Zdwoiliśmy wysiłki, aby rozbić grupy zajmujące się przemytem i handlem ludźmi, zwłaszcza poprzez zainicjowanie morskiej operacji wojskowej EUNAVFOR MED. Dzięki niej ograniczone zostały dostawy statków, przez co mniej osób ryzykuje życie, płynąc na niezdatnych do żeglugi, rozchybotanych łodziach. W konsekwencji ustabilizowała się liczba migrantów docierających do Europy szlakiem przez środkowy region Morza Śródziemnego – w sierpniu tego roku było to 115 tys. osób, podobnie jak w roku ubiegłym.

Trzykrotnie zwiększyliśmy naszą obecność na morzu w efekcie potrojenia zdolności i środków przeznaczonych na prowadzone przez Frontex wspólne operacje „Tryton” i „Posejdon”. We wspólnych, koordynowanych przez Frontex operacjach we Włoszech, w Grecji i na Węgrzech uczestniczy 29 krajów – państw członkowskich UE oraz państw stowarzyszonych w ramach Schengen. Od tamtej pory uratowano ponad 122 tys. osób. Każde utracone życie jest tragedią. Uratowano jednak znacznie więcej osób, które w przeciwnym wypadku by zginęły – liczba uratowanych wzrosła o 250 %.

W przedstawionym w maju Europejskim programie w zakresie migracji zwrócono uwagę na konieczność wypracowania wszechstronnego podejścia do zarządzania migracjami: rozwiązania aktualnego kryzysu, lecz również działania wewnątrz UE i poza nią, tak by zmienić sposób wypełniania naszych obowiązków wobec osób potrzebujących ochrony oraz sposób pomagania najbardziej dotkniętym państwom członkowskim, by przestrzegać unijnych i międzynarodowych zobowiązań w zakresie azylu, by zapewnić powrót osób, które nie wymagają ochrony, do ich państw pochodzenia, by kontrolować nasze zewnętrzne granice, oraz przede wszystkim, by zająć się podstawowymi przyczynami, jakie motywują ludzi do wyruszania w ryzykowną podróż do Europy. Konieczne jest również określenie naszego stosunku do długoterminowej potrzeby Europy w zakresie legalnej migracji.

Razem musimy pokazać światu, że Unia jest w stanie podołać temu kryzysowi. Wymaga to od wszystkich państw członkowskich odegrania przypisanej im roli, tak by zachowana została równowaga między solidarnością a odpowiedzialnością.

Duża liczba uchodźców, migrantów i osób przesiedlonych przybywających obecnie na nasze granice stanowi sprawdzian dla Unii Europejskiej. W przedstawionym w maju Europejskim programie w zakresie migracji Komisja zwróciła uwagę na konieczność wypracowania wszechstronnego podejścia do zarządzania migracjami. Od tego czasu wprowadzono szereg środków, m.in. przyjęto dwa programy w ramach reagowania w sytuacji nadzwyczajnej, których celem była relokacja 160 tys. osób wymagających ochrony międzynarodowej z państw członkowskich najbardziej dotkniętych kryzysem do pozostałych państw członkowskich. Obecny kryzys związany z uchodźcami wymaga jednak dalszych natychmiastowych działań.

Częścią strategii UE powinno być rozwinięcie współpracy operacyjnej, tak by umiejętności, które rozwijamy oraz wiedza, którą zdobywamy i gromadzimy w ramach UE, były w coraz większym stopniu dostępne dla naszych partnerów spoza UE. W coraz większym stopniu stosować należy narzędzia, takie jak wspólne zespoły ekspertów, uzgodnienia administracyjne i wymianę informacji. Umożliwią one nawiązywanie bliższej współpracy między organami ścigania i służbami imigracyjnymi w UE i w partnerskich państwach sąsiadujących, w tym w dziedzinie powrotów i readmisji. Frontex, Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu, Europol i Eurojust – wszystkie te instytucje mają tu istotną rolę do odegrania.

