Streszczenie Zaawansowana cyfryzacja systemu wymiaru sprawiedliwości okazała się decydującym czynnikiem pod względem zapewnienia odporności estońskiego wymiaru sprawiedliwości w obliczu wyzwań związanych z pandemią COVID-19. System e-File służący do komunikacji elektronicznej w ramach systemu wymiaru sprawiedliwości jest nadal rozwijany poprzez dodawanie nowych funkcjonalności, a działaniom tym towarzyszą stosowne szkolenia. Dzięki temu systemowi sądy mogą w sposób efektywny rozpatrywać napływające sprawy. Rozszerzono zakres uprawnień prezesów sądów – w stosownych przypadkach, w celu prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości – do przenoszenia sędziów bez ich zgody, w sytuacjach nadzwyczajnych i na czas określony, do przenoszenia spraw oraz do wnioskowania o oddelegowanie sędziów za ich zgodą. Uprawnienia te mogą być wykorzystywane w celu wyeliminowania ewentualnych zaległości w sądach oraz w sytuacjach nadzwyczajnych w przypadku wzrostu liczby wpływających spraw z zakresu migracji i azylu. Proces awansowania sędziów stał się bardziej przejrzysty dzięki zmianie kryteriów dotyczących oceny sędziów pierwszej instancji w celu uwzględnienia procedury gromadzenia informacji na temat kandydatów. Od czasu zeszłorocznego sprawozdania dalej rozwijano strategiczne ramy antykorupcyjne poprzez opracowanie nowego krajowego planu działania na lata 2021–2025, który został przyjęty przez rząd w 2021 r. W planie działania wzmocniono zaangażowanie ministerstw w koordynację i wdrażanie środków antykorupcyjnych oraz zwiększono zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego w rozwiązywanie problemów związanych z korupcją. Jeżeli chodzi o ściganie korupcji, system sądownictwa karnego dowiódł swojej skuteczności w wykrywaniu przypadków korupcji na wysokim szczeblu. Środki mające na celu wzmocnienie działań prewencyjnych obejmują nowe niewiążące wytyczne dotyczące działalności lobbingowej i konfliktu interesów, choć brakuje jasnych przepisów wykonawczych w odniesieniu do tych wytycznych. Obecnie trwa procedura ustawodawcza mająca na celu przyjęcie kompleksowych przepisów dotyczących ochrony sygnalistów; oczekuje się, że zostanie ona zakończona do końca bieżącego roku. System oświadczeń o stanie majątkowym został zaktualizowany w celu zobowiązania doradców politycznych ministrów do składania oświadczeń o stanie majątkowym. Ponadto rząd ogłosił zamiar wzmocnienia ram finansowania partii politycznych. Jeżeli chodzi o wolność i pluralizm mediów, rząd przedstawił projekt ustawy mającej na celu wzmocnienie niezależności organu regulacyjnego ds. mediów oraz zwiększenie przejrzystości własności mediów. Zasadniczo prawną i formalną ochronę prawa dostępu do informacji zapewniono w konstytucji, jednak rzeczywiste praktyki ujawniania informacji mogą się różnić w zależności od podmiotu publicznego. Od czasu opublikowania sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. kompleksowe ramy ochrony dziennikarzy nie uległy zmianom. Trwająca pandemia COVID-19 spowodowała spadek dochodów z reklam, co miało wpływ na pluralizm mediów i sytuację dziennikarzy pod względem ekonomicznym i doprowadziło do obniżenia bezpieczeństwa zatrudnienia w tym sektorze, zwłaszcza w przypadku freelancerów. Rząd przyjął szereg środków wspierających, aby zaradzić tym problemom. Estonia w dalszym ciągu usprawnia swój dobrze rozwinięty system mechanizmów kontroli i równowagi poprzez nowe projekty mające na celu zapewnienie bardziej integracyjnego procesu legislacyjnego. Kanclerz Sprawiedliwości rozszerzył zakres swoich kompetencji i uzyskał akredytację ze statusem A jako krajowa instytucja praw człowieka z uwagi na pełną zgodność z zasadami paryskimi ONZ. Nowy program społeczeństwa obywatelskiego został opracowany wspólnie przez rząd i społeczeństwo obywatelskie i kładzie nacisk na budowanie strategicznego partnerstwa między organizacjami społeczeństwa obywatelskiego a instytucjami publicznymi. Rząd estoński ogłosił sytuację nadzwyczajną, która obowiązywała od marca do maja 2020 r. W wyniku wprowadzonych od tego czasu zmian w ustawodawstwie Rada Zdrowia i rząd uzyskały uprawnienia do prowadzenia walki z pandemią COVID-19. Wszystkie zarządzenia rządu związane z pandemią COVID-19 zawierają informacje o tym, jak można je zaskarżyć.



