KOMISJA EUROPEJSKA Strasburg, dnia 19.10.2021 COM(2021) 644 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Komunikat w sprawie polityki rozszerzenia UE w 2021 r. {SWD(2021) 288 final} - {SWD(2021) 289 final} - {SWD(2021) 290 final} - {SWD(2021) 291 final} - {SWD(2021) 292 final} - {SWD(2021) 293 final} - {SWD(2021) 294 final}



I. WSTĘP W niniejszym komunikacie podsumowano rozwój sytuacji od czasu przyjęcia ostatniego pakietu „rozszerzenie” w październiku 2020 r. Przeanalizowano w nim postępy poczynione przez kraje Bałkanów Zachodnich i Turcję, napotkane wyzwania i reformy, którymi należy się zająć, a także przedstawiono wnioski i zalecenia na najbliższy okres. Uwzględniono przy tym szczególne okoliczności, w tym pandemię COVID-19, które wpłynęły na rozwój sytuacji w UE i w regionie. Szczyt UE – Bałkany Zachodnie, który odbył się dnia 6 października 2021 r., stanowił ważny sygnał dla Bałkanów Zachodnich potwierdzający, że ich przyszłość leży w Unii Europejskiej. Zdecydowane, strategiczne zaangażowanie UE w regionie znalazło odzwierciedlenie w szeregu kluczowych działań przynoszących wymierne korzyści obywatelom Bałkanów Zachodnich, począwszy od stałego wsparcia działań podejmowanych w reakcji na COVID-19, a skończywszy na zobowiązaniu do zapewnienia znacznych środków w ramach planu gospodarczo-inwestycyjnego w celu wsparcia długoterminowego rozwoju i trwałej odbudowy gospodarki tego regionu. Przywódcy postanowili zacieśnić współpracę w wielu dziedzinach, w tym w dziedzinie bezpieczeństwa, i zobowiązali się do organizowania szczytów UE – Bałkany Zachodnie jako regularnych wydarzeń. Pandemia COVID-19 silnie uderzyła w Bałkany Zachodnie w drugiej połowie 2020 r. i na początku 2021 r. Pierwotny unijny pakiet przewidywał wsparcie na rzecz obywateli i przedsiębiorstw na Bałkanach Zachodnich w kwocie ponad 3,3 mld EUR ; kwotę tę zwiększono następnie w planie gospodarczo-inwestycyjnym o kolejne 9 mld EUR w ramach Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA) na wsparcie odbudowy społeczno-gospodarczej regionu. Ma to z założenia wygenerować dodatkowe potencjalne inwestycje na kwotę 20 mld EUR. Wszyscy partnerzy z Bałkanów Zachodnich przystąpili do programu COVAX, na który UE, działając jako Drużyna Europy, przeznaczyła jak dotąd ponad 3 mld EUR. COVAX zapewnia uczestniczącym partnerom dostęp do bezpiecznych i skutecznych szczepionek przeciwko COVID-19 po wynegocjowanej cenie. Oprócz bardzo znacznego wsparcia na rzecz COVAX Unia Europejska przeznaczyła 70 mln EUR na dotacje dla Bałkanów Zachodnich przede wszystkim na szczepionki zakupione przez UE udostępniane w ramach odsprzedaży. Na początek, w okresie od maja do sierpnia 2021 r., przy wsparciu Austrii dostarczono 650 000 dawek, po czym kilka państw członkowskich przekazało nieodpłatnie kolejne porcje dawek w ramach Drużyny Europy. Ogółem UE i jej państwa członkowskie przekazały Bałkanom Zachodnim 2,9 mln dawek szczepionek. Dzięki Unijnemu Mechanizmowi Ochrony Ludności dostarczono szczepionki i materiały medyczne z państw członkowskich oraz z zapasów medycznych w ramach rescEU utrzymywanych na wypadek sytuacji nadzwyczajnej. UE będzie w dalszym ciągu wspierać plany szczepień wszystkich partnerów, aby pomóc osiągnąć do końca 2021 r. wskaźniki wyszczepienia zbliżone do średniej unijnej. Ze względu na europejską perspektywę Bałkanów Zachodnich UE w dalszym ciągu traktuje kraje tego regionu jako uprzywilejowanych partnerów – włącza je do unijnych mechanizmów i instrumentów, w tym posiedzeń Komitetu ds. Bezpieczeństwa Zdrowia, wspólnego udzielania zamówień na medyczne środki przeciwdziałania, Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności, Funduszu Solidarności, pomocy konsularnej w procesie repatriacji i nie obejmuje ich tymczasowymi unijnymi ograniczeniami wywozowymi dotyczącymi sprzętu medycznego. Ponadto Bałkany Zachodnie mogą wykorzystać dotacje udzielone na zakup szczepionek także do pokrycia kosztów związanych z wypełnieniem wymogów technicznych w celu pełnego dostosowania się do systemu unijnego cyfrowego zaświadczenia COVID. Republika Macedonii Północnej zakończyła to dostosowanie w sierpniu, a Republika Albanii – na początku września. Uczestnictwo w systemie unijnego cyfrowego zaświadczenia COVID ułatwi podróże między Bałkanami Zachodnimi a UE oraz pomoże regionowi łagodzić gospodarcze i społeczne skutki pandemii. Aby umożliwić współpracę i okazać solidarność z Turcją w obliczu pandemii COVID-19, natychmiast po jej wybuchu wdrożono pierwsze środki reakcji finansowane przez UE. Jak dotąd Unia Europejska uruchomiła finansowanie unijne na kwotę ponad 105 mln EUR z przeznaczeniem na zapobieganie COVID-19 i leczenie tej choroby oraz na łagodzenie skutków gospodarczych i społecznych pandemii. W szczególności w ramach Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji wyasygnowano około 64 mln EUR na zaspokojenie potrzeb uchodźców, jakie pojawiły się w związku z COVID-19. Turcja była jednym z pierwszych krajów, które włączono do systemu unijnego cyfrowego zaświadczenia COVID, co umożliwiło wzajemne uznawanie zaświadczeń w UE i w Turcji. W sierpniu 2021 r. Turcja wystąpiła o uruchomienie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności, zwracając się o udostępnienie statków powietrznych do walki z pożarami, które wybuchły w regionach przybrzeżnych Morza Egejskiego i Morza Śródziemnego. Przegląd najważniejszych wydarzeń Czarnogóra i Serbia wyraziły zgodę na stosowanie zmienionej metodyki z 2020 r. określonej w komunikacie Komisji pt. „Usprawnienie procesu akcesyjnego – wiarygodna perspektywa członkostwa w UE dla państw regionu Bałkanów Zachodnich” . Zgodę tę zatwierdzono na pierwszych politycznych konferencjach międzyrządowych z udziałem tych krajów w dniu 22 czerwca 2021 r., co świadczy o tym, że UE jest zdecydowana poczynić postępy w negocjacjach akcesyjnych. Na pierwszej konferencji międzyrządowej z udziałem Czarnogóry, na której obowiązywała zmieniona metodyka, zapewniono sterowanie polityczne dotyczące przyspieszenia prac w celu spełnienia kryteriów pośrednich w zakresie praworządności, co jest kolejnym ważnym etapem niezbędnym do osiągnięcia postępów w negocjacjach akcesyjnych. Na pierwszej konferencji międzyrządowej z udziałem Serbii, na której obowiązywała zmieniona metodyka, wyznaczono drogę do otwarcia klastrów w oparciu o oczekiwane postępy tego kraju, w szczególności w zakresie reform w dziedzinie praworządności. Zgodnie ze zmienioną metodyką w konkluzjach i zaleceniach zawartych w niniejszym komunikacie Komisja ocenia ogólną równowagę w ramach negocjacji akcesyjnych z Czarnogórą i Serbią oraz proponuje dalsze działania dla każdego z tych krajów. Następne konferencje międzyrządowe powinny się odbyć po opublikowaniu niniejszego rocznego pakietu sprawozdań i późniejszych konkluzji Rady. Z zastrzeżeniem osiągnięcia porozumienia w Radzie, konferencje te będą stanowić forum, na którym będzie następowało otwieranie klastrów, będzie prowadzony dialog polityczny na temat reform, dokonywane będą podsumowania ogólnego procesu akcesyjnego i przyjmowane będą plany na kolejny rok, w tym dotyczące otwarcia i zamknięcia kolejnych klastrów i rozdziałów oraz ewentualnych środków naprawczych. Jeżeli chodzi o ramy negocjacyjne z Macedonią Północną i Albanią, istotne jest, aby państwa członkowskie UE niezwłocznie zakończyły rozmowy oraz aby pierwsze konferencje międzyrządowe z tymi krajami odbyły się jak najszybciej podczas prezydencji słoweńskiej. Macedonia Północna utrzymuje stałe i zdecydowane tempo wdrażania unijnych reform, zwłaszcza w kluczowych obszarach, takich jak praworządność, w tym w dziedzinie walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną. Kraj ten nadal spełnia warunki zorganizowania pierwszej konferencji międzyrządowej. Rozwiązanie nierozstrzygniętych kwestii dwustronnych między Bułgarią a Macedonią Północną powinno być kwestią priorytetową. Postępy Albanii w reformie ordynacji wyborczej i systematyczne należyte wyniki we wdrażaniu kluczowych reform w dziedzinie praworządności dały Komisji podstawy do stwierdzenia, że kraj ten spełnił warunki zorganizowania pierwszej konferencji międzyrządowej w ramach negocjacji akcesyjnych. Opóźnienia w oficjalnym rozpoczęciu negocjacji akcesyjnych mają negatywny wpływ na wiarygodność UE. W sporządzonej przez Komisję opinii na temat wniosku Bośni i Hercegowiny o członkostwo w Unii Europejskiej wskazano 14 kluczowych priorytetów, które Bośnia i Hercegowina musi zrealizować, aby Komisja mogła zalecić otwarcie negocjacji w sprawie przystąpienia do UE. Rada zatwierdziła wszystkie te kluczowe priorytety w grudniu 2019 r. Bośnia i Hercegowina musi osiągać masę krytyczną reform mających przyczynić się do realizacji 14 kluczowych priorytetów, zanim Komisja będzie mogła rozważyć zalecenie nadania temu państwu statusu kraju kandydującego. UE nadal wspierała wdrażanie układu o stabilizacji i stowarzyszeniu z Kosowem *. Wniosek Komisji dotyczący zniesienia obowiązku wizowego dla obywateli Kosowa nadal czeka na przyjęcie przez Radę i powinien zostać potraktowany jako pilny. Komisja podtrzymuje swoją ocenę, w której stwierdziła, że wszystkie kryteria liberalizacji reżimu wizowego wobec Kosowa określone przez Radę zostały spełnione. Plan gospodarczo-inwestycyjny dla Bałkanów Zachodnich służy przede wszystkim zmniejszaniu różnic społeczno-gospodarczych między tym regionem a UE. Zapewnia on regionowi pomoc w postaci inwestycji i inicjatyw politycznych w dziedzinie transportu, energii, transformacji cyfrowej, zielonego programu, wsparcia na rzecz sektora prywatnego, integracji gospodarczej, innowacji i wsparcia rozwoju kapitału ludzkiego. W planie wskazuje się na kluczową rolę praworządności jako fundamentu zrównoważonego rozwoju i podkreśla się, że obok strukturalnych reform gospodarczych podczas wdrażania inicjatyw przewodnich należy kontynuować postępy w obszarze kwestii podstawowych. Na realizację planu UE uruchamia do 9 mld EUR ze środków na IPA III na lata 2021–2027, w tym do 1 mld EUR na ustanowienie gwarancji dla Bałkanów Zachodnich, co zgodnie z przewidywaniami ma przyciągnąć w następnym dziesięcioleciu kapitał na inwestycje o wartości około 20 mld EUR. Osiągnięcie celów planu będzie wymagać dalszego zwracania szczególnej uwagi na stosunki dobrosąsiedzkie i współpracę regionalną. Komisja kontynuowała wdrażanie strategii dla Bałkanów Zachodnich i programu działań priorytetowych przyjętego podczas szczytu UE – Bałkany Zachodnie w maju 2018 r. Większość planowanych działań jest obecnie w toku lub została zakończona. W szczególności realizowane są projekty mające na celu pomiar skuteczności systemów wymiaru sprawiedliwości w krajach Bałkanów Zachodnich, a także monitorowanie procesów sądowych w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu i przestępczości zorganizowanej. Ponadto kraje Bałkanów Zachodnich są obecnie ściśle zaangażowane w prace agencji UE działających w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Kontynuowana jest ustrukturyzowana współpraca z UE w dziedzinie migracji i bezpieczeństwa, zwłaszcza w zakresie zwalczania terroryzmu, zapobiegania radykalizacji postaw i brutalnemu ekstremizmowi oraz przestępczości zorganizowanej. Do zrealizowania pozostaje jednak szereg istotnych zaleceń, które dotyczą reform w dziedzinie praworządności w całym regionie i którym należy nadać priorytetowy charakter. W regionie zakończono wszystkie działania w ramach planu działania na rzecz regionalnego obszaru gospodarczego i w listopadzie 2020 r. na szczycie w Sofii organizowanym w ramach procesu berlińskiego uzgodniono ambitny plan działań następczych w celu ustanowienia wspólnego rynku regionalnego. Ten wspólny rynek regionalny – będący przykładem inkluzywnej współpracy regionalnej – będzie miał kluczowe znaczenie dla zwiększenia atrakcyjności i konkurencyjności całego regionu, przyspieszenia odbudowy po pandemii, zwłaszcza w celu przyciągnięcia inwestorów poszukujących możliwości dywersyfikacji dostaw i skrócenia łańcuchów wartości, a także dla maksymalizacji korzyści płynących z inwestycji w infrastrukturę połączeń transportowych i energetycznych oraz infrastrukturę łączności. Ważne jest zatem, aby wszystkie strony odgrywały konstruktywną rolę w tworzeniu wspólnego rynku regionalnego i wypełnianiu wspólnych zobowiązań z korzyścią dla obywateli i przedsiębiorstw w regionie. Zmieniający się charakter pracy, transformacja cyfrowa i ekologiczna oraz pandemia COVID-19 mają bardzo bezpośredni wpływ na życie ludzi i na strukturę społeczno-gospodarczą regionu. Aby wykorzystać możliwości, jakie wynikają z tych wyzwań, i zminimalizować ich potencjalne negatywne skutki, ważne jest, aby partnerzy z Bałkanów Zachodnich utrzymali stabilność makrofiskalną i wdrożyli reformy strukturalne, co pozwoli zaradzić słabościom stwierdzonym w ich gospodarkach i umożliwi społeczeństwom osiągnięcie większej odporności. Wdrożenie reform określonych w programach reform gospodarczych i wytycznych politycznych przyjętych wspólnie z państwami członkowskimi UE ma zatem zasadnicze znaczenie nie tylko dla poprawy konkurencyjności, wspierania tworzenia miejsc pracy i włączenia społecznego, ale także dla zapewnienia stabilności finansów publicznych i spełnienia kryteriów gospodarczych w procesie akcesyjnym oraz dla maksymalnego zwiększenia oddziaływania unijnego pakietu inwestycyjnego.

