KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 18.5.2017 JOIN(2017) 18 final WSPÓLNE SPRAWOZDANIE DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Sprawozdanie z wdrażania przeglądu europejskiej polityki sąsiedztwa



Spis treści 1. WPROWADZENIE 3 2. AKTUALNA SYTUACJA DOTYCZĄCA ZAANGAŻOWANIA NA POZIOMIE DWUSTRONNYM I REGIONALNYM4 Zaangażowanie dwustronne4 Zaangażowanie na szczeblu regionalnym9 3. POSTĘPY W ZAKRESIE REALIZACJI NAJWAŻNIEJSZYCH PRIORYTETÓW 12 Dobre rządy, demokracja, praworządność i prawa człowieka 12 Rozwój gospodarczy na rzecz stabilizacji 16 Bezpieczeństwo 22 Migracja i mobilność 26 4. POMOC FINANSOWA NA RZECZ WSPARCIA KRAJÓW OBJĘTYCH EUROPEJSKĄ POLITYKĄ SĄSIEDZTWA 28 Wspólne programowanie i większa koordynacja z państwami członkowskimi UE 28 Ściślejsza współpraca z europejskimi instytucjami finansowymi (EIF) oraz międzynarodowymi instytucjami finansowymi (MIF), w tym poprzez łączenie 29 Fundusze powiernicze 31 Rezerwa 31 Europejski plan inwestycji zewnętrznych 32 5. WNIOSEK32



Sprawozdanie z wdrażania przeglądu europejskiej polityki sąsiedztwa

1. WPROWADZENIE Niniejsze sprawozdanie jest pierwszym sprawozdaniem opracowanym po przeglądzie europejskiej polityki sąsiedztwa (EPS) dokonanym w listopadzie 2015 r. , w którym określa się nowe ramy na potrzeby tworzenia skuteczniejszych partnerstw między UE a państwami sąsiadującymi oraz w którym za główny priorytet uznaje się wspieranie stabilizacji. W sprawozdaniu przedstawiono uzgodnione z Radą nadrzędne priorytety polityczne w zakresie działań zewnętrznych UE określone po publikacji globalnej strategii na rzecz polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Unii Europejskiej w czerwcu 2016 r. Podstawę przeglądu EPS stanowił szeroko zakrojony proces konsultacyjny z udziałem partnerów i państw członkowskich UE, których wkład został wykorzystany do jego opracowania. W przeglądzie wprowadzono nowe podejście, w ramach którego w większym stopniu uwzględniane są różnorodne aspiracje partnerów UE; w bardziej skuteczny sposób odniesiono się do obszarów wspólnego zainteresowania; wprowadzono nowe metody pracy, mające wesprzeć większe poczucie odpowiedzialności ze strony partnerów oraz większe zaangażowanie i wspólną odpowiedzialność państw członkowskich; zwiększono również elastyczność realizacji polityk oraz funduszy rozwojowych przez UE. W niniejszym sprawozdaniu odzwierciedlono poczynione w przeglądzie EPS zobowiązania do bieżącego informowania wszystkich zainteresowanych stron UE o postępach w zakresie realizacji europejskiej polityki sąsiedztwa. Dokonano w nim również przeglądu zmian w stosunkach między UE a jej partnerami, jakie zaszły od czasu przyjęcia zmienionej polityki, oraz przedstawiono, jak UE realizuje nowe podejście. Zmiany w krajach objętych europejską polityką sąsiedztwa UE oraz wewnątrz UE w dalszym ciągu potwierdzają znaczenie ścisłej i owocnej współpracy między UE a jej sąsiedztwem. UE wspiera niezależność, suwerenność i integralność terytorialną wszystkich krajów partnerskich, co jest również zgodne z zasadami określonymi w Karcie Narodów Zjednoczonych. Ataki terrorystyczne w UE i państwach sąsiadujących wskazują na potrzebę podtrzymania zacieśnionej współpracy w zakresie bezpieczeństwa, jak i politycznych i społeczno-ekonomicznych czynników brutalnego ekstremizmu. Istotnymi wyzwaniami zarówno dla UE, jak i jej państw sąsiedzkich, pozostają zwalczenie problemu nieuregulowanej migracji i reagowanie na przepływy uchodźców oraz określenie najważniejszych obszarów, na których należy skoncentrować nasze działania, biorąc pod uwagę utrzymujący się brak stabilności spowodowany konfliktami, w szczególności w Libii i Syrii. Wschodnie kraje objęte europejską polityką sąsiedztwa nadal borykają się z transformacją społeczną przy jednoczesnej presji ze strony coraz bardziej stanowczej polityki zagranicznej Rosji. W niniejszym sprawozdaniu podkreślono zasady współpracy UE oraz jej wschodnich i południowych partnerów w zakresie promowania stabilizacji i odporności, koncentrując się w szczególności na rozwoju gospodarczym, zdolności do zatrudnienia i zatrudnienia ludzi młodych, oraz podtrzymano zobowiązanie UE do promowania demokracji, praworządności i poszanowania praw człowieka, jak również dobrych rządów przy pomocy skutecznych i odpowiedzialnych organów administracji publicznej oraz przy udziale społeczeństwa obywatelskiego. W 2016 r. zaobserwowano postępy w zakresie ożywienia stosunków z państwami sąsiadującymi poprzez nowe formy dostosowanych partnerstw. Obejmowały one opracowanie nowych ram współpracy dwustronnej dostosowanych do konkretnego państwa w postaci priorytetów partnerstwa i zaktualizowanych programów stowarzyszeniowych. Podejście oparte na wspólnej odpowiedzialności umożliwiło lepsze odzwierciedlenie indywidualnych potrzeb i aspiracji krajów partnerskich oraz interesów i wartości UE. Pomoc finansowa jest wykorzystywana do celów wsparcia realizacji nowych priorytetów EPS w sposób bardziej elastyczny. Państwa członkowskie były w pełni zaangażowane w proces określania tych priorytetów również w drodze większej koordynacji pomocy finansowej i wspólnego programowania. Zapewniono również większe zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego i innych zainteresowanych stron. Globalna strategia będzie stanowiła podstawę działań zewnętrznych UE w kolejnych latach, a poddana przeglądowi EPS jest istotnym instrumentem pozwalającym osiągnąć określone w niej cele, w szczególności odpowiadając na potrzebę zwiększenia odporności państw i społeczeństw we wschodnim i południowym sąsiedztwie UE, zgodnie z odpowiednimi konkluzjami Rady . Poddana przeglądowi EPS jest również spójna z deklaracją rzymską, w której promuje się wzmocnienie pozycji Europy na arenie światowej , oraz jest zgodna z agendą na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 i określonymi w niej celami w zakresie zrównoważonego rozwoju. W poniższych sekcjach przedstawiono zmiany w stosunkach dwustronnych i stosunkach na poziomie regionalnym między UE a jej partnerami; przedstawiono szczegółowe informacje na temat postępów w zakresie realizacji najważniejszych priorytetów w zakresie współpracy; opisano wpływ pomocy finansowej oraz przyjrzano się kierunkowi przyszłych zmian w zakresie EPS. 2. AKTUALNA SYTUACJA DOTYCZĄCA ZAANGAŻOWANIA NA POZIOMIE DWUSTRONNYM I REGIONALNYM Zaangażowanie dwustronne W zmienionej europejskiej polityce sąsiedztwa uznano, że w swoich stosunkach z UE poszczególni partnerzy kierują się różnymi aspiracjami i interesami. W 2016 r. UE aktywnie zwracała się do swoich partnerów o przedstawienie swoich wizji dalszych działań oraz rozpoczęła i zakończyła konsultacje z szeregiem krajów objętych europejską polityką sąsiedztwa dotyczące nowych ram dwustronnego zaangażowania. Odzwierciedlenie poziomu ambicji każdego państwa w zakresie jego stosunków z UE było celem, który można było przedstawić w drodze priorytetów partnerstwa, zaktualizowanych programów stowarzyszeniowych, czy też istniejących planów działania. Te wspólne dokumenty dwustronne odzwierciedlające wspólne priorytety polityczne zapewniły podstawę dla trwającego programowania nowych programów wsparcia dwustronnego (jednolite ramy wsparcia) w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa (ENI) na okres 2017–2020, realizowanego w ścisłej współpracy z organami krajowymi krajów partnerskich oraz wszystkimi innymi odpowiednimi zainteresowanymi stronami, w tym ze społeczeństwem obywatelskim, partnerami społecznymi, władzami na szczeblu lokalnym i regionalnym oraz organizacjami sektora publicznego. Priorytety partnerstwa z Libanem i Jordanią przyjęto pod koniec 2016 r. . Aby wspomóc oba państwa w niwelowaniu wpływu uchodźców w następstwie konfliktu w Syrii, uzgodniono porozumienia zawierające działania priorytetowe i wzajemne zobowiązania, które dołączono do priorytetów partnerstwa. Oba kraje partnerskie otrzymywały już pomoc UE przeznaczoną na zaspokojenie potrzeb oraz promowanie odporności i samodzielności uchodźców i znajdujących się w trudnej sytuacji społeczności przyjmujących, zapewniającą stosowanie podejścia opartego na łączeniu pomocy doraźnej, odbudowy i rozwoju (LRRD), które obejmuje również pomoc humanitarną, oraz zapewniającą długoterminowe korzyści w takich obszarach jak zdrowie publiczne, kształcenie i tworzenie miejsc pracy. Negocjacje w sprawie priorytetów partnerstwa były okazją do ustalenia nowych podstaw dla stosunków z Algierią i Egiptem. Priorytety partnerstwa z Algierią zostały przyjęte w marcu 2017 r. . Przeprowadzono dialogi na temat energii i migracji; podpisano umowę w sprawie ochrony ludności oraz przyjęto programy współpracy w zakresie energii ze źródeł odnawialnych, dywersyfikacji gospodarczej i zarządzania finansami publicznymi odpowiadające na najważniejsze wyzwania gospodarcze i budżetowe, z którymi obecnie zmaga się Algieria. W grudniu 2016 r. tymczasowo uzgodniono projekt priorytetów partnerstwa z Egiptem. Minister ds. zagranicznych Sameh Shoukry został zaproszony na marcowe posiedzenie Rady do Spraw Zagranicznych w celu omówienia możliwych sposobów realizacji tych priorytetów. W 2016 r. nastąpiła intensyfikacja istniejących form współpracy z Tunezją. We wrześniu 2016 r. przyjęto wspólny komunikat , w którym określono dalsze działania mające promować długoterminową stabilność, obejmujące dobre rządy, reformę systemu sadownictwa, rozwój społeczno-ekonomiczny oraz bezpieczeństwo. Stanowił on również podstawę dla utworzenia wspólnej komisji parlamentarnej UE-Tunezja we wrześniu 2016 r. oraz dla istotnego udziału UE w konferencji inwestorów „Tunezja 2020”, która odbyła się w listopadzie 2016 r. UE wspiera agendę reform Maroka w szeregu sektorów społecznych (kształcenie, zdrowie, ochrona socjalna, płeć społeczno-kulturowa, Techniczne Kształcenie i Szkolenie Zawodowe – TVET), gospodarczych (zbliżenie przepisów, zielony wzrost, rolnictwo oraz zarządzanie finansami publicznymi) i dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Techniczna i finansowa współpraca z Marokiem była kontynuowana w okresie braku pewności prawa w oczekiwaniu na podjęcie przez Trybunał Sprawiedliwości decyzji dotyczącej porozumienia w sprawie rolnictwa między UE a Marokiem.

