[pic] | KOMISJA EUROPEJSKA |

Bruksela, dnia 4.4.2011

KOM(2011) 152 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

KU STRATEGII UNII EUROPEJSKIEJ W ZAKRESIE PRZESTRZENI KOSMICZNEJ W SŁUŻBIE OBYWATELI

SEK(2011) 381 wersja ostatecznaSEK(2011) 380 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

KU STRATEGII UNII EUROPEJSKIEJ W ZAKRESIE PRZESTRZENI KOSMICZNEJ W SłUŻBIE OBYWATELI

1. POLITYKA W DZIEDZINIE PRZESTRZENI KOSMICZNEJ: ODPOWIEDź NA NASZE WYZWANIA SPOłECZNE, GOSPODARCZE I STRATEGICZNE

Działalność kosmiczna oraz usługi i produkty kosmiczne są kluczowe dla wzrostu gospodarczego i rozwoju naszych społeczeństw. Mają one często bezpośredni wpływ na życie codzienne obywateli. W tym kontekście polityka kosmiczna jest narzędziem polityki wewnętrznej i zewnętrznej Unii. Stanowi ona odpowiedź na trzy rodzaje wyzwań:

- o charakterze społecznym: dobrobyt obywateli zależy od tej polityki w dziedzinach takich jak ochrona środowiska, przeciwdziałanie zmianie klimatu, bezpieczeństwo publiczne i obrona cywilna, pomoc humanitarna i rozwojowa, transport i społeczeństwo informacyjne;

- o charakterze gospodarczym: działalność kosmiczna jest źródłem nowej wiedzy, nowych produktów i form współpracy przemysłowej. Działalność ta jest więc siłą napędową innowacji, konkurencyjności, wzrostu gospodarczego i tworzenia nowych miejsc pracy;

- o charakterze strategicznym: przestrzeń kosmiczna potwierdza pozycję Unii jako jednego z głównych podmiotów na scenie międzynarodowej oraz służy zachowaniu niezależności gospodarczej i politycznej Unii.

Z tego względu sektor kosmiczny przyczynia się bezpośrednio do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020”[1] na rzecz inteligentnego i zrównoważonego wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu. Polityka kosmiczna jest zatem nieodłączną częścią inicjatywy przewodniej dotyczącej polityki przemysłowej, a wedle wspomnianej strategii Komisja powinna „opracować skuteczną politykę kosmiczną, co pozwoli nam zająć się niektórymi z najważniejszych problemów globalnych i przede wszystkim zrealizować projekty Galileo oraz globalnego monitoringu środowiska i bezpieczeństwa”. W październiku 2010 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie polityki przemysłowej[2], zgodnie z którym Komisja „w oparciu o art. 189 TFUE zaproponuje w 2011 r. środki na rzecz realizacji priorytetów polityki dotyczącej przestrzeni kosmicznej [i] będzie kontynuować politykę rozwoju przemysłu kosmicznego opracowaną w ścisłej współpracy z Europejską Agencją Kosmiczną i państwami członkowskimi”. W swych konkluzjach z grudnia 2010 r. Rada ds. Konkurencyjności potwierdziła to stanowisko i podkreśliła „w szczególności rolę sektora kosmicznego w dziedzinie konkurencyjności i innowacyjności UE”. Rada odnotowała również, że Komisja zamierza zaproponować niezbędne środki w zakresie polityki kosmicznej oraz realizować politykę przemysłu kosmicznego.

Wielkim atutem Europy w zakresie działalności kosmicznej są osiągnięcia i wiedza fachowa państw członkowskich i Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA[3]). Na tej podstawie opiera się stopniowe budowanie potencjału kosmicznego Unii Europejskiej.

Współpraca z ESA doprowadziła do zawarcia w 2004 r. umowy ramowej, w której przewidziano między innymi utworzenie Rady ds. Przestrzeni Kosmicznej, wspólnego gremium Rady Unii Europejskiej (do spraw konkurencyjności) oraz Rady Ministerialnej ESA. Zainteresowanie Unii kwestiami związanymi z przestrzenią kosmiczną znalazło swój konkretny wymiar w programach radionawigacji satelitarnej (EGNOS i Galileo) oraz w programie GMES (Globalny monitoring środowiska i bezpieczeństwa, ang. „Global Monitoring for Environment and Security”). Od tamtego czasu w trakcie siedmiu posiedzeń Rady ds. Przestrzeni Kosmicznej wytyczono kierunki dla europejskiej działalności kosmicznej. W maju 2007, w czasie swojego czwartego posiedzenia Rada ta z zadowoleniem przyjęła działania podjęte wspólnie przez Komisję i ESA na rzecz wdrożenia inicjatyw opracowanych z myślą o użytkownikach lub mających na celu wsparcie rozwoju i stosowania zintegrowanych produktów i usług związanych z przestrzenią kosmiczną[4].

Parlament Europejski ze swej strony od dawna stara się o stworzenie ambitnej europejskiej polityki kosmicznej[5]. Z powyższego wynika więc, że przestrzeń kosmiczna jest uważana przez wszystkie zainteresowane strony na najwyższym szczeblu polityki za istotny czynnik umożliwiający realizację potrzeb obywateli, na wzór innych państw o wysokim potencjale kosmicznym.

W tym właśnie kontekście w art. 189 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej nadano Unii kompetencje dzielone w zakresie działalności kosmicznej, które przysługują jej równolegle z uprawnieniami państw członkowskich. Unia otrzymała zatem wyraźne upoważnienie do opracowania europejskiej polityki kosmicznej przez propagowanie wspólnych inicjatyw w tej dziedzinie, wspieranie badań i rozwoju technicznego oraz koordynację działań służących badaniu przestrzeni kosmicznej i korzystaniu z jej potencjału. W tym celu Parlament Europejski i Rada ustanawiają niezbędne środki, które mogą przyjąć formę europejskiego programu kosmicznego.

