Streszczenie oceny skutków

Ocena skutków wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniającego rozporządzenie Rady (WE) nr 6/2002 w sprawie wzorów wspólnotowych i uchylającego rozporządzenie Komisji (WE) nr 2246/2002 oraz wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie prawnej ochrony wzorów (wersja przekształcona).

A. Zasadność działań

Dlaczego należy podjąć działania? Na czym polega problem?

Ustawodawstwa państw członkowskich przewidujące ochronę wzorów na szczeblu krajowym zostały częściowo dostosowane w dyrektywie 98/71/WE w sprawie wzorów . W ramach uzupełnienia systemów krajowych w rozporządzeniu w sprawie wzorów wspólnotowych (WE) nr 6/2002 ustanowiono w 2003 r. jednolitą ochronę wzorów (tj. wywierającą taki sam skutek w całej UE). Podczas gdy wzory krajowe są rejestrowane przez krajowe urzędy ds. własności intelektualnej państw członkowskich, wzory wspólnotowe (ZWW) są rejestrowane i zarządzane przez Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO). W zależności od zasięgu terytorialnego działalności gospodarczej przedsiębiorstwa i twórcy mogą zatem albo zdecydować się na krajowe lub wspólnotowe prawo z zarejestrowanego wzoru, albo ubiegać się o równoległą ochronę na tym samym terytorium i ją utrzymywać zarówno za pośrednictwem systemu krajowego, jak i wspólnotowego. „Wspólnotowy” w tym sensie oznacza „unijny”. Głównym nierozwiązanym problemem pozostaje ochrona rynku wtórnego widocznych części zamiennych. 12 państw członkowskich dopuszcza wolną konkurencję w tym sektorze, natomiast pozostałe utrzymują monopol producentów, pomimo zachęty do otwarcia rynku zawartej w dyrektywie w sprawie wzorów. Unijne przepisy dotyczące ochrony wzorów pozostawały praktycznie niezmienione od momentu ich przyjęcia. W ocenie tych przepisów ( SWD (2020) 264 final ) stwierdzono, że system ochrony wzorów w UE co do zasady funkcjonuje dobrze, ale istnieją pewne niedociągnięcia, które należy wyeliminować, aby zapewnić jego funkcjonalność w erze cyfrowej oraz większą dostępność i skuteczność dla przedsiębiorstw, MŚP (małych i średnich przedsiębiorstw) i poszczególnych twórców. W związku z tym Komisja zapowiedziała (w komunikacie z 2020 r. ), że wprowadzi zmiany w unijnych przepisach dotyczących ochrony wzorów. Zarówno Parlament Europejski, jak i Rada poparły tę zmianę. Zmiana ta ma na celu rozwiązanie w szczególności dwóch głównych problemów: 1. Przede wszystkim zakłóceń w handlu wewnątrz UE oraz barier dla konkurencji w niektórych państwach członkowskich w odniesieniu do części zamiennych. 2. Zniechęcenia przedsiębiorstw, w szczególności MŚP i poszczególnych twórców, do ubiegania się o ochronę zarejestrowanego wzoru na szczeblu unijnym lub krajowym – ze względu na częściowo przestarzałe, złożone procedury i nieoptymalne opłaty za rejestrację ZWW, a także rozbieżne przepisy na szczeblu krajowym, które nie są jeszcze dostosowane do systemu ZWW.

Jaki jest cel inicjatywy?

Ogólnym celem tej inicjatywy jest zachęcanie do wnoszenia wkładu w doskonałość, innowacyjność i konkurencyjność w zakresie wzorów w UE poprzez zapewnienie funkcjonalności systemu ochrony wzorów w erze cyfrowej oraz jego większej dostępności i skuteczności w przypadku poszczególnych twórców, MŚP i sektorów intensywnie korzystających z wzorów. Ponadto jej celem jest zakończenie tworzenia jednolitego rynku części zamiennych. Te ogólne cele przekładają się na trzy następujące cele szczegółowe: i. otwarcie rynku wtórnego części zamiennych dla konkurencji; ii. zwiększenie dostępności, skuteczności i przystępności cenowej ochrony zarejestrowanego wzoru wspólnotowego; iii. zwiększenie komplementarności i interoperacyjności między wspólnotowymi i krajowymi systemami wzorów, w szczególności poprzez dostosowanie przepisów proceduralnych.