Szczyt w Valletcie poświęcony migracji, który odbędzie się w dniach 11-12 listopada 2015 r., będzie najlepszą okazją do przedstawienia nowego priorytetu w stosunkach UE z partnerami z Afryki, jakim są kwestie związane z migracją. UE zintensyfikowała już wysiłki w celu przygotowania szczytu we współpracy ze wszystkimi partnerami i zainteresowanymi organizacjami międzynarodowymi. Utworzenie „nadzwyczajnego funduszu powierniczego na rzecz stabilności i zajęcia się przyczynami nielegalnej migracji i wysiedleń w Afryce” z początkowym wkładem kapitałowym w wysokości 1,8 mld EUR stanowi już namacalny dowód przyszłego zaangażowania UE. Może to stanowić część dwustronnego partnerstwa na rzecz spowolnienia napływu migrantów z Afryki i przyspieszenia powrotów osób niekwalifikujących się do ochrony międzynarodowej.

W ostatnich tygodniach niektóre państwa członkowskie przywróciły tymczasowo kontrole graniczne na mocy kodeksu granicznego Schengen. Może to być uzasadnione w wyjątkowych sytuacjach kryzysowych. Przywrócenie kontroli nie może być jednak czymś więcej niż środkiem krótkoterminowym, wykorzystywanym tylko do momentu ustabilizowania się sytuacji. Należy je postrzegać jako sygnał dla wszystkich, że niezbędne jest pilne działanie służące przywróceniu normalnego procesu zarządzania migracją, tak szybko, jak to możliwe. W wypadku przedłużenia czasu obowiązywania tych środków lub żądania zastosowania dodatkowych środków Komisja sformalizuje swoją ocenę sytuacji w drodze przyjęcia opinii na podstawie kodeksu granicznego Schengen. Pełne wdrożenie programu relokacji oraz rozpoczęcie pracy przez zespoły wsparcia pracujące na obszarach pod szczególną presją migracyjną („hotspotach”) powinno umożliwić zniesienie kontroli w przyszłym miesiącu.

Państwa członkowskie mogą żądać oddelegowania zespołów szybkiej interwencji na granicy (RABIT) w celu udzielenia natychmiastowego wsparcia straży granicznej w przypadku nagłej lub wyjątkowej presji migracyjnej (zob. Załącznik III). Mechanizm zapewnia pomoc operacyjną w ograniczonym przedziale czasu. Agencja Frontex finansuje i rozmieszcza krajowe środki techniczne i zasoby ludzkie pochodzące od państw członkowskich. Mechanizm został uruchomiony dotąd tylko raz, w 2010 r. przez Grecję, kiedy to znacząco zwiększyła się liczba osób przybywających przez granicę lądową między Grecją a Turcją. Podczas trwania operacji co tydzień blisko 200 dobrze wyszkolonych zaproszonych funkcjonariuszy z 26 państw członkowskich pomagało swoim greckim kolegom w kontrolowaniu stref przygranicznych oraz identyfikacji zatrzymanych nielegalnych imigrantów. Skuteczna operacja na granicy grecko-tureckiej pozwoliła ustabilizować sytuację oraz zmniejszyć liczbę przybywających osób w porównaniu ze szczytowym okresem w 2010 r.

Unijny mechanizm ochrony ludności może zostać uruchomiony przez państwo członkowskie, jeżeli czuje się ono przytłoczone kryzysem. W ramach mechanizmu można zorganizować różnego rodzaju wsparcie rzeczowe, w tym moduły (zespoły i sprzęt), schronienie, środki medyczne i inne produkty niespożywcze, jak również zapewnić pomoc fachowców. Państwa uczestniczące zapewniają pomoc, a Komisja może współfinansować transport pomocy rzeczowej i ekspertów do przedmiotowego państwa. W 2015 r. unijny mechanizm ochrony ludności został uruchomiony dwa razy, aby pomóc Węgrom oraz jeden raz w celu udzielenia pomocy Serbii, we wszystkich przypadkach w odpowiedzi na pilne potrzeby wynikające z bezprecedensowego napływu uchodźców i migrantów.