Mimo podpisania libijskiego porozumienia politycznego w grudniu 2015 r. sytuacja wewnętrzna Libii nadal jest niezwykle skomplikowana i niestabilna. Współpraca UE została dostosowana do bardzo szczególnych okoliczności, w tym poprzez kierowanie wsparcia za pośrednictwem gmin. Społeczność międzynarodowa, w tym UE, jest zobowiązana do pełnego wdrożenia postanowień libijskiego porozumienia politycznego oraz do kontynuowania mediacji w celu włączenia wszystkich podmiotów libijskich w osiągnięcie kompleksowego porozumienia w celu odbudowy prawa i porządku, wzmocnienia praworządności, poddania sił zbrojnych i sił bezpieczeństwa kontroli cywilnej, uniknięcia zapaści finansowej, zachowania jedności państwa oraz zwalczania terroryzmu i nielegalnej migracji. W strategii UE na rzecz Syrii określono cele strategiczne, cele bezpośrednie i linie działania UE na rzecz zakończenia wojny w Syrii oraz odnoszące się do bezpośredniego i długofalowego wpływu pomocy humanitarnej. Określono w niej sposób, w jaki EU może odegrać dużo większą rolę, przyczyniając się do trwałego rozwiązania politycznego w Syrii w istniejących ramach uzgodnionych z ONZ. Przeanalizowano w niej również sposób, w jaki UE może kontynuować pomoc na rzecz ponad 13 mln ludzi w potrzebie przebywających w Syrii, pomagać w budowaniu odporności i stabilności w państwie, jak również wspierać odbudowę po osiągnięciu porozumienia i dobrowolny, godny i bezpieczny powrót uchodźców i osób wewnętrznie przesiedlonych po zapoczątkowaniu wiarygodnego procesu przemian politycznych. Chociaż od 2011 r. programy dwustronne realizowane z rządem syryjskim zostały zawieszone, UE wspiera Syryjczyków zapewniając ratującą życie pomoc humanitarną oraz wsparcie na rzecz odporności, jak również współpracując ze społeczeństwem obywatelskim i organizacje pozarządowe. Wsparcie UE koncentrowało się na kwestiach takich jak: odporność na poziomie społeczności, świadczenie usług publicznych i realizacja zarządzania na szczeblu lokalnym, prawa człowieka i odpowiedzialność, budowanie pokoju i kwestie dotyczące płci i mniejszości, aby zwiększyć zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego w uczestniczeniu w przemianach i stabilizacji państwa. W 2016 r. UE znacznie poszerzyła zakres swojej pomocy pozahumanitarnej, łącząc pomoc transgraniczną ze wsparciem z terytorium Syrii w celu zaspokojenia potrzeb populacji oraz zwiększenia odporności na poziomie lokalnym. Pomoc UE jest wykorzystywana również do znacznego wsparcia pięciu milionów syryjskich uchodźców w państwach sąsiadujących i społeczności ich przyjmujących, poprzez świadczenie pomocy humanitarnej oraz wsparcie na rzecz odporności, koncentrując się w dużej mierze na kształceniu, dostępie do podstawowych usług oraz na środkach mających na celu zapewnienie uchodźcom środków do życia w celu zwiększenia odporności i wykorzystania samodzielności. UE – wraz z państwami członkowskimi – była największym darczyńcą podczas konferencji Syria–Londyn w lutym 2016 r. i wdraża szereg instrumentów, aby pomóc państwom w radzeniu sobie ze skutkami społeczno-gospodarczymi i środowiskowymi kryzysu w Syrii. Na konferencji międzynarodowej pt. „Wspieranie przyszłości Syrii i regionu”, zorganizowanej przez UE w Brukseli w kwietniu 2017 r., potwierdzono pełne wsparcie i zobowiązanie do przeprowadzenia w Genewie rozmów między stronami syryjskimi, w których mediatorem jest ONZ, jako jedynego forum, na którym może zostać wynegocjowane rozwiązanie. Szczególnie podkreślono rolę, jaką w tym procesie odgrywa społeczeństwo obywatelskie. Na konferencji stwierdzono, że przekazane zostanie wsparcie globalne na 2017 r. w wysokości 5,6 mld EUR, z czego 3,7 mld EUR pochodzi od UE i państw członkowskich, w tym 1,2 mld EUR pochodzi ze wsparcia UE zarówno w zakresie pomocy humanitarnej, jak również wsparcia na rzecz odporności. Stwierdzenie to stanowiło potwierdzenie zobowiązania podjętego w Londynie. Unia Europejska również zadeklarowała udzielenie dodatkowego wsparcia w 2018 r. dla Jordanii, Libanu i Syrii w wysokości 560 mln EUR. W odniesieniu do Izraela i Palestyny UE pozostaje mocno zaangażowana w realizację rozwiązania dwupaństwowego, które ma podstawowe znaczenie dla pokoju, stabilności i rozwoju regionu w perspektywie długoterminowej. UE poczyniła znaczne inwestycje we wzmacnianie zdolności władz palestyńskich, a przede wszystkim we wdrażanie najważniejszych reform, w takich obszarach jak konsolidacja budżetowa, ramy regulacyjne oraz integracja służby cywilnej. Finansowanie UE skoncentrowało się również na inwestycjach, które mogą przyczynić się do znacznej poprawy warunków życiowych, w szczególności w Strefie Gazy. We wschodnim sąsiedztwie również prowadzone były wspólne działania na rzecz dalszego rozwoju stosunków w sposób, który lepiej odzwierciedla szczególne cechy partnerów. UE zobowiązuje się do zbliżenia politycznego i integracji gospodarczej z Ukrainą. W tym celu od 2014 r. tymczasowo stosowane są części układu o stowarzyszeniu, przy czym pogłębiona i kompleksowa strefa wolnego handlu (DCFTA) obowiązuje tymczasowo od dnia 1 stycznia 2016 r. W ciągu ostatnich dwóch lat UE podjęła szeroko zakrojone prace w zakresie wsparcia politycznego, technicznego i finansowego, mające na celu stabilizację i modernizację państwa, a rząd ukraiński przyjął istotne reformy, przede wszystkim w obszarze walki z korupcją, niezależności sądów i administracji publicznej. Wsparcie na rzecz stabilizacji politycznej i gospodarczej na Ukrainie jest realizowane w ramach pomocy makrofinansowej i programów środków specjalnych. UE podtrzymuje swoje zobowiązanie do zbliżenia politycznego i integracji gospodarczej z Gruzją. UE jeszcze bardziej zacieśniła swoje stosunki z tym państwem dzięki wejściu w życie układu o stowarzyszeniu UE-Gruzja w lipcu 2016 r. (który był stosowany tymczasowo od 2014 r.), trwającemu obecnie przeglądowi programu stowarzyszeniowego UE-Gruzja na lata 2017-2020 oraz przystąpieniu Gruzji do Traktatu o Wspólnocie Energetycznej w październiku 2016 r. Dialog UE–Gruzja w sprawie liberalizacji reżimu wizowego okazał się skutecznym narzędziem przyspieszającym szeroko zakrojone reformy i utorował drogę do wprowadzenia w życie pod koniec marca 2017 r. krótkoterminowych podróży bez konieczności posiadania wizy. Stosunki z Republiką Mołdawii (zwaną dalej „Mołdawią”) są kontynuowane w ramach układu o stowarzyszeniu UE-Mołdawia, który wszedł w życie w lipcu 2016 r. (i który był stosowany tymczasowo od 2014 r.). Prowadzony jest przegląd programu stowarzyszeniowego w odniesieniu do lat 2017–2020. Rozpoczęto konsultacje dotyczące priorytetów partnerstwa z Armenią, Azerbejdżanem i Białorusią. W lutym 2017 r. zakończono negocjacje dotyczące nowej kompleksowej i rozszerzonej umowy o partnerstwie z Armenią. Współpraca między UE a Armenią koncentrowała się ma reformach gospodarczych i rządowych mających na celu zwiększenie odporności państwa i intensyfikację rozwoju gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. W lutym 2017 r. rozpoczęto negocjacje w sprawie kompleksowej umowy z Azerbejdżanem, mające na celu zastąpienie umowy o partnerstwie i współpracy (obowiązującej od 1999 r.). UE podtrzymuje swoje zobowiązanie do wzmacniania współpracy z Azerbejdżanem, również w obszarze rozwoju gospodarczego, połączalności i wsparcia społeczeństwa obywatelskiego. Na początku 2016 r. utworzono nieformalną grupę koordynacyjną składającą się z urzędników wyższego szczebla z UE i Białorusi, aby lepiej odzwierciedlić stan relacji dwustronnych. Konkretne kroki podjęte przez Białoruś w celu przestrzegania uniwersalnych podstawowych wolności, praworządności i praw człowieka, w tym dotyczących stosowania kary śmierci, pozostaną priorytetami w sferze kształtowania przyszłej polityki UE wobec Białorusi. Konfliktem dotkniętych jest pięć spośród sześciu wschodnich krajów partnerskich. UE wspiera działania dyplomatyczne mające na celu znalezienie pokojowego rozwiązania konfliktu we wschodniej Ukrainie poprzez pełne wdrożenie porozumień mińskich oraz nadal w pełni popiera pokojowe rozwiązanie konfliktów w regionach separatystycznych Osetii Południowej i Abchazji, jak również pokojowe rozwiązanie konfliktu w sprawie regionu Naddniestrza poprzez przyznanie Naddniestrzu specjalnego statusu. UE nadal wspiera również pokojowe rozwiązanie konfliktu w rejonie Górskiego Karabachu, w którym utrzymanie status quo nie jest na dłuższą metę możliwe. Rozwiązanie tego konfliktu nie może mieć charakteru militarnego i wymaga on jak najszybszego politycznego rozwiązania zgodnie z prawem międzynarodowym. UE w dalszym ciągu w pełni wspiera mediacje i propozycje ze strony współprzewodniczących Grupy Mińskiej OBWE. Zaangażowanie na szczeblu regionalnym Partnerstwo Wschodnie (PW) łączy UE i sześć państw wschodniego sąsiedztwa w celu rozwiązywania kwestii będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. Jego podstawę stanowią cztery priorytety określone na szczycie w Rydze w 2015 r.: rozwój gospodarczy i możliwości rynkowe; podkreślenie roli instytucji i dobrych rządów; połączalność, efektywność energetyczna, środowisko i zmiany klimatu; mobilność i kontakty międzyludzkie. W oparciu o te priorytety od 2016 r. zaczęto stosować w Partnerstwie Wschodnim podejście, które jest w większym stopniu oparte na wynikach, niezmiennie koncentrując się na zwiększaniu odporności państwa i społeczeństwa. Nowy strategiczny plan prac, w którym połączono współpracę dwustronną ze współpracą na szczeblu regionalnym, ma stanowić źródło wskazówek dla pracy UE i sześciu państw w okresach między szczytami ze szczególnym uwzględnieniem osiągnięcia dwudziestu rezultatów do 2020 r. Każdy z rezultatów jest powiązany z narzędziami wdrażania, przy czym etapy pośrednie, które należy zrealizować do czasu kolejnego szczytu Partnerstwa Wschodniego, który odbędzie się w listopadzie 2017 r., oraz cele, które należy zrealizować do 2020 r., zostały jasno określone. Jednocześnie kontynuowano prace w ramach synergii czarnomorskiej . PW prowadzi działania we współpracy ze społecznościami oraz instytucjami swoich partnerów, w tym prawodawców za pośrednictwem Zgromadzenia Parlamentarnego Euronest , oraz z samorządami na szczeblu gminnym i lokalnym za pośrednictwem ram CORLEAP . Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego i krajowe platformy społeczeństwa obywatelskiego wniosły wkład w dialog merytoryczny na wszystkich poziomach, począwszy od Komitetów Stowarzyszenia po działania w ramach paneli i platform, w tym posiedzeń ministerialnych. W ramach PW zorganizowano szereg takich posiedzeń ministerialnych, w tym dotyczących kwestii zdrowia, sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), środowiska i zmian klimatu, gospodarki cyfrowej oraz badań naukowych i innowacji. Skuteczność komunikacji w kwestiach polityki UE w regionie została poprawiona dzięki ustanowieniu nowej Grupy Zadaniowej UE ds. Komunikacji Strategicznej na Wschodzie (StratComm) oraz zwiększeniu widoczności programów współpracy UE. W Armenii i Mołdawii opracowano kampanie na rzecz zwalczania korupcji i wspierania praworządności. W ramach dodatkowych działań komunikacyjnych promowano konkretne korzyści wynikające z pomocy udzielanej obywatelom Gruzji przez UE, takie jak liberalizacja reżimu wizowego i układy o stowarzyszeniu. Na Ukrainie struktura „W jedności siła” przyczyniła się do przekazania śmiałego i spójnego komunikatu dotyczącego wsparcia UE dla Ukrainy. Współpraca terytorialna z państwami członkowskimi i państwami PW na granicach zewnętrznych UE była kontynuowana dzięki przyjęciu programów współpracy transgranicznej na lata 2014–2020 dotyczących granic lądowych, przekraczania mórz oraz basenów morskich. Poczyniono postępy w zakresie wzmacniania skutecznego udziału Mołdawii i Ukrainy w makroregionalnej strategii UE na rzecz regionu Dunaju . Unia dla Śródziemnomorza skupia państwa członkowskie UE, południowe sąsiedztwo i inne państwa regionu Morza Śródziemnego. W przeglądzie EPS wskazano, że Unia dla Śródziemnomorza byłaby traktowana priorytetowo w ramach wysiłków na rzecz współpracy regionalnej w południowym sąsiedztwie. Od 2012 r. Jordania współprzewodniczy Unii dla Śródziemnomorza, podkreślając wspólną odpowiedzialność za to ważne forum. Z inicjatywy Wysokiego Przedstawiciela Unii ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa oraz Wiceprzewodniczącego Komisji niedawno – w styczniu 2017 r. – odbyły się posiedzenia Ministrów Spraw Zagranicznych. Unia dla Śródziemnomorza posiada jedyny w swoim rodzaju potencjał w tym regionie do skupienia wszystkich zainteresowanych partnerów oraz do uzyskania bezpośrednich korzyści dla regionu, w szczególności w dziedzinie zatrudnienia ludzi młodych, przedsiębiorczości, środowiska, wody i infrastruktury. Wskazują na to posiedzenia ministerialne Unii dla Śródziemnomorza, na których ministrowie uzgodnili wspólne priorytety w najważniejszych obszarach, dotyczące m.in. niebieskiej gospodarki (listopad 2015 r.) , pracy i zatrudnienia (wrzesień 2016 r.) oraz energii (grudzień 2016 r.) . Pierwsze posiedzenie ministerialne Unii dla Śródziemnomorza dotyczące współpracy regionalnej i planowania na poziomie regionalnym (czerwiec 2016 r.) przyczyniło się do większego zaangażowania krajów partnerskich w realizację ram współpracy regionalnej ze szczególnym uwzględnieniem konkretnych inicjatyw i projektów, które przynoszą wymierne rezultaty. W kwietniu 2017 r. odbyło się posiedzenie ministerialne Unii dla Śródziemnomorza dotyczące wody, podczas którego zatwierdzono przygotowanie programu działania dla regionu dotyczącego wody . W dniu 23 stycznia 2017 r. w Barcelonie Ministrowie Spraw Zagranicznych Unii dla Śródziemnomorza zatwierdzili plan działania zawierający konkretne propozycje dotyczące przeglądu istniejących priorytetów i zwiększenia synergii. UE kontynuowała prace związane z organizacją posiedzenia Ministrów ds. Handlu państw należących do Unii dla Śródziemnomorza. Na potrzeby rozwiązywania kwestii związanych gospodarką cyfrową na poziomie regionalnym powołana została grupa robocza ekspertów ds. gospodarki cyfrowej.

UE zacieśniła również współpracę z Ligą Państw Arabskich (LPA). W ramach dialogu strategicznego UE-LPA zapoczątkowanego w listopadzie 2015 r. w Brukseli utworzono dwie dodatkowe grupy robocze – ds. zwalczania międzynarodowej przestępczości zorganizowanej oraz ds. migracji międzynarodowych, które będą działać obok istniejących już grup ds. zwalczania terroryzmu, broni masowego rażenia, zarządzania kryzysowego, wczesnego ostrzegania i reagowania w sytuacjach kryzysowych oraz ds. pomocy humanitarnej. Do tej pory działania tych grup roboczych koncentrowały się na prowadzeniu dialogów merytorycznych oraz wymianie najlepszych praktyk. Podczas zorganizowanego w grudniu 2016 r. posiedzenia ministerialnego UE-LPA w Kairze zatwierdzono wspólny program prac, w którym położono nacisk na działania w zakresie zarządzania kryzysowego, społeczeństwa obywatelskiego, praw człowieka, dyplomacji, obserwacji wyborów oraz zwiększenia uczestnictwa kobiet w rozwoju gospodarczym. Wysoki Przedstawiciel Unii ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa / Wiceprzewodniczący Komisji uczestniczył w corocznych szczycie LPA w Jordanii, który miał miejsce w marcu 2017 r. Dzięki skutecznej współorganizacji spotkania wysokiego szczebla poświęconego dyskryminacji muzułmanów i nienawiści wobec nich, które odbyło się w Nowym Jorku w styczniu 2016 r., nadano nowy wymiar współpracy UE z Organizacją Współpracy Islamskiej (OWI). Od czasu ustanowienia w 2014 r. brukselskiego Forum Społeczeństwa Obywatelskiego „Sąsiedztwo Południowe” stanowi ono centralny element procesu konsultacyjnego ze społeczeństwem obywatelskim prowadzonego w ramach inicjatywy mającej na celu wzmocnienie mechanizmów na rzecz dialogu między społeczeństwem obywatelskim, UE a organami południowego sąsiedztwa. Podczas dyskusji prowadzonych w ramach forum w 2016 r. skoncentrowano się na kwestiach migracji i mobilności, zmniejszeniu nierówności oraz kurczącej się przestrzeni dla społeczeństwa obywatelskiego. Fundacja Anny Lindh wraz jej siecią 5 000 organizacji społeczeństwa obywatelskiego w 42 państwach Unii dla Śródziemnomorza jest w dalszym ciągu główną stroną rozmów z UE w kwestiach dialogu międzykulturowego oraz promowania wzajemnego zrozumienia. UE wspiera ustanowienie SESAME – jedynej w swoim rodzaju międzynarodowej inicjatywy dyplomacji naukowej z siedzibą w Jordanii, która ma charakter inicjatywy „nauka na rzecz pokoju”. Jest to pierwsze ważne międzynarodowe centrum badań naukowych na Bliskim Wschodzie. Inicjatywa ta obejmuje również państwa spoza regionu sąsiedztwa (Bahrajn, Iran, Pakistan i Turcja). Poczyniono również znaczne postępy pod względem ustanawiania partnerstwa w dziedzinie badań i innowacji w regionie Morza Śródziemnego (PRIMA), którego celem jest opracowywanie nowatorskich rozwiązań na rzecz zrównoważonego zarządzania wodą i produkcji żywności. UE pragnie również uczestniczyć w innych forach współpracy regionalnej i zachęcać do ich tworzenia, w szczególności w południowym sąsiedztwie, w którym współpraca regionalna jest ograniczona. W tym względzie UE uczestniczy w różnych formach dialogu 5+5 oraz zdecydowanie popiera zacieśnienie współpracy wśród państw Maghrebu. Ponadto UE razem ze wszystkimi państwami afrykańskimi, w tym państwami Afryki Północnej, prowadzi działania w ramach wspólnej strategii Afryka–UE oraz poprzez współpracę z Unią Afrykańską. Komisja i wysoki przedstawiciel przyjęli niedawno wspólny komunikat mający nadać nowy impet strategicznemu partnerstwu z Afryką. W sumie UE pracuje nad poprawą komunikacji strategicznej oraz nad opracowaniem strategii dostosowanych zarówno do krajów w sąsiedztwie wschodnim, jak południowym. W szczególności program OPEN przyczynia się do bardziej ukierunkowanych działań w zakresie komunikacji dzięki wykorzystaniu regularnych sondaży opinii publicznej oraz ukierunkowane komunikaty w państwach objętych EPS za pośrednictwem kampanii w mediach społecznościowych, kontaktów międzyludzkich oraz szkoleń dla mediów. Ponadto wykorzystywanie kultury jako narzędzia dyplomacji publicznej przyczyni się również do zwiększenia widoczności UE oraz do wzmocnienia pozycji jako podmiotu globalnego w krajach objętych europejską polityką sąsiedztwa. 