W tej nowej sytuacji cele europejskiej polityki kosmicznej są następujące: propagowanie postępu technologicznego i naukowego, sprzyjanie innowacjom i konkurencyjności przemysłowej, udostępnianie korzyści z produktów i usług kosmicznych obywatelom europejskim i zwiększenie prestiżu UE na scenie międzynarodowej w zakresie działalności kosmicznej. Aby osiągnąć te cele, Europa musi zachować niezależny dostęp do przestrzeni kosmicznej. W następnym rozdziale opisano priorytetowe działania, za pomocą których cele te mogą zostać zrealizowane.

2. Działania priorytetowe służące unijnej polityce kosmicznej

Głównymi priorytetami tej polityki określonymi na czwartym posiedzeniu Rady ds. Przestrzeni Kosmicznej są projekty przewodnie Galileo i GMES. W trakcie piątego posiedzenia tej Rady potwierdzono priorytetowy charakter tych projektów i wskazano kolejne priorytety: przeciwdziałanie zmianie klimatu, bezpieczeństwo, konkurencyjność i badanie przestrzeni kosmicznej; priorytety te są nadal aktualne. Należy teraz nadal przekształcać je w konkretne działania.

2.1. Radionawigacja satelitarna: programy Galileo i EGNOS

Galileo jest programem przewodnim Unii i pierwszym światowym systemem nawigacji satelitarnej stworzonym do użytku cywilnego. Ma on umożliwić niezależność Unii w tej strategicznej dziedzinie w sytuacji stałego wzrostu uzależnienia od światowych systemów nawigacji satelitarnej. Program EGNOS jest pierwszym krokiem Unii Europejskiej w dziedzinie nawigacji satelitarnej i jego celem jest poprawa jakości sygnałów nadawanych na terytorium Europy przez światowe systemy radionawigacji satelitarnej. Systemy powstałe w ramach programów Galileo i EGNOS stanowią pierwszą znaczącą infrastrukturę kosmiczną należącą wyłącznie do Unii i przez nią zarządzaną.

Oba programy są w pełni zgodne ze strategią „Europa 2020”, gdyż powinny umożliwić Unii zdobycie silniejszej pozycji na świecie w zakresie rozwoju innowacyjnych systemów wykorzystania radionawigacji satelitarnej dzięki pobudzaniu działalności gospodarczej na rynkach niższego szczebla, przez tworzenie nowych możliwości handlowych, ułatwiając niesienie pomocy humanitarnej i zwiększając dobrobyt europejskich obywateli, np. przez zwiększenie bezpieczeństwa transportu, wzmocnienie obrony cywilnej i rozwijanie usług socjalnych dla osób starszych i niepełnosprawnych. Korzyści z tych programów dla Unii dotyczą w istocie wszystkich gałęzi gospodarki, takich jak transport, telekomunikacja, ochrona środowiska i bezpieczeństwo.

W styczniu 2011 Komisja przyjęła przegląd śródokresowy europejskich programów nawigacji satelitarnej, w którym stwierdzono, że rynek produktów i usług opartych na geolokalizacji powiększa się w szybkim tempie i że roczne światowe obroty na tym rynku powinny wynieść około 240 mld EUR w 2020 r. Systemy Galileo i EGNOS natomiast, dzięki swej przewadze nad systemami konkurencyjnymi, powinny wytworzyć korzyści gospodarcze i społeczne rzędu od 60 do 90 mld EUR w ciągu najbliższych 20 lat.

W 2011 r. Komisja przygotuje wniosek ustawodawczy, którego celem będzie dostosowanie ram instytucjonalnych obejmujących programy Galileo i EGNOS z uwzględnieniem kierunków działań wytyczonych przez Parlament Europejski i Radę. Ważne jest bowiem, aby rozmieszczenie satelitów koniecznych do realizacji tych programów odbyło się w odpowiednim terminie i aby podjęto wszelkie niezbędne działania w celu stopniowego udostępniania usług Galileo.

2.2. Przestrzeń kosmiczna w służbie środowiska i na rzecz przeciwdziałania zmianie klimatu: program GMES

2.2.1. Zapewnienie operacyjności programu GMES

Celem programu GMES jest zagwarantowanie ciągłości dostępu do usług informacyjnych o środowisku i bezpieczeństwie dzięki stałej infrastrukturze obserwacyjnej umieszczonej w przestrzeni kosmicznej i na Ziemi. Program GMES odgrywa istotną rolę w obserwacji środowiska morskiego i lądowego oraz atmosfery, a więc w realizacji celu, jakim jest lepsze rozumienie procesów zachodzących w środowisku, zarówno na skalę europejską, jak i światową, aby tworzyć odpowiednią politykę publiczną. Pozwoli to na zrównoważone korzystanie z zasobów oraz umożliwi dostęp do dokładniejszych informacji o zmianie klimatu.

Program ten może zatem znaleźć zastosowanie w polityce przystosowania do zmiany klimatu i polityce bezpieczeństwa oraz pomóc w zapobieganiu sytuacjom kryzysowym i zarządzaniu nimi, szczególnie w zakresie pomocy humanitarnej i rozwojowej oraz obrony cywilnej.

Oprócz podniesienia jakości usług dla decydentów i obywateli z programu GMES mogą również wynikać również nowe możliwości stosowania tych źródeł informacji przez sektor prywatny.

