Zdrowe i aktywne starzenie się polega na promowaniu zdrowego stylu życia przez całe życie i obejmuje nawyki konsumpcyjne i żywieniowe, a także poziomy aktywności fizycznej i społecznej. Pomaga to w ograniczeniu ryzyka otyłości, cukrzycy i innych chorób niezakaźnych, które występują coraz częściej. Choroby układu krążenia i nowotwory są głównymi przyczynami zgonów możliwych do uniknięcia wśród osób poniżej 75. roku życia w Europie. Zdrowe i aktywne starzenie się ma pozytywny wpływ na rynek pracy, wskaźniki zatrudnienia i nasze systemy ochrony socjalnej, a zatem na wzrost i wydajność gospodarki.

Istnieją dwie podstawowe koncepcje polityczne, dzięki którym starzenie się społeczeństwa może odbywać się w pozytywny sposób: zdrowe i aktywne starzenie się i uczenie się przez całe życie. Oba podejścia sprawdzają się najlepiej, gdy rozpocznie się ich stosowanie we wczesnym wieku, gdyż mają one znaczenie dla całego cyklu życia. Co ważne, edukacja na wysokim poziomie i dobre zdrowie wzajemnie się wzmacniają.

W niniejszej zielonej księdze przyjęto podejście uwzględniające cykl życiowy, które odzwierciedla uniwersalny wpływ starzenia się społeczeństwa i koncentruje zarówno na osobistych, jak i szerszych, społecznych oddziaływaniach starzenia się społeczeństwa. Obejmuje to wszystkie kwestie od uczenia się przez całe życie i zdrowego stylu życia po sposób finansowania adekwatnych emerytur czy potrzebę zwiększenia produktywności i wystarczającej siły roboczej, aby utrzymać opiekę zdrowotną i opiekę długoterminową w odniesieniu do osób starszych.

Celem niniejszej zielonej księgi jest zapoczątkowanie szeroko zakrojonej debaty politycznej na temat starzenia się społeczeństwa, aby omówić różne rozwiązania w zakresie przewidywania wyzwań i możliwości, jakie niesie ono ze sobą, i reagowania na nie, w szczególności biorąc pod uwagę Agendę na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 oraz inicjatywę ONZ „Dekada starzenia się w dobrym zdrowiu”. Radzenie sobie ze skutkami starzenia się społeczeństwa należy w dużej mierze do kompetencji państw członkowskich, natomiast UE jest właściwym podmiotem do określenia kluczowych kwestii i tendencji oraz wspierania działań w zakresie starzenia się społeczeństwa na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. Może ona pomóc państwom członkowskim i regionom w opracowywaniu ich własnych, odpowiednio dostosowanych odpowiedzi politycznych na starzenie się.

Państwa członkowskie ograniczają wpływ starzenia się społeczeństwa usprawniając systemy edukacji i umiejętności, zachęcając do dłuższego i pełniejszego życia zawodowego oraz przeprowadzając reformy systemów ochrony socjalnej i emerytalnych. Biorąc jednak pod uwagę skalę tej tendencji, jej tempo i wpływ, jaki będzie wywierała na całe społeczeństwo, należy również przyjrzeć się nowym podejściom i zapewnić, aby stosowane strategie były odpowiednio dostosowane do ich celów w dobie istotnych zmian, od dwojakiej transformacji – ekologicznej i cyfrowej, po nowe formy pracy i zagrożenie pandemią.

Zdrowe i aktywne starzenie się to kwestia własnego wyboru i własnej odpowiedzialności, zależy ona jednak w dużym stopniu od środowiska, w którym ludzie żyją, pracują i utrzymują społeczne relacje. Polityka publiczna może odgrywać znaczącą rolę w tym względzie. Proaktywne środki mogą być pomoce w zapobieganiu chorobom i ich wykrywaniu oraz w ochronie ludzi przed skutkami złego stanu zdrowia. Mogą one być pomocne w zapewnieniu, aby zdrowe i aktywne starzenie się stało się prostym wyborem, w tym dla osób szczególnie podatnych na zagrożenia. Istnieją innowacyjne sposoby promowania zdrowego stylu życia wśród dzieci i młodzieży, w tym dzięki bezpiecznej technologii cyfrowej, bezpiecznym grom, platformom i aplikacjom służącym uczeniu się. Medycyna spersonalizowana może pomóc w identyfikacji na wczesnym etapie osób, które są zagrożone wystąpieniem u nich konkretnej choroby w dalszym życiu.

