PL    PL PL 
PL    PL  KOMISJA WSPÓLNOT  EUROPEJSKICH 
Bruksela, dnia 1.4.2009 
SEK(2009) 417 
  
DOKUMENT ROBOCZY S ŁUŻB KOMISJI 
uzupełniający  
 
BIAŁĄ KSIĘGĘ 
 
Adaptacja do zmian klimat u: europejskie ramy dzia łania 
  
Adaptacja do zmian klimatu:   
 wyzwanie dla europejskiego rolnictwa i obszarów wiejskich  
{KOM(2009) 147 wersja ostateczna} 
PL 2   PL DOKUMENT ROBOCZY S ŁUŻB KOMISJI 
Adaptacja do zmian klimatu:   
 wyzwanie dla europejskiego rolnictwa i obszarów wiejskich  
1. WSTĘP  
W najbliższych dziesi ęcioleciach zmiany klimatu wywr ą wpływ na rolnictwo, zarówno na 
świecie jak i w UE. Nawet je żeli rolnictwo UE jest techno logicznie zaawansowane, jego 
zdolność dostarczania żywności oraz przyczyniania si ę do realizacji funkc ji ekosystemu dla 
społeczeństwa europejskiego zale ży bezpośrednio od warunków klimatycznych. W obliczu 
rosnącej niepewno ści rolnicy europejscy b ędą musieli okre ślić swoje strategie w dziedzinie 
produkcji, prowadzenia gospodarstwa i inwestycji.  
Zmiany klimatu s ą jednym z wielu czynników kszta łtujących europejskie rolnictwo i rozwój 
obszarów wiejskich. Czynniki spo łeczno-ekonomiczne, konkurencja mi ędzynarodowa, 
rozwój technologiczny, oraz priorytety polityczne okre ślą wpływ, jaki zmiany rolno-
klimatyczne b ędą miały na unijne rolnictwo. Poniewa ż większość gruntów w UE jest to 
grunty rolne, wspólna polityka rolna (WPR) ma istotn ą rolę do odegrania w u łatwieniu 
dostosowania si ę do zmieniaj ących się warunków, wspomagaj ąc rolników w adaptowaniu ich 
produkcji do zmieniaj ącej się sytuacji klimatycznej oraz zapewniaj ąc szerszy wachlarz 
funkcji ekosystemu zale żnych od gospodarki gruntami.  
Biała księga w sprawie adaptacji do zmian klimatu1 określa europejskie ramy dzia łania 
mające na celu lepsze dostosowywanie si ę do zmian klimatu, k ładąc nacisk na konieczno ść 
włączenia kwestii adaptacji do polityki UE we wszystkich najwa żniejszych dziedzinach oraz 
na wzmocnienie wspó łpracy na wszystkich szczeblach zarz ądzania. 
Uzupełniając białą księgę, niniejszy dokument przedstawia zwi ęźle główne skutki, jakie 
zmiany klimatu maj ą dla rolnictwa unijnego, rozpatruje potrzeby zwi ązane z adaptacj ą, 
opisuje ich nast ępstwa dla WPR oraz analizuje mo żliwe kierunki dzia łań na przysz łość. Jego 
celem jest zach ęcenie państw członkowskich do dalszego dalszy udzia łu ludności wiejskiej w 
debacie i dzia łaniach zwi ązanych z potrzebami, jakie wynikaj ą z presji klimatu. 
2. ZMIANY KLIMATU : KLUCZOWE KWESTIE DLA ROLNICTWA UE 
2.1. Skutki dla produkcji rolnej 
Zmiany klimatu b ędą wywiera ły złożony wpływ na procesy biofizyczne b ędące podstaw ą 
rolnictwa, co b ędzie miało zarówno pozytywne jak i negatywne skutki dla ró żnych regionów 
w UE. Zwi ększające się stężenie dwutlenku w ęgla w atmosferze, wzrost temperatur, roczne i 
sezonowe zmiany w rozmieszczeniu opadów oraz cz ęstotliwość ekstremalnych zjawisk 
pogodowych b ędą oddziaływać na wielko ść, jakość i stabilno ść produkcji żywności oraz na 
środowisko naturalne, w jakim prowadzona jest dzia łalność rolna. Wahania klimatu wywr ą 
                                                 
1 COM(2009) 147. 
PL 3   PL wpływ na dost ępność zasobów wodnych, szkodniki, choroby i gleb ę, prowadz ąc do istotnych 
zmian w warunkach prowadzenia dzia łalności rolnej i produkcji zwierz ęcej. W skrajnych 
przypadkach degradacja ekosystemów rolnych mo że oznacza ć pustynnienie powoduj ące 
całkowitą utratę zdolności produkcyjnej na okre ślonym obszarze. 
W perspektywie krótkoterminowej cz ęstotliwość i intensywno ść ekstremalnych zjawisk 
pogodowych oraz sezonowe zmiany rozmieszczenia opadów stan ą się czynnikami, które 
spowoduj ą prawdopodobnie najpowa żniejsze skutki dla ro lnictwa. Obserwuje si ę istotne 
różnice geograficzne w spodziewanych warunkach klimatycznych w bie żącym stuleciu. Na 
niektórych obszarach skutki b ędą zarówno negatywne jak i poz ytywne, a ich ostateczny 
rezultat nieznany, gdy ż reakcja ro ślin uprawnych na wahania klimatu nie jest jeszcze 
wystarczaj ąco znana. Mimo że zmiany klimatu s ą procesem o charakterze globalnym, ich 
lokalne skutki s ą zróżnicowane.  Skutki netto dla dzia łalności gospodarstw rolnych b ędą różne 
w różnych częściach UE i ró żnych rodzajach gospodarstw w tym samym regionie.  
W załączniku 1 przedstawiono zwi ęźle główne kwestie zwi ązane ze zmianami klimatu i ich 
skutki w ró żnych regionach UE. 
