SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie 3

1.1. Cele dyrektywy 3

1.2. Cel niniejszego sprawozdania 3

1.3. Kwestie proceduralne i konsultacje z zainteresowanymi stronami 4

2. Skutki dyrektywy 4

2.1. Kontekst – światowy rynek dzieł sztuki 4

2.2. Konkurencyjność rynku dzieł sztuki nowoczesnej i współczesnej w UE w odniesieniu do właściwych rynków, na których nie stosuje się prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży 5

2.2.1. Sprzedaż aukcyjna dzieł artystów żyjących 5

2.2.2. Sprzedaż aukcyjna dzieł artystów zmarłych w ciągu 70 lat poprzedzających datę sprzedaży 6

2.3. Wpływ na rynek wewnętrzny 7

2.3.1. Sprzedaż aukcyjna dzieł artystów żyjących i zmarłych 7

2.3.2. Zmiany w ogólnym udziale w rynku 8

2.4. Czynniki wpływające na rozwój rynków dzieł sztuki 8

2.4.1. Mobilność w wyższych zakresach cenowych 8

2.4.2. Obciążenia administracyjne w niższych zakresach cenowych 9

3. Kwestie dotyczące wdrożenia na poziomie krajowym 9

3.1. Stawki honorariów autorskich 9

3.2. Procedury zarządzania 9

3.2.1. Koszty administracyjne 10

3.2.2. Koszty ponoszone przez organizacje zbiorowego zarządzania 10

3.2.3. „Efekt domina” 11

4. Wpływ na artystów 11

4.1. Korzyści i koszty dla artystów 11

5. Wnioski 12

5.1. Konkurencyjność rynków europejskich 12

Załącznik 1 14

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO

Sprawozdanie w sprawie stosowania i skutków dyrektywy w sprawie prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży (2001/84/WE)

WPROWADZENIE

Cele dyrektywy

Dyrektywa w sprawie prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży (2001/84/WE z dnia 27 września 2001 r.) („dyrektywa” ) została opracowana ze względu na dwa główne cele: w celu zapewnienia, „aby autorzy plastycznych lub graficznych dzieł sztuki mieli udział w sukcesie gospodarczym swoich oryginalnych dzieł sztuki”[1] oraz w celu harmonizacji stosowania tego prawa w całej UE. Uznano, że „stosowanie lub niestosowanie takiego prawa ma znaczący wpływ na konkurencyjne środowisko na rynku wewnętrznym, ponieważ istnienie lub brak obowiązku wypłacania wynagrodzenia na podstawie prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży jest elementem, który musi uwzględnić każda osoba, która zamierza sprzedać dzieło sztuki. Zatem prawo to jest czynnikiem, który przyczynia się do powstawania zakłóceń konkurencji i ma także wpływ na przemieszczanie się sprzedaży we Wspólnocie.”[2].

Zgodnie z tymi celami w dyrektywie promuje się harmonizację merytorycznych warunków stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, które dotyczą: (i) kwalifikowalności i czasu trwania ochrony; (ii) kategorii dzieł sztuki, do których stosuje się prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży; (iii) zakresu czynności objętych tym prawem, tj. wszystkich czynności z udziałem osób zajmujących się handlem dziełami sztuki; (iv) stawek honorariów autorskich mających zastosowanie w różnych zakresach cenowych; (v) maksymalnego progu minimalnej ceny odsprzedaży, przy którym prawo to ma zastosowanie (3 000 EUR) oraz (vi) przepisów dotyczących obywateli państw trzecich uprawnionych do otrzymywania honorariów autorskich. Dyrektywa weszła w życie dnia 1 stycznia 2006 r.

W chwili przyjęcia dyrektywy 4 z 15 ówczesnych państw członkowskich nie stosowały prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w prawie krajowym: Austria, Irlandia, Niderlandy i Zjednoczone Królestwo. Te państwa członkowskie korzystały z okresu przejściowego do dnia 1 stycznia 2010 r., podczas którego mogły podjąć decyzję o niestosowaniu prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w odniesieniu do dzieł kwalifikujących się zmarłych artystów. Wspomniane państwa członkowskie wraz z Maltą wykorzystały ten przepis, a także możliwość przedłużenia okresu obowiązywania odstępstwa na kolejne 2 lata. Odstępstwo to wygasa z dniem 1 stycznia 2012 r., kiedy dyrektywa musi być w pełni wdrożona we wszystkich państwach członkowskich.

Cel niniejszego sprawozdania

Art. 11 dyrektywy przewiduje, że Komisja powinna przedłożyć Parlamentowi Europejskiemu, Radzie oraz Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu sprawozdanie dotyczące wykonania i skutków tej dyrektywy. Niniejsze sprawozdanie stanowi odpowiedź na ten wymóg. Zgodnie z przepisami art. 11 w niniejszym sprawozdaniu analizuje się w szczególności wpływ dyrektywy na rynek wewnętrzny oraz skutek wprowadzenia prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w tych państwach członkowskich, które nie stosowały tego prawa w przepisach krajowych przed dniem wejścia w życie tej dyrektywy. Szczególną uwagę zwraca się na stanowisko Wspólnoty w odniesieniu do właściwych rynków, na których nie stosuje się prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, ocenia się rolę dyrektywy we wspieraniu twórczości artystycznej oraz dokonuje się przeglądu sytuacji w zakresie procedur zarządzania w państwach członkowskich.