Chociaż państwa członkowskie odpowiadają za swoje strategie w zakresie zdrowia, UE może wspierać ich działania m.in. za pośrednictwem nowego Programu UE dla zdrowia, np. w walce z nowotworami, demencją, w dbaniu o zdrowie psychiczne i promowaniu zdrowego odżywiana i zdrowej diety, jak również regularnej aktywności fizycznej. W celu wsparcia tych działań ustanowiono europejski plan walki z rakiem, który dotyczy całego schematu zarządzania chorobą – od profilaktyki do przeżycia. Monitorowanie i wymiana informacji na temat inicjatyw krajowych w dziedzinie zdrowia mogą być pomocne w ograniczeniu różnic w podejściu i w przepisach między państwami i w obrębie poszczególnych państw.

2.2.Kształcenie i szkolenie w perspektywie uczenia się przez całe życie

Uczenie się przez całe życie – inwestowanie w wiedzę, umiejętności i kompetencje osób przez całe ich życie – stanowi część odpowiedzi na wyzwania związane ze starzeniem się. Stałe inwestowanie w uczenie się ma wiele pozytywnych skutków: zdobywanie i podnoszenie kwalifikacji pomaga ludziom utrzymać zdolność do zatrudnienia, z powodzeniem zmieniać pracę i rozwijać się zawodowo, co sprawia, że utrzymują oni zatrudnienie i zwiększają swoją satysfakcję z pracy. W szybko zmieniającym się świecie uczenie się przez całe życie jest konieczne, gdyż możliwości związane z karierą i kształceniem zmieniają się w szybkim tempie. Stałe uczenie się może również pomóc w opóźnieniu początków demencji i zapobiec związanemu z wiekiem osłabieniu zdolności poznawczych. Jest to również sposób odgrywania przez osoby starsze aktywnej roli w społeczeństwie. Rozwijanie kompetencji obywatelskich ma zasadnicze znaczenie dla uczestnictwa w demokracji przez całe życie.

Uczenie się przez całe życie jest najskuteczniejsze jeżeli rozpocznie się na wczesnym etapie życia. Pierwsze lata życia mają zasadnicze znaczenie w rozwijaniu umiejętności poznawczych i społecznych. Zostało udowodnione, że wysokiej jakości wczesna edukacja i opieka nad dzieckiem trwale wpływa na jego osiągnięcia szkolne, jak również te poza szkołą.‑ Mimo poprawy stanu edukacji szkolnej i szkoleń wciąż zbyt wiele młodych osób opuszcza szkołę na wczesnym etapie i ma duże problemy z umiejętnościami podstawowymi, takimi jak czytanie, nauka i matematyka. To samo dotyczy osób dorosłych. Niepokojący jest fakt, że jedna na pięć osób młodych w Europie nie posiada podstawowych umiejętności cyfrowych. Wśród osób uzyskujących słabe wyniki w nauce istnieje przewaga uczniów ze środowisk defaworyzowanych. Z dowodów wynika również, że istnieje ryzyko pułapki niskich umiejętności, która polega na tym, że osoby o większych umiejętnościach mają tendencję do częstszego angażowania się w uczenie się, natomiast osoby o niższych umiejętnościach podstawowych nie wykazują takiej tendencji.

Istnieje ogromny potencjał do rozwoju umiejętności osób starszych, a także do sposobu ich potwierdzania i sposobu zapewniania dostępności poradnictwa zawodowego. Dzięki kształceniu i szkoleniu dorosłych osoby takie zyskują większą umiejętność przystosowania zawodowego w zmieniającym się świecie pracy, ponieważ zmieniające się zapotrzebowanie na umiejętności, szczególnie wynikające z transformacji ekologicznej i cyfrowej, sprzyja powstawaniu nowych miejsc pracy.

Wszystko to stanowi podstawę wdrażania przyjętego ostatnio przez Komisję europejskiego programu na rzecz umiejętności. Ponadto, wraz z utworzeniem europejskiego obszaru edukacji do 2025 r. prowadzone są prace ukierunkowane na zapewnienie dostępu do edukacji o wysokiej jakości dla wszystkich, przy szczególnym uwzględnieniu osób bardziej zagrożonych słabymi wynikami w nauce i wykluczeniem społecznym.

2.3.Kwestie terytorialne w dostępie do edukacji

Dostępu do kształcenia i szkolenia wysokiej jakości nie można uznawać za rzecz oczywistą, szczególnie w słabo zaludnionych regionach, gdzie, aby dostać się do odpowiednich obiektów, ludzie mogą być zmuszeni do pokonywania dużych odległości. Niski współczynnik urodzeń w połączeniu z emigracją młodzieży mogą powodować ograniczenie zapotrzebowania na naukę szkolną na obszarach wiejskich i w regionach oddalonych.

Może to prowadzić to powstania sytuacji błędnego koła: liczba dzieci może spaść do tak niskiego poziomu, że utrzymanie szkoły jest trudne do uzasadnienia. To z kolei powoduje, że przeprowadzenie się do takiego regionu lub pozostanie w nim staje się mało atrakcyjne dla rodzin z dziećmi.