Turcja jest państwem kandydującym i kluczowym partnerem dla UE w istotnych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, takich jak migracja, zwalczanie terroryzmu, gospodarka, handel, energetyka i transport. W 2021 r. dialog i współpraca z Turcją były bardziej intensywne. Dnia 20 marca 2021 r. wysoki przedstawiciel wraz z Komisją przedstawili Radzie Europejskiej wspólny komunikat pt. „Stan stosunków politycznych, gospodarczych i handlowych między UE a Turcją” . Na tej podstawie przywódcy UE stwierdzili, że Unia Europejska jest gotowa zaangażować się wraz z Turcją w stopniowy, proporcjonalny i odwracalny sposób w działania mające na celu zacieśnienie współpracy w niektórych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, pod warunkiem dalszej deeskalacji, konstruktywnego zaangażowania ze strony Turcji, a także przy zachowaniu ustalonych warunków określonych we wcześniejszych konkluzjach Rady Europejskiej. W związku z tym przeprowadzono dialog na wysokim szczeblu na temat klimatu, migracji i bezpieczeństwa, a kolejny dialog, który ma się wkrótce odbyć, będzie poświęcony zdrowiu. Rada Europejska ponownie zaznaczyła, że w strategicznym interesie UE leży stabilne i bezpieczne środowisko we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. Jednocześnie przywódcy UE potwierdzili swoje zaangażowanie w obronę interesów UE i interesów państw członkowskich UE. Oświadczenie UE-Turcja z marca 2016 r. nadal przynosiło rezultaty i stanowiło kluczowe ramy współpracy w dziedzinie migracji. Turcja kontynuowała swoje zasługujące na duże uznanie starania związane z przyjęciem około czterech milionów uchodźców z Syrii i innych państw, którzy stanowią największą na świecie społeczność uchodźców. Pojawiły się jednak problemy z wdrażaniem oświadczenia z uwagi na jednostronne zawieszenie przez Turcję począwszy od marca 2020 r. powrotów z wysp greckich migrantów o nieuregulowanym statusie i osób ubiegających się o azyl, których wniosek został odrzucony, oraz pojawienie się alternatywnych szlaków przemytu prowadzących na Cypr i do Włoch. Ogólnie rzecz biorąc, liczba nielegalnych przekroczeń granicy między Turcją a UE nadal była znacznie niższa niż przed przyjęciem oświadczenia UE–Turcja. UE w dalszym ciągu wywiązuje się ze zobowiązania do zapewnienia znacznego wsparcia finansowego na rzecz uchodźców i społeczności przyjmujących w Turcji. W ramach Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji uruchomiono kwotę 6 mld EUR. Do końca 2020 r. podpisano umowy na całą kwotę środków w budżecie operacyjnym, a do sierpnia 2021 r. wypłacono ponad 4,2 mld EUR w ramach ponad 100 projektów. Do osiągnięć w ramach tych działań zalicza się udzielenie pomocy 1,8 mln uchodźców w zaspokojeniu ich podstawowych potrzeb, umożliwienie 700 000 dzieci uchodźców uczęszczania do szkoły, budowę 363 szkół oraz udzielenie ponad 18 000 000 konsultacji w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej. Oprócz 0,5 mld EUR w ramach pomostowego finansowania działań humanitarnych udostępnionego w 2020 r. Komisja zaproponowała w czerwcu przyznanie dodatkowego pakietu w kwocie 3 mld EUR na lata 2021–2023. Obejmuje on środki na finansowanie zarządzania migracjami i kontroli granic, zwłaszcza na wschodniej granicy Turcji. Sytuacja uchodźców w regionie, którą dodatkowo utrudnia pandemia COVID-19 i wynikające z niej trudności gospodarcze, pozostanie krytyczna lub nawet się pogorszy. Przepływy migracyjne z innych części regionu, w tym z Afganistanu, mogą prowadzić do powstania dodatkowych potrzeb. Tymczasem Turcja nie odwróciła negatywnej tendencji do oddalania się od Unii Europejskiej, wykazując poważny regres w dziedzinie demokracji, praworządności, praw podstawowych i niezależności sądownictwa. Przywódcy UE podkreślili, że ataki na partie polityczne, obrońców praw człowieka i media poważnie osłabiają sytuację w zakresie praw człowieka i są sprzeczne z zobowiązaniami Turcji dotyczącymi poszanowania demokracji, praworządności i praw kobiet. Dialog dotyczący tych kwestii pozostaje integralną częścią stosunków UE–Turcja. Zarówno UE, jak i Turcja nadal czerpią korzyści z unii celnej. Wzrosła wartość dwustronnej wymiany handlowej, a względny udział UE w handlu zagranicznym Turcji nieznacznie wzrósł. Mimo wzmożonych nacisków ze strony Komisji Turcja nie wyeliminowała jednak szeregu barier handlowych utrudniających sprawne funkcjonowanie unii celnej. Coraz bardziej asertywna polityka zagraniczna Turcji nadal pozostawała w sprzeczności z priorytetami UE w ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz szerszymi interesami UE, w szczególności ze względu na interwencje Turcji i jej wsparcie dla działań wojskowych w większości konfliktów w sąsiadujących z nią regionach. W czerwcu 2021 r. przywódcy UE uznali, że zgodnie ze wspólnym interesem UE i Turcji, jakim jest osiągnięcie pokoju i stabilności w regionie Rada Europejska, oczekuje, że Turcja i pozostałe strony przyczynią się do zażegnania regionalnych kryzysów. Prowadzenie dialogu w dobrej wierze i powstrzymanie się od jednostronnych działań, które stoją w sprzeczności z interesami UE oraz naruszają prawo międzynarodowe i suwerenne prawa państw członkowskich UE, jest bezwzględnym wymogiem zapewnienia stabilnego i bezpiecznego środowiska we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz rozwoju opartych na współpracy i korzystnych dla obu stron stosunków między UE a Turcją. Wszelkie różnice zdań należy rozwiązywać w drodze pokojowego dialogu i zgodnie z prawem międzynarodowym. UE zdecydowanie potępiła jednostronne działania Turcji oraz wypowiedzi prezydenta Turcji i przywódcy społeczności Turków cypryjskich z 20 lipca 2021 r. dotyczące dalszego otwarcia ogrodzonego miasta Warosza na Cyprze. UE zaapelowała o natychmiastowe odwrócenie wszystkich kroków podejmowanych w kwestii Waroszy od października 2020 r. Wsparcie finansowe, jakiego udziela UE, pomaga krajom kandydującym i potencjalnym kandydatom w przyjmowaniu i przeprowadzaniu niezbędnych reform politycznych, instytucjonalnych, prawnych, administracyjnych, społecznych i gospodarczych, aby zapewnić przestrzeganie wartości UE oraz stopniowe dostosowanie się do jej zasad, standardów, polityk i praktyk z myślą o członkostwie w UE, a tym samym przyczynia się do ich stabilności, bezpieczeństwa i dobrobytu. W czerwcu 2021 r. Rada i Parlament Europejski osiągnęły porozumienie polityczne w sprawie wniosku Komisji dotyczącego rozporządzenia w sprawie Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III). Rozporządzenie przyjęto w dniu 15 września 2021 r. Ukończenie prac nad ramami prawnymi umożliwi rozpoczęcie realizacji Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich, który jest na początek kluczowym narzędziem odbudowy regionu. IPA III odzwierciedla solidne podejście oparte na polityce, w ramach którego pomoc wdrażana jest strategicznie i dynamicznie, a jej osią są podstawowe wymogi członkostwa. Ponieważ unijna pomoc finansowa w ramach IPA III będzie ukierunkowana na kluczowe priorytety, instrument ten zapewni jeszcze większe wsparcie na rzecz reform, przez co będzie sprzyjać zrównoważonemu rozwojowi społeczno-gospodarczemu i zbliżać partnerów do UE. Zgodnie z porozumieniem politycznym osiągniętym przez Radę i Parlament w czerwcu IPA III wzmacnia warunkowość związaną z demokracją, prawami człowieka i praworządnością. II. KWESTIE PODSTAWOWE W PROCESIE AKCESYJNYM Zasadnicze reformy w zakresie praworządności, gospodarki i funkcjonowania instytucji demokratycznych, a także administracji publicznej nadal mają centralne znaczenie dla przygotowania krajów kandydujących i potencjalnych kandydatów do spełnienia wymogów członkostwa. Zdolność i wola polityczna krajów objętych procesem rozszerzenia do skupienia się na tych reformach i ich dalszej realizacji są kluczowe dla integracji tych krajów z UE. Istotne jest zatem, aby postępy były solidne, wymierne i nieodwracalne. W związku z pandemią COVID-19 rządy Bałkanów Zachodnich i Turcji w dalszym ciągu stosowały ograniczenia mające na celu ochronę zdrowia publicznego. Parlamenty krajów Bałkanów Zachodnich kontynuowały pracę, w niektórych przypadkach z zastosowaniem odpowiednich ograniczeń. Wolność zgromadzeń była często ograniczana, co uzasadniano względami zdrowia publicznego, w niektórych przypadkach wbrew zaleceniom rzecznika praw obywatelskich; ograniczono również inne prawa podstawowe. W niektórych przypadkach pandemia wpłynęła na efektywność i przejrzystość procedur sądowych. Środki nadzwyczajne wprowadzane w związku z pandemią COVID-19 muszą ograniczać się do tego, co jest konieczne, być proporcjonalne i ograniczone w czasie, tak by zapewnione było poszanowanie standardów praworządności, demokracji i praw człowieka. Wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe Skuteczna ochrona sądowa przez niezależne i bezstronne sądy jest fundamentem praworządności. W całym regionie Bałkanów Zachodnich instytucje sądowe nadal zmagają się z wieloma wyzwaniami. Ryzyko bezprawnych nacisków na sądownictwo jest szkodliwe dla ogólnej równowagi instytucjonalnej i podziału władzy, co ostatecznie podważa zasadę równości wobec prawa. Niesłabnąca determinacja i zaangażowanie wszystkich zainteresowanych stron i na najwyższych szczeblach sprawowania rządów mają kluczowe znaczenie dla powodzenia reform sądownictwa. Aby partnerzy z Bałkanów Zachodnich mogli osiągnąć dalsze postępy w procesie akcesyjnym, konieczne są zdecydowane środki w celu wzmocnienia niezależności, jakości i skuteczności systemów sądowych, poparte konkretnymi osiągnięciami w perspektywie długoterminowej. Albania w dalszym ciągu osiąga należyte postępy w kompleksowej reformie sądownictwa, w tym także wymierne wyniki w procesie weryfikacji. Trybunał Konstytucyjny osiągnął obecnie pełną zdolność funkcjonowania i zaczął orzekać w ważnych sprawach. Macedonia Północna poczyniła pewne postępy, na przykład we wdrażaniu strategii reformy sądownictwa. Postępy Serbii i Kosowa w przeprowadzaniu reform sądownictwa są ograniczone. W Serbii widoczne jest ponownie zaangażowanie w reformy, o czym świadczą plany wzmocnienia niezależności sądownictwa m.in. poprzez zmiany konstytucyjne, które mają zostać przeprowadzone do końca 2021 r. W Kosowie ogólna zdolność instytucji wymiaru sprawiedliwości do szybkiego i skutecznego ścigania przestępstw i rozpoznawania spraw pozostaje słaba. Czarnogóra oraz Bośnia i Hercegowina nie osiągnęły postępów w reformach sądownictwa. W Czarnogórze kluczowe reformy sądownictwa utknęły w miejscu i potrzebne jest zdecydowane zaangażowanie polityczne na wszystkich szczeblach sprawowania rządów, parlamentu i sądownictwa, aby przywrócić postęp reform na drodze do spełnienia kryteriów pośrednich w zakresie praworządności. Bośnia i Hercegowina pozostaje w tyle ze względu na brak postępów we wzmacnianiu wymiaru sprawiedliwości; wobec braku konkretnych działań ogólny poziom przestrzegania etyki zawodowej w wymiarze sprawiedliwości nadal się obniża. W Turcji nadal trwa poważny regres, który obserwowano w ostatnich latach. Nie zajęto się kluczową kwestią systemowego braku niezależności sądownictwa. Nadal dochodziło do nacisków politycznych na sędziów i prokuratorów, co dodatkowo osłabia niezależność i ogólną jakość sądownictwa. Zwolnienia sędziów i prokuratorów na dużą skalę jeszcze bardziej osłabiły efektywność i profesjonalizm systemu sądowego. Odmowa zastosowania się przez Turcję do wszystkich odnośnych wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jeszcze pogłębiła obawy co do przestrzegania przez ten kraj międzynarodowych i europejskich standardów. Władze tureckie muszą pilnie zająć się poważnymi niedociągnięciami, w szczególności jeżeli chodzi o prawo do rzetelnego procesu sądowego oraz ścisłe przestrzeganie zasady domniemania niewinności. Korupcja na Bałkanach Zachodnich i w Turcji jest nadal powszechna. Ponadto podatność na korupcję w niektórych przypadkach zwiększyła się wskutek pandemii. Konieczne są zdecydowane działania w zakresie walki z korupcją, która powinna przynosić odpowiednie wyniki, co pozwoli złagodzić zagrożenia dla demokratycznych rządów, pewności prawa i pewności gospodarczej oraz zapewnić stabilne i przejrzyste otoczenie działalności gospodarczej. Sukcesy w zapobieganiu korupcji i jej zwalczaniu różnie się przedstawiają w poszczególnych krajach objętych procesem rozszerzenia, przy czym w niektórych obszarach odnotowano stałe postępy, a w innych – wyraźne spowolnienie. Szczególna podatność na korupcję występuje nadal w zamówieniach publicznych. W całym procesie udzielania zamówień publicznych należy wzmocnić mechanizmy kontroli, a za pomocą bardziej zdecydowanych i ambitnych środków znacznie zwiększyć przejrzystość i rozliczalność. W sektorach najbardziej narażonych na korupcję nie przeprowadza się systematycznie ocen ryzyka korupcji ani nie stosuje się środków jej zwalczania. Ogólnie rzecz biorąc, potrzebne są znacznie większe wysiłki i wyraźna wola polityczna, aby osiągnąć wiarygodne i solidne wyniki w zakresie prowadzenia dochodzeń w sprawach o korupcję, szczególnie na wysokim szczeblu, i ścigania tego rodzaju przestępstw oraz aby zapewnić odpowiednie zajmowanie i konfiskatę mienia pochodzącego z działalności przestępczej.