Kwestie proceduralne i konsultacje z zainteresowanymi stronami

Przygotowując niniejsze sprawozdanie, Komisja przeprowadziła szeroko zakrojone konsultacje społeczne dotyczące wszystkich kluczowych kwestii określonych w art. 11, a także zwróciła się o informacje do państw członkowskich.

Otrzymano 503 odpowiedzi na potrzeby publikacji. Ogromna większość z nich (422) pochodziła od obywateli – następców prawnych artystów (248, głównie z Francji i Włoch) i artystów (174, głównie z Francji i Zjednoczonego Królestwa). Odpowiedzi otrzymano również od osób zawodowo działających na rynku dzieł sztuki (48), organizacji zbiorowego zarządzania, stowarzyszeń artystów oraz niektórych organów publicznych.

SKUTKI DYREKTYWY

Kontekst – światowy rynek dzieł sztuki

Wartość światowego rynku dzieł sztuki i antyków, w tym zarówno sztuki pięknej, jak i dekoracyjnej, wyniosła 43 mld EUR w 2010 r., tj. roku, w którym rynek ten powrócił do poziomu z 2008 r. po roku „kryzysu” w 2009 r. (gdy wartość sprzedaży spadła do 28 mld EUR)[3].

Pod względem wartości udział UE w rynku światowym wynosił 37 % w 2010 r., a w dalszej kolejności plasowały się Stany Zjednoczone (34 %) i Chiny (23 %)[4]. Najwyraźniejszą tendencją na światowym rynku dzieł sztuki i antyków w ciągu ostatnich sześciu lat jest gwałtowny wzrost chińskiego udziału w rynku z 5 % w 2006 r. oraz towarzyszący mu spadek udziałów w rynku USA i UE (zob. wykres 1 w załączniku 1).

Sprzedaż na rynku dzieł sztuki i antyków wzrosła o 13 % – do 35 mln transakcji w 2010 r. Światowa sprzedaż jest podzielona między domy aukcyjne (49 % w 2010) i pośredników w handlu dziełami sztuki (51 %). W 2010 r. sprzedaż aukcyjna osiągnęła wartość około 21 mld EUR, a aukcyjna sprzedaż dzieł sztuki pięknej [5] osiągnęła wartość około 7 mld EUR. Zob. tabela 1 w załączniku.

Rynek dzieł sztuki i antyków jako całość wnosi znaczący wkład do gospodarki światowej nie tylko pod względem obrotów, ale także pod względem przedsiębiorstw, które dzięki niemu mogą funkcjonować, oraz pod względem miejsc pracy i umiejętności generowanych zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Według Arts Economics w 2010 r. na całym świecie istniało około 400 000 notowanych przedsiębiorstw (domów aukcyjnych, pośredników w handlu dziełami sztuki), a w UE ponad 59 000 przedsiębiorstw, w tym 4 000 domów aukcyjnych i 55 000 pośredników w handlu dziełami sztuki, zatrudniających blisko 270 000 pracowników i zapewniających, według ostrożnych szacunków, ponad 110 000 miejsc pracy w sektorze usług pomocniczych i administracji wykorzystywanych bezpośrednio w ramach handlu dziełami sztuki.

Konkurencyjność rynku dzieł sztuki nowoczesnej i współczesnej w UE w odniesieniu do właściwych rynków, na których nie stosuje się prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży

Prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży wpływa bezpośrednio tylko na handel dziełami nowoczesnej i współczesnej sztuki pięknej, tj. dziełami żyjących unijnych artystów lub unijnych artystów zmarłych w ciągu 70 lat poprzedzających sprzedaż. Dzieła objęte prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży wystawiane na aukcjach na całym świecie w 2010 r. miały wartość około 2,1 mld EUR. W UE wartość tych dzieł stanowiła 50 % wartości aukcyjnej sprzedaży dzieł sztuki pięknej w 2010 r.[6], natomiast w Stanach Zjednoczonych wyniosła ona 35 % wartości sprzedaży, w Szwajcarii – 25 %, a na całym świecie – 3 %. Zob. tabela 1 w załączniku.

Sprzedaż aukcyjna dzieł artystów żyjących

Wartość światowej sprzedaży aukcyjnej dzieł sztuki pięknej wszystkich żyjących artystów w 2010 r. wyniosła około 1 mld EUR, przy czym prawie jedna trzecia tej sprzedaży przypadała na UE. Wartość światowej sprzedaży aukcyjnej dzieł unijnych artystów żyjących stanowiła jedną trzecią wartości sprzedaży dzieł żyjących artystów w 2010 r. (340 mln EUR)[7].

W latach 2005–2010 wartość sprzedaży aukcyjnej dzieł sztuki pięknej wszystkich artystów żyjących wzrosła o 136 %. Wzrost w Stanach Zjednoczonych i UE był poniżej średniego (odpowiednio 60 % i 92 %), natomiast zarówno w Szwajcarii, jak i w Chinach odnotowano wysoką stopę wzrostu – odpowiednio 334 % i 646 %[8].