Uprawy 
Niektóre aspekty zmian klimatu, takie jak wy ższe temperatury, wzmo żona fotosynteza 
spowodowana wi ększym stężeniem CO 2 w powietrzu oraz d łuższe okresy wegetacyjne mog ą 
mieć umiarkowanie pozytywny wp ływ na produkcj ę roślin uprawnych  w niektórych 
regionach, przynajmniej do po łowy stulecia. W regionach pó łnocnych zbiory mog ą ulec 
zwiększeniu oraz mo że rozszerzy ć się zakres mo żliwych upraw, ale korzy ści te pojawi ą się 
wyłącznie przy nieznacznym wzro ście poziomu temperatur i pozostaj ą w dużym stopniu 
niewiadome. Dalsze ocieplenie b ędzie coraz bardziej szkodliwe, poniewa ż wzrost ro ślin i 
plony są uzależnione od poziomów temperatur zwi ązanych z g łównymi etapami wegetacji. 
Przyspieszenie cyklu wegetacyjnego mo że być negatywne w skutkach dla wype łniania ziaren 
i ich jakości. 
Można oczekiwa ć szeregu negatywnych skutków wynikaj ących ze zwi ększonych ró żnic w 
opadach deszczu mi ędzy poszczególnymi latami i porami roku, przy spodziewanym spadku 
poziomu letnich opadów deszczu w po łudniowej cz ęści UE oraz wzro ście zimowych opadów 
deszczu w środkowej i pó łnocnej cz ęści UE. Ekstremalne warunki pogodowe, takie jak fale 
upałów i suszy, mog ą poważnie zakłócić produkcj ę, w szczególno ści w krytycznych fazach 
wzrostu ro ślin.  
Produkcja warzyw  jest w du żym stopniu zale żna od dost ępności wody i od nieznacznych 
nawet waha ń temperatury wykraczaj ących poza jej optymalny poziom, co czyni ten rodzaj 
produkcji szczególnie wra żliwy na zmiany klimatu. 
Dla upraw wieloletnich  ekstremalne zjawiska pogodowe stanowi ą poważne zagro żenie, 
ponieważ mogą mieć wpływ na produkcj ę przez okres kilku lat. Uprawy wieloletnie s ą 
również zagrożone przesuni ęciem w czasie faz fenologicznych, gdy ż mają mniej mo żliwości 
dostosowania si ę do zmieniaj ącego się kalendarza czynno ści uprawowych ni ż rośliny 
uprawne. 
Wiele drzew owocowych  jest wrażliwych na przymrozki wiose nne w czasie kwitnienia, a 
temperatury w zimie maj ą istotne znaczenie dla wydajno ści produkcji. Wy ższe temperatury 
przyspieszaj ą zarówno termin ostatnich wiosennych pr zymrozków, jak i termin kwitnienia, 
ryzyko szkód pozostaje wi ęc w dużym stopniu niezmienione . O ile ryzyko szkód 
PL 4   PL spowodowanych przez wczesne, jesienne przymrozki zmniejszy si ę prawdopodobnie, o tyle 
zapotrzebowanie na wod ę będzie prawdopodobnie coraz wi ększe. Oczekuje si ę, że będą rosły 
problemy zwi ązane ze szkodnikami i chorobami.  
Skutki dla sektora wina  to wzrost zagro żenia przymrozkami, skrócenie okresu dojrzewania, 
niedobór wody, który mo że być szczególnie niekorzystny w fazie dojrzewania oraz zmiany 
uwarunkowa ń dotyczących chorób i szkodników. W Europie mo że nastąpić rozszerzenie na 
północ i wschód strefy nadaj ącej się pod upraw ę winorośli i oliwek. Na obecnych obszarach 
produkcji zwi ększy się prawdopodobnie zró żnicowanie produkcji owoców. 
PL 5   PL Chów zwierz ąt  
Bardziej suchy klimat i wzrost temperatury wywr ą wieloraki wp ływ na dzia łalność 
hodowlan ą, w tym na zdrowie i dobrostan zwierz ąt. Oddziaływanie zmian klimatu na sektor 
hodowlany jest bardzo z łożone, ze wzgl ędu na wielk ą różnorodność systemów produkcji w 
UE.  
Ocieplenie klimatu i ekstremalne zjawiska pogodowe, jak np. okresy upa łów, będą miały 
bezpośredni wpływ na zdrowie, wzrost zwierz ąt, produkcj ę zwierzęcą oraz na reprodukcj ę. 
Skutki po średnie widoczne b ędą poprzez zmiany w wydajno ści pastwisk i upraw paszowych 
oraz w wyst ępowaniu chorób zwierz ęcych.  
Mogą być odczuwane powa żne niekorzystne skutki dla wypasu ekstensywnego, w którym 
dostępność pasz i schronienia zale żą bezpośrednio od warunków klimatycznych. Na 
obszarach śródziemnomorskich wy ższe temperatury i niedobór opadów w lecie doprowadz ą 
do skrócenia okresu wypasu oraz do zmniejs zenia produkcji paszowej i pogorszenia jej 
jakości. Na północno-zachodnich wilgotnych obszarac h umiarkowane ocieplenie mo że jednak 
być korzystne dla dzia łalności hodowlanej w perspektywie krótko- i średnioterminowej, ze 
względu na wzrost wydajno ści pastwisk.  
2.2. Skutki gospodarcze zagro żeń związanych z klimatem 
Na poziomie UE nie ustalono wspó łzależności pomiędzy ociepleniem obserwowanym w 
ostatnich dziesi ęcioleciach a poziomem zbioró w rolnych, które ogólnie uleg ły zwiększeniu. 
Stosowanie technologii, poprawa w prowadzeniu gospodarstw oraz sta ła adaptacja praktyk 
rolniczych równowa żyły dotychczas negatywne skutki zmian klimatu. Jednak ró żnice w 
wielkości zbiorów s ą wyraźniejsze od pocz ątku tego stulecia, co jest skutkiem ekstremalnych 
zjawisk pogodowych, takich jak susza i upa ły w lecie 2003 r. oraz susza w 2007 r. 
W większości ocen przewidywano, że na poziomie UE spodziewane zmiany średnich 
zmiennych klimatycznych  będą korzystne dla produkcji rolnej przez najbli ższe trzydzie ści lat. 
Wzrost skutków negatywnych mo że być jednak zauwa żalny już w pierwszej po łowie naszego 
stulecia, na skutek ekstrema lnych zjawisk pogodowych. Poza zak łóceniem produkcji rocznej 
anomalie pogodowe mog ą również wpłynąć negatywnie na infrastruktur ę gospodarstw 
rolnych, powoduj ąc znaczne straty ekonomiczne. 
