ZAWIADOMIENIE KOMISJI

Wytyczne mające na celu wsparcie stosowania rozporządzenia 2020/741 w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody

(2022/C 298/01)

Spis treści

1. Wprowadzenie 3

2. Obowiązki ogólne i administracyjne 3

2.1. Zakres stosowania 4

2.1.1. Kryteria 4

2.1.2. Przedkładanie i przegląd decyzji 5

2.2. Właściwy organ 5

2.3. Punkty kontaktowe 6

2.4. Podmioty odpowiedzialne 6

2.4.1. Obowiązki operatora zakładu odzyskiwania wody w zakresie jakości wody 7

2.4.2. Obowiązki innych podmiotów 7

2.5. Zezwolenia 8

2.5.1. Organy udzielające zezwolenia 8

2.5.2. Wniosek o udzielenie zezwolenia 9

2.5.3. Treść zezwolenia 9

2.5.4. Wyłączenia dla projektów badawczych i pilotażowych 10

2.6. Kontrole zgodności 10

2.7. Sankcje 10

2.8. Upowszechnianie wiedzy i wymiana informacji 11

3. Aspekty techniczne 12

3.1. Zarządzanie ryzykiem 12

3.1.1. Kluczowe elementy zarządzania ryzykiem 13

3.1.2. Opis systemu 15

3.1.3. Podmioty i role 15

3.1.4. Określenie zagrożeń oraz środowisk i populacji, których dotyczy ryzyko 15

3.1.5. Metody oceny ryzyka dla środowiska i zdrowia 18

3.1.6. Warunki dotyczące wymogów dodatkowych 20

3.1.7. Środki zapobiegawcze 20

3.1.8. Kontrola jakości i systemy monitorowania środowiska 20

3.1.9. Zarządzanie nagłymi sytuacjami i koordynacja takich sytuacji 21

3.2. Rodzaje upraw i klasy odzyskanej wody 21

3.2.1. Przykłady metod nawadniania i rodzajów upraw 22

3.2.2. Przykłady stosowania barier w celu osiągnięcia wymaganej klasy jakości wody 24

3.3. Monitorowanie walidacyjne 26

3.3.1. Zasady ogólne 26

3.3.2. Protokoły monitorowania walidacyjnego 27

3.3.3. Przykłady monitorowania walidacyjnego 28

3.3.4. Dodatkowe źródła 29

1. Wprowadzenie

Zasoby wodne UE znajdują się pod coraz większą presją. Prowadzi to do deficytu wody, tj. sytuacji, w której zasoby wodne są niewystarczające do zaspokojenia potrzeb, oraz do pogorszenia jakości wody. Ponadto zmiana klimatu, nieprzewidywalne typy pogody i susze w znacznym stopniu przyczyniają się do ograniczenia dostępności wody słodkiej. Ponowne wykorzystanie odzyskanej wody jest powszechnie uznawane za praktykę, która pomaga w bardziej efektywnym zarządzaniu zasobami wodnymi i pomaga dostosować nasze systemy do zmiany klimatu, zgodnie ze strategią UE określoną w Europejskim Zielonym Ładzie (1).

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/741 w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody (rozporządzenie w sprawie ponownego wykorzystania wody) (2) ma na celu ułatwienie – i zachęcenie do praktyki – ponownego wykorzystania wody do nawadniania w rolnictwie – sektorze, który może być szczególnie wrażliwy na ograniczone zasoby wodne lub przerwy w dostępie do nich, dzięki czemu system żywnościowy UE stanie się bardziej zrównoważony i odporny (3) przy jednoczesnej ochronie zdrowia publicznego i środowiska.

Rozporządzeniem w sprawie ponownego wykorzystania wody, mającym zastosowanie od 26 czerwca 2023 r., ustanowiono jednolite minimalne wymogi dotyczące jakości wody w celu bezpiecznego ponownego wykorzystania oczyszczonych ścieków komunalnych w nawadnianiu w rolnictwie. Zharmonizowane minimalne wymogi zapewnią również prawidłowe funkcjonowanie jednolitego rynku produktów rolniczych i powinny zwiększyć zaufanie konsumentów.

Zgodnie z tym rozporządzeniem ścieki komunalne oczyszczone zgodnie z wymogami określonymi w dyrektywie 91/271/EWG regulującej oczyszczanie ścieków komunalnych (dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych) (4) muszą zostać poddane dalszemu oczyszczaniu, aby spełniły nowe minimalne parametry jakościowe i stały się odpowiednie do wykorzystania w rolnictwie.

Oprócz jednolitych minimalnych wymogów dotyczących jakości wody w przedmiotowym rozporządzeniu określono również jednolite minimalne wymogi w zakresie monitorowania, zasady zarządzania ryzykiem w celu oceny potencjalnego dodatkowego ryzyka dla zdrowia i środowiska i przeciwdziałania mu, obowiązki w zakresie wydawania zezwoleń oraz zasady dotyczące przejrzystości, zgodnie z którymi najważniejsze informacje dotyczące wszystkich projektów w zakresie ponownego wykorzystania wody muszą być udostępniane publicznie.

W art. 11 ust. 5 rozporządzenia w sprawie ponownego wykorzystania wody zobowiązano Komisję, aby konsultując się z państwami członkowskimi, ustanowiła wytyczne dotyczące stosowania tego rozporządzenia. W niniejszym zawiadomieniu określa się te wytyczne. Zostało ono przygotowane w ścisłej współpracy z Grupą Roboczą ds. Ponownego Wykorzystania Wody (5), ustanowioną w ramach Strategicznej Grupy Koordynacyjnej ds. Polityki Wodnej (6), której członkami są organy państw członkowskich i organizacje zainteresowanych stron. Grupa Robocza ds. Ponownego Wykorzystania Wody dokładnie omówiła ten dokument na dwóch spotkaniach, które odbyły się 21–22 października 2021 r. i 18 lutego 2022 r., oraz przedstawiła pisemne uwagi.

Sekcja 2 niniejszych wytycznych obejmuje ogólne i administracyjne obowiązki ustanowione na mocy przedmiotowego rozporządzenia, w tym zakres stosowania tego rozporządzenia. Sekcja 3 dotyczy bardziej technicznych aspektów.

2. Obowiązki ogólne i administracyjne

Niniejsza sekcja obejmuje następujące aspekty: zakres stosowania przedmiotowego rozporządzenia, w szczególności stosowanie art. 2 ust. 2; właściwe organy; punkty kontaktowe i współpracę transgraniczną; obowiązki poszczególnych podmiotów; zezwolenia; kontrole zgodności; sankcje; upowszechnianie wiedzy i wymianę informacji.

2.1 Zakres stosowania

Przedmiotowe rozporządzenie ma zastosowanie w każdym przypadku, gdy oczyszczone ścieki komunalne są ponownie wykorzystywane do nawadniania w rolnictwie. Zgodnie z art. 2 ust. 2 państwa członkowskie mogą jednak postanowić, że ponowne wykorzystanie wody do nawadniania w rolnictwie nie jest odpowiednie na jednym z jego obszarów dorzecza lub większej ich liczbie lub jego czy ich częściach.

Decyzje podjęte na podstawie art. 2 ust. 2 efektywnie oznaczają zakaz ponownego wykorzystania wody na danym terytorium (jego części), w związku z czym przedmiotowe rozporządzenie nie ma zastosowania na tych obszarach. Innymi słowy, jeżeli państwo członkowskie uzna ponowne wykorzystanie wody za nieodpowiednie tylko na części swojego terytorium, przedmiotowe rozporządzenie nadal będzie miało pełne zastosowanie na pozostałych obszarach, gdzie woda może być ponownie wykorzystana.

Niektóre z bardziej ogólnych obowiązków zawartych w przedmiotowym rozporządzeniu nadal mogą mieć zastosowanie, nawet jeśli ponowne wykorzystanie wody zostanie zakazane w całym państwie członkowskim. Na przykład:

— art. 2 ust. 3 dotyczący wyłączeń dla projektów badawczych: jeżeli państwo członkowskie zezwala na takie projekty, powinno wyznaczyć odpowiednie właściwe organy odpowiedzialne za sprawdzanie zgodności z kryteriami określonymi w art. 2 ust. 3;

— art. 8 dotyczący wyznaczenia punktu kontaktowego do celów współpracy z innymi państwami członkowskimi;

— art. 10 ust. 1 dotyczący informowania społeczeństwa o punkcie kontaktowym;

— art. 15 dotyczący sankcji w celu zapewnienia, aby w przypadku podjęcia decyzji o nieudzieleniu zezwolenia na ponowne wykorzystanie wody była ona przestrzegana, tzn. aby woda nie była ponownie wykorzystywana, a wszelkie projekty badawcze objęte wyłączeniem spełniały odpowiednie warunki.

W przypadku niepodjęcia decyzji na podstawie art. 2 ust. 2 do dnia rozpoczęcia stosowania przedmiotowego rozporządzenia (26 czerwca 2023 r.) każdy podmiot odpowiedzialny w systemie ponownego wykorzystania wody musi mieć możliwość złożenia wniosku o zezwolenie.

Innymi słowy, domyślnie (tj. w przypadku braku decyzji krajowej stanowiącej inaczej) ponowne wykorzystanie wody jest dozwolone pod warunkiem uzyskania zezwolenia udzielonego na podstawie przedmiotowego rozporządzenia. Oznacza to, że plan zarządzania ryzykiem musi obejmować wszystkie możliwe rodzaje ryzyka, a projekt musi być w pełni zgodny ze wszystkimi przepisami UE dotyczącymi zdrowia i środowiska.

2.1.1 Kryteria

Wiele różnych okoliczności i cech klimatycznych w państwach członkowskich może wpłynąć na decyzję dotyczącą tego, czy ponowne wykorzystanie wody ma istotną rolę do odegrania w zintegrowanej gospodarce wodnej.

Może się okazać, że warunki klimatyczne w niektórych państwach członkowskich sprawiają, że ponowne wykorzystanie wody jest niepotrzebne lub nieekonomiczne ze względu na obfitość opadów. Nawet w państwach członkowskich, które borykają się z niedoborem wody i powtarzającymi się suszami, mogą jednak wystąpić okoliczności, które oznaczają, że ponowne wykorzystanie wody, będące zasadniczo odpowiedzią na jej niedobór, może nie być odpowiednią praktyką.

Może tak być na przykład wtedy, gdy niektóre obszary są dotknięte długotrwałymi i przedłużającymi się suszami, a jednolite części wód powierzchniowych są uzależnione od odprowadzania oczyszczonych ścieków w celu zapewnienia ich przepływu hydrobiologicznego i dobrego stanu wód. Jeżeli oczyszczone ścieki zostałyby skierowane do zakładu odzyskiwania wody, a następnie do rolnictwa, mogłoby to pozbawić wody powierzchniowe niezbędnych ilości wody gwarantujących minimalny przepływ hydrobiologiczny.

W takich przypadkach konieczna jest również ocena wpływu wykorzystania alternatywnych źródeł, tj. poboru z (innych) jednolitych części wód powierzchniowych lub podziemnych, ponieważ mogą one również mieć wpływ na ilość/jakość wody. Presja związana między innymi z poborem wody może wpływać na stan ilościowy jednolitych części wód podziemnych i w takim przypadku ponowne wykorzystanie wody może stanowić alternatywne źródło wody. Możliwe są również sytuacje, w których nie ma presji związanej z poborem wody, a koszt ponownego wykorzystania wody może nie być konkurencyjny w porównaniu z innymi źródłami wody.

Przy podejmowaniu decyzji należy zatem dokładnie rozważyć zalety i wady ponownego wykorzystania wody. Wszystkie te względy powinny wpłynąć na decyzję o rezygnacji z ponownego wykorzystania wody na danym obszarze w ramach zintegrowanej gospodarki wodnej.

Zgodnie z art. 2 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia państwa członkowskie muszą wziąć pod uwagę określone kryteria, aby stwierdzić, czy ponowne wykorzystanie wody nie jest odpowiednie na niektórych obszarach dorzeczy (lub ich częściach).

Państwa członkowskie podejmujące taką decyzję na podstawie art. 2 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia muszą ją należycie uzasadnić i przedłożyć Komisji. Jeżeli zakaz jest wynikiem presji związanej z jakością jednolitych części wód powierzchniowych, których przepływ i stan ekologiczny zależą od odprowadzanych ścieków, decyzję uznaje się za należycie uzasadnioną, pod warunkiem że określono w niej:

— których jednolitych części wód dotyczy zakaz;

— aktualny stan tych wód:

— jakie inne opłacalne środki zostały zastosowane i mogą zostać zastosowane w celu zmniejszenia dystansu do dobrego stanu lub uniknięcia pogorszenia;

— alternatywne źródła wody do nawadniania w rolnictwie oraz

— czy te inne źródła mogłyby spowodować nadmierny pobór wody z innych jednolitych części wód powierzchniowych lub podziemnych, co mogłoby wpłynąć na ich stan ilościowy lub jakościowy.

Jeżeli decyzja oparta jest na kryteriach opłacalności, ważne jest, aby wziąć pod uwagę wszystkie koszty, zarówno środowiskowe, jak i koszty zasobów (odzyskanej wody oraz alternatywnych źródeł, które państwo członkowskie uznało za bardziej odpowiednie). W analizie ekonomicznej przeprowadzonej na podstawie art. 5 dyrektywy 2000/60/WE i załącznika III do tej dyrektywy można znaleźć użyteczne informacje uzupełniające.

2.1.2 Przedkładanie i przegląd decyzji

Każda należycie uzasadniona i jasno uargumentowana decyzja, oparta na kryteriach określonych w art. 2 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia, musi zostać przedłożona Komisji na piśmie, za pośrednictwem zwykłych kanałów komunikacji (np. za pośrednictwem Stałego Przedstawicielstwa państwa członkowskiego przy UE). Państwo członkowskie musi również udostępnić publicznie każdą taką decyzję, zgodnie z art. 10 ust. 3.

Art. 2 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia stanowi, że każda taka decyzja musi zostać poddana przeglądowi w razie konieczności, aby odzwierciedlić zmieniające się okoliczności. W szczególności decyzje te muszą być poddawane przeglądowi, biorąc pod uwagę przewidywania dotyczące zmiany klimatu i krajowe strategie dostosowania do zmiany klimatu (aktualizowane co dwa lata) (7), a co najmniej co sześć lat z uwzględnieniem planów gospodarowania wodami w dorzeczu ustanowionych zgodnie z dyrektywą 2000/60/WE.

