(4)Biorąc pod uwagę szybko zmieniającą się sytuację gospodarczą i geopolityczną, europejski semestr ponownie służy do zakrojonej na szeroką skalę koordynacji polityki gospodarczej i polityki zatrudnienia w 2022 r., jednocześnie rozwijając się zgodnie z wymogami dotyczącymi wdrażania Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, jak opisano w rocznej analizie zrównoważonego wzrostu gospodarczego na 2022 r. Realizacja przyjętych planów odbudowy i zwiększania odporności jest nieodzowna do osiągnięcia priorytetów polityki w ramach europejskiego semestru, ponieważ plany te uwzględniają wszystkie stosowne zalecenia krajowe, wydane w cyklach semestru w latach 2019 i 2020, lub znaczną część tych zaleceń. Zalecenia dla poszczególnych krajów na lata 2019 i 2020 pozostają aktualne również w odniesieniu do planów odbudowy i zwiększania odporności, które są uzupełniane, aktualizowane lub zmieniane zgodnie z art. 14, 18 i 21 rozporządzenia (UE) 2021/241, obok zaleceń dla poszczególnych krajów wydanych do dnia przedłożenia zmodyfikowanego planu.

(3)Inwazja Rosji na Ukrainę, która nastąpiła wkrótce po globalnej pandemii, znacząco zmieniła kontekst geopolityczny i gospodarczy. Skutki tej inwazji odczuwane przez gospodarki państw członkowskich to m.in. wyższe ceny energii i żywności oraz słabsze perspektywy wzrostu gospodarczego. Wyższe ceny energii wpływają zwłaszcza na gospodarstwa domowe znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji, które doświadczają ubóstwa energetycznego lub są nim zagrożone. UE doświadcza również bezprecedensowego napływu osób uciekających z Ukrainy. W tym kontekście 4 marca 2022 r. uruchomiono po raz pierwszy dyrektywę w sprawie tymczasowej ochrony, przyznając osobom wysiedlonym z Ukrainy prawo do legalnego pobytu w UE, a także dostęp do kształcenia i szkolenia, rynku pracy, opieki zdrowotnej, mieszkań i opieki społecznej.

(1)Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/241 ustanawiające Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności weszło w życie 19 lutego 2021 r. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności zapewnia wsparcie finansowe na rzecz realizacji reform i inwestycji, co pociąga za sobą impuls fiskalny finansowany przez Unię. Przyczynia się on do ożywienia gospodarczego oraz wdrażania zrównoważonych i pobudzających wzrost gospodarczy reform i inwestycji, których celem jest w szczególności promowanie zielonej i cyfrowej transformacji, zwiększając jednocześnie odporność i wzrost potencjalny gospodarek państw członkowskich. Pomaga również wzmocnić stabilność finansów publicznych oraz pobudzić wzrost gospodarczy i tworzenie miejsc pracy w średnim i długim okresie. Maksymalny wkład finansowy dla każdego państwa członkowskiego w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności [został] zaktualizowany [XX] czerwca 2022 r., zgodnie z art. 11 ust. 2 rozporządzenia (UE) 2021/241.

(5)Ogólna klauzula wyjścia obowiązuje od marca 2020 r. W komunikacie z 3 marca 2021 r. Komisja przedstawiła opinię, że decyzję w sprawie dezaktywacji ogólnej klauzuli wyjścia lub dalszego jej stosowania należy podejmować w ramach oceny ogólnej stanu gospodarki, przy czym głównym kryterium ilościowym powinien być poziom aktywności gospodarczej w UE lub w strefie euro w porównaniu z poziomami sprzed kryzysu (na koniec 2019 r.). Zwiększona niepewność i poważne ryzyko pogorszenia się perspektyw gospodarczych w związku z wojną w Europie, bezprecedensowymi podwyżkami cen energii i utrzymującymi się zakłóceniami w łańcuchach dostaw uzasadniają przedłużenie do końca 2023 r. ogólnej klauzuli wyjścia przewidzianej w pakcie stabilności i wzrostu.

