ZAWIADOMIENIE KOMISJI

Wytyczne dotyczące wykładni i stosowania dyrektywy Rady w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

(2019/C 323/04)

SPIS TREŚCI

WPROWADZENIE 5

1. CELE I ZAKRES UCTD 7

1.1. Cele UCTD 8

1.2. Zakres UCTD 10

1.2.1. Pojęcia „sprzedawca lub dostawca”, „konsument” i „umowy zawierane pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem” 10

1.2.2. Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane (art. 3 ust. 1 i 2 UCTD) 13

1.2.3. Wyłączenie warunków umownych odzwierciedlających obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze (art. 1 ust. 2 UCTD) 14

1.2.4. Wzajemne powiązania z innymi przepisami UE 15

1.2.5. Zastosowanie UCTD wobec przedsiębiorstw mających siedzibę w państwach trzecich 17

2. ZWIĄZEK Z PRAWEM KRAJOWYM, W TYM MINIMALNA HARMONIZACJA 17

2.1. Minimalna harmonizacja i rozszerzenie zakresu (art. 8 i 8a UCTD), w tym rola krajowych sądów najwyższych 18

2.2. Inne przepisy prawa krajowego 19

3. WYMOGI DOTYCZĄCE OGÓLNEJ ANALIZY NIEUCZCIWEGO CHARAKTERU ORAZ PRZEJRZYSTOŚCI 20

3.1. Ogólne uwagi na temat nieuczciwego charakteru oraz przejrzystości 20

3.2. Warunki umowy dotyczące głównego przedmiotu umowy lub ceny i wynagrodzenia (art. 4 ust. 2 UCTD) 23

3.2.1. Warunki umowy dotyczące określenia głównego przedmiotu umowy 23

3.2.2. Warunki umowy dotyczące ceny i wynagrodzenia 24

3.3. Wymogi dotyczące przejrzystości 25

3.3.1. Wymogi dotyczące przejrzystości na podstawie UCTD 25

3.3.2. Wymogi w zakresie przejrzystości wynikające z innych aktów unijnych 28

3.4. Ocena nieuczciwego charakteru warunków umowy na podstawie z art. 3 oraz 4 ust. 1 UCTD 29

3.4.1. Ramy prawne dla oceny na podstawie art. 3 ust. 1 oraz art. 4 ust 29

3.4.2. Znaczenie przepisów ustawowych oraz znaczący charakter nierównowagi 31

3.4.3. Sankcje lub konsekwencje w wyniku niewywiązania się przez konsumenta z zobowiązań umownych 32

3.4.4. Możliwa nieuczciwość ceny lub wynagrodzenia 33

3.4.5. Okoliczności w chwili zawierania umowy 33

3.4.6. Znaczenie braku przejrzystości przy ocenie uczciwości warunków umowy 34

3.4.7. Rola załącznika, o którym mowa w art. 3 ust. 3 UCTD 35

4. NIEWIĄŻĄCY CHARAKTER NIEUCZCIWYCH WARUNKÓW UMOWNYCH (ART. 6 UST. 1 UCTD) 37

4.1. Charakter i rola art. 6 ust. 1 UCTD w ochronie przed nieuczciwymi warunkami umownymi 37

4.2. Skutek prawny „niewiążący dla konsumenta” 38

4.3. Skutki nieuczciwego charakteru warunków umownych dla praw i obowiązków stron 39

4.3.1. Zasada: uchylenie i zakaz zmiany nieuczciwych warunków umownych 39

4.3.2. Wyjątek: Uzupełnianie luk w umowie, aby nie dopuścić do jej nieważności 41

4.3.3. Stosowanie przepisów o charakterze dyspozytywnym w innych przypadkach 43

4.3.4. Możliwość stosowania nieuczciwych warunków umownych pomimo ich nieuczciwego charakteru? 43

4.4. Zwrot korzyści uzyskanych dzięki nieuczciwym warunkom umownym 43

5. ŚRODKI OCHRONY PRAWNEJ I GWARANCJE PROCESOWE WYMAGANE NA PODSTAWIE ART. 6 UST. 1 I ART. 7 UST. 1 UCTD 44

5.1. Znaczenie art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 UCTD oraz ogólnie zasad równoważności i skuteczności 44

5.2. Zasada przeprowadzania kontroli nieuczciwych warunków umownych z urzędu 48

5.2.1. Związek z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust 48

5.2.2. Związek z zasadami regulującymi przebieg postępowania cywilnego 48

5.2.3. Kontrola z urzędu i całkowita bierność ze strony konsumenta 49

5.3. Obowiązki wynikające z zasady równoważności 49

5.3.1. Przeprowadzanie kontroli nieuczciwych warunków umownych z urzędu 49

5.3.2. Inne obowiązki wynikające z zasady równoważności 50

5.4. Ocena z urzędu i skuteczność środków ochrony prawnej 50

5.4.1. Obowiązująca analiza 50

5.4.2. Istotne czynniki w zakresie skuteczności środków ochrony prawnej 52

5.5. Co oznacza kontrola z urzędu? 58

5.5.1. Podstawowe zobowiązania 58

5.5.2. Kwestie, które należy zbadać 58

5.5.3. Dostępność niezbędnych informacji dotyczących stanu prawnego i faktycznego 59

5.5.4. Wnioski, które należy wyciągnąć z oceny nieuczciwego charakteru 61

5.6. Skutki kontroli z urzędu, skuteczności i równoważności dla krajowych przepisów proceduralnych 61

5.7. Przeprowadzanie kontroli nieuczciwych warunków umownych z urzędu oraz postępowania pozasądowe 62

6. NAKAZY SĄDOWE W INTERESIE ZBIOROWYM KONSUMENTÓW (ART. 7 UST. 2 I 3 UCTD) 63

ZAŁĄCZNIK I – Wykaz spraw sądowych wymienionych w niniejszym zawiadomieniu 65

ZAŁĄCZNIK II – Przegląd informacji przekazywanych na podstawie art. 8a UCTD 90

WPROWADZENIE

Dyrektywa Rady 93/13/EWG (1) to dyrektywa oparta na zasadach. Zapewnia ona konsumentom ochronę przed nieuczciwymi warunkami we wszelkiego rodzaju umowach między przedsiębiorcami a konsumentami. Z tego względu odgrywa ona kluczową rolę w zapewnieniu uczciwości na rynku wewnętrznym.

Od chwili przyjęcia UCTD 26 lat temu Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej („Trybunał”) dokonywał wykładni jej przepisów w szeregu orzeczeń, w szczególności orzeczeń w trybie prejudycjalnym. Tym samym Trybunał rozwinął szereg ogólnych zasad ustanowionych w UCTD. Wykładnia Trybunału nie ogranicza się wyłącznie do kryteriów, na podstawie których przeprowadza się merytoryczną ocenę warunków umownych, i do konsekwencji, jakie wynikają z nieuczciwości tych warunków. Wywołuje ona również skutki dla krajowych przepisów proceduralnych w zakresie, w jakim są one istotne dla zapewnienia skutecznej ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi.

W ocenie adekwatności z 2017 r. (2) dotyczącej konsumentów i prawa marketingowego zawarto wyniki kompleksowej oceny UCTD. W ocenie tej stwierdzono, że przyjęte w UCTD podejście oparte na zasadach jest skuteczne i przyczynia się do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów. W ocenie zwrócono jednak również uwagę na brak jasności w kwestii wykładni przepisów tej dyrektywy oraz jej stosowania; wspomniany brak jasności dotyczył np.: (i) zakresu odstępstw od warunków dotyczących ceny i głównego przedmiotu umowy; (ii) skutków prawnych wynikających z niewiążącego charakteru nieuczciwych warunków umownych; oraz (iii) spoczywającego na sądach krajowych obowiązku odgrywania aktywnej roli w stosowaniu przepisów UCTD w poszczególnych przypadkach. Dlatego też w sprawozdaniu z oceny adekwatności zalecono odniesienie się do tych kwestii z pomocą specjalnych wytycznych, które miałyby zostać wydane przez Komisję.

W tym kontekście we wniosku Komisji z dnia 11 kwietnia 2018 r. (3) zmieniającym różne dyrektywy w sprawie ochrony konsumentów ograniczono się – przynajmniej jeżeli chodzi o UCTD – do zaproponowania wprowadzenia dodatkowo przepisów dotyczących sankcji. Jednocześnie w komunikacie Komisji pt. „Nowy ład dla konsumentów” z dnia 11 kwietnia 2018 r. (4) ogłoszono, że Komisja zamierza przyjąć wytyczne dotyczące UCTD w 2019 r., aby wyjaśnić wątpliwości związane ze stosowaniem tej dyrektywy.

Głównym celem niniejszego zawiadomienia w sprawie wytycznych (zwanego dalej „zawiadomieniem”) jest przedstawienie w ustrukturyzowany sposób wykładni, jakiej dokonał Trybunał w odniesieniu do kluczowych pojęć i przepisów UCTD w kontekście konkretnych spraw rozpoznawanych przez sądy w państwach członkowskich. W ten sposób Komisja chciałaby zwiększyć świadomość istnienia tego orzecznictwa wśród wszystkich zainteresowanych stron, m.in. konsumentów, przedsiębiorstw, organów państw członkowskich, w tym sądów krajowych, oraz prawników praktyków w całej UE, ułatwiając tym samym jego wykorzystanie w praktyce.

Choć przepisy UCTD zapewniły wysoki poziom ochrony konsumentów i doprowadziły do harmonizacji kluczowych pojęć w dziedzinie ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi na rynku wewnętrznym, uczestnicy rynku i prawnicy praktycy będą musieli wziąć również pod uwagę specyficzne uwarunkowania istniejące w poszczególnych państwach członkowskich. Wspomniane specyficzne uwarunkowania mogą wynikać z szerszego zakresu przepisów krajowych transponujących UCTD lub z bardziej szczegółowych i bardziej restrykcyjnych przepisów dotyczących nieuczciwych warunków umownych. Mogą one obejmować na przykład ustanowienie czarnego wykazu warunków umowy, które zawsze uznaje się za nieuczciwe, prowadzenie wykazów warunków umowy, co do których domniemywa się, że są nieuczciwe, poddawanie ocenie również tych warunków umowy, które były negocjowane indywidualnie, ocenianie uczciwości warunków umowy określających główny przedmiot umowy lub ocenianie odpowiedniości ceny lub wynagrodzenia nawet w przypadku, gdy warunki umowy regulujące te kwestie są przejrzyste. W niektórych przypadkach kryteria stosowane w celu ustalenia, czy dany warunek umowny można uznać za nieuczciwy w świetle ogólnych postanowień dotyczących uczciwości warunków, mogą być również mniej surowe – dotyczy to np. sytuacji, gdy w przepisach powstałych w wyniku transponowania dyrektywy do prawa krajowego nie ustanowiono wymogu wystąpienia znaczącej nierównowagi między prawami i obowiązkami stron lub wymogu, zgodnie z którym nierównowaga między prawami i obowiązkami stron musi być sprzeczna z wymogami dobrej wiary. Możliwość przyjmowania takich przepisów została zasadniczo przewidziana w przepisach dotyczących minimalnej harmonizacji ustanowionych w art. 8 UCTD (5). W załączniku II do niniejszego zawiadomienia zawarto przegląd przekazanych przez państwa członkowskie zgodnie z art. 8a UCTD (6) informacji dotyczących odstępstw od przepisów UCTD.

Niniejsze zawiadomienie opiera się na minimalnych normach przewidzianych w UCTD i nie zapewnia kompleksowego przeglądu sytuacji w kwestii stosowania przepisów UCTD w poszczególnych państwach członkowskich UE, w kwestii orzecznictwa sądów krajowych ani w kwestii wydawanych przez inne właściwe organy decyzji dotyczących oceny konkretnych warunków umownych. Niezależnie od różnych źródeł informacji dostępnych w państwach członkowskich, informacje na temat przepisów krajowych transponujących UCTD, orzecznictwa i literatury prawniczej zostały udostępnione w bazie danych dotyczącej prawa ochrony konsumentów dostępnej za pośrednictwem europejskiego portalu „e-Sprawiedliwość” (7).

O ile nie wskazano inaczej, artykuły przywoływane w niniejszym zawiadomieniu należy traktować jako artykuły UCTD. Przyjmuje się, że pojęcie „warunek umowy” lub „warunek” stosowane w niniejszym zawiadomieniu oznacza „warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane” w rozumieniu art. 3 ust. 1 UCTD. Jeżeli cytaty z tekstu UCTD lub z treści orzeczeń Trybunału zostały w widoczny sposób wyróżnione, takie wyróżnienia należy traktować jako dodane przez Komisję.

Pkt 1 niniejszego zawiadomienia dotyczy celów i zakresu UCTD, zaś jego pkt 2 odnosi się w szczególności do zasady minimalnej harmonizacji i relacji między przepisami dyrektywy a ogólnie rozumianym prawem krajowym. W pkt 3 omówiono ocenę przejrzystości i (nie)uczciwości warunków umowy przeprowadzaną zgodnie z art. 3, 4 i 5. W pkt 4 wyjaśniono skutki nieuczciwości warunków umowy dla praw i obowiązków stron zgodnie z art. 6 ust. 1. W pkt 5 szczegółowo opisano wymogi proceduralne obowiązujące przy przeprowadzaniu oceny warunków umowy, uwzględniając spoczywający na sądach krajowych obowiązek pełnienia aktywnej roli w procesie oceny warunków umowy. W pkt 6 omówiono natomiast niektóre specyficzne kwestie związane z postępowaniami w sprawie nakazu sądowego.

