KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 29.9.2021 COM(2021) 599 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY NA TEMAT WDRAŻANIA I SKUTECZNEGO FUNKCJONOWANIA DYREKTYWY 2012/18/UE W SPRAWIE KONTROLI ZAGROŻEŃ POWAŻNYMI AWARIAMI ZWIĄZANYMI Z SUBSTANCJAMI NIEBEZPIECZNYMI ZA OKRES 2015–2018



Spis treści Wprowadzenie 1.Podsumowanie sprawozdań państw członkowskich 1.1.Statystyki dotyczące zakładów 1.1.1.Liczba zakładów 1.1.2.Zewnętrzne plany operacyjno-ratownicze 1.1.3.Informowanie społeczności 1.1.4.Kontrole 1.1.5.Zakaz użytkowania, sankcje i inne środki przymusu 1.2.Statystyki dotyczące poważnych awarii 2dalsze działania w celu poprawy zapobiegania awariom przemysłowym 3Wnioski



Wprowadzenie Poważne awarie z udziałem substancji niebezpiecznych stanowią znaczne zagrożenie dla ludzi i środowiska. Ponadto tego rodzaju wypadki powodują często znaczne straty gospodarcze oraz zakłócają trwały wzrost gospodarczy. Chemikalia odgrywają jednocześnie podstawową rolę w większości naszych codziennych działań, gdyż wchodzą one w skład praktycznie każdego urządzenia, z którego korzystamy, przyczyniając się do naszego dobrostanu oraz ochrony naszego zdrowia i bezpieczeństwa lub zapewniając rozwiązania w zakresie nowych wyzwań dzięki innowacjom. Aby zminimalizować ryzyko, konieczne jest podjęcie odpowiednich działań zapobiegających poważnym awariom związanym z substancjami niebezpiecznymi i zapewniających odpowiednią gotowość oraz odpowiednie zapobieganie i reagowanie, gdyby mimo wszystko kiedykolwiek doszło do takich wypadków. W komunikacie w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu wymaga się od Komisji zacieśnienia współpracy z państwami członkowskimi, aby skuteczniej zapobiegać awariom przemysłowym. W planie działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń Komisja zapowiedziała ponadto, że będzie dalej konsolidować swoje wsparcie dla państw członkowskich, np. w zakresie oceny ryzyka związanego z zakładami w celu wzmocnienia środków zapobiegawczych, a także w zakresie oceny skutków możliwych awarii. Dyrektywa 2012/18/UE w sprawie kontroli zagrożeń poważnymi awariami związanymi z substancjami niebezpiecznymi (dyrektywa Seveso III) stanowi odpowiednie ramy dla środków zarządzania ryzykiem, umożliwiających zapobieganie poważnym awariom i ograniczanie ich skutków. Ten najnowszy akt prawny z serii „przepisów Seveso” wszedł w życie w dniu 1 czerwca 2015 r. W dyrektywie tej, w porównaniu z wcześniejszymi, zaostrzono przepisy dotyczące udziału i informowania społeczeństwa, planowania i zagospodarowania przestrzennego i publicznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz wprowadzono bardziej rygorystyczne standardy kontroli, aby zapewnić efektywne wdrożenie zasad bezpieczeństwa. Państwa członkowskie przekazują Komisji co cztery lata sprawozdanie z wdrażania tej dyrektywy, zgodnie z jej art. 21 ust. 2. W niniejszym sprawozdaniu podsumowano informacje przekazane przez państwa członkowskie za lata 2015–2018 na podstawie art. 29 (w tym czasie Zjednoczone Królestwo było jeszcze członkiem Unii Europejskiej).