3. POSTĘPY W ZAKRESIE REALIZACJI NAJWAŻNIEJSZYCH PRIORYTETÓW Ogólnym celem poddanego przeglądowi EPS jest wspieranie stabilizacji oraz odporności sąsiedztwa Europy. Cel ten jest realizowany poprzez ukierunkowane działania odzwierciedlające obszary priorytetowe UE wymienione w przeglądzie: dobre rządy, demokracja, praworządność i prawa człowieka; rozwój gospodarczy na rzecz stabilizacji; bezpieczeństwo; oraz migracja i mobilność. Partnerzy podzielają opinię, że należy zwrócić szczególną uwagę na reformy prowadzące do wzmocnienia kluczowych usług publicznych oraz na odporność społeczeństw i społeczności w zakresie dostosowywania się do nagłych zmian i presji zewnętrznych. Reformy te umożliwiają również UE zapewnienie wymiernych korzyści dla obywateli, na przykład dzięki liberalizacji reżimu wizowego, wspieraniu tworzenia możliwości i zatrudnienia osób młodych oraz zwiększeniu elastyczności w zakresie kształtowania stosunków gospodarczych i handlowych między każdym państwem a UE. Dobre rządy, demokracja, praworządność i prawa człowieka Podstawę stabilności UE stanowią dobre rządy, demokracja, praworządność i prawa człowieka, a promowanie reform w tych obszarach ma podstawowe znaczenie dla realizacji celu EPS, jakim jest stabilizacja. UE wspiera działania na rzecz promowania praworządności i wartości demokratycznych, w tym reformę sądownictwa oraz niezależność władzy sądowniczej, walkę z korupcją, ochronę praw człowieka, podstawowych wolności i dialog ze społeczeństwem obywatelskim. Kwestie te zajmują ważne miejsce w dyskusjach na temat priorytetów partnerstwa i w zmienionych programach stowarzyszeniowych. Za pośrednictwem dialogu politycznego państwa UE prowadzą współpracę z partnerami w zakresie promowania poszanowania międzynarodowych zobowiązań dotyczących prawa człowieka. W niektórych państwach objętych EPS przeprowadzono wybory. Większość z nich odbyła się zgodnie z obowiązującymi standardami międzynarodowymi dotyczącymi demokratycznych i przejrzystych wyborów. W Egipcie instytucjonalne działania przewidziane w przejściowym planie działania zostały zrealizowane pod koniec 2015 r., gdy odbyły się wybory legislacyjne. Misja obserwacji wyborów UE oceniła wybory parlamentarne w Jordanii jako „przejrzyste i dobrze zarządzane”. UE konsekwentnie wspierała rozwój systemu wyborczego w Jordanii, a w lutym 2017 r. przyjęła nowy program, na który przeznaczyła 15 mln EUR , mający na celu dalsze wzmocnienie demokratycznych rządów. Misja ekspertów ds. wyborów UE towarzyszyła wyborom parlamentarnym przeprowadzonym w Maroku w październiku 2016 r., które zostały ocenione jako krok naprzód pod względem konsolidacji programu reform podjętego przez Maroko w 2011 r. . Wybory parlamentarne w Gruzji zostały pozytywnie ocenione przez misję obserwacji wyborów OBWE-ODIHR (Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie / Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka) jako „oparte na konkurencji, dobrze zarządzane, w których ogólnie szanowane są podstawowe wolności” . Międzynarodowa misja obserwacji wyborów przyglądająca się wyborom parlamentarnym na Białorusi we wrześniu 2016 r. odnotowała wolę uczestnictwa w reformie ordynacji wyborczej oraz fakt, że Białoruś podjęła pierwsze kroki w kierunku rozwiązania pewnych od dłuższego czasu nierozwiązanych kwestii, chociaż nie odniosła się jeszcze do kilku najważniejszych zaleceń wydanych przez OBWE/ODIHR i Komisję Wenecką. Sytuacja ta wskazuje na potrzebę przeprowadzenia kompleksowej reformy ordynacji wyborczej w ramach szerszego procesu demokracji. W wielu państwach sąsiadujących występują problemy z praworządnością, korupcja oraz słaba i nieodpowiedzialna administracja, które hamują rozwój gospodarczy i polityczny zarówno na wschodzie, jak i na południu. W 2016 r. w ścisłej współpracy z OECD/SIGMA Komisja opracowała zasady administracji publicznej, które należy stosować jako ramy odniesienia dla państw objętych EPS, które zobowiązały się do przeprowadzenia reformy swoich administracji zgodnie z uznanymi międzynarodowymi zasadami i dobrymi praktykami w zakresie dobrych rządów. Oprócz zasad administracji publicznej przy wsparciu UE Tunezja, Gruzja i Ukraina przeprowadziły gruntowne reformy w obszarze sprawiedliwości, praworządności oraz walki z korupcją. W pięcioletnim planie rozwoju (2016–2020) Tunezja opracowała plany na rzecz dalszego ulepszania rządów (w szczególności obejmujące reformę administracji publicznej i walkę z korupcją). Dzięki pakietowi reform wymiaru sprawiedliwości Gruzja zintensyfikowała wysiłki na rzecz walki z drobną korupcją. Z pomocą grupy wsparcia dla Ukrainy i misji doradczej UE na rzecz reformy cywilnego sektora bezpieczeństwa na Ukrainie podjęto się realizacji wielkoskalowych programów mających promować decentralizację, zasady administracji publicznej, walkę z korupcją i praworządność. W 2016 r. w Mołdawii przyjęto szereg praw dotyczących reformy sektora wymiaru sprawiedliwości, zasad administracji publicznej oraz walki z korupcją, które są nadal realizowane. W 2017 r. w Armenii ratyfikowano nowy program rządowy dotyczący zasad administracji publicznej, natomiast w Azerbejdżanie wzmożono działania na rzecz promowania zasad administracji publicznej. Algieria, Maroko i Tunezja prowadzą działania w zakresie modernizacji zarządzania finansami publicznymi. W Libanie długi okres impasu politycznego został zażegnany dzięki wyborowi prezydenta i utworzeniu rządu, pozostały natomiast niedociągnięcia pod względem przejrzystości i efektywności instytucji rządowych, w szczególności dotyczące korupcji. W maju 2016 r. z powodzeniem przeprowadzono wybory na poziomie gminy i nadal oczekuje się przeprowadzenia wyborów parlamentarnych. UE kontynuowała swoją intensywną współpracę z Izraelem realizowaną w wielu sektorach. Pełny potencjał tych stosunków zależy jednak od postępów w zakresie realizacji bliskowschodniego procesu pokojowego. UE poczyniła znaczne inwestycje w promowanie przez władze palestyńskie najważniejszych reform, w szczególności w obszarach zarządzania, konsolidacji budżetowej i ram regulacyjnych. Trwająca okupacja oraz podział między Zachodnim Brzegiem a Strefą Gazy stanowią przeszkody dla budowania państwa palestyńskiego. W ostatnich dwóch latach zaobserwowano znaczne pogorszenie pod względem przestrzegania praw człowieka, będące skutkiem konfliktów zbrojnych w Libii, Syrii i we wschodniej Ukrainie, nielegalnej aneksji Krymu i Sewastopolu przez Rosję oraz ataków terrorystycznych. W niektórych państwach tendencje antydemokratyczne doprowadziły do braku przestrzegania podstawowych wolności, prześladowania obrońców praw człowieka oraz osłabienia pozycji instytucji demokratycznych. UE nadal ściśle monitoruje te tendencje, co było wyraźnie widoczne w prowadzonych przez nią dialogach politycznych na poziomie dwustronnym i na forach wielostronnych, oraz utrzymuje regularne kontakty z organizacjami praw człowieka i obrońcami prawa człowieka. Europejski Instrument na rzecz Wspierania Demokracji i Praw Człowieka nadal stanowi instrument o podstawowym znaczeniu, w tym w najtrudniejszych środowiskach, pozwalający na zapewnianie stałego wsparcia dla indywidualnych obrońców praw człowieka oraz organizacji społeczeństwa obywatelskiego wykonujących prace na rzecz praw człowieka i demokratyzacji. Wsparcie finansowe UE na rzecz Europejskiego Funduszu na rzecz Demokracji również zostało wznowione w celu zapewnienia pomocy dla organizacji wspierających oraz osób fizycznych w państwach, w których promowanie praw człowieka stało się trudne.

W 2016 r. UE rozpoczęła wdrażane podejścia do współpracy na rzecz rozwoju opartego na prawach człowieka, obejmującego wszystkie prawa człowieka, jako jedną z zasad przewodnich pomocy finansowej ENI oraz możliwość skuteczniejszego uwzględnienia kwestii praw człowieka i podstawowych wolności. Współpraca z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego stanowi istotną część stosunków UE ze wszystkimi państwami objętymi EPS. UE w dalszym ciągu przeciwdziała zjawisku kurczącej się przestrzeni dostępnej dla działań społeczeństwa obywatelskiego we wszystkich krajach objętych europejską polityką sąsiedztwa i broni praw do wolności słowa i wolności stowarzyszania w celu wzmocnienia dynamicznej i odpornej kultury obywatelskiej. UE rozszerza swoją politykę służącą dotarciu do mniejszych i nowszych organizacji, w tym organizacji znajdujących się poza stolicami, i wdraża plany działania na rzecz współpracy ze społeczeństwem obywatelskim . Inicjatywy stowarzyszeń społeczeństwa obywatelskiego są obecnie realizowane w ramach pełnowartościowych programów realizowanych zarówno na południu, jak i na wschodzie, skierowanych do nowo ustanowionych organizacji i grup politycznych. W Tunezji prowadzone są regularne konsultacje z dynamicznym społeczeństwem obywatelskim w okresach poprzedzających posiedzenia instytucjonalne oraz negocjacje w sprawie DCFTA, partnerstwa na rzecz mobilności oraz innych kwestii. W Gruzji, Jordanii, Libanie i Maroku UE dotarła do jeszcze szerszego grona podmiotów prowadzących działalność w sektorach politycznym, społecznym, kulturowym i praw człowieka. W Egipcie wsparcie dla społeczeństwa obywatelskiego stanowi priorytet pomocy dwustronnej UE, biorąc pod uwagę rolę, jaką niezależne organizacje społeczeństwa obywatelskiego mogą odegrać w przyczynianiu się do osiągania trwałej stabilności i bezpieczeństwa. UE utrzymuje bardzo ścisłą i dobrą współpracę z w pełni rozwiniętym społeczeństwem obywatelskim na Ukrainie. Ustanowione zostały szczegółowe cele w odniesieniu do zwiększenia zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego do rozpoczęcia dialogu merytorycznego z rządami krajowymi oraz UE, podniesienia jakości usystematyzowanego dialogu z Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego oraz jego platformami krajowymi. W 2017 r. uruchomiono inicjatywę „Głosy młodych mieszkańców obszaru Morza Śródziemnego”, której podstawę stanowi program „Głosy młodych Arabów”, a jej zasięg został zwiększony, by objąć państwa UE oraz państwa południowego sąsiedztwa. Pod auspicjami fundacji Anny Lindh sieć skupia młodych nauczycieli, dziennikarzy, przedsiębiorców społecznych oraz działaczy na rzecz pokoju i demokracji. Program ma na celu szkolenie młodych liderów pod względem umiejętności w zakresie prowadzenia debat oraz rzecznictwa, aby przygotować ich do aktywnego uczestnictwa w inicjatywach służących kształtowaniu polityki oraz w życiu politycznym. Współpraca regionalna w obszarze praworządności i dobrych rządów do pewnego stopnia umocniła społeczności obywatelskie w południowym sąsiedztwie, ze szczególnym uwzględnieniem równouprawnienia płci oraz integracji mniejszości narodowych. Wdrożenie Unijnego planu działania w sprawie równości płci oraz wzmocnienia pozycji kobiet w kontekście współpracy na rzecz rozwoju na lata 2016–2020 doprowadziło do obowiązkowej analizy wszystkich wniosków projektowych pod kątem płci oraz uwzględnienia kwestii płci we wszystkich priorytetach partnerstwa, programach stowarzyszeniowych i sprawozdaniach krajowych. Kwestia płci została uwzględniona w dokumencie pt. „20 celów PW na 2020 r.”