Zasady ustanowione przez Trybunał w związku z gwarancjami procesowymi przewidzianymi w UCTD, w tym zasadę przeprowadzania kontroli z urzędu, stosuje się odpowiednio do innych unijnych przepisów w zakresie ochrony konsumentów (8). W zawiadomieniu wzięto również pod uwagę niektóre orzeczenia dotyczące innych dyrektyw w sprawie ochrony konsumentów w zakresie, w jakim są one istotne również z punktu widzenia UCTD.

Choć orzeczenia w trybie prejudycjalnym są skierowane do sądu odsyłającego i do ogółu sądów krajowych, które są zobowiązane do ich bezpośredniego stosowania, dotyczą one wszystkich organów krajowych zajmujących się problematyką nieuczciwych warunków umownych, w tym organów administracyjnych egzekwujących przepisy UCTD oraz ministerstw odpowiedzialnych za przedstawianie wniosków ustawodawczych. Państwa członkowskie są odpowiedzialne za ustalenie, w jakim stopniu stosowane przez nie przepisy i praktyki są zgodne z przepisami UCTD w brzmieniu zgodnym z wykładnią Trybunału oraz, w stosownych przypadkach, w jaki sposób można zwiększyć zgodność z tymi przepisami, aby zapewnić skuteczną ochronę konsumentów przed nieuczciwymi warunkami umownymi.

Niniejsze zawiadomienie skierowane jest do państw członkowskich UE oraz Islandii, Liechtensteinu i Norwegii jako sygnatariuszy Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (9) (EOG). Odniesienia do UE, Unii lub jednolitego rynku należy zatem rozumieć jako odniesienia do EOG lub rynku EOG. Niniejsze zawiadomienie ma charakter wyłącznie informacyjny – moc prawną ma tylko tekst aktu ustawodawczego UE. Wszelkie wiążące interpretacje przepisów muszą być dokonywane na podstawie tekstu dyrektywy 93/13/EWG oraz bezpośrednio na podstawie orzeczeń (10) Trybunału wydanych do tej pory, jak również orzeczeń, które zostaną wydane w przyszłości. W zawiadomieniu wzięto pod uwagę orzeczenia Trybunału wydane do dnia 31 maja 2019 r., dlatego też nie można wykluczyć dalszej zmiany orzecznictwa Trybunału w omawianej kwestii. Poglądy przedstawione w niniejszym zawiadomieniu nie mogą przesądzać o stanowisku, jakie Komisja Europejska może zająć przed Trybunałem. Informacje zawarte w niniejszym zawiadomieniu mają ogólny charakter i nie odnoszą się bezpośrednio do żadnych konkretnych osób fizycznych ani podmiotów. Komisja Europejska ani żadna osoba działająca w jej imieniu nie odpowiada za jakiekolwiek wykorzystanie poniższych informacji.

1. CELE I ZAKRES UCTD

Artykuł 1 1. „Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem. 2. Warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie lub Wspólnota, zwłaszcza w dziedzinie transportu, nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy. Artykuł 2 Do celów niniejszej dyrektywy: a) »nieuczciwe warunki« oznaczają warunki umowne zdefiniowane w art. 3; b) »konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem; c) »sprzedawca lub dostawca« oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu, bez względu na to, czy należy do sektora publicznego czy prywatnego. Artykuł 3 ust. 1 i 2 1. Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. 2. Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Jeśli sprzedawca lub dostawca twierdzi, że standardowe warunki umowne zostały wynegocjowane indywidualnie, ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim. Motyw 6 aby ułatwić ustanawianie rynku wewnętrznego i chronić obywatela jako konsumenta nabywającego towary i usługi na podstawie umów, które podlegają prawom innych państw członkowskich, istotne jest eliminowanie nieuczciwych warunków z tych umów; Motyw 9 zgodnie z zasadą ustanowioną pod nazwą »Ochrona gospodarczych interesów konsumentów«, zgodnie z powyższymi programami: »nabywcy towarów i usług powinni być chronieni przed nadużyciami ze strony sprzedawców lub dostawców, w szczególności przed jednostronnymi standardowymi umowami i niedozwolonym wyłączaniem z umów podstawowych praw«; Motyw 10 bardziej skuteczną ochronę konsumenta można osiągnąć poprzez przyjęcie jednolitych norm prawnych dotyczących nieuczciwych warunków; powyższe normy powinny odnosić się do wszelkich umów zawieranych pomiędzy sprzedawcami lub dostawcami a konsumentami; przy czym niniejsza dyrektywa nie będzie dotyczyła między innymi umów o pracę, umów dotyczących sukcesji praw, umów dotyczących praw z zakresu prawa rodzinnego oraz umów dotyczących tworzenia i organizowania spółek lub porozumień partnerskich; Motyw 11 konsument musi otrzymać taką samą ochronę zarówno w umowach zawieranych ustnie, jak i na piśmie, bez względu na to, czy postanowienia pisemnej umowy zostały zawarte w jednym czy kilku dokumentach; Motyw 13 […] użyte w art. 1 ust. 2 sformułowanie »obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze« obejmuje również zasady, które zgodnie z prawem będą stosowane między umawiającymi się stronami z zastrzeżeniem, że nie dokonano żadnych innych uzgodnień;

1.1. Cele UCTD

Celem UCTD jest zbliżenie przepisów krajowych i zwiększenie poziomu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi, niewynegocjowanymi indywidualnie warunkami w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem.

Dlatego też UCTD służy realizacji dwóch celów:

— zapewnieniu skutecznej ochrony konsumentów będących zazwyczaj słabszą stroną przed nieuczciwymi warunkami umownymi, które są stosowane przez sprzedawców lub dostawców i które nie zostały indywidualnie wynegocjowane, oraz

— wnoszeniu wkładu w tworzenie rynku wewnętrznego poprzez minimalną harmonizację przepisów krajowych ukierunkowanych na zapewnienie wspomnianej ochrony.

Trybunał (11) podkreślił rolę UCTD w realizacji ogólnych celów UE, stwierdzając, że:

„[…] [n]ależy ponadto zwrócić uwagę, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału ta dyrektywa jako całość stanowi, zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. t) WE, środek niezbędny do osiągnięcia zadań powierzonych Wspólnocie Europejskiej, a w szczególności podniesienia poziomu i jakości życia na całym jej obszarze […]” (12).

Z tego względu Trybunał wielokrotnie uznawał ochronę przyznawaną w ramach UCTD za kwestię leżącą w „interesie publicznym” (13). Zgodnie z art. 114 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) (14), który stanowi podstawę prawną dla UCTD, a także zgodnie z art. 169 TFUE i art. 38 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (15) UCTD zapewnia wysoki poziom ochrony konsumentów.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału (16) system ochrony wprowadzony na mocy dyrektywy 93/13/EWG opiera się na

„[…] założeniu, iż konsument znajduje się w gorszym położeniu niż sprzedawca lub dostawca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi on się na warunki sformułowane uprzednio przez przedsiębiorcę, nie mając wpływu na ich treść […]”.

Celem UCTD jest zatem odniesienie się do przypadków braku równości między stronami w odniesieniu do warunków umowy, które mogą wynikać z asymetrii informacji lub kompetencji (17) lub możliwości negocjacyjnych (18) związanych z warunkami umowy.

W szczególności za sprawą przepisów art. 6 ust. 1, które stanowią, że nieuczciwe warunki umowne nie mają wiążącego charakteru, w UCTD dąży się do zapewnienia rzeczywistej równowagi (19) między stronami umowy poprzez usunięcie nierównowagi wynikającej z nieuczciwych warunków umownych (20), aby zrekompensować konsumentom fakt, że znajdują się w gorszym położeniu (21).

Ponadto UCTD ma na celu zniechęcenie sprzedawców lub dostawców do stosowania nieuczciwych warunków umownych w przyszłości (22). Komisja przypomina, że w swoim sprawozdaniu z 2000 r. (23) dotyczącym stosowania UCTD zwracała uwagę na szkodliwy wpływ stosowania nieuczciwych warunków umownych na porządek prawny i gospodarczy UE rozumianej jako całość i podkreślała fakt, że znaczenie UCTD wykracza poza kwestie związane z ochroną indywidualnych konsumentów, na których nieuczciwe warunki umowne wywarły bezpośredni wpływ.

1.2. Zakres UCTD

1.2.1. Pojęcia „sprzedawca lub dostawca”, „konsument” i „umowy zawierane pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem”

Zgodnie z art. 1 ust. 1 UCTD dyrektywa ma zastosowanie do „umów zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem”.

Aby umowę można było uznać za podlegającą przepisom UCTD, należy potwierdzić, że jedna strona umowy jest sprzedawcą lub dostawcą w rozumieniu art. 2 lit. c), a druga strona konsumentem (24) w rozumieniu art. 2 lit. b). Pozostaje to bez uszczerbku dla faktu, że państwa członkowskie co do zasady mogą rozszerzyć zakres przepisów krajowych transponujących UCTD również na inne rodzaje umów, np. na umowy zawierane między dwoma sprzedawcami lub dostawcami lub między dwoma konsumentami.

1.2.1.1. Definicje pojęć „sprzedawca lub dostawca” i „konsument”

Podczas gdy zgodnie z art. 2 lit. b) konsumenci muszą być osobami fizycznymi, zgodnie z art. 2 lit. c) sprzedawca lub dostawca może być osobą fizyczną lub osobą prawną.

Aby ustalić, czy dana osoba jest sprzedawcą lub dostawcą, czy też konsumentem, należy przyjrzeć się rozkładowi sił między stronami w ramach danej umowy. W tym kontekście za typowe czynniki uznaje się asymetrię informacji, wiedzy i kompetencji lub możliwości negocjacyjnych. Pojęcia „sprzedawca lub dostawca” i „konsument” to terminy funkcjonalne powiązane z rolą pełnioną przez strony w ramach danej umowy. Jednocześnie pojęcie „konsument” ma charakter obiektywny i odzwierciedla z reguły słabszą pozycję drugiej strony transakcji z udziałem sprzedawcy lub dostawcy, co oznacza, że fakt, iż dana osoba dysponuje większą wiedzą i doświadczeniem niż sprzedawca lub dostawca, nie uniemożliwia uznania jej za „konsumenta” do celów UCTD (25).

Trybunał wyjaśnił to podejście funkcjonalne w następujący sposób (26):

„53 Tak więc dyrektywa 93/13 określa umowy, do których ma zastosowanie, poprzez odniesienie do statusu kontrahentów, w zależności od tego, czy działają oni w ramach swojej działalności zawodowej […]” ( 27 ) „55 [Z powyższego wynika, że] pojęcie »sprzedawcy lub dostawcy« w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 jest terminem funkcjonalnym pociągającym za sobą przeprowadzenie oceny w zakresie, czy stosunek umowny wpisuje się w ramy działalności, jaką podejmuje osoba jako działalność zawodową […] ( 28 ) ”.

W celu ustalenia, czy dana osoba fizyczna prowadząca działalność handlową lub gospodarczą lub wykonująca wolny zawód jest sprzedawcą lub dostawcą, czy też konsumentem, ważne jest ustalenie, czy rozpatrywana umowa odnosi się do jednej z tych aktywności, czy nie.

Pomimo pewnych różnic w terminie „sprzedawca lub dostawca” w różnych wersjach językowych (29) art. 2 lit. c) UCTD, pojęcie to należy interpretować w sposób jednolity (30) oraz w świetle celów dyrektywy (31). Oznacza to, że bardziej zawężająca terminologia zastosowana w niektórych wersjach językowych UCTD oraz transpozycjach do prawa krajowego nie może ograniczać rodzajów umów objętych UCTD i wskutek tego zakresu przewidzianej w niej ochrony (32). W rzeczywistości zgodnie z art. 2 lit. c) terminy „sprzedawca lub dostawca” będą musiały być interpretowane w ten sam sposób, w jaki interpretuje się termin „przedsiębiorca” w innych dyrektywach w sprawie ochrony konsumentów, a orzecznictwo dotyczące terminów „przedsiębiorca” i „konsument” w innych dyrektywach ma również, co do zasady, znaczenie dla UCTD (33).

Trybunał (34) stwierdził, że w odniesieniu do definicji „sprzedawcy lub dostawcy” w art. 2 lit. c) należy przyjąć szeroką interpretację:

„47 Zgodnie z art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 pojęcie »sprzedawcy lub dostawcy« jest zdefiniowane jako oznaczające każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych zakresem dyrektywy 93/13 wykonuje działalność gospodarczą lub zawodową, bez względu na to, czy należy ona do sektora publicznego, czy prywatnego. 48 Z samego brzmienia tego przepisu wynika, że prawodawca Unii miał zamiar ustanowić szeroką koncepcję pojęcia »sprzedawcy lub dostawcy« […] ( 35 ) ”.