Udział UE w światowym rynku sprzedaży aukcyjnej dzieł żyjących artystów w latach 2005–2010 zmalał z 37 % do 30 %, głównie w wyniku zmniejszenia się udziału Zjednoczonego Królestwa w rynku z 27 % do 20 %. W tym samym czasie udział Stanów Zjednoczonych w rynku zmalał z 54 % do 37 %, natomiast udział Chin wzrósł z 8 % do 24 %. Udział Szwajcarii w rynku nieznacznie wzrósł – z 0,3 % do 0,5 %.

Ponadto UE straciła część udziału w rynku sprzedaży dzieł unijnych artystów żyjących w latach 2008–2010[9]. Nastąpiło to po osiągnięciu przez Zjednoczone Królestwo wysokiego udziału w rynku wynoszącego 62 % w 2008 r., 3 lata po wejściu w życie dyrektywy dotyczącej prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży. Jednocześnie udział Stanów Zjednoczonych w rynku wzrósł o 5 punktów procentowych – do 28 %; niektóre państwa członkowskie, które w 2006 r. wprowadziły prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w odniesieniu do unijnych artystów żyjących, również odnotowały wzrost udziału w rynku w tym okresie (Austria, Niderlandy, Włochy[10]). Zob. tabela 1. Dostępne dane z dłuższego przedziału czasu pokazują, że udział UE w rynku sprzedaży dzieł unijnych artystów żyjących wzrósł z 60 % w 2002 r. do 66 % w 2010 r., a udział Zjednoczonego Królestwa w rynku wzrósł z 40 % do 42 %.

W świetle szerszych tendencji na rynkach dzieł sztuki współczesnej (i sztuki w ogóle) nie ma obecnie wystarczających dowodów świadczących o tym, że utrata przez UE części udziału w rynku dzieł żyjących artystów w danym okresie jest bezpośrednio związana z harmonizacją prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w 2006 r. (zob. również sekcja 2.4 poniżej).

Sprzedaż aukcyjna dzieł artystów zmarłych w ciągu 70 lat poprzedzających datę sprzedaży

Wartość światowej sprzedaży aukcyjnej dzieł nowoczesnej sztuki pięknej (artystów urodzonych w okresie 1875–1945) wyniosła około 3,5 mld EUR w 2010 r., w tym wartość rynku „spadkobierców” w UE (dzieł artystów zmarłych w ciągu 70 lat poprzedzających datę sprzedaży) wyniosła 1 mld EUR.

Ogółem wartość rynku wzrosła o 126 % w latach 2005–2010. Sprzedaż w Szwajcarii, Stanach Zjednoczonych i UE wzrosła odpowiednio o 25 %, 69 % i 85 %, natomiast w Chinach odnotowano bardzo wysoką stopę wzrostu, wynoszącą ponad 1300 %. Zmalał udział UE w rynku światowym, ponownie głównie z powodu zmniejszenia się udziału Zjednoczonego Królestwa w rynku (27 % do 20 %), a także Stanów Zjednoczonych i Szwajcarii. Udział Chin w rynku radykalnie wzrósł – z 4 % do 23 %.

Jeśli chodzi o unijny rynek „spadkobierców”, odnotowano, że udział Zjednoczonego Królestwa w rynku zmalał o 5 punktów procentowych, tj. do 37 %, w latach 2008–2010 przy braku stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w odniesieniu do rynku „spadkobierców” (w tym samym okresie udział Zjednoczonego Królestwa w szerzej rozumianym rynku dzieł sztuki artystów zmarłych również znacznie zmalał – z 34 % do 20 %). W tym samym okresie udział Stanów Zjednoczonych w rynku wzrósł o 5 punktów procentowych, a udziały innych państw członkowskich UE w rynku (niezależnie od tego, czy przedmiotowe prawo ma w nich zastosowanie do spadkobierców czy nie) pozostały na niezmienionym poziomie. Nie istnieje obecnie dający się wyróżnić schemat, który wskazywałby na to, że państwa członkowskie, które nie stosują honorariów autorskich w odniesieniu do dzieł zmarłych artystów, osiągały lepsze wyniki w tym okresie niż państwa, w których takie honoraria mają zastosowanie. Zob. tabela 1 w załączniku.

Wpływ na rynek wewnętrzny

Mając na uwadze oczekiwania, że niezharmonizowane stosowanie prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży przyczyni się do „przemieszczania się sprzedaży” w UE, Komisja starała się ustalić, czy nastąpiło jakiekolwiek przesunięcie handlu z państw członkowskich, które w 2006 r. po raz pierwszy wprowadziły to prawo w odniesieniu do dzieł żyjących artystów, do innych państw członkowskich, i czy państwa członkowskie, które korzystają z odstępstwa do dnia 1 stycznia 2012 r., mają stosunkową przewagę w sprzedaży dzieł zmarłych artystów. Komisja przeanalizowała dostępne zbiory danych z lat 2005–2010.

