Państwa członkowskie podjęły działania zmierzające do poprawy dostępu do finansowania kapitałowego oraz rozwijania alternatywnych form finansowania, takich jak finansowanie społecznościowe. Zastosowanie z powodzeniem finansowania społecznościowego w Austrii w 2015 r. wskazuje, że stworzenie odpowiednich ram prawnych dotyczących takich alternatywnych form finansowania może przynieść wymierne pozytywne rezultaty. Inne państwa członkowskie, takie jak Hiszpania, Łotwa, Niderlandy i Węgry, zapewniły łatwiejszy dostęp do finansowania dla MŚP, a jednocześnie możliwości dla inwestorów instytucjonalnych. Zastosowane środki obejmują konsolidację instrumentów pomocy publicznej w ramach pojedynczej instytucji finansowania rozwoju, która działa jako punkt kompleksowej obsługi dla przedsiębiorstw i zapewnia wsparcie niefinansowe, takie jak doradztwo i szkolenia. Na kolejny środek składają się specjalne programy wykorzystujące państwowy kapitał wysokiego ryzyka i programy finansowania na rzecz wzrostu oraz innego rodzaju fundusze funduszy. Niemniej jednak brak dostępu do finansowania i procedury administracyjne pozostają istotnymi barierami dla wzrostu i inwestycji w wielu państwach członkowskich, w szczególności jeśli chodzi o MŚP typu start-up i scale-up. W wielu państwach członkowskich uciążliwe uregulowania prawne dotyczące rozpoczynania działalności i wydawania zezwoleń w dalszym ciągu stanowią barierę dla inwestycji w sektorze MŚP.

W większości państw członkowskich inwestycje publiczne znacznie się zmniejszyły w czasie kryzysu i dotąd nie powróciły do długoterminowego poziomu. Poza bezpośrednim wpływem na wzrost produkcji niedobór inwestycji zarówno w aktywa materialne, jak i niematerialne – takie jak badania i rozwój – zmniejsza wydajność w perspektywie długoterminowej, ponieważ spowalnia innowacje i upowszechnianie istniejących technologii. Ważne jest zachęcanie do inwestycji publicznych – zwłaszcza w dziedzinie kształcenia i szkolenia, infrastruktury, badań i innowacji – przy jednoczesnym podejmowaniu działań mających na celu zmobilizowanie inwestycji prywatnych. Działania te powinny koncentrować się również na jakości inwestycji.

W ostatnich latach wprowadzono szereg usprawnień w dziedzinie zamówień publicznych, zarówno na szczeblu UE, jak i na poziomie państw członkowskich, jednak pewne problemy się utrzymują. Bariery utrudniające skuteczne wdrażanie praktyk w zakresie zamówień publicznych ograniczają wzrost gospodarczy i funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Instytucje publiczne w UE przeznaczają rocznie około 14 % PKB na zamówienia publiczne, które są istotnym narzędziem realizacji polityki rządowej i krajowych celów strategicznych. Dobrze funkcjonujące rynki zamówień publicznych wspierają krajową konkurencyjność dzięki silniejszym finansom publicznym, bardziej ukierunkowanym inwestycjom i świadczeniu wysokiej jakości usług, takich jak infrastruktura lub administracja elektroniczna. W sektorze opieki zdrowotnej zamówienia publiczne mogą stanowić użyteczny instrument zapewniania lepszej relacji jakości do ceny w przypadku leków i sprzętu medycznego. W wielu państwach członkowskich współczynnik publikacji pozostaje na niskim poziomie, czego skutkiem jest niedostateczna otwartość na transgraniczne możliwości biznesowe. Stosowanie procedur przetargowych ograniczających konkurencję, takich jak procedura negocjacyjna bez publikacji, znacznie różni się w poszczególnych państwach członkowskich – ich odsetek wynosi od 0 % do ponad 20 %. Wysoki pozostaje również odsetek zamówień, w odpowiedzi na które pojawia się tylko jedna oferta, co świadczy o tym, że jednolity rynek w dziedzinie zamówień publicznych nie jest w wystarczającym stopniu zintegrowany, a jego dalsze otwarcie mogłoby przyczynić się do zwiększenia wydajności gospodarczej i wzrostu gospodarczego.