(6)Zgodnie z podejściem przyjętym w opinii Rady z 18 czerwca 2021 r. w sprawie programu stabilności na 2021 r., kurs polityki fiskalnej jest obecnie najlepiej mierzony zmianą wydatków pierwotnych (po skorygowaniu o działania dyskrecjonalne po stronie dochodów), z wyłączeniem tymczasowych działań nadzwyczajnych związanych z kryzysem wywołanym COVID-19, lecz z uwzględnieniem wydatków finansowanych z bezzwrotnego wsparcia (dotacji) z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności oraz innych funduszy UE, w stosunku do średniookresowego wzrostu potencjalnego. Poza oceną ogólnego kursu polityki fiskalnej celem analizy jest również sprawdzenie, czy krajowa polityka fiskalna ma rozważny charakter, a jej struktura sprzyja trwałemu ożywieniu gospodarczemu zgodnemu z celami zielonej i cyfrowej transformacji; z tego powodu uwagę zwraca się również na zmiany bieżących wydatków pierwotnych (po skorygowaniu o działania dyskrecjonalne po stronie dochodów i z wyłączeniem tymczasowych działań nadzwyczajnych związanych z kryzysem wywołanym COVID-19) i inwestycji finansowanych ze środków krajowych.

(7)2 marca 2022 r. Komisja przyjęła komunikat zawierający ogólne wytyczne dotyczące polityki fiskalnej w 2023 r. w celu wsparcia państw członkowskich w przygotowaniu programów stabilności i konwergencji, a przez to wzmocnienia koordynacji polityki. Komisja stwierdziła, że w oparciu o perspektywy makroekonomiczne prognozy z zimy 2022 r. stosowne wydaje się przejście w 2023 r. od ogółem wspierającego kursu polityki fiskalnej w latach 2020–2022 do zasadniczo neutralnego ogólnego kursu polityki fiskalnej, przy zachowaniu gotowości do odpowiedniej reakcji w przypadku zmiany sytuacji gospodarczej. Komisja oznajmiła, że zalecenia fiskalne na 2023 r. nadal powinny być różne dla poszczególnych państw członkowskich i uwzględniać potencjalne efekty zewnętrzne dla innych krajów. Komisja wezwała państwa członkowskie do uwzględnienia wytycznych w ich programach stabilności i konwergencji. Komisja zobowiązała się, że będzie ściśle monitorować sytuację gospodarczą i w razie potrzeby dostosuje swoje wytyczne polityczne, najpóźniej pod koniec maja 2022 r. w wiosennym pakiecie europejskiego semestru.

(8)W stosunku do wytycznych fiskalnych przedstawionych 2 marca 2022 r. zalecenia fiskalne na 2023 r. uwzględniają gorsze perspektywy gospodarcze, większą niepewność i dodatkowe ryzyko pogorszenia się koniunktury oraz wyższą inflację, niż zakładano w prognozie zimowej. W tym kontekście działania fiskalne muszą mieć na celu rozwijanie inwestycji publicznych na rzecz zielonej i cyfrowej transformacji oraz bezpieczeństwa energetycznego, a także zachowanie siły nabywczej gospodarstw domowych znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji, tak aby złagodzić skutki wzrostu cen energii i pomóc ograniczyć presję inflacyjną efektów drugiej rundy za pomocą ukierunkowanych środków tymczasowych; polityka fiskalna musi pozostać elastyczna, aby można było ją dostosowywać do szybko zmieniających się okoliczności; musi też być różna dla poszczególnych krajów w zależności od ich sytuacji fiskalnej i gospodarczej, m.in. pod względem narażenia na kryzys i napływu wysiedleńców z Ukrainy.

(9)28 kwietnia 2021 r. Niemcy przedstawiły Komisji swój krajowy plan odbudowy i zwiększania odporności, zgodnie z art. 18 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2021/241. Na podstawie art. 19 rozporządzenia (UE) 2021/241 Komisja oceniła adekwatność, skuteczność, efektywność oraz spójność planu odbudowy i zwiększania odporności, zgodnie z wytycznymi dotyczącymi oceny zawartymi w załączniku V do tego rozporządzenia. 13 lipca 2021 r. Rada przyjęła decyzję w sprawie zatwierdzenia oceny planu odbudowy i zwiększania odporności Niemiec. Uruchomienie transz jest uzależnione od decyzji Komisji podjętej zgodnie z art. 24 ust. 5 rozporządzenia (UE) 2021/241 i stwierdzającej, że Niemcy osiągnęły w zadowalający sposób odpowiednie kamienie milowe i wartości docelowe określone w decyzji wykonawczej Rady. Osiągnięcie w zadowalający sposób zakłada, że działania związane z uprzednio osiągniętymi kamieniami milowymi i wartościami docelowymi nie zostały odwrócone.