Najbardziej bezpośrednie praktyczne wsparcie będzie udzielane przez zespoły wsparcia zarządzania migracjami działające na obszarach pod szczególną presją migracyjną, tzw. „hotspotach” (zob. Załącznik II). Zespoły wsparcia będą miały natychmiastowy wpływ na najbardziej krytyczne ogniwo w łańcuchu, czyli tam, gdzie liczba przybywających migrantów jest zbyt duża dla państw członkowskich najbardziej dotkniętych kryzysem, by móc sobie z nią skutecznie radzić. Personel oddelegowany przez agencje UE oraz inne państwa członkowskie UE będzie pomagać przy identyfikacji, kontroli i rejestracji migrantów przy wjeździe na terytorium UE. Jest to pierwszy krok służący zapewnieniu bezpiecznej przyszłości osobom potrzebującym oraz okazja do zidentyfikowania na wczesnym etapie osób, które powinny zostać zawrócone do swoich państw pochodzenia. Sieć zaangażowanych agencji UE pogłębi również współpracę na rzecz zwalczania przemytu migrantów, identyfikowania podejrzanych i pomagania w nowych dochodzeniach. Zespoły wsparcia mogą pracować wyłącznie we współpracy z władzami krajowymi. Jedynie władze krajowe mogą stworzyć (przy wsparciu ze strony funduszy unijnych) dobrze funkcjonującą infrastrukturę służącą przyjmowaniu uchodźców i zarządzać nią, zapewnić kierunek działań i utrzymać relacje z kluczowymi podmiotami, takimi jak władze lokalne, służby socjalne, organy egzekwowania prawa i organy zarządzające infrastrukturą wykorzystywaną przy przyjmowaniu migrantów. Frontex, Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu (EASO), Europol i Eurojust mogą zapewniać wiedzę fachową w zakresie polityki, usprawnić bezpośrednią komunikację między państwami członkowskimi i odegrać szczególną rolę w koordynowaniu działań związanych z powrotami. Obecnie działaniem priorytetowym dla Włoch i Grecji powinno być sfinalizowanie planów działania dotyczących relokacji i planów dla zespołów wsparcia działających na obszarach pod szczególna presją migracyjną oraz zapewnienie odpowiedniej infrastruktury wykorzystywanej przy przyjmowaniu migrantów.

Wspieranie państw członkowskich w potrzebie leży u podstaw uzgodnionej przez Radę w ciągu ostatnich dni polityki relokacji, zgodnie z którą relokacji poddanych zostanie 160 tys. osób wymagających ochrony międzynarodowej. Pozwoli to na znaczące, choć nie całkowite, zmniejszenie presji na najbardziej dotknięte państwa członkowskie. Wszystkie państwa członkowskie muszą teraz jak najszybciej wyznaczyć krajowe punkty kontaktowe ds. relokacji, aby umożliwić szybkie zidentyfikowanie i przewiezienie osób składających wnioski o relokację do danego państwa członkowskiego. Zasady uniemożliwiające wtórne przemieszczanie się uchodźców – tak by zostali w miejscu, do którego zostali przeniesieni – również będą wymagały zaangażowania ze strony państw członkowskich.

Wymaga to działań zarówno wewnątrz UE, jak i poza jej granicami. Wewnątrz UE, by udzielić wsparcia państwom członkowskim znajdującym się pod największą presją poprzez stosowanie procedur, zapewnienie wsparcia finansowego i technicznego, złagodzenie presji dzięki zastosowaniu sprawiedliwego mechanizmu relokacji i wzmocnienie naszej wspólnej granicy. Poza UE, poprzez stworzenie warunków, w których uchodźcy mogliby pozostać bliżej swoich domów, a to dzięki wzmocnieniu naszego partnerstwa z państwami sąsiadującymi zapewniającymi tymczasową ochronę i najważniejszymi państwami tranzytowymi, a także poprzez zapewnienie finansowania dla Biura UNHCR i Światowego Programu Żywnościowego oraz innych właściwych agencji, podjęcie bardziej zdecydowanej walki z handlarzami i przemytnikami ludzi oraz zwiększone zaangażowanie dyplomatyczne w największe kryzysy, takie jak w przypadku Syrii.

