Sprawozdanie dotyczące europejskiego instrumentu tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE) w następstwie pandemii COVID-19 na podstawie art. 14 rozporządzenia Rady (UE) 2020/672 SURE: rok później

Streszczenie

Nowatorski instrument wprowadzony w życie w celu szybkiego reagowania na skutki społeczno-ekonomiczne pandemii

Niniejsze sprawozdanie jest drugim sprawozdaniem półrocznym dotyczącym europejskiego instrumentu tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE). Przedstawiono w nim dotychczasowe operacje i wykorzystanie instrumentu oraz dokonano przeglądu jego skutków społeczno-ekonomicznych. SURE jest instrumentem kryzysowym o wartości 100 mld EUR stworzonym przez Unię Europejską (UE), aby pomóc państwom członkowskim w ochronie miejsc pracy i dochodów pracowników w kontekście pandemii COVID-19. SURE jest również silnym wyrazem solidarności między państwami członkowskimi za pośrednictwem UE: wszystkie państwa członkowskie zgodziły się udzielić UE gwarancji dwustronnych, tak aby Unia mogła zaciągać pożyczki na rynkach na bardzo korzystnych warunkach w celu sfinansowania pożyczek SURE.

Wdrożenie instrumentu odbyło się szybko i sprawnie. W ramach początkowej reakcji UE na pandemię Komisja przedstawiła wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie SURE w dniu 2 kwietnia 2020 r., a Rada przyjęła to rozporządzenie w dniu 19 maja 2020 r. Pula środków finansowych wynosząca 100 mld EUR została udostępniona w dniu 22 września 2020 r., po podpisaniu umów w sprawie gwarancji przez wszystkie państwa członkowskie. Komisja przyspieszyła wdrażanie instrumentu, nawiązując ścisłą współpracę z państwami członkowskimi. Większość przyznanej pomocy finansowej wypłacono w ciągu zaledwie siedmiu miesięcy, od października 2020 r. do maja 2021 r. W czerwcu 2021 r. SURE otrzymał Nagrodę Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich 2021 za dobrą administrację w kategorii świadczenie usług ukierunkowanych na obywateli.

UE po raz pierwszy wyemitowała obligacje społeczne w celu sfinansowania pomocy finansowej w ramach SURE dla państw członkowskich. Oprócz wymogów określonych w rozporządzeniu w sprawie SURE w niniejszym sprawozdaniu wywiązano się również z obowiązku sprawozdawczego wynikającego z ram dotyczących unijnych obligacji społecznych SURE, w szczególności w zakresie przydziału wpływów z SURE, rodzaju wydatków i skutków SURE. W sprawozdaniu potwierdzono również, że wydatki w ramach SURE były dobrze dostosowane do celów ONZ w zakresie zrównoważonego rozwoju.

Duże zainteresowanie, które jeszcze wzrosło od czasu pierwszego sprawozdania półrocznego

Zapotrzebowanie państw członkowskich na pomoc finansową w ramach SURE było znaczne, również w pierwszej połowie 2021 r. Od czasu wprowadzenia tego instrumentu Rada – na podstawie wniosków Komisji – przydzieliła 19 państwom członkowskim ponad 94 % całkowitej puli środków w wysokości 100 mld EUR. W marcu 2021 r., po opublikowaniu pierwszego sprawozdania półrocznego dotyczącego SURE, w ramach SURE pomoc finansową przyznano Estonii. W związku z nawrotem pandemii sześć państw członkowskich korzystających już z SURE (Belgia, Cypr, Grecja, Litwa, Łotwa i Malta) złożyło w połowie marca 2021 r. nowy wniosek o dodatkowe środki. Wnioski te, dotyczące dodatkowego finansowania w łącznej wysokości 3,7 mld EUR, zostały szybko rozpatrzone przez Komisję i zatwierdzone przez Radę (odpowiednio pod koniec marca i w połowie kwietnia).

Komisja wypłaciła już 95 % całkowitej pomocy finansowej w ramach SURE przyznanej przez Radę za pośrednictwem pożyczek wzajemnych dla państw członkowskich w oparciu o emisję obligacji UE. Po pierwszym sprawozdaniu półrocznym, w okresie od marca do maja 2021 r., Komisja z powodzeniem wyemitowała w imieniu UE kolejne obligacje społeczne SURE o wartości 36 mld EUR. Zainteresowanie inwestorów utrzymywało się na wysokim poziomie, pomimo trudniejszych warunków rynkowych w porównaniu z rokiem 2020 i początkiem roku 2021. Umożliwiło to uzyskanie dalszych korzystnych warunków cenowych. W dniu 9 marca 2021 r. Komisja z powodzeniem przeprowadziła piątą emisję obligacji SURE o wartości 9 mld EUR. Szósta emisja obligacji SURE przeprowadzona przez Komisję w dniu 23 marca 2021 r. składała się z dwóch transz o łącznej wartości 13 mld EUR. Siódmą emisję obligacji SURE, o wartości ponad 14,1 mld EUR, przeprowadzono pomyślnie w dniu 18 maja 2021 r. Kwotę pozyskaną w ramach tych trzech emisji przez Komisję wypłacono państwom członkowskim po 5 dniach roboczych. Średni okres wymagalności wypłat na rzecz państw członkowskich wynosi 14,5 roku, co jest bliskie maksymalnemu okresowi 15 lat przewidzianemu w decyzjach wykonawczych Rady.