Mimo niepewno ści prognoz dotycz ących skutków zmian klimat u dla produkcji rolnej i cen, 
oczekuje si ę, że zwiększona cz ęstotliwość ekstremalnych zjawisk pogodowych wp łynie na 
niestabilno ść produkcji rolnej, ze wzgl ędu na zwi ązane z pogod ą niedobory dostaw. Nawet 
jeżeli ostateczny wp ływ na dochody gospodarstw polega na wzajemnej zale żności wielu 
czynników, takich jak rynek światowy i polityka wsparcia, zwi ększająca się liczba zak łóceń 
w produkcji rolnej mo że doprowadzi ć do niestabilnej sytuacji ekonomicznej rolników, 
których dzia łalność ucierpiała w wyniku ekstremalnych zjawisk pogodowych. 
2.3. Zwiększone zagro żenie klimatyczne dla obszarów wiejskich 
Obszary wiejskie s ą narażone na ró żnorodne skutki waha ń klimatycznych poza tymi, które 
wpływają bezpośrednio na rolnictwo. Obejmuje to równie ż zagrożenie powodziami, w 
szczególno ści w środkowych i pó łnocnych regionach Europy, oraz ryzyko szkód w 
infrastrukturze spowodowanych innymi ek stremalnymi zjawiskami pogodowymi. Rosn ące 
PL 6   PL współzawodnictwo ró żnych użytkowników w zakresie  zaopatrzenia w wod ę będzie równie ż 
dotyczyło ludności wiejskiej i gospodarki rolnej. 
Ekosystemy le śne i leśnictwo maj ą duże znaczenie na wielu obszarach wiejskich. Zmiany 
klimatu zwi ększą ryzyko wyst ąpienia anomalii, takich jak burze, po żary, wyst ępowanie 
szkodników i chorób wp ływających na wzrost drzew i produkcj ę leśną. Będzie to 
oddziaływać na rentowno ść ekonomiczn ą leśnictwa, szczególnie na obszarach po łudniowych, 
oraz na mo żliwość zapewniania przez lasy funkcji w zakresie ochrony środowiska, w tym 
funkcji poch łaniania dwutlenku w ęgla.  
Tendencja do zmniejszania si ę pokrywy śnieżnej na obszarach górskich b ędzie negatywna w 
skutkach dla turystyki zimowej oraz dl a sektorów gospodarki wiejskiej zale żnych 
bezpośrednio od dochodów z turystyki. Mo że tak by ć również w przypadku obszarów 
zmagających się z niedoborem wody, podczas gdy na  obszarach wiejskich w innych 
regionach UE cieplejszy klimat mo że stworzy ć nowe mo żliwości turystyczne.  
2.4. Zdolność adaptacyjna, wra żliwość i zróżnicowanie regionalne 
Dostosowywanie si ę do warunków pogodowych stanowi ło zawsze cz ęść prowadzenia 
działalności rolnej i, w pewnym stopniu, adaptacja do zmian klimatu opiera si ę na tych 
samych zasadach co adaptacja do krótkoterminowych waha ń pogodowych. Adaptacja technik 
agronomicznych i strategii rolnych sta ła się już faktem. W nadchodz ących dziesi ęcioleciach 
skala zmian klimatu mo że jednak przekracza ć zdolności adaptacyjne wielu rolników.  
Wrażliwość gospodarstw rolnych jest ró żna w całej UE, w zale żności od stopnia nara żenia na 
niekorzystny wp ływ klimatu oraz od kontekstu spo łeczno-gospodarczego. Istniej ące warunki 
agroekologiczne oraz do świadczenie w radzeniu sobie ze zmieniaj ącymi się warunkami 
pogodowymi maj ą wpływ na zdolno ść adaptacyjn ą rolników. Czynniki spo łeczno-
ekonomiczne okre ślające tę zdolność adaptacji są następujące:  
– Cechy charakterystyczne gos podarstwa rolnego, takie ja k rodzaj produkcji, wielko ść 
gospodarstwa, intensywno ść produkcji;  
– Różnorodność upraw i systemów chowu oraz istnienie innych, pozarolniczych źródeł 
dochodów; 
– Dostęp do istotnych informacji, posiadanie narz ędzi i wiedzy z zakresu tendencji 
klimatycznych i rozwi ązań adaptacyjnych; rola pe łniona przez us ługi doradcze w 
ułatwianiu adaptacji; 
– Ogólna sytuacja spo łeczno-gospodarcza, rolnicy o ograniczonych zasobach lub żyjący na 
oddalonych obszarach wiejskich, które s ą najbardziej wra żliwe; 
– Dostęp do technologii i mo żliwości infrastruktury.  
Oczekuje si ę, że zróżnicowanie skutków zmian klimatu powi ększy różnice między regionami 
i uwypukli nierówno ści ekonomiczne pomi ędzy europejskimi obszarami wiejskimi. W 
perspektywie d ługoterminowej presja klimatu mo że doprowadzi ć do większej marginalizacji 
rolnictwa lub nawet do porzucenia gruntów rolnych w niektórych cz ęściach UE, podczas gdy 
w innych cz ęściach mo żna będzie zaobserwowa ć poprawę sytuacji rolnictwa i zwi ększenie 
dochodów rolnych. Mog łoby to znacznie wp łynąć na krajobraz i bioró żnorodność oraz na 
ogólny rozwój regionów europejskich.  
PL 7   PL 2.5. Skutki dla rolnictwa i bezpiecze ństwa zaopatrzenia w żywność w skali 
światowej 
Zmiany klimatu stwarzaj ą dodatkow ą perspektyw ę dla ogólno światowego wyzwania, jakim 
jest zwiększenie produkcji rolnej dostosowane do prognozowanego wzrostu liczby ludno ści, 
poprzez zagwarantowanie bezpiecze ństwa zaopatrzenia w żywność i środków utrzymania na 
obszarach wiejskich, przy jednoczesnym powszechnym przestrzeganiu wysokich norm ochrony środowiska.  