Każda decyzja o zakazie ponownego wykorzystania wody powinna być zatem uzasadniona w szerszym kontekście zintegrowanej gospodarki wodnej. Powinna być w pełni zgodna z podejściem do zarządzania określonym w odpowiednich planach gospodarowania wodami w dorzeczu, a także z polityką łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej.

Oznacza to, że decyzja o zakazie ponownego wykorzystania wody musi być oparta na informacjach dotyczących stanu wód, ciśnienia oraz skutków i środków zebranych i określonych w tych planach. Wiąże się to również z dokonaniem oceny kosztów środowiskowych i zasobów odzyskanej wody i innych zasobów wodnych, biorąc również pod uwagę analizę ekonomiczną przeprowadzoną na podstawie art. 5 dyrektywy 2000/60/WE.

2.2 Właściwy organ

Właściwe organy, o których mowa w art. 3 pkt 1, są odpowiedzialne za:

— udzielanie zezwoleń na otrzymywanie i dostarczanie odzyskanej wody, w tym za zapewnienie, by sporządzono plan zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody;

— ustalenie, czy spełniono kryteria dotyczące wyłączenia projektów badawczych lub pilotażowych z przedmiotowego rozporządzenia (w stosownych przypadkach);

— weryfikację zgodności z warunkami określonymi w zezwoleniach oraz podejmowanie działań następczych w przypadku naruszeń.

Obowiązki te mogą obejmować na przykład: przegląd planu zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody i zapewnienie, aby obejmował on wszystkie aspekty; regularne sprawdzanie, czy realizowane są środki i zadania określone w planach; ułatwianie komunikacji między różnymi podmiotami w systemie ponownego wykorzystania wody; koordynowanie wymiany informacji z innymi organami. W zależności od struktury administracyjnej, na przykład struktur stosowanych do zarządzania dorzeczami, państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o wyznaczeniu więcej niż jednego właściwego organu.

Jeżeli państwo członkowskie postanowi, że otrzymywanie i ponowne wykorzystanie odzyskanej wody do nawadniania w rolnictwie na jakimkolwiek obszarze dorzecza (efektywnie na całym jego terytorium) nie jest odpowiednie, zgodnie z art. 2, ustanowienie właściwych organów byłoby konieczne jedynie w przypadku prowadzenia projektów badawczych i pilotażowych dotyczących ponownego wykorzystania wody do nawadniania w rolnictwie. Podobnie jeżeli państwo członkowskie zezwala na otrzymywanie odzyskanej wody, ale nie na jej wykorzystanie, właściwy organ byłby również zobowiązany do zarządzania zezwoleniami na otrzymywanie.

2.3 Punkty kontaktowe

Zgodnie z art. 8 przedmiotowego rozporządzenia państwa członkowskie są zobowiązane do wyznaczenia punktu kontaktowego do celów współpracy z punktami kontaktowymi innych państw członkowskich.

Rola punktów kontaktowych polega na: a) otrzymywaniu i przekazywaniu wniosków o udzielenie pomocy, b) zapewnieniu pomocy na wniosek oraz c) koordynowaniu komunikacji pomiędzy właściwymi organami w różnych państwach członkowskich. Na przykład przed udzieleniem zezwolenia na otrzymywanie lub dostarczanie odzyskanej wody właściwe organy muszą wymienić informacje na temat warunków określonych w powiązanym zezwoleniu i powiązanych planach zarządzania ryzykiem z punktem kontaktowym w państwie członkowskim, w którym zamierza się wykorzystywać odzyskaną wodę. Punkty kontaktowe powinny odpowiadać na wnioski o udzielenie pomocy bez zbędnej zwłoki.

Tworzenie punktów kontaktowych może nie być konieczne, jeżeli państwo członkowskie postanowi, na podstawie art. 2 ust. 2, że wykorzystanie odzyskanej wody do nawadniania w rolnictwie na jakimkolwiek obszarze dorzecza (praktycznie na całym jego terytorium) nie jest odpowiednie.

Jeżeli jednak państwo członkowskie nie zezwala na wykorzystanie odzyskanej wody na swoim terytorium, ale wywozi odzyskaną wodę do sąsiedniego kraju, musi mimo wszystko utworzyć punkt kontaktowy. Podobnie punkt kontaktowy jest konieczny w państwach członkowskich, które nie otrzymują odzyskanej wody na swoim terytorium, ale chcą ją przywozić z sąsiedniego kraju w celu wykorzystania w nawadnianiu.

Ponadto projekty realizowane w sąsiednim państwie członkowskim mogą w pewien sposób wpływać na wspólny obszar zlewni i dlatego wymagają konsultacji między właściwymi organami państw członkowskich za pośrednictwem punktów kontaktowych.

2.4 Podmioty odpowiedzialne

W rozporządzeniu określono szereg „podmiotów odpowiedzialnych”, tj. podmiotów pełniących jakąś rolę lub prowadzących działalność w systemie ponownego wykorzystania wody. System ponownego wykorzystania wody, określony w art. 3 pkt 15, obejmuje infrastrukturę i inne części techniczne, począwszy od wlotu do oczyszczalni ścieków komunalnych, aż do punktu, gdzie odzyskana woda jest wykorzystywana do nawadniania w rolnictwie, z uwzględnieniem – w odpowiednich przypadkach – infrastruktury dystrybucji i przechowywania.

W art. 3 pkt 14 określono, że do podmiotów odpowiedzialnych należą:

— operator zakładu odzyskiwania wody;

— operator oczyszczalni ścieków komunalnych, o ile jest inny niż operator zakładu odzyskiwania wody;

— odpowiedni organ inny niż wyznaczony właściwy organ oraz

— w stosownych przypadkach – operator prowadzący dystrybucję odzyskanej wody lub operator systemu przechowywania odzyskanej wody.

W rozporządzeniu określono minimalne obowiązki operatora zakładu odzyskiwania wody (zob. sekcja 2.4.1).

W zezwoleniu wydanym przez właściwy organ określone zostaną obowiązki pozostałych podmiotów odpowiedzialnych, z uwzględnieniem obowiązków określonych w planie zarządzania ryzykiem.

Zadania pozostałych organów, innych niż właściwy organ, mogą obejmować przegląd planów zarządzania ryzykiem w celu sprawdzenia zgodności z mającymi zastosowanie przepisami (np. dotyczącymi zdrowia, środowiska, rolnictwa), określenie szczegółowych wymogów w zakresie ich wiedzy fachowej oraz wydanie opinii na temat planu zarządzania ryzykiem.

Państwa członkowskie mogą, w stosownych przypadkach i zgodnie z prawem krajowym, doprecyzować role i obowiązki pod warunkiem zachowania zgodności z minimalnymi zasadami.

2.4.1 Obowiązki operatora zakładu odzyskiwania wody w zakresie jakości wody

Operator zakładu odzyskiwania wody prowadzi zakład odzyskiwania wody lub nim zarządza i może być podmiotem prywatnym lub publicznym. Może to być inny podmiot niż operator oczyszczalni ścieków komunalnych w rozumieniu dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 przedmiotowego rozporządzenia operator zakładu odzyskiwania wody jest odpowiedzialny za jakość odzyskanej wody w punkcie kontroli zgodności z przepisami.

Punkt kontroli zgodności z przepisami to, jak określono w art. 3 pkt 11, punkt, do którego operator zakładu odzyskiwania wody dostarcza odzyskaną wodę następnemu podmiotowi w łańcuchu. W zależności od konkretnej struktury systemu ponownego wykorzystania wody w danym państwie członkowskim następnym podmiotem może być użytkownik końcowy lub, jeżeli woda jest transportowana, dystrybuowana lub przechowywana do wykorzystania w przyszłości, mogą to być inne podmioty.

W punkcie kontroli zgodności z przepisami, który zostanie określony w zezwoleniu na otrzymywanie i dostarczanie odzyskanej wody (zob. sekcja 2.5 dotycząca zezwoleń), operator zakładu odzyskiwania wody musi zapewnić, aby odzyskana woda spełniała minimalne wymogi określone w załączniku I, jak również wszystkie inne dodatkowe istotne warunki określone przez właściwy organ w powiązanym zezwoleniu oraz opisane w planie zarządzania ryzykiem.

2.4.2 Obowiązki innych podmiotów

Po przejściu wody przez punkt kontroli zgodności z przepisami odpowiedzialność za jej jakość przechodzi na kolejny podmiot w łańcuchu – użytkownika końcowego albo dowolny podmiot pośredni odpowiedzialny za dystrybucję lub przechowywanie.

Plan zarządzania ryzykiem musi, w stosownych przypadkach, określać warunki związane z dystrybucją, przechowywaniem i wykorzystywaniem; należy w nim również wskazać, które podmioty uczestniczące w systemie ponownego wykorzystania wody są odpowiedzialne za spełnienie tych wymagań.

W przypadku gdy plan zarządzania ryzykiem określa warunki stosowania dla użytkownika końcowego, muszą być one zgodne z przepisami UE w zakresie higieny żywności (i pasz) oraz powiązanymi dokumentami, ze szczególnym uwzględnieniem tych wymienionych w rozporządzeniu w sprawie ponownego wykorzystania wody. Obejmują one:

— rozporządzenie (WE) nr 178/2002 (8): „przepisy ogólne prawa żywnościowego”, które określają (w art. 17) podstawowe obowiązki wszystkich podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze (w tym producentów pierwotnych, tj. rolników);

— rozporządzenie (WE) nr 852/2004 (9) w sprawie higieny środków spożywczych: W art. 4 ust. 1 powtórzono spoczywający na producentach pierwotnych obowiązek postępowania zgodnie z ogólnymi przepisami dotyczącymi higieny (dobre praktyki higieniczne) ustanowionymi w załączniku I do tego rozporządzenia. Załącznik I część A pkt II ppkt 5 lit. c) stanowi, że podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze produkujące lub zbierające produkty roślinne muszą podjąć odpowiednie działania i używać wody pitnej, lub czystej wody, według potrzeb, w każdym przypadku gdy jest to niezbędne do zapobieżenia zanieczyszczeniu;

— rozporządzenie (WE) nr 2073/2005 (10) ustanawiające kryteria mikrobiologiczne dotyczące środków spożywczych, które obejmuje kryteria dotyczące E. coli występujących w niektórych rodzajach żywności pochodzenia niezwierzęcego (po zbiorze);

— rozporządzenie (UE) 2017/625 (11) (zastępujące rozporządzenie (WE) nr 882/2004) ustanawiające ramy prawne dotyczące kontroli urzędowych żywności i bezpieczeństwa żywności na każdym etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji. Właściwe organy muszą sprawdzać, czy podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze spełnia wymogi dotyczące bezpieczeństwa żywności i egzekwować przestrzeganie tych wymogów;

— zawiadomienie Komisji zawierające wytyczne dotyczące ograniczania ryzyka mikrobiologicznego w odniesieniu do świeżych owoców i warzyw na etapie produkcji podstawowej poprzez przestrzeganie zasad higieny żywności (12).

Rozporządzenie w sprawie ponownego wykorzystania wody, które określa jakość wody dla określonego źródła wody na etapie przed produkcją podstawową (zanim zostanie ona wykorzystana do nawadniania), stanowi uzupełnienie przepisów dotyczących zasad higieny żywności. Przepisy dotyczące zasad higieny żywności (i pasz) mają zastosowanie od etapu produkcji podstawowej, w tym nawadniania, i obejmują wszystkie aspekty nawadniania w odniesieniu do wszystkich źródeł wody.

2.5 Zezwolenia

Art. 6 ust. 1 przedmiotowego rozporządzenia zawiera wymóg, aby otrzymywanie i dostarczanie odzyskanej wody do nawadniania w rolnictwie podlegało obowiązkowi uzyskania zezwolenia. Wszystkie zezwolenia muszą być oparte na planie zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody i muszą określać obowiązki operatora zakładu odzyskiwania wody oraz, w stosownych przypadkach, wszystkich innych podmiotów odpowiedzialnych, zgodnie z art. 6 ust. 3.

W przedmiotowym rozporządzeniu opisano informacje, które muszą zawierać zezwolenia, ale to do państw członkowskich należy określenie szczegółów procedur udzielania zezwoleń, takich jak wyznaczenie właściwych organów i terminów.

Dlatego też niniejsza sekcja nie obejmuje kwestii związanych z procedurą, z wyjątkiem stwierdzenia, że w przedmiotowym rozporządzeniu wyraźnie dopuszcza się stosowanie przez państwa członkowskie istniejących procedur przyznawania zezwoleń, pod warunkiem że zostaną one dostosowane w celu spełnienia wymogów określonych w rozporządzeniu.

2.5.1 Organy udzielające zezwolenia

Zezwoleń na ponowne wykorzystanie wody mogą udzielać wyłącznie właściwe organy wyznaczone przez państwa członkowskie. Nie powinien istnieć konflikt interesów między podmiotami odpowiedzialnymi za sporządzenie projektu planu zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody i wniosku o udzielenie zezwolenia a organem udzielającym zezwolenia na otrzymywanie i dostarczanie odzyskanej wody.

Do celu oceny wniosku właściwy organ musi skonsultować się i wymienić informacje z wszelkimi innymi odpowiednimi organami, w szczególności z organami ds. wody i zdrowia (jeśli są to organy inne niż właściwy organ) i z wszelkimi innymi podmiotami uznanymi za odpowiednie przez właściwy organ.

Przykłady

Na poziomie krajowym możliwych jest kilka różnych konfiguracji, co ilustrują poniższe przykłady.

Przykład 1 – Jeżeli zakład odzyskiwania wody, a tym samym jego operator, jest również oczyszczalnią ścieków komunalnych, właściwym organem może być organ udzielający zezwolenia na oczyszczanie ścieków komunalnych, a tym samym może być on różny od organów ds. wody lub zdrowia.