W 2010 r. Parlament Europejski i Rada przyjęły rozporządzenie w sprawie początkowej fazy realizacji programu GMES w latach 2011-2013[6]. Program GMES ma obecnie konkretną podstawę prawną, dzięki której wykracza on poza dziedzinę badań naukowych. Należy teraz doprowadzić do jego szybkiego i skutecznego wdrożenia, we współpracy z państwami członkowskimi, i do pełnej operacyjności od 2014 r.

2.2.2. Uwzględnienie wyzwania społecznego, jakim jest zmiana klimatu

Program GMES jest bardzo skutecznym narzędziem unijnym wobec problemu, jakim jest zmiana klimatu. W wyniku obserwacji z przestrzeni kosmicznej, połączonej z danymi pochodzącymi z różnych źródeł, uzyskuje się informacje, które pozwalają lepiej zrozumieć zmianę klimatu i przygotować odpowiednią politykę adaptacji.

Unia Europejska i państwa członkowskie mogłyby korzystać ze stałego i systematycznego udostępniania dodatkowych informacji służących adaptacji różnych polityk publicznych, szczególnie w celu zwiększenia skuteczności środków podjętych w odpowiedzi na zmianę klimatu oraz mających jej zapobiegać. Pozycja Unii Europejskiej zostałaby również wzmocniona, gdyby miała ona do dyspozycji wiarygodne i niezależne źródła informacji w celu spełnienia międzynarodowych zobowiązań w zakresie przeciwdziałania zmianie klimatu. Unijne możliwości monitorowania stanowiłyby również wartość dodaną, gdyż mogłyby uzupełnić lub zastąpić dotychczasowy potencjał krajowy lub regionalny.

W tym celu należy uzupełnić obecną infrastrukturę służącą do obserwacji z pułapu satelitarnego oraz zagwarantować trwałość tych urządzeń, które są konieczne do wdrożenia i monitorowania polityki przeciwdziałania zmianie klimatu i przystosowania do tej zmiany, tak aby wzmocnić komponent programu GMES dotyczący zmiany klimatu. Do Unii Europejskiej, jako zarządcy i użytkownika programu GMES, należy kierowanie rozwojem tego europejskiego serwisu i stworzenie dogodnych warunków do jego funkcjonowania, a więc i budowa odpowiedniej infrastruktury.

2.3. Bezpieczeństwo przestrzeni kosmicznej i realizacja celów dotyczących bezpieczeństwa i obrony

W kwestii bezpieczeństwa urządzenia kosmiczne są zarówno narzędziem, jak i przedmiotem działań. Jako narzędzie, mogą one służyć bezpieczeństwu i obronie Unii Europejskiej, zaś będąc przedmiotem działań, muszą być chronione.

2.3.1. Komponent „S” – bezpieczeństwo (ang. „security”) – programu GMES

W trakcie siódmego posiedzenia Rady ds. Przestrzeni Kosmicznej w listopadzie 2010 r. zalecono, „by w ramach programu GMES dodatkowo rozważono sposoby zaspokojenia specyficznych potrzeb polityk bezpieczeństwa oraz usług przeznaczonych w szczególności do celów nadzoru morskiego, kontroli granicznej i wspierania działań zewnętrznych UE”.

Komponent „S” programu GMES należy zatem wzmocnić. Obecnie trwa okres refleksji mający doprowadzić do określenia, w jaki sposób nowe osiągnięcia w zakresie technologii kosmicznych mogą przyczynić się do znalezienia skutecznych rozwiązań w dziedzinie kontroli granic, wsparcia działań zewnętrznych UE, nadzoru morskiego, nagłych wypadków o złożonym charakterze, pomocy humanitarnej, obrony cywilnej itp.

Program GMES jest co prawda programem o przeznaczeniu cywilnym, jednak należałoby określić wkład, jaki istniejące możliwości obserwacji o podwójnym zastosowaniu (cywilnym i wojskowym) mogą wnieść do programu GMES, zwłaszcza do systematycznego monitorowania wielkich przestrzeni geograficznych lub taktycznego monitorowania mniejszych przestrzeni. Aby spełnić wymogi misji bezpieczeństwa, koniecznie jest wprowadzenie różnych technologii kosmicznych zapewniających właściwą rozdzielczość oraz skrócenie czasu reakcji.

2.3.2. Wymiar polityki kosmicznej dotyczący bezpieczeństwa

Podczas siódmego posiedzenia Rady ds. Przestrzeni Kosmicznej uznano „wyrastające z traktatu lizbońskiego zwiększone zaangażowanie UE w kwestie bezpieczeństwa i obrony oraz utworzenie Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (ESDZ)”. Rada ds. Przestrzeni Kosmicznej zwróciła się do Komisji Europejskiej i Rady UE, którą wspiera EAO (Europejska Agencja Obrony), by wraz z państwami członkowskimi i ESA „zbadały możliwości wsparcia obecnych i przyszłych potrzeb w zakresie zdolności do zarządzania kryzysowego poprzez zapewnienie opłacalnego dostępu do takiego potencjału kosmicznego i takich usług kosmicznych, które byłyby silne, bezpieczne i elastyczne [...], z pełnym wykorzystaniem w odpowiedni sposób synergii powstającej w związku z podwójnym zastosowaniem”. Rada ds. Przestrzeni Kosmicznej zwróciła się również do Komisji Europejskiej i Rady UE o zaproponowanie w niezbędnych przypadkach strategicznych rozwiązań.

Państwa członkowskie mają duże możliwości. Uznały one również europejski wymiar przestrzeni kosmicznej na rzecz bezpieczeństwa oraz obrony, uruchamiając projekt MUSIS (wielonarodowy system nadzoru, rozpoznania i obserwacji satelitarnej). W duchu wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony potrzeby Unii Europejskiej w kwestii bezpieczeństwa można by zaspokoić przez skoordynowane zastosowanie możliwości krajowych bądź poprzez stworzenie możliwości wspólnych.