W Albanii weryfikacja pracowników wymiaru sprawiedliwości i ustanowienie wyspecjalizowanej struktury ds. walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną przynoszą rezultaty w walce z korupcją. Macedonia Północna wzmocniła swoje ramy strategiczne i instytucjonalne oraz ugruntowała swoje osiągnięcia w zakresie prowadzenia dochodzeń w kilku sprawach dotyczących korupcji, m.in. na wysokim szczeblu, ścigania tego rodzaju przestępstw i orzekania w tego rodzaju sprawach. Postępy w Kosowie, Czarnogórze i Serbii były ograniczone. Chociaż agencja antykorupcyjna Czarnogóry przyjęła bardziej proaktywne podejście, kraj ten musi podjąć intensywniejsze wysiłki na rzecz zapobiegania korupcji i jej ścigania, a także zajmowania i konfiskaty mienia. Kosowo zwiększyło zdolności swojej Prokuratury Specjalnej, ale nadal konieczne są ustawiczne działania na rzecz stosowania proaktywnych technik śledczych, wydawania prawomocnych orzeczeń sądowych i ostatecznej konfiskaty mienia. W Serbii wzmocniono zdolności Agencji ds. Zapobiegania Korupcji, ale nie podjęto żadnych konkretnych kroków w celu przyjęcia nowej strategii antykorupcyjnej, która byłaby oparta na wiarygodnym i realistycznym planie działania, a większość zaleceń GRECO nie została jeszcze wdrożona. Bośnia i Hercegowina nie poczyniła postępów w walce z powszechną korupcją i oznakami zawłaszczenia politycznego. Ramy prawne i instytucjonalne są nadal niewystarczające i zbyt fragmentaryczne. W Turcji nie poczyniono żadnych postępów. Tureckie ramy prawne i instytucjonalne dotyczące zwalczania korupcji nadal nie spełniają standardów międzynarodowych i umożliwiają wywieranie bezprawnego wpływu politycznego na dochodzenia w sprawach o korupcję, ściganie tego rodzaju przestępstw i orzekanie w takich sprawach. Należy poprawić rozliczalność i przejrzystość instytucji publicznych. Brak strategii antykorupcyjnej wskazuje na brak woli do walki z korupcją. Prawa podstawowe są w dużej mierze zapisane w ustawodawstwie krajów Bałkanów Zachodnich, ale nadal istnieją wyzwania związane z zapewnieniem ich skutecznego przestrzegania. W wielu obszarach polityki ochrona praw podstawowych przez sądy jest nadal niewystarczająca. Ogólnie rzecz biorąc, w większej części regionu zmiany w tym obszarze były ograniczone albo wręcz nastąpiła stagnacja. Obawy i zalecenia opisane w poprzednich sprawozdaniach krajowych uwzględniono jedynie w ograniczonym stopniu. W Turcji sytuacja w zakresie praw człowieka jeszcze się pogorszyła i nadal stanowi poważny problem. Wolność wypowiedzi, wolność i pluralizm mediów to ważne filary demokratycznego społeczeństwa, które należy chronić. Na Bałkanach Zachodnich postępy w tym zakresie były ograniczone lub nie nastąpiły wcale. Wprawdzie w mediach zasadniczo zapewnia się wolność wypowiedzi, ale groźby, zastraszania i przemoc wobec dziennikarzy, a także obraźliwe uwagi ze strony urzędników publicznych nadal budzą poważne obawy. Mogą one mieć efekt mrożący na korzystanie z wolności mediów i należy intensywniej prowadzić dochodzenia w sprawie takich incydentów oraz je ścigać. Należy zagwarantować niezależność organów regulacyjnych ds. mediów i nadawców publicznych, m.in. poprzez odpowiednie finansowanie i powoływanie członków kadry kierowniczej i zarządzającej na podstawie kryteriów merytorycznych. Należy również w dalszym ciągu wspierać skuteczne funkcjonowanie niezależnych organów samoregulacyjnych. Wszystkie kraje w regionie muszą zwiększyć przejrzystość, jeżeli chodzi o finansowanie mediów oraz powiązania między interesami publicznymi i prywatnymi wpływające na linie redakcyjne i prowadzące do autocenzury. W Turcji nadal obserwuje się poważny regres, a możliwości korzystania z wolności wypowiedzi i rozpowszechniania poglądów opozycyjnych pozostają znacznie ograniczone. Nadal dochodzi do zastraszania mediów poprzez wszczynanie postępowań karnych i wydawanie wyroków skazujących na dziennikarzy, obrońców praw człowieka, prawników, pisarzy, polityków opozycji, studentów i użytkowników mediów społecznościowych. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich muszą wykazać, że kontynuują wysiłki na rzecz propagowania i wzmocnienia równości płci oraz zwalczania przemocy uwarunkowanej płcią. Nasiliły się obawy w tym względzie w odniesieniu do Turcji, gdzie sytuacja w zakresie praw kobiet się pogorszyła, o czym świadczy wycofanie się tego kraju z konwencji stambulskiej. Istnieją zasadniczo przepisy i strategie polityczne dotyczące niedyskryminacji, ale działania podejmowane w spawach z zakresu dyskryminacji, przestępstw z nienawiści i mowy nienawiści są niewystarczające. Ochrona prawna praw osób LGBTIQ (lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych, interseksualnych i queer) poprawiła się w przypadku większości partnerów z Bałkanów Zachodnich, ale konieczne jest zapewnienie przestrzegania przepisów w praktyce, ponieważ dyskryminacja i nawoływanie do nienawiści nadal są częstymi zjawiskami. W Turcji ochrona praw podstawowych osób LGBTIQ oraz nawoływanie do nienawiści i kampanie oszczerstw skierowane przeciwko społeczności LGBTIQ nadal budzą poważne obawy. Dzieci, zwłaszcza te znajdujące się w trudnej sytuacji, zostały dotknięte skutkami zamknięcia szkół i innych ograniczeń wynikających z kryzysu związanego z COVID-19. Konieczne są działania na rzecz wzmocnienia praw dziecka oraz budowania odpornych systemów ochrony dzieci i opieki nad dziećmi. Trzeba w pełni rozwinąć systemy wymiaru sprawiedliwości przyjazne dzieciom, zapewnić dostęp do rozwiązań alternatywnych wobec zatrzymania i korzystać z nich bardziej systematycznie, a zatrzymanie powinno być stosowane jedynie w ostateczności. Należy skutecznie chronić prawa osób z niepełnosprawnościami, w tym zapewnić im możliwość korzystania z systemu opieki środowiskowej i prowadzenia samodzielnego życia, zgodnie z wymogami Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Nadal konieczne jest zwracanie uwagi na ochronę mniejszości i ich udział w życiu publicznym. Romowie w dalszym ciągu znajdują się w niekorzystnej sytuacji w porównaniu z ich sąsiadami niebędącymi Romami, a Romowie znajdujący się w trudnej sytuacji zostali nieproporcjonalnie dotknięci skutkami kryzysu związanego z COVID-19 i wynikających z niego środków ograniczających. Rządy w regionie muszą uwzględnić wszystkie zalecenia międzynarodowych i regionalnych organizacji monitorujących przestrzeganie praw człowieka, w tym zalecenia dotyczące warunków panujących w więzieniach i zapobiegania złemu traktowaniu. Sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo Przestępczość zorganizowana nadal stanowi zagrożenie dla regionu, bowiem dotyka ludzi, przedsiębiorstwa, instytucje państwowe i całą gospodarkę. Dla silnych organizacji przestępczych o zasięgu globalnym prowadzenie działalności o charakterze transgranicznym, w tym także w UE, nie stanowi trudności. Organizacje przestępcze działające na Bałkanach Zachodnich bardzo wprawnie wykorzystały rozwój pandemii COVID-19. W odpowiedzi rządy zacieśniły operacyjną współpracę policyjną z UE, w szczególności za pośrednictwem platformy EMPACT , oraz z agencjami UE w takich dziedzinach jak przemyt narkotyków (zwłaszcza marihuany i narkotyków syntetycznych), przemyt migrantów, handel ludźmi, zorganizowana przestępczość przeciwko mieniu, przemyt wyrobów akcyzowych (głównie papierosów) oraz broni palnej. W nowej unijnej strategii zwalczania przestępczości zorganizowanej 2021–2025 potwierdzono zobowiązanie UE do dalszego priorytetowego traktowania projektów budowania zdolności w państwach trzecich, w tym w krajach objętych procesem rozszerzenia. Celem jest wspieranie współpracy operacyjnej i wyposażenie partnerów w narzędzia umożliwiające im wykorzenienie złożonych struktur przestępczych. Zgodnie z planem działania UE w sprawie nielegalnego handlu bronią palną na lata 2020–2025 poczyniono należyte postępy w zwalczaniu nielegalnego posiadania i niewłaściwego wykorzystywania broni strzeleckiej i lekkiej oraz nielegalnego handlu taką bronią. Konieczne są stałe wysiłki na rzecz dostosowania przepisów krajowych do dorobku prawnego UE i umów międzynarodowych, zwiększenia bezpieczeństwa granic i zdolności w zakresie prowadzenia dochodzeń dotyczących broni palnej, zwiększenia skuteczności systemów sądowych w odniesieniu do przestępstw związanych z bronią palną, dalszego ułatwiania współpracy operacyjnej i wymiany informacji między organami ścigania, ograniczenia nielegalnego posiadania broni palnej oraz zmniejszenia ryzyka rozprzestrzeniania i przekierowywania broni palnej, amunicji i materiałów wybuchowych na nielegalny rynek. Kontynuowano również inwestycje w struktury służące zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, co doprowadziło do wzmocnienia wyspecjalizowanych organów sądowych i policji. Niemniej jednak wyniki w zakresie prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej wskazują, że zdolność organów ścigania i sądownictwa do skutecznego prowadzenia dochodzeń w ważnych sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej, ścigania tego rodzaju przestępstw oraz rozpoznawania tego rodzaju spraw w sądach, a tym samym zniechęcania potencjalnych sprawców, pozostaje niewystarczająca. Dotyczy to również zwalczania handlu ludźmi, co wiąże się również z zapewnieniem ochrony i wsparcia ofiarom. Na Bałkanach Zachodnich i w Turcji władze muszą znaleźć skuteczne sposoby przeciwdziałania infiltracji gospodarki przez przestępczość zorganizowaną. Konieczne są również dalsze wysiłki w celu przyspieszenia lokalizowania mienia pochodzącego z przestępstwa w drodze dochodzeń finansowych oraz zapewnienia skuteczniejszego konfiskowania i odzyskiwania korzyści pochodzących z działalności przestępczej. Ponadto organy ścigania muszą zwiększyć swoją zdolność reagowania na pojawienie się nowych odmian działalności przestępczej, w szczególności różnych form cyberprzestępczości. Zacieśnia się współpraca w zakresie cyberprzestępczości. Pozytywne przykłady w regionie odnotowano w Albanii, gdzie poczyniono należyte postępy w zakresie międzynarodowej współpracy policyjnej prowadzącej do zatrzymań osób wysoko postawionych, a także w zakresie zwalczania produkcji narkotyków i handlu nimi. Macedonia Północna poczyniła pewne postępy w walce z przestępczością zorganizowaną, m.in. na poziomie operacyjnym. Czarnogóra również odnotowała pewne postępy w zakresie poprawy dostępu organów ścigania do kluczowych baz danych oraz zwiększenia liczby śledczych i ekspertów w najważniejszych dziedzinach. Ponadto ugruntowana międzynarodowa współpraca policyjna w dalszym ciągu przynosiła rezultaty i zaowocowała konfiskatą narkotyków na niespotykaną dotychczas skalę. W Kosowie, Serbii i Turcji odnotowano jednak tylko ograniczone postępy w walce z przestępczością zorganizowaną, natomiast brak postępów stwierdzono w Bośni i Hercegowinie, gdzie nie funkcjonuje jeszcze punkt kontaktowy ds. współpracy z Europolem. Niezwykle istotna pozostaje nadal współpraca z Bałkanami Zachodnimi w zakresie zwalczania terroryzmu i zapobiegania radykalizacji postaw. Chociaż w regionie nadal występują skrajne ideologie religijne i polityczne, a rozwój internetowych forów wykorzystywanych do radykalizacji jest ogólnie powodem do niepokoju, w okresie sprawozdawczym nie odnotowano żadnych zdarzeń o charakterze ekstremistycznym lub brutalnym (terroryzm, ekstremizm, radykalizm), a sytuacja w zakresie bezpieczeństwa w regionie pozostawała stabilna. Na forum ministerialnym UE–Bałkany Zachodnie dotyczącym wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, zorganizowanym w październiku 2020 r., potwierdzono aktualność wspólnego planu działania dla Bałkanów Zachodnich w zakresie zwalczania terroryzmu oraz zobowiązanie do realizacji jego celów po 2020 r. Wspólny plan działania i odpowiednie ustalenia wykonawcze nadal stanowią zatem ramy wspólnych prac, które mają służyć zapobieganiu radykalizacji prowadzącej do brutalnego ekstremizmu i terroryzmu i opierają się na pięciu wyznaczonych celach i ścisłej współpracy regionalnej. Wprawdzie pandemia spowolniła wdrażanie w większej części regionu, ale poczyniono pewne postępy w opracowywaniu strategii zwalczania terroryzmu, przyjmowaniu odpowiednich przepisów, wzmacnianiu odpowiednich zdolności instytucjonalnych i wprowadzaniu środków przeciwdziałania radykalizacji postaw; konieczne