W regionach oko łorównikowych, gdzie znajduje si ę większość krajów rozwijaj ących się, 
nawet niewielkie dodatkowe ocieplenie  spowoduje zmniejszenie plonów i wi ększą ich 
zmienność, co będzie miało poważne lokalne konsekwe ncje dla bezpiecze ństwa zaopatrzenia 
w żywność. Negatywne skutki dla plonów w rolnictwie pog łębią się wskutek cz ęstszych 
ekstremalnych zjawisk pogodowych. Mo że to spotęgować uzależnienie od importu żywności 
oraz zwiększyć liczbę
 ludzi nara żonych na ryzyko g łodu.  
W odniesieniu do wy ższych szeroko ści geograficznych w najbli ższych kilku dziesi ęcioleciach 
spodziewany jest wzrost wydajno ści produkcyjnej. Z wyj ątkiem zmian w produkcji na 
poziomie regionalnym, w nadchodz ących dwóch lub trzech dekadach ca łkowita 
ogólnoświatowa produkcja nie b ędzie zagro żona i najprawdopodobniej nad ąży za 
zwiększonym zapotrzebowaniem na żywność, towarzysz ącym wzrostowi liczby ludno ści na 
świecie. Jednak obecne prognozy nie zawsze bior ą w pełni pod uwag ę niektóre zagro żenia 
związane z ekstremalnymi zjawis kami pogodowymi oraz z wyst ępowaniem szkodników i 
chorób, co mog łoby pogorszy ć aktualny obraz wp ływu klimatu na wydajno ść produkcji w 
krajach rozwini ętych i rozwijaj ących się. Ponadto pocz ąwszy od drugiej po łowy obecnego 
stulecia, ogólno światowa wydajno ść produkcji rolnej mo że zacząć spadać. 
Zmiany w potencjale produkcji rolnej w ró żnych częściach świata w po łączeniu z coraz 
częstszymi ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi mog ą doprowadzi ć do większej 
zmienności produkcji, przyczyniaj ącej się do wzrostu niestabilno ści cen i zmian w obrocie 
handlowym.  
3. ADAPTACJA ROLNICTWA UNIJNEGO DO ZMIAN KLIMATU  
Środki adaptacyjne w dzie dzinie rolnictwa obejmuj ą zarówno rozwi ązania technologiczne, 
jak i usprawnienia w strukturach i pr owadzeniu gospodarstwa, oraz zmiany na p łaszczyźnie 
politycznej, takie jak opracowanie planów adap tacji. W perspektywie krótkoterminowej 
samodzielna adaptacja na poziomie gospodarstwa mo że być wystarczaj ąca, ale w 
perspektywie d ługoterminowej niezb ędna będzie adaptacja w formie zmian technologicznych 
i strukturalnych. B ędzie to wymaga ło zaplanowanych strategii opieraj ących się na analizie 
uwarunkowa ń lokalnych i regionalnych. 
3.1. Adaptacja na poziomie gospodarstw 
W całej UE mo żna zaobserwowa ć nieprzerwan ą ewolucj ę modeli upraw, praktyk 
prowadzenia gospodarstwa i u żytkowania gruntów, co cz ęściowo wynika ze zmian klimatu. 
Takie dzia łania adaptacyjne na poziomie gospodarstw maj ą na celu zwi ększenie wydajno ści 
produkcyjnej i sprostanie istniej ącym warunkom klimatycznym or az wykorzystanie aktualnej 
wiedzy i do świadczenia rolników. W czasie nadchodz ących dziesi ęcioleci adaptacja b ędzie 
musiała prawdopodobnie wykroczy ć poza dostosowanie bie żących praktyk. Prawdopodobne 
krótko- i średnioterminowe rozwiązania adaptacyjne  będą zawierać:  
PL 8   PL – Dostosowanie terminów czynno ści uprawowych, takich jak sadzenie, siew i zabiegi 
pielęgnacyjne;  
– Rozwiązania techniczne, takie jak ochrona  sadów przed szkodami spowodowanymi 
przymrozkami lub usprawnien ie systemów wentylacji i ch łodzenia w zagrodach dla 
zwierząt; 
– Wybór upraw i odmian lepiej dos tosowanych do spodziewanej d ługości okresu 
wegetacyjnego i dost ępności wody, oraz bardziej odpornych na nowe warunki temperatury 
i wilgotno ści; 
– Adaptacja upraw przy wykorzystaniu istniej ącej różnorodności genetycznej oraz nowych 
możliwości oferowanych przez biotechnologi ę; 
– Większa skuteczno ść kontroli szkodników i chorób dzi ęki lepszemu monitorowaniu, 
stosowaniu p łodozmianu zró żnicowanych upraw i zintegro wanym metodom walki ze 
szkodnikami; 
– Bardziej efektywne wykorzystanie wody poprzez ograniczenie strat wody, popraw ę 
praktyk nawadniania, recykling wody i jej magazynowanie;  
– Poprawa u żytkowania gleby poprzez zwi ększoną retencję wody w celu zatrzymania wody 
w glebie oraz zachowanie krajobrazu poprzez utrzymanie cech krajobrazu zwi ązanych z 
jego funkcj ą dostarczania schronienia zwierz ętom hodowlanym; 
– Wprowadzenie ras zwierz ąt hodowlanych bardziej odpornych na upa ł oraz odpowiednie 
dostosowanie modeli od żywiania zwierz ąt w warunkach stresu termicznego. 
Rozwiązania te, stosowane oddzielnie lub łącznie, dysponuj ą znacznym potencja łem, aby sta ć 
się przeciwwag ą dla niekorzystnych zmian klimatu i pozwoli ć wykorzysta ć pozytywne skutki 
takich zmian. Wiele wariantów takiej adaptacji rolnicy mog ą wprowadza ć już dzisiaj lub w 
najbliższej przysz łości, pod warunkiem, że będą dysponowa ć wystarczaj ącą wiedzą i 
wskazówkami. Zagro żenia związane z klimatem s ą jednak tylko jednym z elementów 
wpływających na decyzje rolników, którzy bior ą pod uwag ę wiele innych wzgl ędów 
społeczno-gospodarczych i rynkowych. 