(10)2 maja 2022 r. Niemcy przedłożyły swój krajowy program reform na 2022 r., a 27 kwietnia 2022 r. – swój program stabilności na 2022 r., zgodnie z terminem ustanowionym w art. 4 rozporządzenia (WE) nr 1466/97. W celu uwzględnienia powiązań między tymi dwoma programami poddano je jednoczesnej ocenie. Zgodnie z art. 27 rozporządzenia (UE) 2021/241 krajowy program reform na 2022 r. odzwierciedla również półroczne sprawozdania Niemiec z postępów w realizacji ich planu odbudowy i zwiększania odporności.

(11)23 maja 2022 r. Komisja opublikowała sprawozdanie krajowe dotyczące Niemiec na 2022 r. Oceniono w nim postępy Niemiec we wdrażaniu stosownych zaleceń dla tego kraju przyjętych przez Radę w latach 2019, 2020 i 2021 i podsumowano realizację planu odbudowy i zwiększania odporności przez Niemcy, z uwzględnieniem tabeli wyników w zakresie odbudowy i zwiększania odporności. Na podstawie tej analizy w sprawozdaniu krajowym wskazano luki dotyczące wyzwań, których nie uwzględniono w planie odbudowy i zwiększania odporności lub uwzględniono je jedynie częściowo, a także nowych i pojawiających się wyzwań, w tym związanych z inwazją Rosji na Ukrainę. Oceniono w nim również postępy Niemiec we wdrażaniu Europejskiego filaru praw socjalnych oraz w realizacji głównych celów UE dotyczących zatrudnienia, umiejętności i ograniczania ubóstwa, a także postępy w realizacji celów ONZ w zakresie zrównoważonego rozwoju.

(12)Komisja przeprowadziła szczegółową ocenę sytuacji dla Niemiec na podstawie art. 5 rozporządzenia (UE) nr 1176/2011 i opublikowała jej wyniki 23 maja 2022 r. Komisja stwierdziła, że Niemcy borykają się z zakłóceniami równowagi makroekonomicznej. Podatność na zagrożenia wiąże się w szczególności z utrzymującą się dużą nadwyżką obrotów bieżących, która odzwierciedla ograniczone inwestycje w stosunku do oszczędności i która ma znaczenie transgraniczne.

(13)Niemcy przedłożyły nowy projekt planu budżetowego na 2022 r. 27 kwietnia 2022 r. Komisja wydała opinię w sprawie tego planu zgodnie z art. 7 rozporządzenia (UE) nr 473/2013.

(14)23 maja 2022 r. Komisja opublikowała sprawozdanie na podstawie art. 126 ust. 3 TFUE. W sprawozdaniu tym omówiono sytuację budżetową Niemiec, ponieważ deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych tego państwa przekroczył w 2021 r. określoną w Traktacie wartość referencyjną wynoszącą 3 % PKB. W sprawozdaniu stwierdzono, że kryterium deficytu nie zostało spełnione. Zgodnie z komunikatem z 2 marca 2022 r. Komisja nie zaproponowała wszczęcia nowych procedur nadmiernego deficytu wiosną 2022 r. i ponownie oceni zasadność wszczęcia takich procedur jesienią 2022 r.