Aby móc organizować misje bezpieczeństwa bez konieczności korzystania z infrastruktury i usług państw trzecich, a także by zapewnić ciągłość misji rozpoczętych przez państwa członkowskie, Unia powinna rozpocząć rozmowy z tymi państwami w celu rozważenia różnych opcji. W ramach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony Unia mogłaby przede wszystkim koordynować infrastruktury krajowe na warunkach określonych wspólnie z państwami członkowskimi, do których infrastruktury te należą, oraz określić potrzeby dodatkowe, aby lepiej spełniać wymogi operacyjne w zarządzaniu sytuacjami kryzysowymi i interwencjami zewnętrznymi. Aby spełniać te wymogi, Unia mogłaby wziąć udział w budowaniu nowej infrastruktury. W przemyśleniach na ten temat należy również wziąć pod uwagę możliwość zastosowania infrastruktury komercyjnej do celów misji bezpieczeństwa.

Podejście to należy kontynuować z uwzględnieniem polityk pokrewnych prowadzonych przez Unię i państwa członkowskie, takich jak polityka bezpieczeństwa i nadzoru morskiego.

2.3.3. Zapewnienie bezpieczeństwa infrastruktury kosmicznej

Infrastruktura kosmiczna ma znaczenie kluczowe. Od niej zależą usługi zasadnicze dla prawidłowego funkcjonowania naszych społeczeństw i gospodarek oraz dla bezpieczeństwa obywateli. Musi ona być chroniona, przy czym jej ochrona jest ważnym zadaniem Unii Europejskiej, którego istota wykracza poza ochronę interesów właścicieli satelitów.

Urządzenia te są narażone na uszkodzenie lub zniszczenie w wyniku zjawisk naturalnych, takich jak promieniowanie słoneczne lub uderzenie asteroidy, lub przez zderzenie z innymi urządzeniami kosmicznymi lub ich odpadami. Ich właściwemu funkcjonowaniu zagrażają też zakłócenia elektromagnetyczne, wywołane celowo lub powstałe przypadkowo.

Niektóre państwa członkowskie mają możliwości przeciwdziałania wymienionym zagrożeniom. Są one jednak niewystarczające ze względu na ich ograniczenia techniczne i brak odpowiednich mechanizmów koordynacji. Z tego względu, aby zapewnić ochronę swych urządzeń kosmicznych, Unia Europejska jest uzależniona od możliwości i dobrej woli państw trzecich.

Już w 2008 r. podczas piątego posiedzenia Rady ds. Przestrzeni Kosmicznej potwierdzono, że Europa „musi rozwijać europejskie zdolności pozwalające jej monitorować i nadzorować swoją infrastrukturę kosmiczną i odpady kosmiczne”. W trakcie tego posiedzenia potwierdzono również potrzebę odegrania przez Unię czynnej roli w uruchomieniu systemu monitorowania SSA (ang. „Space Situational Awareness” – systemu informacji na temat sytuacji w przestrzeni kosmicznej) oraz mechanizmów zarządzania tym systemem.

Do uruchomienia tego systemu potrzebne jest zgromadzenie istniejących możliwości i zdobycie brakujących elementów, a także jego konserwacja i właściwe nim sterowanie. Jak przypomniano w komunikacie w sprawie polityki przemysłowej, „Unia powinna określić zasady organizacji takiego systemu i zarządzania nim, uwzględniając jego dwoisty charakter i potrzebę zapewnienia jego trwałej eksploatacji”. Organizację systemu SSA można oprzeć na strukturze, która wymaga określenia, uwzględniającej poziom i stopień udziału każdego państwa członkowskiego oraz innych jednostek zaangażowanych w prace tego systemu, pod kątem zadań do spełnienia i narzuconych ograniczeń.

2.4. Badanie przestrzeni kosmicznej

Już w 2008 r. Rada ds. Przestrzeni Kosmicznej podkreśliła w swej rezolucji, że „Europa musi wypracować wspólną wizję i długoterminowy strategiczny plan badań przestrzeni kosmicznej, zapewniający jej kluczową pozycję, a więc bazujący na dziedzinach, w których osiąga ona wybitne wyniki”. Działanie Unii Europejskiej pozwoliłoby na zacieśnienie powiązań między badaniem przestrzeni kosmicznej a wyzwaniami społecznymi i gospodarczymi, grupując interesy różnych państw członkowskich na rzecz zapewnienia bardziej wydajnego wykorzystania zasobów wewnątrz UE. Badanie przestrzeni kosmicznej ma wymiar polityczny, który wykracza poza cele czysto naukowe i rozwojowe.

Europa jest uznanym partnerem ze względu na swoje kompetencje i niezawodność w sektorze kosmicznym, jednak nie wykorzystuje ona w pełni swego potencjału ze względu na pewne rozproszenie swoich możliwości i niewystarczające powiązania między badaniem przestrzeni kosmicznej i wyzwaniami politycznymi, gospodarczymi i społecznymi.

W wyniku konsultacji z udziałem Unii, ESA, państw członkowskich tych organizacji oraz partnerów międzynarodowych zidentyfikowano cztery tematy priorytetowe: technologie kluczowe, Międzynarodową Stację Kosmiczną (MSK), dostęp do przestrzeni kosmicznej oraz stworzenie międzynarodowego forum wysokiego szczebla.