Sprzedaż aukcyjna dzieł artystów żyjących i zmarłych

Rynki dzieł sztuki w całej UE różnią się pod względem charakteru i struktury, Na przykład o ile Zjednoczone Królestwo ma największy w UE udział w rynku według wartości sprzedaży aukcyjnej dzieł kwalifikujących się do stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży (64 % w 2010 r.) – w dalszej kolejności plasują się Francja (12 %) i Niemcy (5 %) – to największy wolumen transakcji odnotowano we Francji (26 %)[11].

W 2010 r. w sumie około 65 000 transakcji na aukcjach kwalifikowało się do stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, z czego około dwie trzecie dotyczyły sprzedaży dzieł zmarłych artystów, a jedna trzecia sprzedaży dzieł artystów żyjących. Zob. tabela 1 w załączniku.

Na podstawie zarówno wartości, jak i wolumenu sprzedaży aukcyjnej dzieł żyjących artystów w latach 2005–2010 nie można określić żadnego wyraźnego schematu, który wskazywałby na to, że w UE systematycznie występowało przesunięcie handlu z państw członkowskich, które w 2006 r. wprowadziły prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w odniesieniu do artystów żyjących.

Udział Zjednoczonego Królestwa w rynku sprzedaży dzieł zarówno żyjących, jak i zmarłych artystów zmalał w stosunku do 2005 r. W latach 2008–2010 zmalał również udział Zjednoczonego Królestwa w unijnym rynku sprzedaży dzieł żyjących artystów kwalifikujących się do stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, chociaż udział Zjednoczonego Królestwa w rynku osiągnął szczytowy, wysoki poziom 61 % w 2008 r., tj. trzy lata po wejściu dyrektywy w życie. Inne państwa członkowskie, które po raz pierwszy wprowadziły prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży (Austria, Niderlandy i Włochy), również odnotowały w tym okresie wzrost swojego udziału w rynku kosztem Zjednoczonego Królestwa. Odnotowano również, że udział Zjednoczonego Królestwa w unijnym rynku dzieł artystów zmarłych zmalał zarówno w latach 2005–2010, jak i w latach 2008–2010. Spośród państw członkowskich, które już wprowadziły prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, Francja i Niemcy nieznacznie zwiększyły w latach 2008–2010 swój udział w rynku sprzedaży dzieł unijnych artystów żyjących (odpowiednio z 5 % do 7 % i z 3 % do 4 %), natomiast udział „reszty UE” pozostał na niezmienionym poziomie 2 %. Jeżeli chodzi o dzieła zmarłych artystów, udziały w rynku utrzymywały się na stałym poziomie. Zob. tabela 1 w załączniku.

Zmiany w ogólnym udziale w rynku

W odniesieniu do udziału w rynku jako całości (poza aukcjami) w latach 2005–2010 również nie można ustalić wyraźnego schematu. Austria, Niderlandy i Włochy odnotowały niewielki wzrost udziału w unijnym rynku dzieł sztuki artystów żyjących, natomiast udział Zjednoczonego Królestwa znacznie się zmniejszył, zgodnie z ogólną recesją panującą na rynku tego państwa.

Podobnie niejednoznaczny obraz pokazują zmiany udziału w rynku w odniesieniu do handlu dziełami artystów zmarłych. Udział Zjednoczonego Królestwa w rynku zmniejszył się w stopniu odpowiadającym ogólnej recesji na rynku; udziały Niemiec i Niderlandów w rynku nieznacznie się zmniejszyły, natomiast udziały Francji, Austrii i Włoch wzrosły.

Czynniki wpływające na rozwój rynków dzieł sztuki

Wiele zainteresowanych stron zwróciło uwagę na fakt, że cechy różnych rynków sztuki, ich rozwój i względna konkurencyjność zależą od wielu różnych czynników. Znaczącą rolę może odgrywać ogólnie rozumiany system podatkowy, w tym stosowanie VAT. Zauważono, że stawki VAT w UE są bardzo zróżnicowane – od 15 do 25 %. Przytoczono stawki prowizji i koszty administracyjne, w tym związane z administrowaniem prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży.

Istotne są również inne kwestie. Rynki dzieł sztuki są podatne na zmiany upodobań oraz na zmiany w postrzeganiu inwestycyjnej wartości sztuki. W tym kontekście istotna jest dostępność wiedzy specjalistycznej, specjalizacja danego rynku, zaufanie i kontakty. Istotne mogą być zmiany w światowym podziale bogactwa, o czym świadczy w szczególności wzrost na chińskich rynkach dzieł sztuki. Jednocześnie wymieniano również mobilność rynku dzieł sztuki, w tym rosnącą atrakcyjność krajowych i międzynarodowych targów sztuki w sektorze pośrednictwa w handlu dziełami sztuki.

Mobilność w wyższych zakresach cenowych

Światowy rynek dzieł sztuki charakteryzuje ponadto kilka „ośrodków rynku światowego”, gdzie sprzedawane i kupowane są dzieła o najwyższej wartości, tj. powyżej 50 000 EUR. Do tych ośrodków, które mają największy udział w sprzedaży w najwyższych zakresach cenowych, należą Stany Zjednoczone, Chiny i Zjednoczone Królestwo. Wynika to z wyższych niż przeciętnie cen sprzedaży w tych krajach (zob. wykres 2 w załączniku) oraz z faktu, że mniejsza liczba sprzedaży odpowiada wyższemu odsetkowi wartości transakcji.