Sprostanie rosn ącej zmienno ści klimatycznej b ędzie trudniejsze ni ż dostosowywanie do 
stopniowych zmian średnich zmiennych klimatycznych. Mo że to wymaga ć zwrócenia 
większej uwagi na zapewnienie stabilno ści oraz zdolno ści adaptacyjnej produkcji rolnej i 
dochodów rolników w regionach szczególnie wra żliwych. Konieczne mo że stać się 
zróżnicowanie dzia łalności rolnej gospodarstw i ich dochodów, z towarzysz ącymi mu 
zasadniczymi zmianami w strukturze gospoda rstw oraz, w niektórych przypadkach, 
dodatkowymi inwestycjami. 
3.2. Adaptacja na poziomie sektora 
Samodzielna adaptacja na poziomie gospodarstwa mo że nie wystarczy ć, w przypadku gdy 
skutki zmian klimatu stopniowo stan ą się coraz bardziej dotkliwe. Odpowied ź o zasięgu 
sektorowym, dopasowana do ró żnorodności rolnictwa na poziomie regionalnym i lokalnym i 
kierowana przez organy publiczne, mo że okazać się niezbędna, aby u łatwić szeroko zakrojone 
i lepiej skoordynowane dzia łanie adaptacyjne oraz aby unikn ąć błędów, które mog łyby mieć 
poważne konsekwencje dla środowiska i gospodarki. 
PL 9   PL Krajowe i regionalne strategie adaptacyjne mog ą dostarczy ć spójnych ram w celu 
umożliwienia adaptacji. Pa ństwa członkowskie UE s ą w różnych fazach przygotowania i 
opracowania krajowych strategii adaptacyjnych, w tym w odniesieniu do  sektora rolnictwa. 
Strategie adaptacyjne mog ą podnieść świadomość rolników w zakresie przewidywanych 
zmian, zach ęcić do wczesnego dzia łania i ułatwić znalezienie w łaściwych odpowiedzi i 
rozwiązań o długoterminowej rentowno ści. Partnerzy spo łeczni w sektorze rolnym mog ą 
sprzyjać takim strategiom adaptacyjnym i powinni w zwi ązku z tym uczestniczy ć w tym 
procesie.  
Działania adaptacyjne na poziomie sektora mog ą obejmowa ć:  
– Zidentyfikowanie obszarów i sektorów szczególnie wra żliwych oraz ocen ę potrzeb i 
możliwości w zakresie zmiany upraw i odmian w odpowiedzi na tendencje klimatyczne,  
– Wsparcie dla bada ń naukowych z dziedziny rolnictwa i produkcji do świadczalnej maj ącej 
na celu selekcj ę upraw i rozwój odmian najlepiej dostosowanych do nowych warunków,  
– Tworzenie potencja łu adaptacyjnego, dzi ęki podniesieniu świadomości i dostarczeniu 
najistotniejszych inform acji i porad w zakresie prowadzenia gospodarstwa, 
– Zwiększenie inwestycji przeznacz onych na podniesienie wydajno ści infrastruktury 
nawadniania i technologie w ykorzystania wody, jak równie ż na gospodarowanie zasobami 
wodnymi,  
– Opracowanie planów nawadniania, opieraj ących się na szczegó łowych ocenach ich 
skutków, dost ępności wody w przysz łości i zapotrzebowania ró żnych użytkowników na 
wodę, z uwzględnieniem równowagi pomi ędzy podażą a popytem, 
– Rozwój instrumentów zarz ądzania ryzykiem i zarz ądzania kryzysowego w celu sprostania 
skutkom ekonomicznym zjawis k spowodowanych klimatem. 
Planowanie na skal ę sektora i rozszerzone dora dztwo jest konieczne ze wzgl ędu na to, że 
niektóre środki dostosowania si ę do nowych warunków klimatycznych b ędą prawdopodobnie 
kosztowne oraz b ędą wymaga ć znacznych inwestycji ze strony rolników. Niektóre środki 
adaptacyjne mog ą również pomagać w utrzymaniu dochodów rolników w perspektywie 
długoterminowej, ale wi ązać się z większym ryzykiem w perspekt ywie krótkoterminowej. 
Nowe odmiany lub uprawy mog ą na przyk ład wymaga ć zastosowania szczególnych 
technologii lub marketin gu, a realizacja tego b ędzie wymaga ła czasu.  
Planowanie uwzgl ędniające adaptacj ę jest rodzajem wyzwania, gdy ż tendencje klimatyczne i 
ich szczególne lokalne skutki pozostaj ą niepewne, co utrudnia zidentyfikowanie optymalnych 
zmian w rolnictwie. Aby móc przebiega ć pomyślnie, plany adaptacyjne musz ą być 
uruchamiane we wczesnej fazie i by ć na tyle elastyczne, by sprosta ć brakowi pewno ści.  
4. WPR  – WKŁAD DO ADAPTACJI  
Przewidywane tendencje klimatyczne mog ą wpłynąć na realizacj ę celów WPR dotycz ących 
zapewnienia dost ępności żywności w wystarczaj ącej ilości oraz po rozs ądnych cenach, 
przyczyniaj ąc się do rentowno ści gospodarstw i obszarów wiejskich oraz wspieraj ąc 
przyjazne dla środowiska praktyki rolne. G łównym celem adaptacji rolnictwa unijnego jest 
PL 10   PL przystosowanie si ę do waha ń klimatycznych, op łacalność społeczno-gospodarcza rolnictwa i 
obszarów wiejskich oraz spójno ść z celami w zakresie ochrony środowiska.  
Aktualna wspólna polityka rolna zabezp iecza w stopniu podstawowym dochody rolników, 
dostarczaj ąc również ram dla zrównowa żonego zarz ądzania środowiskiem naturalnym, w 
którym prowadzona jest dzia łalność rolnicza. Dzi ęki przejściu z systemu pomocy zwi ązanej z 
produkcją do systemu pomocy niezwi ązanej z wielko ścią produkcji, rolnicy s ą w stanie 
sprostać zewnętrznym wymaganiom, sygna łom rynkowym i ewolucjom wynikaj ącym ze 
zmian klimatu. Polityka rozwoju obszarów wiejskich oferuje pa ństwom cz łonkowskim szereg 
środków, dzi ęki którym mog ą one w ukierunkowany sposób wesprze ć działalność 
przyczyniaj ącą się do dostosowania si ę do zmian klimatu. 