(15)20 lipca 2020 r. Rada zaleciła Niemcom podjęcie w 2020 i 2021 r. wszelkich działań, zgodnie z ogólną klauzulą wyjścia w ramach paktu stabilności i wzrostu, niezbędnych do skutecznego zaradzenia pandemii i do wspomożenia gospodarki, a następnie wsparcia jej odbudowy. Ponadto zaleciła Niemcom – gdy pozwolą na to warunki ekonomiczne – prowadzenie polityk fiskalnych mających na celu osiągnięcie rozważnej sytuacji fiskalnej w średnim terminie i zapewnienie długookresowej zdolności do obsługi długu, przy jednoczesnym zwiększeniu inwestycji. Według danych zweryfikowanych przez Eurostat w 2021 r. deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych Niemiec zmniejszył się z 4,3 % PKB w 2020 r. do 3,7 % w 2021 r. Działania w zakresie polityki fiskalnej podjęte przez Niemcy wspierały ożywienie gospodarcze w 2021 r., natomiast tymczasowe nadzwyczajne środki wsparcia zwiększono z 2,7 % PKB w 2020 r. do 4,2 % w 2021 r. Działania podjęte przez Niemcy w 2021 r. były zgodne z zaleceniem Rady z 20 lipca 2020 r. Działania dyskrecjonalne w ramach polityki budżetowej, które rząd podjął w latach 2020 i 2021, miały w większości charakter tymczasowy lub były zrównoważone środkami kompensacyjnymi. Jednocześnie niektóre z działań dyskrecjonalnych podjętych przez rząd w latach 2020–2021 nie były tymczasowe ani nie były zrównoważone środkami kompensacyjnymi, a obejmowały głównie zwiększenie dodatków rodzinnych, takich jak świadczenie na dziecko i dodatek na dziecko wolny od podatku, a także na zwiększeniu możliwości amortyzacji. Według danych zweryfikowanych przez Eurostat dług sektora instytucji rządowych i samorządowych wyniósł w 2021 r. 69,3 % PKB.

(16)Scenariusz makroekonomiczny, na którym oparto prognozy budżetowe w programie stabilności na 2022 r., jest korzystny w 2022 r. i realistyczny w późniejszym okresie. Rząd prognozuje, że realny PKB wzrośnie w 2022 r. o 3,6 %, a w 2023 r. – o 2,3 %. Z kolei w prognozie Komisji z wiosny 2022 r. przewiduje się niższy wzrost realnego PKB w 2022 r. – o 1,6 % i podobny, wynoszący 2,4 %, w 2023 r. Różnica ta wynika głównie z różnych dat granicznych prognoz – w przypadku programu stabilności ta data przypadała przed rozpoczęciem przez Rosję agresji wojskowej przeciw Ukrainie, kiedy perspektywy wzrostu na 2022 r. były jeszcze bardziej optymistyczne. W programie stabilności na 2022 r. rząd oczekuje, że deficyt nominalny utrzyma się w 2022 r. na poziomie 3,¾ % PKB, zaś w 2023 r. obniży się do 2 % PKB. Podobny poziom w 2022 r. wynika głównie z utrzymania środków nadzwyczajnych związanych z pandemią, zwiększonych wydatków na obronność oraz środków mających przeciwdziałać wzrostowi cen energii wskutek wojny w Ukrainie, a także dodatkowych wydatków i inwestycji w zieloną transformację. W programie przewidziano, że relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB spadnie w 2022 r. do 66,¾ %, a w 2023 r. – do 65,¾ %. Przy uwzględnieniu środków z zakresu polityki znanych w dniu będącym datą graniczną prognozy, w prognozie Komisji z wiosny 2022 r. przewiduje się deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych w wysokości 2,5 % PKB w 2022 r. i 1,0 % w 2023 r. Jest on niższy niż deficyt przewidywany w programie stabilności na 2022 r. na lata 2022 i 2023, głównie ze względu na nieco niższe prognozy dotyczące dochodów podatkowych oparte na ostrożnych obliczeniach w listopadzie 2021 r. oraz bardziej optymistyczne oczekiwania dotyczące wdrażania dotacji i inwestycji publicznych w ramach programu. W prognozie Komisji z wiosny 2022 r. przewiduje się na 2022 r. podobną relację długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB – wynoszącą 66,4 % – zaś na 2023 r. niższą: 64,5 %. Podobnie i tutaj różnica ta wynika z różnicy w prognozie deficytu.

Na podstawie prognozy Komisji z wiosny 2022 r. średniookresowy (średnia z 10 lat) wzrost produktu potencjalnego szacowany jest na 1,1 %. Szacunki te nie uwzględniają jednak wpływu reform, które wchodzą w skład planu odbudowy i zwiększania odporności i mogą zwiększyć wzrost potencjalny Niemiec.