są jednak dalsze postępy, aby zapewnić pełną realizację uzgodnionych celów i działań. Ogólnie rzecz biorąc, konieczne są dalsze wysiłki w celu zapobiegania wszelkim formom radykalizacji, w tym o charakterze religijnym, etnonacjonalistycznym lub politycznym. Albania przyjęła w grudniu 2020 r. nową krajową międzysektorową strategię zwalczania terroryzmu oraz plan działania, a także wypełniła swoje zobowiązania wynikające ze wspólnego planu działania. Jeżeli chodzi o przeciwdziałanie praniu pieniędzy, Albania kontynuowała dostosowywanie swojego ustawodawstwa do dorobku prawnego UE. Przy wsparciu społeczeństwa obywatelskiego Czarnogóra wdraża strategię na lata 2020–2024 w zakresie zapobiegania brutalnemu ekstremizmowi i przeciwdziałania temu zjawisku, ze szczególnym uwzględnieniem ośrodków detencyjnych. Macedonia Północna nadal wdraża krajową strategię (na lata 2018–2022) w zakresie zwalczania terroryzmu i brutalnego ekstremizmu. W przypadku Bośni i Hercegowiny oraz Serbii korzystne byłoby przyjęcie bardziej strategicznego podejścia do zwalczania terroryzmu. Strategia Bośni i Hercegowiny w tej dziedzinie wygasła, w związku z czym w ramach jej kontynuacji należy przyjąć i wdrożyć strategię na lata 2021–2025, która będzie spójna z polityką UE, zwłaszcza w zakresie zapobiegania brutalnemu ekstremizmowi i przeciwdziałania temu zjawisku. Będzie to wymagało skuteczniejszych struktur zwalczania terroryzmu. Bośnia i Hercegowina potrzebuje nowej ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, która będzie zgodna ze standardami prawnymi UE (tj. czwartą dyrektywą w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy). W Serbii nadal trwają prace nad najważniejszymi przepisami dotyczącymi zwalczania terroryzmu. Kosowo planuje przyjęcie nowej wspólnej strategii zwalczania terroryzmu i brutalnego ekstremizmu. Chociaż minister spraw wewnętrznych pozostaje koordynatorem krajowym, istnieje potrzeba zwiększenia jego roli w koordynacji międzyinstytucjonalnej i przywrócenia urzędu wspierającego jego prace. Niektórzy partnerzy w regionie (Albania, Kosowo i Macedonia Północna) systematycznie repatriują zagranicznych bojowników terrorystycznych i członków ich rodzin. Na większej części Bałkanów Zachodnich repatriacja zagranicznych bojowników terrorystycznych powracających z dawnych stref walk oraz zwiększenie wysiłków na rzecz ich skutecznej i systemowej reintegracji i resocjalizacji stanowią wyzwanie. Kosowo poczyniło należyte postępy w zakresie resocjalizacji i reintegracji zagranicznych bojowników terrorystycznych i ich rodzin, choć istnieją obawy co do przedterminowego warunkowego zwolnienia z więzienia osób skazanych za brutalny ekstremizm. Na całych Bałkanach Zachodnich nadal należy poprawić monitorowanie działań w zakresie reintegracji i resocjalizacji, w tym również w więzieniach. Obejmuje to w szczególności współpracę między instytucjami na poziomie krajowym i lokalnym. Poczyniono znaczne postępy w wymianie informacji za pośrednictwem aplikacji sieci bezpiecznej wymiany informacji (SIENA) Europolu. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich powinni nadal proaktywnie przekazywać informacje na temat powracających zagranicznych bojowników terrorystycznych i ich rodzin za pośrednictwem odpowiednich kanałów. Czarnogóra prowadzi dobrą wymianę informacji o zagranicznych bojownikach terrorystycznych z EUROPOLEM i EUROJUSTEM. Macedonia Północna przyjęła w czerwcu 2020 r. krajowy plan reintegracji i resocjalizacji powracających zagranicznych bojowników i członków ich rodzin.

Turcja nadal stoi w obliczu zagrożeń ze strony ugrupowań terrorystycznych. Rząd ma uzasadnione prawo i obowiązek zwalczania terroryzmu, ale jego sposób działania oraz ramy prawne, które to regulują, muszą zostać dostosowane do standardów europejskich i dorobku prawnego UE. Działania antyterrorystyczne muszą być proporcjonalne i prowadzone zgodnie z zasadą praworządności, prawami człowieka i podstawowymi wolnościami. Turcja powinna zaprzestać stosowania szerokiej wykładni przepisów swojej ustawy antyterrorystycznej w celu aresztowania i zatrzymywania dziennikarzy, pisarzy, prawników, polityków, pracowników naukowych, obrońców praw człowieka oraz tych, którzy wyrażają krytykę. Turcja za priorytet uznała walkę z PKK, która nadal figuruje w unijnym wykazie osób, grup i podmiotów zaangażowanych w akty terrorystyczne, oraz likwidację ruchu Gülen. Turcja dysponuje dobrze rozwiniętymi zdolnościami instytucjonalnymi, ale nadal stoi w obliczu poważnych zagrożeń związanych z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu. Wprawdzie osiągnięto postępy we wzmacnianiu ram prawnych dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, ale nie zrealizowano jeszcze zaległych zaleceń Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF). Turcja musi opracować kompleksową strategię i plan działania w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Poprawiła się skuteczność tureckiego mechanizmu zamrażania aktywów, który działa coraz sprawniej, a kraj ten kontynuował wysiłki na rzecz zwalczania rodzimych i zagranicznych komórek bojowników terrorystycznych. Współpraca policyjna i sądowa z państwami członkowskimi UE i agencjami UE w zakresie zwalczania terroryzmu była nadal ograniczona ze względu na brak krajowych przepisów o ochronie danych osobowych, które byłyby dostosowane do standardów europejskich i dorobku prawnego UE, a także różnice w definicji przestępstw terrorystycznych i karach za te przestępstwa. Turcja powinna kontynuować wysiłki na rzecz skutecznego zapobiegania radykalizacji prowadzącej do brutalnego ekstremizmu i terroryzmu i jej zwalczania, przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych. Zagrożenia hybrydowe, w tym ataki cybernetyczne, a przede wszystkim dezinformacja i rozpowszechniane informacji wprowadzających w błąd, nadal stanowią poważny problem w krajach objętych procesem rozszerzenia. W szczególności w regionie Bałkanów Zachodnich podmioty państwowe i niepaństwowe, m.in. spoza regionu, nadal rozpowszechniały dezinformację, podważając wiarygodność UE i zaufanie publiczne do instytucji demokratycznych oraz pogłębiając polaryzację. Kampanie dezinformacyjne i wprowadzające w błąd były szczególnie intensywne w czasie pandemii COVID-19, ale również w okresach poprzedzających wybory. Większość dezinformacji w regionie pochodzi od podmiotów krajowych, które rozpowszechniają ją do celów krajowych, choć aktywni są również poplecznicy z państw trzecich. Zgodnie z priorytetami UE określonymi we wspólnych ramach dotyczących zwalczania zagrożeń hybrydowych , strategią dla Bałkanów Zachodnich i deklaracją z Zagrzebia ESDZ i Komisja pogłębiły dialog polityczny z partnerami objętymi procesem rozszerzenia na temat zwalczania zagrożeń hybrydowych, w szczególności na temat cyberodporności, ochrony infrastruktury krytycznej, komunikacji strategicznej i przeciwdziałania dezinformacji. W ramach komunikacji strategicznej nadal koncentrowano się na tematycznych kampaniach informacyjnych podkreślających korzyści, jakie unijne wsparcie przynosi obywatelom i gospodarkom, oraz na działaniach w ramach dyplomacji publicznej skierowanych bezpośrednio do obywateli, zwłaszcza młodzieży, w celu stymulowania debaty na temat wspólnej europejskiej przyszłości. Jednocześnie UE nadal przekazywała za pośrednictwem internetu i mediów społecznościowych informacje o tym, jakie zmiany polityczne i zmiany w zakresie prowadzonych polityk zachodzą w stosunkach między UE a Bałkanami Zachodnimi. Priorytetem pozostaje promowanie wolności wypowiedzi i wspieranie niezależnego dziennikarstwa w regionie objętym procesem rozszerzenia, natomiast budowanie zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa jest kluczowym elementem agendy cyfrowej dla Bałkanów Zachodnich i priorytetem nowej unijnej strategii cyberbezpieczeństwa . Migracja nieuregulowana nadal stanowiła dla Bałkanów Zachodnich i Turcji istotne wyzwanie. Dalej rozwijano współpracę wzdłuż szlaków migracyjnych we wschodniej części obszaru śródziemnomorskiego oraz na Bałkanach Zachodnich. Niepokój budzi w dalszym ciągu przemyt migrantów, małoletnich bez opieki, handel ludźmi oraz niewystarczające zdolności krajowych systemów azylowych. Kryzys w Afganistanie może doprowadzić do dalszego wzrostu liczby afgańskich uchodźców i wymagać dalszej ścisłej współpracy między UE a krajami partnerskimi. W 2021 r. ogólna liczba osób o nieuregulowanym statusie przybywających do UE z Bałkanów Zachodnich wzrosła w porównaniu z 2020 r. – w ciągu pierwszych 7 miesięcy odnotowano około 23 000 przypadków niedozwolonego przekroczenia granicy, podczas gdy w całym 2020 r. w do UE przybyło około 27 000 osób o nieuregulowanym statusie. Intensywne ruchy migracyjne nadal skutkują obecnością dużej liczby uchodźców i migrantów w regionie, zwłaszcza w Serbii oraz Bośni i Hercegowinie. Obecnie w regionie przebywa około 20 000 migrantów i uchodźców. Ponadto szacuje się, że poza ośrodkami recepcyjnymi przebywają tysiące osób. Choć następuje postęp, konieczne są dalsze wysiłki na Bałkanach Zachodnich na rzecz utworzenia nowych lub solidniejszych instytucji, przepisów i procedur w dziedzinie azylu, powrotów i zarządzania granicami, również z myślą o transpozycji złożonego i wymagającego dorobku prawnego UE. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich powinni również przyjąć na siebie odpowiedzialność za wszystkie aspekty migracji. Należy wzmocnić systemy azylowe, zintensyfikować działania związane z przeprowadzaniem powrotów dobrowolnych i niedobrowolnych oraz współpracę w dziedzinie readmisji z krajami pochodzenia, a także współpracę regionalną i międzynarodową w zwalczaniu zorganizowanych grup przestępczych zajmujących się przemytem migrantów i handlem ludźmi. Współpraca regionalna i koordynacja z UE nadal mają kluczowe znaczenie. Zakończono negocjacje w sprawie umów o statusie z pięcioma państwami regionu, umożliwiające Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) rozmieszczenie na obszarach sąsiadujących z granicą zewnętrzną UE zespołów Straży, dysponujących uprawnieniami wykonawczymi, w celu wsparcia krajowych służb granicznych, ale umowy z Bośnią i Hercegowiną oraz Macedonią Północną nie zostały jeszcze podpisane. Z perspektywy wzmocnienia zarządzania granicami i ochrony granic jednym z kluczowych priorytetów jest wejście w życie i skuteczne wdrożenie wszystkich umów o statusie. Umowy z Albanią, Czarnogórą i Serbią weszły już w życie, po czym nastąpiło rozmieszczenie zespołów. Turcja nadal przyjmuje największą liczbę uchodźców na świecie – na jej terytorium przebywa około 4 mln uchodźców z Syrii i innych państw. W pierwszych ośmiu miesiącach 2021 r. łączna liczba osób przybywających z Turcji do UE wyniosła 9703 w porównaniu z 12331 w tym samym okresie w 2020 r. Jednak mimo że presja migracyjna na turecko-greckich granicach lądowych i morskich również pozostawała na niskim poziomie, w tym samym okresie z Turcji do Włoch przybyło 4739 osób w porównaniu z 1111 osobami w 2020 r. Jednocześnie łączna liczba osób o nieuregulowanym statusie przybyłych na Cypr wyniosła 5553 (4957 po przekroczeniu zielonej linii) w porównaniu z 3800 w 2020 r. Ze względu na sytuację w Afganistanie i postrzeganie migrantów wśród ludności tureckiej, władze tureckie wzmacniają swoją infrastrukturę graniczną wzdłuż granicy z Iranem. Władze tureckie zwiększają również zasoby przeznaczone na zapobieganie przemytowi migrantów i jego zwalczanie, ale istnieje potrzeba ściślejszej międzynarodowej współpracy organów ścigania na całym szlaku migracyjnym, począwszy od krajów pochodzenia po Turcję, Bałkany Zachodnie i UE, w celu zwalczania siatek przemytniczych. Ciągła ścisła współpraca w dziedzinie zarządzania granicami i zwalczania przemytu migrantów pozostaje jednym z kluczowych priorytetów. Funkcjonowanie instytucji demokratycznych Zapewnienie wiarygodnych i trwałych reform w dziedzinie demokracji pozostaje pilnym wyzwaniem dla krajów objętych procesem rozszerzenia. Brak rzeczywistej woli politycznej nadal był główną przyczyną braku znaczących postępów, a nawet regresu. Silna polaryzacja polityczna, bojkot wyborów i prac parlamentarnych przez opozycję, a w niektórych przypadkach wyraźna nieufność na całej scenie politycznej – zwłaszcza w parlamentach – nadal utrudniają funkcjonowanie systemów i instytucji