Mówiąc konkretnie, Unia powinna określić i wspierać rozwój technologii koniecznych do badania przestrzeni kosmicznej, szczególnie w dziedzinach związanych z energią, zdrowiem i recyklingiem (wsparciem życia w środowisku odosobnionym). Dziedziny te niekoniecznie należą do samego sektora kosmicznego, zatem warto by propagować tworzenie powiązań tego sektora z dziedzinami spoza obszaru kosmicznego, tak aby obywatele mogli na tym bezpośrednio skorzystać.

Unia mogłaby również rozważyć możliwości współpracy z MSK, aby zapewnić udział wszystkich państw członkowskich w tym przedsięwzięciu.

Niezależny dostęp Unii Europejskiej do przestrzeni kosmicznej jest uwarunkowany posiadaniem przez nią większego potencjału europejskiego, tak aby mogła ona prowadzić niezależne misje z portu kosmicznego w Kourou.

Ważne jest także stworzenie międzynarodowej platformy wysokiego szczebla, aby określić obszary badań kosmicznych otwarte na współpracę międzynarodową, wzmocnić wymiar polityczny dialogu międzynarodowego na temat badania przestrzeni kosmicznej oraz wspierać współpracę z państwami trzecimi. Na tej platformie Unia Europejska mogłaby odegrać rolę koordynatora działań europejskich.

3. Konkurencyjność: przestrzeń kosmiczna jako nieodłączna część strategii „Europa 2020”

3.1. Polityka przemysłu kosmicznego w służbie konkurencyjności

W myśl art. 189 TFUE Unia opracowuje politykę kosmiczną, aby propagować, między innymi, konkurencyjność przemysłu. Przemysł kosmiczny – produkcja i wynoszenie obiektów na orbitę, ich obsługa, produkty i usługi kosmiczne – to siła napędowa wzrostu oraz innowacyjności. Branża ta oferuje miejsca pracy dla fachowców oraz potencjał handlowy dla innowacyjnych produktów i usług nawet poza sektorem kosmicznym.

Przemysł kosmiczny jest sektorem strategicznym ze względu na rosnące uzależnienie społeczeństwa od infrastruktury oraz produktów i usług kosmicznych, zarówno cywilnych, jak i wojskowych. Branża ta odznacza się wysoką koncentracją oraz niewielkim udziałem małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP). Podobnie do sytuacji innych mocarstw kosmicznych, przemysł kosmiczny w Europie zależy w dużej mierze od zamówień publicznych. Musi on także radzić sobie z coraz silniejszą konkurencją na rynku światowym.

Na rynku tym komunikacja satelitarna zajmuje szczególne miejsce, gdyż zamówienia z nią związane zapewniają intensywną działalność sektorowi wynoszenia na orbitę, przyczyniając się tym samym do niezależnego dostępu do przestrzeni kosmicznej dla Unii Europejskiej i jej państw członkowskich, które w zakresie swoich programów uzależnione są od możliwości wynoszenia po przystępnej cenie.

Komisja uważa, że w perspektywie krótkoterminowej konieczne jest opracowanie, w ścisłej współpracy z ESA i państwami członkowskimi, polityki przemysłu kosmicznego pod kątem specyficznych potrzeb każdego podsektora. Głównymi celami tej polityki byłyby: trwały i zrównoważony rozwój całości bazy przemysłowej, w tym MŚP, większa konkurencyjność na świecie, niezależność podsektorów strategicznych, takich jak sektor wynoszenia na orbitę, zasługujący na szczególną uwagę, oraz rozwój rynku produktów i usług kosmicznych.

W tym celu Unia Europejska, państwa członkowskie i ESA powinny wykorzystywać swoje możliwości w sposób skoordynowany.

W ramach programów kosmicznych Unii trzeba będzie lepiej wykorzystywać europejskie ramy prawne dotyczące zwłaszcza wymiany handlowej oraz instrumenty finansowe, aby wspierać badania i innowacje i określić najwłaściwszy rodzaj procedury zamówień publicznych oraz kryteria udzielenia zamówienia obowiązujące w przypadku, gdy Unia Europejska uczestniczy w finansowaniu. Będzie można również rozważyć możliwość przyjęcia przepisów szczegółowych w ramach konkretnych aktów prawnych.

3.2. Pobudzanie badań i innowacji

Chcąc uzyskać niezależność i zbudować konkurencyjny przemysł kosmiczny, Europa potrzebuje solidnej bazy technologicznej. Musi ona także stworzyć potencjał konieczny do zaspokojenia potrzeb długoterminowych przez prowadzenie podstawowych badań naukowych w dziedzinie kosmicznej. Z tego względu decydujące znaczenie ma rozwój kluczowych technologii generycznych, szczególnie materiałów zaawansowanych technologiczne i nanotechnologii.

Należy skupić inwestycje na podniesieniu poziomu europejskich badań naukowych. Aby uzupełnić istniejące braki, trzeba będzie wspierać badania naukowe w dziedzinie technologii kluczowych (koniecznych w celu uzyskania niezależności strategicznej sektora) oraz w zakresie technologii przełomowych, prowadzących do znacznego postępu technologicznego, co obejmuje prowadzenie badań naukowych umożliwiających badanie przestrzeni kosmicznej. Badania naukowe prowadzone przez Unię, które są podstawą realizacji tych celów, zostaną zawarte w wniosku w sprawie wspólnych ram strategicznych finansowania badań naukowych i innowacji.

