Komunikat Komisji w sprawie

planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich

I.Wprowadzenie

Bałkany Zachodnie są integralną częścią Europy, a dla Unii Europejskiej stanowią priorytet o geostrategicznym znaczeniu. Jak stwierdziła przewodnicząca Ursula von der Leyen w swoim orędziu o stanie Unii z dnia 14 września 2020 r., „przyszłość całego tego regionu leży w Unii Europejskiej”. Podczas pandemii COVID-19 wyraźnie wykazano bliskie relacje między UE a Bałkanami Zachodnimi. Chociaż UE sama dotkliwie odczuła skutki pandemii, udzieliła niezbędnego i bezprecedensowego wsparcia Bałkanom Zachodnim zgodnie z komunikatem Komisji z dnia 29 kwietnia oraz deklaracją ze szczytu w Zagrzebiu z dnia 6 maja 2020 r.

COVID-19 powoduje ogromne zakłócenia w gospodarkach Bałkanów Zachodnich, które już wcześniej wykazywały opóźnienie, jeśli chodzi o konwergencję gospodarczą z UE. Region nadal borykał się z wyzwaniami wynikającymi z niskiej konkurencyjności, wysokiego bezrobocia i znaczącego drenażu mózgów. Potrzeba zintensyfikowania starań na rzecz konwergencji poprzez wdrożenie reform strukturalnych, przezwyciężenie słabości strukturalnych, wzmocnienie potencjału innowacyjnego oraz przyspieszenie transformacji ekologicznej i cyfrowej, również w świetle ich przyszłości w UE, jest pilniejsza niż kiedykolwiek.

Celem niniejszego planu gospodarczo-inwestycyjnego jest zatem pobudzenie długoterminowego ożywienia gospodarczego – wspieranego dzięki transformacji ekologicznej i cyfrowej – prowadzącego do trwałego wzrostu gospodarczego, wdrożenia reform niezbędnych do poczynienia postępów na drodze do UE oraz zbliżenia Bałkanów Zachodnich do jednolitego rynku UE. Służy on uwolnieniu niewykorzystanego potencjału gospodarczego regionu oraz znaczących możliwości zwiększenia wewnątrzregionalnej współpracy gospodarczej i wymiany handlowej. Ten zamieszkały przez prawie 18 milionów osób region jest ważnym rynkiem dla UE i strefą tranzytową dla towarów europejskich i międzynarodowych, posiada też wykwalifikowaną siłę roboczą dla gotowych do inwestowania przedsiębiorstw. Bałkany Zachodnie mają zatem do odegrania kluczową rolę w globalnych łańcuchach wartości, które zaopatrują UE, i rolę tę można jeszcze wzmocnić. W dłuższej perspektywie przyczyni się to również do strategicznej autonomii UE.

W niniejszym planie gospodarczo-inwestycyjnym określono istotny pakiet inwestycyjny dla regionu. Opracowano go na podstawie opartego na wynikach i ukierunkowanego na reformy wniosku dotyczącego Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej III (IPA III) oraz wzmocnionych instrumentów służących wspieraniu inwestycji sektora publicznego i prywatnego.

Z zastrzeżeniem przyjęcia kolejnych wieloletnich ram finansowych i związanych z nimi podstaw prawnych Komisja proponuje uruchomienie do 9 mld EUR ze środków IPA III na lata 2021–2027 w celu wsparcia konwergencji gospodarczej z UE, przede wszystkim poprzez inwestycje oraz wsparcie konkurencyjności i wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu, zrównoważonej łączności oraz dwojakiej transformacji – ekologicznej i cyfrowej. Komisja proponuje, aby zdecydowana większość tego wsparcia została skierowana na kluczowe inwestycje produkcyjne i zrównoważoną infrastrukturę na Bałkanach Zachodnich. Ponadto zdolność inwestycyjną regionu należy zwiększyć, uruchamiając nowy instrument gwarancyjny dla Bałkanów Zachodnich, z ambitnym założeniem zwiększenia inwestycji potencjalnie do 20 mld EUR.

Priorytetem jest lepsze połączenie gospodarek Bałkanów Zachodnich – zarówno w obrębie regionu, jak i z UE. Wymaga to silnego zaangażowania ze strony Bałkanów Zachodnich na rzecz realizacji podstawowych reform, pogłębienia regionalnej integracji gospodarczej oraz budowy wspólnego rynku regionalnego na podstawie dorobku prawnego UE, aby region stał się bardziej atrakcyjnym obszarem dla inwestycji. UE będzie dążyć do zbliżenia regionu do jednolitego rynku UE. Ponadto Bałkany Zachodnie mogą odnieść ogromne korzyści ze wzmożonych starań mających na celu przezwyciężenie spuścizny przeszłości, zwłaszcza w odniesieniu do normalizacji stosunków między Serbią a Kosowem, oraz pomyślnego zakończenia wspieranego przez UE dialogu.

W Europejskim Zielonym Ładzie zaproponowano plan wspólnego działania, którego celem jest sprostanie wyzwaniom związanym z transformacją ekologiczną, zmianą klimatu, utratą różnorodności biologicznej oraz nadmiernym wykorzystaniem zasobów i zanieczyszczeniem, a także oddzieleniem wzrostu gospodarczego od wykorzystania zasobów i degradacji środowiska. Szczególną uwagę należy zwrócić na zobowiązanie UE do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. W świetle tej ambicji i ich przyszłości w UE państwa regionu Bałkanów Zachodnich – przy wsparciu UE – będą musiały zintensyfikować swoje wysiłki w tym względzie.