Inwestycje społeczne są niezbędne dla skutecznego i trwałego ożywienia gospodarczego. Przy wsparciu ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego inwestycje w aktywną politykę w zakresie rynku pracy przyczyniają się do zapewnienia lepszego świadczenia spersonalizowanych usług i poprawy zdolności publicznych służb zatrudnienia. Inwestycje społeczne powinny także obejmować wykorzystanie instrumentów finansowych, takich jak programy pożyczek, mające na celu wspieranie mikroprzedsiębiorstw lub przedsiębiorstw społecznych, adresowane do określonych grup ludności, takich jak osoby pracujące na własny rachunek, młodzież, młodzi mikrokredytobiorcy, kobiety i osoby niepełnosprawne. Do tych inwestycji w coraz większym stopniu przyczynia się plan inwestycyjny dla Europy, na przykład dzięki udzieleniu gwarancji spłaty kredytów i pożyczek dla około 1 300 mikroprzedsiębiorstw w Polsce. Daleko jednak jeszcze do wykorzystania pełnego potencjału tego planu w dziedzinie rozwoju kapitału ludzkiego. Konieczne są dodatkowe działania zmierzające do opracowania instrumentów dostosowanych do tego sektora i zapewniające ściślejszą współpracę podmiotów społecznych i finansowych.

5.2 Kontynuacja reform strukturalnych

Reformy mające na celu poprawę rynków pracy i systemów zabezpieczenia społecznego

Wiele państw członkowskich wprowadziło w życie ważne reformy przepisów dotyczących ochrony zatrudnienia w celu zmniejszenia segmentacji rynku pracy. Dania wprowadziła reformy aktywnej polityki w zakresie rynku pracy oraz pakiet środków mających zapewnić opłacalność pracy, a Polska poczyniła kroki w kierunku ograniczenia nadmiernego wykorzystywania umów cywilnoprawnych. Skutki takiej reformy należy rozpatrywać razem z innymi uwarunkowaniami instytucjonalnymi, a także z warunkami dotyczącymi administracji publicznej oraz rynków produktowych. Złożoność sporów pracowniczych i towarzyszącą im niepewność można ograniczyć w szczególności poprzez skrócenie czasu trwania postępowań oraz promowanie alternatywnych metod rozwiązywania sporów, takich jak mediacja. Ustawa przyjęta we Francji w sierpniu 2016 r., która wprowadziła zmiany do przepisów w sprawie niesprawiedliwych zwolnień i zwiększyła pole do wprowadzania dostosowań warunków pracy na poziomie przedsiębiorstw, ma się w założeniu przyczynić do zmniejszenia segmentacji rynku pracy.

Niektóre państwa członkowskie podjęły działania mające na celu poprawę systemów kształtowania płac. Dostosowanie płac do zmian wydajności w czasie ma zasadnicze znaczenie dla wspierania konkurencyjności. Należy jednak także zapewnić, by poziom wynagrodzenia pozwalał na godny poziom życia. Belgia w większym stopniu uzależniła kształtowanie płac od cyklu koniunkturalnego i zmian wydajności. W Finlandii trwają negocjacje w sprawie nowego modelu kształtowania płac, w ramach którego wzrost wynagrodzeń w sektorach towarów i usług podlegających wymianie handlowej określa punkty odniesienia dla wynagrodzeń w sektorach towarów i usług niepodlegających wymianie.

Mimo wprowadzenia w wielu państwach członkowskich pewnych reform mających na celu zmniejszenie opodatkowania pracy, w większości krajów klin podatkowy pozostaje wysoki. Jest tak szczególnie w strefie euro. Wysoki klin podatkowy oznacza zwiększenie kosztów pracy i obniżenie wynagrodzenia netto pracowników, a tym samym ma niekorzystny wpływ zarówno na popyt na pracę, jak i na jej podaż. W wielu państwach członkowskich istnieją możliwości przesunięcia obciążenia podatkowego z pracy w kierunku źródeł dochodu bardziej sprzyjających wzrostowi, takich jak podatek na ochronę środowiska lub podatek od majątku. Część państw członkowskich, w tym Litwa, Węgry i Austria, poczyniła kroki mające na celu zmniejszenie klina podatkowego, przede wszystkim w przypadku pracowników o niskich dochodach.