Duża część spodziewanych zysków z inwestycji w przemysł kosmiczny, zarówno w samym sektorze kosmicznym, jak i poza nim, związana jest z ich działaniem pobudzającym innowacje. Polityka kosmiczna może w decydujący sposób przyczynić do realizacji idei Unii innowacji. Już podczas szóstego posiedzenia Rady ds. Przestrzeni Kosmicznej w maju 2009 r. podkreślono „potrzebę zmobilizowania działających obecnie mechanizmów wspierania innowacji na szczeblu europejskim, krajowym i regionalnym oraz rozważenia nowych instrumentów wsparcia”. Uruchomienie tych mechanizmów pozwoli na podniesienie wartości powstającej infrastruktury dzięki pobudzaniu rynku produktów i usług pochodnych programu Galileo/EGNOS i GMES, jak również rynku telekomunikacji. Wyznaczenie ambitnych celów dla działalności kosmicznej pobudzi z kolei innowacje.

3.3. Satelity telekomunikacyjne w służbie innowacji

Branża satelitów telekomunikacyjnych jest sektorem kluczowym dla przemysłu kosmicznego. Wytwarza ona bowiem największą część dochodów przemysłu kosmicznego, zarówno w Europie, jak i na świecie[7].

Satelity te umożliwiają dostęp do szerokiego zakresu usług o charakterze gospodarczym i społecznym, takich jak szerokopasmowy dostęp do internetu, radio i telewizja, oraz poprawę jakości transportu, a także rozwój usług dla ludności w dziedzinie bezpieczeństwa publicznego, reagowania na nagłe wypadki, usług zdrowotnych i usług świadczonych w domu. Mogą one tym samym odegrać znaczącą rolę w realizacji celu Europejskiej agendy cyfrowej, jakim jest zapewnienie podstawowego szerokopasmowego dostępu do internetu wszystkim Europejczykom do 2013 r., oraz przyczynić się do zagwarantowania obywatelom europejskim dostępu o przepustowości 30 Mb/s do 2020 r. Komunikacja satelitarna może przyczynić się do zapewnienia łączy o dużej szybkości przesyłania danych zwłaszcza w europejskich regionach wiejskich i trudno dostępnych. Działania te prowadzi się równolegle z realizacją programów GMES i Galileo.

Zaawansowane technologie opracowane na użytek satelitów telekomunikacyjnych można również wykorzystać w produktach i usługach związanych z nawigacją i obserwacją Ziemi. W szczególności ponowne wykorzystanie informacji sektora publicznego okazało się kluczowym czynnikiem pobudzającym oferowanie obywatelom nowych usług. Przykładowo w dziedzinie bezpieczeństwa działanie ogólnoeuropejskiego systemu szybkiego powiadamiania o wypadkach drogowych (eCall) jest uzależnione od możliwości dokładnej lokalizacji pojazdów, dzięki której system ten przyczyni się do zmniejszenia liczby ofiar śmiertelnych i obrażeń w wyniku wypadków. Aby wspierać postęp technologiczny w Europie w dziedzinie komunikacji satelitarnej, należy kontynuować badania naukowe w tym obszarze na szczeblu europejskim z uwzględnieniem korzyści dla innych sektorów powiązanych. Dostępność odpowiedniego widma radiowego będzie wreszcie konieczna dla zapewnienia możliwości operacyjnych infrastruktury kosmicznej i wsparcia realizacji celów Europejskiej agendy cyfrowej i europejskiej polityki kosmicznej. Konieczne jest uwzględnienie tego faktu w ramach istniejących programów i w trakcie opracowywania nowych europejskich inicjatyw kosmicznych.

4. Międzynarodowy wymiar polityki kosmicznej Unii

W kwestiach związanych z przestrzenią kosmiczną współpraca międzynarodowa jest nieodzowna. Coraz częściej zdarza się, że państwa działające w pojedynkę nie są już w stanie zrealizować przedsięwzięć kosmicznych, a w wielu przypadkach działania te można skutecznie przeprowadzić wyłącznie przez połączenie możliwości technicznych i finansowych. Współpraca międzynarodowa powinna również posłużyć jako platforma dla promocji europejskich technologii i usług kosmicznych, przyczyniając się do wzmocnienia pozycji tego strategicznego sektora. Międzynarodowa współpraca w zakresie działalności kosmicznej powinna również umożliwić promocję wartości europejskich za pośrednictwem projektów związanych z przestrzenią kosmiczną w dziedzinie ochrony środowiska, zmiany klimatu, zrównoważonego rozwoju i pomocy humanitarnej. Dlatego też Unia Europejska będzie kontynuować oraz intensyfikować swój dialog w zakresie działalności kosmicznej, w ścisłej współpracy z ESA, z partnerami strategicznymi, jakimi są Stany Zjednoczone i Rosja, w celu intensywnego współdziałania. Celem tego dialogu jest wskazanie obszarów, w których widoczne jest wzajemne zainteresowanie współpracą; obejmują one szeroki zakres działalności, w tym obserwację Ziemi i nauki o Ziemi, globalne systemy nawigacji satelitarnej (GNSS), naukę o wszechświecie i badanie kosmosu. Unia Europejska zaproponuje także rozpoczęcie dialogu (jego zakres i cele będą przedmiotem odpowiednich ustaleń dwustronnych) z innymi mocarstwami kosmicznymi, również z tymi, które dopiero powstają, w szczególności z Chińską Republiką Ludową. Co do tego państwa, Unia Europejska będzie się też starała rozwiązać w sposób konstruktywny zawieszone dotychczas kwestie współpracy i podziału częstotliwości w dziedzinie nawigacji satelitarnej.