Przejście na zdalne uczenie się wywołane pandemią COVID-19 pozwoliło na wyciągnięcie wniosków dotyczących korzystania z technologii cyfrowej w kształceniu i szkoleniu. Uwydatniło ono jednak nierówności, z jakimi borykają się społeczności wiejskie w dostępie do usług cyfrowych. Obszary wiejskie i regiony oddalone częściej potrzebują inwestycji w łączność i mają mniejsze szanse na dostęp do przystępnych cenowo sieci szerokopasmowych wysokiej jakości, a także urządzeń i umiejętności niezbędnych do korzystania z nich. W przypadku niektórych dzieci oznaczało to, że nie były one w stanie kontynuować nauki podczas pandemii, co pogłębiło istniejące wcześniej nierówności w stosunku do ich rówieśników w regionach lepiej wyposażonych w usługi. Nowe podejścia mogą przeniknąć do nauki stacjonarnej, wnosząc do niej cyfrowe uczenie się o wysokiej jakości, co zwiększy dostęp do kształcenia i szkolenia zarówno na obszarach miejskich, jak i wiejskich. W planie działania w dziedzinie edukacji cyfrowej zaproponowano kompleksowe podejście do cyfrowego uczenia się i kształcenia na szczeblu UE.

1.W jaki sposób można promować polityki na rzecz zdrowego i aktywnego starzenia się dla każdego od najmłodszych lat i przez cały okres życia? W jaki sposób można lepiej przygotować dzieci i młodzież na perspektywę średniego dalszego trwania życia? Jako rodzaj wsparcia UE może dostarczyć państwom członkowskim? 2.Jakie są najistotniejsze przeszkody w uczeniu się przez całe życie w całym cyklu życia? Na jakim etapie życia eliminowanie takich przeszkód miałoby największe znaczenie? Jak należy rozwiązać ten problem w szczególności na obszarach wiejskich i w regionach oddalonych?

3.Jak najlepsze wykorzystanie życia zawodowego

Liczba ludności w wieku produkcyjnym w UE maleje od dekady i przewiduje się, że trend ten będzie się utrzymywać‑. Choć ogólna liczba ludności jest stała, wzrasta ryzyko wystąpienia niedoboru siły roboczej. Sytuacja taka z kolei sprawia, że utrzymanie produkcji i świadczenia usług staje się trudne, i w ostatecznym rozrachunku wpływa na nasz dobrobyt i dobrostan. Aby zrekompensować spadek ludności w wieku produkcyjnym, UE i państwa członkowskie powinny promować strategie, dzięki którym więcej osób trafia na rynek pracy i ma możliwość dłuższej kariery zawodowej, oraz które poprawiają produktywność. Lepiej można by było również wykorzystać potencjał regionów słabiej rozwiniętych, tj. regionów o PKB na mieszkańca poniżej 75 % średniej UE, odpowiednio inwestując we wspieranie działań zmierzających do wyrównania w górę różnic między regionami.

3.1.Zwiększenie liczebności siły roboczej

Większe uczestnictwo w rynku pracy wraz z dłuższym życiem zawodowym mogą złagodzić problem starzenia się społeczeństwa, w którym spada liczba ludności w wieku produkcyjnym. Dyskryminacja w pracy – lub podczas poszukiwania pracy – jest jednak powszechna i może w większym stopniu dotyczyć określonych grup. Zagwarantowanie osobom wywodzącym się z mniejszości rasowych lub etnicznych możliwości całkowitego wykorzystania swojego potencjału będzie miało lepsze skutki społeczne i gospodarcze dla wszystkich. W tym względzie kluczowe znaczenie mają dalsze prace nad budową Unii równości oraz pełne wdrożenie istniejących instrumentów prawnych.

Wskaźniki zatrudnienia wśród kobiet (w wieku 20–64 lat) w UE są wciąż o 11,7 punktu procentowego niższe od wskaźników dotyczących mężczyzn, przy czym więcej kobiet pracuje w niepełnym wymiarze czasu pracy, mimo że więcej kobiet niż mężczyzn uzyskuje dyplom ukończenia studiów wyższych.

Zastosowanie środków służących promocji równego uczestnictwa kobiet i mężczyzn zarówno w płatnej, jak i nieodpłatnej pracy członków rodziny, może być pomocne w podwyższaniu wskaźników zatrudnienia wśród kobiet, w tym dzięki wspieraniu pojedynczych osób i rodzin w łatwiejszym godzeniu życia zawodowego i prywatnego. Dzięki działaniu służącemu zwiększeniu równouprawnienia płci na rynku pracy i zmniejszeniu różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn możliwe by było zwiększenie udziału mężczyzn w pracach w gospodarstwie domowym i opiece nad rodziną, o ile towarzyszyłyby mu działania strukturalne służące zreformowaniu systemów podatkowych i opieki społecznej. W strategii UE na rzecz równouprawnienia płci na lata 2020–2025 przedstawiono już szereg kluczowych działań w tym obszarze.