Oba wnioski wzajemnie się uzupełniają, ponieważ dotyczą różnych form przestępczości (najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej oraz przestępstw terrorystycznych) i przewidziano w nich różne zmiany w strukturze przetwarzania danych Eurojustu. Wniosek dotyczący rejestru antyterrorystycznego ma na celu lepsze zintegrowanie takiego rejestru z ramami prawnymi i technicznymi Eurojustu, tak by Eurojust mógł wykrywać powiązania między toczącymi się równolegle postępowaniami przygotowawczymi lub równoległym wnoszeniem aktów oskarżenia w sprawach dotyczących przestępstw terrorystycznych. Niniejszy wniosek ma umożliwić Eurojustowi gromadzenie, przechowywanie, analizowanie oraz – w razie potrzeby i w stosownych przypadkach – wymianę dowodów dotyczących najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej, ponieważ przewidziano w nim utworzenie zautomatyzowanego instrumentu do zarządzania danymi i ich przechowywania poza zautomatyzowanym systemem zarządzania sprawami. Negocjacje dotyczące wniosku w sprawie rejestru antyterrorystycznego oraz jego tekst będą musiały zostać dostosowane do niniejszego wniosku.

Wniosek ten stanowi kontynuację wniosku dotyczącego zmiany rozporządzenia w sprawie Eurojustu oraz decyzji Rady 2005/671/WSiSW w odniesieniu do wymiany informacji cyfrowych w sprawach związanych z terroryzmem, który przyjęto 1 grudnia 2021 r. Oba wnioski mają ten sam cel, którym jest umożliwienie Eurojustowi pełnienia silniejszej roli przewidzianej w rozporządzeniu w sprawie Eurojustu we wspieraniu i wzmacnianiu koordynacji i współpracy między krajowymi organami prowadzącymi postępowania przygotowawcze i organami właściwymi w zakresie wnoszenia i popierania oskarżeń w związku z poważną przestępczością.

Kluczowe dowody dotyczące najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej są zazwyczaj dostępne w formie m.in. nagrań audio i wideo oraz fotografii. Również obrazy satelitarne mogą okazać się przydatne do wykazania popełnienia takich przestępstw. Z tego powodu celem niniejszego wniosku jest także rozszerzenie kategorii danych, które Eurojust może legalnie przetwarzać, o nagrania wideo i audio, a także obrazy satelitarne i wszelkie istotne fotografie. Aby krajowe i międzynarodowe organy sądowe mogły korzystać z pełnego wsparcia, jakiego Eurojust może udzielić w toczących się postępowaniach przygotowawczych w sprawie najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej w kontekście agresji na Ukrainę, należy pilnie wprowadzić zmiany do rozporządzenia w sprawie Eurojustu przewidziane w niniejszym wniosku.

W związku z tym niniejszy wniosek ma umożliwić Eurojustowi gromadzenie, przechowywanie i analizowanie dowodów dotyczących ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych i powiązanych z nimi przestępstw oraz, w razie potrzeby i w stosownych przypadkach, umożliwić ich wymianę lub udostępnienie ich w inny sposób właściwym organom sądowym, krajowym lub międzynarodowym. Gromadzenie dowodów nie oznacza powierzenia Eurojustowi funkcji wykonawczej jako organowi prowadzącemu postępowania przygotowawcze, co nie byłoby objęte mandatem Eurojustu, ale ma zapewnić Eurojustowi możliwość otrzymywania i centralnego przechowywania dowodów z różnych źródeł. W ten sposób Eurojust może skuteczniej wspierać prace nad gromadzeniem dokumentów w krajowych i międzynarodowych postępowaniach przygotowawczych oraz zapewniać dodatkowe wsparcie właściwym prokuraturom. W tym celu w niniejszym wniosku przewiduje się utworzenie zautomatyzowanego instrumentu do zarządzania danymi i ich przechowywania poza zautomatyzowanym systemem zarządzania sprawami. Ze względu na wrażliwy charakter danych osobowych, których to dotyczy, ich przetwarzanie – w tym gromadzenie, przechowywanie, analiza i wymiana – musi być zgodne z najwyższymi standardami ochrony danych i cyberbezpieczeństwa.