Na czym polega wartość dodana podjęcia działań na szczeblu UE?

Sektory intensywnie korzystające z wzorów wnoszą znaczący wkład w gospodarkę UE: w latach 2014–2016 odpowiadały one za niemal 16 % unijnego PKB i 14 % wszystkich miejsc pracy. Realizacja celów inicjatywy niesie ze sobą zatem obietnicę pozytywnego wpływu na takie sektory intensywnie korzystające z wzorów, w tym ich wkład w zatrudnienie. System wzorów wspólnotowych utworzono rozporządzeniem UE i tym samym można go zmienić tylko w drodze takiego rozporządzenia. Działania mające na celu rozszerzenie obecnego poziomu zbliżenia krajowych przepisów dotyczących wzorów należy kontynuować na podstawie dyrektywy w sprawie wzorów i w związku z tym mogą być one podejmowane jedynie na szczeblu UE, również ze względu na potrzebę zapewnienia spójności z systemem ZWW. Jeżeli chodzi konkretnie o kwestię części zamiennych, tworzenie jednolitego rynku można zakończyć jedynie na szczeblu UE. Ponad dwadzieścia lat doświadczeń ze stosowaniem obowiązującej dyrektywy w sprawie wzorów nie wykazało zdecydowanej tendencji w zakresie dostosowywania się państw członkowskich na zasadzie dobrowolności lub w drodze samoregulacji przemysłu. Działanie na szczeblu UE zapewniłoby zatem znacznie większą dostępność i skuteczność całego systemu ochrony wzorów w Europie dla przedsiębiorstw, w szczególności dla MŚP i poszczególnych twórców. Zakończenie tworzenia jednolitego rynku części zamiennych zwiększyłoby konkurencję i przyniosło znaczne korzyści konsumentom, którzy mogliby wybierać spośród konkurencyjnych części po niższych cenach.

B. Rozwiązania

Jakie warianty legislacyjne i nielegislacyjne rozważono? Czy wskazano preferowany wariant? Dlaczego należy podjąć działania?

