UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Pomimo prowadzenia polityki służącej zwalczaniu ubóstwa i poprawy sytuacji w ostatnim dziesięcioleciu, w 2021 r. ubóstwo lub wykluczenie społeczne zagrażało ponad 95,4 mln Europejczyków. Na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat w wielu państwach członkowskich wzrosło zagrożenie ubóstwem w gospodarstwach domowych osób (quasi-)bezrobotnych, nastąpiło pogłębienie i zwiększenie skali ubóstwa, a transfery socjalne w mniejszym stopniu przyczyniały się do jej ograniczenia. Do 2020 r. gospodarka Unii nadal się rozwijała, zatrudnienie osiągnęło najwyższy poziom w historii, a bezrobocie wróciło do poziomu sprzed 2008 r. Pandemia COVID-19 spowodowała jednak wstrząs gospodarczy. Unia i jej państwa członkowskie znacznie zwiększyły ochronę socjalną, aby kompleksowo zareagować na niespotykane wcześniej wyzwania społeczne. Ograniczenia w przemieszczaniu się miały jednak nieproporcjonalnie duży wpływ na kobiety i osoby znajdujące się w trudnej sytuacji – przejawiający się w szczególności zwiększeniem obciążenia pracą wykonywaną w ramach opieki nieformalnej i ograniczeniem dostępu do opieki zdrowotnej, edukacji i innych odpowiednich usług społecznych – a także pogłębiły istniejące wcześniej ograniczenia w dostępie do zatrudnienia.

Zapewnienie, aby wszyscy w Unii mogli żyć godnie, jest niezbędne dla budowania sprawiedliwych i odpornych gospodarek i społeczeństw. W swoich wytycznych politycznych przewodnicząca Komisji Ursula von der Leyen wyraziła pragnienie, aby Europa dążyła do zwiększenia sprawiedliwości społecznej i dobrobytu. Niniejsza inicjatywa stanowi realizację ambicji i zobowiązania Unii do wspierania bardziej inkluzywnych gospodarek i zapewnienia, aby nikt nie został pominięty.

W ostatnim czasie, w następstwie bezprawnej i nieuzasadnionej agresji Rosji wobec Ukrainy, gwałtowny wzrost cen energii i rosnąca inflacja dotykają w szczególności gospodarstwa domowe o niskich dochodach i niższych średnich dochodach, ponieważ w takich gospodarstwach udział zużycia energii i konsumpcji żywności w ogólnych dochodach jest na ogół wyższy.

Walka z ubóstwem i wykluczeniem społecznym oraz prawo do odpowiedniego dochodu minimalnego to kluczowe kwestie w ramach Europejskiego filaru praw socjalnych. Zgodnie z zasadą 14 tego filaru „[k]ażdy, kto nie dysponuje wystarczającymi zasobami, ma prawo do odpowiedniego dochodu minimalnego zapewniającego godne życie na wszystkich jego etapach oraz skuteczny dostęp do towarów i usług wspierających”. W przypadku osób zdolnych do pracy świadczenia związane z dochodem minimalnym powinny być powiązane z zachętami do (ponownego) włączenia się do rynku pracy”. 4 marca 2021 r. Komisja przyjęła Plan działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych, który przywódcy Unii przyjęli z zadowoleniem na szczycie w Porto 8 maja 2021 r. Rada Europejska określiła główne cele na 2030 r. w obszarach ubóstwa, zatrudnienia oraz umiejętności. Do 2030 r. liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym powinna zmniejszyć się o co najmniej 15 mln, w tym o co najmniej 5 mln dzieci; co najmniej 78 % osób w wieku 20–64 lat powinno mieć zatrudnienie, a co najmniej 60 % osób dorosłych powinno co roku uczestniczyć w szkoleniach. W czerwcu 2022 r. państwa członkowskie przedstawiły swoje cele krajowe, aby wesprzeć realizację tych ambitnych założeń.