Niniejsze sprawozdanie składa się z dwóch części: -W części I podsumowano informacje przekazane przez państwa członkowskie dotyczące wdrażania dyrektywy Seveso. Sekcja 1.1 obejmuje informacje zgromadzone na podstawie kwestionariusza, w którym skupiono się na wcześniej zidentyfikowanych obszarach problematycznych. Celem tego podsumowania jest ocena poziomu wdrożenia dyrektywy i wykrycie wszelkich niedociągnięć, które wymagają podjęcia działań zaradczych. W sekcji 1.2 uzupełniono te informacje danymi dotyczącymi awarii, otrzymanymi w wyniku analizy bazy danych systemu zgłaszania poważnych awarii (MARS), którą zarządza Biuro ds. Zagrożeń Poważnymi Awariami przy Wspólnym Centrum Badawczym Komisji Europejskiej. -W części II przedstawiono w zarysie przewidywane przyszłe działania Komisji dotyczące współpracy z państwami członkowskimi na rzecz dalszego doskonalenia zapobiegania awariom przemysłowym, w tym wyeliminowanie niedociągnięć w zakresie wdrażania. Podobnie jak w przypadku poprzednich ocen Komisja zleciła zewnętrznemu usługodawcy przeanalizowanie sprawozdań przedstawionych przez państwa członkowskie, a także innych odpowiednich danych. Przygotowane przez wykonawcę sprawozdanie zawiera szczegółową analizę przekazanych informacji, w tym dla każdego państwa członkowskiego z osobna, a także innych dostępnych informacji. Pełne sprawozdania przedstawione przez 28 państw członkowskich, a także kwestionariusz oraz sprawozdania dotyczące poprzednich okresów sprawozdawczych są również publicznie dostępne. 1.Podsumowanie sprawozdań państw członkowskich Komisja otrzymała sprawozdania za czteroletni okres obejmujący lata 2015–2018 od wszystkich 28 państw członkowskich. 1.1.Statystyki dotyczące zakładów 1.1.1.Liczba zakładów Państwa członkowskie zgłosiły ogółem 11 776 zakładów jako zakłady objęte zakresem dyrektywy Seveso III w 2018 r. (zob. rys. 1). Oznacza to wzrost (o 479) w stosunku do poprzedniego okresu sprawozdawczego (2012–2014), na koniec którego zgłoszono 11 297 zakładów. Państwami, które odpowiadały za największy udział tych zakładów, były Niemcy (31 %), Francja (11 %), Włochy (8 %), Zjednoczone Królestwo (8 %) – będące wciąż państwem członkowskim UE w odnośnym okresie sprawozdawczym – i Hiszpania (7 %). Proporcja między zakładami o dużym ryzykuazakładami o zwiększonym ryzyku była niemal stała w okresie sprawozdawczym, przy czym średnio 43 % (5 090 zakładów) stanowiły zakłady o dużym ryzyku, a 57 % (6 686 zakładów) stanowiły zakłady o zwiększonym ryzyku. Jak pokazuje Rys. 2 , zaobserwować można powolny, ale stały wzrost liczby zakładów objętych zakresem dyrektywy. Należy to postrzegać w kontekście trzech rozszerzeń UE w tym okresie (w latach 2004, 2007 i 2013) oraz wzrostu liczby substancji niebezpiecznych objętych zakresem dyrektywy Seveso III po przeglądzie dyrektywy Seveso II w 2012 r. Dane dotyczące zakładów o zwiększonym ryzyku zaczęto przekazywać dopiero począwszy od okresu sprawozdawczego 2009–2011. Spośród rodzajów działalności, które stosuje się w klasyfikacji zakładów objętych dyrektywą Seveso, blisko 45 % zakładów wykonuje co najmniej jeden rodzaj działalności spośród poniższych czterech kategorii: 1)ogólna produkcja i dystrybucja chemikaliów (1 850 zakładów = 15,1 %),