demokratycznych u partnerów z Bałkanów Zachodnich. W Serbii parlament i siły polityczne nadal angażowały się w dialog międzypartyjny pod kierunkiem Parlamentu Europejskiego w celu wypracowania szerokiego ponadpartyjnego konsensusu w sprawie reform związanych z UE, co ma zasadnicze znaczenie dla postępów tego kraju na drodze do członkostwa w UE. Na wrześniowym posiedzeniu plenarnym mediatorzy z Parlamentu Europejskiego i parlamentu serbskiego osiągnęli porozumienie w sprawie dokumentu roboczego, w którym określono 16 środków mających na celu zwiększenie zaufania do procesu wyborczego, wraz z zestawem konkretnych działań i terminów ich realizacji. W niektórych krajach podczas debat plenarnych używano konfrontacyjnego języka wobec przeciwników politycznych, dziennikarzy i społeczeństwa obywatelskiego. Pomimo ograniczeń związanych z COVID-19 kontynuowano prace parlamentarne. Do tego, aby demokratyczne społeczeństwo oparte na praworządności mogło funkcjonować, konieczne jest jednoznaczne zwalczanie korupcji oraz zapewnienie niezależności i skuteczności systemów sądowych. W Czarnogórze wybory parlamentarne doprowadziły do zmiany w rządzącej koalicji, w związku z czym wyłoniła się nowa sytuacja polityczna. Tarcia między władzą wykonawczą a władzą ustawodawczą spowolniły reformy, a nowe przepisy wprowadzone przez większość parlamentarną podważają wcześniejsze osiągnięcia. W Kosowie zdecydowane zwycięstwo sojuszu partii opozycyjnych w wyborach parlamentarnych stanowiło poważną zmianę polityczną i doprowadziło do powstania rządu dysponującego znaczącą większością w Zgromadzeniu. W dniu 17 października 2021 r. w Kosowie odbyły się wybory samorządowe, a wysłana na miejsce unijna misja obserwacji wyborów wyda po ich przeprowadzeniu ocenę. Wprawdzie wybory w regionie były ogólnie dobrze zorganizowane, m.in. dzięki szerszemu wykorzystaniu narzędzi informatycznych w Albanii, ale nadal do prawidłowego wdrożenia pozostają liczne zalecenia poprzednich misji obserwacji wyborów w regionie dotyczące liczenia wyborców, list wyborców, finansowania kampanii, rozstrzygania sporów i sankcji za naruszenia przepisów wyborczych; ponadto należy wyeliminować niedociągnięcia strukturalne. W szczególności w całym regionie konieczne są dalsze znaczące starania w celu zwiększenia przejrzystości i rozliczalności w zakresie finansowania partii politycznych i kampanii wyborczych, a także zapewnienia sprawiedliwego dostępu do mediów. W Bośni i Hercegowinie w maju 2021 r. powołano międzyinstytucjonalną grupę roboczą, której zadaniem było przedyskutowanie reform wyborczych i konstytucyjnych. Podmioty i instytucje polityczne muszą zaangażować się w przejrzysty i pluralistyczny dialog, aby przed kolejnymi wyborami parlamentarnymi, które odbędą się w październiku 2022 r. można było wyeliminować utrzymujące się od dawna niedociągnięcia w procesie wyborczym. W Turcji w okresie sprawozdawczym nastąpił dalszy regres demokracji. Turcja musi dostosować swoje ramy konstytucyjne do standardów europejskich. Pomimo zniesienia stanu wyjątkowego w lipcu 2018 r. pewne przepisy przyznające organom rządowym nadzwyczajne uprawnienia i utrzymujące szereg restrykcyjnych elementów stanu wyjątkowego pozostają włączone do systemu prawnego, co miało wpływ na demokrację i prawa podstawowe. W lipcu 2021 r. turecki parlament zatwierdził ustawę przedłużającą obowiązywanie tych restrykcyjnych elementów stanu wyjątkowego o kolejny rok. Dostęp do wymiaru sprawiedliwości pozostał ograniczony dla osób, dla których wprowadzenie nadzwyczajnych dekretów z mocą ustawy miało negatywne skutki. Wykonawczy system prezydencki nie zapewnia należytego i skutecznego rozdziału władzy, gdyż ogranicza demokratyczną rozliczalność władzy wykonawczej. Przymusowo dymisjonowanych burmistrzów na południowym wschodzie w dalszym ciągu zastępowano komisarzami mianowanymi przez rząd, co jest sprzeczne z opinią Komisji Weneckiej z czerwca 2020 r. Działania podejmowane przez wymiar sprawiedliwości wobec partii opozycyjnych i mediów stwarzały poważne zagrożenie dla legitymacji tureckich instytucji demokratycznych i pluralizmu politycznego. W tym względzie decyzja Trybunału Konstytucyjnego o przyjęciu aktu oskarżenia mającego na celu rozwiązanie drugiej co do wielkości partii opozycyjnej stanowi kolejny niepokojący sygnał. Utrzymywało się upolitycznienie administracji publicznej. Społeczeństwo obywatelskie było pod ciągłą presją, a jego przestrzeń do swobodnego działania wciąż malała. Reforma administracji publicznej Administracja publiczna opracowuje i realizuje politykę publiczną, zarządza inwestycjami publicznymi i świadczy podstawowe usługi publiczne, które zwiększają dobrobyt wszystkich obywateli. Aby cieszyć się zaufaniem, administracja publiczna musi być przejrzysta, rozliczalna i skuteczna. W ciągu ostatniego roku poczyniono wprawdzie pewne należyte postępy, ale główne niedociągnięcia dotyczą różnych form upolitycznienia. Planowanie polityki nieco się poprawiło, ale konieczne są dalsze starania w celu zapewnienia ścisłej kontroli jakości przez instytucje rządowe na szczeblu centralnym, propagowania kultury kształtowania polityki opartej na dowodach w administracji publicznej oraz wzmocnienia jej zdolności w tym zakresie. Należy zwiększyć zdolności do monitorowania polityki.

W Czarnogórze w okresie sprawozdawczym poprawiła się ogólna jakość opracowywanych dokumentów strategicznych. Macedonia Północna przyjęła nową metodykę przygotowywania strategii sektorowych, monitorowania ich realizacji oraz sprawozdawczości w tym zakresie, co ma zapewnić lepsze planowanie polityki. W Albanii poczyniono pewne postępy w zakresie wdrażania ocen skutków regulacji, poprawy zasad zarządzania konsultacjami publicznymi oraz tworzenia systemów informatycznych na potrzeby zintegrowanego planowania. Ogólnie rzecz biorąc nadal często się zdarza, że strategie polityczne, ustawodawstwo i inwestycje publiczne w regionie przygotowuje się bez przeprowadzania ocen skutków. Rozliczalność administracji publicznej pozostaje ważnym priorytetem. Organy publiczne nie zawsze są tworzone i organizowane w sposób efektywny. W Czarnogórze niedawna reorganizacyjna administracji publicznej doprowadziła do istotnych zmian kadrowych, w tym także na wyższych stanowiskach, co osłabia zdolność Czarnogóry do zatrzymania pracowników, którzy mają doświadczenie w kwestiach związanych z procesem przystąpienia do UE w wielu sektorach. W Albanii w ostatnich latach utworzono podległe agencje bez planowania strategicznego. W Kosowie wystąpiły opóźnienia w stosowaniu niedawno przyjętych ram prawnych mających na celu poprawę organizacji i rozliczalności administracji. W Macedonii Północnej nie przyjęto jeszcze nowej ustawy o organizacji państwa, mającej usprawnić funkcjonowanie ram instytucjonalnych, wyeliminować nakładanie się kompetencji i zwiększyć wydajność administracji. Turcja nie dysponuje kompleksowym programem reform administracji publicznej; nie wyznaczono też głównej instytucji, która byłaby odpowiedzialna za ten proces. W większości krajów nadal konieczne jest zapewnienie zarządzania zasobami ludzkich i służbą cywilną, w tym wprowadzenie rozliczalności kadry kierowniczej i zwiększenia profesjonalizmu w służbie cywilnej, poprzez wzmocnienie pozycji członków kadry kierowniczej wyższego szczebla i osób sprawujących funkcje nadzorcze oraz przekazanie im uprawnień decyzyjnych. Konieczne jest prawne uregulowanie przejrzystych procedur rekrutacji, awansu, degradacji i zwalniania, które opierają się na kryteriach merytorycznych, i konsekwentne wdrażanie tych procedur we wszystkich służbach publicznych na poziomie centralnym i lokalnym. Struktura administracji państwowej powinna zapewniać wyraźny podział odpowiedzialności. Albania zakończyła ważny etap działań, przeprowadzając pełną cyfryzację procesu rekrutacji urzędników służby cywilnej w celu zapewnienia większej przejrzystości. W Serbii nie odnotowano postępów w zmniejszaniu nadmiernej liczby tymczasowo obsadzonych stanowisk kierowniczych wyższego szczebla. W Bośni i Hercegowinie różne warunki pracy wynikające z różnych przepisów dotyczących służby cywilnej oraz rozbieżne praktyki na poszczególnych szczeblach administracji nadal utrudniają mobilność urzędników służby cywilnej i tworzenie przestrzeni administracyjnej o jednakowych standardach. Większość krajów podjęła starania, aby poprawić jakość usług świadczonych na rzecz przedsiębiorstw i ogółu społeczeństwa. W reakcji na pandemię COVID-19 Serbia, Albania, Czarnogóra i Macedonia Północna uruchomiły usługi elektronicznej administracji publicznej. Rozliczalność administracji i zarządzanie zasobami ludzkimi nadal budzą obawy w Turcji. Administracja jest w dalszym ciągu upolityczniona i wciąż brakuje politycznej woli reform. Należy uwzględnić rolę, jaką władze regionalne i lokalne odgrywają w procesie dostosowywania się do wymogów UE i ostatecznego stosowania unijnych przepisów. Należy zatem zapewnić właściwą równowagę między władzami na szczeblu centralnym, regionalnym i lokalnym. W Turcji decyzje i ukierunkowane działania podejmowane przez władze wobec gmin, w których wybrano burmistrzów wywodzących się z partii opozycyjnych, pozostają głęboko niepokojące. Należy zwiększyć potencjał administracyjny i profesjonalizm organów odpowiedzialnych za wdrażanie dorobku prawnego UE oraz zapewnić niezależność organów regulacyjnych. Funkcjonowanie systemów zamówień publicznych i systemów zarządzania finansami publicznymi stanowi nadal wyzwanie. Ogólnie rzecz biorąc, przejrzystość i rozliczalność w odniesieniu do środków związanych z COVID-19 były bardzo ograniczone. Kosowo, Czarnogóra i Serbia poczyniły postępy w cyfryzacji swoich systemów zamówień publicznych. Tymczasem w Serbii powodem do niepokoju stało się obchodzenie unijnych standardów w dziedzinie zamówień publicznych, ponieważ w 2020 r. z zakresu stosowania ustawy o zamówieniach publicznych wyłączono 54 % łącznej wartości wszystkich zamówień publicznych. W Czarnogórze nie ogłoszono jeszcze przetargu na udzielenie koncesji dla portów lotniczych zgodnie z unijnymi standardami dotyczącymi sprawiedliwych i przejrzystych zamówień publicznych. Macedonia Północna i Serbia nieco wzmocniły zdolności swoich systemów zamówień publicznych, natomiast w Albanii, Bośni i Hercegowinie oraz Kosowie rozwój zdolności musi zostać potraktowany priorytetowo. Albania i Czarnogóra ulepszyły swoje przepisy dotyczące zamówień publicznych, a Albania przyjęła pierwszą w historii strategię zamówień publicznych. Bośnia i Hercegowina przez większość okresu sprawozdawczego preferencyjnie traktowała przy udzielaniu zamówień publicznych oferentów krajowych, co stanowi naruszenie układu o stabilizacji i stowarzyszeniu. Turcja w dalszym ciągu wykazuje duże braki w dostosowaniu swego ustawodawstwa do dorobku prawnego UE, ponieważ zakres stosowania przepisów dotyczących zamówień publicznych znacząco ograniczają różne wyłączenia, a także praktyki cenowe i kompensacyjne faworyzujące podmioty krajowe. Wykorzystanie elektronicznego systemu zamówień publicznych wzrosło w Turcji czterokrotnie. Zasadnicze znaczenie ma zreformowanie krajowych systemów zarządzania w celu zwiększenia rozliczalności kadry kierowniczej, należyte zarządzanie finansami i przeprowadzanie zewnętrznych audytów wykorzystania funduszy publicznych. W czasie pandemii COVID-19 postępy w zakresie publicznych kontroli wewnętrznych i rozliczalności kadry kierowniczej były powolne, ale Albania i Serbia poczyniły znaczne postępy w określaniu ram strategicznych i opracowywaniu metodyki wdrażania reform. Albania dołożyła starań, by w 2020 r. wdrożyć więcej zaleceń albańskiego Państwowego Urzędu Kontroli, w szczególności w celu wyeliminowania niedociągnięć, które ograniczały wpływ audytów zewnętrznych i kontrolę ze strony władzy ustawodawczej, a także problemu niewystarczającej komunikacji ze społeczeństwem. Czarnogóra znacznie usprawniła działania następcze w związku z zaleceniami pokontrolnymi i prowadzi bardziej otwartą i przejrzystą komunikację z parlamentem i ogółem społeczeństwa. Albania podjęła zdecydowane działania w celu wzmocnienia publicznej wewnętrznej kontroli finansowej, wprowadzając środki dotyczące delegowania odpowiedzialności finansowej, monitorowania audytów wewnętrznych i podejmowania w związku z nimi działań następczych. Chociaż