W takich przypadkach konieczna jest ścisła współpraca między poszczególnymi organami w celu zapewnienia (i) zgodności z obowiązującymi normami wodnymi i nieprzekroczenia maksymalnych poziomów, gdy zmniejszone ilości wody są odprowadzane do jednolitych części wód powierzchniowych, oraz (ii) przestrzegania norm zdrowotnych, gdy woda jest wykorzystywana do nawadniania.

W takich przypadkach organy ds. wody lub zdrowia mogą uczestniczyć w procesie przygotowania planu zarządzania ryzykiem i wniosku o udzielenie zezwolenia, ponieważ nie wystąpi konflikt interesów z organem udzielającym zezwolenia.

Przykład 2 – Jeżeli zakład odzyskiwania wody, a tym samym jego operator, nie jest równocześnie oczyszczalnią ścieków komunalnych, właściwy organ udzielający zezwolenie na ponowne wykorzystanie wody może być różny od organu udzielającego zezwolenia dla oczyszczalni ścieków komunalnych.

Mogą to być na przykład organy ds. wody lub zdrowia. W takim przypadku organy te nie mogą być zaangażowane w sporządzanie wniosku o udzielenie zezwolenia ani planu zarządzania ryzykiem, ponieważ stanowiłoby to konflikt interesów między organem udzielającym zezwolenia a podmiotami sporządzającymi wniosek o udzielenie zezwolenia i plan zarządzania ryzykiem.

Organy te mogłyby jednak zostać poproszone o dostarczenie danych lub innych informacji na potrzeby procesu, takich jak dane z monitorowania zasobów wodnych lub inne dane dotyczące środowiska, dostarczenie wytycznych dotyczących procedur, które należy stosować, itp.

Przykład 3 – Jeżeli zakład odzyskiwania wody jest własnością właściwego organu, należy wprowadzić procedury pozwalające na uniknięcie konfliktu interesów, zapewnienie, aby wniosek o wydanie zezwolenia i plan zarządzania ryzykiem były przygotowywane odpowiednio przez wszystkie podmioty odpowiedzialne oraz aby nie dochodziło do ingerencji w działalność osoby lub działu odpowiedzialnych za udzielenie zezwolenia.

Jeżeli wszystkie wymagania dotyczące udzielenia zezwolenia zostaną spełnione, właściwy organ w państwie członkowskim powinien (zgodnie z art. 6 ust. 5) bez zbędnej zwłoki udzielić zezwolenia zawierającego wszystkie niezbędne warunki i środki określone w planie zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody. Ma to na celu zapewnienie pewności regulacyjnej dla wszystkich podmiotów uczestniczących.

Jeżeli z uwagi na złożoność wniosku właściwy organ potrzebuje więcej niż 12 miesięcy od daty otrzymania pełnego wniosku na podjęcie decyzji w sprawie udzielenia zezwolenia, organ ten musi poinformować wnioskodawców o przewidywanej dacie podjęcia tej decyzji.

2.5.2 Wniosek o udzielenie zezwolenia

Na podstawie art. 6 ust. 2 każdy podmiot odpowiedzialny w systemie ponownego wykorzystania wody, w tym użytkownik końcowy, w stosownych przypadkach zgodnie z prawem krajowym, może złożyć wniosek o udzielenie zezwolenia lub o zmianę istniejącego zezwolenia. Wniosek musi zostać złożony do właściwego organu państwa członkowskiego, w którym działa lub będzie działać zakład odzyskiwania wody.

W niektórych projektach ponownego wykorzystania wody operator zakładu odzyskiwania wody przekazuje odzyskaną wodę bezpośrednio do użytkownika końcowego. W innych projektach w grę wchodzą jednak inne podmioty i może zaistnieć potrzeba powołania podmiotu zajmującego się dystrybucją odzyskanej wody oraz podmiotu zajmującego się przechowywaniem odzyskanej wody.

W tych przypadkach państwa członkowskie mogą postanowić o wymaganiu od takich podmiotów i użytkowników końcowych uzyskania szczególnego zezwolenia, zgodnie z art. 6 ust. 7. Te szczególne zezwolenia muszą następnie określać obowiązki, w tym wszelkie dodatkowe wymogi i bariery określone w planie zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody opracowanym dla tego systemu, o którym to planie mowa w art. 5 ust. 4.

2.5.3 Treść zezwolenia

Zgodnie z art. 6 ust. 3 zezwolenie lub zezwolenia, w przypadku gdy podmioty odpowiedzialne inne niż operator zakładu odzyskiwania wody są zobowiązane do uzyskania szczególnego zezwolenia (art. 6 ust. 7), muszą być oparte na planie zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody.

Plan zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody musi być sporządzony zgodnie z załącznikiem II do przedmiotowego rozporządzenia. Musi on określać warunki, jakie należy spełnić, aby zapewnić zgodność z wymaganiami dotyczącymi jakości wody, jej wykorzystania i monitorowania, określonymi w załączniku I do przedmiotowego rozporządzenia.

Zezwolenie musi określać:

— klasę lub klasy jakości odzyskanej wody oraz zastosowanie w rolnictwie, w odniesieniu do którego dopuszczona jest odzyskana woda;

— miejsce lub miejsca, w których wykorzystanie jest dozwolone;

— zakłady odzyskiwania wody, w tym na przykład lokalizację zakładu lub zakładów, dane kontaktowe operatora oraz szacunkową roczną ilość odzyskanej wody, która ma być otrzymywana;

— warunki dotyczące minimalnych wymogów w zakresie jakości wody i monitorowania określonych w załączniku I sekcja 2, które mogą obejmować specyfikacje dotyczące rodzaju oczyszczania;

— wszelkie warunki w odniesieniu do dodatkowych wymogów wobec operatora zakładu odzyskiwania wody, określone w planie zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody;

— wszelkie inne warunki niezbędne do zredukowania wszelkiego niedopuszczalnego ryzyka dla środowiska oraz zdrowia ludzi i zwierząt. Mogą one obejmować informacje na temat dokładnej roli, zadań, działań i obowiązków pozostałych podmiotów odpowiedzialnych w systemie lub obowiązki związane z systemami monitorowania środowiska, w zależności od wyników planu zarządzania ryzykiem, oraz procedury działań następczych w przypadku wystąpienia negatywnych skutków dla środowiska;

— okres ważności zezwolenia;

— punkt kontroli zgodności z przepisami, w którym będą przeprowadzane kontrole w celu sprawdzenia, czy podmiot spełnił swoje zobowiązania w zakresie jakości odzyskanej wody.

Jak określono w art. 6 ust. 6, zezwolenia muszą być regularnie poddawane przeglądowi i, w razie konieczności, aktualizowane. Zezwolenia muszą być poddawane przeglądowi i aktualizowane co najmniej w następujących przypadkach:

— znaczącej zmiany zdolności zakładu;

— modernizacji sprzętu lub dodania nowego sprzętu lub procesów, co stwarza potrzebę monitorowania walidacyjnego przed rozpoczęciem działalności (dla wody klasy A);

— zmian warunków klimatycznych lub innych, które znacząco wpływają na stan ekologiczny jednolitych części wód powierzchniowych.

2.5.4 Wyłączenia dla projektów badawczych i pilotażowych

Zgodnie z art. 2 ust. 1 przedmiotowe rozporządzenie ma zastosowanie w każdym przypadku, gdy odzyskana woda jest wykorzystywana do nawadniania w rolnictwie. Na podstawie art. 2 ust. 3 projekty badawcze lub pilotażowe mogą jednak zostać wyłączone z zakresu zastosowania tego przepisu, jeśli spełnione są pewne warunki. W celu przyznania tego wyłączenia właściwy organ musi upewnić się, że spełnione są następujące kryteria:

— projekt badawczy lub pilotażowy nie będzie prowadzony w jednolitej części wód wykorzystywanych do poboru wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi lub w strefie ochronnej wyznaczonej na podstawie dyrektywy 2000/60/WE;

— projekt badawczy lub pilotażowy będzie właściwie monitorowany.

Do właściwego organu należy ustalenie warunków i częstotliwości monitorowania, na podstawie poszczególnych przypadków, niezbędnych do zapewnienia zgodności z ramową dyrektywą wodną i innymi mającymi zastosowanie przepisami.

Wyłączenia nie mogą trwać dłużej niż pięć lat. Ponadto żadne płody rolne będące rezultatem projektu badawczego lub pilotażowego objętego wyłączeniem zgodnie z tym rozporządzeniem nie mogą być wprowadzane do obrotu.

2.6 Kontrole zgodności

Kontrole zgodności muszą być przeprowadzane przez właściwe organy w celu zapewnienia spełnienia wymogów określonych w zezwoleniach przez poszczególne podmioty uczestniczące w systemie ponownego wykorzystania wody.

Wymogi te mogą dotyczyć operatora zakładu odzyskiwania wody, w punkcie kontroli zgodności z przepisami, lub wszelkich innych podmiotów odpowiedzialnych lub użytkowników końcowych, zgodnie z planem zarządzania ryzykiem dotyczącym ponownego wykorzystania wody.

Jeżeli te podmioty działają w różnych państwach członkowskich, na przykład w ramach transgranicznego projektu opisanego w sekcji 2.3, kontrole te muszą być przeprowadzane przez właściwe organy, którym podlegają odpowiednie podmioty.

2.7 Sankcje

Zgodnie z art. 15 państwa członkowskie muszą ustanowić przepisy dotyczące sankcji mających zastosowanie w przypadku naruszeń przepisów niniejszego rozporządzenia i powinny wdrożyć wszelkie niezbędne środki w celu zapewnienia ich wykonywania. Sankcje powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające.

Przy określaniu sankcji należy wziąć pod uwagę następujące kryteria:

a) charakter, wagę, zakres i czas trwania naruszenia;

b) umyślny lub nieumyślny charakter naruszenia;

c) obszary, których dotyczy naruszenie, w szczególności obszary wrażliwe;

d) korzyści uzyskane z naruszenia przez osoby odpowiedzialne (w celu zapewnienia, by osoby odpowiedzialne zostały pozbawione tych korzyści);

e) powtarzający się charakter naruszenia (w celu zniechęcenia do popełniania kolejnych naruszeń tego samego rodzaju).

Państwa członkowskie powinny wprowadzić środki zapewniania zgodności w celu zapobiegania naruszeniom i ich wykrywania oraz stosować sankcje. Zapewnianie zgodności obejmuje wszystkie sposoby wykorzystywane przez organy publiczne w działaniach mających na celu zapewnienie, aby przedsiębiorstwa i inne podmioty („podmioty odpowiedzialne”) przestrzegały swoich zobowiązań w zakresie ochrony środowiska, w tym na przykład inspekcje i środki egzekwowania.

Zasadniczo można wyróżnić trzy kategorie działań:

— monitorowanie zgodności z przepisami: oznacza analizę, oceny, nadzór, inspekcje, dochodzenia, audyty lub inne kontrole i interwencje przeprowadzane przez właściwy organ, w jego imieniu lub pod jego nadzorem w celu zbadania, czy podmioty odpowiedzialne przestrzegają wykonalnych zobowiązań;

— działania następcze i egzekwowanie prawa: oznacza działania podejmowane przez właściwy organ na mocy prawa administracyjnego, cywilnego lub karnego w odpowiedzi na nieprzestrzeganie lub podejrzenie nieprzestrzegania wykonalnego zobowiązania oraz

— promowanie zgodności z przepisami i zapobieganie nieprzestrzeganiu przepisów: oznacza działania mające na celu zachęcanie do przestrzegania wykonalnych zobowiązań, inne niż monitorowanie zgodności z przepisami lub działania następcze i egzekwowanie prawa.

Zasada ta ma zastosowanie do wszystkich aspektów przedmiotowego rozporządzenia, w tym do przepisów, które państwa członkowskie postanawiają wprowadzić w odniesieniu do obszarów na swoich terytoriach, gdzie ponowne wykorzystanie wody nie jest uznawane za odpowiednie, lub w odniesieniu do projektów badań naukowych lub pilotażowych projektów badawczych.

2.8 Upowszechnianie wiedzy i wymiana informacji

Zgodnie z art. 9 państwa członkowskie, które stosują ponowne wykorzystanie wody do nawadniania w rolnictwie, są zobowiązane do organizowania ogólnych kampanii upowszechniających wiedzę, które mogłyby obejmować promowanie korzyści wynikających z bezpiecznego ponownego wykorzystania wody.

Państwa członkowskie mogą swobodnie dostosować zakres i ton takich kampanii do swoich indywidualnych sytuacji, w tym do skali ponownego wykorzystania wody. Mogą one również zorganizować specjalne kampanie informacyjne dla użytkowników końcowych w celu zachęcenia, w stosownych przypadkach, do stosowania odzyskanej wody jako bezpiecznej i trwałej alternatywy dla nawadniania oraz zapewnienia jej optymalnego i bezpiecznego wykorzystania przy zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony środowiska oraz zdrowia ludzi i zwierząt.

Takie kampanie informacyjne mogą być przydatne w rozwiewaniu ewentualnych obaw społeczeństwa dotyczących ponownego wykorzystania wody i mogą pomóc w zapewnieniu szerokiego poparcia dla ustanowienia systemu ponownego wykorzystania wody. W tym kontekście, w celu zbudowania zaufania i akceptacji, zaleca się wczesne zaangażowanie zainteresowanych stron i staranne dostosowanie komunikatów z wykorzystaniem osobistych doświadczeń i przy uwzględnieniu wyzwań związanych z konkretnym miejscem.

Z dobrych praktyk wynika, że wielopoziomowe uczestnictwo społeczeństwa i zainteresowanych stron może być skutecznym narzędziem docierania do szerokiego grona odbiorców, zaczynając od ukierunkowanych kampanii upowszechniających wiedzę, przez konsultacje, po większe zaangażowanie zainteresowanych stron w planowanie i podejmowanie decyzji.

W wytycznych z 2016 r. w ramach wspólnej strategii wdrażania dotyczących uwzględnienia ponownego wykorzystania wody w planowaniu zasobów wodnych i zarządzaniu nimi w kontekście ramowej dyrektywy wodnej (13) zasugerowano, jako wskazówkę ogólną, zebranie następujących informacji na potrzeby kampanii informacyjnych i upowszechniających wiedzę:

— uzasadnienie potrzeby ponownego wykorzystania wody, np. w kontekście niedoboru wody, w tym w przyszłych warunkach klimatycznych;

— koszty instalacji systemów oczyszczania i dystrybucji;

— korzyści i wady/ryzyko z punktu widzenia środowiska;

— korzyści i wady/ryzyko z punktu widzenia społeczeństwa i gospodarki: przejrzystość w zakresie ryzyka narażenia ludności, sposobów przeciwdziałania temu ryzyku oraz obowiązujących standardów oczyszczania.