Dla wielu państw członkowskich wyzwaniem pozostaje zapewnienie uczestnictwa niektórych grup ludności w rynku pracy. Strategie polityczne ukierunkowane na integrację słabszych grup społecznych na rynku pracy są niezbędne do zagwarantowania równych praw, obowiązków i szans dla wszystkich. W szczególności osoby ze środowisk migrantów i obywatele państw trzecich są niedostatecznie reprezentowani na rynku pracy, dotknięci wyższym bezrobociem oraz bardziej narażeni na ubóstwo i wykluczenie społeczne. Wynika to często z połączenia różnych czynników, takich jak ograniczona znajomość języka, słabszy dostęp do edukacji, niższy poziom umiejętności i dyskryminacja. Problemy te nasiliły się od czasu kryzysu gospodarczego, a ostatnio w związku ze zwiększonym napływem osób ubiegających się o azyl. Państwa członkowskie, a wśród nich Niemcy, Austria i Szwecja, starają się rozwiązać te problemy poprzez środki mające na celu wspieranie integracji uchodźców na rynku pracy. Podobnie środki mające na celu wspieranie udziału kobiet w rynku pracy mogą przyczynić się do zmniejszenia nierówności między płciami, a jednocześnie wywrzeć korzystny wpływ na rynek pracy i wzrost gospodarczy. W tym kontekście państwa członkowskie, w tym Irlandia i Słowacja, podjęły działania zmierzające na przykład do rozszerzenia dostępności opieki nad dziećmi.

Państwa członkowskie muszą zadbać o to, by poprawić szanse wszystkich młodych ludzi na rynku pracy, w tym również osób o niskich kwalifikacjach. Obejmuje to udzielanie pracownikom pomocy w dostosowywaniu się do zmian technologicznych i globalizacji. Coraz więcej państw członkowskich podejmuje działania zmierzające do poprawy ogólnych ram zarządzania i spójności aktywnej polityki w zakresie rynku pracy oraz publicznych służb zatrudnienia. Rumunia wzmocniła swoją krajową agencję zatrudnienia, a Węgry podejmują działania w celu wzmocnienia aktywnej polityki rynku pracy. Od stycznia w Estonii w pełni wprowadzono reformę przepisów o zdolności do pracy, zapewniającą lepsze usługi wsparcia w zakresie aktywizacji w oparciu o zindywidualizowane podejście.

Wskaźniki uczestnictwa w kształceniu i szkoleniu są coraz wyższe. Wiele państw członkowskich nadal przeprowadza reformy systemów kształcenia i szkolenia, aby zwiększyć włączenie społeczne i jakość wyników. Portugalia podjęła w ostatnich latach skuteczne inicjatywy na rzecz zmniejszenia nierówności w edukacji, ograniczenia ryzyka niepowodzenia w szkole i podniesienia poziomu podstawowych umiejętności społecznych wśród swoich mieszkańców. Niektóre kraje realizują reformy zmierzające do udoskonalenia systemów kształcenia i szkolenia zawodowego.

Modernizacja systemów ochrony socjalnej ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia ich trwałości i skuteczności oraz ich powiązania z rynkiem pracy. Wyzwania demograficzne podkreślają znaczenie zwiększania efektywności wydatków socjalnych. Zintegrowane podejście do wsparcia na rynku pracy, łączące usługi aktywizacji zawodowej z odpowiednią ochroną socjalną i dostępem do wysokiej jakości usług społecznych, może przyczynić się do maksymalizacji zysku z wydatków publicznych. Malta wprowadziła pakiet środków mających zapewnić opłacalność pracy, skierowanych przede wszystkim do kobiet, by rozwiązać problem ich niskiego poziomu uczestnictwa w rynku pracy. Na Cyprze wprowadzono natomiast system minimalnego dochodu gwarantowanego, który ma przyczynić się do zmniejszenia ubóstwa.