wzmocnienie systemów i zdolności w zakresie zarządzania inwestycjami publicznymi jest priorytetem dla wszystkich krajów objętych procesem rozszerzenia, szczególnie w kontekście Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich, w ubiegłym roku poczyniono niewielkie postępy. Ponieważ jednak Czarnogóra przeprowadza w 2021 r. ocenę zarządzania inwestycjami publicznymi, wszystkie gospodarki Bałkanów Zachodnich dysponują obecnie opartymi na dowodach zaleceniami dotyczącymi tego, jak zwiększyć skuteczność inwestycji publicznych. Wszystkie kraje kandydujące i potencjalni kandydaci muszą zwiększyć swoją zdolność do tworzenia wysokiej jakości statystyk, zgodnie z zasadami Europejskiego kodeksu praktyk statystycznych, które opierają się na niezależności zawodowej, bezstronności, wiarygodności, przejrzystości i poufności. Kluczowe znaczenie ma również zwiększenie przekazywania danych do Eurostatu. Na Bałkanach Zachodnich i w Turcji urzędy statystyczne głównie koncentrują się na spisach ludności i mieszkań, więc konieczne jest przydzielenie odpowiednich zasobów na ich przeprowadzanie. Dziedziną, w której wszyscy partnerzy muszą osiągnąć postępy, jest ESA 2010 – europejski system rachunków narodowych i regionalnych (statystyka makroekonomiczna). Gospodarka Pandemia COVID-19 wywarła znaczący negatywny wpływ na wzrost gospodarczy na Bałkanach Zachodnich i w Turcji w 2020 r. Aktywność gospodarcza na Bałkanach Zachodnich zmniejszyła się o 3,4 %. W 2020 r. Turcja odnotowała pewien wzrost (realny PKB wzrósł o 1,8 %). Skala pogorszenia koniunktury w różnych częściach Bałkanów Zachodnich była mocno zróżnicowana w 2020 r.: począwszy od stosunkowo łagodnego spadku PKB w Serbii o 1 % aż po gwałtowną utratę produkcji w Czarnogórze, która wyniosła 15,2 %; spadki odnotowane w Bośni i Hercegowinie – 4,6 %, Albanii – 3,8 %, Macedonii Północnej – 4,5 % i Kosowie – 4,1 % były natomiast na średnim poziomie w stosunku do tych dwóch skrajnych wartości. Ważnym czynnikiem wpływającym na skalę załamania gospodarczego była struktura sektorowa gospodarek, w szczególności udział, jaki ma w nich turystyka – co uzasadnia bardzo gwałtowne wyhamowanie wzrostu odnotowane w Czarnogórze. Dobre wyniki sezonowe w rolnictwie miały łagodzący wpływ, w szczególności w Serbii i Albanii. Na wyniki gospodarcze wpływ miały także różnice w strategiach politycznych przyjętych w reakcji na kryzys, częściowo wynikające z różnych marginesów dostępnej przestrzeni politycznej. W Turcji wzrostowi gospodarczemu towarzyszyła utrzymująca się wysoka inflacja, rosnący deficyt obrotów bieżących oraz dalsza deprecjacja waluty, co jest w dużej mierze związane ze zwiększonym postrzeganiem ryzyka w wyniku częstych zmian prezesa banku centralnego. Według prognoz w większości gospodarek w 2021 r. ma nastąpić odbicie, a następnie ożywienie lub przekroczenie stóp wzrostu sprzed pandemii. Po okresie wysokich deficytów budżetowych związanych z kryzysem i znacznych wzrostów relacji długu do PKB w 2020 r. planowana jest stopniowa konsolidacja fiskalna, która ma się rozpocząć od 2021 r. lub 2022 r. Aby możliwe było wspieranie trwałego ożywienia gospodarczego w perspektywie średnioterminowej, konieczne jest jednak dalsze przyspieszenie wdrażania reform strukturalnych. Ma to zasadnicze znaczenie dla spełnienia dwóch kryteriów gospodarczych członkostwa w UE, jakimi są: zapewnienie funkcjonowania gospodarki rynkowej i wykazanie zdolności do sprostania presji konkurencyjnej i siłom rynkowym w Unii Europejskiej. Podczas gdy średni wynik w zakresie wdrażania reform w ramach programów reform gospodarczych wyniósł w 2020 r. jedynie 2,7 (na 5), w przypadku wytycznych politycznych przyjętych w 2019 r. poziom wdrożenia wspólnie uzgodnionych zaleceń znacznie wzrósł, z 35,5 % do 50,8 % w 2020 r. Poprawa ta jest głównie związana ze szczególnym krótkoterminowym charakterem wielu zalecanych środków łagodzących skutki kryzysu związanego z COVID-19. Rynki pracy na Bałkanach Zachodnich i w Turcji nadal charakteryzują się ogólnie niską aktywnością zawodową i niskim poziomem zatrudnienia, a także wysokim udziałem gospodarki nieformalnej i wysokim bezrobociem. Współczynniki aktywności zawodowej zmniejszyły się w 2020 r. we wszystkich krajach, ponieważ w czasie kryzysu związanego z COVID-19 ludzie zazwyczaj wycofywali się z rynku pracy. Poważnym wyzwaniem pozostaje niski wskaźnik integracji kobiet i osób młodych na rynku pracy. W lipcu 2021 r. Bałkany Zachodnie zatwierdziły deklarację w sprawie zapewnienia trwałej integracji osób młodych na rynku pracy oraz podjęcia konkretnych kroków w celu stopniowego ustanowienia, wdrożenia i wzmocnienia gwarancji dla młodzieży. Kluczowe znaczenie dla sprostania wyzwaniom na rynku pracy mają reformy i inwestycje w systemy kształcenia oraz podnoszenie i zmianę kwalifikacji. Cyfryzacja sektora przemysłowego i rozwój umiejętności cyfrowych we wszystkich grupach społeczeństwa są niezwykle istotne dla zwiększenia szans na zatrudnienie i rozwoju gospodarki cyfrowej. Przyjęty we wrześniu 2020 r. Plan działania w dziedzinie edukacji cyfrowej na lata 2021–2027 ma pomóc systemom kształcenia i szkolenia sprostać wyzwaniom, jakie przyniósł kryzys związany z COVID-19, oraz wspierać transformację cyfrową w perspektywie długoterminowej. Zmienił się również krajobraz medialny i konieczne są działania w celu wspierania niezależności regulacyjnej i ochrony małoletnich w mediach cyfrowych. III. ZDOLNOŚĆ DO PRZYJĘCIA ZOBOWIĄZAŃ WYNIKAJĄCYCH Z CZŁONKOSTWA

W wyniku wprowadzenia zmienionej metodyki rozdziały negocjacyjne pogrupowano w klastry tematyczne w celu zwiększenia dynamiki procesu negocjacyjnego oraz współoddziaływania. To nowe podejście znalazło również odzwierciedlenie w strukturze dostosowania ustawodawstwa krajowego do dorobku prawnego UE przedstawionej poniżej. Klaster „Rynek wewnętrzny” obejmuje: swobodny przepływ towarów (rozdział 1), swobodny przepływ pracowników (rozdział 2), prawo przedsiębiorczości i swobodę świadczenia usług (rozdział 3), swobodny przepływ kapitału (rozdział 4), prawo spółek (rozdział 6), prawo własności intelektualnej (rozdział 7), politykę konkurencji (rozdział 8), usługi finansowe (rozdział 9) oraz ochronę konsumentów i ochronę zdrowia (rozdział 28). Dostosowanie w tych obszarach ma zasadnicze znaczenie dla pełnego wykorzystania możliwości, jakie stwarzają układy o stabilizacji i stowarzyszeniu, oraz dla dalszego zwiększenia integracji handlowej z UE – zdecydowanie najważniejszym partnerem handlowym regionu. Zwiększy ono również atrakcyjność inwestycji UE i ułatwi osiąganie efektów synergii w łańcuchach dostaw, tworzenie miejsc pracy i dostęp do kapitału. Stopień przygotowania Bałkanów Zachodnich w wielu obszarach rynku wewnętrznego jest ogólnie rzecz biorąc umiarkowany. Jeżeli chodzi o swobodny przepływ towarów, Kosowo poczyniło pewne postępy, natomiast postępy pozostałych partnerów z Bałkanów Zachodnich są jedynie ograniczone. Czarnogóra i Serbia osiągnęły pewne postępy w zakresie swobodnego przepływu usług, a Albania, Kosowo, Czarnogóra i Macedonia Północna – w dziedzinie swobodnego przepływu kapitału, podobnie jak Bośnia i Hercegowina, Kosowo i Czarnogóra w dziedzinie polityki konkurencji. Albania, Bośnia i Hercegowina, Kosowo i Czarnogóra poczyniły również postępy w dziedzinie usług finansowych. Współpraca regionalna i ramy inkluzywnej współpracy regionalnej, takie jak strategia UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego (EUSAIR) lub strategia UE na rzecz regionu Dunaju (EUSDR), nadal ułatwiały przygotowania do ewentualnego uczestnictwa w rynku wewnętrznym UE. Wspólny rynek regionalny Bałkanów Zachodnich, który opiera się na unijnych zasadach i normach, stanowi krok w kierunku ściślejszej integracji regionu z jednolitym rynkiem UE przed przystąpieniem. Na szczycie w Sofii w dniu 10 listopada 2020 r. przywódcy sześciu krajów Bałkanów Zachodnich przyjęli plan działania na rzecz wspólnego rynku regionalnego oraz deklarację w sprawie Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich. Turcja poczyniła pewne postępy w obszarach swobodnego przepływu kapitału, usług finansowych i polityki konkurencji, przy czym w przypadku tej ostatniej dziedziny nadal istnieją poważne obawy w odniesieniu do pomocy państwa. Proces dostosowawczy w Turcji jest zaawansowany w dziedzinie prawa spółek, a dobry poziom przygotowania obserwuje się w dziedzinie swobodnego przepływu towarów, usług finansowych, ochrony konsumentów i zdrowia, a także prawa własności intelektualnej. Turcja pozostaje na wczesnym etapie przygotowań w dziedzinie swobodnego przepływu usług i swobodnego przepływu pracowników – w tych dziedzinach nie poczyniono żadnych postępów. Klaster „Konkurencyjność i wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu” obejmuje: społeczeństwo informacyjne i media (rozdział 10), opodatkowanie (rozdział 16), politykę gospodarczą i pieniężną (rozdział 17), politykę społeczną i zatrudnienie (rozdział 19), politykę przemysłową (rozdział 20), naukę i badania naukowe (rozdział 25), edukację i kulturę (rozdział 26) oraz cła (rozdział 29). Reformy w tych obszarach mają ogromne znaczenie dla programów reform gospodarczych Bałkanów Zachodnich i są wspierane w ramach planu gospodarczo-inwestycyjnego, ponieważ pomogą zwiększyć konkurencyjność i atrakcyjność regionu dla przedsiębiorstw oraz zmniejszyć istniejącą lukę w stosunku do gospodarki UE. Większość partnerów z Bałkanów Zachodnich osiągnęła umiarkowany poziom przygotowania w dziedzinach związanych z tym klastrem. Bośnia i Hercegowina pozostaje natomiast na wczesnym etapie w kilku obszarach. W dziedzinie opodatkowania postępy Serbii są należyte, Bośnia i Hercegowina nie osiągnęła żadnych postępów, a wszyscy pozostali partnerzy osiągnęli pewne postępy. W dziedzinie unii celnej postępy Macedonii Północnej są znaczne, a Serbii i Albanii – ograniczone; Kosowo i Czarnogóra poczyniły natomiast pewne postępy. W dziedzinie edukacji i kultury Czarnogóra, Serbia i Albania poczyniły pewne postępy. W dziedzinie nauki i badań naukowych postępy Albanii są należyte, natomiast Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra i Serbia osiągnęły pewne postępy. Spośród partnerów z Bałkanów Zachodnich pewne postępy w dziedzinie społeczeństwa informacyjnego i mediów osiągnęły Albania i Kosowo, w dziedzinie polityki gospodarczej i pieniężnej – Macedonia Północna, a w dziedzinie polityki społecznej i zatrudnienia – Albania i Macedonia Północna. W dziedzinie polityki w zakresie przedsiębiorstw i przemysłu wszyscy partnerzy z Bałkanów Zachodnich osiągnęli pewne postępy, z wyjątkiem Bośni i Hercegowiny. Ze względu na postępy Serbii w tym klastrze, Komisja uważa, że kraj ten spełnia wszystkie kryteria otwierające dla tego klastra, do czego przyczyniło się w szczególności zniesienie dyskryminacyjnego opodatkowania importowanego alkoholu. Ogólnie, konieczne jest przeprowadzenie reform społeczno-gospodarczych w regionie, aby zaradzić słabościom strukturalnym, niskiej konkurencyjności, wysokiemu bezrobociu i skutkom pandemii COVID-19. Postępy w dostosowywaniu ustawodawstwa krajowego do przepisów UE w dziedzinie VAT, akcyzy i podatków bezpośrednich przyczyniłoby się do rozwoju handlu wewnątrzregionalnego i międzynarodowego. Trzeba również znacznie wzmocnić ekosystem badań naukowych i innowacji w regionie, tak by gospodarki mogły nadążać za zmianami, m.in. w zakresie technologii cyfrowych i ekologicznych. Jeżeli chodzi o edukację i kulturę, Czarnogóra i Serbia są liderami w regionie, a Bośnia i Hercegowina oraz Kosowo muszą zacząć nadrabiać zaległości. Turcja w dalszym ciągu dostosowywała swoje ustawodawstwo do dorobku prawnego UE w ograniczonym zakresie, a w dziedzinie społeczeństwa informacyjnego i mediów, polityki gospodarczej i pieniężnej, polityki społecznej i zatrudnienia oraz polityki przemysłowej odnotowano regres. Turcja poczyniła pewne postępy w dziedzinie nauki i badań naukowych oraz edukacji i kultury, przy czym w przypadku tej ostatniej dziedziny konieczne są dalsze działania w obszarze edukacji, tak by miała ona bardziej włączający charakter społecznemu, zwłaszcza w odniesieniu do dziewcząt. Przygotowania Turcji w dziedzinie nauki i badań naukowych są zaawansowane. Poziom integracji handlowej Turcji z UE jest wysoki i kraj ten utrzymuje dobry poziom przygotowań w dziedzinie