„Budowa europejskiej gospodarki opartej na danych”

1.WPROWADZENIE

Dane stały się istotnym elementem wzrostu gospodarczego, tworzenia miejsc pracy i postępu społecznego. Analiza danych ułatwia optymalizację procesów i decyzji, sprzyja innowacyjności i wspomaga przewidywanie zdarzeń. Ten ogólnoświatowy trend niesie ze sobą ogromny potencjał w różnych dziedzinach, począwszy od zdrowia, środowiska naturalnego, bezpieczeństwa żywnościowego, działania w dziedzinie klimatu i efektywnego gospodarowania zasobami, po energię, inteligentne systemy transportowe i inteligentne miasta.

Tak zwana gospodarka oparta na danych charakteryzuje się ekosystemem, w którym różnego rodzaju uczestnicy rynku – producenci, badacze i dostawcy infrastruktury – współpracują ze sobą, zapewniając dostępność i użyteczność danych. Dzięki temu uczestnicy rynku mogą wykorzystywać dane, tworząc rozmaite aplikacje, które w znaczącym stopniu ułatwiają codzienne życie (np. system zarządzania ruchem, optymalizacja zbiorów bądź opieka zdrowotna na odległość).

W 2014 roku wartość unijnej gospodarki opartej na danych oszacowano na 257 mld euro, czyli 1,85 % unijnego PKB . W 2015 roku liczba ta wzrosła do 272 mld euro, czyli 1,87 % unijnego PKB (wzrost o 5,6 % w porównaniu z rokiem poprzednim). Według tej samej prognozy, jeśli w odpowiednim czasie zostaną stworzone ramy prawne dla funkcjonowania gospodarki opartej na danych, jej wartość w 2020 roku wzrośnie do 643 mld euro, czyli 3,17 % całkowitego PKB Unii Europejskiej.

Na mocy ogólnego rozporządzenia o ochronie danych, od maja 2018 roku w miejsce 28 krajowych aktów prawnych powstanie jeden ogólnoeuropejski zbiór przepisów. Dzięki nowo utworzonemu mechanizmowi kompleksowej obsługi, jeden organ ochrony danych będzie odpowiadał za nadzór nad transgranicznymi operacjami przetwarzania danych prowadzonymi przez przedsiębiorstwo na terytorium UE. Zagwarantowana zostanie konsekwentna interpretacja nowych przepisów. Dotyczy to zwłaszcza spraw o charakterze transgranicznym z udziałem kilku krajowych organów ochrony danych, w których wspólne problemy będą rozwiązywane wspólnymi środkami na podstawie jednej decyzji. Ponadto ogólnym rozporządzeniem o ochronie danych ustanowiono równe warunki działania dla przedsiębiorstw unijnych i zagranicznych, w których przedsiębiorstwa spoza UE będą musiały stosować te same zasady co przedsiębiorstwa europejskie w zakresie oferowania dóbr i usług bądź monitorowania zachowań osób na terytorium UE. Większe zaufanie ze strony konsumentów przyniesie korzyści zarówno Unii Europejskiej, jak i zewnętrznym podmiotom gospodarczym.

Dyrektywa o prywatności i łączności elektronicznej dotyczy poufności usług łączności elektronicznej w UE. Zmieniona dyrektywa o prywatności i łączności elektronicznej, której projekt został zgłoszony równolegle z niniejszym komunikatem w formie rozporządzenia ma zapewnić wysoki poziom ochrony w pełnej zgodności z ogólnym rozporządzeniem o ochronie danych. Skuteczne przepisy o ochronie danych osobowych budują zaufanie, które umożliwi rozwój gospodarki cyfrowej na rynku wewnętrznym.

Jak podkreślał przewodniczący Juncker w swoim orędziu o stanie Unii wygłoszonym w dniu 14 września 2016 roku, „[b]ycie Europejczykiem oznacza prawo do ochrony własnych danych osobowych za pomocą skutecznych europejskich przepisów. Bo Europejczycy nie lubią dronów nad głowami, rejestrujących każdy ich ruch, ani przedsiębiorstw śledzących każde kliknięcie myszką. Dlatego Parlament, Rada i Komisja uzgodniły w maju tego roku wspólne europejskie rozporządzenie w sprawie ochrony danych. To mocne europejskie prawo mające zastosowanie do przedsiębiorstw, niezależnie od tego, gdzie się znajdują i kiedy przetwarzają Wasze dane. Bo w Europie prywatność jest ważna. To kwestia ludzkiej godności”.