I.System wymiaru sprawiedliwości

System sądownictwa w Estonii jest systemem trójinstancyjnym: cztery sądy rejonowe (rozpatrujące wszystkie sprawy cywilne, karne i dotyczące wykroczeń) i dwa sądy administracyjne pierwszej instancji, dwa sądy okręgowe drugiej instancji (rozpatrujące odwołania od decyzji sądów rejonowych i administracyjnych) oraz Sąd Najwyższy najwyższej instancji, który rozpatruje odwołania od orzeczeń sądowych w drodze postępowania kasacyjnego, a także jest trybunałem konstytucyjnym. Sąd Najwyższy rozporządza własnym budżetem i działaniami, natomiast za administrację sądów pierwszej i drugiej instancji odpowiada Rada ds. Administracji Sądowej i Ministerstwo Sprawiedliwości. Rada Administracji Sądowej nie jest organem stałym, posiada ona m.in. uprawnienia związane z mapą sądownictwa i zasobami wymiaru sprawiedliwości, a także uczestniczącym w debacie na temat administracji sądowej. Sędziowie sądów pierwszej i drugiej instancji powoływani są przez Prezydenta Republiki na wniosek Sądu Najwyższego w pełnym składzie (en banc). Prokuratura jest agencją rządową podlegającą Ministerstwu Sprawiedliwości, która jest niezależna w wykonywaniu swoich obowiązków. Na jej czele stoi Prokurator Generalny odpowiadający przede wszystkim za powoływanie prokuratorów oraz kwestie związane z ich karierą zawodową. Estońska Izba Adwokacka jest niezależnym samorządem zawodowym. Postępowanie dyscyplinarne przeciwko adwokatom może wszcząć przed Sądem Honorowym każdą zainteresowana osoba lub rada Izby Adwokackiej. Estonia uczestniczy w pracach Prokuratury Europejskiej.

Niezależność i niezawisłość

Poziom postrzeganej niezależności sądów uległ znacznej poprawie i jest obecnie wysoki wśród ogółu społeczeństwa i średni wśród przedsiębiorstw. Wśród ogółu społeczeństwa 66 % ocenia niezależność sądów jako „dość dobrą lub bardzo dobrą”, co stanowi znaczny wzrost w porównaniu z rokiem 2020 (57 %) i kontynuację tendencji wzrostowej. Wśród przedsiębiorstw 57 % ocenia niezależność sądów jako „dość dobrą lub bardzo dobrą”, co odwróciło wcześniejszy trend spadkowy (39 % w 2020 r.) . Od 2016 r. poziom postrzeganej niezależności sądów wzrósł zarówno wśród ogółu społeczeństwa, jak i wśród przedsiębiorstw.

Rozszerzono zakres uprawnień prezesów sądów, aby uwzględnić przenoszenie sędziów bez ich zgody w sytuacjach nadzwyczajnych i na czas określony oraz wnioskowanie o oddelegowanie sędziów za ich zgodą. W celu rozwiązania problemu ewentualnych zaległości w sądach oraz zaradzenia sytuacji nadzwyczajnej w przypadku wzrostu liczby napływających spraw z zakresu migracji i azylu zmiany w ustawie o sądach, które weszły w życie w czerwcu 2020 r., pozwalają na przenoszenie sędziów bez ich zgody. W stosownych przypadkach na potrzeby zapewnienia prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości sędzia może zostać bez swojej zgody tymczasowo przeniesiony na podstawie decyzji prezesa sądu do sądu administracyjnego w celu rozpatrzenia wniosków o zatrzymanie obywateli państw trzecich. Takie przeniesienie jest możliwe wyłącznie w sytuacji nadzwyczajnej i podlega kontroli sądowej przed Sądem Najwyższym. Istotne zabezpieczenie stanowi fakt, że przeniesienie ma charakter tymczasowy i dotyczy określonej sytuacji szczególnej oraz podlega kontroli sądowej, jak również to, że o przeniesieniu nie decyduje organ władzy wykonawczej. Rada Europy zaleca, aby przenoszenie sędziów bez ich zgody podlegało takim zabezpieczeniom. Te same zmiany umożliwiły rozszerzenie możliwości przekazania danej sprawy do innego sądu bez zmiany jurysdykcji. Na wniosek prezesa sądu rejonowego lub administracyjnego prezesi sądów okręgowych mogą, w drodze wspólnej decyzji, przekazać innemu sądowi tej samej instancji sprawę, która może być rozpoznana w oparciu o elementy ogólne, w celu wydania orzeczenia. Środek ten może być stosowany jako środek nadzwyczajny, a nie jako rozwiązanie stałe. Te same zmiany umożliwiły rozszerzenie możliwości delegowania sędziów za ich zgodą. Prezes sądu może oddelegować sędziego, za jego zgodą i na wniosek prezesa innego sądu, do rozpoznania sprawy w innym sądzie tej samej lub niższej instancji, jeżeli zachodzi realne niebezpieczeństwo, że jeden sąd nie zdoła rozstrzygnąć napływających spraw w odpowiednim terminie. W takiej sytuacji oddelegowanie jest również ograniczone w czasie.