Ważne jest również uwzględnienie kosztów strat w uprawach spowodowanych brakiem wody do nawadniania, które można zminimalizować, stosując niezawodne i bardziej przewidywalne źródło wody, np. odzyskaną wodę.

W art. 10 i 11 przedmiotowego rozporządzenia określono zasady dotyczące informacji, które mają być podawane do wiadomości publicznej, oraz informacje o sposobie wdrażania tych zasad. Informacje te muszą być dostępne dla Komisji Europejskiej, Europejskiej Agencji Środowiska i Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób.

Informacje, które muszą być regularnie podawane do wiadomości publicznej, obejmują:

— ilość i jakość dostarczanej odzyskanej wody;

— odsetek całkowitej ilości oczyszczonych ścieków komunalnych, jaki stanowi odzyskana woda, jeśli takie dane są dostępne;

— wyniki kontroli zgodności;

— wyznaczone punkty kontaktowe oraz

— wszelkie decyzje podjęte na podstawie art. 2 ust. 2.

Ponadto państwa członkowskie będą musiały publikować zestawy danych zawierające dodatkowe informacje o wynikach kontroli zgodności, a także dodatkowe informacje o przypadkach niezgodności, w tym o środkach zastosowanych w celu przywrócenia zgodności.

Państwa członkowskie mogą wybrać najbardziej odpowiedni format i sposób podawania informacji określonych w art. 10 do wiadomości publicznej, dostosowane do ich konkretnych okoliczności.

W odniesieniu do art. 11, w którym szczegółowo określono informacje na temat wdrażania, jakie państwa członkowskie muszą udostępnić, format i sposób prezentacji tych danych mogą zostać określone w aktach wykonawczych, które Komisja może opracować przy wsparciu komitetu powołanego na mocy dyrektywy 2000/60/WE i zgodnie z procedurą opisaną w art. 14.

3. Aspekty techniczne

Niniejsza sekcja dotyczy: wszelkich aspektów związanych z zarządzaniem ryzykiem; rodzajów upraw i klas odzyskanej wody oraz monitorowania walidacyjnego.

3.1 Zarządzanie ryzykiem

Jak określono w art. 5 ust. 1 przedmiotowego rozporządzenia, właściwy organ jest ostatecznie odpowiedzialny za zapewnienie opracowania planu zarządzania ryzykiem, który uwzględnia wszystkie możliwe aspekty projektu ponownego wykorzystania wody, w tym otrzymywanie, dostarczanie i wykorzystanie odzyskanej wody, oraz w którym przypisano odpowiedzialność za każdy aspekt zarządzania projektem ponownego wykorzystania.

Właściwy organ jest odpowiedzialny za zapewnienie opracowania planu zarządzania ryzykiem, natomiast podmiotami, które faktycznie muszą go sporządzić, są – w stosownych przypadkach – operator zakładu odzyskiwania wody, inne podmioty odpowiedzialne i użytkownicy końcowi.

Osobą (osobami) lub podmiotem faktycznie opracowującym i sporządzającym plan zarządzania ryzykiem może być każdy z „podmiotów odpowiedzialnych” uczestniczących w systemie ponownego wykorzystania wody lub użytkownik końcowy, zgodnie z przepisami krajowymi. Z punktu widzenia prawidłowego wdrożenia przedmiotowego rozporządzenia nie ma znaczenia, kto faktycznie przygotowuje lub opracowuje plan, pod warunkiem że odbywają się konsultacje – właściwe i wymagane ze względu na charakter, lokalizację i właściwości systemu ponownego wykorzystania wody – ze wszystkimi odpowiednimi podmiotami odpowiedzialnymi i użytkownikami końcowymi.

Plan zarządzania ryzykiem może obejmować jeden system ponownego wykorzystania wody lub większą ich liczbę, pod warunkiem że uwzględnia on wszystkie aspekty wymagane w przedmiotowym rozporządzeniu. Mogłoby to doprowadzić do stworzenia systemu, w którym ustalono by szereg standardowych elementów podstawowych – na przykład w przypadku podobnych upraw i praktyk nawadniania na obsługiwanym obszarze lub w kodeksie dobrych praktyk – które mogą stanowić podstawę bardziej dostosowanego do potrzeb planu zarządzania ryzykiem dla konkretnych systemów ponownego wykorzystania wody.

Aspekty, które należy uwzględnić w planie zarządzania ryzykiem (zgodnie z wymogami określonymi w przedmiotowym rozporządzeniu), obejmują wszelkie dodatkowe wymogi nałożone na operatora zakładu, które muszą być spełnione przed dostarczeniem wody następnemu podmiotowi w łańcuchu, a także odpowiednie środki zapobiegawcze/naprawcze i bariery, monitorowanie lub wszelkie inne wymogi, które należy zastosować w systemie ponownego wykorzystania wody, aby zapewnić jej bezpieczeństwo, po przejściu przez punkt kontroli zgodności z przepisami, po stronie innych uczestników systemu.

W planie zarządzania ryzykiem opisuje się zadania i wymogi oraz jasno określa zakres odpowiedzialności odpowiednich podmiotów w ramach systemu.

W niektórych przypadkach może się zdarzyć, że konkretny użytkownik końcowy nie został jeszcze zidentyfikowany. W takich przypadkach plan zarządzania ryzykiem można opracować na podstawie zamierzonego wykorzystania odzyskanej wody na określonym obszarze (np. na podstawie najczęściej stosowanych praktyk rolniczych i upraw).

Jeżeli po ukończeniu planu zarządzania ryzykiem zostanie zidentyfikowany nowy użytkownik końcowy, należy przeprowadzić ocenę w celu ustalenia, czy konieczne jest dostosowanie planu: na przykład praktyki nawadniania i uprawy nowego użytkownika końcowego mogą różnić się od tych, które są już obsługiwane przez zakład odzyskiwania wody (i mogą wymagać na przykład wyższej klasy jakości wody).

W takim przypadku konieczna może być ponowna ocena w ramach planu zarządzania ryzykiem wszelkiego ryzyka, środków zapobiegawczych lub barier w odniesieniu do nowych zastosowań. Może to wymagać pewnych dostosowań systemu ponownego wykorzystania wody (jak również – w stosownych przypadkach – dostosowań zezwolenia, które jest oparte na planie zarządzania ryzykiem). Tę ponowną ocenę może przeprowadzić dowolny z podmiotów odpowiedzialnych lub – w stosownych przypadkach – użytkownik końcowy.

3.1.1 Kluczowe elementy zarządzania ryzykiem

Plan zarządzania ryzykiem musi być oparty na elementach zarządzania ryzykiem wymienionych w załączniku II do przedmiotowego rozporządzenia. Musi on być zgodny z podejściem systematycznym, które obejmuje przeprowadzenie ustrukturyzowanej analizy systemu ponownego wykorzystania wody, określenie potencjalnych zagrożeń i niebezpiecznych zdarzeń (wraz z populacjami i środowiskami, których dotyczy ryzyko, oraz powiązanymi drogami narażenia) oraz zaplanowanie – w stosownych przypadkach – możliwych środków zapobiegawczych i barier w celu zarządzania ocenionym ryzykiem i łagodzenia go.

Powinien on również zawierać przepisy dotyczące komunikacji i współpracy między podmiotami uczestniczącymi, aby zapewnić podjęcie działań naprawczych i powiadomienie o nich w razie potrzeby. Kluczowe elementy planu zarządzania ryzykiem (KRM) są podstawą do zapewnienia, aby odzyskana woda była używana oraz by zarządzano nią w sposób bezpieczny w celu ochrony zdrowia ludzi i zwierząt oraz środowiska.

W załączniku II do przedmiotowego rozporządzenia określono 11 kluczowych elementów (KRM), podzielonych na części A, B i C i stanowiących podstawę sugerowanego ogólnego podejścia do planu zarządzania ryzykiem.

Obejmują one:

Część A – Kluczowe elementy zarządzania ryzykiem 1. Opis systemu (KRM1) – należy opisać cały system ponownego wykorzystania wody – od etapu, na którym ścieki są doprowadzane do oczyszczalni ścieków komunalnych, do etapu wykorzystania. 2. Podmioty i role (KRM2) – określenie wszystkich podmiotów uczestniczących w systemie ponownego wykorzystania wody wraz z ich rolami i obowiązkami. 3. Określenie zagrożeń (KRM3) – określenie potencjalnych zagrożeń (patogenów i substancji zanieczyszczających) oraz niebezpiecznych zdarzeń (np. awarii związanej z procesem oczyszczania) związanych z systemem ponownego wykorzystania wody. 4. Środowiska i populacje, których dotyczy ryzyko, oraz drogi narażenia (KRM4) – określenie populacji i środowisk potencjalnie narażonych na każde zidentyfikowane zagrożenie. 5. Ocena ryzyka dla środowiska i zdrowia (KRM5) – w odniesieniu do każdego uprzednio zidentyfikowanego zagrożenia należy określić potencjalne powiązane ryzyko dla każdego przedmiotu oddziaływania (ludzie, zwierzęta, uprawy lub rośliny, inna fauna i flora lądowa, fauna i flora wodna, gleby lub środowisko ogółem) w przypadku każdej drogi narażenia. Ocenę ryzyka można przeprowadzić, stosując metody jakościowe i półilościowe; ilościowa ocena ryzyka wymagałaby wystarczających danych potwierdzających ryzyko. W tej ocenie ryzyka należy również uwzględnić wszelkie obowiązki i wymogi określone w przepisach UE wskazanych w przedmiotowym rozporządzeniu, a także we wszelkich odnośnych przepisach krajowych lub lokalnych.

Część B – Warunki dotyczące wymogów dodatkowych 6. Dodatkowe wymogi (KRM6) – na podstawie wyników oceny ryzyka można określić wymogi dotyczące jakości wody i monitorowania, które są dodatkowe w stosunku do wymogów określonych w sekcji 2 załącznika I do przedmiotowego rozporządzenia lub bardziej rygorystyczne niż te wymogi. Jeżeli uwzględniono dodatkowe parametry lub wartości graniczne, powinny one być oparte na wynikach oceny ryzyka oraz poparte dowodami naukowymi na to, że ich źródłem jest system ponownego wykorzystania wody, a nie inne czynniki. Te dodatkowe parametry mogą obejmować również następujące zanieczyszczenia: metale ciężkie, pestycydy, produkty uboczne dezynfekcji, produkty farmaceutyczne, nowo pojawiające się zanieczyszczenia, bakterie wykazujące oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Część C – Środki zapobiegawcze 7. Środki zapobiegawcze (KRM7) – określenie środków zapobiegawczych lub barier (dodatkowych lub już istniejących), które powinny być zastosowane w częściach systemu ponownego wykorzystania wody, aby ograniczyć lub złagodzić wszelkie zidentyfikowane ryzyko. Na przykład metody kontroli dostępu, dodatkowe uzdatnianie wody lub konkretne technologie nawadniania czy bariery. 8. Systemy kontroli jakości (KRM8) – określenie środków kontroli jakości, w tym protokołów monitorowania odzyskanej wody pod kątem odpowiednich parametrów oraz programów konserwacji urządzeń, w celu zapewnienia skuteczności łańcucha oczyszczania i przyjętych środków zapobiegawczych. 9. System monitorowania środowiska (KRM9) – utworzenie systemu monitorowania środowiska w celu kontroli uwalniania zidentyfikowanych zanieczyszczeń w narażonych środowiskowych przedmiotach oddziaływania (np. woda słodka, wody podziemne, gleba). System monitorowania może obejmować, w stosownych przypadkach, udokumentowane procedury już obowiązujące w celu zapewnienia stałej ochrony środowiska lub mogą one być dalej rozwijane lub dostosowywane w zależności od wyników oceny ryzyka dla środowiska. 10. Zarządzanie nagłymi sytuacjami (KRM10) – opracowanie protokołów zarządzania incydentami i nagłymi sytuacjami. 11. Koordynacja (KRM11) – określenie mechanizmów koordynacji i komunikacji pomiędzy poszczególnymi podmiotami uczestniczącymi w systemie ponownego wykorzystania wody.

Jedną z możliwych struktur pomagających w organizacji analizy elementów KRM opisano w sprawozdaniu technicznym Wspólnego Centrum Badawczego (JRC) pt. „Technical Guidance – Water Reuse Risk Management for Agricultural Irrigation Schemes in Europe” („Wytyczne techniczne – zarządzanie ryzykiem w ponownym wykorzystaniu wody w systemach nawadniania w rolnictwie w Europie”) (14). W owym sprawozdaniu JRC proponuje się strukturę modułową (zob. rys. 1), w której każdy moduł dotyczy określonego aspektu planu zarządzania ryzykiem i obejmuje kilka elementów KRM:

— Moduł I – Przygotowanie (KRM1 i KRM2);

— Moduł II – Ocena ryzyka (KRM: 3, 4, 5 i 6);

— Moduł III – Monitorowanie (KRM6 i KRM9);

— Moduł IV – Kierowanie, zarządzanie i komunikacja (KRM: 7, 8, 9, 10 i 11).

Rysunek 1

Kluczowe elementy zarządzania ryzykiem (KRM) w zakresie ponownego wykorzystania wody podzielone na cztery moduły, aby wspomóc opracowanie planu zarządzania ryzykiem

3.1.2 Opis systemu

Szczegółowy opis systemu (KRM1) jest punktem wyjścia do pełnej charakterystyki całego systemu ponownego wykorzystania wody – od punktu wlotowego ścieków surowych do oczyszczalni ścieków komunalnych (UWWTP) do ostatecznego wykorzystania odzyskanej wody. Powinien on zawierać szczegółowy opis oczyszczalni ścieków komunalnych lub zakładu odzyskiwania wody, wszelkiej infrastruktury związanej z pompowaniem, przechowywaniem i dystrybucją, systemów nawadniania i ostatecznego wykorzystania w określonych granicach systemu (zob. przykład na rys. 2).