(17)W 2022 r. rząd stopniowo wycofał większość środków wprowadzonych w reakcji na kryzys związany z COVID-19, w związku z czym prognozuje się, że tymczasowe nadzwyczajne środki wsparcia zmaleją z 4,2 % PKB w 2021 r. do 1,2 % PKB w 2022 r. Na deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych mają wpływ środki, które wprowadzono, aby przeciwdziałać gospodarczym i społecznym skutkom wzrostu cen energii, i które w prognozie Komisji z wiosny 2022 r. szacuje się na 0,7 % PKB w 2022 r., zaś w 2023 r. przewiduje się ich wycofanie. Środki te obejmują głównie ukierunkowaną dotację na koszty ogrzewania; wcześniejsze zniesienie opłaty za energię ze źródeł odnawialnych (EEG-Umlage); przyspieszenie zwiększenia dodatku dla osób dojeżdżających do pracy (Pendlerpauschale); obniżenie na okres 3 miesięcy podatku energetycznego od paliw; jednorazową płatność ryczałtową z tytułu cen energii (Energiepreispauschale) i wypłatę dodatku na każde dziecko; jednorazową płatność ryczałtową na rzecz beneficjentów pomocy społecznej; bilet miesięczny na lokalny transport publiczny po obniżonej cenie przez okres 3 miesięcy. Środki te ogłoszono jako tymczasowe. Jeżeli jednak ceny energii pozostaną wysokie również w 2023 r., niektóre z tych środków mogłyby zostać utrzymane. Niektóre z nich nie są ukierunkowane – dotyczy to np. zwiększenia dodatku dla osób dojeżdżających do pracy i obniżenia podatku energetycznego od paliw. Na deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych mają również wpływ koszty zapewnienia tymczasowej ochrony wysiedleńcom z Ukrainy, które według prognozy Komisji z wiosny 2022 r. mają wynieść 0,1 % PKB w 2022 r. i 0,2 % PKB w 2023 r., a także koszty zwiększenia wydatków na obronę o 0,4 % PKB w 2022 r. i o 0,5 % PKB w 2023 r.

(18)18 czerwca 2021 Rada zaleciła, by w 2022 r. Niemcy kontynuowały wspierający kurs polityki fiskalnej, wykorzystując m.in. impuls zapewniony przez Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, oraz utrzymały inwestycje finansowane ze środków krajowych. Zaleciła również, by Niemcy prowadziły – kiedy warunki ekonomiczne na to pozwolą – politykę fiskalną mającą na celu osiągnięcie rozważnej sytuacji fiskalnej i zapewnienie stabilności finansów publicznych w średnim okresie, przy jednoczesnym zwiększeniu inwestycji w celu pobudzenia potencjału wzrostu gospodarczego.

(19)Na podstawie prognozy Komisji z wiosny 2022 r. i z uwzględnieniem informacji zawartych w programie stabilności Niemiec na 2022 r. prognozuje się, że kurs polityki fiskalnej w 2022 r. będzie wspierający i wyniesie -1,6 % PKB, zgodnie z zaleceniem Rady. Niemcy planują dalsze wspieranie ożywienia gospodarczego przez wykorzystanie Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności do finansowania dodatkowych inwestycji, zgodnie z zaleceniem Rady. Prognozuje się, że pozytywny wpływ, jaki na działalność gospodarczą mają wydatki finansowane z dotacji w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności oraz innych funduszy UE, pozostanie stabilny w porównaniu z 2021 r. Przewiduje się, że inwestycje finansowane ze środków krajowych będą miały ekspansywny wpływ na kurs polityki fiskalnej, który wyniesie 0,2 p.p. w 2022 r.. W związku z tym Niemcy planują utrzymać inwestycje finansowane ze środków krajowych, zgodnie z zaleceniem Rady. Jednocześnie prognozuje się, że wzrost bieżących wydatków pierwotnych finansowanych ze środków krajowych (po skorygowaniu o nowe działania po stronie dochodów) w 2022 r. będzie mieć ekspansywny wpływ na ogólny kurs polityki fiskalnej, wynoszący 1,5 p.p. Ten znaczący ekspansywny wpływ obejmuje dodatkowy wpływ środków mających zaradzić gospodarczym i społecznym skutkom wzrostu cen energii (0,7 p.p. PKB), a także koszty zapewnienia tymczasowej ochrony wysiedleńcom z Ukrainy (0,1 p.p. PKB), przy czym prognozuje się również, że dodatkowe wydatki na zieloną transformację (0,2 % PKB) przyczynią się do wzrostu wydatków bieżących netto.