Wielu respondentów zwróciło uwagę, że sprzedaż dzieł o wyższej wartości jest bardziej podatna na międzynarodową presję konkurencyjną i istnieje większe prawdopodobieństwo, że opłaty związane z tego rodzaju sprzedażą spowodują, że sprzedawcy przeniosą sprzedaż na rynki, na których ogólne koszty transakcji są niższe, nawet biorąc pod uwagę koszty transportu[12]. W tym kontekście domy aukcyjne odnotowały przypadki klientów, którzy postanowili przenieść sprzedaż do Nowego Jorku, wskazując na prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży jako na czynnik związany z kosztami przy podejmowaniu tej decyzji. W sektorze pośrednictwa w handlu dziełami sztuki odnotowano tendencję do przenoszenia transakcji na rozwijające się międzynarodowe targi sztuki, których przykładem jest Art Basel. Podsumowując, sprzedawcy – działając racjonalnie – będą przenosić działalność gospodarczą na te rynki, na których transakcja będzie najbardziej korzystna, a prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży jest jednym z kilku czynników, które odgrywają rolę przy wyborze miejsca sprzedaży.

Obciążenia administracyjne w niższych zakresach cenowych

Największ y wolumen handlu mieści się zdecydowanie w dolnym segmencie rynku, tj. przede wszystkim na rynkach „krajowych”, gdzie występuje duży wolumen sprzedaży dzieł o niskiej wartości. Mogą to być rynki krajowe lub rynki funkcjonujące równolegle z rynkami międzynarodowymi (przykładem takiego rynku jest Londyn), które zazwyczaj opierają się na sprzedaży dużej liczby dzieł o niższej wartości, w większości pochodzenia lokalnego i przeważnie sprzedawanych lokalnym nabywcom (zob. wykres 3 w załączniku). Zauważono, że rynki te na ogół są zdominowane przez mniejsze przedsiębiorstwa, które podlegają obciążeniom regulacyjnym zwiększającym ich koszty. Zagadnienie to omówiono w sekcji 3 poniżej.

Kwestie dotyczące wdrożenia na poziomie krajowym

Stawki honorariów autorskich

Centralnym elementem dyrektywy była harmonizacja mających zastosowanie stawek honorariów autorskich w pięciu określonych zakresach w celu harmonizacji stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w zakresie, w jakim różnice zakłócają warunki konkurencji na rynku wewnętrznym. Żadna z zainteresowanych stron nie zasygnalizowała, że należy zmienić zakresy i stawki honorariów autorskich lub że należy znieść uznaniową stawkę wynoszącą 5 % od sprzedaży o wartości niższej niż 5 000 EUR.

W odniesieniu do minimalnego progu stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży stawki wahają się od 15 EUR do 3 000 EUR. Nie przedstawiono dowodów wskazujących na to, że różnice na poziomie krajowym miały negatywny wpływ na handel wewnątrz UE.

Procedury zarządzania

Dyrektywa umożliwia państwom członkowskim ustanowienie obowiązkowego lub fakultatywnego zbiorowego zarządzania prawem do honorariów autorskich z tytułu odsprzedaży. Podczas gdy większość państw członkowskich ustanowiła obowiązkowe zbiorowe zarządzanie prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, znaczna ich liczba zdecydowała się na fakultatywne zbiorowe zarządzanie. Zainteresowane strony nie kwestionowały zakresu różnych rodzajów podejścia w odniesieniu do zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

Poza tym dyrektywa nie zawiera uregulowań dotyczących wdrożenia tego prawa i administrowania nim. Istnieją znaczne rozbieżności między systemami krajowymi pod względem łatwości i kosztów administrowania, zarówno w odniesieniu do osób zawodowo działających na rynku dzieł sztuki, jak i w odniesieniu do organizacji zbiorowego zarządzania prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży.

Koszty administracyjne

Większość osób zawodowo działających na rynku dzieł sztuki poruszyła kwestię kosztów administracyjnych. Zwrócono uwagę, że w szczególności MŚP, które zazwyczaj mają większy udział w rynku pod względem ilości niż wartości, ponoszą wysokie koszty administracyjne, które są związane z każdą transakcją. W tym względzie odnotowano, że tylko w 2010 r. doszło do ponad 65 000 kwalifikujących się sprzedaży aukcyjnych. Koszty administrowania prawem szacuje się na kwotę do 50 EUR za transakcję. Są to przede wszystkim koszty personelu związane z (i) określaniem kwalifikujących się artystów, (ii) ustalaniem i lokalizowaniem spadkobierców i innych osób uprawnionych, (iii) korygowaniem pomyłek i realizacją zwrotów; oraz koszty systemów informatycznych.

