Niniejsza aktualizacja nie zastępuje strategii przemysłowej z 2020 r. ani nie uzupełnia rozpoczętych w jej ramach procesów – większość z nich jest w toku i wymaga szczególnych starań. Jest to ukierunkowana aktualizacja, która koncentruje się na tym, co jeszcze trzeba zrobić i jakie wnioski należy wyciągnąć. Oceniono w niej, w jakich aspektach unijny jednolity rynek został przetestowany i poddany napięciom, oraz zaproponowano środki służące wzmocnieniu jego odporności i funkcjonowania. Zawiera zindywidualizowaną ocenę potrzeb każdego ekosystemu przemysłowego oraz metody najlepszej współpracy wszystkich uczestników rynku. W aktualizacji określono również szereg strategicznych zależności i zdolności oraz zaproponowano środki mające na celu ich uwzględnienie i zmniejszenie. Tym samym niniejsza aktualizacja jest odpowiedzią na wezwania Rady Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, państw członkowskich i innych zainteresowanych stron do przeanalizowania wpływu kryzysu na unijną politykę i do zaproponowania ewentualnych rozwiązań.

Kryzys szczególnie dotknął kobiety, osoby młode i osoby o niskich dochodach, częściowo ze względu na fakt, że stanowią one znaczną większość pracowników w sektorach najbardziej dotkniętych kryzysem. Komisja zwraca szczególną uwagę na równe prawa i szanse z myślą o inkluzywnej odbudowie gospodarczej we wszystkich sektorach. Obywatele Europy są jednym z jej głównych atutów, a UE powinna wykorzystać wszystkie mocne strony swoich utalentowanych, dobrze wykształconych i kreatywnych pracowników i przedsiębiorców – będących siłą napędową innowacji i konkurencyjności – jednocześnie zajmując się problemami braku kwalifikacji i nierówności.

10 marca 2020 r. Komisja Europejska przedstawiła „Nową strategię przemysłową dla Europy” . Zawarto w niej plan prezentujący, w jaki sposób w należącym do światowej czołówki przemyśle UE można poprowadzić dwojaką transformację ekologiczną i cyfrową z wykorzystaniem siły jego tradycji, przedsiębiorstw i obywateli w celu zwiększenia konkurencyjności. W strategii tej zapoczątkowano nowe podejście polityczne do osiągnięcia tego celu, koncentrując się na lepszym powiązaniu potrzeb i wsparcia dla wszystkich podmiotów w każdym łańcuchu wartości lub ekosystemie przemysłowym. Aby wspierać to podejście, w strategii zwrócono uwagę na fundamentalne elementy przemysłu – innowacje, konkurencję oraz silny i dobrze funkcjonujący jednolity rynek – którym towarzyszyć musi wzmocnienie globalnej konkurencyjności UE dzięki otwartym rynkom i równym warunkom działania.

2.Wyciąganie wniosków i przyspieszenie transformacji

Europa może wiele wynieść i nauczyć się z tego trudnego czasu próby, który nadal trwa. W ciągu ostatniego roku uwidoczniła się odporność unijnego jednolitego rynku, a przemysł pokazał się od najlepszej strony. Czerpiąc z zasobów doskonałości w dziedzinie nauk biologicznych, odgrywa on wiodącą rolę w opracowywaniu i produkcji szczepionek przeciwko COVID-19 na świecie, w szczególności dzięki unijnej strategii dotyczącej szczepionek oraz wsparciu UE na rzecz zwiększenia potencjału przemysłowego. Niektóre przedsiębiorstwa zmieniały profil produkcji, aby zaspokoić pilne potrzeby, zarówno w zakresie środków ochrony indywidualnej, środków do dezynfekcji rąk, jak i produkcji szczepionek. Inne z dnia na dzień przestawiły się na handel elektroniczny lub korzystały z narzędzi cyfrowych w celu znalezienia nowych dostawców lub łańcuchów dostaw. Pomimo znacznego spadku zapotrzebowania na energię i wpływu na kluczowych operatorów energetycznych, wewnętrzny rynek energii dobrze się dostosował, bez przerw w dostawach energii.