Aby zgromadzić dane niezbędne do oceny ryzyka, opis systemu powinien zawierać również charakterystykę jakości wody w odniesieniu do źródeł ścieków wprowadzanych do oczyszczalni ścieków komunalnych, dane dotyczące objętości wody, wszelkich zmiennych i zdarzeń pogodowych oraz opis matryc środowiskowych otoczenia (gleba, wody podziemne i powierzchniowe, ekosystemy).

Rysunek 2

Główne elementy systemu ponownego wykorzystania wody służące identyfikacji przedmiotów oddziaływania w ocenie ryzyka

3.1.3 Podmioty i role

W odniesieniu do każdego elementu systemu ponownego wykorzystania wody należy określić wszystkie zaangażowane podmioty oraz ich role i obowiązki (KRM2).

Należy uwzględnić podmioty odpowiedzialne za (i) eksploatację zakładów (operatorzy oczyszczalni ścieków komunalnych i zakładów odzyskiwania wody), (ii) transport i przechowywanie, w stosownych przypadkach, oraz (iii) nawadniane pól (rolnicy). Ponadto należy uwzględnić wszelkie odpowiednie władze lub organy (np. organy ds. wody, organy ds. zdrowia publicznego, organy ds. ochrony środowiska) lub inne podmioty, takie jak stowarzyszenia rolników i konsorcja irygatorów.

3.1.4 Określenie zagrożeń oraz środowisk i populacji, których dotyczy ryzyko

Elementy KRM3 i KRM4 obejmują:

1. określenie wszelkich potencjalnych zagrożeń (substancji zanieczyszczających i patogenów) lub niebezpiecznych zdarzeń (awarii związanych z procesem oczyszczania, przypadkowych wycieków, skażeń), które pochodzą z systemu ponownego wykorzystania wody i mogą stwarzać ryzyko dla zdrowia publicznego lub środowiska;

2. scharakteryzowanie potencjalnych dróg narażenia w odniesieniu do każdego zagrożenia dla określonych ludzkich, zwierzęcych lub środowiskowych przedmiotów oddziaływania (narażonych populacji i środowisk). Elementy te są niezbędne, aby móc następnie ocenić ryzyko dla zdrowia i środowiska (KRM5).

Identyfikacja zagrożeń (KRM3) powinna obejmować wszelkie patogeny i zanieczyszczenia w odzyskanej wodzie, które mogą stwarzać ryzyko dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz dla środowiska.

Patogeny mikrobiologiczne w odzyskanej wodzie (np. E. coli i inne bakterie, wirusy, pasożyty) wykorzystywanej do nawadniania w rolnictwie mogą być odpowiedzialne za ogniska chorób przenoszonych przez wodę (np. zapalenie żołądka i jelit) i inne działania ostre (15).

Chemiczne substancje zanieczyszczające, które mogą być nadal obecne w odzyskanej wodzie, również mogą stwarzać ryzyko dla zdrowia ludzi. Niemniej zanieczyszczenia chemiczne są zwykle obecne w niskich stężeniach w odpływach z oczyszczalni ścieków komunalnych i wymagają na ogół dłuższego narażenia, aby wywołać choroby lub ostre reakcje, więc zasadniczo ryzyko przez nie stwarzane jest niższe niż ryzyko, które stwarzają patogeny.

Ważne jest zidentyfikowanie wszelkich gałęzi przemysłu zlokalizowanych na obszarze obsługiwanym przez oczyszczalnię ścieków komunalnych, których zrzuty do miejskiego systemu zbierania mogą przyczyniać się do wysokich stężeń określonych zanieczyszczeń chemicznych w ściekach komunalnych (np. przemysł farmaceutyczny, przemysł galwanizacyjny).

W wyniku niebezpiecznych zdarzeń, takich jak przypadkowe lub niewłaściwe zrzuty, mogą wystąpić niekontrolowane stężenia zagrożeń chemicznych w odpływach z oczyszczalni ścieków komunalnych. Prawdopodobieństwo ich wystąpienia można zminimalizować dzięki zastosowaniu odpowiednich środków zapobiegawczych (16).

Pełna zgodność odzyskanej wody z wszelkimi przepisami mającymi zastosowanie do systemu ponownego wykorzystania wody, regulującymi zarówno zanieczyszczenia mikrobiologiczne, jak i chemiczne, wraz z wymogami dotyczącymi nawadniania w rolnictwie określonymi w przepisach dotyczących higieny pasz i środków spożywczych, zapewniłaby ochronę środowiska, a także zdrowia ludzi i zwierząt.

W ramach systemu zarządzania ryzykiem należy zatem zapewnić, aby wykorzystanie odzyskanej wody nie doprowadziło do szkodliwego stężenia zanieczyszczeń w określonej matrycy środowiskowej (np. w wodach podziemnych) oraz aby zostały zastosowane odpowiednie środki zapobiegawcze, by takim sytuacjom zapobiec (np. poprzez odpowiednie oczyszczanie mające na celu ograniczenie zanieczyszczeń do ustalonych wartości granicznych czy poprzez minimalizację wszelkich przypadkowych wycieków do otoczenia).

Wraz z charakterystyką odzyskanej wody można określić wstępną listę przesiewową istotnych zagrożeń (patogenów i chemicznych substancji zanieczyszczających), uwzględniając również wszystkie odpowiednie przepisy unijne, krajowe i lokalne, a także wymogi określone w przepisach (wymienionych w pkt 5 załącznika II do przedmiotowego rozporządzenia) dotyczących ochrony zasobów wód powierzchniowych i podziemnych. Przepisy te obejmują: ramową dyrektywę wodną (2000/60/WE), dyrektywę w sprawie ochrony wód podziemnych (2006/118/WE), dyrektywę w sprawie środowiskowych norm jakości (2008/105/WE), dyrektywę azotanową (91/676/EWG) oraz, w stosownych przypadkach, dyrektywę dotyczącą jakości wody w kąpieliskach (2006/7/WE) i dyrektywę w sprawie wody pitnej (2020/2184).

Wymogi, które powinna spełniać odzyskana woda, będą zależały od warunków specyficznych dla danego miejsca w systemie ponownego wykorzystania wody oraz od oceny, w jaki sposób wykorzystanie odzyskanej wody do nawadniania w rolnictwie może wpływać na otaczające środowisko poprzez potencjalne drogi (np. spływ wody do nawadniania, infiltracja do wód podziemnych itp.)

W szczególności, jeżeli odzyskana woda miałaby migrować w kierunku jednolitych części wód (powierzchniowych lub podziemnych) na obszarze objętym systemem ponownego wykorzystania wody, w ocenie należy rozważyć, czy jednolite części wód, do których ta woda trafi, nadal spełniałyby cele środowiskowe określone w art. 4 ramowej dyrektywy wodnej (tj. dobry stan ekologiczny i chemiczny wód powierzchniowych oraz dobry stan chemiczny wód podziemnych – przy czym stan chemiczny jest szczegółowo określony w dyrektywie w sprawie środowiskowych norm jakości i dyrektywie w sprawie ochrony wód podziemnych).

Dobry stan ekologiczny i chemiczny wód powierzchniowych oznacza zgodność z unijnymi i krajowymi środowiskowymi normami jakości. Unijne środowiskowe normy jakości są ustalone na mocy dyrektywy w sprawie środowiskowych norm jakości, natomiast normy krajowe mogą dotyczyć substancji zanieczyszczających istotnych z krajowego punktu widzenia, mianowicie zanieczyszczeń specyficznych dla dorzecza, które są elementem dobrego powierzchniowego stanu ekologicznego.

Dyrektywa w sprawie środowiskowych norm jakości przewiduje również mechanizm listy obserwacyjnej w celu gromadzenia danych z monitorowania na szczeblu UE dotyczących nowo pojawiających się zanieczyszczeń oraz substancji, które mogą stwarzać ryzyko dla środowiska wodnego lub za jego pośrednictwem, a w przypadku których dane dotyczące ryzyka są niewystarczające do ustanowienia środowiskowej normy jakości.

Stan chemiczny wody słodkiej określony przez państwa członkowskie w krajowych planach gospodarowania wodami w dorzeczu można sprawdzić za pośrednictwem systemu WISE (17).

Dalsze informacje na temat środowiskowych norm jakości w odniesieniu do substancji priorytetowych można znaleźć w bazie danych Europejskiej Agencji Chemikaliów (18).

Odpowiednie informacje dotyczące emisji określonych zanieczyszczeń można znaleźć w Europejskim Rejestrze Uwalniania i Transferu Zanieczyszczeń (mającym zastosowanie do oczyszczalni ścieków komunalnych o zdolności 100 000 RLM) (19).

Mogą mieć również zastosowanie inne, specyficzne dla danego miejsca warunki ochrony wód powierzchniowych i podziemnych: na przykład jeżeli system ponownego wykorzystania wody i obszary nawadniane znajdują się w pobliżu strefy narażonej na zanieczyszczenia azotanami wyznaczonej na podstawie dyrektywy azotanowej.

Chociaż ponowne wykorzystanie wody w rolnictwie może być sposobem na odzyskanie składników odżywczych do nawadniania, należy zwrócić szczególną uwagę na uniknięcie zanieczyszczenia zasobów wodnych azotanami poprzez obniżenie zawartości azotanów w odzyskanej wodzie do poziomu poniżej poziomów szkodliwych.

Podobnie jeżeli woda odzyskana może migrować do jednolitych części wód sklasyfikowanych jako obszary ochrony wody pitnej, ważne jest, aby (i) zidentyfikować wszelkie ryzyko skażenia źródeł wody pitnej przez podlegające uregulowaniom substancje zanieczyszczające obecne w odzyskanej wodzie oraz (ii) zaplanować oczyszczanie niezbędne do obniżenia zawartości tych substancji do dopuszczalnych poziomów.

Ponadto jeżeli odzyskana woda spływa do wód powierzchniowych wykorzystywanych do rekreacyjnej aktywności kąpielowej, można uwzględnić dodatkowe wymogi dotyczące patogenów, wynikające z dyrektywy dotyczącej jakości wody w kąpieliskach. Celem tych przepisów jest ochrona środowiska i zdrowia ludzi poprzez ustanowienie norm lub obowiązków dotyczących monitorowania patogenów lub chemikaliów, w tym metali ciężkich, produktów ubocznych procesu dezynfekcji, produktów leczniczych i innych substancji sklasyfikowanych jako priorytetowe substancje zanieczyszczające.

Ponieważ odzyskaną wodę wykorzystuje się do nawadniania w rolnictwie, w pkt 5 załącznika II do przedmiotowego rozporządzenia wskazano dodatkowe przepisy mające na celu ochronę żywności i pasz, gleby, upraw i zwierząt. Znaczenie wymogów zawartych w tych przepisach dla konkretnych systemów ponownego wykorzystania wody będzie zależało od rodzaju upraw (np. produkcja środków spożywczych lub materiałów paszowych) oraz praktyk (np. wykorzystywanie pestycydów, stosowanie osadu ściekowego) stosowanych na polach uprawnych nawadnianych odzyskaną wodą.

Wymogi takie obejmują: wymogi w zakresie higieny środków spożywczych (rozporządzenie (WE) nr 852/2004), higieny pasz (rozporządzenie (WE) nr 183/2005), kryteriów mikrobiologicznych (rozporządzenie (WE) nr 2073/2005), najwyższych dopuszczalnych poziomów zanieczyszczeń w środkach spożywczych (rozporządzenie (WE) nr 1881/2006), poziomów pestycydów w żywności i paszy (rozporządzenie (WE) nr 396/2005), stosowania osadu ściekowego (dyrektywa 86/278/EWG) oraz ochrony zdrowia zwierząt (rozporządzenia (WE) nr 1069/2009 i (UE) nr 142/2011).

Na rysunku 3 pokazano na przykładzie graficznym, w jaki sposób określić, którą dyrektywę lub które rozporządzenie stosuje się do systemu ponownego wykorzystania wody, przy założeniu potencjalnych dróg przedostawania się odzyskanej wody do matryc środowiskowych (zasobów wody słodkiej) w razie przypadkowych wycieków lub poprzez spływ z nawadnianego pola.

Na rysunku przedstawiono także rozporządzenia i dyrektywy wymienione w pkt 5 załącznika II, które mogą mieć zastosowanie w zależności od praktyk rolniczych. Tabelę określającą zastosowanie tych wymogów do systemu ponownego wykorzystania wody przedstawiono także w załączniku 2 do niniejszego zawiadomienia.

Rysunek 3

Przykład przedstawiający: (i) sposób, w jaki można ustalić, które dyrektywy i rozporządzenia mają zastosowanie w ramach systemu ponownego wykorzystania wody, w oparciu o potencjalne drogi przedostawania się odzyskanej wody do otaczającego środowiska (wód powierzchniowych i wód podziemnych), oraz (ii) rozporządzenia i dyrektywy, które mogą mieć zastosowanie do nawadniania w rolnictwie w zależności od konkretnych praktyk rolniczych

Należy wziąć pod uwagę także inne konkretne aspekty dotyczące wpływu parametrów jakości odzyskanej wody na właściwości agronomiczne, w tym zagrożenia dla gleby oraz upraw/roślin. Zgodnie z normą ISO 16075-1:2020 zagrożenia agronomiczne związane z odzyskaną wodą, które mogą spowodować uszkodzenie gleb i straty w nawadnianych uprawach, obejmują: (i) substancje chemiczne, takie jak zasolenie, bor, określona toksyczność jonowa; (ii) inne pierwiastki chemiczne; oraz (iii) składniki odżywcze.

W wodzie odzyskanej z odpływów pochodzących z oczyszczalni ścieków komunalnych zwykle nie znajduje się patogenów, które mogą powodować choroby roślin lub upraw. Ich obecność w odzyskanej wodzie można jednak ocenić w warunkach specyficznych dla danego miejsca (np. spływ wody stosowanej do nawadniania, skażonej patogenami roślin).

Załącznik 2 do niniejszego zawiadomienia zawiera przykłady i tabele o charakterze informacyjnym dotyczące patogenów i substancji zanieczyszczających, które zwykle są obecne w odpływach pochodzących z oczyszczalni ścieków komunalnych oraz które uregulowano w niektórych wyżej wymienionych dyrektywach i rozporządzeniach, jak również przykłady zagrożeń agronomicznych, które mogą wpłynąć na gleby, uprawy, wody słodkie oraz wody podziemne podczas nawadniania w rolnictwie.