Najważniejszym pojedynczym czynnikiem wydaje się być określenie kwalifikujących się artystów. O ile w niektórych państwach członkowskich organizacje zbiorowego zarządzania prowadzą doskonałe rejestry, w innych państwach nie przechowuje się takich danych lub nie udostępnia się ich w efektywny sposób. Niektóre organizacje zbiorowego zarządzania publikują wykazy osób uprawnionych, które zawarły z nimi umowy i które mogą otrzymywać honoraria autorskie z tytułu odsprzedaży. W państwach członkowskich, w których zarejestrowanie artysty w organizacji zbiorowego zarządzania jest warunkiem wypłaty honorariów autorskich z tytułu odsprzedaży, organizacje zbiorowego zarządzania mogą przedstawić kompletny wykaz potencjalnych beneficjentów.

W przypadku gdy organizacje zbiorowego zarządzania nie udostępniają informacji w sposób systematyczny i kompleksowy, zadanie to przypada osobom zawodowo działającym na rynku dzieł sztuki. Sytuacja w odniesieniu do transgranicznej dostępności rejestrów osób kwalifikujących się jest zróżnicowana.

Prowadzenie obszernych i nadających się do przeszukiwania rejestrów kwalifikujących się artystów było wymieniane jako główny wymóg w odniesieniu do zmniejszenia kosztów administracyjnych związanych z prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży. Innym podejściem jest korzystanie z fakultatywnego i uproszczonego systemu płatności ryczałtowych. W jednym państwie członkowskim jako główne elementy zapewniające efektywne zarządzanie przedmiotowym prawem podano porozumienie branżowe (posiadacze praw, branża) w sprawie wprowadzenia tego prawa, a także współpracę nad kompatybilnymi systemami informatycznymi.

Koszty ponoszone przez organizacje zbiorowego zarządzania

Organizacje zbiorowego zarządzania podają, że koszty administracyjne wynoszą od 10 do 20 % pobranych honorariów autorskich. Koszty administracyjne ponoszone przez organizacje zbiorowego zarządzania są zwykle potrącane przed wypłaceniem honorariów autorskich, a zatem są ponoszone przez beneficjentów.

W państwach członkowskich, gdzie organizacje zbiorowego zarządzania mogą pobierać honoraria autorskie z tytułu odsprzedaży wyłącznie na podstawie indywidualnych upoważnień, zazwyczaj wszystkie pobrane honoraria mogą być wypłacone. W państwach członkowskich posiadających inne systemy czasem nie można odnaleźć beneficjentów. W tych przypadkach do 5 % pobranych honorariów autorskich nie jest wypłacane.

„Efekt domina”

Pośrednicy w handlu dziełami sztuki skrytykowali również tzw. „efekt domina” w odniesieniu do prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, to jest fakt, że honoraria autorskie muszą być wypłacane w odniesieniu do każdej transakcji i nie mogą – w przeciwieństwie do VAT – być zwracane w przypadku transakcji pomiędzy przedsiębiorstwami handlowymi. Prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży powoduje efekt kumulacji w odniesieniu do dzieł sztuki, które są sprzedawane kilka razy. W państwach członkowskich, w których nie tylko sprzedawca, ale i nabywca mogą być zobowiązani do zapłaty honorariów autorskich, pośrednik w handlu dziełami sztuki uczestniczący w dwóch następujących po sobie transakcjach może opłacać honorarium autorskie dwa razy pod rząd za to samo dzieło sztuki (pierwszy raz jako nabywca, a następnie jako sprzedawca).

Wpływ na artystów

Korzyści i koszty dla artystów

Komisja zwróciła się do organizacji zbiorowego zarządzania odpowiedzialnych za pobieranie i wypłacanie honorariów autorskich z tytułu odsprzedaży z prośbą o informacje na temat (a) liczby artystów korzystających z tego prawa rocznie w latach 2005–2010 oraz (b) wypłaconej kwoty. Dziesięć organizacji zbiorowego zarządzania było w stanie dostarczyć te informacje, tj. informacje obejmujące 10 z 27 państw członkowskich[13]. Zob. zestawienie w tabeli 3 w załączniku. W tych 10 państwach członkowskich w 2010 r. z tytułu honorariów autorskich wypłacono łącznie kwotę około 14 mln EUR 6 631 artystom i ich spadkobiercom, co jest dość stabilną wartością w porównaniu z kwotą 14,4 mln EUR wypłaconą 7 107 artystom i ich spadkobiercom w 2007 r. Około połowy honorariów autorskich pobrano we Francji. Organizacje zbiorowego zarządzania w czterech państwach członkowskich (Belgia, Dania, Francja i Słowacja) były w stanie podać kwoty wypłacane w latach 2006–2010 w rozbiciu na artystów żyjących i zmarłych. W tych czterech państwach członkowskich w tym okresie artystom żyjącym wypłacono 22 % honorariów autorskich według wartości i 41 % honorariów autorskich według wolumenu.

Te dane liczbowe są w większości potwierdzone badaniami przeprowadzonymi przez Arts Economics. W 2010 r. kwalifikująca się sprzedaż aukcyjna obejmowała dzieła ponad 5 000 żyjących artystów oraz osiągnęła liczbę 19 000 transakcji i wartość 225 mln EUR. Znacznie większy odsetek sprzedaży dzieł kwalifikujących się do stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży dotyczy spadkobierców – 82 % kwalifikującej się sprzedaży według wartości, 71 % według wolumenu i 63 % beneficjentów (zob. tabela 4 w załączniku).