Każda osoba fizyczna lub prawna jest zatem sprzedawcą lub dostawcą, gdy umowa odnosi się do jej działalności zawodowej, w tym gdy działalność ta nosi charakter publiczny lub prowadzona jest w interesie publicznym (36), lub gdy osoba ta ma status podmiotu prawa publicznego. (37). Organizacje lub organy, które realizują zadanie w interesie publicznym lub cele charytatywne lub etyczne, będą kwalifikowały się jako sprzedawcy lub dostawcy w odniesieniu do umów dotyczących sprzedaży konsumentom wszelkiego rodzaju produktów lub usług. W tym względzie nie ma znaczenia fakt, że działalność nie jest nastawiona na osiąganie zysków. Zdaniem Trybunału (38),

„[w]ynika stąd, że art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 nie wyklucza ze swojego zakresu zastosowania ani jednostek realizujących cel interesu ogólnego, ani tych posiadających status instytucji publicznej […] (39). Ponadto, […] skoro zadania o charakterze publicznym i leżące w interesie ogólnym są często realizowane w formie całkowicie nienastawionej na osiąganie zysków, to okoliczność, że podmiot jest nastawiony bądź nie jest nastawiony na zysk, nie ma znaczenia dla definicji »sprzedawcy lub dostawcy« w rozumieniu tej dyrektywy”.

Oznacza to na przykład, że, co do zasady, zakresem dyrektywy objęte będą również umowy dotyczące usług w zakresie zdrowia i opieki, niezależnie od charakteru prawnego ich dostawcy.

Trybunał stwierdził również, że aby być uznanym za „sprzedawcę lub dostawcę”nie jest konieczne, aby umowa odzwierciedlała działalność główną danej osoby, może więc również dotyczyć działalności uzupełniającej lub pomocniczej (40). Wynika stąd na przykład, że zakresem dyrektywy objęta może być pożyczka proponowana przez przedsiębiorstwo jej pracownikom (41) lub pożyczka, jakiej udziela studentowi instytucja szkolnictwa (42).

Podsumowując, pytanie, czy dana osoba kwalifikuje się jako „sprzedawca lub dostawca” lub „konsument”, musi podlegać indywidualnej ocenie w odniesieniu do konkretnej omawianej umowy, z uwzględnieniem charakteru i celu danej umowy oraz faktu, że UCTD dąży do ochrony konsumentów, którzy zwykle są stroną słabszą.

Oznacza to również, że dana osoba fizyczna może być „sprzedawcą lub dostawcą” w odniesieniu do określonych umów, na przykład prawnik w odniesieniu do umowy o świadczenie usług prawnych (43), oraz „konsumentem” w odniesieniu do innych umów, na przykład umowy pożyczki zaciągniętej w celach prywatnych (44). W tym względzie Trybunał (45) stwierdził, że:

„w takim przypadku choćby uznane zostało, że adwokat reprezentuje wysoki poziom wiedzy fachowej [… (46)], nie będzie to uzasadniać przyjęcia domniemania, iż nie jest on słabszą stroną w stosunku zawieranym z przedsiębiorcą. […] słabsza pozycja konsumenta wobec przedsiębiorcy, której zaradzić ma wprowadzony przez dyrektywę 93/13 reżim ochronny, dotyczy bowiem zarówno stopnia poinformowania konsumenta, jak i jego siły przetargowej w obliczu sformułowanych z góry przez przedsiębiorcę warunków, na których treść tenże konsument nie może mieć wpływu”.

Ponadto osobę fizyczną działającą na podstawie umowy dodatkowej jako poręczyciel w odniesieniu do umowy zawartej pomiędzy dwoma podmiotami handlowymi należy uznać za konsumenta w przypadkach, gdy osoba ta działa w celach wykraczających poza prowadzenie działalności handlowej, gospodarczej lub wykonywanie wolnego zawodu i nie ma powiązania funkcjonalnego z przedsiębiorstwem będącym pożyczkobiorcą. Powiązanie funkcjonalne może polegać na przykład na pełnieniu funkcji dyrektora przedsiębiorstwa lub posiadaniu znacznych udziałów w przedsiębiorstwie (47).

1.2.1.2. Umowy zawierane między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem

W przypadku umowy pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą z jednej strony a konsumentem z drugiej strony, umowę uznaje się za objętą UCTD, jak określono w drugim zdaniu motywu 10. W motywie 10 wyjaśniono, że UCTD ma zastosowanie do wszelkich umów zawieranych pomiędzy sprzedawcami lub dostawcami a konsumentami.

Oznacza to, iż UCTD ma zastosowanie do wszelkich umów dotyczących nabycia towarów lub świadczenia usług, a Trybunał wyjaśnił, że UCTD ma mieć faktycznie zastosowanie „we wszystkich sektorach działalności gospodarczej” (48).

W motywie 10 wyjaśniono ponadto, że dyrektywa „nie będzie dotyczyła” między innymi umów o pracę, umów dotyczących sukcesji praw, umów dotyczących praw z zakresu prawa rodzinnego oraz umów dotyczących tworzenia i organizowania spółek lub porozumień partnerskich (49). Jako ograniczenia zakresu stosowania dyrektywy przykłady te (50) będą musiały podlegać interpretacji zawężającej (51).

UCTD nie wymaga, aby konsument musiał przekazać wynagrodzenie pieniężne za towar lub usługę. Trybunał nie uznał wynagrodzenia pieniężnego za konieczne. Trybunał (52) uznał na przykład, że osoby prywatne, które udzielają gwarancji na pożyczkę zaciągniętą przez inną stronę, mogą podlegać ochronie na mocy UCTD, nawet jeśli w umowie gwarancji nie przewidziano żadnego wynagrodzenia pieniężnego za konkretną usługę. Stąd też należy uznać, że zakres UCTD obejmuje wszystkie umowy pomiędzy konsumentami a dostawcami usług na portalach społecznościowych, niezależnie od tego, czy konsumenci zobowiązani są do zapłaty określonej kwoty, czy też wynagrodzeniem za usługi są generowane przez konsumenta treści i profilowanie (53).

W przypadkach, gdy umowę dodatkową, na przykład umowę gwarancji, zawierają sprzedawca lub dostawca oraz konsument, zakres UCTD obejmuje tę umowę, nawet jeśli umowę główną, dotyczącą na przykład pożyczki, zawierają dwie spółki handlowe i z tego powodu pozostaje ona poza zakresem dyrektywy (54).

Trybunał wydał orzeczenie w kilku konkretnych sprawach, w których sądy krajowe miały wątpliwości co do klasyfikacji określonej umowy i wyjaśnił, że zakres UCTD obejmuje następujące rodzaje umów:

— umowy najmu lokalu mieszkalnego zawarte pomiędzy nieprowadzącą działalności gospodarczej osobą fizyczną a przedsiębiorcą z branży nieruchomości (55),

— umowy o świadczenie usług prawnych (56),

— umowy kredytu hipotecznego zawarte przez adwokata do celów prywatnych (57),

— umowę zawartą przez niezależną instytucję szkolnictwa wyższego, na podstawie której przyznaje ona jednemu ze swoich studentów możliwość ratalnej spłaty jego zobowiązań z tytułu czesnego oraz opłat związanych z dojazdami na uczelnię na rzecz tej instytucji (58),

— umowę poręczenia lub umowę gwarancji zawarte pomiędzy osobą fizyczną a instytucją kredytową, aby zabezpieczyć zobowiązania umowne spółki handlowej powzięte względem instytucji kredytowej w ramach umowy kredytu, gdzie poręczyciel działał w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem i nie ma z przedsiębiorstwem powiązań o charakterze funkcjonalnym (59),

— pożyczkę na zakup nieruchomości udzieloną przez pracodawcę pracownikowi i jego małżonkowi w celach prywatnych (60).

1.2.2. Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane (art. 3 ust. 1 i 2 UCTD) (61)

Zgodnie z art. 2 lit. a) w związku z art. 3 ust. 1 UCTD podlegają jedynie warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane. Art. 3 ust. 2 zawiera określone założenia i przepisy dotyczące ciężaru dowodu w kwestii tego, czy określonych warunków umowy nie wynegocjowano indywidualnie. Wraz z motywami 9 i 11 art. 3 ust. 2 zawiera również przykłady rodzajów warunków umowy objętych dyrektywą. Zazwyczaj, ale nie wyłącznie, dyrektywą objęte będą „standardowe” (62), standaryzowane (63) lub uprzednio sformułowane (64) warunki umowy, które często znajdują się w tzw. „warunkach” [ang. terms and conditions].

Nie jest rozstrzygające to, w jakiej formie określono warunki, np. drukowanej, elektronicznej lub off-line, pisemnej lub nawet ustnej (65), w jaki sposób zawarto umowę, np. prywatnie lub w formie aktu notarialnego, w której części umowy umieszczono warunki lub czy zawarto je w jednym czy w różnych dokumentach. Tym, co ma znaczenie, jest przyczynianie się przez nie do określenia praw i obowiązków stron oraz fakt, że w odniesieniu do przedmiotowych konkretnych warunków nie miały miejsca żadne negocjacje indywidualne.

To, czy miały miejsce negocjacje indywidualne w odniesieniu do określonego warunku umowy, jest faktem podlegającym ocenie sądów krajowych. Zgodnie art. 3 ust. 2 akapit pierwszy w przypadkach, gdy warunki umowy sporządzono „wcześniej”, na przykład w przypadku „uprzednio sformułowanej umowy standardowej”, warunki „zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie”. Art. 3 ust. 2 akapit trzeci stanowi, że w przypadkach gdy sprzedawca lub dostawca twierdzi, że „standardowe warunki umowne” zostały wynegocjowane indywidualnie, ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim. Zgodnie z art. 3 ust. 2 akapit drugi, fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie oznacza, iż negocjowano indywidualnie pozostałe warunki umowy. Podpis konsumenta na końcu umowy lub w celu potwierdzenia poszczególnych klauzul z pewnością nie wskazuje na indywidualne negocjowanie warunków umowy.

W odniesieniu do tego kryterium oraz pojęcia „negocjacje” Trybunał może przekazać dalsze wytyczne (66).

Tam, gdzie niniejsze zawiadomienie odnosi się do „nieuczciwych warunków umownych” lub „warunków umownych”, takie odniesienia dotyczą „warunków umowy, które nie były indywidualnie negocjowane”, nawet gdy słowa „które nie były indywidualnie negocjowane” nie są powtórzone. Pozostaje to bez uszczerbku dla faktu, że w niektórych państwach członkowskich ochrona na mocy UCTD ma zastosowanie również do warunków umownych negocjowanych indywidualnie (67).

1.2.3. Wyłączenie warunków umownych odzwierciedlających obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze (art. 1 ust. 2 UCTD)

Na mocy art. 1 ust. 2 warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie lub Unia, nie będą podlegały przepisom UCTD. Trybunał (68) podkreślił, że jako wyjątek od zamierzonej ochrony konsumentów przed nieuczciwymi warunkami w umowach, art. 1 ust. 2 podlega ścisłej wykładni:

„[…] sąd krajowy musi mieć na uwadze okoliczność, że w świetle w szczególności celu wskazanej dyrektywy, obejmującego ochronę konsumentów przed nieuczciwymi warunkami występującymi w umowach zawieranych przez konsumentów z przedsiębiorcami, wyjątek ustanowiony w art. 1 ust. 2 tej dyrektywy podlega ścisłej wykładni […] (69)”.

Aby umowę można było wyłączyć z zakresu stosowania UCTD, należy ustalić, że warunki umowy odzwierciedlają obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze.

Do celów art. 1 ust. 2 oraz zgodnie z motywem 13 przepis jest obowiązujący, jeśli:

— ma on zastosowanie w odniesieniu do umawiających się stron niezależnie od ich wyboru,

— ale również w przypadkach, gdy ma charakter uzupełniający i tym samym ma zastosowanie w braku odmiennego postanowienia, tzn. w sytuacji gdy między stronami umowy nie dokonano innych ustaleń (70).

W tych sprawach wyłączenie z zakresu stosowania UCTD uzasadnia fakt, że

„[…] co do zasady istnieje uzasadnione przypuszczenie, iż ustawodawca krajowy dokonał wyważenia ogółu praw i obowiązków stron niektórych umów” (71).

Co do zasady ma to zastosowanie również w przypadku, gdy obowiązujący przepis przyjmuje się po zawarciu umowy i wprowadza on ustalenie, które zastępuje nieuczciwy warunek umowny (72).

Jednocześnie wyjątek przewidziany w art. 1 ust. 2 należy ściśle ograniczyć do kwestii regulowanej takimi obowiązującymi przepisami (73). Ponadto obowiązujące przepisy prawa krajowego mające zastosowanie do określonej grupy klientów nie stanowią obowiązkowego przepisu do celów art. 1 ust. 2 UCTD w zakresie, w jakim na podstawie warunków umowy mają one zastosowanie względem innych klientów (74).

Trybunał (75) wyjaśnił, że wyjątek przewidziany w art. 1 ust. 2 nie ma zastosowania w przypadku, gdy przepisy krajowe umożliwiają stronom wybór różnych możliwości, na przykład określenie właściwego sądu.

Trybunał może udzielić dalszych wskazówek dotyczących art. 1 ust. 2 w oparciu o trzy wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym rozpatrywane w momencie przyjęcia niniejszego zawiadomienia (76).

Ponadto art. 1 ust. 2 UCTD wyłącza z zakresu stosowania UCTD postanowienia lub zasady międzynarodowych konwencji, których stronami są państwa członkowskie Unii, i odnosi się szczególnie do międzynarodowych konwencji w dziedzinie transportu (77).