Wykorzystanie SURE przez państwa członkowskie korzystające z pomocy

Szacuje się, że w 2020 r. w ramach SURE udzielono wsparcia około 31 mln osób i 2,5 mln przedsiębiorstw. Stanowi to ponad jedną czwartą całkowitego zatrudnienia w państwach członkowskich korzystających z pomocy. W szczególności w 2020 r. w ramach SURE udzielono wsparcia około 22,5 mln pracowników i 8,5 mln osób samozatrudnionych, objętych mechanizmami zmniejszonego wymiaru czasu pracy i podobnymi środkami.

Całkowite wydatki publiczne na środki kwalifikujące się do pomocy w ramach SURE znacznie wzrosły od czasu pierwszego sprawozdania. Zgodnie ze zaktualizowanymi sprawozdaniami państw członkowskich korzystających z pomocy oczekuje się obecnie, że wydatki osiągną wartość 114 mld EUR, przekraczając kwotę 94 mld EUR skutecznie wspieraną ze środków SURE. Podkreśla to znaczenie środków kwalifikujących się do SURE z perspektywy państw członkowskich.

Zgodnie ze sprawozdaniami państw członkowskich planowane wydatki stanowią jedynie 10 % całkowitych wydatków na środki objęte wsparciem w ramach SURE. Należy to porównać z 20 % w pierwszym sprawozdaniu półrocznym w marcu 2020 r. i 54 % w sierpniu 2020 r., kiedy 17 państw członkowskich po raz pierwszy złożyło wniosek o wsparcie w ramach SURE.

16 z 19 państw członkowskich korzystających z pomocy w ramach SURE wykorzystało otrzymane środki na wsparcie sfinansowania mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy. W pierwszej połowie 2021 r. wiele państw członkowskich wspieranych przez SURE rozszerzyło swoje mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy, aby zareagować na nowe fale pandemii. Sześć państw członkowskich, które zwróciły się o dodatkowe finansowanie w ramach SURE na początku 2021 r., zmieniło strukturę mechanizmów już korzystających z SURE lub wprowadziło nowe środki. Według stanu na sierpień 2021 r. większość państw członkowskich, które korzystały z SURE w celu finansowania mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy, nie wycofała jeszcze wsparcia, chociaż niektóre państwa członkowskie zaprzestały już stosowania swoich mechanizmów.

Ponad połowę całkowitej kwoty pomocy finansowej w ramach SURE państwa członkowskie przyznały na wsparcie mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy. Ponad 40 % przeznaczono na wsparcie podobnych środków, w tym prawie jedną trzecią na środki dla osób samozatrudnionych, a jedynie 5 % przydzielono na środki ochrony zdrowia, potwierdzając ich „pomocniczy” charakter zgodnie z rozporządzeniem w sprawie SURE.

Na podstawie informacji przekazanych przez państwa członkowskie poziom absorpcji pomocy finansowej przyznanej w ramach SURE wydaje się być wysoki w przypadku zdecydowanej większości państw. Poziom absorpcji będzie ściślej monitorowany w trzech państwach członkowskich, które obecnie zgłosiły niższe planowane wydatki publiczne niż kwota przyznana w ramach SURE, ale które wyraziły również zobowiązanie do rozwiązania ewentualnych problemów. Poziom absorpcji jest potencjalnie niski w jednym państwie członkowskim, w którym ożywienie gospodarcze jest większe niż oczekiwano.

Pierwsza ocena wpływu SURE

Krajowe środki dotyczące rynku pracy objęte wsparciem w ramach SURE prawdopodobnie zmniejszyły liczbę osób bezrobotnych o prawie 1,5 mln w 2020 r. Osiągnięto to dzięki niezwalnianiu pracowników z przedsiębiorstw, w których byli zatrudnieni, i utrzymaniu działalności na własny rachunek. Wyjaśnia to również, dlaczego pomimo poważniejszego spadku PKB w 2020 r. wzrost stóp bezrobocia w 2020 r. we wszystkich państwach członkowskich korzystających z pomocy był nieznaczny i wyraźnie łagodniejszy niż podczas światowego kryzysu finansowego.

Jest to z kolei kluczowy warunek silnego odbicia gospodarczego prognozowanego na rok 2021. Utrzymywanie dostępnej siły roboczej w przedsiębiorstwach również przyczyniło się do szybkiego ożywienia w 2021 r., możliwie towarzysząc wolniejszemu, ale niezbędnemu dostosowaniu w sektorach najbardziej poszkodowanych lub dotkniętych trwałymi skutkami. W rezultacie oczekuje się, że średni spadek PKB w ciągu ostatnich dwóch lat będzie niższy niż ten odnotowany w ciągu pierwszych dwóch lat światowego kryzysu finansowego.

Pomoc finansowa za pośrednictwem SURE przyniosła również państwom członkowskim korzystającym z pomocy znaczne oszczędności budżetowe w wysokości 8,2 mld EUR na płatnościach odsetek. Kwota ta wzrosła od czasu pierwszego sprawozdania półrocznego w związku z trzema dodatkowymi wypłatami. Oszczędności te wynikają z korzystnych warunków zaciągania pożyczek oferowanych przez UE oraz długiego średniego okresu zapadalności pożyczek, wynoszącego prawie 15 lat.