Proces awansowania sędziów stał się bardziej przejrzysty. W grudniu 2020 r. Sąd Najwyższy en banc zmienił kryteria oceny sędziów pierwszej instancji w przypadku gdy ubiegają się oni o stanowisko sędziego drugiej instancji. Kryteria, które po raz pierwszy podano do wiadomości publicznej w 2015 r., zostały zmienione w celu uwzględnienia procedury zbierania informacji o kandydatach, co powinno przyczynić się do zwiększenia przejrzystości procesu awansowania sędziów. Proces awansowania sędziów opiera się na konkursach publicznych, w których sędziowie ubiegający się o awans są traktowani na równi z kandydatami reprezentującymi inne zawody prawnicze. Ten zmieniony system jest szczególnie istotny, biorąc pod uwagę, że w nadchodzących latach pewna liczba sędziów przejdzie na emeryturę i będą ich musieli zastąpić przez nowo powołani lub awansowani sędziowie. Procesem powoływania nowych sędziów do sądów pierwszej i drugiej instancji zarządza komisja egzaminacyjna do przeprowadzania egzaminów sędziowskich w oparciu o egzamin ustny i pisemny oraz ocenę odpowiedniości kandydatów. Następnie wybrani kandydaci są przedstawiani Sądowi Najwyższemu en banc, który przedstawia Prezydentowi Republiki wniosek w sprawie ich powołania. Sędziowie sądów pierwszej instancji otrzymują awans do sądów wyższej instancji w drodze uchwały Sądu Najwyższego en banc, w oparciu o rozmowę kwalifikacyjną oraz opinię wszystkich członków sądu, do którego dana osoba aplikowała. Od decyzji w sprawie awansu lub powołania można odwołać się do Sądu Konstytucyjnego przy Sądzie Najwyższym. Zainteresowane strony wyraziły obawy dotyczące strukturalnej bezstronności sędziów uczestniczących w procedurze odwoławczej, chociaż w praktyce do tej pory nikt nie złożył takiego odwołania. Ponadto należy zauważyć, że członkowie Sądu Konstytucyjnego, którzy byli zaangażowani w proces podejmowania decyzji o awansie lub decyzji dotyczącej wniosku w sprawie powołania, mają możliwość wycofania się z procesu odwoławczego w celu wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości co do strukturalnej bezstronności izby odwoławczej. Po powołaniu sędziego po raz pierwszy na urząd komisja egzaminacyjna do przeprowadzania egzaminów sędziowskich ocenia sędziów przez trzy pierwsze lata sprawowania przez nich urzędu według kryteriów określonych w ustawie.

Jakość

Zaawansowany poziom cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości umożliwił dalsze funkcjonowanie sądów bez znaczących zakłóceń podczas pandemii COVID-19. Jak zauważono w sprawozdaniu na temat praworządności z 2020 r., Estonia należy do państw członkowskich osiągających najlepsze wyniki pod względem poziomu cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości. Umożliwiło to sprawne przejście od wymiaru sprawiedliwości sprawowanego osobiście do wymiaru sprawiedliwości sprawowanego na odległość w czasie pandemii COVID-19. Jeszcze przed pandemią Estonia wprowadziła możliwość cyfrowego doręczania akt sądowych, zapewniła wszystkim sądom narzędzia do wideokonferencji i umożliwiła sądom, prokuraturom i pełnomocnikom pracę zdalną. W 2020 r. wprowadzono wirtualną salę rozpraw, aby umożliwić sędziom, prawnikom i prokuratorom udział w rozprawach na odległość. To nowe narzędzie cyfrowe nie wykorzystuje komercyjnych produktów technologii chmury. Narzędzie umożliwia użytkownikom logowanie się bez konieczności instalowania oprogramowania; umożliwia ono również transmisję i nagrywanie rozpraw. Do każdej rozprawy prowadzonej na wirtualnej sali rozpraw przypisane są unikalna nazwa i hasło, które nie mogą być ponownie wykorzystane po zakończeniu rozprawy. Ponadto opracowano instrukcje użytkowania, aby ułatwić użytkownikom korzystanie z tego nowego narzędzia. Sąd Najwyższy opracowuje dodatkowe specjalistyczne materiały i kursy szkoleniowe, aby jeszcze bardziej rozwinąć szkolenia w tej dziedzinie. Ponadto w 2021 r. ma zostać przedstawiona nowa wersja e-File – systemu komunikacji elektronicznej w wymiarze sprawiedliwości – która umożliwi przesyłanie dużych plików i filmów na platformie internetowej.