Zawiera on także przykłady niebezpiecznych zdarzeń oraz dróg narażenia do celów oceny ryzyka dla zdrowia i środowiska, jak również przykłady populacji i środowisk, których dotyczy ryzyko.

Należy jednak zauważyć, że wykazów zasobów zawartych w załączniku nie należy uznawać za wyczerpujące oraz że mają one charakter wyłącznie informacyjny. Zagrożenia należy dokładnie zidentyfikować w odniesieniu do każdego konkretnego systemu ponownego wykorzystania wody, biorąc pod uwagę charakterystykę odzyskanej wody oraz wszelkie obowiązujące wymogi.

Do wykazu zagrożeń można dodać niektóre inne substancje zanieczyszczające, które nie zostały jeszcze uregulowane i które nie figurują w wymienionych dyrektywach i rozporządzeniach (np. mikrodrobiny plastiku lub niektóre związki chemiczne rosnącego ryzyka), jeśli ryzyko dla zdrowia ludzi i zwierząt lub środowiska zostało naukowo udowodnione oraz jeśli wykazano, że zanieczyszczenia te pochodzą z systemu ponownego wykorzystania wody, a nie z innych źródeł. W ocenie ryzyka można także wskazać źródło tych zanieczyszczeń, np. zanieczyszczenia spowodowane obecnością określonych gałęzi przemysłu, oraz zaplanować dowolne środki zapobiegawcze.

3.1.5 Metody oceny ryzyka dla środowiska i zdrowia

Ocenę ryzyka dla środowiska i zdrowia (KRM5) należy przeprowadzać przy uwzględnieniu uprzednio zidentyfikowanych zagrożeń (każdego z osobna lub w grupach) oraz niebezpiecznych zdarzeń, potencjalnych dróg narażenia oraz przedmiotów oddziaływania zidentyfikowanych w ramach systemu ponownego wykorzystania wody.

Ocenę ryzyka można przeprowadzić przy zastosowaniu metod jakościowych lub półilościowych. Zaleca się jakościową ocenę ryzyka jako metodę najwłaściwszą i najbardziej ekonomicznie wykonalną. Ilościową ocenę ryzyka można stosować do projektów wysokiego ryzyka oraz jeśli dostępne są wystarczające dane potwierdzające ryzyka umożliwiające jej przeprowadzenie.

Jeśli chodzi o metody, w celu przeprowadzenia tych ocen można zastosować metody jakościowe, półilościowe oraz ilościowe. W ocenie ryzyka dla zdrowia dokonuje się analizy wszelkiego ryzyka dla zdrowia ludzi i zwierząt, natomiast celem oceny ryzyka dla środowiska jest określenie, czy zanieczyszczenia zidentyfikowane w odzyskanej wodzie wpływają na status jakości matryc środowiskowych.

Jakościowe i półilościowe oceny ryzyka można przeprowadzać za pomocą kilku podejść, takich jak drzewa zdarzeń, matryce lub wskaźniki. Zazwyczaj stosuje się metodę opartą na połączonej ocenie prawdopodobieństwa oraz skali/dotkliwości wpływu zagrożenia na narażony przedmiot oddziaływania.

Analizę prawdopodobieństwa można przeprowadzać w drodze przeglądu danych historycznych lub oceny błędu ludzkiego, drzew błędów oraz drzew zdarzeń. Analizę skutków przeprowadza się zwykle w drodze klasyfikacji na kategorie, biorąc pod uwagę rosnące poziomy dotkliwości skutków.

Istnieje kilka metod jakościowej i półilościowej oceny ryzyka, dostępnych w opublikowanych wytycznych i normach, którymi można się posłużyć (np. wytyczne WHO, 2006; norma ISO 20426 (2018); FAO i WHO, 2019) (20).

W załączniku 3 do niniejszego zawiadomienia przedstawiono jakościowe i półilościowe metody oceny ryzyka dla zdrowia przy użyciu matryc do określenia prawdopodobieństwa i dotkliwości skutków. Przedstawiono w nim także metodę półilościową stosowaną do zasobów wodnych. Dalsze praktyczne przykłady znajdują się także w sprawozdaniu technicznym JRC (21).

Ilościowa ocena ryzyka może umożliwić liczbowe oszacowanie ryzyka – na przykład skutków określonego zakażenia drobnoustrojami w ciągu roku w określonym scenariuszu.

Taka charakterystyka ryzyka dla zdrowia ludzi i zwierząt opiera się zwykle na zależności dawka-odpowiedź, umożliwiając stwierdzenie, czy zagrożenie lub niebezpieczne zdarzenie może wywołać skutki dla zdrowia

Ocenę ryzyka dla zdrowia, jakie niesie za sobą zagrożenie mikrobiologiczne, można przeprowadzić przy zastosowaniu ilościowej oceny ryzyka mikrobiologicznego (QMRA), opartej na ocenie zależności dawka-odpowiedź między skalą występowania zagrożeń a skutkiem, jaki może ona wywołać dla przedmiotów oddziaływania. Wyniki uzyskane przy użyciu tej metody reprezentują wartości prawdopodobieństwa dla niepożądanych skutków dla zdrowia i są wyrażane jako prawdopodobieństwo zakażenia lub jako wskaźnik lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY).

Przy użyciu tego podejścia można uzyskać odpowiedzi na konkretne pytania dotyczące określonego punktu. Z tego względu, aby objąć cały projekt i zwiększyć poziom bezpieczeństwa, można je łączyć z metodami jakościowymi lub półilościowymi.

Metody i kryteria dotyczące QMRA i DALY można znaleźć w wytycznych WHO (2006) i wytycznych WHO dotyczących QMRA (2016) (22).

Podejście ilościowe do oceny ryzyka dla środowiska (ilościowa ocena ryzyka chemicznego, QCRA) zwykle opiera się na:

— stosunku przewidywanego stężenia w środowisku, obliczonego przy użyciu złożonych modeli losów i przenoszenia określonej substancji zanieczyszczającej do elementów środowiska; oraz

— przewidywanego stężenia niepowodującego zmian w środowisku lub najwyższego dopuszczalnego stężenia substancji zanieczyszczającej określonego w obowiązujących przepisach (np. środowiskowych normach jakości stosowanych do jednolitych części wód w zależności od ich statusu jakości).

Tego rodzaju podejście wymaga znacznej ilości danych z monitorowania, pochodzących z projektów ponownego wykorzystania wody, oraz szczegółowej charakterystyki otaczającego środowiska. Oznacza to, że stosuje się je wyłącznie do projektów, w których dostępne są wystarczające dane, a założenia są poparte dowodami naukowymi.

3.1.6 Warunki dotyczące wymogów dodatkowych

Wyniki oceny ryzyka dla zdrowia i środowiska pomogą w ustaleniu, czy w odniesieniu do jakości i monitorowania wody należy dodać jakiekolwiek szczegółowe wymogi dodatkowe (KRM6) dotyczące parametrów (dodatkowe w stosunku do wymogów określonych w sekcji 2 załącznika I lub bardziej rygorystyczne niż te wymogi).

Może to obejmować dodatkowe patogeny lub substancje zanieczyszczające zidentyfikowane na podstawie oceny ryzyka dla zdrowia i środowiska, z uwzględnieniem warunków specyficznych dla danego miejsca, a także obowiązujących dyrektyw i rozporządzeń, jak opisano wcześniej.

Na przykład na podstawie oceny ryzyka można ustalić, że określona substancja zanieczyszczająca w odzyskanej wodzie (np. azotany) może negatywnie wpływać na pobliską jednolitą część wód (np. poprzez eutrofizację), jeśli występuje w odzyskanej wodzie w wyższym stężeniu niż przewidywane najwyższe dopuszczalne stężenie.

Z tego względu w odniesieniu do jakości odzyskanej wody można ustanowić limit dotyczący najwyższego dopuszczalnego stężenia, wynikający z oceny ryzyka, i objąć ten parametr obowiązkiem monitorowania.

Najwyższe dopuszczalne stężenia mogą także być równe wymaganym limitom, na przykład dla określonej klasy jakości (np. środowiskowych norm jakości) narażonej jednolitej części wód. W odniesieniu do jakości i monitorowania wody można dodać wykaz dodatkowych parametrów wraz ze zidentyfikowanymi limitami, jeśli jest oczywiste, że przedmiotowe substancje pochodzą z systemu ponownego wykorzystania wody, a wartości referencyjne ich dotyczące są poparte oceną ryzyka oraz wystarczającym poziomem wiedzy naukowej.

3.1.7 Środki zapobiegawcze

Aby zlikwidować zidentyfikowane zagrożenia, które mogą powodować ryzyko, lub zredukować je do akceptowalnego poziomu,KRM7 powinien obejmować identyfikację środków zapobiegawczych i barier mających zastosowanie do systemu ponownego wykorzystania wody.

Środki zapobiegawcze to wszelkiego rodzaju procesy oczyszczania, działania lub procedury, które można zastosować do różnych elementów systemu ponownego wykorzystania wody, zarówno te, które zostały już wdrożone, jak i te, które zidentyfikowano podczas oceny ryzyka. Na przykład: (i) w oczyszczalni ścieków komunalnych (tj. poprzez ocenę wdrożonych procesów lub wskazanie dodatkowych procesów oczyszczania); (ii) w zakładzie odzyskiwania wody (np. rozważenie włączenia intensywniejszych procesów oczyszczania); (iii) na nawadnianych polach (np. poprzez rozważenie alternatywnych metod nawadniania, które zminimalizują ryzyko narażenia, zapewnienie stref buforowych itp.), ochrona pracowników i rolników (np. wskazanie konkretnych środków ochrony indywidualnej lub protokołów higieny oprócz ewentualnych środków wdrożonych już w celu zapewnienia zgodności z zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy).

Identyfikację barier lub modyfikację istniejącego systemu nawadniania można oprzeć na ocenie stosowanych metod, rodzaju upraw i klasie wody, a decyzję w tym przedmiocie należy podjąć w porozumieniu z rolnikami oraz innymi podmiotami korzystającymi z systemu ponownego wykorzystania wody. Przykłady środków zapobiegawczych i barier zawarto w załączniku 4 do niniejszego dokumentu.

3.1.8 Kontrola jakości i systemy monitorowania środowiska

Elementy KRM8 i KRM9 obejmują wszystkie czynności związane z monitorowaniem, zaplanowane w odniesieniu do systemu ponownego wykorzystania wody: określenie procedur i protokołów kontroli jakości systemu oraz systemu monitorowania środowiska (EMS).

Programy operacyjne oraz programy monitorowania środowiska zapewniają pracownikom, społeczeństwu i organom gwarancje odpowiedniego działania systemu. Powinny one obejmować protokoły, programy (np. lokalizacja, parametry, częstotliwość) i procedury dotyczące przynajmniej wymogów w zakresie monitorowania rutynowego oraz wszelkie dodatkowe parametry i limity wskazane jako dodatkowe wymogi w ocenie ryzyka (KRM6).

System zarządzania jakością, opracowany zgodnie z normami ISO 9001 lub normami równoważnymi, w razie potrzeby mogą przygotować także operatorzy zakładów.

Protokoły systemu zarządzania energią powinny opierać się na wynikach oceny ryzyka dla środowiska, aby zapewnić nieprzerwaną ochronę środowiska podczas stosowania odzyskanej wody. Protokoły powinny być zgodne z obowiązującymi przepisami, np. monitorowanie zasobów wodnych powinno być zgodne z dyrektywą 2009/90/WE (23), w celu zagwarantowania porównywalności wyników z wynikami uzyskanymi w ramach monitorowania na podstawie ramowej dyrektywy wodnej.

3.1.9 Zarządzanie nagłymi sytuacjami i koordynacja takich sytuacji

KRM10 i KRM11 obejmują protokoły dotyczące zarządzania, nagłych sytuacji oraz komunikacji powiązane z elementami KRM10 (zarządzanie nagłymi sytuacjami) i KRM11 (koordynacja).

Programy te stanowią podstawę skutecznej komunikacji między stroną lub stronami odpowiedzialnymi za plan zarządzania ryzykiem a zaangażowanymi podmiotami.

KRM11 powinien obejmować protokoły dotyczące sposobu przekazywania informacji między podmiotami, formatów i procedur zgłaszania wypadków i nagłych sytuacji, procedur notyfikacyjnych, źródeł informacji oraz procesów konsultacji.

W załączniku 5 do niniejszego zawiadomienia można zapoznać się z przykładami (i) protokołów zarządzania incydentami i nagłymi sytuacjami oraz (ii) protokołów komunikacji.

3.2 Rodzaje upraw i klasy odzyskanej wody

Aby zapewnić bezpieczne wykorzystywanie odzyskanej wody, w tabeli 1 w załączniku I do przedmiotowego rozporządzenia wymieniono dozwolone klasy jakości odzyskanej wody (klasa A, B, C, D), którą należy wykorzystywać do nawadniania danej kategorii upraw w oparciu o wybraną metodę nawadniania.

Minimalne wymogi dotyczące jakości wody dla każdej klasy zawarte w tabeli 2 w załączniku I różnią się głównie stężeniem E. coli, a także innymi zagregowanymi parametrami.

Przy połączeniu rodzajów upraw oraz liczby i rodzaju akredytowanych barier, takich jak metody nawadniania, można zminimalizować ryzyko poprzez unikanie wszelkiego kontaktu między odzyskaną wodą a jadalnymi częściami nawadnianych produktów (zob. przykłady w załączniku 4 do niniejszego zawiadomienia).

W tym celu ważne jest przede wszystkim ustalenie prawdopodobieństwa kontaktu jadalnej części upraw z odzyskaną wodą. Ryzyko kontaktu należy ocenić dla każdego konkretnego systemu ponownego wykorzystania wody, poprzez ocenę zakładanej odległości jadalnej części upraw od nawadnianej gleby oraz potencjalnych dróg przedostawania się odzyskanej wody w przypadku spryskiwania, podlewania kroplami lub zalewania.