·Scenariusz bazowy – brak zmian: Obowiązujące zasady i procedury nadal mają zastosowanie. Jeżeli chodzi o ochronę części zamiennych, istnieją trzy następujące warianty strategiczne: ·Wariant 1.1 – Pełna liberalizacja wszystkich wzorów: należy otworzyć dla konkurencji w całej UE rynek „ściśle dostosowanych” części zamiennych, rozszerzając go zarówno na istniejące, jak i nowe wzory. ·Wariant 1.2 – Natychmiastowa pełna liberalizacja nowych wzorów, a następnie pełna liberalizacja starych wzorów po 10-letnim okresie przejściowym: tak jak w przypadku wariantu 1.1, ale wzory, którym ochrony udzielono jeszcze przed wejściem w życie nowego aktu, byłyby nadal chronione w trakcie 10-letniego okresu przejściowego. ·Wariant 1.3 – Pełna liberalizacja wyłącznie nowych wzorów: nie będzie to miało wpływu na wzory, którym ochrony udzielono przed wejściem w życie aktu, i będą one mogły być chronione przez maksymalny okres 25 lat. Jeżeli chodzi o skomplikowane procedury dotyczące ZWW, istnieje jeden (jednogłośnie popierany) wariant: ·Wariant 2 – Uproszczenie i usprawnienie procedur dotyczących ZWW, np. w drodze modernizacji wymogów dotyczących przedstawienia wzorów oraz ułatwienia w zakresie dokonywania zgłoszeń zbiorowych poprzez zniesienie wymogu tej samej klasy. Jeżeli chodzi o nieoptymalne opłaty związane z ZWW, istnieje jeden wariant z dwoma podwariantami: ·Wariant 3 – Niższa opłata za rejestrację ZWW i łatwiejsze dokonywanie zgłoszeń zbiorowych. Model ten zapewnia łatwiejszy dostęp do ochrony ZWW, w szczególności dla MŚP (tańsze nabycie prawa i pierwsze odnowienie), jednocześnie zniechęcając przedsiębiorstwa do utrzymywania nieużywanych wzorów w rejestrze poprzez zwiększenie opłat za kolejne odnowienia. Podwariant 3.1: opłatę za rejestrację jednego ZWW obniża się z 350 EUR do 250 EUR. Za każdy dodatkowy wzór stanowiący część zgłoszenia zbiorowego opłatę obniża się do 125 EUR. Opłata za pierwsze odnowienie wynosi 70 EUR; za drugie odnowienie – 140 EUR; za trzeci odnowienie – 280 EUR; za czwarte odnowienie – 560 EUR. Podwariant 3.2: opłata za rejestrację wynosi 250 EUR, ale za każdy dodatkowy wzór stanowiący część zgłoszenia zbiorowego opłatę obniża się dodatkowo do 100 EUR. Wszystkie opłaty za odnowienie są wyższe niż w obecnym systemie. Opłata za pierwsze odnowienie wynosi 80 EUR; za drugie odnowienie – 160 EUR; za trzeci odnowienie – 320 EUR; za czwarte odnowienie – 640 EUR. Jeżeli chodzi o rozbieżne przepisy na szczeblu krajowym, istnieją dwa warianty: ·Wariant 4.1: częściowe dalsze dostosowanie przepisów krajowych, zapewniające większą spójność z systemem ZWW. Wariant ten obejmuje dodanie do dyrektywy w sprawie wzorów przepisów dotyczących wybranych aspektów prawa wzorów, których dyrektywa jeszcze nie obejmuje, a które zostały uznane przez zainteresowane strony za wymagające największego dostosowania (w szczególności w zakresie procedur) do rozporządzenia w sprawie wzorów wspólnotowych. ·Wariant 4.2: pełne dostosowanie krajowych przepisów i procedur dotyczących wzorów. Podejście to opierałoby się na wariancie 4.1, obejmując jego powyższe elementy, ale obejmowałoby wszystkie pozostałe aspekty przepisów i procedur prawa materialnego dotyczących wzorów, które są częścią rozporządzenia w sprawie wzorów wspólnotowych, ale nie wchodzą w zakres dyrektywy w sprawie wzorów. Preferuje się kombinację wariantów obejmującą wariant 1.2, wariant 2, wariant 3.1 i wariant 4.1. Wariant 1.2 uznaje się za najbardziej proporcjonalny do celów osiągnięcia pełnego dostosowania na jednolitym rynku w oparciu o zasadę liberalizacji. Jest on zgodny z duchem przejściowego systemu części zamiennych przewidzianego w dyrektywie w sprawie wzorów, którego celem jest całkowita liberalizacja rynku części zamiennych w UE. Wariant ten jest również zgodny z zamiarem Komisji wyrażonym w poprzednim wniosku z 2004 r., a także spójny z rozporządzeniem (UE) 461/2010 (rozporządzenie w sprawie wyłączeń grupowych w sektorze motoryzacyjnym lub RWGSM) i stanowi jego uzupełnienie w dziedzinie ochrony konkurencji. Dzięki liberalizacji rynku części zamiennych system antymonopolowy mógłby zapewnić pełne korzyści, jakie za sobą niesie, przedsiębiorstwom i konsumentom na motoryzacyjnym rynku wtórnym. Ponadto wariant 1.2 jest spójny z działaniami podejmowanymi w ramach inicjatywy dotyczącej zrównoważonych produktów, której celem jest propagowanie napraw i gospodarki o obiegu zamkniętym, i stanowi ich uzupełnienie, oraz jest zgodny z międzynarodowym Porozumieniem w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS). Wariant 2 wraz z wariantem 3.1 zapewniłyby przedsiębiorstwom większą dostępność i przystępność cenową ZWW (dotrzymując kroku postępowi technologicznemu) oraz niosą ze sobą obietnicę uzyskania znaczących pozytywnych skutków i wyraźnych korzyści w odniesieniu do przedsiębiorstw, w szczególności MŚP i poszczególnych twórców. Wariant 4.1, w szczególności w wyniku dodania głównych przepisów proceduralnych do dyrektywy w sprawie wzorów, zgodnie z rozporządzeniem w sprawie wzorów wspólnotowych, umożliwiłby przedsiębiorstwom i twórcom łatwiejsze uzyskanie ochrony wzorów w państwach członkowskich i obniżenie jej kosztów, w tym poprzez łączne wykorzystanie systemów krajowych i ZWW. Wariant ten miałby również pozytywny wpływ na współpracę między EUIPO a krajowymi urzędami ds. własności intelektualnej w zakresie ułatwiania coraz większego zbliżania praktyk i opracowywania wspólnych narzędzi na potrzeby nowych obszarów, w których dostosowanie jest pożądane (np. unieważnienie wzorów). Oznacza to zapowiedź dalszych korzyści netto dla użytkowników systemów ochrony wzorów, przy jednoczesnej poprawie ich komplementarności i interoperacyjności. Analiza i dotychczasowe doświadczenia z podejściami opartymi na zasadzie dobrowolności sprawiły, że Komisja doszła do wniosku, że wszystkie preferowane warianty powinny zostać wdrożone w drodze wprowadzenia zmian legislacyjnych do dyrektywy w sprawie wzorów i rozporządzenia w sprawie wzorów wspólnotowych.