1.2.4. Wzajemne powiązania z innymi przepisami UE

UCTD ma zastosowanie do wszelkich umów zawieranych pomiędzy sprzedawcami lub dostawcami a konsumentami we wszystkich sektorach działalności gospodarczej (78). Do danej umowy mogą zatem mieć zastosowanie, w zależności od jej rodzaju, również pozostałe przepisy prawa Unii, w tym inne przepisy w zakresie ochrony konsumentów. Do pozostałych istotnych przepisów, które mogą być stosowane równolegle, należą przepisy horyzontalne dotyczące informacji przed zawarciem umowy oraz prawa do odstąpienia od umowy określone w dyrektywie 2011/83/UE (79) w sprawie praw konsumentów lub dotyczące nieuczciwych praktyk handlowych określone w dyrektywie 2005/29/WE (80). Oprócz UCTD w odniesieniu do określonych rodzajów umów zastosowanie mogą mieć podobnie przepisy, na przykład dyrektywa 2008/48/WE (81) w sprawie umów o kredyt konsumencki, dyrektywa 2008/122/WE (82) w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do niektórych aspektów umów timeshare, umów o długoterminowe produkty wakacyjne, umów odsprzedaży oraz wymiany, dyrektywa 2014/17/UE (83) w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi, dyrektywa (UE) 2015/2302 (84) w sprawie imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych, dyrektywa (UE) 2018/1972 (85) ustanawiająca Europejski kodeks łączności elektronicznej, rozporządzenie (WE) nr 1008/2008 (86) w sprawie przewozów lotniczych, dyrektywa 2009/72/WE (87) dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i i uchylająca dyrektywę 2003/54/WE lub dyrektywa 2009/73/WE (88) dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylająca dyrektywę 2003/55/WE (89). Ponadto w przypadkach, w których występują nieuczciwe warunki umowne, mogą obowiązywać przepisy w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych, na przykład w dziedzinie prawa właściwego (90) oraz jurysdykcji (91), a także przepisy procesowe, takie jak te dotyczące drobnych roszczeń (92) lub europejskiego nakazu zapłaty (93).

W niektórych sektorowych aktach prawnych wyjaśniono, że nie naruszają one przepisów UCTD. Za przykłady mogą posłużyć dyrektywa 2009/72/WE (94), dyrektywa 2009/73/WE (95), dyrektywa 2014/17/UE (96) oraz dyrektywa (UE) 2018/1972 (97).

Z uwagi na art. 1 ust. 2 UCTD, który omówiono w pkt 1.2.3, z zakresu UCTD wyłączone są warunki umowne odzwierciedlające obowiązujące przepisy, w tym prawodawstwo sektorowe, lub postanowienia konwencji międzynarodowych.

W przeciwnym razie, jeżeli przyjęcie prawodawstwa sektorowego nastąpiło po przyjęciu UCTD, należy uwzględnić, że tego rodzaju prawodawstwo może wykluczać zastosowanie UCTD tylko wtedy, jeśli zostało to wyraźnie w nim przewidziane (98). Ponieważ zazwyczaj nie będzie to miało miejsca (99), UCTD będzie mieć ogólne zastosowanie dodatkowo do przepisów sektorowych.

Jeżeli inne przepisy unijne znajdują zastosowanie obok UCTD, z zasady pierwszeństwo ma interpretacja, która w możliwie największym stopniu zachowuje skuteczność UCTD i potencjalnie sprzecznego przepisu. Przykładowo zasady proceduralne nie powinny zagrażać skuteczności ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi, gwarantowanej na mocy UCTD.

Ocena przejrzystości i nieuczciwego charakteru warunków umownych w ramach UCTD może uwzględniać inne przepisy unijne. Przykładowo fakt, że sprzedawca lub dostawca uciekł się do nieuczciwych praktyk handlowych w rozumieniu dyrektywy 2005/29/WE (100) może stanowić element oceny nieuczciwości poszczególnych warunków umowy (101). Jednocześnie tego rodzaju stwierdzenie nie ma bezpośredniego wpływu na ocenę ważności umowy w świetle art. 6 ust. 1 UCTD (102).

Związek między przepisami sektorowymi a UCTD, w szczególności w odniesieniu do przejrzystości/wymogów dotyczących informacji przed zawarciem umowy (103) lub obowiązkowej treści umów (104) omówiono w pkt 3.3.2 poniżej.

1.2.5. Zastosowanie UCTD wobec przedsiębiorstw mających siedzibę w państwach trzecich

Kwestię, czy UCTD znajduje zastosowanie w odniesieniu do umowy zawartej między konsumentem mieszkającym w państwie członkowskim UE a handlowcem lub przedsiębiorcą spoza UE i EOG (105), określa co do zasady rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 (106).

Art. 6 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rzym I stanowi, że:

1. Bez uszczerbku dla art. 5 i 7 umowa zawarta przez osobę fizyczną w celu, który można uznać za niezwiązany z jej działalnością gospodarczą lub zawodową („konsument”), z inną osobą wykonującą działalność gospodarczą lub zawodową („przedsiębiorca”) podlega prawu państwa, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu, pod warunkiem że przedsiębiorca: a) wykonuje swoją działalność gospodarczą lub zawodową w państwie, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu; lub b) w jakikolwiek sposób kieruje taką działalność do tego państwa lub do kilku państw z tym państwem włącznie; a umowa wchodzi w zakres tej działalności. 2. Niezależnie od ust. 1, dla umowy, która spełnia warunki wymienione w ust. 1, strony mogą dokonać wyboru prawa właściwego zgodnie z art. 3. Wybór taki nie może jednak prowadzić do pozbawienia konsumenta ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, na mocy prawa, jakie zgodnie z ust. 1 byłoby właściwe w braku wyboru.

W związku z tym zawsze, gdy przedsiębiorca (tj. handlowiec albo „sprzedawca lub dostawca”) z państwa trzeciego prowadzi działalność w państwie członkowskim lub gdy jego działalność skierowana jest do konsumentów, których miejsce zamieszkania znajduje się w państwie członkowskim, konsumenci ci będą mogli korzystać z ochrony na podstawie UCTD i przepisów w zakresie ochrony konsumentów obowiązujących w ich państwach członkowskich. Dotyczy to także tych przypadków, w których strony postanawiają, że prawem właściwym będzie prawo państwa trzeciego. Art. 5 rozporządzenia Rzym I zawiera jednak szczególne zasady dotyczące umów przewozu.

Ponadto art. 6 ust. 2 UCTD stanowi:

Państwa członkowskie podejmą niezbędne kroki do zapewnienia, iż konsument nie utraci ochrony przyznanej mu na mocy niniejszej dyrektywy, poprzez wybór prawa państwa trzeciego jako prawa obowiązującego w stosunku do danej umowy, jeśli ta ostatnia pozostaje w ścisłym związku z terytorium państw członkowskich.

Przepis ten może zapewnić konsumentowi dodatkową ochronę, ponieważ znajduje on zastosowanie w każdym przypadku, w którym wybrano prawo państwa trzeciego i występuje ścisły związek z państwem członkowskim. Warunki jego zastosowania są zatem szersze niż w przypadku art. 6 rozporządzenia Rzym I.

Ponadto Trybunał orzekł (107), że, zgodnie z art. 3 ust. 1 UCTD, warunek umowy, na mocy którego umowa zawierana z konsumentem będzie podlegać prawu państwa członkowskiego siedziby sprzedawcy lub dostawcy jest nieuczciwy, jeżeli jasno nie określono w nim, że konsumenci wciąż mogą polegać na obowiązujących przepisach o ochronie konsumentów w państwie miejsca zwykłego pobytu zgodnie z art. 6 ust. 2 rozporządzenia Rzym I. Bez tej informacji konsument może zostać wprowadzony w błąd, jako że jej brak może stwarzać mylne wrażenie, iż w odniesieniu do umowy stosuje się wyłącznie wybrane prawo. Ten sam tok rozumowania należy przyjąć w przypadkach, w których w drodze warunku umownego w rozumieniu art. 3 ust. 1 UCTD (108) wybrano prawo państwa trzeciego.

2. ZWIĄZEK Z PRAWEM KRAJOWYM, W TYM MINIMALNA HARMONIZACJA

Artykuł 8 UCTD W celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z Traktatem w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą. Artykuł 8a UCTD (109) 1. W przypadku gdy państwo członkowskie przyjmuje przepisy zgodnie z art. 8, informuje ono Komisję o tych przepisach, jak również o wszelkich późniejszych zmianach, w szczególności w przypadku gdy przepisy te: — rozszerzają zakres oceny nieuczciwego charakteru na postanowienia umowne wynegocjowane indywidualnie lub na relację ceny lub wynagrodzenia, lub — zawierają wykaz postanowień umownych, które są uznawane za nieuczciwe. 2. Komisja zapewnia, aby informacje, o których mowa w ust. 1, były łatwo dostępne dla konsumentów i przedsiębiorców, między innymi na specjalnie do tego przeznaczonej stronie internetowej. 3. Komisja przekazuje innym państwom członkowskim i Parlamentowi Europejskiemu informacje, o których mowa w ust. 1. Komisja przeprowadza konsultacje z zainteresowanymi stronami w sprawie tych informacji. Motyw 17 Do celów niniejszej dyrektywy załączony wykaz warunków nie jest wyczerpujący i ma jedynie charakter przykładowy; ze względu na to, że niniejsza dyrektywa określa jedynie minimalne wymogi, państwa członkowskie w przepisach krajowych mogą rozszerzyć zakres tych warunków lub zredagować je bardziej restrykcyjnie.

Interakcja między UCTD a prawem krajowym zachodzi na różne sposoby. Występują

— przepisy, które transponują UCTD do prawa krajowego, w tym przepisy, które zwiększają zakres przepisów UCTD lub wprowadzają surowsze wymogi, oraz

— przepisy prawa krajowego, o charakterze materialnym lub proceduralnym, które związane są z dodatkowymi aspektami, ale wymagają uwzględnienia przez sądy przy orzekaniu w sprawach dotyczących nieuczciwych warunków umownych.

2.1. Minimalna harmonizacja i rozszerzenie zakresu (art. 8 i 8a UCTD), w tym rola krajowych sądów najwyższych

Zgodnie z art. 8 państwa członkowskie mogą zapewnić wyższy stopień ochrony konsumenta niż przewidziano w UCTD (110). Na podstawie art. 8a UCTD (111) państwa członkowskie są zobowiązane informować o przepisach krajowych, które zawierają surowsze normy lub rozszerzają zakres transpozycji UCTD do prawa krajowego (112).

Państwa członkowskie mogą na przykład zastosować przepisy krajowe transponujące UCTD również do indywidualnie wynegocjowanych warunków umowy (113) lub do relacji między przedsiębiorstwami albo do transakcji między konsumentami (114).

Mogą one również zaostrzyć przepisy, przede wszystkim poprzez przyjęcie niższego progu dla uznania warunku umowy za nieuczciwy. Mogą one na przykład przyjąć „czarny wykaz” warunków umowy, które każdorazowo są uznawane za nieuczciwe bez konieczności dokonywania oceny indywidualnej zgodnie z ogólną analizą nieuczciwego charakteru na podstawie art. 3 ust. 1 UCTD (115), lub innego rodzaju szare wykazy. Dalsze informacje dotyczące załącznika do UCTD znajdują się w pkt 3.4.7.

Prawo krajowe może również, na przykład, stanowić, że brak przejrzystości może bezpośrednio prowadzić do unieważnienia warunków umowy bez konieczności przeprowadzania analizy nieuczciwości na podstawie art. 3 ust. 1 (116).

Trybunał (117) wyjaśnił także, że z uwagi na art. 8 państwa członkowskie nie są zobowiązane wymagać, zgodnie z art. 4 ust. 2 (118), aby określenie głównego przedmiotu umowy lub relacji ceny i wynagrodzenia można było poddać ocenie tylko wtedy, gdy właściwe warunki nie zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

Trybunał (119) potwierdził, że orzecznictwo krajowych sądów najwyższych nie należy do bardziej rygorystycznych środków krajowych zgodnie z art. 8. Niemniej opracowanie przez krajowe sądy najwyższe określonych kryteriów oceny nieuczciwego charakteru warunków umowy, których sądy niższej instancji muszą w rzeczywistości przestrzegać, aby ich wyroki nie były uchylane, lub do których stosowania sądy niższej instancji mogą być wręcz zobowiązane, jest zasadniczo zgodne z UCTD. Kryteria stosowane przez krajowe sądy najwyższe muszą jednak być zgodne z orzecznictwem Trybunału oraz nie mogą zabraniać właściwemu sądowi oferowania konsumentom skutecznych środków ochrony prawnej w celu ochrony ich praw ani skierowania do Trybunału pytania prejudycjalnego (120).

2.2. Inne przepisy prawa krajowego

Inne przepisy krajowe, które mogą mieć zastosowanie w sprawach związanych z nieuczciwymi warunkami umownymi, obejmują przepisy ogólne prawa zobowiązań, zwłaszcza dotyczące tworzenia i ważności umów, a także zasady proceduralne w zakresie postępowań przed sądami krajowymi. Tego rodzaju kwestie nie zostały w sposób szczegółowy uregulowane w UCTD, ale mogą mieć znaczny wpływ na jej zastosowanie.

Przykładowo w przypadku oceny poszczególnych warunków umowy między przedsiębiorcą a konsumentem UCTD sama w sobie nie reguluje ważności umów jako całości. Istnieje jednak możliwość, że, zgodnie z krajowym prawem zobowiązań, nieuczciwość jednego lub kilku warunków umowy skutkować będzie unieważnieniem całej umowy, na przykład w przypadku, gdy wykonanie umowy nie jest możliwe bez uzgodnienia najważniejszych obowiązków stron. Możliwość tę przewidziano w art. 6 ust. 1 UCTD oraz omówiono w pkt 4.