Ocena funkcjonowania WPR stanow i kolejny krok w kierunku zrównowa żonego rolnictwa, 
kładąc specjalny nacisk na łagodzenie zmian klimatu i adaptacj ę, ochron ę wody i 
bioróżnorodności, na co zosta ły przyznane dodatkowe środki z puli przezn aczonej na rozwój 
obszarów wiejskich. W okresie do ko ńca 2013 r. wyzwanie dla Unii Europejskiej i jej pa ństw 
członkowskich stanowi mo żliwie jak najlepsze wykorzystanie narz ędzi dostępnych w ramach 
WPR we wspieraniu adaptacji i jest to okazja, z której nale ży skorzysta ć. 
5. KIERUNKI STRATEGII ADAPTACYJNEJ W ROLNICTWIE  
5.1. Priorytetowy charakter środków typu „no regret” 
W obliczu charakterystycznej dla obecnej sytuacji niepewno ści priorytetowe traktowanie 
rozwiązań typu „no regret” w kontek ście działania adaptacyjnego b ędzie najbardziej 
opłacalne. Jest to wybór, który pomo że sprostać różnorodnym prawd opodobnym zmianom i 
który doprowadzi do wzajemnych korzy ści o charakterze spo łeczno-gospodarczym lub 
środowiskowym. W odniesieni u do sektora rolnictwa oznacza to wzmocnienie zdolno ści 
adaptacyjnej ekosystemów rolnych poprzez bardziej zrównowa żone wykorzystanie zasobów 
naturalnych, w szczególno ści wody i gleby. Chroni ąc zasoby naturalne, stanowi ące podstaw ę 
rolnictwa, sektor ten skuteczniej mo że budowa ć swoją zdolność adaptacji do zmian klimatu. 
Taka odpowied ź zagwarantuje, że decyzje dotycz ące zarządzania, wdra żane w ci ągu 
następnych dziesi ęcioleci, nie b ędą mogły negatywnie wp ływać na możliwość sprostania 
potencjalnie powa żnym skutkom zmian klimatu w pó źniejszym okresie tego stulecia.  
Zgodnie z bia łą księgą zatytułowaną „Adaptacja do zmian klimatu: europejskie ramy 
działania” nale ży równie ż ocenić, które z wymogów dotycz ących gospodarki wodnej 
zasługują na lepsze uwzgl ędnienie w odno śnych instrumentach wspólnej polityki rolnej. 
Środki adaptacyjne dotycz ące rolnictwa mog ą zostać również uwzględnione przy wdra żaniu 
na szczeblu krajowym ramowej dyrektywy wodnej i dyrektywy o powodziach. 
5.2. Wzmocnienie roli rolnictwa w świadczeniu funkcji ekosystemu 
Uwzględniając spodziewane skutki, jakie zmiany klimatu wywr ą na europejskie systemy 
hydrologiczne, siedliska i bioró żnorodność, zachowanie ekosystemów dzi ęki gospodarowaniu 
gruntami rolnymi odgrywa zasadnicz ą rolę w tworzeniu ogólnej zdolno ści adaptacji do zmian 
klimatu. Rolnictwo mo że na przyk ład przyczynia ć się do zarządzania dzia łami wodnymi, 
ochrony siedlisk i bioró żnorodności, jak równie ż do zachowania i odbudowy krajobrazów 
wielofunkcyjnych. Migr acja gatunków mo że być między innymi u łatwiona dzi ęki stworzeniu 
sieci korytarzy ekologicznych w obr ębie gruntów rolnych, a wykorzy stywanie retencji wodnej 
pastwisk mo że przyczyni ć się do zmniejszenia zagro żenia powodziowego. Potencjalne 
PL 11   PL znaczenie rolnictwa w oferowaniu takiej infrastruktury ekologicznej mog łoby zosta ć 
docenione i ulec w przysz łości wzmocnieniu. 
Obecne środki rolno- środowiskowe przyczyniaj ą się do realizacji tego celu, ale mog ą okazać 
się niewystarczaj ące we wzmacnianiu wzajemnych po łączeń między obszarami ochrony 
bioróżnorodności. W tym kontek ście stosowanie środków na rzecz rozwoju obszarów 
wiejskich na szczeblu terytorialnym, wykraczaj ącym poza poziom gospodarstw 
indywidualnych, mo że być uznać za pomocne w pomy ślnie realizowanej adaptacji. 
5.3. Wzmocnienie zdolno ści adaptacji infrastruktury rolnej 
Rolnictwo jako system produkcji jest zale żne od środków trwa łych (np. urz ądzenia, budynki, 
maszyny) i infrastruktury, które mog ą ucierpieć wskutek ekstremalnych zjawisk pogodowych. 
Potencjalne straty ekonomiczne s powodowane takimi zjawiskami mog ą budzić poważne 
zaniepokojenie w sektorze, w szczególno ści dlatego, że wartość środków trwa łych w 
rolnictwie jest znaczna w porównaniu ze średnią roczną produkcj ą i dochodem z 
gospodarstwa. Aby zaradzi ć potencjalnym stratom konieczne jest zatem dalsze rozwijanie 
działań zapobiegawczych i opracowywanie in strumentów dopasowanych do specyfiki 
regionalnej.  
5.4. Rozwój synergii mi ędzy adaptacj ą i łagodzeniem skutków zmian klimatu 
Działalność rolnicza jest źródłem znacznych emisji podtlenku azo tu i metanu, co przyczynia 
się do globalnego ocieplenia. Rolnictwo w Unii Europejskiej mo że przyczynia ć się do 
łagodzenia skutków zmian klimatu poprzez zmniejszenie emisji, produkcj ę energii ze źródeł 
odnawialnych i produkty ekologiczne oraz sk ładowanie dwutlenku w ęgla w glebach 
użytkowanych rolniczo.  