Ponadto 45 % żyjących artystów dokonujących kwalifikujących się sprzedaży w 2010 r. (2 271) znalazło się w przedziale cenowym poniżej 3000 EUR, w którym stawka honorarium autorskiego nie przekracza 150 EUR. Kolejne 39 % znalazło się w przedziale cenowym do 50 000 EUR, w którym stawka honorarium autorskiego dochodzi do 2 030 EUR. Zdecydowana większość artystów i ich następców prawnych, którzy wzięli udział w konsultacjach, z zadowoleniem przyjęła system prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży jako istotny zarówno pod względem finansowym, jak i pod względem uznania. Niektóre organizacje zbiorowego zarządzania prowadzą również systemy, w których odliczenie na cele kulturalne (10 % przychodów z prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży) jest wykorzystywane specjalnie na potrzeby wspierania młodych artystów. W niektórych państwach członkowskich organizacje zbiorowego zarządzania wyraziły niezadowolenie związane z faktem, iż harmonizacja stawek mających zastosowanie na mocy dyrektywy dotyczącej prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży doprowadziła do niższych stawek honorariów autorskich niż miało to miejsce w prawodawstwie krajowym przed wprowadzeniem ograniczenia na poziomie 12 500 EUR oraz do zmniejszenia wartości honorariów autorskich na przykład w Niemczech, gdzie wcześniej stosowano zryczałtowaną stawkę równą 5 % w odniesieniu do wszystkich sprzedaży.

Wniosk I

KONKURENCYJNOść RYNKÓW EUROPEJSKICH

Nie można określić wyraźnego schematu pozwalającego na powiązanie spadku udziału UE w światowym rynku dzieł sztuki nowoczesnej i współczesnej z harmonizacją przepisów dotyczących stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w UE od dnia 1 stycznia 2006 r. Nie można również obecnie określić żadnego wyraźnego schematu, który wskazywałby na systematyczne przesunięcie handlu wewnątrz UE z państw członkowskich, które w 2006 r. wprowadziły prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w odniesieniu do artystów żyjących. Występuje jednak wyraźna presja na europejskie rynki dzieł sztuki we wszystkich przedziałach cenowych, zarówno w sektorze aukcji, jak i w sektorze pośrednictwa w handlu dziełami sztuki, i należy przypomnieć, że zakres stosowania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży zostanie znacznie rozszerzony po zakończeniu okresu obowiązywania odstępstwa w odniesieniu do dzieł artystów zmarłych, tj. z dniem 1 stycznia 2012 r.

Jednocześnie w całej UE występują znaczne różnice pod względem jakości administrowania prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, co prowadzi do powstawania kosztów dla osób zawodowo działających na rynku dzieł sztuki i dla samych artystów. Obciążenie to może być szczególnie wysokie dla osób prowadzących działalność w dolnym segmencie rynku, które są proporcjonalnie bardziej dotknięte kosztami administracyjnymi związanymi z tym prawem. Komisja uznaje ponadto, że w niektórych państwach członkowskich nieefektywne administrowanie prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży stanowi niemałe obciążenie dla osób zawodowo działających na rynku dzieł sztuki i może również prowadzić do niepotrzebnie wysokich odliczeń od honorariów autorskich należnych artystom i ich następcom prawnym.

- W świetle gospodarczego znaczenia przedmiotowego sektora Komisja uważa, że zmiany na tym rynku należy poddawać stałemu przeglądowi. Komisja podejmie dalsze działania w zakresie sprawozdawczości i w 2014 r. dostarczy ich wyniki.

- Komisja będzie także nadal prowadzić działania na rzecz zachęcenia państw trzecich do wprowadzenia prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży.

- W świetle wolumenu transakcji podlegających prawu do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży Komisja Europejska uważa również, że korzystna byłaby wymiana najlepszych praktyk na poziomie europejskim w celu usprawnienia zarządzania kosztami administracyjnymi we wszystkich państwach członkowskich i zminimalizowania tych kosztów. W związku z tym Komisja zamierza zainicjować dialog zainteresowanych stron, którego celem będzie sformułowanie zaleceń dotyczących udoskonalenia systemu pobierania i wypłacania wynagrodzeń z tytułu odsprzedaży w UE.

- Bardziej ogólnie Komisja Europejska jest zdania, że działanie organizacji zbiorowego zarządzania powinien cechować wysoki standard zarządzania i przejrzystości w odniesieniu do ich członków i użytkowników komercyjnych, i w 2012 r. przedłoży wniosek w tej kwestii, który będzie miał zastosowanie również do organizacji zbiorowego zarządzania prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży.