Efektywność

Wymiar sprawiedliwości nadal działa sprawnie pomimo wyzwań związanych z pandemią COVID-19. Długość postępowań i liczba spraw będących w toku należą do najniższych w UE. W 2020 r. w sądach rejonowych sprawy cywilne rozstrzygano z taką samą efektywnością jak w 2019 r. (średnio w ciągu 95 dni), sprawy karne rozstrzygano wolniej niż w 2019 r. (średnio w ciągu 255 dni w ramach ogólnych postępowań karnych, 34 dni w ramach postępowań uproszczonych oraz 47 dni w ramach postępowań w sprawach o wykroczenie). W sądach pierwszej instancji sprawy administracyjne rozstrzygane były nieco wolniej niż w 2019 r. (średnio w ciągu 126 dni) . Średni czas rozpatrywania odwołań wynosił 192 dni w sprawach cywilnych, 51 dni w sprawach karnych i 197 dni w sprawach administracyjnych. Czas trwania postępowań sądowych w sprawach cywilnych, handlowych i administracyjnych jest krótszy od średniego czasu trwania postępowania w UE (mierzonego czasem przeznaczonym na rozpatrzenie), a liczba spraw będących w toku często jest jedną z najniższych w UE . W porównaniu z 2019 r. wskaźnik zamykanych spraw spadł nieznacznie poniżej 100 %, ale sądy zasadniczo były w stanie poradzić sobie z napływającymi sprawami.

II.Ramy antykorupcyjne

Antykorupcyjna struktura instytucjonalna nie zmieniła się w stosunku sytuacji przedstawionej w sprawozdaniu na temat praworządności z 2020 r. Ministerstwo Sprawiedliwości jest odpowiedzialne za przygotowanie, nadzór i koordynację planu działania przeciwko korupcji na lata 2021–2025. Parlamentarna Komisja Antykorupcyjna sprawuje parlamentarną kontrolę nad wdrażaniem środków antykorupcyjnych. Komisja Nadzoru Finansowania Partii Politycznych nadzoruje finansowanie partii politycznych. Biuro Antykorupcyjne Krajowej Policji Kryminalnej jest wyspecjalizowaną jednostką odpowiedzialną za prowadzenie dochodzeń w sprawach dotyczących korupcji, a Służba Bezpieczeństwa Wewnętrznego jest odpowiedzialna za prowadzenie dochodzeń w sprawie przestępstw korupcyjnych popełnianych przez wyższych rangą urzędników państwowych i samorządowych w sześciu większych gminach. Prokuratura nadzoruje postępowania przygotowawcze do postępowania karnego w sprawie przestępstw korupcyjnych i kieruje nimi, a także reprezentuje prokuratura w sądach.

W opinii ekspertów i pracowników na stanowiskach kierowniczych w przedsiębiorstwach korupcja w sektorze publicznym w Estonii utrzymuje się na stosunkowo niskim poziomie. W opublikowanym przez Transparency International wskaźniku postrzegania korupcji w 2020 r. Estonia uzyskała wynik 75/100 i zajmuje 6. miejsce w Unii Europejskiej i 17. na świecie . Wskaźnik ten uległ poprawie w ciągu ostatnich pięciu lat .

Przeglądowi poddano strategiczne ramy antykorupcyjne. Nowy kompleksowy plan działania przeciwko korupcji na lata 2021–2025 , przyjęty przez rząd w lutym 2021 r., obejmuje osiem głównych priorytetów . Plan ten można uznać za istotny postęp w porównaniu z poprzednią strategią, ponieważ ma na celu uzupełnienie antykorupcyjnych ram prawnych o uregulowania dotyczące działalności lobbingowej oraz przepisy prawne dotyczące ochrony sygnalistów. Wdrażanie nowego planu działania będzie koordynowało Ministerstwo Sprawiedliwości za pośrednictwem sieci antykorupcyjnej .