Jak kształtuje się poparcie dla poszczególnych wariantów?

Proponowana modernizacja, usprawnienie i dalsze dostosowanie systemów ochrony wzorów w UE w zakresie wariantów 2, 3 i 4.1.b mają zdecydowane poparcie organów państw członkowskich, Parlamentu Europejskiego, sektorów intensywnie korzystających ze wzorów, stowarzyszeń właścicieli praw ze wzorów oraz adwokatów i pełnomocników ds. własności intelektualnej. Otwarcie rynku wtórnego części zamiennych w ramach wdrożenia wariantu 1.2 ma zdecydowane poparcie niezależnych producentów i dystrybutorów części zamiennych, stowarzyszeń reprezentujących ich interesy, środowisk akademickich oraz organizacji konsumenckich.

C. Skutki wdrożenia preferowanego wariantu

Jakie korzyści przyniesie wdrożenie preferowanego wariantu lub – jeśli go nie wskazano – głównych wariantów?

W przypadku konsumentów: liberalizacja rynku wtórnego części zamiennych w ramach wdrożenia wariantu 1.2 przyniosłaby oszczędności w wysokości 340–544 mln EUR. Oszczędności te uzyskano by w pełni po upływie proponowanego 10-letniego okresu przejściowego. W tym okresie każdego roku korzyści wzrastałyby o 4–13 mln EUR. W przypadku przedsiębiorstw i osób fizycznych ubiegających się o ochronę wzorów: dostosowanie opłat za ZWW zgodnie z wariantem 3.1 sprawiłoby, że podstawowy dostęp do rejestracji byłby mniej kosztowny i przyniosłoby roczne oszczędności w wysokości 6 mln EUR w przypadku podmiotów chroniących wzory przez okres 5–10 lat. Uproszczenie i usprawnienie systemu ZWW w ramach wdrożenia wariantu 2 ułatwiłoby dostęp do rejestracji, zapewniając jednocześnie większą przewidywalność i pewność prawa. W zakresie, w jakim jest to wymierne, wiązałoby się to z rocznymi oszczędnościami w wysokości 1,6 mln EUR wynikającymi z aktualizacji wymogów dotyczących przedstawienia wzorów oraz zwiększonej możliwości dokonywania zgłoszeń zbiorowych. Dalsze dostosowanie przepisów w ramach wdrożenia wariantu 4.1 umożliwiłby przedsiębiorstwom i twórcom łatwiejsze uzyskanie ochrony wzorów w państwach członkowskich i obniżenie jej kosztów, w tym poprzez łączne wykorzystanie systemów krajowych i ZWW. Zapewniłoby to większą przewidywalność (mniejszą potrzebę korzystania z pomocy ekspertów zewnętrznych), pomogłoby zmniejszyć koszty zarządzania portfelami własności intelektualnej oraz ułatwiłoby unieważnianie zarejestrowanych wzorów, którym nie powinna przysługiwać ochrona. W przypadku EUIPO: uproszczenie i usprawnienie procedur w ramach wdrożenia wariantu 2 umożliwiłoby EUIPO skuteczniejsze prowadzenie operacji związanych z ZWW (mniej wadliwych zgłoszeń do rozpatrzenia; sprawniejsze nadzorowanie przepływu pracy i zaplecza informatycznego dzięki dostosowaniu do procedur dotyczących znaków towarowych Unii Europejskiej). Ułatwiłoby to również realizację zadania EUIPO polegającego na propagowaniu zbliżenia praktyk i narzędzi we współpracy z krajowymi urzędami ds. własności intelektualnej (EUIPO służy jako punkt odniesienia). W przypadku państw członkowskich i krajowych urzędów ds. własności intelektualnej: dalsze dostosowanie przepisów w ramach wdrożenia wariantu 4.1 umożliwiłoby krajowym urzędom ds. własności intelektualnej zwiększenie ich atrakcyjności i konkurencyjności w ramach dwustopniowego systemu ochrony wzorów w UE. Rozszerzone dostosowanie przepisów pozwoliłoby również tym urzędom na korzystanie z rozszerzonej współpracy z EUIPO w celu propagowania zbliżenia praktyk i narzędzi.