. W mechanizmie ENI opartym na zachętach („program patronacki”) uznano szczególne zobowiązanie do przeprowadzenia reform politycznych. Przydziały na 2016 r. zostały rozdysponowane w oparciu o oceny postępów poczynionych przez 14 państw w budowaniu głębokiej i trwałej demokracji. Na potrzeby działalności w 2016 r. Gruzja, Tunezja i Ukraina otrzymały dodatkowe środki, które wykorzystano na wsparcie działań o charakterze priorytetowym, w tym na potrzeby reform administracji publicznej, walki z korupcją, wsparcia dla praworządności i społeczeństwa obywatelskiego. Rozwój gospodarczy na rzecz stabilizacji Zrównoważony rozwój gospodarczy ma podstawowe znaczenie dla stabilizacji oraz zwiększania zdolności krajów objętych europejską polityką sąsiedztwa do radzenia sobie z niektórymi wyzwaniami, które budzą również obawy UE – począwszy od przepływów migracyjnych, do radykalizacji, niestabilności społecznej i polnej potrzeby zapewnienia pozytywnych perspektyw dla rosnących i głownie młodych populacji. Współpraca w tym obszarze ma na celu promowanie przedsiębiorczości i utworzenie atrakcyjnego klimatu biznesowego, w szczególności dla MŚP, rozwój kapitału ludzkiego dzięki kształceniu i szkoleniu zawodowemu, zapewnienie przejrzystych warunków rynkowych, wsparcie dla rozwoju gospodarki cyfrowej oraz odpowiedniej infrastruktury – przy czym wszystkie te cele mają kluczowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego i tworzenia miejsc pracy. Jeżeli chodzi o krajowe otoczenie biznesowe, w październiku 2016 r. UE we współpracy z OECD uruchomiła wspólny Program na rzecz promowania inwestycji w obszarze Morza Śródziemnego , w ramach którego promowany jest dialog merytoryczny i inicjatywy na rzecz wsparcia wysiłków podejmowanych przez rządy krajów partnerskich na rzecz klimatu inwestycyjnego i otoczenia biznesowego. Program ten przynosi korzyści dla ludzi dzięki wzrostowi gospodarczemu opartemu na handlu, większemu wyborowi wyższej jakości produktów i usług przy mniejszych kosztach dla przedsiębiorstw i konsumentów, doprowadzając nie tylko do zwiększenia importu, lecz również do powstania bardziej rozwiniętego rynku krajowego i lepszych możliwości pod względem eksportu. Poprawa w sferze sądownictwa w sprawach handlowych i alternatywne rozwiązywanie sporów, pogłębienie dialogu społecznego i zwiększenie zdolności administracji publicznych w zakresie świadczenia usług również przyczynią się do poprawy otoczenia biznesowego. Ustanowienie i wdrożenie pogłębionych i kompleksowych stref wolnego handlu (DCFTA) z Gruzją, Mołdawią i Ukrainą stwarza nowe możliwości w zakresie handlu i inwestycji oraz zapewnia stabilniejsze ramy operacyjne dla przedsiębiorstw z UE i regionu. UE jest głównym partnerem handlowym wszystkich trzech partnerów z DCFTA. Udział UE w całkowitym handlu 3 partnerów z DCFTA zwiększał się w ostatnich latach, a w 2016 r. wynosił 55 % w przypadku Mołdawii, 41 % w przypadku Ukrainy i 30 % w przypadku Gruzji. UE jest również pierwszym partnerem handlowym Azerbejdżanu i Armenii, a udział UE w całkowitym prowadzonym przez te państwa handlu wynosi odpowiednio 47 % i 26 %. W przypadku Białorusi UE z udziałem 25 % jest drugim najważniejszym partnerem handlowym. W kwietniu 2016 r. UE przyznała dodatkowy kontyngent bezcłowy w odniesieniu do oliwy z oliwek przywożonej z Tunezji w latach 2016 i 2017 . Ten autonomiczny środek handlowy stanowił pilną reakcję Unii na ataki terrorystyczne, które miały miejsce w Tunezji w 2015 r., mającą na celu wsparcie gospodarki tego państwa oraz ograniczenie presji migracyjnej i niepokojów społecznych. UE prowadzi negocjacje z Tunezją w sprawie DCFTA. Wsparcie UE na rzecz wzmocnienia sektora rolnictwa zostało udzielone również w Gruzji, Mołdawii i Armenii. We wrześniu 2016 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie wprowadzenia w odniesieniu do Ukrainy tymczasowych autonomicznych środków handlowych. Podejście UE do każdego z partnerów w ramach EPS odzwierciedla poziom zaangażowania każdego z tych państw w odnowione partnerstwo z UE. W lipcu 2016 r. UE zatwierdziła uproszczone reguły pochodzenia w odniesieniu do wywozu z Jordanii szerokiego wachlarza produktów przez okres 10 lat, uwzględniając przegląd śródokresowy, co zapewni miejsca pracy zarówno dla Jordańczyków, jak również dla syryjskich uchodźców. Szereg inicjatyw w zakresie modernizacji gospodarczej i strategii przedsiębiorczych ma na celu wspieranie MŚP dzięki unijnej inicjatywie na rzecz integracji finansowej realizowanej na południu oraz dzięki inicjatywie „EU4Business” realizowanej na wschodzie. Uruchomiono nowe działania na poziomie regionalnym mające na celu umocnienie więzów między UE a instytucjami wsparcia biznesowego na wschodzie i południu oraz wsparcie przedsiębiorczości społecznej jako innowacyjnego czynnika na rzecz tworzenia miejsc pracy, w szczególności wśród osób młodych. Zarówno na wschodzie, jak i na południu UE zapewniła znaczne możliwości dla szeregu MŚP i spółek o średniej kapitalizacji. Pomoc ta jest zapewniania za pośrednictwem międzynarodowych instytucji finansowych i instytucji rozwojowych państwa członkowskiego w ramach sąsiedzkiego funduszu inwestycyjnego. We współpracy z instytucjami finansowymi UE przyjęła ważne programy mające na celu pomoc MŚP z Gruzji, Ukrainy, Mołdawii, Tunezji i Maroka w sprostaniu wyzwaniom, jakie stawia ściślejsza współpraca handlowa w zakresie przygotowania technicznego, konkurencyjności i integracji łańcucha wartości, w tym w najważniejszych sektorach takich jak rolnictwo i produkcja. W Maroku te instrumenty finansowe stanowią dodatek do programu „Zielony wzrost i konkurencja”, który jest szczególnie ukierunkowany na MŚP oraz na poprawę otoczenia biznesowego. Jeżeli chodzi o Egipt, w 2016 r. UE przyjęła nowy program pt. „Mechanizm UE na rzecz wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu i tworzeniu miejsc pracy” przekazywany za pośrednictwem sąsiedzkiego funduszu inwestycyjnego. W Libii internetowe szkolenia prowadzone we współpracy z krajowym centrum ds. MŚP przyczyniają się do zwiększenia zdolności do zatrudnienia osób młodych. W państwach PW położono większy nacisk na łączenie obszarów współpracy w dziedzinie zatrudnienia ludzi młodych i zdolności do zatrudnienia. Przyjęty niedawno program „EU4Youth” koncentruje się na zdolności do zatrudnienia ludzi młodych i osób młodych znajdujących się w trudnej sytuacji na wschodzie oraz aktywnego uczestnictwa osób młodych w społeczeństwie i gospodarce dzięki rozwijaniu umiejętności potrzebnych na rynku pracy oraz wspieraniu ich w procesie stawania się liderami i przedsiębiorcami. W Azerbejdżanie UE pomaga w modernizacji krajowych systemów kształcenia i szkolenia zawodowego oraz poprawie ich powiązań z potrzebami rynku pracy. W Gruzji, Mołdawii i Armenii UE nadal wspiera rozwój obszarów wiejskich i rolnictwo zrównoważone za pośrednictwem trzeciego etapu programu na rzecz rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich w ramach sąsiedztwa europejskiego (ENPARD). W celu rozwoju gospodarki cyfrowej państwa PW w 2016 r. zgodziły się skoncentrować swoją współpracę cyfrową na sześciu tematach priorytetowych: ramy legislacyjne (tele)komunikacji; zaufanie i cyberbezpieczeństwo; umiejętności cyfrowe; innowacje i przedsiębiorstwa typu start-up z zakresu technologii informacyjno-komunikacyjnych; elektroniczna wymiana handlowa, w tym handel elektroniczny, e-Cło i e-Logistyka; oraz e-zdrowie. W odniesieniu do każdego z tych tematów ustanowiono regionalne sieci PW oraz opracowano plany działania na lata 2017–2020. Kontynuowano prace w zakresie wdrażania regionalnej polityki rozwoju w krajach partnerskich PW. Na przykład w 2016 r. Mołdawia przyjęła nową wieloletnią krajową strategię na rzecz rozwoju regionalnego na lata 2016–2020 , a Armenia przyjęła taką strategię na lata 2016–2025 . Na południu najważniejszymi elementami przemian są decentralizacja i regionalizacja w Tunezji. Ważne zmiany w tej kwestii, które zaszły w 2016 r., obejmują utworzenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Środowiska oraz przyjęcie nowego planu rozwoju terytorialnego na 2016 r. . Biorąc pod uwagę duży udział osób młodych w całkowitej populacji południa, sektor kształcenia ma znaczenie priorytetowe. Programy kształcenia i szkolenia zawodowego zostały objęte wsparciem w Jordanii, Maroku, Algierii, Egipcie i Tunezji. W grudniu 2016 r. UE i Tunezja nawiązały partnerstwo na rzecz osób młodych, w którym szczególną uwagę poświęcono kwestiom kształcenia, szkolenia zawodowego, zatrudnienia i mobilności. Sektory kształcenia podstawowego i ponadpodstawowego otrzymują wsparcie w ramach mechanizmu PEGASE oraz wsparcie UE na rzecz UNRWA w Palestynie. Kształcenie i współpraca osób młodych są wspierane za pośrednictwem programu Erasmus+. Tylko w ramach projektów realizowanych w 2016 r. wsparciem umożliwiającym naukę, nauczanie lub odbycie szkolenia w Europie objętych zostanie 4 900 uczniów i pracowników akademickich w południowym regionie Morza Śródziemnego oraz 4 100 uczniów i pracowników akademickich z krajów Partnerstwa Wschodniego (natomiast 2 400 i 1 900 Europejczyków przeniesie się do odpowiednich państw sąsiadujących). W ramach 57 nowych projektów w zakresie budowania potencjału zapewniane jest dalsze wsparcie modernizacji systemów szkolnictwa wyższego i uniwersytetów w państwach sąsiadujących. W 2016 r. ok. 8 900 osób młodych i młodych pracowników z państw sąsiadujących wzięło udział w projektach kształcenia pozaformalnego, takich jak wymiany, szkolenia i wolontariat (6 700 z PW i 2 200 z południowego regionu Morza Śródziemnego).