Unia Europejska powinna starać się o pełniejsze włączenie kwestii kosmicznych do swej polityki zewnętrznej. Pragnie ona przede wszystkim udostępnić swoją wiedzę fachową oraz infrastrukturę Afryce oraz zacieśnić aktualną współpracę. Dane pochodzące z obserwacji Ziemi lub z innych systemów satelitarnych są kluczowe dla tego kontynentu, szczególnie w dziedzinie bezpieczeństwa transportu, kartografii, gospodarki wodnej i śródlądowych dróg wodnych, zasobów żywnościowych i surowców, bioróżnorodności, użytkowania gruntów, przeciwdziałaniu wylesianiu i pustynnieniu. Nawiązano już intensywną współpracę w zakresie produktów i usług kosmicznych w ramach partnerstwa UE-Afryka na rzecz nauki, społeczeństwa informacyjnego i przestrzeni kosmicznej. Podczas siódmego posiedzenia Rady ds. Przestrzeni Kosmicznej nalegano na „niezwłoczne podjęcie decyzji o realizacji priorytetowych zadań związanych z planem działania na rzecz GMES i Afryki”. Rada ds. Przestrzeni Kosmicznej zwróciła się również do Komisji Europejskiej o prowadzenie wraz z Komisją Unii Afrykańskiej prac nad zwiększeniem dostępnych środków oraz określenie możliwych sposobów uruchomienia w Afryce infrastruktury podobnej do infrastruktury związanej z programem EGNOS. Jeżeli chodzi o ten ostatni program, w czasie szczytu Europa-Afryka w listopadzie 2010 r. zatwierdzono plan działania, w którym przewidziano przede wszystkim przydzielenie personelu dla jednostki zarządzającej afrykańskim programem GNSS, szkolenie ekspertów z Afryki oraz budowę początkowej infrastruktury i rozpoczęcie pierwszych działań.

Unia Europejska będzie nadal wspierać starania wspólnoty międzynarodowej na rzecz zwiększenia bezpieczeństwa, niezawodności i trwałości działań prowadzonych w przestrzeni kosmicznej, szczególnie przez swoją propozycję kodeksu postępowania dotyczącego działalności w przestrzeni kosmicznej.

Ze względu na kompetencje kosmiczne Unii jej udział w gremiach międzynarodowych zyska również na znaczeniu. Jeśli natomiast chodzi o obserwację Ziemi, Europa jest bardzo zaangażowana w realizację międzynarodowej inicjatywy GEOSS (ang. „Global Earth Observation System of Systems” – Globalna Sieć Systemów Obserwacji Ziemi). Komisja będzie nadal podejmować wysiłki niezbędne do wprowadzenia w Europie zasad podziału danych pochodzących z obserwacji Ziemi, w formie, w której zostały one zatwierdzone przez członków inicjatywy GEOSS.

5. Działanie na rzecz zarządzania dostosowanego do potrzeb

Rosnące zaangażowanie Unii w europejską politykę kosmiczną łączy się ze zwiększeniem interakcji między różnymi podmiotami tego sektora. Unia powinna zatem wzmocnić współpracę z państwami członkowskimi, dokonać przeglądu swoich stosunków z ESA i starać się o możliwie najlepsze zarządzanie programami.

5.1. Wzmocnienie współpracy z państwami członkowskimi

Kompetencje dzielone w zakresie działalności kosmicznej nadane Unii Europejskiej w TFUE idą w parze ze ściślejszym partnerstwem z państwami członkowskimi w postaci dialogu na temat niezbędnych polityk oraz koordynacji. Jest to tym bardziej konieczne, że kompetencje Unii Europejskiej nie wykluczają korzystania państw członkowskich z ich własnych kompetencji.

Poziom zaangażowania państw członkowskich, ich budżet i możliwości techniczne są różne. Większość z nich postrzega działalność kosmiczną przede wszystkim jako działalność naukową. Czyni się wysiłki na rzecz komplementarności i synergii, jednak ich efekty są niezadowalające.

Pragnieniem Unii Europejskiej jest wzmocnienie politycznego wymiaru przestrzeni kosmicznej. Na podstawie art. 189 Traktatu Unia Europejska jest upoważniona i wyposażona do koordynacji działań jej państw członkowskich oraz do zapewnienia większej komplementarności. W tym celu konieczne jest zacieśnienie współpracy między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi. Ważne jest również, aby każde nowe działanie opierało się na istniejącym potencjale i prowadziło jednocześnie do wskazania nowych potrzeb.

Niedawne zmiany instytucjonalne są pierwszą oznaką zacieśnionej współpracy, która powinna doprowadzić do spójności celów politycznych przy poszanowaniu kompetencji każdego państwa członkowskiego Unii. Współpraca ta zacieśni związki między polityką kosmiczną Unii a innymi politykami, które wykorzystują potencjał kosmiczny Unii lub państw członkowskich, np. politykami transportu, ochrony środowiska i innowacji.

5.2. Ku zmianie stosunków między Unią Europejską a ESA

Zgodnie z art. 189 TFUE „Unia ustanawia odpowiednie stosunki z Europejską Agencją Kosmiczną”. Rosnące zaangażowanie Unii Europejskiej w przestrzeni kosmicznej wymaga przeglądu jej stosunków z ESA i stopniowe dostosowanie działania Agencji w celu wykorzystania możliwości obu organizacji.

Wymiar polityczny w kwestiach kosmicznych oznacza, że europejskie działania nie mogą być motywowane wyłącznie lub głównie względami technicznymi czy naukowymi. Ze swej strony Unia stara się zidentyfikować i zgromadzić potrzeby użytkowników, aby sprawić, by potencjał kosmiczny w pełni zadowalał potrzeby europejskich obywateli. Komisja ma w tych staraniach swój wkład, szczególnie przez regularne kontakty między jej służbami a różnymi zainteresowanymi stronami.

W celu zaspokojenia potrzeb użytkowników stworzono jednostki operacyjne w różnych dziedzinach takich jak meteorologia operacyjna (EUMETSAT – organizacja wywodząca się z ESA). Komisja powinna zacieśnić współpracę z tymi jednostkami, przy czym mogłaby ona skorzystać z ich możliwości przy realizacji programów Galileo i GMES.