Ponadto prawo krajowe zawiera przepisy, które mogą prowadzić do unieważnienia całej umowy, jeżeli na przykład narusza ona zakaz prawny, ma charakter lichwiarski lub w inny sposób narusza wymogi podstawowej moralności. Co więcej, zgodnie z prawem krajowym, konsumenci mogą mieć możliwość uniknięcia umów, jeżeli zawarto je za sprawą nadużycia lub agresywnego zachowania ze strony sprzedawcy lub dostawcy, co może odpowiadać praktykom handlowych wprowadzającym w błąd, agresywnym praktykom handlowym lub innym nieuczciwym praktykom handlowym w rozumieniu dyrektywy 2005/29/WE (121).

W przypadkach, gdy tego rodzaju sytuacje są zbieżne z występowaniem nieuczciwych warunków umownych, UCTD zazwyczaj nie narusza tego typu przepisów krajowych, jeżeli nie kwestionują one skuteczności UCTD, a zwłaszcza art. 6 ust. 1 (122). Trybunał (123) zaznaczył, że zasadniczo przepisy dotyczące unieważniania umów należy rozpatrywać zgodnie z ich własną logiką (124) oraz że jeżeli są one zbieżne z występowaniem nieuczciwych warunków umownych, tego rodzaju przepisy są dopuszczalne zgodnie z art. 8 UCTD, dopóki zapewniają one korzystniejsze wyniki dla konsumentów w porównaniu z ochroną wymaganą na podstawie UCTD (125).

Należy podkreślić, że w swoim zakresie prawo Unii jest nadrzędne wobec prawa krajowego oraz że organy krajowe, w tym sądy, są zobowiązane interpretować prawo krajowe w możliwie jak największej zgodności z prawem Unii, aby zapewnić jego skuteczność. Jak stwierdził Trybunał (126),

„[…] [N]ależy przypomnieć, że […] sąd krajowy, który rozpoznaje spór zawisły wyłącznie pomiędzy jednostkami, jest zobowiązany uwzględnić całość przepisów prawa krajowego i interpretować je tak dalece, jak to możliwe w świetle treści oraz zamierzeń danej dyrektywy, aby uzyskać rozstrzygnięcie zgodne z wyznaczonym w niej celem […] (127)”.

Jeżeli prawo krajowe, w tym przepisy proceduralne, nie może być interpretowane zgodnie z prawem Unii, sądy krajowe muszą uchylić to prawo i postępować, opierając się bezpośrednio na prawie Unii (128). Trybunał (129) potwierdził, że sądy krajowe mają obowiązek zapewnienia pełnej skuteczności UCTD, nie stosując w razie konieczności, z mocy własnych uprawnień, wszelkich, nawet późniejszych, przepisów krajowych, które są sprzeczne z tą dyrektywą. W związku z tym sądy nie muszą wnioskować o zniesienie tych przepisów w drodze ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym ani oczekiwać na takie zniesienie. Obejmuje to przypadki, w których prawo krajowe nie przewiduje oceny z urzędu nieuczciwych warunków umownych lub wręcz uniemożliwia przeprowadzenie takiej oceny, podczas gdy taka kontrola jest wymagana przepisami UCTD (130), lub jeżeli prawo krajowe w inny sposób narusza przepisy UCTD bądź zasady równoważności lub skuteczności (131).

Jednocześnie państwa członkowskie są zobowiązane do zmiany przepisów, które nie są zgodne z UCTD, również w przypadkach, w których istnieje niepewność co do ich interpretacji (132).

3. WYMOGI DOTYCZĄCE OGÓLNEJ ANALIZY NIEUCZCIWEGO CHARAKTERU ORAZ PRZEJRZYSTOŚCI

3.1. Ogólne uwagi na temat nieuczciwego charakteru oraz przejrzystości

Artykuł 3 ust. 1 i 3 1. Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. […] 3. Załącznik zawiera przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe. Artykuł 4 1. Nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy, i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna. 2. Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Artykuł 5 W przypadku umów, w których wszystkie lub niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie, warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść konsumenta. Powyższa zasada interpretacji nie ma zastosowania w kontekście procedury ustanowionej w art. 7 ust. 2. Motyw 16 […] przy dokonywaniu oceny działania w dobrej wierze będzie brana pod uwagę zwłaszcza siła pozycji przetargowej stron umowy, a w szczególności, czy konsument był zachęcany do wyrażenia zgody na warunki umowy i czy towary lub usługi były sprzedane lub dostarczone na specjalne zamówienie konsumenta; sprzedawca lub dostawca spełnia wymóg działania w dobrej wierze, jeżeli traktuje on drugą stronę umowy w sposób sprawiedliwy i słuszny, należycie uwzględniając jej prawnie uzasadnione roszczenia; Motyw 20 „umowy powinny być sporządzane prostym i zrozumiałym językiem, a konsument powinien mieć faktycznie możliwość zapoznania się ze wszystkimi warunkami umowy, a wszelkie wątpliwości powinny być interpretowane na jego korzyść; Punkt 1 lit. i) załącznika do UCTD, o którym mowa w art. 3 ust. 3 1. Warunki, których celem lub skutkiem jest: […] i) nieodwołalne związanie konsumenta warunkami, z którymi nie miał realnej możliwości zapoznania się wcześniej przed zawarciem umowy; j) umożliwienie sprzedawcy lub dostawcy według własnego uznania jednostronnej zmiany warunków bez uzasadnionego powodu wymienionego w umowie;

W art. 3 ust. 1 opisano ogólną analizę, na podstawie której ocenia się nieuczciwy charakter warunków umowy stosowanych przez sprzedawców lub dostawców. Taka ogólna analiza musi znaleźć odzwierciedlenie w przepisach państw członkowskich, a ich organy muszą ją stosować indywidualnie przy ocenie poszczególnych warunków.

W uzupełnieniu ogólnej analizy, o której mowa w art. 3 ust. 1, art. 3 ust. 3 odnosi się do załącznika zawierającego przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe (133).

UCTD zawiera ponadto wymogi dotyczące przejrzystości dla sprzedawców lub dostawców stosujących warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane. Wymogi te zostały wyrażone w przepisach mówiących o tym, że warunki umowy muszą być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 i art. 5 UCTD), oraz w wymogu, zgodnie z którym konsumenci muszą mieć realną możliwość zapoznania się z warunkami umowy przed jej zawarciem (załącznik pkt 1 lit. i) oraz motyw 20).

Na podstawie UCTD wymogi dotyczące przejrzystości spełniają trzy funkcje:

— Zgodnie z art. 5 zdanie drugie, warunki umowy, które nie zostały sporządzone prostym i zrozumiałym językiem, należy interpretować na korzyść konsumenta (134). — Zgodnie z art. 4 ust. 2 określony w umowie główny przedmiot umowy oraz relacja ceny i wynagrodzenia podlegają ocenie na podstawie art. 3 ust. 1 jedynie w zakresie, w jakim warunki te nie zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem (135). — Niedopełnienie wymogów dotyczących przejrzystości może być elementem oceny nieuczciwego charakteru danego warunku umowy (136) i może wręcz wskazywać na nieuczciwy charakter (137).

Trybunał przedstawił wytyczne w odniesieniu do zarówno do wymogów dotyczących przejrzystości, które muszą spełnić sprzedawcy lub dostawcy, jak i do kryteriów ogólnej analizy nieuczciwego charakteru. Więcej szczegółowych informacji na temat przejrzystości można znaleźć w pkt 3.3, natomiast pkt 3.4 zawiera więcej informacji na temat ogólnej analizy nieuczciwego charakteru.

Jednocześnie Trybunał wielokrotnie zwracał uwagę (138), że chociaż jego rolą jest przedstawianie wytycznych dotyczących interpretacji przejrzystości i nieuczciwego charakteru, to organy krajowe, w szczególności sądy krajowe, muszą ocenić przejrzystość i nieuczciwy charakter konkretnych warunków umowy w świetle konkretnych okoliczności każdej sprawy. Trybunał (139) wyraził to w następujący sposób:

„42 Wprawdzie Trybunał, w ramach wykonywania kompetencji przyznanych mu art. 234 WE ( 140 ) , dokonał w ww. pkt 22 wyroku w sprawie Oceano Grupo Editorial i Salvat Editores wykładni ogólnych kryteriów stosowanych przez prawodawcę wspólnotowego w celu zdefiniowania pojęcia nieuczciwego warunku umownego, to jednak nie orzekł on w przedmiocie stosowania tych kryteriów ogólnych do konkretnego warunku umownego, którego oceny należy dokonać przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy (zob. ww. wyrok w sprawie Freiburger Kommunalbauten, pkt 22). 43 Do sądu krajowego należy, w świetle powyższych rozważań, przeprowadzenie oceny, czy dany warunek umowny można uznać za nieuczciwy w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy”.

To właśnie do sądu krajowego należy ustalenie, czy w świetle okoliczności danego przypadku warunek spełnia wymogi dobrej wiary, równowagi i przejrzystości.

To samo dotyczy badania, czy warunek umowy wchodzi w zakres podjęcia „głównego przedmiotu umowy” lub czy jego badanie dotyczy „relacji ceny i wynagrodzenia” w rozumieniu art. 4 ust. 2 UCTD (141).

W świetle powyższego Trybunał (142) zasadniczo powstrzymywał się od wydawania końcowej oceny nieuczciwego charakteru danego warunku umowy, pozostawiając tę ocenę odsyłającemu sądowi krajowemu. Jednak w niektórych przypadkach Trybunał mimo to przedstawił dość jasne wskazówki co do nieuczciwego charakteru danego warunku umowy (143).

Sądy krajowe mogą opracować szczegółowe kryteria na potrzeby oceny nieuczciwego charakteru warunków umowy, o ile są one zgodne z metodyką ustaloną przez Trybunał (144). W zakresie w jakim, działając w celu zapewnienia jednolitej interpretacji prawa, krajowe sądy najwyższe przyjmują wiążące orzeczenia dotyczące sposobów wdrażania UCTD, takie orzeczenia nie mogą uniemożliwiać poszczególnym sądom zapewnienia pełnej skuteczności dyrektywy oraz zaoferowania konsumentom skutecznego środka ochrony prawnej, ani też zwrócenia się do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (145).

Niniejsze zawiadomienie nie może obejmować obfitego orzecznictwa dotyczącego oceny konkretnych rodzajów warunków umowy w państwach członkowskich.

3.2. Warunki umowy dotyczące głównego przedmiotu umowy lub ceny i wynagrodzenia (art. 4 ust. 2 UCTD)

Warunki umowy dotyczące jej głównego przedmiotu lub ceny i wynagrodzenia wchodzą w zakres stosowania UCTD (146). Specyfika takich warunków umowy polega na tym, że zgodnie z minimalną normą określoną w art. 4 ust. 2 UCTD (147) ocena ich nieuczciwego charakteru na podstawie art. 3 ust. 1 zostaje wyłączona (148) lub pominięta (149), jeżeli warunki te są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem lub, innymi słowy, jeżeli spełniają one wymogi UCTD w zakresie przejrzystości.

Ponieważ w art. 4 ust. 2 UCTD określono wyjątek od stosowania analizy nieuczciwego charakteru na podstawie art. 3 ust. 1, przepis ten należy interpretować w sposób ścisły (150). Art. 4 ust. 2 należy również interpretować w jednolity sposób w całej Unii Europejskiej, uwzględniając cel UCTD (151). To sądy krajowe muszą w indywidualnych przypadkach stwierdzić, czy dany warunek umowy: a) odnosi się do definicji głównego przedmiotu umowy lub czy badanie jego nieuczciwego charakteru oznaczałoby ocenę relacji ceny i wynagrodzenia (152) oraz b) czy został wyrażony prostym i zrozumiałym językiem (153).

3.2.1. Warunki umowy dotyczące określenia głównego przedmiotu umowy

Trybunał orzekł, że za warunki umowy, które są objęte zakresem pojęcia „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 UCTD należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (154). Natomiast warunki, które wykazują jedynie posiłkowy charakter, nie mogą być objęte pojęciem „głównego przedmiotu umowy” (155). Aby stwierdzić, czy warunek jest objęty zakresem pojęcia „głównego przedmiotu umowy”, należy wziąć pod uwagę charakter, ogólną strukturę oraz postanowienia danej umowy, a także jej kontekst prawny i faktyczny (156).

Trybunał (157) wyraził to w następujący sposób w odniesieniu do kredytów w walutach obcych:

„37 W niniejszej sprawie liczne informacje w aktach, jakimi dysponuje Trybunał, wydają się wskazywać, że warunek […] włączony do umowy kredytowej zawartej w walucie obcej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem bez uprzednich negocjacji indywidualnych, zgodnie z którym kredyt powinien zostać spłacony w tej samej walucie, wchodzi w zakres wyrażenia „główny przedmiot umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. 38 […] okoliczność, że kredyt musi zostać spłacony w określonej walucie, nie ma związku z posiłkowym sposobem płatności, lecz związana jest z samym charakterem zobowiązania dłużnika, przez co stanowi podstawowy element umowy kredytowej”.