W ramach programu „EU4Youth” do programu Erasmus+ wprowadzone zostało nowe „Młodzieżowe Okno Partnerstwa Wschodniego” mające na celu budowanie zdolności organizacji młodzieży w obszarach życia publicznego i przedsiębiorczości. Podobnie „Młodzieżowe Okno” zostało uruchomione w Tunezji. W 2016 r. znaczący wpływ na badania naukowe i innowacje miało uruchomienie programu „EU4Innovation”, który ma zaoferować jednolite widoczne ramy dla wszystkich działań UE wspierających wzmocnienie zdolności innowacyjnych państw Partnerstwa Wschodniego. W ramach programu InnovFin Europejskiego Banku Inwestycyjnego podpisano dwie umowy z bankami na Ukrainie i w Gruzji, każda o wartości 50 mln EUR, na udzielenie gwarancji kredytowych dla innowacyjnych przedsiębiorstw. Oprócz programu Erasmus+ uczestnictwo w programach „Kreatywna Europa” (dla Gruzji, Mołdawii, Ukrainy i Tunezji), COSME i „Horyzont 2020”, w tym działanie „Maria Skłodowska-Curie”, otwiera nowe możliwości współpracy dla administracji, przedsiębiorstw, uniwersytetów, podmiotów sektora kultury i usług audiowizualnych, specjalistów, osób młodych, studentów i naukowców. Inicjatywa „Łącząc PW” umożliwia badaczom i studentom z krajów PW wirtualną współpracę ze swoimi odpowiednikami w ponad 10 000 placówek badawczych i edukacyjnych w Europie. W ramach programu PW „Kultura i kreatywność” zapewniane jest ważne wsparcie dla budowania zdolności na potrzeby rozwoju i profesjonalizacji sektora kultury w państwach PW. W 2016 r. Tunezja, Gruzja i Armenia przyłączyły się do programu „Horyzont 2020” (dołączając do Mołdawii, Ukrainy i Izraela). Armenia przyłączyła się do programu COSME w styczniu 2016 r., a Ukraina ratyfikowała porozumienie w sprawie COSME w lutym 2017 r. Ponadto Ukraina przyłączyła się do programu Euratom. W 2016 r. Komisja Europejska uruchomiła w Tunezji, w Mołdawii i na Ukrainie działania związane z budowaniem zdolności w zakresie inteligentnej specjalizacji, które mają silny potencjał przyspieszenia rozwoju gospodarczego opartego na innowacji w krajach partnerskich EPS oraz do tego, że będą kontynuowane w 2017 r. Bezpieczeństwo energetyczne ma podstawowe znaczenie dla stabilizacji politycznej i społecznej w krajach objętych europejską polityką sąsiedztwa, zatem UE prowadzi aktywne działania w zakresie promowania zwłaszcza stosowania odnawialnych źródeł energii oraz efektywności energetycznej. UE zwiększa koordynację z międzynarodowymi instytucjami finansowymi za pośrednictwem ukierunkowanych działań, w tym dotyczących efektywności energetycznej, w szeregu państw pilotażowych (Tunezja, Gruzja i Ukraina), w których pomocy finansowej towarzyszyć będzie reforma regulacyjna. UE kontynuowała opracowywanie strategicznego partnerstwa energetycznego z Algierią. W tym kontekście w 2016 r. odbyło się przeprowadzone z powodzeniem forum biznesowe UE-Algieria poświęcone kwestii energii oraz uruchomiono nowy projekt w zakresie współpracy, mający na celu wsparcie energii ze źródeł odnawialnych i efektywności energetycznej . UE uczestniczyła w finansowaniu największej na świecie farmy wiatrowej, która znajduje się w Egipcie, oraz drugiej co do wielkości elektrowni słonecznej, która znajduje się w Maroku. W Jordanii UE sfinansowała dwa obiekty pilotażowe – jeden przeznaczony do produkcji energii wiatrowej, a drugi przeznaczony do koncentrowania energii słonecznej. Wzajemne połączenia i efektywność energetyczna stanowią jeden z czterech priorytetów określonych podczas szczytu w Rydze, na który przeznaczono 38 % funduszy regionalnych. W listopadzie 2016 r. UE podpisała z Ukrainą protokół ustaleń w sprawie partnerstwa strategicznego w obszarze energii mający na celu rozwój współpracy we wszystkich obszarach priorytetowych objętych unią energetyczną oraz ściślejszą integrację ukraińskiego rynku energii z europejskim rynkiem energii. Poczyniono również postępy w zakresie wzmacniania wzajemnych połączeń w obszarze energii między Mołdawią a Rumunią, obejmujące podpisanie umów pożyczki na budowę połączenia gazowego Ungheni–Kiszyniów oraz ukończenie studium wykonalności dotyczącego wzajemnych połączeń energetycznych. W Gruzji i Azerbejdżanie trwają prace nad rozbudową Gazociągu Południowokaukaskiego, który stanowi pierwszy człon południowego korytarza gazowego do UE. W ramach nowego programu „EU4Energy” uruchomionego w czerwcu 2016 r. skoncentrowano się na bezpieczeństwie energetycznym, zrównoważonej energii i rozwoju rynkowym, które łączą wschodnie sąsiedztwo z Azją Środkową. Zasięg geograficzny funduszu Wschodnioeuropejskiego partnerstwa na rzecz efektywności energetycznej i środowiska rozszerzono poza Ukrainę i Mołdawię na Armenię, Gruzję, a ostatnio też na Białoruś. Ministrowie ds. energii działający w ramach Unii dla Śródziemnomorza przyjęli deklarację energetyczną w grudniu 2016 r. promującą integrację energii odnawialnej, wspierającą wdrażanie i rozszerzanie rozwiązań w zakresie efektywności energetycznej, zwiększającą bezpieczeństwo energetyczne, promującą wzajemne połączenia, inwestycje i budowanie zdolności za pomocą trzech platform tematycznych obejmujących priorytetowe obszary polityki takie jak gaz, integracja rynków energii elektrycznej oraz energia ze źródeł odnawialnych i efektywność energetyczna. Przedmiotowa współpraca w dziedzinie energii jest ściśle związana z pracami nad zmianą klimatu. Działania na rzecz ochrony środowiska są kontynuowane w oparciu o dialog merytoryczny oraz są wspierane w ramach trwających projektów dwustronnych (głównie dzięki współpracy partnerskiej, pomocy technicznej, instrumentowi TAIEX i sąsiedzkiemu funduszowi inwestycyjnemu) oraz programów regionalnych. Większość państw EPS podpisała porozumienie klimatyczne z Paryża, a wiele z nich ratyfikowało ją w 2016 r. i na początku 2017 r. Mimo pewnych inicjatyw prowadzonych w tym obszarze reformy pozostają fragmentaryczne, a wola polityczna na wysokim szczeblu w odniesieniu do zapewnienia odporności na zmianę klimatu jest słaba. UE i Maroko ściśle współpracowały w związku z przygotowaniami do dwudziestej drugiej sesji Konferencji Stron Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu (COP 22) organizowanej w listopadzie w 2016 r. w Marrakeszu. W kwestii transportu i połączalności w czerwcu 2016 r. osiągnięto porozumienie wysokiego szczebla między UE i ministrami krajów partnerskich w sprawie orientacyjnych map dotyczących rozszerzenia sieci bazowej na wschodnie kraje partnerskie i obecnie odpowiednie procedury są w toku. Celem jest zapewnienie niezbędnej koordynacji i normalizacji oraz ustalenie priorytetów w zakresie najważniejszych inwestycji w tę sieć bazową, w tym w małe projekty mające na celu wyeliminowanie wąskich gardeł. Kolejnym kluczowym sektorem współpracy jest bezpieczeństwo ruchu drogowego w regionie EPS. Ministrowie z UE i śródziemnomorskich krajów partnerskich z zadowoleniem przyjęli prace techniczne podjęte nad orientacyjnymi mapami w celu rozszerzenia TEN-T na region śródziemnomorski w deklaracji wydanej w czerwcu 2016 r. . Obecnie w państwach wschodnich prowadzone są projekty pomocy technicznej w dziedzinie bezpieczeństwa morskiego i ochrony na morzu, realizowane przez Europejską Agencję Bezpieczeństwa Morskiego. Europejska Agencja Bezpieczeństwa Lotniczego zapewnia pomoc w dziedzinie lotnictwa cywilnego, bezpieczeństwa lotniczego i ochrony lotnictwa. Turcja, Iran i niektóre państwa Azji Środkowej również uczestniczą w tych projektach. UE zawarła umowy o transporcie lotniczym z Mołdawią i Gruzją. Na południu prowadzone są regionalne projekty pomocy technicznej w dziedzinie bezpieczeństwa na morzu, bezpieczeństwa lotniczego, transportu drogowego, transportu kolejowego, transportu miejskiego i logistyki. Kompleksowe umowy o transporcie lotniczym zawarte między UE a Marokiem, Izraelem, Jordanią – i omawiane z Tunezją – przyczyniają się do wspierania trwałego rozwoju społeczno-gospodarczego i połączalności. UE współpracuje z partnerami w ramach EPS na rzecz wsparcia reform związanych ze zdrowiem, wzmocnienia systemów opieki zdrowotnej i zapewnienia powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, które pomoże wzmocnić spójność społeczną i przyczyni się do wzrostu gospodarczego. Bezpieczeństwo Regiony wschodnie i południowe zmagają się z czynnymi i zamrożonymi konfliktami, których cechą szczególną jest duża liczba ofiar, duże populacje osób wewnętrznie przesiedlonych i uchodźców oraz daleko idąca niepewność gospodarcza i polityczna. Terroryzm, brutalny ekstremizm i różne formy przestępczości zorganizowanej wpływają zarówno na UE, jak i kraje objęte europejską polityką sąsiedztwa. Z tych powodów wspólnym celem wszystkich państw EPS jest zwiększenie bezpieczeństwa. W kwestii zarządzania i reagowania kryzysowego na Ukrainie, w Gruzji, Mołdawii, Palestynie i Libii przeprowadzono kilka misji cywilnych w ramach EPBiO, które finansowane są z funduszy powierniczych państw członkowskich UE lub funduszy powierniczych WPBiO. Na Ukrainie UE zapewniła Specjalnej Misji Monitorującej na Ukrainie dwie trzecie środków budżetowych oraz obserwatorów (obejmują one indywidualne wkłady zapewniane przez państwa członkowskie UE). Misja doradcza Unii Europejskiej na rzecz reformy cywilnego sektora bezpieczeństwa na Ukrainie (EUAM Ukraine) zapewnia Ukrainie doradztwo strategiczne w zakresie rozwijania skutecznych, zrównoważonych i odpowiedzialnych usług w zakresie bezpieczeństwa w celu wzmocnienia odporności państwa i praworządności. Misja Policyjna Unii Europejskiej na Terytoriach Palestyńskich (EUPOL COPPS) zwiększyła widoczne zaangażowanie UE we wspieranie sił bezpieczeństwa władz palestyńskich, przyczyniając się także do ułatwienia dialogu i budowania zaufania w kwestiach bezpieczeństwa między władzami palestyńskimi a izraelskimi organami bezpieczeństwa. Po przyjęciu przeglądu EPS ponad 2 000 pracowników ze wschodnich i południowych krajów partnerskich korzystało z ogólnych i specjalistycznych szkoleń prowadzonych przez Europejskie Kolegium Bezpieczeństwa i Obrony w obszarze WPBiO, reformy sektora bezpieczeństwa, budowania pokoju i ochrony