Wdrażając programy dla swoich państw członkowskich, ESA dysponuje niebagatelnymi możliwościami technicznymi oraz zarządczymi i mogłaby wesprzeć budowę nowej infrastruktury kosmicznej, czy to w ramach programów międzyrządowych, czy tych finansowanych przez Unię.

W samej ESA trwa okres refleksji na temat jej własnej przyszłości. Nie przesądzając o wnioskach z tego procesu, Komisja Europejska uważa, że zmiany roli głównych podmiotów europejskich w zakresie działalności kosmicznej powinny doprowadzić do pragmatycznej ewolucji w ESA, z uwzględnieniem funkcji Agencji i Unii w dziedzinie badań, finansowania i możliwości operacyjnych.

Z punktu widzenia Komisji ESA powinna ewoluować w stronę takiego modelu organizacyjnego, który pozwoli na współistnienie w tej samej strukturze programów wojskowych i cywilnych, a także formy „międzyrządowej” i „unijnej”. W kwestii realizacji programów Galileo i GMES ESA jest już zobowiązana do przestrzegania przepisów Unii Europejskiej. Powinna ona nadal zacieśniać współpracę z Unią i budować w miarę potrzeb struktury zarządcze przeznaczone wyłącznie dla programów unijnych.

Ten model organizacyjny powinien być elastyczny, tak aby mógł być dostosowywany pod kątem zasobów finansowych, które różne podmioty pozyskają przy realizacji przyszłych programów. Model ten powinien również odznaczać się zmienną geometrią, pozwalającą Szwajcarii i Norwegii na uczestnictwo w określonych programach, a jednocześnie na ograniczony udział niektórych państw członkowskich.

Zmiany te pociągną za sobą po pewnym czasie konieczność przeglądu umowy ramowej między Unią a ESA. Z uwagi zwłaszcza na międzynarodowe zobowiązania Unii trzeba będzie prawdopodobnie dokonać wyboru między tymi zmianami, również z uwzględnieniem ich wpływu na obowiązujące ramy prawne.

5.3. Lepsza koordynacja programów kosmicznych i zarządzanie nimi

Zarządzanie programami kosmicznymi jest w chwili obecnej rozczłonkowane, a inwestycje instytucjonalne wzajemnie odseparowane. Wielość zainteresowanych stron – do których należą państwa członkowskie jako członkowie agencji kosmicznych, ESA, EUMETSAT, Unia Europejska – utrudnia optymalną organizację procesu decyzyjnego i ogranicza skuteczność wdrażania decyzji.

Intencją Komisji jest zaproponowanie lepszego planu działań kosmicznych na rzecz zwiększonej koordynacji prac komitetów programowych (np. programów Galileo lub GMES) i, ogólnie rzecz biorąc, lepszej koordynacji działań różnych podmiotów, aby w spójny sposób zaspokajać potrzeby użytkowników i obywateli oraz właściwie i skutecznie zarządzać zasobami publicznymi.

6. Ku europejskiemu programowi kosmicznemu

Artykułem 189 Traktatu z Lizbony ustanowiono rozszerzone ramy prawne dla Unii, które pozwalają na opracowanie oddzielnego europejskiego programu kosmicznego, uzupełniającego jednocześnie działania sektorowe opierające się na innych artykułach Traktatu bądź na innych aktach prawnych.

Komisja bada obecnie możliwość przedstawienia wniosku w sprawie takiego programu w 2011 r. Uwzględniając reakcje na niniejszy komunikat, opracuje ona ostatecznie swoją strategię, która znajdzie się w czerwcowym wniosku w sprawie najbliższych wieloletnich ram finansowych.

7. Podsumowanie

Artykuł 189 TFUE stworzył nowe perspektywy dla opracowania strategii Unii w zakresie przestrzeni kosmicznej. Komisja wskazała natomiast w niniejszym komunikacie konkretne opcje w tej dziedzinie. Przedkłada ona zatem ten dokument w celu wydania opinii na jego temat przez Radę, Parlament Europejski, a także organy doradcze Unii. Opinia ta jest niezbędnym etapem w opracowywaniu tej strategii oraz środków koniecznych do jej realizacji.

[1] „EUROPA 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu”, COM(2010) 2020.

[2] „Zintegrowana polityka przemysłowa w erze globalizacji. Konkurencyjność i zrównoważony rozwój na pierwszym planie”, COM(2010) 614.

[3] Ang. „European Space Agency”. Członkami Agencji jest 18 państw członkowskich, z czego dwa – Norwegia i Szwajcaria – nie są państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Kanada, Polska, Rumunia i Węgry współpracują przy realizacji niektórych projektów ESA.

[4] Wyniki prac Rady ds. Konkurencyjności z dnia 21 i 22 maja 2007 r., rezolucja w sprawie europejskiej polityki kosmicznej, DS 417/07.

[5] Rezolucja Parlamentu Europejskiego z listopada 2008 r., w której przyjęto europejską politykę kosmiczną i zaapelowano o opracowanie konkretnych działań na rzecz realizacji czterech wskazanych priorytetów, do których należy przeciwdziałanie zmianie klimatu, bezpieczeństwo, innowacyjność i badania przestrzeni kosmicznej.

[6] Rozporządzenie (UE) nr 911/2010 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 września 2010 r., Dz.U. L 276 z 20.10.2010, s. 1.

[7] Satelity telekomunikacyjne stanowią ponad 60 % obrotów przemysłu kosmicznego. 90 % satelitów wyniesionych na orbitę przez Ariane 4 i 5 to satelity komunikacyjne.