteczna administracja publiczna i walka z korupcją i z uchylaniem się od opodatkowania.

1.PROGNOZA GOSPODARCZA

Mimo szybkiej i kompleksowej reakcji politycznej na szczeblu unijnym i krajowym przewiduje się, że gospodarka UE odnotuje w tym roku recesję na historyczną skalę. W prognozie gospodarczej z wiosny 2020 r. stwierdzono, że w 2020 r. unijna gospodarka skurczy się o rekordowe 7,5 %, a następnie w 2021 r. wzrośnie o 6 %, czyli o około 9 punktów procentowych mniej w porównaniu z prognozą gospodarczą z jesieni 2019 r. Pandemia i związane z nią ograniczenia w przemieszczaniu się poważnie wpłynęły na wydatki konsumentów, produkcję przemysłową, inwestycje, handel, przepływy kapitału i łańcuchy dostaw. W nadchodzących miesiącach potencjalne łagodzenie ograniczeń w przemieszczaniu się powinno stanowić podstawę stabilnego ożywienia gospodarczego. Obecnie nie przewiduje się jednak, by gospodarka UE w pełni odrobiła straty przed końcem 2021 r., gdyż brak pewności i zagrożenia dla perspektyw gospodarczych są bardzo wysokie.

Chociaż wszystkie państwa członkowskie ucierpiały w związku z pandemią, jej skutki gospodarcze różnią się od siebie. Gospodarka UE przeżywa symetryczny wstrząs w tym sensie, że pandemia dotknęła wszystkie państwa członkowskie, ale zarówno spadek produkcji w 2020 r. (wynoszący od -4,2 % w Polsce do -9,7 % w Grecji), jak i potencjał ożywienia gospodarczego w 2021 r. będą znacząco się różnić w zależności od państwa członkowskiego. Ożywienie koniunktury w poszczególnych państwach członkowskich będzie zależeć nie tylko od rozwoju pandemii w tych państwach, ale również od odporności i struktury ich gospodarek oraz od zdolności reagowania i prowadzenia polityki o stabilizującym wpływie. Z uwagi na współzależność gospodarek w UE dynamika takiego ożywienia w jednym państwie członkowskim wpłynie także na odbudowę gospodarek w pozostałych państwach członkowskich.

Konieczna jest skoordynowana reakcja. Ograniczenie szkód gospodarczych, zapewnienie odpowiedniej ochrony zdrowia oraz ułatwienie szybkiej i solidnej odbudowy, aby wprowadzić gospodarkę na ścieżkę zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu, będą przede wszystkim zależeć od stałej skuteczności unijnych i krajowych środków z zakresu polityki. Środki ochrony zdrowia i ochrony ludności mają kluczowe znaczenie dla bezpiecznego otwarcia gospodarek i zasługują na szczególną uwagę. Odbicie gospodarcze w 2021 r. będzie w dużym stopniu zależeć od zdolności państw członkowskich do wznowienia normalnej działalności gospodarczej w sposób bezpieczny i trwały, poprzez wprowadzenie niezbędnych środków w zakresie testów, ustalania kontaktów zakaźnych i innych środków ochrony zdrowia.

Chociaż mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy, subsydiowanie wynagrodzeń i wsparcie dla przedsiębiorstw ograniczą utratę miejsc pracy, pandemia będzie miała poważny wpływ na rynek pracy. Stopa bezrobocia w UE ma wzrosnąć z 6,7 % w 2019 r. do 9 % w 2020 r., po czym na 2021 r. prognozuje się jej spadek do około 8 %. Niektóre państwa członkowskie odnotują większy wzrost bezrobocia niż inne, zwłaszcza państwa, w których znaczna część siły roboczej uzależniona jest od sektorów takich jak turystyka.

Państwa członkowskie zdecydowanie zareagowały i wprowadziły środki polityki budżetowej, aby ograniczyć szkodliwy wpływ pandemii na gospodarkę. „Automatyczne stabilizatory”, takie jak świadczenia z zabezpieczenia społecznego, oraz uznaniowe środki polityki budżetowej zwiększą wydatki publiczne. W efekcie łączny deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych w strefie euro i w UE ma gwałtownie wzrosnąć, z zaledwie 0,6 % PKB w 2019 r. do około 8½ % w 2020 r., po czym w 2021 r. ma spaść do około 3½ %. Relacja długu do PKB, która od 2014 r. wykazywała tendencję spadkową, również wzrośnie ze względu na wyższe zadłużenie i niższy PKB. W strefie euro ma ona wzrosnąć z 86 % w 2019 r. do 102¾ % w 2020 r., po czym w 2021 r. prognozuje się jej spadek do 98¾ %. Według prognoz dla UE wskaźnik zadłużenia publicznego ma wzrosnąć z 79,4 % w 2019 r. do około 95 % w 2020 r., a następnie w 2021 r. ma nastąpić jego spadek do 92 %.

Kryzys będzie miał znaczny wpływ na warunki socjalne, zwłaszcza na grupy szczególnie wrażliwe. Priorytetem jest złagodzenie skutków społecznych i uniknięcie trwałego wzrostu ubóstwa i nierówności. Obecne i przyszłe środki muszą chronić wszystkie osoby pracujące. Osoby, których sytuacja już przed kryzysem była niestabilna (np. pracownicy zatrudnieni na czas określony, osoby o niskich umiejętnościach, osoby zmuszone do pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy lub do samozatrudnienia oraz pracownicy migrujący), prawdopodobnie najdotkliwiej odczują skutki kryzysu, również ze względu na nierówny dostęp do infrastruktury cyfrowej i nierówne możliwości zdobycia umiejętności cyfrowych. Aby odpowiedzieć na specjalne potrzeby grup szczególnie wrażliwych, trzeba dostrzec, że należy do nich również wielu pracowników wykonujących zawody o krytycznym znaczeniu na pierwszej linii walki z pandemią COVID-19.

Obecna sytuacja niesie ze sobą również ryzyko pogłębienia różnic gospodarczych i społecznych, w tym różnic regionalnych i terytorialnych między państwami członkowskimi i w ich obrębie. Zmiany popytu i zdolność sektora przedsiębiorstw do odbicia będą w sposób asymetryczny wywierać wpływ na regiony i terytoria w państwach członkowskich ze względu na ich różną specjalizację sektorową. Przewiduje się, że najbardziej ucierpią usługi świadczone konsumentom podczas bezpośredniego kontaktu, w szczególności w związku z ograniczeniem obrotów i zatrudnienia w MŚP. Państwa członkowskie dysponujące znaczną przestrzenią fiskalną mogą zapewnić bardziej hojne i długotrwałe wsparcie dla przedsiębiorstw i gospodarstw domowych niż państwa, których przestrzeń fiskalna jest mniejsza. Państwa członkowskie dysponujące znaczną przestrzenią fiskalną będą również lepiej przygotowane do przyjęcia wyższych poziomów deficytu i zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych, gdy coraz bardziej palącą kwestią będzie zapewnienie wysokiej jakości opieki zdrowotnej i trwałego dobrobytu społecznego osobom dotkniętym kryzysem. Ogólnie rzecz biorąc, państwa członkowskie będą musiały zmierzyć się z tym, że ich zdolności do finansowania inwestycji niezbędnych do ożywienia gospodarki i finansowania transformacji ekologicznej i cyfrowej różnią się. Różnice te mogą prowadzić do zaburzenia równych warunków działania na jednolitym rynku i zwiększenia rozbieżności w poziomie życia.