W celu podj ęcia podwójnego wyzwania, polegaj ącego na ograniczeniu emisji gazów 
cieplarnianych przy jednoczesnym radzeniu sobie ze skutkami zmian klimatu, konieczne będzie zapewnienie w jak najwi ększym zakresie synergii mi ędzy przystosowaniem si ę do 
zmian klimatu a łagodzeniem ich skutków. Nale ży określić i wspiera ć środki dostarczaj ące 
wzajemnych korzy ści w zakresie ograniczenia emisji i zwi ększenia zdolno ści adaptacji 
rolnictwa. Obejmuje to mi ędzy innymi praktyki uprawowe gleby, które pomagaj ą zatrzyma ć 
węgiel organiczny w glebie i zwi
ększyć jego poziom oraz ochron ę pastwisk i zarz ądzanie 
nimi. Rolnictwo ekologiczne ma potencjalne znaczenie dla łagodzenia skutków zmian 
klimatu, dzi ęki efektywnemu obiegowi sk ładników od żywczych i zwi ązanym z nim metodom 
użytkowania gleby. Poniewa ż zazwyczaj wi ąże się ono z wi ększą różnorodnością i wyższym 
poziomem wiedzy na temat funkcjonowan ia ekosystemów rolnych, dysponuje te ż 
prawdopodobnie wi ększą zdolnością adaptacji do zmian klimatu.  
Przy podejmowaniu decyzji o odpowiednich środkach nale ży uwzględniać możliwe 
rozbieżności pomiędzy celami i przewidywa ć, w niektórych przypadkach, konieczno ść 
poszukiwania kompromisu. W celu wdro żenia tych środków pa ństwa członkowskie mog ą 
wykorzystywa ć fundusze przeznaczone na rozwój obszarów wiejskich.  
5.5. Zwiększenie zdolno ści adaptacyjnej rolników 
Wzmocnienie zdolno ści adaptacyjnej rolników jest warunkiem niezb ędnym dla trwa łej 
adaptacji do zmian klimatu w rolnictwie. Za pewnianie rolnikom i pracownikom rolnym 
lepszych informacji i skuteczniejszego doradztwa w kwestiach zwi ązanych z klimatem jest 
niezwykle istotne z punktu widzenia motyw acji i przygotowania do adaptacji. Dost ępne są 
PL 12   PL różnorodne środki, takie jak odpowiednie szkoleni a, prasa specja listyczna oraz mo żliwość 
korzystania z technol ogii komunikacyjnych. Wa żne jest równie ż włączenie tematyki 
dotyczącej zmian klimatu do progr amów edukacyjnych dla m łodych rolników, pracowników 
rolnych i praktykantów. Us ługi doradztwa rolnego powinny by ć rozwijane, tak aby mog ły 
stać się instrumentem rozpowszechniania informacji dotycz ących konkretnych regionów i 
praktycznych rozwi ązań adaptacyjnych, udoskonalaj ących narz ędzia, dzięki którym rolnicy 
będą w stanie sprosta ć przyszłym zmianom.  
Środki przyj ęte w wyniku oceny funkcjonowania WPR stwarzaj ą dodatkowe mo żliwości w 
ramach polityki rozwoju obszarów wiej skich co do finansowania programów 
upowszechniania i programów szkoleni owych oraz co do korzystania z us ług doradztwa 
rolnego. 
5.6. Ułatwianie wspó łpracy mi ędzy państwami cz łonkowskimi 
Należy popiera ć rozwijanie krajowych i regi onalnych programów i refleksj ę polityczn ą nad 
adaptacją do zmian klimatu. Wymiana informacji pomi ędzy państwami cz łonkowskimi, 
dotyczących podej ścia, doświadczenia i najlepszych praktyk w rozwi ązaniach adaptacyjnych 
w sektorze rolnym, mo że przyczyni ć się do rozwoju praktyk uprawowych i systemów 
produkcji najlepiej dostosowanych do spodz iewanych tendencji klimatycznych. Grupa 
robocza ds. rolnictwa, wspieraj ąca zespó ł kierujący ds. oddzia ływania i adaptacji, 
zaproponowana w bia łej księdze, powstanie do ko ńca 2009 r. 
Inicjatywa Komisji dotycz ąca stworzenia systemu wymia ny informacji (Clearing House 
Mechanism), b ędącego szerok ą platform ą służącą wymianie informacji na temat skutków 
zmian klimatu i wra żliwości, będzie musia ła zawiera ć również część poświęconą dzieleniu si ę 
rozwiązaniami opracowanymi na szczeblu krajowym, wynikami z realizacji projektów i 
najlepszymi praktykami stosowa nymi w sektorze rolnictwa.  
5.7. Rozwój bada ń dotyczących klimatu i rolnictwa 
Planowanie adaptacji do zmian klimatu w rolnictwie nie mo że opierać się wyłącznie na 
wiedzy o globalnych uwarunkowaniach klimatycznych, ale wymaga szczegó łowych 
informacji o ich skutkach na poziomie regionalnym oraz wnikliwej oceny wariantów adaptacyjnych i ich wykonalno ści na poziomie lokalnym i na poziomie gospodarstwa rolnego. 
Zasadnicze znaczenie ma udoskonalenie i uszczegó łowienie oceny spodziewanych skutków 
zmian klimatu i spodziewanej wra żliwości opracowanej w horyzoncie czasowym i uj ęciu 
przestrzennym oraz lepsze zrozumienie wzajemnych zale żności pomiędzy rolnictwem a 
klimatem. Opublikowany niedawno komunikat Komisji w sprawie bada ń naukowych w 
dziedzinie rolnictwa
2 dokonuje analizy potrzeb i kierunków unijnych bada ń naukowych i 
innowacji w dziedzinie zmian klimatu, z uwzgl ędnieniem sektora rolnictwa. Zmiany klimatu 
zostały uznane za obszar priorytetowy przez Sta ły Komitet ds. Bada ń Naukowych w 
Dziedzinie Rolnictwa (SCAR), który potwierdzi ł istnienie znacznych niedoci ągnięć w 
koordynacji dzia łań badawczych na szczeblu europejskim. Powo łano grup ę roboczą 
składającą się z osób zarz ądzających programami krajowymi, której zadaniem b ędzie 
przeanalizowanie, w jaki sposób zmiany klimatu oddzia ływają na rolnictwo oraz okre ślenie, 
w jaki sposób rolnictwo mo że odpowiednio dostosowa ć się do tych zmian oraz z łagodzić ich 
skutki. 