Załącznik 1

Wykres 1 – Zmiany udziału w światowym rynku dzieł sztuki w latach 2006–2010

[pic]

Tabela 1 – Sprzedaż aukcyjna w latach 2008 i 2010

Sprzedaż aukcyjna w 2008 r. (w mln EUR) | Sprzedaż aukcyjna w 2010 r. (w mln EUR) |

Dzieła artystów żyjących | 225 | 5 072 | 18 670 |

Dzieła artystów europejskich mających kwalifikujących się spadkobierców | 1 032 | 8 814 | 46 380 |

Ogółem | 1 257 | 13 886 | 65 050 |

Dzieła artystów żyjących jako % całości | 18 % | 37 % | 29 % |

Wykres 2

[pic]

Wykres 3

[pic]

Tabela 3 – Liczba artystów otrzymujących honoraria autorskie i wartość honorariów autorskich wypłaconych w latach 2005–2010 w wybranych państwach członkowskich UE

|2005 |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 | | |Liczba |Wartość w mln EUR |Liczba |Wartość w mln EUR |Liczba |Wartość w mln EUR |Liczba |Wartość w mln EUR |Liczba |Wartość w mln EUR |Liczba |Wartość w mln EUR | |AT | | |19 |0,038 |27 |0,07 |43 |0,111 |39 |0,093 |38 |0,11 | |BE |291 |0,256 |413 |0,505 |448 |0,51 |545 |0,623 |508 |0,46 |513 |0,554 | |DK | | |1604 |0,225 |2071 |1,346 |1989 |1,403 |1511 |0,742 |1894 |0,857 | |EE | |0,007 |10 |0,018 |14 |0,021 |13 |0,011 |9 |0,01 |11 |0,004 | |FR |1991 |2,934 |2191 |5,2 |2233 |6,51 |1985 |6,68 |1959 |6,06 |2054 |6,848 | |DE |878 |2,351 |1020 |2,751 |1191 |3,47 |1157 |3,374 |1112 |4,319 |1021 |3,427 | |NL | | |46 |0,06 |39 |0,053 |54 |0,067 |44 |0,056 |58 |0,105 | |PT | | | | |4 |0,001 |6 |0,005 |19 |0,027 |26 |0,026 | |SK |76 |0,021 |110 |0,025 |135 |0,037 |152 |0,049 |132 |0,038 |50 |0,022 | |UK | | |414 |0,987 |945 |2,99 |1123 |3,45 |913 |2,594 |966 |2,696 | |Ogółem | |5,569 |5827 |9,809 |7107 |15,008 |7067 |15,773 |6246 |14,399 |6631 |14,649 | |

[1] Motyw 3 dyrektywy.

[2] Motyw 9 dyrektywy.

[3] Wszystkie wartości liczbowe oparte są na danych dostarczonych przez Arts Economics oraz na danych z Artnet.

[4] Przekazane przez Arts Economics dane dotyczące udziału w rynku sztuki chińskiej i antyków obejmują Chiny kontynentalne, Hong Kong, Makau i Tajwan.

[5] Tj. z wyłączeniem sztuki dekoracyjnej.

[6] Dane dotyczące sprzedaży aukcyjnej dzieł sztuki pięknej są tu wykorzystywane jako główna podstawa w analizie tendencji na światowych rynkach dzieł sztuki, ponieważ sprzedaż jest odnotowywana w publicznie dostępnych rejestrach. Uwzględniono lata 2005–2010, mając na uwadze fakt, że dyrektywa weszła w życie dnia 1 stycznia 2006 r. Szczegółowe dane dotyczące dzieł objętych prawem do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży dostępne są wyłącznie za lata 2008–2010.

[7] W przeciwieństwie do innych rynków, na których sprzedaż aukcyjna może być podzielona równo, wielu żyjących artystów sprzedaje swoje dzieła głównie przez pośredników w handlu dziełami sztuki, a rzadko na aukcji. Sprzedaż przez pośredników w handlu dziełami sztuki może być stosunkowo wysoka w tym sektorze i szacuje się, że jej wartość jest dwa razy większa niż wartość sprzedaży aukcyjnej.

[8] Z uwagi na silne zainteresowanie w Chinach np. tradycyjną sztuką chińską przy porównaniach należy zachować ostrożność.

[9] Do tych danych należy podchodzić ostrożnie: nie obejmują one okresu sprzed harmonizacji prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży i po harmonizacji. Lata 2008–2010 były również niespotykanym okresem wzrostu i spadku koniunktury.

[10] Włochy wprowadziły w praktyce prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w 2006 r.

[11] Na wysoką wartość sprzedaży w Zjednoczonym Królestwie składa się wartość niewielkiej liczby transakcji sprzedaży za bardzo wysoką kwotę. Na przykład w 2010 r. 54 % wartości rynku dzieł sztuki dotyczyło zakresu cenowego rzędu 2 mln EUR (co stanowiło tylko 0,5 % liczby transakcji).

[12] Zob. np. The impact of artist resale rights on the art market in the UK , Toby Froschauer, styczeń 2008.

[13] Niektóre organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi były w stanie podać kwotę wypłaconych honorariów autorskich, ale nie liczbę artystów, którzy je otrzymali; inne organizacje podały kwotę całkowitą, ale nie przedstawiły danych w ujęciu rocznym; jedna podała liczbę artystów, którym wypłacono honoraria, ale nie określiła kwoty. W przypadku ośmiu państw członkowskich organizacje nie były w stanie podać żadnych informacji.