Nie dla wszystkich jednak zmiany takie były możliwe. Lockdown zmusił wiele przedsiębiorstw do wstrzymania działalności – zamknięto granice, łańcuchy dostaw zostały przerwane, popyt uległ zakłóceniu, a pracownicy i usługodawcy nie mogli przemieszczać się po Europie. Kiedy samochody ciężarowe zatrzymały się na granicach wewnętrznych, szybko okazało się, jak bardzo produkcja i gospodarka są zintegrowane w obecnej Europie. Blokady swobodnego przepływu towarów, usług i osób miały przemożny wpływ na łańcuchy wartości i działalność gospodarczą, osłabiły europejską solidarność i utrudniały skoordynowaną reakcję na kryzys. Dostawy były zatrzymywane na granicach, ceny ładunków lotniczych gwałtownie wzrosły, ponieważ samoloty były uziemione, a brak równowagi w przepływach handlowych doprowadził do niedoboru kontenerów morskich.

Już teraz można wyciągnąć ważne wnioski:

Po pierwsze kryzys uwypuklił zasadniczą potrzebę utrzymania swobodnego przepływu osób, towarów, usług i kapitału na jednolitym rynku oraz potrzebę współpracy w celu wzmocnienia jego odporności na zakłócenia. Kontrole graniczne i zamykanie granic oraz nieskoordynowane obostrzenia krajowe lub regionalne, a także środki powstrzymujące rozprzestrzenianie się wirusa, ograniczające swobodny przepływ osób, nierzadko podlegające częstym korektom, spotęgowały niepewność i zwiększyły koszty przestrzegania przepisów, powodując poważne opóźnienia i prowadząc do potężnych zakłóceń w łańcuchach dostaw w wielu ekosystemach przemysłowych. Uprzywilejowane korytarze i inne unijne środki ad hoc znacznie złagodziły potencjalne szkodliwe skutki jednostronnych i nieskoordynowanych środków krajowych na całym jednolitym rynku. Swobodny przepływ usług również został silnie dotknięty kryzysem, m.in. przez przymusowe czasowe zamykanie przedsiębiorstw innych niż niezbędne, ograniczenia związane z podróżą oraz brak jasności co do mających zastosowanie przepisów dotyczących transgranicznego przemieszczania się. To z kolei doprowadziło do trudności dla pracowników transgranicznych i niedoborów pracowników zajmujących się zbieraniem plonów – by wymienić kilka przykładów. Jednolity rynek w Europie opiera się na wysoce mobilnej i dostępnej sile roboczej.

Po drugie sytuacje te powszechniej uświadomiły potrzebę analizy i rozwiązania kwestii strategicznych zależności, zarówno technologicznych, jak i przemysłowych. UE i jej partnerzy handlowi zyskują odporność, ponieważ rynki światowe są otwarte i zintegrowane z globalnymi łańcuchami wartości, co pomaga amortyzować wstrząsy i stymulować ożywienie gospodarcze . Pandemia COVID-19 pokazała, że zakłócenia w globalnych łańcuchach wartości mogą mieć wpływ na określone podstawowe produkty i nakłady, takie jak środki medyczne, które mają szczególnie duże znaczenie dla społeczeństwa i dla gospodarki UE. Jednym z najważniejszych wniosków płynących z kryzysu jest lepsze zrozumienie obecnych i ewentualnych przyszłych strategicznych zależności Europy. Zrozumienie to da podstawę opracowania opartych na faktach, proporcjonalnych i ukierunkowanych środków politycznych, aby rozwiązać kwestie strategicznych zależności przy jednoczesnym zabezpieczeniu otwartej, konkurencyjnej i opartej na handlu gospodarki UE. UE będzie nadal opowiadać się po stronie międzynarodowej współpracy i dialogu, ale także wyrażać swoją gotowość do zwalczania nieuczciwych praktyk i dotacji zagranicznych, które osłabiają równe warunki działania na jednolitym rynku.