W komunikacie pt. „Ochrona prywatności w połączonym świecie – europejskie ramy ochrony danych w XXI wieku” z 2012 roku oraz komunikacie pt. „Ku gospodarce opartej na danych” z 2014 roku Komisja uznała potrzebę wprowadzenia nowoczesnych, spójnych zasad na terytorium całej Unii Europejskiej, które umożliwiałyby swobodny przepływ danych pomiędzy państwami członkowskimi, i stwierdziła, że europejska gospodarka cyfrowa zbyt wolno przyjmuje rewolucję w zakresie danych w porównaniu z USA i brakuje jej porównywalnego potencjału przemysłowego. Komisja doszła do wniosku, że brak otoczenia prawnego uwzględniającego handel danymi w UE może przyczynić się do ograniczenia dostępu do większych zbiorów danych, powstania barier wejścia dla nowych podmiotów oraz zahamowania innowacyjności.

Nieuzasadnione ograniczenia swobodnego przepływu danych mogą zahamować rozwój unijnej gospodarki opartej na danych. Ograniczenia te odnoszą się do wymogów narzucanych przez organy publiczne w zakresie lokalizacji przechowywanych bądź przetwarzanych danych. Kwestia swobodnego przepływu danych dotyczy wszelkiego rodzaju danych: przedsiębiorcy i podmioty gospodarki opartej na danych mają styczność z danymi przemysłowymi i generowanymi maszynowo (nie tylko osobowymi), a także danymi stworzonymi przy udziale człowieka. W strategii jednolitego rynku cyfrowego Komisja zapowiedziała przedstawienie inicjatywy znoszącej ograniczenia swobodnego przepływu danych niepodyktowane ochroną danych osobowych na terytorium UE oraz nieuzasadnione ograniczenia w zakresie lokalizacji przechowywanych bądź przetwarzanych danych. Wśród takich ograniczeń znajdują się akty prawne uchwalone przez państwa członkowskie, przepisy administracyjne i praktyki o równoważnym skutku. Ich liczba zazwyczaj wzrasta w miarę rozwoju gospodarki opartej na danych, powodując niepewność co do miejsca, w którym dane mogą być przechowywane lub przetwarzane. Może to uderzyć we wszystkie sektory gospodarki i organizacje sektora zarówno prywatnego, jak i publicznego, które mogłyby mieć trudności z dostępem do bardziej innowacyjnych lub tańszych usług w zakresie danych. Nieuzasadnione restrykcje w zakresie lokalizacji danych ograniczają swobodę świadczenia usług i swobodę przedsiębiorczości ustanowione w Traktacie, a ponadto są niezgodne ze stosownymi przepisami prawa wtórnego. W efekcie istnieje ryzyko rozdrobnienia rynku, obniżenia jakości usług świadczonych użytkownikom i ograniczenia konkurencyjności dostawców usług w zakresie danych, zwłaszcza mniejszych podmiotów.

Nieuzasadniona lokalizacja danych stanowi także temat rozmów toczonych między Unią Europejską a jej partnerami handlowymi w związku z rosnącym znaczeniem danych i usług w zakresie danych w gospodarce globalnej i potencjalnymi uwagami w tej kwestii ze strony państw trzecich. Unijne zasady dotyczące ochrony danych nie mogą podlegać negocjacjom przy zawieraniu porozumień o wolnym handlu. Jak wyjaśniono w komunikacie o wymianie i ochronie danych osobowych w zglobalizowanym świecie, dialog dotyczący ochrony danych i negocjacje handlowe z krajami trzecimi muszą być prowadzone osobno. Oprócz tego, jak wskazano w komunikacie pt. „Handel z korzyścią dla wszystkich” , Komisja zamierza wykorzystać umowy handlowe UE do ustanowienia zasad handlu elektronicznego i transgranicznego przepływu danych oraz zwalczania nowych przejawów protekcjonizmu cyfrowego w pełnej zgodności z unijnymi przepisami w zakresie ochrony danych i bez uszczerbku dla nich.

Ponadto, w miarę postępującej, opartej na danych transformacji gospodarki i społeczeństwa, coraz większe ilości danych generowane są przez maszyny lub procesy oparte na nowych technologiach, takich jak internet rzeczy (ang. Internet of Things, IoT), tzw. fabryki jutra bądź autonomiczne systemy połączone. Sama łączność zmienia formy dostępu do danych: coraz częściej dane, które do tej pory były zwykle udostępniane za pomocą połączeń fizycznych, mogą być pozyskiwane na odległość. Olbrzymia różnorodność źródeł i rodzajów danych oraz ogromne możliwości ich analizy w różnych domenach, w tym w celu opracowania polityki publicznej, dopiero zaczynają się zarysowywać. Aby móc korzystać z tych możliwości, zarówno publiczne, jak i prywatne podmioty rynku danych muszą mieć dostęp do dużych i różnorodnych zbiorów danych. Dlatego kwestia dostępu i transmisji danych generowanych przez wspomniane maszyny i procesy ma zasadnicze znaczenie dla ukształtowania się gospodarki opartej na danych i wymaga uważnej oceny.