Kryzys uchodźców jest kryzysem globalnym i UE powinna uczestniczyć w działaniach na skalę światową, jak również je pobudzać. Oznacza to ścisłą współpracę z kluczowymi międzynarodowymi organizacjami, takimi jak Biuro UNHCR, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji i Czerwony Krzyż. UE zacieśnia już współpracę z UNHCR. Współpraca powinna również stać się priorytetem w rozmowach z partnerami strategicznymi i z podmiotami regionalnymi, takimi jak państwa Zatoki Perskiej.

Najważniejsze działania do zrealizowania w ciągu sześciu miesięcy Pełne wdrożenie programu relokacji i powołanie zespołów wsparcia zarządzania migracjami pracujących na obszarach pod szczególną presją migracyjną. Wykorzystanie istniejących środków przez państwa członkowskie poprzez uruchomienie mechanizmu ochrony ludności i rozmieszczenie zespołów szybkiej interwencji na granicy. Unormowanie sytuacji w strefie Schengen i zniesienie tymczasowych kontroli na granicach wewnętrznych. Nasilenie ofensywy dyplomatycznej i wzmożenie współpracy z państwami trzecimi.

III.2 Wsparcie budżetowe

Wsparcie finansowe zostanie natychmiast zwiększone. W tym roku nadzwyczajne środki finansowe dostępne w ramach unijnego budżetu w obszarze azylu, migracji i kontroli granic podwojono już do poziomu 73 mln EUR. W ten sposób zapewniono bezpośrednie i natychmiastowe wsparcie w sytuacji kryzysowej (zob. załącznik IV). W ramach Funduszu Azylu, Migracji i Integracji (AMIF) oraz Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ISF) w tym roku Włochy otrzymały na przykład ponad 19 mln EUR pomocy finansowej w sytuacjach nadzwyczajnych, Grecja prawie 5 mln EUR, a rozpatrywane są właśnie nowe wnioski o finansowanie. W ubiegłym tygodniu 4 mln EUR przyznano Węgrom, z dotychczasowej łącznej kwoty ponad 5 mln EUR. Zważywszy, że obecnie rozpatrywanych jest kilka innych wniosków, te środki finansowe zostały już wyczerpane. W przyszłym tygodniu Komisja przedstawi wniosek w sprawie dodania 100 mln EUR do tego budżetu na 2015 r.

Poza tym znaczące kwoty (ponad 300 mln EUR) są uruchamiane w 2015 r. jako płatności zaliczkowe w ramach wieloletniego finansowania w obszarze migracji i zarządzania granicami. W zeszłym tygodniu Grecja otrzymała pierwszą transzę w wysokości 33 mln EUR, a do Włoch w sierpniu trafiło 39,2 mln EUR.

To oznacza, że środki są dostępne i są na bieżąco udostępniane, ale do ich szybkiego wykorzystania potrzebne jest zaangażowanie wielu różnych agencji rządowych, a także inteligentne podejście zapewniające najlepsze efekty w jak najkrótszym czasie. Przykładowo, zamiast polegać na budowaniu tradycyjnych ośrodków recepcyjnych, można by szukać rozwiązań w postaci natychmiastowego wykorzystania istniejących budynków publicznych lub prywatnych.

Agencje unijne odgrywają zasadniczą rolę w zapewnianiu współpracy i najbardziej skutecznym wykorzystywaniu dostępnej wiedzy fachowej. Obecnie agencje te proszone są o zdecydowanie większą aktywność w terenie niż było to pierwotnie przewidziane. Agencje unijne działające w obszarach związanych z migracją potrzebują poważnego zastrzyku zasobów. W przyszłym tygodniu Komisja wystąpi z wnioskiem dotyczącym zwiększenia zdolności trzech kluczowych agencji UE o łączną liczbę dodatkowych 120 stanowisk pracy: 60 dla Fronteksu, 30 dla EASO i 30 dla Europolu. Związane z tym dodatkowe koszty na 2015 r. wyniosą 1,3 mln EUR i kwota ta zostanie udostępniona jeszcze w tym roku. Dalsze rozszerzenie mandatu tych trzech agencji wymagałoby natychmiastowego dodatkowego finansowania.