                                                 
2 COM(2008) 862 „W kierunku spójnej strategii dla Europejskiej Agendy Bada ń Naukowych w 
dziedzinie Rolnictwa”. 
PL 13   PL Ponadto, poniewa ż obszary wiejskie s ą bardziej nara żone na zagro żenia spowodowane 
zmianami klimatu, a znaczna cz ęść rolniczej Europy charakteryzuje si ę obecnie ekonomiczn ą 
wielofunkcyjno ścią, istotne jest zintegrowane zroz umienie skutków zmian klimatu dla 
gospodarki rolnej i ludno ści wiejskiej. Mo żna równie ż rozwijać badania spo łeczno-
ekonomiczne dotycz ące wyzwania, jakim s ą zmiany klimatu, i ich wp ływu na zrównowa żony 
charakter rolnictwa. 
Wyzwanie, jakie stanowi ą zmiany klimatu, stwarza na nowo potrzeb ę prowadzenia ci ągłych 
badań w dziedzinie rolnictwa, zarówno na poz iomie unijnym jak i krajowym, na przyk ład w 
zakresie rozwoju upraw, odmian ro ślin i stad zwierz ąt lepiej dostosowanych do przysz łych 
warunków. Łagodzenie skutków zmian klimatu powinno by ć również wspomagane 
badaniami naukowymi, których celem b ędzie opracowanie odpowiednich i przyst ępnych 
cenowo technologii i innowacji. Zbli żająca się okresowa ocena siódmego programu 
ramowego stwarza mo żliwość zweryfikowania  równowagi pomi ędzy priorytetami 
tematycznymi oraz rozpatrzenia w tym kontek ście kwestii wsparcia bada ń naukowych w 
dziedzinie klimatu i rolnictwa. 
Podstawowym wyzwaniem jest zatem zintegrowanie rezultatów bada ń z zakresu agronomii i 
agrofizyki z wiedz ą, jaką dysponuj ą rolnicy, tak aby opracowa ć solidne strategie adaptacyjne, 
które, w odniesieniu do ró żnych mo żliwych wariantów dotycz ących klimatu i kwestii 
społeczno-ekonomicznych, b ędą w stanie zminimalizowa ć negatywne skutki zmian klimatu. 
System doradztwa rolniczego mo że stanowi ć w tym kontek ście niezwykle wa żne narzędzie. 
Równie wa żne jest wzmocnienie zdolno ści instytucji regional nych do wykorzystywania 
odpowiednich narz ędzi w zajmowaniu si ę problematyk ą zmian klimatu. Partnerstwo 
pomiędzy krajowymi i regionalnymi instytucjami badawczymi, us ługi doradcze i partnerzy 
społeczni w rolnictwie, jak równie ż tworzenie region alnych sieci informacji dla ludno ści 
wiejskiej, b ędzie pomocne w okre śleniu odpowiedniej strategii dla sytuacji lokalnej.  
5.8. Opracowanie wska źników wra żliwości 
Można rozwa żyć opracowanie specjalnych wska źników dla rolnictwa,  takich jak wska źnik 
zdolności adaptacyjnej i wra żliwości. Zidentyfikowanie stopnia wra żliwości należałoby 
przeprowadzi ć w małej skali przestrzennej, w oparciu o aktualne nara żenie na wahania 
klimatyczne i zagro żenia naturalne oraz o scenariusze zmian w uwarunkowaniach 
pogodowych. Stworzenie wska źnika wra żliwości, uwzgl ędniającego aspekt zdolno ści 
adaptacyjnej, b ędzie wymaga ło podejścia wielop łaszczyznowego, łączącego czynniki 
klimatyczne, środowiskowe i spo łeczno-ekonomiczne. 
6. WNIOSKI  
Zmiany klimatu wymagaj ą od rolników dostosowania si ę w sytuacji, gdy oczekuje si ę od nich 
jednocześnie ograniczenia emisji g azów cieplarnianych na poziomie gospodarstwa oraz 
poprawy efektywno ści środowiskowej rolnictwa. Opr acowanie stopniowo zmieniaj ącej się i 
kompleksowej odpowiedzi na zmiany klimatu jest niezb ędne, aby utrzyma ć zdolność 
adaptacji i konkurencyjno ść rolnictwa unijn ego, tak aby mog ło nadal spe łniać rolę dostawcy 
wysokiej jako ści żywności, usług związanych z ochron ą środowiska i krajobrazem, jak 
również mieć swój udzia ł w zrównowa żonym rozwoju obszarów wiejskich w UE. Zmiany 
klimatu stwarzaj ą dodatkow ą perspektyw ę dla wyzwania, jakim jest bezpiecze ństwo 
zaopatrzenia w żywność. 
PL 14   PL Adaptacja jest procesem d ługotrwałym, który b ędzie musia ł w nadchodz ących 
dziesięcioleciach ulega ć zmianom zgodnym z tendencjami klimatycznymi, tworz ąc rosnący 
kapitał wiedzy i do świadczenia praktycznego. W procesie tym wa żne jest dalsze uczestnictwo 
ludności wiejskiej w dyskusji nad potrzebami zwi ązanymi z adaptacj ą i dzielenie si ę dobrymi 
praktykami, poniewa ż zmiany na poziomie gospodarstwa rolnego stanowi ą zasadniczy 
element adaptacji. 
W kontek ście przegl ądu wspólnej polityki rolnej po 2013 r. nale ży przeanalizowa ć potrzebę 
zapewnienia dogodnych warunków adaptacji roln ictwa i obszarów wiejskich. Efektywna 
adaptacja i wprowadzenie nowyc h technologii, które przyczyniaj ą się zarówno do łagodzenia 
skutków zmian klimatu, jak i do rentowno ści gospodarstw w perspektywie d ługoterminowej, 
będą wymaga ły wysiłku w zakresie inwestycji i planowania, przekraczaj ącego możliwości 
indywidualnych gospodarstw. Organy publiczne powinny odegra ć rolę do odegrania we 
wspieraniu polityki dotycz ącej adaptacji do zmian klimatu i u łatwianiu jej realizacji.