UZASADNIENIE

1. KONTEKST WNIOSKU

· Przyczyny i cele wniosku

Europejska inicjatywa obywatelska jest prawem zapisanym w Traktacie o Unii Europejskiej (TUE). Zgodnie z art. 11 ust. 4 TUE „obywatele Unii w liczbie nie mniejszej niż milion, mający obywatelstwo znacznej liczby państw członkowskich, mogą podjąć inicjatywę zwrócenia się do Komisji Europejskiej o przedłożenie, w ramach jej uprawnień, odpowiedniego wniosku w sprawach, w odniesieniu do których, zdaniem obywateli, stosowanie Traktatów wymaga aktu prawnego Unii”. Instrument ten służy zwiększeniu uczestnictwa obywateli w życiu demokratycznym Unii Europejskiej poprzez umożliwienie im zwrócenia się bezpośrednio do Komisji o złożenie wniosku dotyczącego aktów prawnych Unii w celu wdrażania Traktatów.

Zgodnie z art. 24 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) zasady i procedury instrumentu, jakim jest europejska inicjatywa obywatelska, zostały określone w rozporządzeniu (UE) nr 211/2011 z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie inicjatywy obywatelskiej. Rozporządzenie to weszło w życie w kwietniu 2012 r. Ramy prawne dotyczące europejskiej inicjatywy obywatelskiej zostały uzupełnione rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) nr 1179/2011 z dnia 17 listopada 2011 r. ustanawiającym specyfikacje techniczne w odniesieniu do systemów zbierania deklaracji on-line na mocy rozporządzenia (UE) nr 211/2011.

W swoim pierwszym sprawozdaniu dotyczącym stosowania rozporządzenia przyjętym w 2015 r. Komisja wypunktowała szereg wyzwań wynikających z wdrażania rozporządzenia w okresie pierwszych trzech lat od jego wejścia w życie. W sprawozdaniu tym Komisja zobowiązała się do wdrożenia środków służących poprawie funkcjonowania instrumentu, jakim jest europejska inicjatywa obywatelska, oraz do dalszego analizowania skutków tych wyzwań. W tym celu Komisja zainicjowała w ostatnich latach szereg badań technicznych, aby przeanalizować wyzwania i problemy, takie jak systemy zbierania deklaracji on-line na potrzeby europejskiej inicjatywy obywatelskiej oraz uproszczenie wymogów dotyczących danych sygnatariuszy.

W następstwie przyjęcia w 2015 r. sprawozdania Komisji w ciągu ostatnich dwóch lat europejską inicjatywę obywatelską poddano przeglądowi. Instrument oceniły również inne unijne instytucje, organy i zainteresowane strony społeczeństwa obywatelskiego, określając niedociągnięcia w sposobie funkcjonowania europejskiej inicjatywy obywatelskiej oraz przeszkód, jakie napotykają organizatorzy przy rozpoczynaniu inicjatyw obywatelskich. W szczególności w rezolucji Parlamentu Europejskiego określono szereg wyzwań i wezwano do rewizji rozporządzenia (UE) nr 211/2011 i rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 1179/2011 oraz przyjęcia zestawu zmian w celu poprawy sposobu funkcjonowania europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

Pięć lat po wejściu w życie rozporządzenia instytucje Unii, państwa członkowskie i zainteresowane strony zdobyły również doświadczenie we wdrażaniu tego instrumentu demokracji uczestniczącej na szczeblu unijnym. Sprawozdanie Komisji i opinie uzyskane w procesie przeglądu dotyczą zestawu najważniejszych obszarów wymagających poprawy we wdrażaniu europejskiej inicjatywy obywatelskiej oraz ułatwienia jej stosowania przez obywateli. O ile Komisja przedsięwzięła różne środki w tym kierunku w istniejących ramach prawnych, istotna część rozpoznanych utrudnień wynika z przepisów rozporządzenia i może być rozwiązana jedynie w drodze jego zmiany. Konieczny jest zatem wniosek ustawodawczy.

Celem niniejszego wniosku jest poprawa sposobu funkcjonowania europejskiej inicjatywy obywatelskiej poprzez rozwiązanie problemu niedociągnięć rozpoznanych w ciągu ostatnich lat, przy czym głównymi celami polityki jest: (i) uczynienie europejskiej inicjatywy obywatelskiej bardziej dostępną, mniej obciążającą i łatwiejszą w stosowaniu przez organizatorów i zwolenników; oraz (ii) wykorzystanie pełni potencjału europejskiej inicjatywy obywatelskiej jako narzędzia promującego debatę i uczestnictwo na szczeblu europejskim, w tym uczestnictwo młodych ludzi, oraz zbliżenie Unii do jej obywateli.

· Spójność z przepisami obowiązującymi w tej dziedzinie polityki

Wzmacnianie legitymacji demokratycznej w UE poprzez zwiększone zaangażowanie i uczestnictwo obywateli jest jednym z dziesięciu priorytetów Komisji (priorytet 10 – Unia demokratycznych zmian). Niniejszy wniosek przyczynia się bezpośrednio do tego celu priorytetowego poprzez uczynienie instrumentu, jakim jest europejska inicjatywa obywatelska, mniej obciążającym i bardziej przyjaznym dla użytkowników, tak aby mógł on osiągnąć swój pełny potencjał jako instrument uczestnictwa obywatelskiego na szczeblu europejskim oraz zbliżyć Unię do jej obywateli. Udoskonalony instrument, jakim jest europejska inicjatywa obywatelska, stanowi uzupełnienie praw politycznych przysługujących już obywatelom Unii, w szczególności prawa do głosowania oraz kandydowania w wyborach lokalnych oraz wyborach do Parlamentu Europejskiego. Umożliwia on również szersze uczestnictwo młodych europejskich obywateli w działaniach na szczeblu europejskim.

Komisja wdrożyła i nadal wdraża szereg środków o charakterze nieprawodawczym w celu usprawnienia wykorzystania instrumentu przez organizatorów i obywateli. Obejmuje to w szczególności: (i) zwiększone wsparcie i pomoc dla organizatorów; (ii) ulepszenia na etapie rejestracji, w tym możliwość częściowej rejestracji inicjatyw; (iii) udostępnienie serwerów Komisji dla celów systemów zbierania deklaracji on-line na potrzeby inicjatyw obywatelskich; (iv) ulepszenia oprogramowania do zbierania deklaracji on-line na potrzeby europejskiej inicjatywy obywatelskiej udostępniane organizatorom również bezpłatnie; oraz (v) planowane utworzenie internetowej platformy współpracy na potrzeby europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Należy jednak zrobić o wiele więcej w celu poprawy funkcjonowania instrumentu, tak aby osiągnął on pełnię swojego potencjału.