W tym względzie Trybunał (158) podkreślił różnicę między warunkami umowy określającymi, że kredyt musi zostać spłacony w tej samej walucie obcej, w której był zawarty, a warunkami umowy, na podstawie których kredyt denominowany w walucie obcej musiał być spłacony w walucie krajowej po kursie sprzedaży stosowanym przez bank (159). Trybunał orzekł (160), że warunek umowny ujęty w umowie o kredyt w walucie obcej, zgodnie z którym kredyt należy spłacić w tej samej walucie co waluta, w której został on zaciągnięty, określa podstawowe świadczenie charakteryzujące tę umowę. Odnosi się on zatem do „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2. W tym zakresie nie jest istotne, czy kwota kredytu jest udostępniana konsumentowi w walucie lokalnej, a nie w walucie określonej w umowie (161). Trybunał orzekł natomiast, że warunek określający mechanizm przeliczania walut stanowi ustalenie posiłkowe (162).

3.2.2. Warunki umowy dotyczące ceny i wynagrodzenia

Warunki dotyczące ceny i wynagrodzenia, tj. zobowiązań finansowych konsumenta, podlegają zasadniczo analizie nieuczciwego charakteru na podstawie art. 3 ust. 1. Jak określono w art. 4 ust. 2 (163) analiza nieuczciwego charakteru może jednak obejmować ocenę relacji ceny i wynagrodzenia lub, jak wyrażono w motywie 19, „stosunku jakości towarów i usług do ich ceny”, wyłącznie w przypadku, gdy przedmiotowe warunki nie są przejrzyste. Nieuczciwy charakter innych aspektów dotyczących ceny lub wynagrodzenia, m.in. możliwości lub mechanizmu jednostronnych zmian cen, należy natomiast oceniać nawet wówczas, gdy przedmiotowe warunki są w pełni przejrzyste.

Trybunał (164) w następujący sposób opisał ograniczenie dotyczące oceny takich warunków w odniesieniu do umowy kredytowej:

„Warunki dotyczące świadczenia wzajemnego należnego kredytodawcy od konsumenta lub mające wpływ na faktyczną cenę, jaką powinien uiścić konsument na rzecz kredytodawcy, nie zaliczają się zatem co do zasady do tej drugiej kategorii warunków, z wyjątkiem kwestii, czy wskazana w treści umowy kwota wynagrodzenia lub ceny jest odpowiednia do usług świadczonych w zamian przez kredytodawcę”.

Trybunał (165) wyjaśnił również, że warunki umowy dotyczące zmian ceny podlegają w pełni analizie nieuczciwego charakteru na podstawie art. 3 ust. 1:

„[…] Wyłączenie to nie obejmuje jednak postanowienia umownego dotyczącego zasad zmiany opłat za usługę świadczoną na rzecz konsumenta”.

Jest to zgodne z faktem, że w załączniku do UCTD określono wymogi, które warunki dotyczące zmian ceny muszą zazwyczaj spełniać, aby nie zostały uznane za nieuczciwe (166).

Ponadto, Trybunał uważa, że fakt, iż pewna opłata powinna była być uwzględniona w obliczeniu całkowitych kosztów kredytu konsumenckiego na mocy dyrektywy 2008/48/WE nie wskazuje, że warunki umowy określające tę opłatę obejmuje zakres art. 4 ust. 2 UCTD (167).

Trybunał wyjaśnił ponadto, że stosowność ceny lub wynagrodzenia wyłączona jest z oceny nieuczciwego charakteru jedynie wówczas, gdy odpowiednie warunki określają realne wynagrodzenie za dostarczony produkt lub wyświadczoną usługę (168).Na tej podstawie Trybunał (169) orzekł, że

„[…] wyłączenie to nie może znajdować zastosowania do warunków, które […] ograniczają się do określenia, w celu obliczenia rat kredytu, kursu wymiany waluty obcej, w której został denominowany kredyt, nie przewidując jednak świadczenia przez kredytodawcę żadnej usługi w związku z tym obliczeniem, i nie ustalają w związku z tym żadnego »wynagrodzenia« którego stosunek jako świadczenia wzajemnego do dostarczonej przez kredytodawcę usługi nie może być przedmiotem oceny nieuczciwego charakteru na podstawie art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13”.

3.3. Wymogi dotyczące przejrzystości

3.3.1. Wymogi dotyczące przejrzystości na podstawie UCTD

Wymogi dotyczące przejrzystości przewidziane w UCTD mają zastosowanie do wszystkich rodzajów warunków umowy (które nie były negocjowane indywidualnie (170)) objętych zakresem stosowania UCTD (171).

Trybunał dokonał wykładni wymogu określonego w art. 4 ust. 2 oraz art. 5, zgodnie z którą warunki umowy należy, ogólnie rzecz biorąc, wyrazić prostym i zrozumiałym językiem. W związku z powyższym Trybunał uwzględnił również, że zgodnie z pkt 1 lit. e) załącznika do UCTD, fakt, iż konsumenci nie mieli realnej możliwości zapoznania się z warunkami umowy (172), jest oznaką nieuczciwości tych warunków.

Chociaż Trybunał nie odniósł się bezpośrednio do wielu czynników wymienionych poniżej, w opinii Komisji, przy dokonywaniu oceny, czy dany warunek umowy jest prosty i zrozumiały w rozumieniu UCTD, istotne będą następujące czynniki:

— czy przed zawarciem umowy konsument miał realną możliwość zapoznania się z jej warunkami; obejmuje to kwestię, czy konsument miał dostęp do warunków umowy i miał możliwość ich przeczytania; w przypadkach, gdy warunki umowy odnoszą się do załącznika lub innego dokumentu, konsument musi mieć dostęp również do tych dokumentów,

— kompleksowość poszczególnych warunków w świetle przejrzystości brzmienia i szczególnego charakteru zastosowanej terminologii oraz, w stosownych przypadkach, w związku z innymi warunkami umowy (173). W związku z tym należy uwzględnić pozycję lub perspektywę konsumentów, do których odnoszą się odnośne warunki (174); obejmie to również kwestię, czy konsumenci, których dotyczą odnośne warunki, w wystarczającym stopniu znają język, w którym sporządzono te warunki,

— sposób prezentacji warunków umowy. Może to dotyczyć aspektów, takich jak: — przejrzystość prezentacji wizualnej, w tym rozmiar czcionki, — fakt, czy struktura umowy jest logiczna oraz czy ważne warunki należycie wyeksponowano, a nie ukryto pośród innych postanowień, — lub to, czy warunki znajdują się w umowie lub kontekście, w których można byłoby ich w sposób uzasadniony oczekiwać, w tym w związku z innymi powiązanymi warunkami umowy itp.

Na przykład warunków umowy, których wpływ można zrozumieć jedynie po przeczytaniu ich łącznie, nie powinno się prezentować w taki sposób, aby ich łączny wpływ był słabo widoczny, np. poprzez umieszczanie ich w różnych częściach umowy (175).

Trybunał oparł się na art. 4 ust. 2 oraz art. 5, odnosząc się również niekiedy do motywu 20 oraz załącznika do UCTD, w szczególności punktów 1 lit. i) oraz j), norm przejrzystości, w tym wymogów dotyczących informacji, które wykraczają poza wyżej wymienione aspekty. W tym zakresie Trybunał stosuje również termin „wymogi przejrzystości materialnej” (176). Zdaniem Trybunału wymóg przejrzystości „nie może […] zostać zawężony do […] zrozumiałości pod względem formalnym i gramatycznym” oraz „oznacza, że konsumenci muszą mieć możliwość oceny konsekwencji ekonomicznych” warunku umowy lub umowy (177):

„44 wymogu przejrzystości warunków umownych wynikającego z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, Trybunał podkreślił, że wymogu tego, przypomnianego również w art. 5 owej dyrektywy, nie można zawężać do zrozumiałości tych warunków pod względem formalnym i gramatycznym , lecz przeciwnie, z uwagi na to, że ustanowiony przez wspomnianą dyrektywę system ochrony opiera się na założeniu, iż konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, między innymi ze względu na stopień poinformowania, ów wymóg wyrażenia warunków umownych prostym i zrozumiałym językiem i w konsekwencji przejrzystości musi podlegać wykładni rozszerzającej […] Co się tyczywynikającego z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, Trybunał podkreślił, że wymogu tego, przypomnianego również w art. 5 owej dyrektywy,, lecz przeciwnie, z uwagi na to, że ustanowiony przez wspomnianą dyrektywę system ochrony opiera się na założeniu, iż konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, między innymi ze względu na stopień poinformowania, ów[…] ( 178 ) ”. „45 tak by konsument był w stanie oszacować , w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne […] Wobec powyższego wymóg, aby warunek umowny był wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, należy rozumieć w ten sposób, iż powinien być on rozumiany jako nakazujący także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach,, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy[…] ( 179 ) ”.

To szerokie rozumienie przejrzystości oznacza, że przed zawarciem umowy sprzedawcy i dostawcy muszą przekazać konsumentom jasne informacje dotyczące warunków umowy i ich skutków/konsekwencji. Trybunał kilkukrotnie podkreślił znaczenie takich informacji, które umożliwiają konsumentom zrozumienie zakresu swoich praw i obowiązków wynikających z umowy przed jej wiążącym zawarciem. Trybunał (180) stwierdził, że:

„[…] zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału poinformowanie przed zawarciem umowy o warunkach umownych i skutkach owego zawarcia ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta. To w szczególności na podstawie tej informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez [sprzedawcę lub dostawcę] […] (181)”.

Trybunał doprecyzował wymogi, w szczególności w odniesieniu do warunków umowy, które są istotne dla zakresu obowiązków, jakie godzą się wziąć na siebie konsumenci, na przykład w odniesieniu do warunków umowy istotnych dla określenia płatności, których konsumenci muszą dokonywać na podstawie umowy o kredyt. Niektóre z tych orzeczeń dotyczą w szczególności umów o kredyt (denominowany) w walucie obcej lub do niej indeksowanych. Normę, jakiej oczekuje się od sprzedawców i dostawców, Trybunał podsumował w następujący sposób (182):

„[…] do sądu krajowego należy ustalenie, z uwzględnieniem ogółu okoliczności zawarcia umowy, czy w rozpatrywanej sprawie konsumentowi podano wszystkie informacje mogące mieć wpływ na zakres jego obowiązków i pozwalające mu ocenić między innymi całkowity koszt kredytu. W ramach tej oceny decydującą rolę ma, po pierwsze, to, czy warunki umowne zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, w taki sposób, że umożliwiają przeciętnemu konsumentowi, czyli konsumentowi właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i rozsądnemu, na ocenę tego kosztu, i po drugie, okoliczność związana z brakiem podania w umowie kredytu informacji uważanych w świetle charakteru towarów i usług będących jego przedmiotem za istotne […] (183)”.

Trybunał zastosował te normy, na przykład w odniesieniu do funkcjonowania mechanizmów przeliczania walut mających zastosowanie w przypadku kredytów hipotecznych indeksowanych do waluty obcej (184) oraz należnych odsetek i opłat, w tym ich dostosowywania, na podstawie umowy o kredyt konsumencki (185). Ponadto Trybunał zastosował te normy przejrzystości w odniesieniu do faktu, że w przypadku kredytów zaciągniętych w walutach obcych konsumenci ponoszą ryzyko dewaluacji waluty, w której otrzymują wynagrodzenie (186). Taka dewaluacja może mieć rzeczywisty wpływ na ich zdolność do spłaty kredytu. W takich przypadkach Trybunał wymaga, aby sprzedawca lub dostawca przedstawił możliwe wahania kursów wymiany i ryzyko wiążące się z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, oraz zwraca się do sądów krajowych o ustalenie, czy sprzedawca lub dostawca przedstawił zainteresowanym konsumentom wszelkie istotne informacje pozwalające im ocenić ich zobowiązania finansowe (187). Istotne będzie również to, czy sprzedawca lub dostawca odpowiednio wyeksponował te ważne informacje.

Trybunał stwierdził ponadto, że podczas dokonywania oceny zgodności z wymogami w zakresie przejrzystości sądy krajowe są zobowiązane ustalić, czy konsumenci otrzymali wymagane informacje (188) oraz muszą wziąć pod uwagę również formy reklamy i informacji stosowane przez kredytodawcę w procesie negocjacji umowy kredytu (189).

W przypadkach, gdy charakter danych warunków umowy wymaga od sprzedawców lub dostawców przekazania określonych informacji lub wyjaśnień przed zawarciem umowy, będzie spoczywać na nich również ciężar dowodu, że przekazali konsumentom te niezbędne informacje, aby mogli utrzymywać, że odpowiednie warunki wyrażono prostym i zrozumiałym językiem (190).

Podczas gdy orzeczenia w sprawie przejrzystości często odnoszą się do warunków umowy określających główny przedmiot umowy lub wynagrodzenie, lub warunków umowy, które są ściśle związane z tymi kluczowymi aspektami umowy, wymogi w zakresie przejrzystości na mocy art. 5 nie ograniczają się do rodzaju wymogów określonych w art. 4 ust. 2 UCTD. Przejrzystość, w tym przewidywalność, stanowi ważny aspekt, również w odniesieniu do jednostronnych zmian w umowie, w tym zmian cen, na przykład w umowach o kredyt lub w długoterminowych umowach na dostawy (191).

Chociaż wszystkie warunki umowy należy wyrazić prostym i zrozumiałym językiem, istnieje prawdopodobieństwo, że zakres obowiązków sprzedawców i dostawców dotyczących udzielenia informacji przed zawarciem umowy wynikający z UCTD zależy również od istotności warunków umowy dla transakcji oraz jej wpływu gospodarczego.