Komisja zaproponowała już, by udoskonalić obecną strukturę zautomatyzowanego systemu zarządzania sprawami Eurojustu w odniesieniu do działań Eurojustu w zakresie postępowań przygotowawczych oraz wnoszenia i popierania oskarżeń w sprawach dotyczących przestępstw terrorystycznych. 1 grudnia 2021 r. Komisja przyjęła wniosek w sprawie usprawnienia funkcjonowania europejskiego sądowego rejestru antyterrorystycznego Eurojustu. W ramach tego wniosku przewiduje się modernizację zautomatyzowanego systemu zarządzania sprawami oraz cyfryzację wymiany informacji między właściwymi organami krajowymi a Eurojustem.

Na potrzeby wykonywania swoich zadań Eurojust utworzył zautomatyzowany system zarządzania sprawami, który zawiera dane inne niż osobowe oraz dane osobowe określone w załączniku II do rozporządzenia w sprawie Eurojustu. Celem zautomatyzowanego systemu zarządzania sprawami jest głównie wspieranie prowadzenia i koordynacji postępowań przygotowawczych oraz wnoszenia i popierania oskarżeń w przypadkach, w których Eurojust udziela pomocy. Rozporządzenie w sprawie Eurojustu ogranicza tworzenie zautomatyzowanego systemu zarządzania sprawami do akt tymczasowych, mających na celu wsparcie działań następczych w toczących się sprawach, oraz do indeksu. Zabronione jest przetwarzanie danych osobowych poza zautomatyzowanym systemem zarządzania sprawami. W ramach koordynacji i wspierania postępowań przygotowawczych oraz wnoszenia i popierania oskarżeń Eurojust może tymczasowo przechowywać i wymieniać dowody zgodnie z przepisami określonymi w rozporządzeniu.

Organy krajowe gromadzą dowody zbrodni międzynarodowych, które mogły zostać popełnione w Ukrainie. Ze względu na trwające działania wojenne dowodów nie można bezpiecznie przechowywać w Ukrainie i wymagane jest pilne zabezpieczenie przez Unię miejsca do tworzenia kopii zapasowych/przechowywania. Dlatego też, aby skoordynować działania podejmowane obecnie przez państwa członkowskie w celu gromadzenia dowodów, konieczne jest szybkie utworzenie centralnego miejsca przechowywania, w którym można by przechowywać dowody zgromadzone przez agencje i organy Unii, a także organy krajowe i międzynarodowe oraz osoby trzecie, takie jak organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Mimo że rozporządzenie w sprawie Eurojustu stanowi, że Eurojust wspiera działania państw członkowskich w zakresie postępowań przygotowawczych oraz wnoszenia i popierania oskarżeń w sprawach dotyczących poważnej przestępczości, nie zezwolono w nim jednak wyraźnie Eurojustowi na gromadzenie, przechowywanie i analizowanie takich dowodów w związku z tym celem.

24 lutego 2022 r. Rosja rozpoczęła agresję wojskową wobec Ukrainy. Istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że w Ukrainie były i są popełniane zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości. 2 marca 2022 r. prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego ogłosił, że wszczął śledztwo w sprawie sytuacji w Ukrainie. Prokuratury w kilku państwach członkowskich oraz w Ukrainie także wszczęły postępowania przygotowawcze w sprawie najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej, które to postępowania wspiera i koordynuje Eurojust. Eurojust dysponuje wiedzą ekspercką i doświadczeniem, które pozwalają mu wspierać postępowania przygotowawcze oraz wnoszenie i popieranie oskarżeń w sprawach dotyczących najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej, w tym ułatwiać prowadzenie działalności wspólnym zespołom dochodzeniowo-śledczym, takim jak ten powołany przez niektóre państwa członkowskie i Ukrainę w kontekście obecnych działań wojennych. Eurojust współpracuje także z prokuratorem Międzynarodowego Trybunału Karnego.

We wniosku uwzględniono także dorobek prawny UE w zakresie ochrony danych, zapewniając jego pełne poszanowanie.

2.PODSTAWA PRAWNA, POMOCNICZOŚĆ I PROPORCJONALNOŚĆ

•Podstawa prawna

Podstawę niniejszego wniosku stanowi art. 85 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Podstawę prawną rozporządzenia w sprawie Eurojustu, które ma zostać zmienione niniejszym wnioskiem, stanowi art. 85 TFUE. Zgodnie z art. 85 TFUE Eurojust działa na podstawie rozporządzenia przyjmowanego zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą. W rozporządzeniu w sprawie Eurojustu ustanowiono przepisy dotyczące tworzenia i funkcjonowania zautomatyzowanego systemu zarządzania sprawami Eurojustu.