(20)W prognozie Komisji z wiosny 2022 r. kurs polityki fiskalnej w 2023 r. przewidziano na poziomie 0,6 % PKB, przy założeniu kontynuacji dotychczasowej polityki. Przewiduje się, że w 2023 r. Niemcy będą nadal wykorzystywać dotacje w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności do finansowania dodatkowych inwestycji wspierających ożywienie gospodarcze. Prognozuje się, że pozytywny wpływ, jaki na działalność gospodarczą mają wydatki finansowane z dotacji w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności oraz innych funduszy UE, zmniejszy się o 0,1 p.p. PKB w porównaniu z 2022 r. Przewiduje się, że inwestycje finansowane ze środków krajowych będą miały ekspansywny wpływ na kurs polityki fiskalnej, który wyniesie 0,1 p.p. w porównaniu z 2023 r.. Jednocześnie prognozuje się, że wzrost bieżących wydatków pierwotnych finansowanych ze środków krajowych (po skorygowaniu o nowe działania po stronie dochodów) w 2023 r. będzie mieć restrykcyjny wpływ na ogólny kurs polityki fiskalnej, wynoszący 0,7 p.p. Obejmuje to wpływ wycofywania środków wprowadzonych w obliczu wzrostu cen energii (0,7 % PKB), a także dodatkowe koszty zapewnienia tymczasowej ochrony wysiedleńcom z Ukrainy (0,05 % PKB) w porównaniu z 2022 r.

(21)W programie stabilności na 2022 r. przewiduje się, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych będzie się stopniowo zmniejszać do 1,¾ % PKB w 2024 r. i do 1 % do 2025 r. Prognozy te zakładają wzrost dochodów sektora instytucji rządowych i samorządowych wyrażony jako odsetek PKB, natomiast oczekuje się, że wydatki publiczne wyrażone jako odsetek PKB pozostaną się na stosunkowo stabilnym poziomie. W programie przewidziano, że relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych do PKB spadnie do 2025 r., mianowicie obniżając się w 2024 r. do 65,¾ %, a w 2025 r. do 65 % PKB. Z analizy przeprowadzonej przez Komisję wynika, że zagrożenie dla długookresowej zdolności do obsługi długu wydaje się niskie w średnim okresie.

(22)W nadchodzących latach na sytuację Niemiec będzie silnie wpływać starzenie się społeczeństwa i kurczący się rynek pracy. W 2031 r. ustawowy wiek emerytalny osiągnie 67 lat, ale konieczne są dalsze dostosowania, aby zapewnić stabilność systemu emerytalnego w perspektywie długoterminowej. Z uwagi na kurczący się rynek pracy potrzebne byłyby również silniejsze zachęty do podejmowania pracy. Zobowiązanie rządu do utrzymania pułapu składki emerytalnej i stopy zastąpienia dochodu minimalnego (Doppelte Haltelinie) oznacza, że konieczne będą znaczne transfery fiskalne, co jeszcze bardziej zwiększy obciążenie młodszych pokoleń. Prywatne emerytury dotowane przez państwo (Riester Rente) nie odegrały dotąd istotnej roli w strukturze emerytur. Zwroty są niskie, a koszty administracyjne — wysokie. Szczególnie osoby o niskich dochodach nie mogą osiągnąć wystarczających oszczędności emerytalnych.

(23)System podatkowy opiera się w dużym stopniu na dochodach z podatku od pracy, natomiast bazy podatkowe, które są mniej szkodliwe dla wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu, pozostają w niedostatecznym stopniu wykorzystywane. Klin podatkowy w Niemczech jest jednym z najwyższych w UE. W przypadku niektórych grup, takich jak osoby o niskich i średnich dochodach oraz drugich żywicieli rodziny, oznacza to zmniejszenie wynagrodzenie netto i zniechęca do zwiększania liczby przepracowanych godzin, co z kolei uniemożliwia lepsze wykorzystanie potencjału siły roboczej w sytuacji pogłębiających się niedoborów pracowników. Dochody z podatków środowiskowych są stosunkowo niskie, natomiast dotacje o skutkach szkodliwych dla środowiska (w tym obniżki podatku i ulgi podatkowe) utrudniają realizację celów w zakresie zrównoważenia środowiskowego i są sprzeczne z działaniami w zakresie dekarbonizacji, efektywności energetycznej i wprowadzania energii ze źródeł odnawialnych.