unii celnej, chociaż osiągnięte postępy, m.in. w jej wdrażaniu, są ograniczone. Nadal obserwuje się odstępstwa Turcji od jej zobowiązań wynikających z unii celnej między UE a Turcją, co przyczynia się do powstawania licznych barier handlowych. Zielona agenda i zrównoważona konektywność mają kluczowe znaczenie dla trwałego ożywienia odpornego na przyszłe wyzwania, a także dla integracji gospodarczej zarówno w obrębie regionu, jak i z UE, co przyniesie korzyści zarówno przedsiębiorstwom, jak i ogółowi społeczeństwa. Klaster ten obejmuje: politykę transportową (rozdział 14), energię (rozdział 15), sieci transeuropejskie (rozdział 21) oraz środowisko i zmianę klimatu (rozdział 27). Poziom przygotowana Albanii, Macedonii Północnej i Serbii w dziedzinie energii jest umiarkowany, a Czarnogóry – dobry. W dziedzinie sieci transeuropejskich Albania, Bośnia i Hercegowina oraz Kosowo osiągnęły pewien poziom przygotowania, Serbia jest przygotowana w umiarkowanym stopniu, a poziom przygotowania Macedonii Północnej jest dobry. Albania, Macedonia Północna, Czarnogóra i Serbia osiągnęły pewien poziom przygotowania w dziedzinie środowiska i zmiany klimatu. Albania oraz Bośnia i Hercegowina odnotowały pewne postępy w dziedzinie polityki transportowej, natomiast w przypadku Kosowa, Macedonii Północnej i Serbii odnotowane postępy są ograniczone, a w Czarnogórze nie stwierdzono żadnych postępów. Ze względu na postępy Serbii w tym klastrze, Komisja uważa, że kraj ten spełnia wszystkie kryteria otwierające dla tego klastra, do czego przyczyniło się w szczególności przyjęcie planu działania w sprawie rozdziału w sektorze gazu. Jeżeli chodzi o energię, Serbia poczyniła należyte postępy, Macedonia Północna, Kosowo i Albania osiągnęły pewne postępy, a postępy Czarnogóry są ograniczone. W odniesieniu do sieci transeuropejskich Albania, Bośnia i Hercegowina oraz Serbia poczyniły pewne postępy, natomiast w Kosowie, Macedonii Północnej i Czarnogórze odnotowano jedynie ograniczone postępy. Jeżeli chodzi o środowisko i zmianę klimatu, na Bałkanach Zachodnich osiągnięto jedynie ograniczone postępy. Konieczne są zatem pilne działania w całym regionie, aby przyspieszyć dostosowanie ustawodawstwa krajowego do dorobku prawnego UE oraz poprawić wdrażanie, egzekwowanie prawa oraz zwiększyć inwestycje. Należy znacznie wzmocnić zdolności administracyjne w tym sektorze i wdrożyć reformy strukturalne. W 2020 r. Komisja wywiązała się ze swojego zobowiązania do przeznaczenia 1 mld EUR na rozwój sieci połączeń w regionie. Portfel projektów w zakresie sieci połączeń, który wchodzi w zakres ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich, obejmuje obecnie 45 projektów o wartości 1 mld EUR, które przyciągną inwestycje o wartości ponad 3,8 mld EUR. Zaowocowało to poprawą bezpieczeństwa oraz skróceniem czasu podróży i czasu oczekiwania na granicach, a także zwiększeniem wolumenu handlu oraz zwiększeniem bezpieczeństwa, niezawodności i zróżnicowania dostaw energii, które stały się także bardziej ekologiczne, a przy tym uniknięto emisji około 300 tys. ton CO2. Przystąpiono do realizacji pierwszej grupy projektów mających pomóc w realizacji inicjatyw przewodnich określonych w planie gospodarczo-inwestycyjnym. Inwestycjom tym towarzyszyły prace regulacyjne w ramach Wspólnoty Transportowej i Wspólnoty Energetycznej. W dziedzinie technologii cyfrowych regionalna umowa roamingowa dla Bałkanów Zachodnich weszła w życie w dniu 1 lipca 2021 r. Program dotyczący sieci połączeń zmodyfikowano wraz z przyjęciem Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich, który koncentruje się na rozwijaniu zrównoważonych rozwiązań w zakresie transportu i energii w regionie. Zielony program działań dla Bałkanów Zachodnich obejmuje te same pięć szerokich obszarów co Zielony Ład, za mianowicie: (i) obniżenie emisyjności, (ii) oczyszczanie powietrza, wody i gleby, (iii) gospodarkę o obiegu zamkniętym, (iv) rolnictwo i produkcję żywności oraz (v) ochronę różnorodności biologicznej. Wzrost gospodarczy i nowe możliwości rynkowe będą powiązane z bardziej zrównoważonymi modelami konsumpcji i produkcji, w tym promowaniem gospodarki o obiegu zamkniętym, efektywnym gospodarowaniem zasobami i lepszym ponownym wykorzystaniem produktów odpadowych we wszystkich sektorach gospodarki, w tym planowaniem przestrzeni miejskiej i wiejskiej, przy czym warunkiem wstępnym sukcesu będzie zrównoważony rozwój ekosystemu. W dziedzinie polityki transportowej i energetycznej stopień przygotowania Turcji jest umiarkowany. Turcja powinna kontynuować prace nad liberalizacją rynku gazu i rozwijać współpracę w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i jądrowego bezpieczeństwa fizycznego. Kraj ten poczynił pewne postępy w zakresie sieci energetycznych i transportowych, czego przykładem jest budowa linii kolejowej Halkali-Kapikule łączącej granicę z Bułgarią ze Stambułem, która jeszcze się nie zakończyła. Turcja osiągnęła pewien poziom przygotowania w dziedzinie środowiska i zmiany klimatu oraz stoi przed kluczowymi wyzwaniami związanymi ze środowiskiem i klimatem, zarówno jeżeli chodzi o łagodzenie, jak i przystosowanie się do zmiany klimatu. Turcja ratyfikowała porozumienie klimatyczne z Paryża (dokument ratyfikacyjny nie został jeszcze przedłożony ONZ). Wyraziła również gotowość do współpracy z UE w zakresie celów Europejskiego Zielonego Ładu. Wszystkie te zmiany przyjmuje się z zadowoleniem. Kwestie klimatu są jednak uwzględniane w innych obszarach polityki nadal w ograniczonym zakresie. Jeżeli chodzi o zasoby, rolnictwo i spójność, w przygotowaniach nastąpił zastój. Klaster ten obejmuje: rolnictwo i rozwój obszarów wiejskich (rozdział 11), bezpieczeństwo żywności, politykę weterynaryjną i fitosanitarną (rozdział 12), rybołówstwo (rozdział 13), politykę regionalną i koordynację instrumentów strukturalnych (rozdział 22) oraz przepisy finansowe i budżetowe (rozdział 33). W większości rozdziałów należących do tego klastra stopień przygotowania Macedonii Północnej, Czarnogóry i Serbii jest umiarkowany. Albania i Kosowo osiągnęły w większości pewien stopień przygotowania, a Bośnia i Hercegowina nadal znajduje się na wczesnym etapie w przypadku większości rozdziałów. W dziedzinie rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich Albania, Czarnogóra i Macedonia Północna poczyniły pewne postępy, a Bośnia i Hercegowina nie osiągnęła żadnych postępów. W dziedzinie bezpieczeństwa żywności, polityki weterynaryjnej i fitosanitarnej postępy Macedonii Północnej i Czarnogóry są należyte, Albania poczyniła pewne postępy, a postępy Bośni i Hercegowiny, Kosowa i Serbii są ograniczone. Jeżeli chodzi o rybołówstwo, jedynie Albania poczyniła należyte postępy. Czarnogóra osiągnęła pewne postępy. W dziedzinie polityki regionalnej i koordynacji instrumentów strukturalnych Bośnia i Hercegowina nie poczyniła żadnych postępów, natomiast postępy pozostałych krajów Bałkanów Zachodnich są ograniczone. Turcja w swojej polityce wsparcia rolnictwa odeszła od zasad wspólnej polityki rolnej UE. Kraj ten poczynił należyte postępy w dziedzinie rybołówstwa, pewne postępy w zakresie polityki regionalnej i koordynacji instrumentów strukturalnych oraz ograniczone postępy w dziedzinie bezpieczeństwa żywności, polityki weterynaryjnej i fitosanitarnej, przy czym w przypadku tej ostatniej istnieją obawy co do poziomu pozostałości pestycydów w produktach spożywczych wywożonych do UE.

Klaster „Stosunki zewnętrzne” obejmuje stosunki zewnętrzne (rozdział 30) oraz politykę zagraniczną, bezpieczeństwa i obrony (rozdział 31). Poziom przygotowania wszystkich partnerów z Bałkanów Zachodnich w dziedzinie stosunków zewnętrznych jest dobry albo umiarkowany; wyjątek stanowi Bośnia i Hercegowina, która osiągnęła pewien poziom przygotowania. W dziedzinie polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i obrony Albania i Czarnogóra są dobrze przygotowane, Macedonia Północna i Serbia są przygotowane w umiarkowanym stopniu, a Bośnia i Hercegowina osiągnęła pewien poziom przygotowania. Wszystkie kraje Bałkanów Zachodnich osiągnęły pewne postępy w dziedzinie stosunków zewnętrznych, z wyjątkiem Bośni i Hercegowiny, której postępy są ograniczone. W dziedzinie polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i obrony Albania poczyniła należyte postępy, Czarnogóra, Macedonia Północna i Serbia – pewne postępy, a Bośnia i Hercegowina nie osiągnęła żadnych postępów. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich kontynuowali ścisłą współpracę z UE w kwestiach związanych ze wspólną polityką zagraniczną i bezpieczeństwa/wspólną polityką bezpieczeństwa i obrony (WPZiB/WPBiO), w szczególności wnosząc istotny wkład w misje i operacje UE w dziedzinie WPBiO. Dostosowanie do WPZiB UE (oświadczenia wysokiego przedstawiciela wydane w imieniu UE i decyzje Rady w sprawie środków ograniczających) jest ważnym aspektem procesu integracji z UE, ponieważ jest potwierdzeniem obranego strategicznego kierunku rozwoju tych krajów. Albania i Czarnogóra zdecydowanie utrzymały swoje konsekwentne stuprocentowe dostosowanie, co jest oznaką ich zaangażowania i ukierunkowania strategicznego. Wskaźnik dostosowania Macedonii Północnej wzrósł z 94 % w 2020 r. do 96 % w sierpniu 2021 r. Wskaźnik dostosowania Serbii wzrósł z 56 % w 2020 r. do 61 % w sierpniu 2021 r., co stanowi pierwszy krok w kierunku odwrócenia poprzedniej negatywnej tendencji w odniesieniu do wymogu stopniowego dostosowania zawartego w ramach negocjacyjnych dla tego kraju. Niepokojący jest wyraźny spadek wskaźnika dostosowania w przypadku Bośni i Hercegowiny z 70 % w 2020 r. do 43 % w sierpniu 2021 r. Odwrócenie tej tendencji byłoby sygnałem zaangażowania Bośni i Hercegowiny drodze integracji europejskiej. W dziedzinie stosunków zewnętrznych stopień przygotowania Turcji jest umiarkowany, a w dziedzinie polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i obrony kraj ten osiągnął pewien poziom przygotowania. Turcja poczyniła ograniczone postępy w zakresie stosunków zewnętrznych. W sierpniu 2021 r. nadal utrzymywał się bardzo niski wskaźnik dostosowania Turcji do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, który wyniósł 14 % (11 % w 2020 r. i 21 % w 2019 r.). Coraz bardziej asertywna polityka zagraniczna Turcji nadal pozostawała w sprzeczności z priorytetami UE w ramach WPZiB, w szczególności ze względu na sprzeczność podejścia Turcji w odniesieniu do Libii, brak współpracy Turcji w ramach operacji IRINI oraz wsparcie przez ten kraj działań wojskowych na Kaukazie, w Syrii i Iraku. Choć w tym roku Turcja wykazała gotowość do zaangażowania się w dialog z UE na temat polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz kwestii regionalnych, kraj ten nadal powinien podjąć zdecydowane kroki w celu znacznego zwiększenia stopnia dostosowania się do deklaracji i oświadczeń UE oraz decyzji Rady. IV. WSPÓŁPRACA REGIONALNA I STOSUNKI DOBROSĄSIEDZKIE Stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna to na Bałkanach Zachodnich dwa zasadnicze elementy procesu stabilizacji i stowarzyszenia oraz procesu rozszerzenia. Przyczyniają się one do stabilności, pojednania i tworzenia klimatu umożliwiającego rozwiązanie otwartych kwestii dwustronnych i wyjaśnienie zaszłości. Podpisana w kwietniu 2019 r. regionalna umowa roamingowa między państwami i krajami Bałkanów Zachodnich, stanowiąca element działań na rzecz regionalnej integracji gospodarczej, doprowadziła do stopniowego obniżania opłat roamingowych od lipca 2019 r., a następnie – wraz z wprowadzeniem w dniu 1 lipca 2021 r. systemu korzystania z telefonu za granicą tak jak w kraju – do ich zniesienia. Jest to ważny krok we współpracy regionalnej, który przyniósł obywatelom widoczne korzyści. Rozpoczynają się prace nad analizą sposobów obniżenia kosztów roamingu między partnerami z Bałkanów Zachodnich a UE oraz nad opracowaniem planu działania w odniesieniu do tego procesu, zgodnie z przepisami agendy cyfrowej dla Bałkanów Zachodnich. W ramach Rady Współpracy Regionalnej i CEFTA oraz przy wsparciu Komisji przeprowadzono istotne prace techniczne, aby umożliwić swobodny przepływ osób, specjalistów i świadczenie usług elektronicznych, a także ułatwić handel i procedury celne w regionie, co stanowi element inicjatywy dotyczącej wspólnego rynku regionalnego. Odpowiednie środki nie zostały jednak