Ponadto ten bezprecedensowy rok pokazał, że biznesowe uzasadnienie transformacji ekologicznej i cyfrowej jest silniejsze niż kiedykolwiek. W perspektywie średnioterminowej cała działalność gospodarcza będzie musiała zyskać zrównoważony charakter, zaś zakłócenie wielu tradycyjnych wzorców wywołane przez COVID-19 wyprze stare nawyki, a tym samym przyspieszy transformację ekologiczną. Wysiłki na rzecz zapewnienia bezpiecznego i wystarczającego dostępu do konkurencyjnej cenowo czystej energii na całym jednolitym rynku będą niezbędne, by UE wzmocniła swoje atuty przemysłowe przy dokonywaniu tej transformacji. Wykwalifikowana siła robocza ma kluczowe znaczenie dla pomyślnej transformacji, wspierania konkurencyjności europejskiego przemysłu i tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy. Cyfryzacji przypadła strategiczna rola w kontynuacji działalności gospodarczej, przy czym na dobre zmienił się sposób prowadzenia biznesu. W miarę przyspieszenia transformacji istnieje ryzyko, że gospodarki, przedsiębiorstwa i ich pracownicy pozostaną w tyle. Cyfrowe i ekologiczne modele biznesowe i technologie stawiały przedsiębiorstwa, które już dokonały transformacji, w korzystniejszej sytuacji w porównaniu z przedsiębiorstwami, które tego nie uczyniły, a przedsiębiorstwa, które są katalizatorem zmian, jako pionierzy nadal będą korzystać ze swojej kluczowej przewagi. Rosnący poziom świadomości konsumentów i popytu na tę transformację jest również szansą, którą należy wykorzystać.

Monitorowanie trendów w przemyśle i konkurencyjności W rocznym sprawozdaniu dotyczącym jednolitego rynku określono zestaw kluczowych wskaźników efektywności, opartych na publicznie dostępnych źródłach danych, w celu przeprowadzenia analizy rozwoju sytuacji gospodarczej i monitorowania osiągniętych postępów ze szczególnym naciskiem na konkurencyjność, integrację jednolitego rynku, MŚP, dwojaką transformację i odporność gospodarczą. Kluczowe wskaźniki efektywności umożliwiają również perspektywiczne spojrzenie oparte na inwestycjach i wskaźniku zaufania oraz pozwalają na przegląd wyników gospodarki UE poprzez porównanie z partnerami międzynarodowymi i analizę specyfiki ekosystemów przemysłowych. Analiza tych wskaźników, która będzie regularnie przeprowadzana przez Komisję, może pomóc w przyjęciu strategicznego stanowiska w sprawie gospodarki UE, przewidywaniu wyzwań oraz podejmowaniu decyzji politycznych i inwestycyjnych. Chociaż oddziaływanie kryzysu będzie miało długotrwałe, ożywienie gospodarcze w UE już się rozpoczęło. W przypadku kilku ekosystemów przemysłowych obroty osiągnęły prawie poziom sprzed pandemii COVID–19, nawet jeśli dynamika pozostaje nieco stłumiona. Pozytywne sygnały wyłaniają się również z analizy nastrojów gospodarczych, która w kwietniu 2021 r. wskazuje na poprawę we wszystkich ekosystemach (zob. rys. 1). Zasadnicze znaczenie ma jednak dalsze monitorowanie ścieżki odbudowy wszystkich ekosystemów. Dane pokazują bowiem, że chociaż interwencje publiczne skutecznie ograniczały bezrobocie i upadłości, ryzyko nagłego wzrostu zwolnień i niewypłacalności jest podwyższone. W pełnej synergii z istniejącymi narzędziami monitorowania (np. tabelą wyników jednolitego rynku) Komisja będzie monitorować główne wskaźniki konkurencyjności całej gospodarki UE, w szczególności: – integrację jednolitego rynku, na podstawie wskaźników dotyczących handlu wewnątrzunijnego lub rozrzutu cen w państwach członkowskich, aby pomóc w ocenie strategii politycznych sprzyjających otoczeniu korzystnemu dla biznesu i innowacji; – wzrost wydajności, na podstawie produktywności pracy; – międzynarodową konkurencyjność, na podstawie udziału UE w rynku światowym lub handlu zewnętrznego, w celu wspierania polityki otwartego i sprawiedliwego dostępu do rynków eksportowych; – inwestycje publiczne i prywatne, na podstawie danych dotyczących publicznych i prywatnych inwestycji netto wyrażonych jako % PKB – wskaźnik ten ma w szczególności ilustrować potencjalną reformę gospodarki zgodnie z celami dwojakiej transformacji; – inwestycje w badania i rozwój, na podstawie publicznych i prywatnych wydatków na badania i rozwój wyrażonych jako % PKB – w celu wspierania innowacji.