Jeżeli uprawy poddawane są dodatkowej obróbce (np. gotowaniu lub procesom przemysłowym), która zmniejsza potencjalne zanieczyszczenie, należy także wziąć to pod uwagę.

Zgodnie z przedmiotowym rozporządzeniem odzyskaną wodę można wykorzystywać do nawadniania w rolnictwie następujących rodzajów upraw:

— roślin do spożycia w stanie surowym: roślin uprawianych do celów spożycia przez ludzi, które nie będą dodatkowo przetwarzane. Na podstawie odległości (24) jadalnej części upraw od gruntu można je następnie podzielić na: — rośliny okopowe: rosnące pod powierzchnią gruntu w glebie, których część korzeniowa jest jadalna (np. marchewka, cebula, burak); — rośliny nisko rosnące nad powierzchnią gruntu: rosną nad powierzchnią gruntu w częściowym kontakcie z glebą. Uprawy te można następnie podzielić na uprawy, które rosną na powierzchni gleby, takie jak uprawy liściaste (np. sałata), i uprawy, które rosną nad powierzchnią gruntu, a ich część jadalna znajduje się na poziomie <25 cm nad powierzchnią gleby (np. pomidor, papryka); — rośliny wysoko rosnące nad powierzchnią gruntu: rosną nad powierzchnią gruntu, a ich części jadalne znajdują się na poziomie >50 cm nad powierzchnią gleby i z tego powodu w normalnych warunkach nie dotykają gleby (np. drzewa owocowe);

— roślin do spożycia po przetworzeniu: roślin uprawianych z przeznaczeniem do spożycia przez ludzi, które zostaną dodatkowo przetworzone (tj. ugotowane lub przetworzone przemysłowo) i nie będą spożywane na surowo (np. ryż, pszenica);

— roślin niespożywczych (pasz): roślin uprawianych nie z przeznaczeniem do spożycia przez ludzi, ale z przeznaczeniem na pastwiska i rośliny pastewne lub z przeznaczeniem dla innych sektorów (uprawy przemysłowe, energetyczne i uprawy, które są sadzone).

Metody nawadniania można ogólnie podzielić na:

— otwarte systemy nawadniania lub systemy nawadniania z samospływem: woda jest dostarczana na powierzchnię gleby bezpośrednio i nie pod ciśnieniem. Metoda ta obejmuje nawadnianie zalewowe i nawadnianie bruzdowe;

— systemy nawadniania przy użyciu deszczowni: woda jest rozpylana w powietrzu i opada na powierzchnię gleby jak deszcz;

— systemy mikropodlewania: woda jest dostarczana w określone miejsce za pomocą systemu kropelkowego lub kroplowego (skrapianie wodą powierzchni gleby lub jej wprowadzanie pod powierzchnię) lub systemu mikrospryskiwania.

Metody nawadniania należy ocenić pod kątem dróg, którymi zanieczyszczenia mogą potencjalnie dotrzeć do upraw. Na przykład w przypadku użycia systemów spryskiwania rośliny wysoko rosnące nad powierzchnią gruntu (np. drzewa owocowe) mogą być narażone na zanieczyszczenie spadającymi kroplami, więc zasadniczo należy wybrać wyższą jakość wody.

Systemy miejscowe (np. nawadnianie kropelkowe) wiążą się z mniejszym ryzykiem zanieczyszczenia, ponieważ woda jest kierowana na niejadalne części upraw. Aby osiągnąć wymaganą klasę jakości wody, można dodatkowo stosować odpowiednie i akredytowane bariery (zob. sekcja 3.2.2 i załącznik 4).

Należy ocenić także wszelkie ryzyko dla zdrowia pracowników lub ludzi mieszkających w pobliżu obszaru nawadnianego. Na przykład aerozole pochodzące z systemów nawadniania przy użyciu deszczowni mogą dosięgnąć przedmiotów oddziaływania znajdujących się w pobliżu obszarów nawadnianych. Ryzyko związane z aerozolami zależy w szczególności od jakości wody do nawadniania i prędkości wiatru (odpowiadającego za rozprowadzanie aerozoli wokół obszaru nawadnianego).

Należy zauważyć, że metody nawadniania i środki zapobiegawcze lub bariery wskazane w poniższej sekcji stanowią przykłady sugerowanego sposobu interpretacji tabeli 1 w załączniku I. Nie mają one charakteru wyczerpującego.

Systemy nawadniania i środki zapobiegawcze lub bariery, które już wprowadzono lub które są planowane, należy ocenić w celu określenia, czy mogą być potrzebne dodatkowe wymogi (np. dodatkowe oczyszczanie lub bariery, zmiany w systemie nawadniania), aby zminimalizować potencjalne zanieczyszczenie upraw, w zależności od klasy odzyskanej wody.

3.2.1 Przykłady metod nawadniania i rodzajów upraw

Rysunek 4 zawiera dwa przykłady schematów, które mogą pomóc w określeniu, które klasy odzyskanej wody zapewnią konsumentom i pracownikom wystarczającą ochronę przed E. coli w przypadku nawadniania z użyciem a) metod samospływu lub metod ciśnieniowych lub b) systemów miejscowych.

Niezależnie od klasy wody w schematach wzięto pod uwagę dodatkowe wymogi mikrobiologiczne, które należy zastosować, gdy odzyskana woda jest wykorzystywana do nawadniania pastwisk lub roślin pastewnych (nicienie jelitowe, przypis 3 do rysunku 4) oraz gdy istnieje ryzyko ze strony aerozoli (Legionella spp, przypis 1 do rysunku 4).

Rysunek 4

Przykładowe schematy wyboru klasy odzyskanej wody (zgodnie z przedmiotowym rozporządzeniem) w odniesieniu do a) metod nawadniania otwartego lub b) metod nawadniania miejscowego

Poniższy przykład pochodzący z wytycznych WHO dotyczących planów bezpieczeństwa (Worked Example: SSP in Newtown – hypothetical [Opracowany przykład: planowanie bezpieczeństwa sanitarnego w Newtown – przykład hipotetyczny]) dostosowano do wymogów przedmiotowego rozporządzenia, aby pokazać, w jaki sposób można zastosować powyższe schematy w praktyce.

Rozważano wyłącznie te elementy tego przykładu, które są dopuszczone przedmiotowym rozporządzeniem. Odzyskaną wodę wykorzystano do uprawy kilku rodzajów roślin przy użyciu różnych metod nawadniania (tabela 1).

Tabela 1

Rodzaje upraw i metody nawadniania wykorzystane w przykładzie

Kategorie upraw Metody nawadniania Przeznaczenie upraw (*1) — Rośliny okopowe do spożycia w stanie surowym (cebula, marchewka) — Rośliny liściaste do spożycia w stanie surowym rosnące nisko nad powierzchnią gruntu (sałata, papryka) — Rośliny do spożycia w stanie surowym rosnące wysoko nad powierzchnią gruntu (owoce) — Nawadnianie zalewowe — Otwarte bruzdy — Narzędzia ręczne (np. czerpaki, konewki) — Nawadnianie natryskowe — Spożywane przez rolników i ich rodziny — Sprzedawane społeczności lokalnej z przeznaczeniem do spożycia — Sprzedawane pobliskim miastom z przeznaczeniem do spożycia

W tym przypadku, zgodnie z tabelami 1 i 2 w załączniku I do przedmiotowego rozporządzenia, biorąc pod uwagę potencjalne drogi, którymi odzyskana woda może przedostać się do upraw, należy wybrać następujące klasy:

— w przypadku roślin okopowych oraz roślin liściastych do spożycia w stanie surowym, jeśli stosuje się nawadnianie zalewowe, bruzdowe lub natryskowe klasa A [E. coli ≤10 (liczba/100 ml)];

— w przypadku roślin do spożycia w stanie surowym, rosnących nisko nad powierzchnią gruntu (np. papryki): jeśli stosuje się nawadnianie zalewowe, bruzdowe lub natryskowe klasa A [E. coli ≤10 (liczba/100 ml)]; jeśli stosuje się nawadnianie kropelkowe lub podpowierzchniowe klasa B [E. coli ≤100 (liczba/100 ml)];

— w przypadku roślin spożywczych rosnących wysoko nad powierzchnią gruntu, które nie pozostają w bezpośrednim kontakcie z odzyskaną wodą (np. drzewa owocowe), wyłącznie wówczas, gdy stosuje się nawadnianie bruzdowe lub zalewowe klasa B [E. coli ≤100 (liczba/100 ml)].

W oparciu o dalszą ocenę ryzyka, jeśli występują owoce z jadalną skórką i stosuje się nawadnianie natryskowe, może być wymagana klasa A w celu uniknięcia potencjalnego zanieczyszczenia owoców przez rozpylaną wodę. W przypadku owoców z niejadalną skórką właściwa może być klasa B, ale ostatecznego wyboru jakości wody należy dokonać w oparciu o ocenę ryzyka.

3.2.2 Przykłady stosowania barier w celu osiągnięcia wymaganej klasy jakości wody

Art. 2 ust. 4 przedmiotowego rozporządzenia stanowi, że podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze mogą osiągnąć jakość wody wymaganą do zapewnienia zgodności z przepisami rozporządzenia nr 852/2004 dzięki zastosowaniu, po przejściu wody przez punkt kontroli zgodności z przepisami, kilku wariantów oczyszczania wody, zarówno niezależnie, jak i w połączeniu z wariantami nieobejmującymi oczyszczania.

Zgodnie z podejściem zakładającym stosowanie wielu barier redukcje logarytmiczne, których celem jest uzyskanie wymaganej klasy jakości wody, można osiągnąć przy połączeniu różnych środków obejmujących oczyszczanie i środków nieobejmujących oczyszczania (barier).

Zgodnie z art. 3 pkt 12 rozporządzenia jeżeli odzyskaną wodę wykorzystuje się do nawadniania, barierę definiuje się jako:

— wszelkie środki, obejmujące zarówno fizyczne lub proceduralne kroki, lub warunki użytkowania, które zmniejszają ryzyko zakażenia u ludzi lub zapobiegają mu poprzez niedopuszczenie do kontaktu odzyskanej wody z (i) produktem przeznaczonym do spożycia lub (ii) osobami bezpośrednio narażonymi na kontakt z tą wodą, lub

— inne środki, które, na przykład, zmniejszają liczbę mikroorganizmów w odzyskanej wodzie lub zapobiegają ich przetrwaniu na powierzchni produktu przeznaczonego do spożycia.

Innymi słowy oraz zgodnie z sekcją 2 załącznika I do rozporządzenia, barierę należy postrzegać jako środek minimalizacji ryzyka do poziomów równoważnych poziomom wymaganej klasy jakości wody w przypadku wybranych upraw.

Różne bariery mogą umożliwić osiągnięcie różnych redukcji logarytmicznych, a ich połączenie można zastosować do odzyskanej wody w celu osiągnięcia ogólnej redukcji logarytmicznej niezbędnej do zminimalizowania wszelkiego ryzyka, w oparciu o wybraną klasę jakości wody.

W tabeli 2 zasugerowano liczbę barier, które należy zastosować do klasy jakości odzyskanej wody, aby uzyskać wymagany poziom równoważny klasie wyższej, w oparciu o rodzaj upraw.

W tabeli 3 zasugerowano rodzaje akredytowanych barier oraz powiązaną z nimi redukcję logarytmiczną.

Załącznik 4 do niniejszego zawiadomienia zawiera przykłady wskazujące, jak określić rodzaj i liczbę barier w oparciu o rodzaj upraw i klasę jakości wody.

Tabela 2

Sugerowana liczba barier niezbędnych do nawadniania przy użyciu odzyskanej wody według jej jakości (opracowano na podstawie tabeli 3 w normie ISO 16075:2020)

Uwaga: zmian w tabeli ISO dokonano wyłącznie w celu wykluczenia z tej tabeli klas jakości wody i rodzajów upraw, które nie zostały uwzględnione w rozporządzeniu w sprawie ponownego wykorzystania wody. Dalsze objaśnienia sposobu interpretacji tej tabeli w odniesieniu do rozporządzenia w sprawie ponownego wykorzystania wody znajdują się poniżej.

Kategoria(1) Nawadnianie warzyw przeznaczonych do spożycia w stanie surowym(2) Nawadnianie warzyw po przetworzeniu i pastwisk(3) Nawadnianie roślin spożywczych innych niż warzywa (sady, winnice) oraz ogrodów(4) Nawadnianie pasz i upraw, które są sadzone(5) Nawadnianie upraw przemysłowych i energetycznych(6) A 0 0 0 0 0 B 1 0 0 0 0 C 3 1 1 0 0 D zabronione zabronione 3 1 (*) 0 Poniższe definicje dla każdej kolumny w tabeli są zgodne z tabelą 1 w załączniku 1 do rozporządzenia w sprawie ponownego wykorzystania wody, a ich celem jest pomoc czytelnikowi w znalezieniu kategorii upraw, które w dużym stopniu odpowiadają kategoryzacji ISO, a tym samym w określeniu, jakie dodatkowe bariery mogą być konieczne: (1) Minimalna klasa jakości odzyskanej wody. (2) Rośliny do spożycia w stanie surowym, których część jadalna ma bezpośredni kontakt z odzyskaną wodą, oraz rośliny okopowe do spożycia w stanie surowym. (3) Rośliny do spożycia po przetworzeniu i rośliny niespożywcze, w tym uprawy stosowane jako pasza dla zwierząt wykorzystywanych do produkcji mleka lub mięsa. (4) Rośliny do spożycia w stanie surowym, których część jadalna jest produkowana powyżej poziomu gruntu i nie ma bezpośredniego kontaktu z odzyskaną wodą. (5) Rośliny do spożycia w stanie surowym, których część jadalna jest produkowana powyżej poziomu gruntu i nie ma bezpośredniego kontaktu z odzyskaną wodą; rośliny do spożycia po przetworzeniu i rośliny niespożywcze, w tym uprawy stosowane jako pasza dla zwierząt wykorzystywanych do produkcji mleka lub mięsa (w obydwu przypadkach – jeżeli wykorzystuje się nawadnianie kropelkowe lub inną metodę nawadniania, w której unika się bezpośredniego kontaktu z jadalną częścią upraw). Uwaga: wymienione w tym miejscu uprawy, które są sadzone, mogą obejmować nasiona przeznaczone do spożycia przez ludzi lub przeznaczone do wykorzystania jako pasza dla zwierząt. (6) Uprawy przemysłowe, energetyczne i uprawy, które są sadzone (przeznaczone do produkcji nasion do siewu). (*) Uwaga pochodząca z ISO 16075:2020: nasiona jadalne lub nasiona przeznaczone do siewu, które były nawadniane w okresie mniej niż 30 dni przed zbiorami. Jeżeli długość okresu przed zbiorami wynosi co najmniej 30 dni, można zastosować bezpośrednio i bez ograniczeń klasę D (tj. bez konieczności stosowania dodatkowych barier).