2)wytwarzanie, dostarczanie i dystrybucja energii (1 606 zakładów = 13,2 %), 3)składowanie paliwa (1 190 zakładów = 9,8 %), 4)sprzedaż hurtowa i detaliczna (930 zakładów = 7,6 %). 1.1.2.Zewnętrzne plany operacyjno-ratownicze Art. 12 dyrektywy Seveso III zawiera wymóg, aby prowadzący zakłady dostarczali właściwym organom niezbędne informacje umożliwiające im sporządzenie zewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych dla zakładów o dużym ryzyku. Plany te mają istotne znaczenie, aby umożliwić szybkie i skoordynowane reagowanie na poważne awarie, i odgrywają kluczową rolę w zminimalizowaniu ich skutków. Zewnętrzne plany operacyjno-ratownicze muszą być ponadto poddawane przeglądom i przećwiczeniu ich realizacji w odstępach czasu nieprzekraczających trzech lat. 1.1.2.1. Ustanawianie zewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych Jak wynika z Rys. 3 , na koniec okresu sprawozdawczego były ustanowione zewnętrzne plany operacyjno-ratownicze dla większości zakładów o dużym ryzyku. Na koniec okresu 2015–2018 średnio 91 % zakładów o dużym ryzyku posiadało zewnętrzny plan operacyjno-ratowniczy. 4 % zakładów nie posiadało zewnętrznego planu operacyjno-ratowniczego, ponieważ właściwe organy podjęły na podstawie art. 12 ust. 8 dyrektywy Seveso III decyzję, że w świetle informacji zawartych w raporcie o bezpieczeństwie wymóg tworzenia zewnętrznego planu operacyjno-ratowniczego nie ma zastosowania. Najczęstszą przyczyną, na którą powołują się właściwe organy w celu uzasadnienia braku zewnętrznego planu operacyjno-ratowniczego, jest to, że z przeprowadzonej przez nie oceny wynika, iż skutki poważnych awarii nie sięgałyby poza granice terenu zakładu lub nie wiązałyby się z potencjalnym zagrożeniem dla zdrowia człowieka i środowiska. W innym przedstawionym wytłumaczeniu twierdzono, że w niektórych przypadkach scenariusze awarii były objęte zakresem innych planów działania w sytuacjach wyjątkowych (np. planów dotyczących sytuacji wyjątkowych na morzu i obszarach przybrzeżnych lub planów działania właściwej straży pożarnej). Pozostałe 5 % zakładów o dużym ryzyku (tj. ponad 200 unijnych zakładów o dużym ryzyku) nie posiadało zewnętrznego planu operacyjno-ratowniczego, co wskazuje na niezgodność z przepisami dyrektywy Seveso III. Stanowi to jednak postęp w porównaniu z poprzednim okresem sprawozdawczym, w którym 12 % zakładów o dużym ryzyku nie dysponowało zewnętrznym planem operacyjno-ratowniczym. 1.1.2.2. Ćwiczenie realizacji i przeglądy zewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych Jeżeli chodzi o art. 12 ust. 6 dyrektywy Seveso III i obowiązek zapewnienia przez państwa członkowskie, aby wewnętrzne i zewnętrzne plany operacyjno-ratownicze były poddawane przeglądom, przećwiczeniu ich realizacji, a w razie konieczności aktualizowane w odpowiednich odstępach czasu nieprzekraczających trzech lat, w okresie sprawozdawczym 2015–2018 widać nieznaczne postępy w porównaniu z poprzednimi okresami. W okresie sprawozdawczym 2006–2008 60 % zewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych zostało poddanych przeglądowi i przećwiczonych; w okresie 2009–2011 odsetek ten wzrósł do 73 %, a pod koniec 2014 r. osiągnął 75 %. W okresie sprawozdawczym 2015–2018 przećwiczono realizację 77 % zewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych sporządzonych dla ogółem 5 090 zakładów o dużym ryzyku. Komisja zauważa, że sytuacja różni się w poszczególnych państwach członkowskich: większość państw członkowskich zachowuje pełną zgodność z przepisami dyrektywy Seveso III dotyczącymi ćwiczenia realizacji i dokonywania przeglądów zewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych, lecz w kilku innych państwach występuje bardzo wysoki wskaźnik braku zgodności z tymi przepisami. Zgłoszone informacje przedstawiono na Rys. 4 . 1.1.3.Informowanie społeczności Zgodnie z art. 14 ust. 1 państwa członkowskie muszą zapewnić, aby informacje, o których mowa w załączniku V, były stale dostępne dla społeczności, w tym drogą elektroniczną.