•Pomocniczość (w przypadku kompetencji niewyłącznych)

Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w kontekście której przyjmuje się niniejszy wniosek, stanowi obszar kompetencji dzielonych między Unią a państwami członkowskimi zgodnie z art. 4 ust. 2 TFUE. Dlatego też, zgodnie z zasadą pomocniczości określoną w art. 5 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE), Unia podejmuje działania tylko wówczas, gdy cele proponowanego działania nie mogą zostać osiągnięte w sposób wystarczający przez państwa członkowskie i jeżeli ze względu na rozmiary lub skutki proponowanego działania możliwe jest lepsze ich osiągnięcie na poziomie Unii.

Najpoważniejsze zbrodnie wagi międzynarodowej, nawet jeżeli zostały popełnione tylko w jednym państwie i poza Unią, mają rozległe konsekwencje dla europejskiego i światowego bezpieczeństwa oraz europejskiej i światowej stabilności. Zgodnie z zasadą komplementarności, jeżeli państwo nie chce lub nie jest w stanie rzeczywiście prowadzić postępowania przygotowawczego oraz wnosić i popierać oskarżeń w sprawach dotyczących tych przestępstw, mimo że ma do tego kompetencje, Międzynarodowy Trybunał Karny może prowadzić postępowania przygotowawcze oraz wnosić i popierać oskarżenia w sprawie takich przestępstw, pod warunkiem że ma do tego jurysdykcję.

Działania podejmowane wyłącznie na poziomie krajowym nie mogą zatem zapewnić skutecznego wnoszenia i popierania oskarżeń w sprawach dotyczących najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej. Państwa członkowskie muszą współpracować w celu prowadzenia postępowań przygotowawczych oraz wnoszenia i popierania oskarżeń w sprawach dotyczących tych przestępstw, a także sprostania wspólnym wyzwaniom. Wśród tych wyzwań na pierwszy plan wysuwają się wyzwania związane z gromadzeniem, przechowywaniem i analizą dowodów związanych z najpoważniejszymi zbrodniami wagi międzynarodowej, a także wyzwania dotyczące dostępu do takich dowodów i ich wymiany przez organy krajowe i międzynarodowe, które mogą prowadzić postępowania przygotowawcze oraz wnosić i popierać oskarżenia w sprawach dotyczących przedmiotowych przestępstw. Eurojust, jako agencja Unii ds. współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, stanowi silny wyraz tych starań dokładanych przez państwa członkowskie, by przez współpracę doprowadzić sprawców tych potwornych zbrodni przed oblicze sprawiedliwości. Eurojust jest w idealnej pozycji, by gromadzić, przechowywać i analizować takie dowody oraz – w razie potrzeby i w stosownych przypadkach – umożliwiać ich wymianę lub w inny sposób udostępniać je właściwym krajowym lub międzynarodowym organom sądowym, w tym Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie Eurojustu takie organy obejmują prokuratury.

Podjęcie działań przez Unię jest zatem szczególnie potrzebne. W niniejszym wniosku przewidziano środki, które mają nieodłączny wymiar unijny. Ich celem jest poprawa zdolności Eurojustu do działania oraz umożliwienie Eurojustowi realizacji jego kluczowego celu, jakim jest wspieranie oraz wzmacnianie koordynacji i współpracy między krajowymi organami prowadzącymi postępowania przygotowawcze i organami właściwymi w zakresie wnoszenia i popierania oskarżeń w związku z ludobójstwem, zbrodniami przeciwko ludzkości i zbrodniami wojennymi. Cel ten można osiągnąć wyłącznie na poziomie Unii zgodnie z zasadą pomocniczości.