osób cywilnych. Ukraina, Gruzja i Mołdawia uczestniczyły w misjach lub operacjach WPBiO objętych wsparciem finansowym państw członkowskich UE. We wspólnej deklaracji z 2016 r. UE i NATO zobowiązały się do wzmocnienia współpracy i koordynacji za pomocą zestawu konkretnych środków, które służą wspieraniu wysiłków partnerów w zakresie budowania zdolności we wschodnim i południowym sąsiedztwie oraz wzmocnieniu ich odporności. UE wzmocniła współpracę z partnerami w ramach EPS w zakresie zagrożeń hybrydowych oraz w zakresie identyfikowania i zapewniania środków wsparcia w celu łagodzenia tych zagrożeń. Algieria podpisała porozumienie administracyjne z UE w sprawie ochrony ludności w celu wzmocnienia współpracy w dziedzinie zarządzania ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi. W ramach unijnego dialogu strategicznego z Ligą Państw Arabskich rozpoczęto również prace związane z pomocą humanitarną. UE wspierała dialogi prowadzone w sprawie konfliktów toczących się na Ukrainie, w Gruzji, Mołdawii, Armenii i Azerbejdżanie celem wypracowania pokojowych i trwałych rozwiązań. W Gruzji UE współprzewodniczy międzynarodowym rozmowom genewskim mającym na celu znalezienie rozwiązania konfliktu i opowiada się za utrzymaniem kontaktów międzyludzkich na całym terytorium gruzińskim. Jako aktywny obserwator procesu rozwiązania konfliktu naddniestrzańskiego prowadzonego w formacie 5+2 , który obejmuje składanie propozycji sformułowanych przez misję graniczną UE (EUBAM) finansowaną ze środków UE w celu rozstrzygnięcia konkretnych kwestii oraz elementy środków budowania zaufania, UE wsparła działania podejmowane w 2016 r. przez niemieckie przewodnictwo w OBWE. Działania te doprowadziły do wznowienia w czerwcu 2016 r. w Berlinie rozmów na temat rozwiązania konfliktu oraz do przyjęcia przez strony protokołu dotyczącego głównych kwestii, które mają zostać rozstrzygnięte, w celu trwałego rozwiązania konfliktu toczącego się w Mołdawii od 25 lat. Od dnia 1 stycznia 2016 r. zasady dotyczące pogłębionej i kompleksowej umowy o wolnym handlu (DCFTA) obowiązującej między UE a Mołdawią rozszerzono o Naddniestrze, co pozwoliło podmiotom gospodarczym mającym siedziby w tym regionie dalej korzystać z handlu z UE na warunkach preferencyjnych. W 2016 r. nastąpiła poważna eskalacja konfliktu w Górskim Karabachu. UE nadal wzywa obie strony do przestrzegania zawieszenia broni, złagodzenia retoryki i do podjęcia merytorycznych rozmów pokojowych pod auspicjami mińskiej grupy OBWE. Częste wizyty Specjalnego Przedstawiciela Unii Europejskiej w regionie stanowią wsparcie dla wysiłków podejmowanych przez współprzewodniczących grupy mińskiej i prowadzonych działań na rzecz budowania pokoju oraz stanowią dowód zainteresowania i udziału UE w pokojowym rozwiązaniu tego przedłużającego się konfliktu. Wzmocniona została współpraca z partnerami południowymi w zakresie zwalczania terroryzmu i zapobiegania radykalizacji prowadzącej do brutalnego ekstremizmu. W regionie, zwłaszcza w Tunezji, Libanie, Jordanii, Izraelu i Egipcie, przeprowadzono udoskonalone dialogi na temat bezpieczeństwa i zwalczania terroryzmu oraz miały miejsce wizyty wysokiego szczebla, które przyniosły konkretne rezultaty. W delegaturach Unii w Algierii, Jordanii, Libii, Maroku, Tunezji i Libanie zostali rozmieszczeni przy bezpośrednim wsparciu państw członkowskich eksperci ds. zwalczania terroryzmu/ds, bezpieczeństwa w celu poszerzenia znajomości sytuacji lokalnej oraz definiowania ukierunkowanych, opartych na dowodach projektów w zakresie budowania zdolności. Pełnią oni także rolę punktu odniesienia ds. zwalczania terroryzmu i przeciwdziałania brutalnemu ekstremizmowi dla ich lokalnych i międzynarodowych odpowiedników, np. w ramach platformy koordynowania darczyńców w Tunezji lub w ramach posiedzeń Światowego Forum na rzecz Zwalczania Terroryzmu. Reforma sektora bezpieczeństwa (SSR) ma kluczowe znaczenie dla długoterminowej stabilizacji krajów objętych europejską polityką sąsiedztwa, zarówno jako sposób budowania odpowiedzialnych instytucji oraz jako część działań na rzecz budowania pokoju i zaufania. Wsparcie UE na rzecz SSR prowadzonej w państwach trzecich jest obecnie ujęte w przyjętej niedawno przez UE polityce dotyczące SSR . Pod koniec 2016 r. UE rozpoczęła tematyczną ocenę unijnego wsparcia na rzecz SSR w krajach objętych europejską polityką sąsiedztwa i krajach objętych procesem rozszerzenia . Mołdawia była pierwszym państwem, do którego UE wysłała nowego doradcę ds. SSR, aby udzielił wskazówek w sprawie wdrożenia krajowej strategii bezpieczeństwa, rozwoju krajowych ram i zdolności w zakresie WPBiO oraz ułatwiania udziału Mołdawii w misjach i operacjach. Celem wsparcia na rzecz SSR w Tunezji jest modernizacja sektora bezpieczeństwa, wzmocnienie bezpieczeństwa granic i zdolności zintegrowanego zarządzania granicami, a także modernizacja służb wywiadowczych, przy jednoczesnym przywróceniu zaufania wśród ludności. W Libanie władze libańskie mogą korzystać ze wsparcia w ramach programu zintegrowanego zarządzania granicami dzięki wdrożeniu nowego systemu zarządzania danymi granicznymi oraz utworzeniu centrum szkoleniowego. UE wspiera również rozwój organizacyjny wszystkich libańskich agencji bezpieczeństwa narodowego, zapewniając pomoc techniczną, sprzęt, szkolenia oraz wizyty studyjne w Europie.

Na wschodzie UE również przyczyniła się znacząco do wdrożenia zintegrowanego zarządzania granicami, w szczególności na granicy mołdawsko-ukraińskiej, m.in. dzięki dalszemu finansowaniu EUBAM. Ramy prawne dotyczące kontroli granicznych w obu państwach zostały dostosowane do unijnych norm i najlepszych praktyk. Przepisy dotyczące ochrony granic w Mołdawii i na Ukrainie zostały zbliżone do przepisów określonych w kodeksie granicznym Schengen. Zintegrowane zarządzanie granicami w Gruzji jest również zgodne z normami europejskimi. W 2016 r. UE nadal wspierała budowanie zdolności służb celnych i służb straży granicznej krajów partnerskich PW za pośrednictwem Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej, Rady Współpracy Celnej oraz różnych programów i inicjatyw . Walka z przestępczością zorganizowaną, praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu stanowi priorytet w odniesieniu do bezpieczeństwa wewnętrznego UE. W 2016 r. UE przyznała specjalne środki finansowe na wspieranie państw EPS w wykorzystywaniu systemów informatycznych i baz danych Interpolu. Unijne agencje takie jak: Europejska Straż Graniczna i Przybrzeżna, Europol, CEPOL (Agencja Unii Europejskiej ds. Szkolenia w Dziedzinie Ścigania), EMCDDA (Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii) i Eurojust zaczynają stopniowo w coraz większym stopniu uczestniczyć w zapewnianiu krajom partnerskim wsparcia w zakresie budowania zdolności oraz w zwiększaniu wymiany informacji operacyjnych i strategicznych z krajami partnerskimi EPS, aby pomóc w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej i terroryzmu, przemytu migrantów, handlu bronią strzelecką, handlu ludźmi i handlu niedozwolonymi środkami odurzającymi, zarówno w UE, jak i danym regionie. Państwa Azji Południowej i Środkowej oraz Afryki Wschodniej także angażują się w te działania (unijny program ACT ) w celu lepszego rozwiązywania problemów transregionalnych. Transregionalny program UE na przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu został rozszerzony na kraje południowe objęte EPS, aby wspomóc je we wdrażaniu zaleceń dotyczących programu, opracowanych przez Grupę Specjalną ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy, która jest głównym podmiotem wyznaczającym normy międzynarodowe w tej dziedzinie. Centrum Satelitarne Unii Europejskiej (SatCen) znacząco przyczyniło się do analizy wymogów informacyjnych w regionie Europy Wschodniej i Morza Śródziemnego w związku z poważnymi zagrożeniami takimi jak: terroryzm, nieuregulowana migracja, piractwo i przestępczość zorganizowana. W szczególności SatCen miało duży udział we wspieraniu Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej oraz operacji EUNAVFOR MED SOPHIA w zakresie kontroli granicznej i migracji, a także przeprowadziło obszerną analizę na potrzeby specjalnej misji obserwacyjnej OBWE na Ukrainie w ramach weryfikacji porozumień mińskich. UE wspiera wszystkie państwa EPS w dostosowywaniu i promowaniu Budapeszteńskiej konwencji Rady Europy w dziedzinie walki z cyberprzestępczością . Współpraca i kontakty z Jordanią, Libanem, Izraelem i Marokiem przebiegają pomyślnie. Na Ukrainie UE zaczęła wspierać działania rządu w zakresie cyberbezpieczeństwa w ścisłej koordynacji z dwustronną współpracą państw członkowskich w tej dziedzinie. W ramach programu południowego Rady Europy finansowanego ze środków UE lub programu Euromed Justice IV promuje się zbliżenie norm innych instrumentów Rady Europy dotyczących merytorycznego rozpatrywania spraw karnych, co ostatecznie ułatwi współpracę wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych między krajami południowymi objętymi EPS a państwami członkowskimi UE. Poszerzony został zasięg działań centrów doskonałości ds. substancji chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych (CBRN), które obejmują obecnie 56 państw, w tym kilka państw z regionu MENA , oraz pojawiły się nowe inicjatywy w zakresie zwalczania terroryzmu i ochrony infrastruktury krytycznej. Cele na 2017 r. obejmują alarmy próbne i ćwiczenia symulacyjne dotyczące zarządzania skutkami użycia broni CBRN na Bliskim Wschodzie. UE finansuje budowę regionalnego centrum szkoleniowego w Jordanii. Migracja i mobilność Nieuregulowana migracja i przymusowe wysiedlenie budzą poważny niepokój i wymagają wielopłaszczyznowej reakcji. UE wdrożyła kompleksowe podejście do migracji, które obejmuje wysiłki na rzecz ograniczenia nieuregulowanej migracji, promowania legalnej migracji i mobilności, zmaksymalizowania wpływu migracji na rozwój, wyeliminowania przyczyn migracji oraz skutecznego zarządzania granicami, przy jednoczesnym zagwarantowaniu prawa obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się na