Gotowość do zmian jest wysoka. Celem UE pozostaje konkurencyjny zrównoważony rozwój możliwy dzięki nowym, często cyfrowym technologiom i usługom. Przedsiębiorstwa są w stanie najlepiej określić, w jaki sposób zyskać konkurencyjność i stać się liderami w sektorze, a także znaleźć rozwiązania dla wyzwań. W razie potrzeby unijna polityka przemysłowa powinna więc korzystać z elastycznych form partnerstwa publiczno-prywatnego i nowych form współpracy między sektorem prywatnym i publicznym w celu przyspieszenia realizacji innowacyjnych rozwiązań, które w przeciwnym razie nie zostałyby osiągnięte. Dla inkluzywnej transformacji kluczowe znaczenie będzie miał dobrze funkcjonujący dialog społeczny.

3.Zwiększenie odporności jednolitego rynku

Lepsze przygotowanie jednolitego rynku na kryzysy

Jednolity rynek jest najważniejszym atutem UE, który oferuje pewność, skalę i globalny impuls dla unijnych przedsiębiorstw oraz zapewnia konsumentom powszechną dostępność produktów wysokiej jakości. Jest atutem, którego nie można jednak brać za pewnik. Szczególnie w pierwszych dniach pandemii przedsiębiorstwa i obywatele ucierpieli z powodu zamykania granic, zakłóceń w dostawach i braku przewidywalności.

Pomimo że istniejące narzędzia jednolitego rynku są użyteczne, kryzys pokazał, że można je ulepszyć na wypadek sytuacji nadzwyczajnych. Zgodnie z zapowiedzią przewodniczącej Ursuli von der Leyen z lutego 2021 r. Komisja zaproponuje instrument nadzwyczajny jednolitego rynku, aby zapewnić strukturalne rozwiązanie umożliwiające dostępność i swobodny przepływ osób, towarów i usług w kontekście ewentualnych przyszłych kryzysów. Instrument ten powinien gwarantować lepszą wymianę informacji, koordynację i solidarność przy przyjmowaniu przez państwa członkowskie środków związanych z kryzysem. Pomoże on złagodzić negatywne skutki dla jednolitego rynku, w tym poprzez zapewnienie skuteczniejszego zarządzania. Powinien on również stworzyć mechanizm, za pomocą którego Europa może rozwiązać problem poważnych niedoborów produktów poprzez przyspieszenie ich dostępności (np. ustanawianie norm i ich udostępnianie, przyspieszoną procedurę oceny zgodności) oraz zacieśnianie współpracy w zakresie zamówień publicznych. Instrument zostanie dostosowany do odpowiednich inicjatyw politycznych, takich jak przyszły wniosek dotyczący ustanowienia unijnego urzędu ds. gotowości i reagowania na wypadek stanu zagrożenia zdrowia (HERA), oraz do przyszłego planu awaryjnego w dziedzinie transportu i mobilności, a także do odpowiednich praktyk międzynarodowych, które mają na celu zaradzenie sytuacjom nadzwyczajnym lub zapewnienie i przyspieszenie dostępności podstawowych produktów.

Rysunek 2: Kluczowe elementy instrumentu nadzwyczajnego jednolitego rynku

Sprawnie funkcjonujący jednolity rynek sprzyjający przyspieszeniu odbudowy gospodarczej

W ubiegłym roku potwierdzono potrzebę usunięcia utrzymujących się i istotnych barier, które utrudniają prawidłowe funkcjonowanie jednolitego rynku. Dążenie do dobrze funkcjonującego jednolitego rynku wymaga nieustających wysiłków na wielu frontach:

·stałego zarządzania skutecznym przestrzeganiem obowiązujących przepisów dotyczących jednolitego rynku;

·ciągłego inwestowania w pogłębianie integracji w dziedzinach, które oferują największe możliwości;