•Proporcjonalność

Zgodnie z zasadą proporcjonalności określoną w art. 5 ust. 4 Traktatu UE konieczne jest dostosowanie charakteru i intensywności danego działania do zidentyfikowanego problemu. Skuteczne rozwiązanie poruszonych w niniejszym wniosku problemów wymaga udzielenia państwom członkowskim wsparcia na szczeblu Unii. Wniosek ma na celu zapewnienie, by Eurojust – oprócz swoich obecnych zadań i uprawnień i bez uszczerbku dla nich – mógł także gromadzić, przechowywać i analizować dowody dotyczące ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości i zbrodni wojennych oraz, w razie potrzeby i w stosownych przypadkach, wymieniać je lub w inny sposób udostępniać właściwym krajowym i międzynarodowym organom sądowym, w tym Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu; nie dotyczy on zatem żadnych innych form poważnej przestępczości, w odniesieniu do których Eurojust jest właściwy do podejmowania działań zgodnie z rozporządzeniem w sprawie Eurojustu. Bez zmian proponowanych w niniejszym wniosku Eurojust może nie być w stanie odgrywać swojej kluczowej roli we wspieraniu i zacieśnianiu współpracy między organami krajowymi państw członkowskich w zakresie prowadzenia postępowań przygotowawczych oraz wnoszenia i popierania oskarżeń w odniesieniu do najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej.

W ramach niniejszego wniosku wprowadza się minimalne zmiany do rozporządzenia w sprawie Eurojustu, które nie przekształcają jego struktury ani nie zmieniają jego sposobu funkcjonowania. Obecne uprawnienia i zadania Eurojustu pozostają niezmienione. Proponowane zmiany służą wzmocnieniu roli Eurojustu przewidzianej już w rozporządzeniu i uwzględniono w nich wrażliwość przetwarzanych danych oraz potrzebę zapewnienia ich ochrony. W związku z tym zgodnie z zasadą proporcjonalności niniejszy wniosek nie wykracza poza to, co jest niezbędne do osiągnięcia tego celu.

•Wybór instrumentu

We wniosku wprowadza się zmiany do rozporządzenia w sprawie Eurojustu. Podstawę prawną rozporządzenia w sprawie Eurojustu stanowi art. 85 TFUE, który stanowi, że Eurojust działa na podstawie rozporządzenia przyjmowanego zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą.

3.WYNIKI OCEN EX POST, KONSULTACJI Z ZAINTERESOWANYMI STRONAMI I OCEN SKUTKÓW

•Gromadzenie i wykorzystanie wiedzy eksperckiej

Komisja przyjęła ten wniosek w trybie pilnym w następstwie licznych wymian – dwustronnych lub w ramach spotkań zbiorowych – z Eurojustem i organami krajowymi zaangażowanymi w postępowania przygotowawcze w sprawie najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej, a także z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i innymi podmiotami unijnymi. Wszystkie te podmioty zwróciły uwagę na potrzebę centralnego przechowywania dowodów, a także na obecne ograniczenia zautomatyzowanego systemu zarządzania sprawami Eurojustu i ich wpływ na zdolność Eurojustu do wspierania oraz wzmacniania koordynacji i współpracy między krajowymi organami prowadzącymi postępowania przygotowawcze i organami właściwymi w zakresie wnoszenia i popierania oskarżeń w związku z najpoważniejszymi zbrodniami wagi międzynarodowej, uwzględniając te, które mogą zostać popełnione w kontekście obecnych działań wojennych w Ukrainie.

Ponadto w 2021 r. przeprowadzono szeroko zakrojone konsultacje w kontekście przygotowania wniosku dotyczącego wymiany informacji cyfrowych w sprawach związanych z terroryzmem, potwierdzając potrzebę usprawnienia zautomatyzowanego systemu zarządzania sprawami Eurojustu.

Do dnia opublikowania niniejszego wniosku Eurojust uczestniczył we wszystkich sześciu posiedzeniach grupy zadaniowej „Freeze and Seize” Komisji, którą utworzono na początku marca 2022 r. w celu zapewnienia koordynacji między państwami członkowskimi w zakresie egzekwowania unijnych środków ograniczających wobec osób i przedsiębiorstw z Rosji i Białorusi znajdujących się w wykazie oraz w celu zbadania ewentualnego wzajemnego oddziaływania między środkami ograniczającymi a środkami z dziedziny prawa karnego.

Komisja wzięła udział w dwóch nadzwyczajnych posiedzeniach sieci punktów kontaktowych ds. ścigania ludobójstwa – której sekretariat mieści się w Eurojuście – poświęconych sytuacji w Ukrainie (11 marca 2022 r. i 5 kwietnia 2022 r.), na których również została zgłoszona potrzeba centralnego przechowywania dowodów, w tym przez prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego. Te same kwestie poruszono także na kilku spotkaniach kolegium i zarządu Eurojustu.