Bałkany Zachodnie będą musiały kontynuować realizację Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 i jej celów zrównoważonego rozwoju, porozumienia klimatycznego z Paryża oraz uzgodnionych na szczeblu międzynarodowym celów w zakresie różnorodności biologicznej. Ambitne działanie i połączenie sił w realizacji tego programu zapewni UE i Bałkanom Zachodnim przewagę wynikającą z pozycji pioniera na międzynarodowej arenie gospodarczej, zwiększając ich konkurencyjność na rozwijających się światowych rynkach zrównoważonych i ekologicznych technologii. Nasze istniejące platformy współpracy stwarzają możliwości wzmocnienia wzajemnie korzystnych sojuszy i zapewnienia równych szans w zakresie nowych zrównoważonych technologii, takich jak wodór odnawialny, zaawansowane technologie słoneczne i wiatrowe, baterie i wychwytywanie dwutlenku węgla, a także w zakresie surowców krytycznych, takich jak metale ziem rzadkich, na potrzeby tych technologii.

W oparciu o podejście przyjęte w Europejskim Zielonym Ładzie do niniejszego komunikatu dołączono dokument roboczy służb Komisji określający Zielony program działań dla Bałkanów Zachodnich. Określono w nim odpowiednie działania i zalecenia, w tym dostosowanie do norm UE i dorobku prawnego UE.

Z tych samych powodów Bałkany Zachodnie powinny wykorzystać strategię cyfrową UE jako zasadę przewodnią ukierunkowanej na człowieka transformacji cyfrowej swoich gospodarek i społeczeństw. Dzięki temu będą lepiej przygotowane do integracji z łańcuchami dostaw UE o wyższej wartości dodanej, a w przyszłości do dołączenia do szybko rozwijającego się jednolitego rynku cyfrowego UE. Opierając się na agendzie cyfrowej dla Bałkanów Zachodnich z 2018 r., w niniejszym planie inwestycyjnym zaproponowano możliwość przyspieszenia transformacji cyfrowej sektora instytucji rządowych i samorządowych, usług publicznych i przedsiębiorstw, w sposób zgodny z wartościami i ramami prawnymi UE.

Trwała konkurencyjność w sposób nieuchronny zależy od możliwości zbudowania przez region zdolności ludzkich i potencjału przedsiębiorczości w zakresie innowacji oraz stworzenia niszy gospodarczej. Inwestowanie w przyszłość oznacza zatem również inwestowanie w badania, innowacje, zdrowie, edukację, kulturę, młodzież i sport. Są to potężne narzędzia stymulujące nie tylko rozwój gospodarczy, odporność i konkurencyjność regionu, ale także jego spójność społeczną, co oznacza pełne uczestnictwo wszystkich jego obywateli, w tym Romów, w życiu gospodarczym. Integracja Romów ze społeczeństwem poprzez wspieranie ich pełnego uczestnictwa w edukacji i rynku pracy ma szczególne znaczenie i będzie stanowiła kluczowy priorytet w procesie integracji z UE.

Aby wspierać realizację celów niniejszego planu gospodarczo-inwestycyjnego oraz zapewnić trwałość inwestycji w regionie, Komisja zaproponuje wkrótce specjalny program działań dla Bałkanów Zachodnich dotyczący innowacji, badań, edukacji, kultury, młodzieży i sportu („program innowacji dla Bałkanów Zachodnich”). Ta kompleksowa, długoterminowa strategia współpracy w wymienionych dziedzinach z Bałkanami Zachodnimi będzie miała zasadnicze znaczenie dla wzmocnienia rozwoju kapitału ludzkiego, powstrzymania „drenażu mózgów” i zachęcenia do „cyrkulacji mózgów”, a także wspierania długoterminowego rozwoju zrównoważonego ekosystemu innowacji i przejścia na gospodarkę opartą na wiedzy. Stworzy ona podstawy dla kształtowania polityki opartej na dowodach i będzie promować integracyjne i wysokiej jakości systemy kształcenia i szkolenia, zapewniając w ten sposób lepsze perspektywy młodzieży w regionie.

Niniejszy plan stanowi integralną część wsparcia dla Bałkanów Zachodnich na drodze do UE. Rozwój gospodarczy i wdrażanie podstawowych reform powinny wzajemnie się wspierać i przyczyniać się do spełnienia przez kraje partnerskie ściśle określonych wymogów procesu akcesyjnego. Obejmuje to wdrożenie reform w zakresie praworządności i strukturalnych reform gospodarczych, w szczególności określonych w programach reform gospodarczych, które zmaksymalizują potencjalny wpływ tego pakietu inwestycyjnego.

Główną przyczyną istniejących słabości strukturalnych jest złe sprawowanie rządów, a w szczególności ograniczone postępy w usuwaniu niedociągnięć w zakresie praworządności i w zwalczaniu korupcji. Praworządność i poszanowanie praw podstawowych, funkcjonowanie instytucji demokratycznych i administracji publicznej są ważne nie tylko z punktu widzenia procesu akcesyjnego, ale stanowią także główne motory ożywienia gospodarczego regionu i zwiększenia odporności na potencjalne przyszłe kryzysy i wstrząsy gospodarcze. Poszanowanie praworządności jest również niezbędne do ochrony funduszy UE i zapewnienia wykorzystywania ich do wspierania rozwoju Bałkanów Zachodnich.