Tabela 3

Rodzaje akredytowanych barier i odpowiednich redukcji logarytmicznych patogenów (opracowano na podstawie tabeli 2 w normie ISO 16075:2020)

Zmian dokonano wyłącznie w celu wykluczenia z tej tabeli klas jakości wody i rodzajów upraw, które nie zostały uwzględnione w rozporządzeniu w sprawie ponownego wykorzystania wody.

Rodzaj bariery Zastosowanie Redukcja logarytmiczna patogenów Liczba barier NAWADNIANIE ROŚLIN SPOŻYWCZYCH Nawadnianie kropelkowe Nawadnianie kropelkowe roślin nisko rosnących, co najmniej 25 cm powyżej poziomu gruntu 2 1 Nawadnianie kropelkowe roślin wysoko rosnących, co najmniej 50 cm powyżej poziomu gruntu 4 2 Podpowierzchniowe nawadnianie kropelkowe, które nie wiąże się z podsiąkaniem wody wskutek zjawiska kapilarnego do powierzchni ziemi 6 3 Nawadnianie przy użyciu deszczowni Nawadnianie przy użyciu deszczowni i nawadnianie przy użyciu mikrozraszaczy roślin nisko rosnących, w odległości co najmniej 25 cm od strumienia wody 2 1 Nawadnianie przy użyciu deszczowni i nawadnianie przy użyciu mikrozraszaczy drzew owocowych, w odległości co najmniej 50 cm od strumienia wody 4 2 Dodatkowa dezynfekcja na polu Dezynfekcja niskiego poziomu (<1 mg/l chloru całkowitego po 30 min. chlorowania) 2 1 Dezynfekcja wysokiego poziomu (≥1 mg/l chloru całkowitego po 30 min. chlorowania) 4 2 Osłona cieniująca Przy nawadnianiu kropelkowym, jeżeli pokrywa oddziela nawadnianie od warzyw 2 –4 1 Wymieranie patogenów Wsparcie w procesie wymierania poprzez zaprzestanie lub przerwanie nawadniania przed zbiorami 0,5 do 2 razy dziennie 1 –2 Mycie produktów, zanim zostaną one sprzedane klientom Mycie upraw sałaty, warzyw i owoców wodą pitną 1 1 Dezynfekcja produktów, zanim zostaną one sprzedane klientom Mycie upraw sałaty, warzyw i owoców słabym roztworem środka dezynfekcyjnego i spłukiwanie ich wodą pitną 1 1 Obieranie produktów Obieranie owoców i roślin okopowych 2 1 NAWADNIANIE PASZ I UPRAW, KTÓRE SĄ SADZONE Kontrola dostępu Ograniczenie wstępu na nawadniane pole przez 24 godziny i dłużej po nawadnianiu, na przykład dla zwierząt wchodzących na pastwiska lub pracowników wchodzących na pola 0,5 –2 1 Ograniczenie wstępu na nawadniane pole przez pięć dni i dłużej po nawadnianiu 2 –4 2 Suszenie roślin pastewnych na słońcu Rośliny pastewne i inne rośliny, które są suszone na słońcu i zbierane przed spożyciem 2 –4 2 Uwaga: bariery mogą być już wprowadzone na nawadnianym polu; ograniczenia dotyczące upraw i metod nawadniania, stanowiące bariery, uwzględniono już w przepisach przedmiotowego rozporządzenia dotyczących wyboru klasy jakości odzyskanej wody i rodzaju upraw.

3.3 Monitorowanie walidacyjne

3.3.1 Zasady ogólne

Monitorowanie walidacyjne jest niezbędne do wykazania, że projekty nowych systemów ponownego wykorzystania wody lub wszelkie zmiany istniejących linii oczyszczania będą niezawodnie i stale umożliwiać osiągnięcie określonych poziomów inaktywacji wskaźników mikrobiologicznych dla klasy A jakości odzyskanej wody (tabela 4 w załączniku I do rozporządzenia). Inaktywację wskaźników mikrobiologicznych wyraża się w redukcji log10 (25).

Monitorowanie walidacyjne różni się od regularnego monitorowania rutynowego tym, że przeprowadza je operator (tabela 3 w załączniku I do rozporządzenia) w celu zapewnienia, aby w procesie oczyszczania zrealizowano wymogi przedmiotowego rozporządzenia. Należy postrzegać je jako intensywne krótkoterminowe działanie, które należy wykonać przed wprowadzeniem lub w trakcie fazy rozruchu nowych technologii lub procesów oczyszczania bądź wówczas, gdy są one udoskonalane.

Zmiany w systemie ponownego wykorzystania wody, które pociągają za sobą ulepszenie procesów, mogą być wymagane na przykład w przypadku przekształceń strukturalnych dotyczących:

1. przepływu ścieków lub ich jakości, spowodowanych nowo wydanymi zezwoleniami w systemie kanalizacyjnym;

2. równoważnych liczb mieszkańców (RLM) obsługiwanych przez oczyszczalnię ścieków komunalnych;

3. warunków klimatycznych (wzrost opadów sezonowych lub epizody suszy);

4. innych warunków nieobjętych planem zarządzania ryzykiem, które wymagają udoskonalenia wykorzystywanej technologii/wykorzystywanych procesów.

Ponieważ wszelkie znaczące zmiany zdolności oczyszczalni ścieków komunalnych lub modernizacje linii oczyszczania w systemie ponownego wykorzystania będą wymagały przeglądu lub aktualizacji istniejącego zezwolenia (art. 6 ust. 6), zaleca się zakończenie monitorowania walidacyjnego przed rozpoczęciem procedury udzielenia zezwolenia.

W każdym razie w trakcie czynności walidacyjnych odzyskanej wody nie można dostarczać do miejsca jej zastosowania końcowego do chwili zakończenia monitorowania. W tym czasie odzyskaną wodę można odesłać do punktu wlotowego oczyszczalni ścieków komunalnych albo do wyznaczonego punktu zrzutu, dopóki nie zostaną spełnione wymogi dotyczące walidacji jakości mikrobiologicznej.

Po potwierdzeniu w ramach monitorowania walidacyjnego, że nowy system lub nowe technologie spełniają wymogi dotyczące wskaźników mikrobiologicznych, wystarczy zapewnić zgodność z wymogami monitorowania rutynowego.

W celu wsparcia czynności walidacyjnych można przygotować sprawozdanie przedstawiające metodę monitorowania walidacyjnego, projekt eksperymentalny oraz analizę próbek pochodzących z punktu wlotu i punktu wylotu pod kątem wymaganych wskaźników mikrobiologicznych. Sprawozdanie powinien sporządzić wykwalifikowany specjalista w zakresie ścieków.

Zakłady odzyskiwania wody, które już funkcjonowały i nadal spełniają wymogi w zakresie jakości odzyskanej wody określone w tabeli 2 lit. a) na dzień 25 czerwca 2020 r., nie są zobowiązane do przeprowadzenia monitorowania walidacyjnego.

3.3.2 Protokoły monitorowania walidacyjnego

Tabela 4 w załączniku I do przedmiotowego rozporządzenia stanowi, że redukcje log10 należy osiągnąć poprzez monitorowanie walidacyjne łańcucha oczyszczania (np. pomiędzy punktem wlotu ścieków surowych do oczyszczalni ścieków komunalnych a punktem kontroli zgodności z przepisami) w odniesieniu do bakterii, wirusów i wskaźników obecności pierwotniaków (E. coli, Campylobacter, ogółem colifagi/F-specyficzne colifagi/colifagi somatyczne/colifagi, rotawirusy, spory Clostridium perfringens/spory bakterii redukujących siarczany oraz Cryptosporidium).

Ponieważ w każdym zakładzie odzyskiwania wody wymaganą redukcję log10 można osiągnąć poprzez połączenie różnych procesów, nie jest możliwe ustalenie jednolitego, zharmonizowanego protokołu monitorowania walidacyjnego. Protokół taki powinien natomiast zostać w każdym konkretnym przypadku ustalony i wdrożony przez specjalistów w zakresie ścieków.

Przy opracowywaniu protokołu walidacji systemu ponownego wykorzystania wody niezbędna liczba zabiegów oczyszczania oraz poziom oczyszczania zostaną określone na podstawie różnicy między stężeniami w ściekach surowych a stężeniami obserwowanymi w zamierzonej klasie jakości wody (rysunek 5).

W przypadku dobrze ugruntowanych procesów oczyszczania wartości domyślne redukcji log10 są zwykle dostępne w wytycznych technicznych, podręcznikach i opublikowanych danych; w przypadku procesów innowacyjnych należy opracować protokół badawczy, aby zgromadzić dane dotyczące redukcji log10.

Na rysunku 5 przedstawiono przykład sposobu, w jaki można osiągnąć redukcję log 10 E. coli poprzez zsumowanie wielokrotnego oczyszczania. Należy zauważyć, że chociaż oczyszczanie pierwotne i wtórne mogą doprowadzić do określonych redukcji bakterii chorobotwórczych o kilka jednostek logarytmicznych, najwyższa redukcja logarytmiczna wiąże się z dezynfekcją i trzecim stopniem oczyszczania, które to procesy należy dokładnie scharakteryzować.

Jeżeli system obejmuje wielokrotne oczyszczanie, wartości redukcji logarytmicznej można określić poprzez wartości techniczne lub realizację protokołów badania wstępnego na miejscu lub poza nim. Analizę walidacyjną na miejscu można przeprowadzić w zakładzie (zakładach) na próbkach pochodzących z wlotu i wylotu. Aby znormalizować monitorowanie walidacyjne, można opracować wytyczne lub normy na poziomie krajowym lub innym.

Rysunek 5

Ocena systemu ponownego wykorzystania wody z zastosowaniem wielu arbitralnych barier w celu zmniejszenia poziomu E. coli do poziomu redukcji log10 wymaganego w przypadku nawadniania klasy A (zakresy redukcji log10 przedstawiono w tabeli 3.4 australijskich wytycznych – zob. sekcja 3.3.4)

Po ustaleniu, jakie procesy oczyszczania mają być przeprowadzane w zakładzie odzyskiwania wody, można wykorzystać szereg strategii monitorowania walidacyjnego, głównie wykonywanie badań poza terenem zakładu albo badań wstępnych na miejscu. Do celów walidacji można wykorzystać każde z tych podejść. Jeżeli jednak testy poza terenem zakładu nie wystarczają, można je uzupełnić badaniami na miejscu. Aby zapewnić zgodność z wymogami walidacji zawartymi w rozporządzeniu, wystarczy przebadać próbki odpływów z wlotu i wylotu.

Realizacja protokołu wstępnego badania składa się z następujących etapów:

— W pierwszej kolejności można zgromadzić dostępne dane dotyczące wyników w zakresie oczyszczania pod kątem wskaźników mikrobiologicznych poprzez zapoznanie się z arkuszami danych technicznych uzyskanych od dostawców, opublikowaną literaturą naukową i techniczną, wytycznymi organów ustawodawczych lub samorządu zawodowego, jak również danymi historycznymi. W ten sposób można ustalić, czy dany proces jest dobrze ugruntowany, czy też niezbędne jest przeprowadzenie badania wstępnego.

— Jeżeli dostępne są wystarczające dane techniczne niezbędne do wykazania, że oczyszczanie spełni wymogi walidacji, może okazać się, że protokół badania wstępnego nie jest konieczny.

W odniesieniu do monitorowania walidacyjnego odpływu z punktów wlotu i wylotu w fazie rozruchu nadal jednak konieczne będzie przeprowadzenie analizy wymaganej w tabeli 4 w załączniku I do przedmiotowego rozporządzenia, aby można było wykazać, że osiągnięto mikrobiologiczne redukcje log10.

W odniesieniu do określonych procesów/technologii dotyczących organizmów stanowiących największe wyzwanie dla każdej grupy wskaźników mikrobiologicznych (bakterii, wirusów i pierwotniaków) można przeprowadzić badanie wstępne, a następnie walidację dla wszystkich grup.

W przypadku innowacyjnych technologii można przeprowadzić badania laboratoryjne (poza terenem zakładu) lub badania pilotażowe (poza terenem zakładu lub na miejscu) w celu zgromadzenia określonych parametrów projektowych lub w przypadku braku danych dotyczących wyników danej technologii.

Projekty eksperymentalne można opracowywać w oparciu o dostępne informacje oraz wiedzę ekspercką specjalistów w zakresie ścieków. Badania laboratoryjne można przeprowadzać na rzeczywistych ściekach lub, jeżeli nie jest to możliwe, można sporządzić roztwór o wysokim stężeniu zwalczanych organizmów. Próbki można następnie poddać dalszej analizie na miejscu, aby potwierdzić spostrzeżenia laboratoryjne.

— W odniesieniu do badań przeprowadzanych na miejscu operatorzy zakładów odzyskiwania wody mogą, po opracowaniu protokołu, przeprowadzić monitorowanie walidacyjne. W razie potrzeby można również skorzystać ze wsparcia niezależnych i wykwalifikowanych specjalistów, którzy nadzorowaliby te czynności. Analizę monitorowania walidacyjnego powinno przeprowadzać niezależne i certyfikowane laboratorium.

— W odniesieniu do monitorowania mikrobiologicznego ważne jest przeprowadzenie poprawnej pod względem statystycznym analizy na szeregu próbek, tak aby co najmniej trzy próbki w każdym punkcie pobierania próbek umożliwiały obliczenie średnich i odchyleń standardowych.

Zaleca się, aby odchylenie standardowe wśród próbek było mniejsze niż 1 log10. Docelowe parametry skuteczności powinno spełniać co najmniej 90 % próbek. Częstotliwość i czas trwania monitorowania walidacyjnego nale