Komisja zamierza przedstawić wnioski w sprawie zwiększenia o 600 mln EUR środków finansowych na migrację i zarządzanie granicami w 2016 r. Oprócz tej kwoty planuje się też przeznaczenie 780 mln EUR na nadzwyczajny program relokacji. Dzięki tym dodatkowym środkom finansowym możliwe będzie wsparcie obszarów pod szczególną presją migracyjną („hotspotów”), pomoc dla najbardziej dotkniętych państw członkowskich, wcześniejsze wydatkowanie wsparcia finansowego dla państw członkowskich na relokację oraz wzmocnienie zdolności operacyjnych agencji. W ten sposób zaspokojone zostaną bezpośrednie potrzeby w zakresie zarządzania migracjami, przyjmowania i powrotu migrantów oraz kontroli granic.

Priorytetem musi być uzupełnienie braków w pomocy finansowej na rzecz rozwiązania kryzysu w Syrii. Po części braki te są bezpośrednią przyczyną zwiększonego napływu uchodźców we wschodnim regionie Morza Śródziemnego. Częściowo są one również wynikiem tzw. „zmęczenia darczyńców”. Jeśli naprawdę chcemy pomóc większości uchodźców, aby mogli pozostać jak najbliżej swoich domów, to musimy zwiększyć finansowanie na ten cel. Organizacja Narodów Zjednoczonych szacuje łączne niezaspokojone potrzeby humanitarne związane z kryzysem w Syrii w 2015 r. na 4 mld EUR . Pokryto jednak zaledwie 38% potrzeb finansowych. Ma to dramatyczne skutki. Jak poinformował UNICEF w swoim sprawozdaniu, w ostatnich miesiącach aż 5 mln osób – z czego blisko połowa to dzieci – miało znacznie utrudniony dostęp do wody, co w konsekwencji rodziło poważne ryzyko wystąpienia chorób. UE i państwa członkowskie powinny zobowiązać się do pokrycia co najmniej połowy brakującego wsparcia.

Światowy Program Żywnościowy, Czerwony Krzyż i Światowa Organizacja Zdrowia oraz inni partnerzy doświadczyli znaczących niedoborów i przerw w dostawach żywności i zapewnianiu opieki zdrowotnej. Większość państw członkowskich UE zmniejszyła swoje wkłady na rzecz Światowego Programu Żywnościowego, niektóre niemal o 100 % (zob. załącznik V). Biuro UNHCR donosi, że ograniczono już wsparcie żywnościowe dla 1,6 mln uchodźców; 750 tys. dzieci nie uczęszcza do szkół, pomimo znacznych wysiłków UE i innych darczyńców; braki w finansowaniu stwarzają też ryzyko niebezpiecznego porodu dla 70 tys. ciężarnych kobiet. Nic dziwnego, że tak wielu uchodźców stwierdza, że ryzyko pozostania na miejscu przeważa już nad niebezpieczeństwem podróży do Europy. Komisja wzywa państwa członkowskie do przywrócenia finansowania na rzecz pomocy żywnościowej za pośrednictwem Światowego Programu Żywnościowego do poziomu z 2014 r., aby ustabilizować dostawy żywności dla syryjskich uchodźców. Komisja zwiększy pomoc humanitarną w nadzwyczajnych sytuacjach i środki na ochronę ludności o 200 mln EUR na 2015 r., aby móc natychmiast udostępnić zasoby w odpowiedzi na żądania Biura UNHCR i Światowego Programu Żywnościowego oraz innych organizacji i bezzwłocznie udzielić pomocy uchodźcom.