Informacje na temat wszystkich zakładów są stale dostępne, w tym drogą elektroniczną, i w razie potrzeby uaktualniane przez 17 państw członkowskich. Pozostałe 11 państw członkowskich nie zachowało pełnej zgodności z art. 14 ust. 1, nawet jeżeli informacje te są udostępniane publicznie na żądanie. Do państw członkowskich zwrócono się o podanie odsetka zakładów, w przypadku których informacje wymienione w załączniku V do dyrektywy nie zostały udostępnione na stałe. Informacje te przedstawiono na Rys. 5 . Rys. 5: Odsetek zakładów, w przypadku których informacje określone w załączniku V nie zostały udostępnione na stałe Ponadto w art. 14 ust. 2 ustanowiono wymóg, aby – jedynie w przypadku zakładów o dużym ryzyku – państwa członkowskie zapewniały, by wszystkie osoby, na które może mieć wpływ poważna awaria, regularnie otrzymywały, bez konieczności ubiegania się o to, informacje dotyczące środków bezpieczeństwa i wymaganego zachowania w przypadku poważnej awarii. Ogółem informacje te zostały udostępnione publicznie przez 92 % zakładów o dużym ryzyku. Stanowi to wzrost o 11 % w porównaniu z 81 % zakładów o dużym ryzyku, które udostępniły te informacje w okresie sprawozdawczym obejmującym lata 2012–2014. Informacje zgłoszone w odniesieniu do tego aspektu wdrożenia podano na Rys. 6 . 1.1.4.Kontrole W art. 20 dyrektywy Seveso III nałożono na państwa członkowskie wymóg utworzenia systemu i programu kontroli dla wszystkich zakładów. Zakłady o dużym ryzyku mają być kontrolowane co dwanaście miesięcy, a zakłady o zwiększonym ryzyku – co trzydzieści sześć miesięcy, o ile w danym zakładzie nie ma zastosowania program oparty na systematycznej ocenie. Zgodnie z art. 20 ust. 5 systematyczna ocena zagrożeń w danych zakładach opiera się co najmniej na potencjalnym wpływie zakładów na zdrowie ludzkie i środowisko, a także historii zgodności z wymogami dyrektywy Seveso III. Powyższe kryteria zapewniają co najmniej taki sam poziom skuteczności jak kontrole przeprowadzane co roku lub co trzy lata. Przepis ten obejmuje zarówno zakłady o dużym ryzyku, jak i zakłady o zwiększonym ryzyku. W razie konieczności uwzględnia się również odpowiednie ustalenia z kontroli przeprowadzonych na podstawie innych przepisów unijnych. Z danych zgłoszonych przez właściwe organy w ostatnim okresie sprawozdawczym wynika, że obecnie większość zakładów o dużym ryzyku (3 556 z 5 090 zakładów o dużym ryzyku) jest kontrolowana co roku (zob. Rys. 7 ). W przypadku pozostałych zakładów program kontroli, w tym częstotliwość wizyt na terenie zakładu, opiera się na systematycznej ocenie zagrożenia poważnymi awariami w danym zakładzie. Rys. 7: Odsetek zakładów o dużym ryzyku poddanych kontroli przez państwo członkowskie Jeżeli chodzi o zakłady o zwiększonym ryzyku, niemal wszystkie z nich (6 140 z 6 686 zakładów zwiększonego ryzyka ogółem) są kontrolowane co trzy lata (zob. Rys. 8 ). W przypadku pozostałych zakładów program kontroli, w tym częstotliwość wizyt na terenie zakładu, opiera się na systematycznej ocenie zagrożenia poważnymi awariami w danym zakładzie. Rys. 8: Odsetek zakładów o zwiększonym ryzyku poddanych kontroli przez państwo członkowskie 1.1.5.Zakaz użytkowania, sankcje i inne środki przymusu Zgodnie z art. 19 dyrektywy Seveso III państwa członkowskie zabraniają użytkowania zakładu, jeżeli środki wprowadzone przez prowadzącego zakład w celu zapobiegania poważnym awariom i ich łagodzenia są zdecydowanie niewystarczające, co obejmuje między innymi poważne przypadki zaniechania podjęcia niezbędnych działań wyszczególnionych w protokole kontroli. Ponadto art. 28 przewiduje, że państwa członkowskie określają sankcje mające zastosowanie w przypadku naruszenia krajowych przepisów przyjętych na podstawie dyrektywy Seveso III. Sankcje te muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające.