Jakie są koszty wdrożenia preferowanego wariantu lub – jeśli go nie wskazano – głównych wariantów?

W przypadku producentów pojazdów silnikowych: brak kosztów bezpośrednich, ale liberalizacja rynku wtórnego części zamiennych spowodowałaby utratę dochodów odpowiadającą oczekiwanym oszczędnościom w odniesieniu do konsumentów. W przypadku przedsiębiorstw i osób fizycznych ubiegających się o ochronę wzorów: zreformowane systemy ochrony wzorów wymagałyby pewnego dostosowania do nowych przepisów, w tym procesu uczenia się. W przypadku EUIPO: uproszczenie w ramach wdrożenia wariantu 2 (rozszerzenie możliwości dokonywania zgłoszeń zbiorowych) oraz dostosowanie opłat w ramach wdrożenia wariantu 3.1 wiązałoby się z utratą dochodów odpowiadającą oszczędnościom pod względem opłat w odniesieniu do przedsiębiorstw i osób fizycznych. Warianty te wiązałyby się również z (niewielkimi) kosztami wdrożenia w celu dostosowania przepływów pracy i procesów informatycznych. W przypadku państw członkowskich i krajowych urzędów ds. własności intelektualnej: dalsza harmonizacja przepisów w ramach wdrożenia wariantu 4.1, w szczególności w dziedzinie procedur (np. wprowadzenie postępowań o unieważnienie prowadzonych przez właściwe organy), będzie wiązała się z kosztami wdrożenia. Koszty te uważa się jednak za akceptowalne i proporcjonalne.

Jakie będą skutki dla przedsiębiorstw, MŚP i mikroprzedsiębiorstw?

Uproszczenie procedur dotyczących ZWW w wyniku wdrożenia wariantu 2 i dostosowanie opłat za ZWW w wyniku wdrożenia wariantu 3.1 byłoby szczególnie korzystne dla MŚP, ułatwiając im dostęp do rejestracji wzorów na początkowe okresy 5 lub 10 lat i czyniąc ją bardziej przystępną cenowo. W porównaniu z dużymi przedsiębiorstwami MŚP nie tylko dokonują mniejszej liczby zgłoszeń wzorów, lecz również decydują się na krótsze okresy ochrony. Wdrożenie wariantu 4.1 ułatwiłoby również dostęp do ochrony wzorów w państwach członkowskich (w tym dzięki wykorzystaniu systemów krajowych i ZWW ze względu na ich większą interoperacyjność), w szczególności dla MŚP. Wynikałoby to również z większej przewidywalności i pewności prawa, ponieważ mniejsze przedsiębiorstwa są w większym stopniu zależne od pomocy prawnej ekspertów zewnętrznych. Wprowadzenie postępowań o unieważnienie prowadzonych przez właściwe organy ułatwiłoby dodatkowo, w szczególności MŚP, skuteczne usuwanie nieważnych wzorów z rejestrów wzorów.

Czy przewiduje się znaczące skutki dla budżetów i administracji krajowych?

Krajowe urzędy ds. własności intelektualnej państw członkowskich poniosłyby minimalne, proporcjonalne koszty wdrożenia w wyniku większego dostosowania przepisów, w szczególności w odniesieniu do procedur dotyczących wzorów.

Czy wystąpią inne znaczące skutki?

Nie oczekuje się wystąpienia innych znaczących skutków.

D. Działania następcze

Kiedy nastąpi przegląd przyjętej polityki?