Rola siatek bezpieczeństwa socjalnego

Siatki bezpieczeństwa socjalnego przyczyniają się do zmniejszenia nierówności społecznych i dysproporcji między państwami członkowskimi, poprzez wspieranie konwergencji społecznej i jednoczesne propagowanie integracji na rynku pracy osób do niej zdolnych. Odpowiednio zaprojektowane siatki bezpieczeństwa socjalnego mają zagwarantować każdemu wystarczający poziom środków, aby zapewnić godne życie oraz możliwość uczestnictwa w życiu gospodarczym i społecznym, w tym w rynku pracy. Są one szczególnie istotne dla osób mieszkających w gospodarstwach domowych o niewystarczających zasobach, czyli osób, które mają niewystarczające, nieregularne lub niepewne środki pieniężne i materialne, niezbędne, aby zapewnić zdrowie i dobrostan oraz włączenie społeczne i integrację tych osób na rynku pracy. W tym celu siatki bezpieczeństwa socjalnego obejmują wsparcie dochodu oraz szereg świadczeń rzeczowych i usług dla potrzebujących.

Na wsparcie dochodu składa się szereg świadczeń pieniężnych ukierunkowanych na różne potrzeby. Takie świadczenia pieniężne mogą obejmować na przykład świadczenia na dziecko, dodatki rodzinne, dodatki mieszkaniowe, zasiłki dla bezrobotnych, renty inwalidzkie, świadczenia z tytułu starości lub świadczenia pracownicze, a także świadczenia zapewniające dochód minimalny.

Świadczenia zapewniające dochód minimalny odgrywają szczególną rolę w ramach ogólnego pieniężnego wsparcia dochodu, ponieważ ich celem jest wypełnienie luki do określonego ogólnego poziomu dochodu w danym gospodarstwie domowym. Są to nieskładkowe świadczenia ostatniej szansy, uzależnione od wysokości dochodów, przyznawane gospodarstwom domowym nieposiadającym wystarczających zasobów, gdy inne źródła dochodów lub świadczeń zostały wyczerpane lub nie wystarczają do zapewnienia godnego życia. Są one na ogół uzupełniane pomocą dostosowaną do potrzeb, zachętami do wejścia na rynek pracy oraz środkami wspierającymi włączenie społeczne i świadczenie usług wysokiej jakości. W ten sposób systemy zapewniające dochód minimalny – łączące w sobie wszystkie te trzy uzupełniające się filary – nie są biernym narzędziem, ale w miarę możliwości stanowią punkt wyjścia do poprawy włączenia społecznego i perspektyw zatrudnienia.

Odpowiednio zaprojektowane systemy zapewniające dochód minimalny mogą działać jako automatyczne stabilizatory. W okresie pogorszenia koniunktury gospodarczej mogą przyczyniać się do wsparcia trwałej odbudowy sprzyjającej włączeniu społecznemu, pomóc złagodzić spadek dochodów gospodarstw domowych i ograniczyć liczbę osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Mogą również przyczynić się do stabilizacji ogólnego popytu na towary i usługi. Odpowiednio zaprojektowane systemy zapewniające dochód minimalny pomogą uzyskać właściwą równowagę pomiędzy walką z ubóstwem, zachętami do pracy oraz zrównoważonymi kosztami budżetowymi.

Ogólny poziom wsparcia dochodu powinien zapewniać godne życie, przy czym praca zawsze powinna być opłacalna, a systemy ochrony socjalnej – stabilne fiskalnie. Dochodowi minimalnemu powinny towarzyszyć wystarczające zachęty do (ponownego) wejścia na rynek pracy osób do niej zdolnych, aby mógł odegrać stabilizującą rolę i zapobiec szkodliwym skutkom prowadzącym do obniżenia poziomu zatrudnienia. Odpowiednio opracowany dochód minimalny w połączeniu ze skutecznymi środkami aktywizacji zawodowej może być istotnym narzędziem realizacji celu Unii w zakresie zatrudnienia na 2030 r., a także wspierać aktywizację młodych dorosłych i ich integrację na rynku pracy.