Do Trybunału (192) zwrócono się z wnioskiem o przekazanie wytycznych w zakresie kryteriów przejrzystości dotyczących włączania do umowy o kredyt hipoteczny wskaźnika określonej przez bank krajowy obowiązującej stopy procentowej.

3.3.2. Wymogi w zakresie przejrzystości wynikające z innych aktów unijnych

Różne unijne akty szczegółowo regulują w odniesieniu do wszystkich umów lub ich określonych rodzajów informacje, które przedsiębiorcy zobowiązani są przekazać konsumentom przed zawarciem umowy. Przykłady obejmują dyrektywę dotyczącą nieuczciwych praktyk handlowych (193), dyrektywę w sprawie praw konsumentów (194), dyrektywę o kredycie konsumenckim (195), dyrektywę w sprawie kredytów hipotecznych (196), dyrektywę w sprawie podróży zorganizowanych (197), Europejski kodeks łączności elektronicznej (198), rozporządzenie (WE) nr 1008/2008 w sprawie przewozów lotniczych (199) oraz dyrektywy 2009/72/WE (200) i 2009/73/WE (201) dotyczące wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i gazu ziemnego. Takie akty prawne mogą również regulować obowiązkową treść odpowiednich umów (202) oraz zawierać reguły odnoszące się do dopuszczalności zmian w umowach oraz ich przejrzystości (203).

UCTD nie narusza tych przepisów i konsekwencji niezastosowania się do nich, zgodnie z tymi określonymi instrumentami (204).

O ile mają zastosowanie określone wymogi udzielania informacji przed zawarciem umowy i informacji umownych, należy je w poszczególnych przypadkach również wziąć pod uwagę ze względu na wymogi w zakresie przejrzystości przewidziane w UCTD oraz w świetle celu i zakresu tych instrumentów.

Dlatego na przykład w odniesieniu do unijnego prawodawstwa w zakresie kredytów konsumenckich (205) Trybunał podkreślił, że ważne jest, aby kredytobiorcy posiadali wszystkie informacje, które mogą mieć wpływ na zakres ich zobowiązania (206) oraz tym samym, aby całkowity koszt kredytu przedstawiano w formie pojedynczego równania matematycznego (207). Z tego względu niewskazanie rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO), zgodnie z wymogami w zakresie kredytów konsumenckich (208), jest „okolicznością mającą decydujące znaczenie” podczas ustalania, czy warunek umowy dotyczący całkowitego kosztu kredytu wyrażono prostym i zrozumiałym językiem. Dotyczy to również sytuacji, gdy nie udzielono danych niezbędnych do obliczenia RRSO (209). Ta sama zasada musi obowiązywać w przypadku, gdy wskazana RRSO jest błędna lub wprowadza w błąd. Jeśli nie udzielono informacji dotyczących całkowitego kosztu kredytu wymaganych na mocy przepisów w zakresie kredytów konsumenckich lub jeśli wprowadzają one w błąd, odnośne warunki nie będą w związku z tym uznane za wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

Jeśli chodzi o umowy o kredyt hipoteczny z konsumentami, wszystkie orzeczenia wydane przez Trybunał dotyczyły umów zawartych przed rozpoczęciem stosowania dyrektywy 2014/17/UE (210) w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi. Z tego powodu Trybunał nie wydał jeszcze orzeczenia w sprawie związku pomiędzy określonymi wymogami udzielania informacji zgodnie z dyrektywą 2014/17/UE oraz wymogami w zakresie przejrzystości zgodnie z UCTD. Dyrektywa 2014/17/UE przewiduje wysokie standardy przejrzystości, zobowiązując do udostępniania konsumentom klarownych i zrozumiałych informacji ogólnych o umowach o kredyt za pośrednictwem europejskiego znormalizowanego arkusza informacyjnego (ESIS) oraz obliczenia rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO). W odniesieniu do kredytów w walucie obcej art. 23 ust. 6 dyrektywy 2014/17/UE zawiera wymóg, aby kredytodawcy i pośrednicy kredytowi informowali konsumenta w arkuszu ESIS oraz umowie o kredyt o dostępnych dla niego rozwiązaniach pozwalających ograniczyć ryzyko kursowe w okresie kredytowania. Jeżeli umowa o kredyt nie zawiera postanowienia ograniczającego ryzyko kursowe, na jakie narażony jest konsument w przypadku wahań mniejszych niż o 20 %, arkusz ESIS obejmuje poglądowy przykład wpływu wahania kursu wymiany o 20 %.

Trybunał zastosował (211) wymogi w zakresie przejrzystości wynikające z dyrektywy 2003/55/WE (212) dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego oraz z UCTD w sposób komplementarny.

Fakt, czy sprzedawca lub dostawca zastosował się do wymogów sektorowych jest ważnym elementem podczas oceny zgodności z określonymi w UCTD wymogami w zakresie przejrzystości. Biorąc pod uwagę równoległe stosowanie UCTD wraz z przepisami sektorowymi, zgodność z takimi instrumentami nie wskazuje jednak od razu na zgodność ze wszystkimi określonymi w UCTD wymogami w zakresie przejrzystości. Ponadto fakt, że dany akt prawny nie zawiera określonych wymogów udzielania informacji, nie wyklucza obowiązków w zakresie przekazywania informacji dotyczących warunków umowy przewidzianych w UCTD, które sprzedawcy lub dostawcy dodają z własnej inicjatywy.

3.4. Ocena nieuczciwego charakteru warunków umowy na podstawie z art. 3 oraz 4 ust. 1 UCTD

3.4.1. Ramy prawne dla oceny na podstawie art. 3 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1

Warunki umowy należy uznać za nieuczciwe na podstawie art. 3 ust. 1, jeśli:

— stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary,

— powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

Chociaż dotychczas nie zwrócono się do Trybunału o wyjaśnienie związku między tymi dwoma kryteriami, brzmienie art. 3 ust. 1 oraz motywu 16 wskazuje, że brak dobrej wiary wiąże się ze znaczącą nierównowagą praw i obowiązków wynikających z warunków umowy. Motyw 16 odnosi się do możliwości negocjacyjnych stron i wyjaśniono w nim, że wymogi „dobrej wiary” dotyczą tego, czy sprzedawca lub dostawca traktuje konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny oraz należycie uwzględnia jego prawnie uzasadnione roszczenia. W tym względzie Trybunał (213) twierdzi, że szczególnie ważne jest, aby stwierdzić, czy sprzedawca lub dostawca mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych:

„W odniesieniu do następnie do kwestii, w jakich okolicznościach taka nierównowaga powstaje »w sprzeczności z wymogami dobrej wiary«, należy stwierdzić, że biorąc pod uwagę motyw szesnasty dyrektywy 93/13, sąd krajowy musi w tym zakresie sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych […] (214)”.

Potwierdza to, że do celów art. 3 ust. 1 pojęcie dobrej wiary jest pojęciem obiektywnym związanym z kwestią, czy, w świetle jego treści, przedmiotowe warunki umowy są zgodne ze sprawiedliwymi i słusznymi praktykami rynkowymi, które w sposób wystarczający uwzględniają prawnie uzasadniony interes konsumenta. Tym samym, jest to ściśle związane (215) z (nie)równowagą praw i obowiązków stron.

Ocena znaczącej nierównowagi wymaga zbadania wpływu warunków umowy na prawa i obowiązki stron. O ile istnieją uregulowania o charakterze dyspozytywnym, od których odbiegają warunki umowy, będą one głównym kryterium oceny znaczącej nierównowagi praw i obowiązków stron (216). W przypadku braku odpowiednich przepisów ustawowych, ocena znaczącej nierównowagi będzie miała miejsce w świetle innych punktów odniesienia, takich jak sprawiedliwe i słuszne praktyki rynkowe lub porównanie praw i obowiązków stron na podstawie określonego warunku, z uwzględnieniem charakteru umowy oraz innych powiązanych warunków umowy.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 (217), nieuczciwy charakter warunków umowy należy określić z uwzględnieniem:

— rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy,

— wszelkich okoliczności umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna, oraz

— okoliczności związanych z zawarciem umowy.

Państwa członkowskie mogą odstąpić od tej ogólnej kontroli nieuczciwości jedynie z uwagi na korzyść dla konsumentów, tj. jedynie, jeśli transpozycja do prawa krajowego ułatwia stwierdzenie, że warunek umowy jest nieuczciwy (218).

Orientacyjny wykaz warunków umowy w załączniku (219) do UCTD jest zasadniczym elementem, na którym można oprzeć ocenę nieuczciwości określonego warunku na podstawie art. 3 ust. 1 (220). Natomiast w przypadkach, gdy określony warunek umowy objęty jest krajowym „czarnym wykazem”, nie ma potrzeby dokonywania oceny poszczególnych przypadków w oparciu o kryteria określone w art. 3 ust. 1. Podobne rozumowanie będzie obowiązywało w przypadku, gdy państwo członkowskie przyjęło wykaz warunków umowy, które uznaje się za nieuczciwe.

3.4.2. Znaczenie przepisów ustawowych oraz znaczący charakter nierównowagi

Podczas ustalania, czy jakiś warunek umowy „powoduje na niekorzyść konsumenta znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron”, sądy krajowe powinny przeprowadzić w pierwszej kolejności porównanie odpowiedniego warunku umowy z przepisami prawa krajowego, które miałyby zastosowanie w przypadku braku tego warunku umowy (221), tj. przepisów o charakterze dyspozytywnym. Takie modele regulacyjne można znaleźć w szczególności w krajowym prawie zobowiązań, na przykład w przepisach określających konsekwencje niespełnienia przez stronę określonych zobowiązań umownych. Może to obejmować warunki, na podstawie których można wnioskować o nałożenie kar, takich jak odsetki za zwłokę, lub przepisy dotyczące ustawowej stopy procentowej (222).

Taka analiza porównawcza umożliwi sądowi krajowemu ocenę, czy i do jakiego stopnia warunki umowy stawiają konsumenta w mniej korzystnej sytuacji prawnej niż ta przewidziana w stosowanym w innych okolicznościach obowiązującym prawie zobowiązań. Warunki umowy mogą tworzyć sytuację prawną mniej korzystną dla konsumenta na przykład wtedy, gdy ogranicza ona prawa konsumenta, z których w przeciwnym przypadku mógłby korzystać, lub gdy może przyczyniać się do ograniczeń w zakresie ich wykonania. Może również nakładać na konsumenta dodatkowe obowiązki, których nie przewidziano we właściwych przepisach krajowych (223).

Nierównowaga praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta jest znacząca w przypadku wystąpienia „wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument […] znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych (224)”. Nie wymaga to koniecznie, aby warunek musiał mieć istotny ekonomiczny wpływ w świetle kwoty danej transakcji (225). Dlatego też na przykład warunek umowy, który nakłada na konsumenta obowiązek zapłaty podatku, który zgodnie z właściwymi krajowymi przepisami prawa ciąży na sprzedawcy lub dostawcy, może spowodować znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron, niezależnie od kwot, które konsument miałby ewentualnie zapłacić zgodnie z takimi warunkami umowy (226).

Konsekwencje danego warunku umowy będą również zależały od skutków, jakie dany warunek może wywoływać w ramach prawa krajowego znajdującego zastosowanie do umowy, co oznacza, iż konieczne może być wzięcie pod uwagę pozostałych przepisów prawnych, w tym zasad proceduralnych (227). W tym kontekście istotne mogą być także trudności konsumenta związane z możliwością doprowadzenia do zaprzestania stosowania danego rodzaju warunku umowy (228).

Trybunał opisał ocenę znaczącej nierównowagi praw i obowiązków stron w następujący sposób (229):

„21 W tym względzie Trybunał orzekł, że aby ustalić, czy dane postanowienie powoduje powstanie »znaczącej nierównowagi« na niekorzyść konsumenta w wynikających z umowy prawach i obowiązkach stron, należy w szczególności brać pod uwagę zasady, jakie mają zgodnie z prawem krajowym zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron w tym zakresie. Przeprowadzając taką analizę porównawczą, sąd krajowy będzie w stanie ocenić, czy i, w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie umowa ta stawia konsumenta w gorszej sytuacji prawnej niż ta przewidziana w przepisach krajowych […] ( 230 ) 22 Widoczne jest zatem, że badanie istnienia takiej znaczącej nierównowagi nie może sprowadzać się do ekonomicznej oceny o charakterze kwotowym, w oparciu o porównanie całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem umowy z kosztami, którymi obciążono konsumenta w drodze omawianego postanowienia. 23 Przeciwnie, znacząca nierównowaga może wynikać z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy krajowe. 24 W tym względzie Trybunał przypomniał, że zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy nieuczciwy charakter warunków umowy należy oceniać z uwzględnieniem charakteru towarów lub usług, których umowa dotyczy, i poprzez odniesienie do wszelkich okoliczności towarzyszących jej zawarciu oraz do wszystkich innych warunków tej umowy […] ( 231 ) . Wynika z tego, że w tym kontekście należy również rozważyć skutki, jakie dany warunek umowny może wywoływać w ramach prawa znajdującego zastosowanie do tej umowy, co wymaga zbadania krajowego porządku prawnego […] ( 232 ) ”.