uchwalone ze względu na spory niezwiązane z ich istotą. W regionie potrzebne jest teraz polityczne przywództwo, tak by można było doprowadzić te prace do końca i by wszyscy partnerzy z Bałkanów Zachodnich mogli przyjąć prawnie wiążące porozumienia lub decyzje, z korzyścią dla obywateli i przedsiębiorstw. Wymaga to wspólnego skupienia się na ustanowieniu wspólnego rynku regionalnego, który byłby oparty na unijnych zasadach i normach, oraz unikania jednostronnych kroków zagrażających tym pracom. Pomimo ograniczeń związanych z COVID-19 regionalne biuro ds. współpracy na rzecz młodzieży nadal odgrywało ważną rolę w dalszym rozwijaniu współpracy regionalnej i stosunków dobrosąsiedzkich poprzez zapewnianie osobom młodym z Bałkanów Zachodnich możliwości współpracy i wymiany. Osoby młode nadal współpracowały w ramach szeregu innych inicjatyw regionalnych online i osobiście, m.in. za pośrednictwem regionalnego laboratorium dla młodzieży. Szczyt UE – Bałkany Zachodnie w Brdzie odzwierciedlał znaczenie, jakie UE przywiązuje do tego regionu, i potwierdził jego europejską perspektywę. Przywódcy z zadowoleniem przyjęli postępy w zakresie kluczowych inicjatyw, w szczególności postępy w zakresie roamingu, zielonego programu, uprzywilejowanych korytarzy na granicach między UE a regionem, programu innowacji, a także przyjęcie ram prawnych IPA III. Inicjatywy te odzwierciedlają priorytety polityki UE i wraz z planem gospodarczo-inwestycyjnym pozwolą regionowi na szybszą i bardziej zrównoważoną odbudowę po pandemii, a także zapewnią większą integrację z Unią Europejską. Komisja ogłosiła, że zamierza zaproponować pakiet inwestycyjny o wartości 600 mln EUR w ramach IPA 2021 na potrzeby realizacji planu gospodarczo-inwestycyjnego, z zastrzeżeniem procedur zgodnych z ramami programowania IPA III i przepisami wykonawczymi dotyczącymi tego instrumentu. Wraz z zapowiedzianą w lipcu kwotą 500 mln EUR daje to łącznie 1,1 mld EUR na realizację planu gospodarczo-inwestycyjnego do końca 2021 r. UE i partnerzy z Bałkanów Zachodnich zgodzili się zacieśnić współpracę w wielu dziedzinach, w tym w zakresie podstawowych kwestii bezpieczeństwa. Kompleksowa normalizacja stosunków między Serbią a Kosowem w drodze dialogu wspieranego przez UE nadal ma kluczowe znaczenie dla europejskiej przyszłości tych krajów i stabilności całego regionu. Po wyborach w Kosowie, które odbyły się na początku 2021 r., proces dialogu kontynuowano, organizując dwa spotkania na wysokim szczeblu w czerwcu i lipcu 2021 r., ale stosunki między Belgradem a Prisztiną pozostają napięte. Obydwie strony muszą konstruktywnie współdziałać, aby osiągnąć cel, jakim jest zawarcie prawnie wiążącego kompleksowego porozumienia w sprawie normalizacji stosunków, które uwzględniałoby wszystkie nierozstrzygnięte kwestie dwustronne. W związku z napięciami na północy Kosowa w dniu 30 września 2021 r. w ramach dialogu wspieranego przez UE osiągnięto porozumienie w sprawie deeskalacji i zastosowania środka, który ma tymczasowo rozwiązać problem tablic rejestracyjnych. Strony uzgodniły również powołanie grupy roboczej pod przewodnictwem UE w celu wypracowania w ciągu 6 miesięcy trwałego rozwiązania w oparciu o unijne standardy i praktyki. UE oczekuje od stron konstruktywnego zaangażowania się w ten proces w celu zapewnienia obywatelom swobody przemieszczania się. Obowiązujące umowy dwustronne, w tym porozumienie znad Prespy między Macedonią Północną a Grecją, a także układ o przyjaźni, stosunkach dobrosąsiedzkich i współpracy z Bułgarią, muszą być wdrażane w dobrej wierze przez wszystkie strony. Stosunki dwustronne między Czarnogórą a Serbią charakteryzowały się napięciami, wzrostem retoryki nacjonalistycznej i oskarżeniami o wywieranie wpływu z zewnątrz w okresach wyborczych, choć z drugiej strony nastąpiło zacieśnienie współpracy w niektórych dziedzinach, np. w sektorze zdrowia. Niezwykle ważne jest przezwyciężenie zaszłości i zażegnanie sporów wynikających z konfliktów z lat 90. XX w. W UE nie ma miejsca na negowanie ludobójstwa, gloryfikację zbrodniarzy wojennych czy konfrontacyjną retorykę z jakiejkolwiek strony. Poczyniono ograniczone postępy w rozwiązywaniu istotnych nierozstrzygniętych kwestii dwustronnych, w tym kwestii dotyczących granic i zapewnienia sprawiedliwości ofiarom zbrodni wojennych, identyfikacji pozostałych osób zaginionych oraz sporządzenia na poziomie regionalnym dokładnego wykazu popełnionych w przeszłości aktów okrucieństwa. Nie należy utrudniać pełnego i inkluzywnego uczestnictwa wszystkich partnerów z Bałkanów Zachodnich w inicjatywach i wydarzeniach związanych z współpracą regionalną, w tym programach finansowanych przez UE. Współpraca terytorialna umożliwiła krajom Bałkanów Zachodnich współpracę z sąsiadującymi państwami członkowskimi w wielu kwestiach. Przyczynia się ona nie tylko do wzrostu gospodarczego, tworzenia miejsc pracy i ochrony środowiska, ale odgrywa również ważną rolę w zacieśnianiu współpracy regionalnej na wielu poziomach, rozwiązywaniu różnych kwestii dwustronnych i zapewnianiu stabilności. Współpraca transgraniczna stanowi w szczególności kluczowy element procesu pojednania w regionie. Ze względu na konflikty w latach 90. XX w. (w byłej Jugosławii) poprawa stosunków dobrosąsiedzkich, w tym na obszarach przygranicznych, pozostaje warunkiem wstępnym wzrostu gospodarczego i dobrobytu zarówno dla regionów, jak i zainteresowanych beneficjentów. Dzięki umożliwieniu bezpośrednich kontaktów między podmiotami i administracjami na wszystkich poziomach po obu stronach granicy programy współpracy transgranicznej mają z założenia przede wszystkim umożliwić przezwyciężenie zaszłości po konfliktach z przeszłości i wspierać pojednanie. W drugiej połowie 2020 r., z uwagi na kontynuowanie przez Turcję i podjęcie przez nią nowej, prowadzonej bez zezwolenia działalności związanej z poszukiwaniem węglowodorów w strefach morskich należących do Cypru i Grecji, wzrosły napięcia we wschodniej części Morza Śródziemnego i na Morzu Egejskim. UE wielokrotnie wzywała Turcję do unikania wszelkiego rodzaju gróźb, tworzenia źródeł napięć lub podejmowania działań, które szkodzą stosunkom dobrosąsiedzkim i pokojowemu rozstrzyganiu sporów. W konkluzjach z grudnia 2020 r. Rada Europejska zdecydowanie potępiła jednostronne działania, prowokacje i zaostrzenie retoryki ze strony Turcji wobec UE, państw członkowskich UE i przywódców europejskich. Podkreśliła również, że propozycja pozytywnej agendy UE–Turcja nadal pozostaje otwarta, o ile Turcja wykaże gotowość promowania rzeczywistego partnerstwa z Unią i jej państwami członkowskimi oraz pokonywania różnic poprzez dialog i zgodnie z prawem międzynarodowym. Na początku 2021 r. zmniejszyły się napięcia we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Turcja zaprzestała nielegalnych odwiertów w strefach morskich Cypru. Na początku października 2021 r. zgłoszono jednak nowe incydenty w związku z badaniami prowadzonymi przez Cypr i Turcję. Wznowiono wstępne rozmowy między Grecją a Turcją i odbyły się kontakty na wysokim szczeblu. W marcu 2021 r. Rada Europejska potwierdziła, że UE nadal będzie bronić własnych interesów i interesów jej państw członkowskich oraz dążyć do utrzymania stabilności w regionie. W związku z prowadzonymi przez Turcję bez zezwolenia odwiertami we wschodniej części Morza Śródziemnego UE przedłużyła obowiązywanie ram środków ograniczających, przyjętych w listopadzie 2019 r.

Suwerenne prawa państw członkowskich UE obejmują między innymi prawa do zawierania umów dwustronnych oraz do poszukiwania i wydobywania zasobów naturalnych zgodnie z dorobkiem prawnym UE i prawem międzynarodowym, w tym Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Należy przestrzegać suwerenności i suwerennych praw do stref morskich wszystkich sąsiadujących państw nadbrzeżnych, w tym tych, do których uprawnione są ich wyspy, a delimitacja wyłącznych stref ekonomicznych i szelfu kontynentalnego powinna przebiegać zgodnie z prawem międzynarodowym, w toku dialogu prowadzonego w dobrej wierze i w dążeniu do zachowania stosunków dobrosąsiedzkich. Prowadzenie dialogu w dobrej wierze i powstrzymanie się od jednostronnych działań, które stoją w sprzeczności z interesami UE oraz naruszają prawo międzynarodowe i suwerenne prawa państw członkowskich UE jest bezwzględnym wymogiem zapewnienia stabilnego i bezpiecznego środowiska we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz rozwoju opartych na współpracy i korzystnych dla obu stron stosunków między UE a Turcją. Wszelkie różnice zdań należy rozwiązywać w drodze pokojowego dialogu i zgodnie z prawem międzynarodowym. Zasadnicze znaczenie dla znalezienia takiego sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania problemu cypryjskiego w ramach ONZ i zgodnie z rezolucjami Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych ma stałe zaangażowanie Turcji i jej konkretny wkład w negocjacje. W kwietniu 2021 r. odbyło się nieformalne spotkanie w formacie 5 + 1 w sprawie Cypru. Ważne jest potwierdzenie przez Turcję swojego zaangażowania w rozmowy dotyczące rozwiązania problemu cypryjskiego prowadzone pod auspicjami ONZ oraz konstruktywny udział Turcji w tych rozmowach, zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ, z uwzględnieniem ich aspektów zewnętrznych. Nie powinno się podejmować jednostronnych działań, które mogłyby doprowadzić do wzrostu napięć na wyspie i utrudnić powrót do rozmów. W odniesieniu do Waroszy Turcja musi natychmiast wycofać się z jednostronnych działań zapowiedzianych w dniu 20 lipca 2021 r. oraz wszystkich kroków podjętych w sprawie Waroszy od października 2020 r., które są sprzeczne z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ. Turcja powinna pilnie wypełnić swoje zobowiązania dotyczące pełnego wdrożenia protokołu dodatkowego do układu o stowarzyszeniu UE–Turcja i podjąć kroki w kierunku normalizacji stosunków z Republiką Cypryjską. Stosunki dobrosąsiedzkie i pojednanie są nierozerwalnie związane z praworządnością, zarządzaniem gospodarczym i współpracą regionalną. Celem szczegółowym IPA III w tej dziedzinie jest przyczynienie się do zwiększenia spójności i odporności społecznej dzięki przezwyciężaniu zaszłości pozostałych po konfliktach z przeszłości i zapewnieniu sprawiedliwości wszystkim ich ofiarom. Podobnie poprawa stosunków dobrosąsiedzkich zwiększa zaufanie obywateli i przyczynia się do eliminowania przeszkód utrudniających polityczną, gospodarczą i społeczną wymianę i współpracę. W związku z tym w ramach IPA III priorytetowo traktowane będą działania, które przyczyniają się do budowania zaufania, spójności społecznej i umacniania stosunków sąsiedzkich, w szczególności (1) zwalczanie bezkarności w przypadku najpoważniejszych przestępstw międzynarodowych, m.in. poprzez ścisłą współpracę regionalną, oraz skuteczne ściganie na poziomie krajowym; (2) promowanie praw ofiar; (3) promowanie intensywniejszego dialogu politycznego i merytorycznego na poziomie politycznym i technicznym oraz działań mediacyjnych w celu rozwiązania pozostałych zaszłości; promowanie edukacji i aktywności młodzieży, w tym dialogu międzykulturowego, jako czynników sprzyjających spójności społecznej i rozwojowi pokojowych stosunków oraz motorów zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego; a także 4) rozwijanie kontaktów międzyludzkich i lokalnych w różnych dziedzinach, w tym współpracy gospodarczej i współpracy w zakresie ochrony środowiska, dobrych rządów i sprawiedliwości, mediów, włączenia społecznego, praw człowieka, w szczególności równości płci, praw dziecka, uczestnictwa młodzieży, praw socjalnych i praw osób należących do mniejszości.



V. WNIOSKI I ZALECENIA Na podstawie powyższej analizy oraz ocen zawartych w załączonych podsumowaniach dotyczących poszczególnych krajów Komisja sformułowała następujące wnioski i zalecenia: I. 1.Wiarygodna polityka rozszerzenia to geostrategiczna inwestycja w pokój, stabilizację, bezpieczeństwo i wzrost gospodarczy w całej Europie. Wraz z każdym kolejnym rozszerzeniem UE mogła zapewnić udział w korzyściach wynikających z członkostwa większej liczbie obywateli. Kluczem do osiągnięcia tego celu jest zapewnienie, by proces ten nadal opierał się na surowych, lecz sprawiedliwych warunkach i zasadzie „indywidualnych osiągnięć”. Warunki te muszą być obiektywne, precyzyjne, szczegółowe, s