Większość państw członkowskich zgłosiła, że w okresie sprawozdawczym nie wydano żadnego zakazu użytkowania zakładu z uwagi na fakt, że środki wprowadzone przez prowadzącego zakład w celu zapobiegania poważnym awariom i ich łagodzenia były zdecydowanie niewystarczające (zob. Rys. 9 i 10 ). Ogółem w okresie sprawozdawczym odnotowano 8 207 przypadków zastosowania środków przymusu. Zdecydowanie najwięcej przypadków zgłosiły Niderlandy (4 023) i Rumunia (3 586). Niektóre państwa członkowskie podały szczegółowe informacje na temat całkowitej kwoty nałożonych sankcji (np. Słowacja – 25 250 EUR, Łotwa – 6 335 EUR). Co do zasady przed egzekwowaniem przepisów podejmuje się najpierw działania naprawcze, takie jak wydawanie ostrzeżeń. Ściślejsza współpraca z prowadzącymi zakłady na ogół przebiega prawidłowo, zatem działania przymusowe i sankcje są raczej wyjątkiem. 1.2.Statystyki dotyczące poważnych awarii Liczba poważnych awarii jest jednym z głównych wskaźników pomiaru ogólnej skuteczności dyrektywy Seveso III pod względem minimalizowania takich awarii i ich szkodliwych skutków. Zgodnie z art. 18 państwa członkowskie zgłaszają Komisji poważne awarie mające miejsce na ich terytorium i spełniające kryteria wymienione w załączniku VI. W latach 2000–2018 w bazie danych MARS odnotowano łącznie 518 awarii. Spośród tych 518 awarii 442 (85 %) uznano za poważne awarie spełniające kryteria określone w załączniku VI do dyrektywy Seveso III. Jak pokazano na Rys. 11 , ogólna liczba poważnych awarii wykazuje w ostatnich latach stałą tendencję pomimo wzrostu liczby zakładów objętych dyrektywą Seveso III. W latach 2005–2015 liczba awarii, określona na podstawie zweryfikowanych danych, wyniosła mniej niż 25 rocznie w 11 776 zakładach podlegających wymogom dyrektywy. Biorąc pod uwagę bardzo wysoki poziom uprzemysłowienia w UE, z poniższych danych można wywnioskować, że dyrektywa Seveso III znacząco przyczynia się do osiągnięcia niskiej częstotliwości występowania poważnych awarii. Jest ona również powszechnie uznawana za punkt odniesienia dla polityki dotyczącej awarii przemysłowych i stanowi wzór do naśladowania przez prawodawstwo w wielu krajach na całym świecie. Chociaż w ostatnich latach liczba ofiar śmiertelnych w wyniku poważnych awarii chemicznych była dość niska, jeszcze w 2014 r. i 2015 r. liczba ta była znacznie wyższa, co świadczy o tym, jak istotne jest zachowanie ostrożności w obliczu ryzyka wystąpienia awarii chemicznych (zob. Rys. 12 i Rys. 13 ). Rys. 13: Liczba osób, które doznały obrażeń na terenie zakładu i poza terenem zakładu w latach 2000–2018

Spośród 6 kryteriów zgłaszania Komisji poważnej awarii przewidzianych w załączniku VI kryteria najczęściej odnotowywane w latach 2000–2018 nie uległy zmianie i są to: -ilość substancji związanych z awarią; -obrażenia doznane przez osoby; -szkody w mieniu. Jeśli chodzi o działalność przemysłową związaną z awarią, ze zgromadzonych danych wynika, że najbardziej narażone na poważne awarie są sektory produkcji chemikaliów (114 poważnych awarii) oraz sektor petrochemiczny i rafinerie ropy naftowej (105 poważnych awarii) (zob. Rys. 15 ). 2dalsze działania w celu poprawy zapobiegania awariom przemysłowym Dane zgłoszone przez państwa członkowskie na temat wdrożenia dyrektywy Seveso III dostarczają użytecznych informacji umożliwiających określenie działań niezbędnych do dalszej poprawy zapobiegania awariom przemysłowym. W tym celu określono trzy główne czynniki, które pozwalają na wymierną ocenę jej zakresu: 1.udoskonalenie wdrażania i przestrzegania przepisów; 2.usprawnienie i uproszczenie sprawozdawczości; 3.intensyfikacja wymiany nabytych doświadczeń i dobrych praktyk między państwami członkowskimi a Komisją. Udoskonalenie wdrażania dyrektywy Seveso III i przestrzegania jej przepisów Termin transpozycji dyrektywy Seveso III do systemów prawnych państw członkowskich upłynął dnia 1 czerwca 2015 r. Z uwagi na brak terminowej transpozycji przez 16 państw członkowskich Komisja prowadziła w latach 2015–2017 postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego z powodu nieprzekazania informacji. Wszystkie sprawy zostały następnie zamknięte po przekazaniu informacji o krajowych środkach transpozycji. Ponadto Komisja uważnie monitoruje prawidłowość transpozycji dyrektywy. Problemy z transpozycją zostały wykryte w 16 państwach członkowskich i w celu ich rozwiązania wszczęto lub wszczyna się postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Mimo że ogólnie sytuacja poprawia się z roku na rok, jak wynika z analizy sprawozdań państw członkowskich, Komisja stwierdziła pewne nieprawidłowości i będzie badać przyczyny leżące u podstaw braku zgodności (np. w zakresie zewnętrznego planu operacyjno-ratowniczego i informowania społeczności). Jeżeli takie nieprawidłowości, które zwiększają ryzyko wystąpienia awarii, a tym samym utrudniają osiągnięcie celów przewidzianych w dyrektywie, są wynikiem problemów strukturalnych, a nie jednorazowych, Komisja w stosownych przypadkach rozważy wszczęcie postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Usprawnienie i uproszczenie sprawozdawczości