W przypadkach, gdy ustalenia umowne naruszają ustawowy przepis krajowego lub unijnego prawa zobowiązań, od którego strony nie mogą odstąpić w drodze umowy, takie uzgodnienia umowne będą co do zasady nieważne od razu, bezpośrednio na podstawie takich przepisów. Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, a które odbiegają od takich przepisów, mogą również naruszać art. 3 ust. 1 UCTD.

3.4.3. Sankcje lub konsekwencje w wyniku niewywiązania się przez konsumenta z zobowiązań umownych

Aby nie spowodować znaczącej nierównowagi na niekorzyść konsumenta, sankcje lub konsekwencje związane z niewywiązaniem się przez konsumenta ze zobowiązań umownych należy uzasadnić w świetle znaczenia zobowiązania klienta oraz wagi niewywiązania się z niego (233). Innymi słowy, muszą być proporcjonalne (234). Ocena ta obejmuje kwestię, czy warunki umowy odbiegają od przepisów ustawowych, które obowiązywałyby w przypadku braku tych warunków umowy oraz, w przypadkach, w których warunek prowadzi do określonej procedury, środki proceduralne dostępne dla konsumenta (235).

Trybunał (236) przedstawił odpowiednie kryteria w odniesieniu do tzw. klauzul dotyczących „natychmiastowej wymagalności spłaty” lub przedterminowej spłaty w umowach o kredyt, które umożliwiają wierzycielowi wszczęcie postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką w następujący sposób:

„[…] Artykuł 3 ust. 1 i 3 dyrektywy 93/13 oraz pkt 1 lit. e) i g) i pkt 2 lit. a) załącznika do niej należy interpretować w ten sposób, że do celów oceny, czy warunek umowny dotyczący wcześniejszej wymagalności spłaty pożyczki hipotecznej, […], zasadnicze znaczenie ma w szczególności to, czy: — przysługujące przedsiębiorcy uprawnienie do jednostronnego rozwiązania umowy jest uzależnione od niewywiązania się przez konsumenta ze zobowiązania o zasadniczym dla danego stosunku umownego znaczeniu; — uprawnienie takie przysługuje w przypadkach, w których takie niewywiązanie się ma charakter wystarczająco poważny w stosunku do okresu, na który udzielono pożyczki, i do kwoty tej pożyczki; — uprawnienie to stanowi odstępstwo od mających zastosowanie w tym zakresie w braku uzgodnienia przez strony reguł, przez co dostęp do sądu i korzystanie z prawa do obrony przez konsumenta są utrudnione, zważywszy na środki procesowe, którymi ów konsument dysponuje; oraz — prawo krajowe przewiduje odpowiednie i skuteczne środki umożliwiające konsumentowi, w odniesieniu do którego stosowany jest taki warunek umowny, zaradzenie skutkom tego jednostronnego rozwiązania umowy pożyczki. Na sądzie odsyłającym spoczywa zadanie dokonania tej oceny w świetle wszystkich okoliczności sprawy w postępowaniu głównym”.

W odniesieniu do wysokości odsetek za zwłokę Trybunał (237) objaśnił tę analizę w następujący sposób:

„[…] w odniesieniu do warunku dotyczącego ustalania wysokości odsetek za zwłokę należy przypomnieć, że w świetle pkt 1 lit. e) załącznika do dyrektywy w związku z art. 3 ust. 1 i z art. 4 ust. 1 dyrektywy sąd odsyłający winien w szczególności sprawdzić, […], po pierwsze, jakie przepisy krajowe regulują łączący strony stosunek w sytuacji, gdy ani w zawartej między nimi umowie, ani w tego rodzaju umowach zawieranych z konsumentami nie zostało zawarte żadne porozumienie szczególne, oraz po drugie, ile wynosi w porównaniu z odsetkami ustawowymi stopa ustalonych odsetek za zwłokę, po to, by ustalić, czy jest ona odpowiednia do zapewnienia realizacji urzeczywistnianych za pomocą stopy ustawowej w danym państwie członkowskim celów i nie wykracza poza to, co jest konieczne do ich osiągnięcia”.

W odniesieniu do proporcjonalności (238), a tym samym nieuczciwości sankcji określonych w warunkach umowy, Trybunał stwierdził ponadto (239), że konieczne jest rozpatrzenie łącznego skutku wszystkich postanowień rzeczonej umowy dotyczących sankcji, bez względu na to, czy wierzyciel domaga się pełnego wykonania każdego z nich.

Nawet jeśli jedynie łączny skutek sankcji czyni je nieproporcjonalnymi, wszystkie odpowiednie warunki umowy należy uznać za nieuczciwe (240), niezależnie, czy je zastosowano (241).

3.4.4. Możliwa nieuczciwość ceny lub wynagrodzenia

Jak wspomniano powyżej (242), zgodnie z minimalną normą przewidzianą w UCTD stosowność ceny lub wynagrodzenia należy oceniać na podstawie art. 3 ust. 1, jedynie jeśli warunków umownych określających obowiązujące ceny lub wynagrodzenie nie wyrażono prostym i zrozumiałym językiem. Ich ocenę na podstawie art. 3 ust. 1, w zakresie w jakim odpowiednie prawo krajowe nie zawiera przepisów o charakterze dyspozytywnym, na przykład praktyk rynkowych obowiązujących w czasie, gdy zawierano umowę, należało będzie wziąć pod uwagę podczas porównywania zapłaty, jakiej ma dokonać konsument, z wartością określonego towaru lub usługi (243). Na przykład w odniesieniu do możliwej nieuczciwości w zakresie stopy odsetek zwykłych określonej w umowie kredytu Trybunał stwierdził (244), że

„jeśli sąd odsyłający jest zdania, że warunek umowy dotyczący sposobu obliczania odsetek zwykłych […] nie został wyrażony prostym i zrozumiałym językiem w rozumieniu art. 4 ust. 2 tej dyrektywy, ciąży na nim obowiązek zbadania, czy warunek ten jest nieuczciwy w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej samej dyrektywy. W ramach takiego badania sąd odsyłający musi w szczególności porównać metodę obliczania stawki odsetek zwykłych przewidzianą przez ową klauzulę i rzeczywistą stawkę tychże odsetek ze zwykle stosowanymi metodami ich obliczania oraz stawką odsetek ustawowych, a także ze stawkami odsetek stosowanymi na rynku w chwili zawarcia umowy stanowiącej przedmiot sporu w postępowaniu głównym w przypadku kredytu równoważnej wysokości i udzielonego na równoważny okres co w przypadku badanej umowy kredytu”.

Uwzględniając również „wymogi dobrej wiary” w art. 3 ust. 1, Komisja uważa, że w ramach tej oceny można rozpatrywać tylko sprawiedliwe i słuszne praktyki rynkowe.

3.4.5. Okoliczności w chwili zawierania umowy

Zgodnie z art. 4 ust. 1 nieuczciwy charakter warunku umowy, tj. znaczącą nierównowagę w porównaniu z wymogami dobrej wiary, należy ocenić z uwzględnieniem charakteru umowy, pozostałych warunków umowy oraz pozostałych powiązanych umów, jak również „wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy”. Ten ostatni aspekt nie obejmuje okoliczności ujawniających się podczas wykonywania umowy. Okoliczności towarzyszące zawarciu danej umowy muszą jednak obejmować wszystkie okoliczności, o których sprzedawca lub dostawca wiedział lub na podstawie uzasadnionych oczekiwań mogły być mu znane i które mogły wpływać na późniejsze wykonanie umowy (245).

Jednym z przykładów takich okoliczności jest ryzyko wahań kursów wymiany nieodłącznie związane z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, które może się urzeczywistnić dopiero w trakcie wykonywania umowy. W takich przypadkach do sądów krajowych należy ocena, czy – w świetle kompetencji i wiedzy fachowej kredytodawcy – narażenie konsumenta na ryzyko kursowe jest zgodne z wymogami dobrej wiary, tj. stanowi uczciwą i sprawiedliwą praktykę, oraz czy powoduje znaczącą nierównowagę w rozumieniu art. 3 ust. 1 (246).

W przypadku zmiany lub zastąpienia warunków umowy przy ocenie nowych warunków umowy celowe jest uwzględnienie okoliczności występujących w momencie zmiany lub zastąpienia (247).

Znaczącą nierównowagę należy uwzględnić w odniesieniu do treści warunków umowy i niezależnie od sposobu ich zastosowania w praktyce (248). Na przykład, jeżeli w warunkach umowy dopuszczono możliwość wymagania przez sprzedawcę lub dostawcę natychmiastowej pełnej spłaty kredytu w przypadku niezapłacenia przez konsumenta określonej liczby miesięcznych rat, nieuczciwy charakter należy ocenić na podstawie liczby niezapłaconych rat miesięcznych wymaganych w umowie. Ocena ta nie może opierać się na liczbie miesięcznych rat, których konsument faktycznie nie zapłacił, zanim sprzedający lub dostawca powołał się na odpowiedni warunek (249).

3.4.6. Znaczenie braku przejrzystości przy ocenie uczciwości warunków umowy

Brak przejrzystości nie oznacza automatycznie nieuczciwego charakteru danych warunków umowy na podstawie art. 3 ust. 1 UCTD (250). Oznacza to, że po ustaleniu, iż warunki umowy objęte art. 4 ust. 2 (251)„nie są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”, ich nieuczciwy charakter należy zwykle ocenić na podstawie kryteriów określonych w art. 3 ust. 1 (252). I odwrotnie, brak przejrzystości nie jest niezbędnym elementem oceny nieuczciwego charakteru, o którym mowa w art. 3 ust. 1 (253), tak więc również warunki umowy, które są całkowicie przejrzyste, mogą być nieuczciwe zgodnie z art. 3 ust. 1 w świetle ich niewyważonej treści (254).

W zakresie, w jakim warunki umowy nie są jasne i zrozumiałe, tj. gdy sprzedawcy lub dostawcy nie spełniają wymogów przejrzystości, okoliczność ta może jednak przyczynić się do uznania danych warunków umowy za nieuczciwe zgodnie z art. 3 ust. 1 lub nawet wskazywać na ich nieuczciwy charakter. W pkt 1 lit. i) załącznika, w ujęciu ogólnym, oraz w pkt 1 lit. j) załącznika, ze szczególnym uwzględnieniem jednostronnych zmian warunków umowy, potwierdzono, że brak przejrzystości może mieć decydujące znaczenie dla nieuczciwego charakteru warunków umowy.

W kilku orzeczeniach odniesiono się do braku przejrzystości jako (ważnego) elementu oceny nieuczciwego charakteru co najmniej określonych rodzajów warunków umowy (255) lub jednocześnie do braku przejrzystości i nieuczciwego charakteru warunków umowy (256).

Trybunał podkreślił znaczenie przejrzystości dla uczciwości warunków umowy, na przykład w odniesieniu do klauzul umożliwiających sprzedawcy lub dostawcy zmianę stawek, jakie mają być płacone przez konsumentów w umowach długoterminowych (257), warunków określających podstawowe zobowiązania konsumenta w umowach kredytowych (258) lub w odniesieniu do klauzul wyboru prawa właściwego (259).

Trybunał wyraźnie wskazał, że w odniesieniu do klauzuli wyboru prawa właściwego, w której nie uwzględnia się faktu, że zgodnie z rozporządzeniem Rzym I konsumenci mogą zawsze powoływać się na korzystniejsze przepisy państwa członkowskiego będącego krajem zamieszkania (260), pominięcie tej informacji lub wprowadzający w błąd charakter warunku może wskazywać na jego nieuczciwy charakter. Po przywołaniu kryterium znaczącej nierównowagi w prawach i obowiązkach stron Trybunał (261) stwierdził, że:

„[w] szczególności niedozwolony charakter takiego postanowienia może wynikać ze sformułowania niespełniającego wymogu sporządzenia umowy prostym i zrozumiałym językiem, o którym mowa w art. 5 dyrektywy 93/13. […]”.

Można zatem stwierdzić, że w zależności od treści danego warunku umowy oraz w świetle wpływu braku przejrzystości ewentualny nieuczciwy charakter warunku umowy może być ściśle związany z jej nieprzejrzystością lub nieprzejrzystość warunku umowy może nawet wskazywać na nieuczciwy charakter. Może tak być na przykład w przypadku, gdy konsumenci nie mogą zrozumieć skutków warunku lub gdy są wprowadzani w błąd.

Co więcej, jeżeli konsumenci znajdują się w niekorzystnej sytuacji ze względu na niejasne, ukryte lub wprowadzające w błąd warunki umowy lub jeżeli nie przedstawiono wyjaśnień niezbędnych do zrozumienia ich skutków, jest mało prawdopodobne, aby sprzedawca lub dostawca uczciwie i sprawiedliwie traktował konsumenta i uwzględnił jego prawnie uzasadnione interesy.

3.4.7. Rola załącznika, o którym mowa w art. 3 ust. 3 UCTD

Jak stwierdzono w art. 3 ust. 3 UCTD, wykaz znajdujący się w załączniku do UCTD zawiera „jedynie” przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe. Trybunał podkreślał to przy różnych okazjach (262). Niewyczerpujący charakter załącznika oraz zasada minimalnej harmonizacji zgodnie z art. 8 UCTD oznaczają, że prawo krajowe może rozszerzyć wykaz lub stosować sformułowania prowadzące do bardziej rygorystycznych norm (263).

Ponieważ wykaz ma jedynie charakter orientacyjny, zawarte w nim warunki nie powinny być automatycznie