W szybko zmieniającej się sytuacji kluczowe znaczenie ma elastyczność. Pomoc humanitarna jest jednym z najbardziej elastycznych i szybkich narzędzi, jakimi dysponuje UE. W 2016 r. środki na ten cel zostaną zwiększone o dodatkowe 300 mln EUR w porównaniu z poziomem proponowanym w projekcie budżetu. Wraz ze zmianą pór roku niezwykle istotne jest, aby UE zachowała zdolność do reagowania na prośby organizacji pozarządowych lub agencji ONZ o udzielenie natychmiastowej, ukierunkowanej pomocy.

Jednym z najbardziej efektywnych instrumentów wsparcia dla syryjskich uchodźców jest regionalny fundusz powierniczy UE w odpowiedzi na kryzys w Syrii (fundusz „Madad” – zob. załącznik VI). Do tej pory UE wniosła początkowe wkłady w wysokości 38 mln EUR, a większe wpłaty planowane są jeszcze w 2015 r. i później. Włochy przekazały na ten cel 3 mln EUR. Niemcy zapowiedziały wkład w wysokości 5 mln EUR. Do końca 2015 r. UE zamierza wpłacić jeszcze 100 mln EUR. To oznacza, że już w pierwszym roku ten fundusz powierniczy dysponuje kwotą około 150 mln EUR. Biorąc pod uwagę potrzeby na miejscu oraz ambitne planowane projekty już opiewające na kwotę 440 mln EUR, potrzeba znacznie więcej środków. Wyraźne i długoterminowe zobowiązanie do zapewnienia środków na rzecz tego funduszu powierniczego dowiodłoby jednoznacznie uchodźcom i społeczności międzynarodowej, że na wsparcie UE można liczyć. W przyszłym tygodniu Komisja zaproponuje zasilenie Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa w 2015 r. kwotą 300 mln EUR, by umożliwić zwiększenie środków na fundusz powierniczy Madad i udzielenie pomocy państwom trzecim przyjmującym uchodźców z Syrii. Wraz z dalszym przekierowaniem środków z Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej umożliwi to zwiększenie łącznego finansowania na poziomie UE na rzecz funduszu powierniczego na tym etapie do powyżej 500 mln EUR.

Wkłady państw członkowskich powinny odpowiadać finansowaniu UE, tak aby środki funduszu sięgnęły łącznie co najmniej 1 mld EUR. W ten sposób UE w dobitny sposób zademonstrowałaby na skalę światową swoje zaangażowanie w pomoc uchodźcom z Syrii.

Od wielu lat narasta presja na Turcję, Liban i Jordanię w związku z ucieczką milionów uchodźców z Syrii. To oczywiste, że podstawowe przyczyny tej sytuacji istnieją od dawna. Rozwiązanie problemu, jakim jest napięcie polityczne, jest skomplikowane, lecz musimy zdwoić nasze wysiłki. UE współpracuje też ze swoimi sąsiadami, aby pomóc im stawić czoła wyzwaniu migracji:

W Turcji przeznaczono już 176 mln EUR na działania związane z migracją, w tym bezpośrednią pomoc dla uchodźców. Obecnie UE prowadzi rozmowy z Turcją na temat zasadniczej zmiany przydziału funduszy unijnych, która umożliwiłaby udostępnienie 1 mld EUR na działania związane z uchodźcami w latach 2015–2016, od wsparcia na infrastrukturę po opiekę zdrowotną i zapewnienie dzieciom uchodźców nauki w ich własnym języku. Znaczna część tych środków zostanie przekazana za pośrednictwem funduszu powierniczego „Madad”, aby zapewnić szybką realizację tych działań. Równolegle z tym znaczącym wsparciem finansowym Komisja podjęła też gruntowny dialog na temat migracji z Turcją dotyczący wszystkich aspektów, w tym rejestracji, readmisji i powrotów, w przypadku których Turcja musi poprawić swoją skuteczność. Należy niezwłocznie sfinalizować plan działania UE–Turcja w dziedzinie migracji.