Inne wyłaniające się zagadnienia dotyczą zastosowania zasad odpowiedzialności za wszelkie szkody powstałe w wyniku błędu urządzenia bądź robota, a także możliwości przenoszenia i interoperacyjności danych. W związku z nowymi technologiami, takimi jak internet rzeczy bądź robotyka, występują złożone i zawiłe zależności zarówno w ramach produktów (opartych na sprzęcie i oprogramowaniu), jak i połączonych urządzeń. Ponadto mogą pojawić się nowe kwestie związane z autonomicznymi maszynami, których nieoczekiwane i niezamierzone zachowania mogą powodować szkody na osobach i mieniu. Opisane zjawiska mogą powodować brak pewności prawa w zakresie stosowania istniejących ram prawnych dotyczących odpowiedzialności i bezpieczeństwa.

Zgodnie z treścią strategii jednolitego rynku cyfrowego celem Komisji jest stworzenie przejrzystych i odpowiednio dostosowanych zasad i ram prawnych gospodarki opartej na danych poprzez usunięcie pozostałych barier w przepływie danych i wyjaśnienie wątpliwości natury prawnej związanych z nowymi technologiami danych. Kolejne zadania leżące u podstaw niniejszego komunikatu to zwiększenie dostępności i wykorzystania danych, promowanie nowych modeli biznesowych w zakresie danych, a także polepszenie warunków dostępu do danych i rozwój unijnej analityki danych. W tym celu Komisja przedstawia zagadnienia do dyskusji, mając na względzie „budowę europejskiej gospodarki opartej na danych”.

W związku z tym w niniejszym komunikacie poruszane są następujące zagadnienia: swobodny przepływ danych, dostęp i transfer w zakresie danych generowanych maszynowo, odpowiedzialność i bezpieczeństwo w związku z nowymi technologiami oraz możliwość przenoszenia danych nieosobowych, interoperacyjność i normy. W komunikacie znalazły się także propozycje eksperymentów w zakresie wspólnych rozwiązań regulacyjnych w warunkach rzeczywistych.

Komisja inicjuje obejmujący szerokie grono interesariuszy dialog, dotyczący kwestii poruszanych w niniejszym komunikacie. Pierwszy krok w procesie dialogu stanowią konsultacje społeczne podejmowane równolegle do pakietu dotyczącego gospodarki opartej na danych.

2.Swobodny przepływ danych

Aby gospodarka oparta na danych mogła sprawnie funkcjonować i dynamicznie się rozwijać, należy umożliwić przepływ danych na rynku wewnętrznym i zapewnić jego ochronę. W gwałtownie zmieniającym się środowisku technologicznym bezpieczny i pewny przepływ danych ma zasadnicze znaczenie dla ochrony czterech podstawowych swobód jednolitego rynku UE (przepływu towarów, osób, usług i kapitału) zagwarantowanych postanowieniami Traktatów. Następuje gwałtowny rozwój usług w zakresie danych w Unii Europejskiej i na całym świecie. Sprawnie funkcjonujący i pozbawiony barier jednolity rynek w tym sektorze stworzyłby znaczne szanse na szybszy rozwój i nowe miejsca pracy.

We wspomnianym rozwoju i innowacyjności gospodarki opartej na danych, a także wprowadzeniu transgranicznych usług publicznych, przeszkodzić mogą bariery w swobodnym przepływie danych w UE, takie jak nieuzasadnione wymogi dotyczące lokalizacji danych narzucone przez organy publiczne. Restrykcje w zakresie lokalizacji danych w praktyce powodują przywrócenie „kontroli granicznych” w cyfrowej postaci. Przyjmują one różne formy, od stawianego przez organy nadzoru wymogu lokalnego przechowywania danych przez dostawców usług finansowych, poprzez wprowadzanie zasad tajemnicy służbowej pociągających za sobą wymóg lokalnego przechowywania i przetwarzania danych, rygorystyczne przepisy zobowiązujące do lokalnego przechowywania informacji archiwalnych generowanych przez sektor publiczny, niezależnie od stopnia ich wrażliwości.