terenie UE. Zostało to odzwierciedlone w komunikacie w sprawie ustanowienia nowych ram partnerstwa z państwami trzecimi w ramach Europejskiego programu w zakresie migracji oraz w komunikacie pt. „Przymusowe wysiedlenie a rozwój” i powiązanych konkluzjach Rady Europejskiej z czerwca 2016 r. . Celem jest zintensyfikowanie współpracy w zakresie migracji i opracowanie nowego podejścia służącego zwiększeniu odporności i wzmocnieniu samodzielności osób przymusowo wysiedlonych i społeczności, które je przyjmują. W związku z bardzo niepokojącą sytuacją na szlaku środkowośródziemnomorskim, którą stwarza około 700 000–1 mln migrantów pozostawionych własnemu losowi w Libii, ponad 180 000 nieuregulowanych wyjazdów z tego państwa do Włoch i blisko 5 000 ofiar śmiertelnych podczas przepraw morskich w 2016 r., w styczniu 2017 r. Komisja i wysoki przedstawiciel przyjęli wspólny komunikat „Migracja na szlaku środkowośródziemnomorskim – Zarządzanie przepływami, ratowanie życia” . Celem komunikatu jest zmniejszenie liczby ofiar na morzu, zaostrzenie walki z przemytnikami i handlarzami ludźmi, zapewnienie ochrony praw migrantów, w szczególności dzieci i innych grup wymagających szczególnego traktowania, wspieranie społeczności przyjmujących i ułatwianie wspomaganych dobrowolnych powrotów poprzez szereg działań objętych dofinansowaniem w wysokości 200 mln EUR w 2017 r. z kryzysowego funduszu powierniczego UE dla Afryki. Głównym celem interwencji UE jest Libia oraz południowe granice Libii i zacieśniona współpraca z Egiptem, Tunezją i Algierią, w tym regionalne inicjatywy takie jak sieć Seahorse w basenie Morza Śródziemnego. UE ściśle współpracuje z państwami członkowskimi biorącymi udział w procesie chartumskim i rabackim (zarówno krajami objętymi europejską polityką sąsiedztwa, jak i szerszą grupą partnerów regionalnych) w celu realizacji działań uzgodnionych podczas szczytu w Valletcie poświęconego migracji (listopad 2015 r.). UE wzmocniła swoje wysiłki na rzecz zacieśnienia współpracy w zakresie migracji z państwami Afryki Północnej poprzez pogłębiony dialog polityczny oraz zacieśnioną współpracę techniczną i finansową. Propozycje nawiązania dialogu na temat migracji omówiono także z Algierią i Egiptem. Bardzo sprawnie działa ruch bezwizowy przyznany Mołdawii przez UE w 2014 r., dzięki któremu ponad 850 000 obywateli Mołdawii mogło podróżować do strefy Schengen bez obowiązku posiadania wizy, przy czym liczba osób niewpuszczonych do strefy jest bardzo mała. Komisja Europejska opublikowała wnioski ustawodawcze dotyczące ruchu bezwizowego z Gruzją i Ukrainą odpowiednio w marcu i kwietniu 2016 r., przy czym w dniu 28 marca 2017 r. przeprowadzono liberalizację reżimu wizowego z Gruzją, a w dniu 11 maja 2017 r. przyjęto przepisy przyznające Ukrainie ruch bezwizowy. W czerwcu 2016 r. Komisja Europejska zaproponowała zmienioną dyrektywę w sprawie niebieskiej karty , której celem jest utworzenie jednolitego systemu obejmującego całą UE, zapewniającego większą jasność i ograniczenie biurokracji. Ponadto dzięki partnerstwom na rzecz mobilności utworzono ramy kompleksowej współpracy z krajami partnerskimi w celu rozwiązania kwestii związanych z mobilnością, w tym, w stosownych przypadkach, kwestii wizowych oraz ułatwienia powrotów i readmisji migrantów o nieuregulowanym statusie. UE zawarła z krajami partnerskimi objętymi EPS (Armenią, Azerbejdżanem, Gruzją, Mołdawią i Ukrainą) szereg umów o readmisji, podpisanych wraz z umowami o ułatwieniach wizowych, w których określono jasne obowiązki i procedury w odniesieniu do władz kraju partnerskiego i państw członkowskich UE, określające kiedy i w jaki sposób należy przyjmować z powrotem osoby o nieuregulowanym statusie. Wdrożenie partnerstwa na rzecz mobilności między UE a Mołdawią w 2008 r. i współpraca w zakresie readmisji i powrotów (w ramach umowy o readmisji) przynoszą pozytywne rezultaty. UE nadal zapewnia znaczące wsparcie finansowe na cele wdrożenia partnerstwa na rzecz mobilności z Marokiem i wdrożenia jego nowej polityki migracyjnej, która obejmuje uregulowanie statusu 25 000 migrantów o nieuregulowanym statusie w Maroku. W październiku 2016 r. UE i siedem państw członkowskich podpisało partnerstwo na rzecz mobilności z Białorusią, którego celem jest wzmocnienie współpracy w dziedzinie migracji, azylu i zarządzania granicami. Partnerstwo na rzecz mobilności z Azerbejdżanem wspierane jest w ramach wielu projektów unijnych. Funkcjonuje także partnerstwo na rzecz mobilności z Armenią, częściowo ze względu na obecny projekt dotyczący wsparcia na rzecz zarządzania migracjami i granicami, który finansowany jest ze środków Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa. UE negocjuje zawarcie partnerstwa na rzecz mobilności z Libanem. UE negocjuje obecnie nowe umowy o ułatwieniach wizowych i umowy o readmisji w kontekście partnerstwa na rzecz mobilności z Marokiem, Tunezją, Jordanią i Białorusią. W styczniu 2016 r. wprowadzono instrument partnerstwa na rzecz mobilności, który ma na celu wspieranie przygotowywania i wdrażania partnerstw na rzecz mobilności i wspólnych programów w obszarze migracji i mobilności dzięki zapewnieniu ukierunkowanej, elastycznej i dostosowanej do potrzeb pomocy. Dodatkowym krokiem podjętym przez UE w celu zwiększenia zdolności w zakresie koordynowania z krajami partnerskimi działań związanych z migracją było utworzenie w 2016 r. stanowisk dla 15 europejskich oficerów łącznikowych ds. migracji, oddelegowanych przez rządy państw członkowskich UE do delegatur Unii m.in. w Tunezji, Jordanii i Libanie. 4. POMOC FINANSOWA NA RZECZ WSPARCIA KRAJÓW OBJĘTYCH EUROPEJSKĄ POLITYKĄ SĄSIEDZTWA W 2016 r. pomoc w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa (ENI) objęła zobowiązania na kwotę ponad 2,3 mld EUR. Pomoc ta pozwala na realizację celów polityki odnowionej EPS, w ramach której podkreśla się również potrzebę skuteczniejszego zapewniania unijnej pomocy finansowej oraz zagwarantowania większej elastyczności, jeśli chodzi o jej wykorzystywanie. Od czasu przeglądu UE zgromadziła szereg różnych narzędzi służących poprawie koordynacji i spójności wszystkich form pomocy. Uzupełnieniem programów współpracy w zakresie dotacji były inne działania zaplanowane i prowadzone przez instytucje partnerskie w ramach bardziej strategicznego wykorzystania łączonych instrumentów – TAIEX i Twinning. Instrumenty TAIEX i Twinning służyły w szczególności do wytworzenia większej synergii między pracami prowadzonymi w ramach polityki a programowaniem pomocy finansowej.

UE nadal aktywnie wspiera państwa sąsiadujące, które zmagają się z wyjątkowymi brakami finansowania zewnętrznego, w ramach instrumentu pomocy makrofinansowej. W kwietniu 2017 r. Komisja przekazała Ukrainie kwotę 600 mln EUR w ramach pomocy makrofinansowej, zaś w maju 2017 r. wypłaciła Gruzji ostatnią transzę w wysokości 23 mln EUR. Nowa operacja prowadzona w ramach pomocy makrofinansowej dla Mołdawii, obejmująca kwotę 100 mln EUR, czeka obecnie na przyjęcie przez Parlament Europejski i Radę. W 2016 r., aby wesprzeć południowe sąsiedztwo, UE zatwierdziła również dalsze operacje prowadzone w ramach pomocy makrofinansowej dla Tunezji (500 mln EUR) i Jordanii (200 mln EUR) celem wsparcia gospodarek tych państw, które odczuły skutki wydarzeń związanych z bezpieczeństwem i konfliktów regionalnych. Ponadto, aby wzmocnić zdolność UE do reagowania na potrzeby sąsiedztwa, Komisja zaproponowała podwyższenie rocznej zdolności udzielania pożyczek w ramach pomocy makrofinansowej do kwoty 2 mld EUR.Za pośrednictwem sąsiedzkiego funduszu inwestycyjnego gromadzone są fundusze pomocy UE, które umożliwiają europejskim instytucjom finansowym przeprowadzenie działań w zakresie udzielania kredytów lub ich znaczną poprawę, przy czym od czasu utworzenia tego funduszu zaobserwowano znaczący wzrost, zarówno pod względem dostępnych kwot, jak i ich wykorzystania. W ramach programów ENI wzmocniono subregionalną, regionalną i europejską współpracę w całym sąsiedztwie, a także współpracę transgraniczną. Wspólne programowanie i większa koordynacja z państwami członkowskimi UE Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie ENI , przeglądem EPS oraz konkluzjami Rady w sprawie intensyfikacji wspólnego programowania z dnia 12 maja 2016 r. , UE zmierza do wypracowania wspólnego programowania w krajach sąsiadujących. Drugi okres programowania (2017/2018–2020) w odniesieniu do państw objętych ENI zapewnia możliwość osiągnięcia postępów w tym zakresie. Wspólne programowanie jest skutecznym narzędziem służącym poprawie unijnej koordynacji na szczeblu państwa i sektora oraz identyfikowaniu i rozwijaniu wspólnych priorytetów. Wspólne programowanie wzmacnia skoordynowany dialog merytoryczny oraz wspólną analizę, wymianę informacji, wspólne inicjatywy wdrażania, wspólne monitorowanie i wspólną ocenę. Palestyna stanowi najlepszy przykład tego procesu w związku ze wspólnym dokumentem programowym sporządzonym w wyników rozmów prowadzonych między europejskimi partnerami ds. rozwoju, ministrami palestyńskimi, organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, środowiskiem biznesu, Narodami Zjednoczonymi i wieloma innymi kluczowymi podmiotami. W Mołdawii i Maroku delegatura Unii i ambasady państw członkowskich zatwierdziły wspólną analizę wyzwań społeczno-gospodarczych, z jakimi zmaga się dane państwo. W związku z kryzysem roczne programowanie na Ukrainie w okresie 2014–2017 zostało zastąpione przyjęciem szeregu specjalnych środków, w zakresie których Komisja i wysoki przedstawiciel zapewnili bardzo ścisłą współpracę i koordynację z państwami członkowskimi UE, których agencje rozwoju są coraz bardziej aktywne jako partnerzy wdrażający. W październiku 2016 r. działania w zakresie wspólnego programowania włączono także do misji programowych w Tunezji, w listopadzie 2016 r. włączono je w Jordanii i Libanie, zaś w marcu 2017 r. w Egipcie. W Armenii delegatura Unii i ambasady państw członkowskich uczestniczyły w kompleksowym procesie wspólnej analizy, zaś w Azerbejdżanie wspólne programowanie z państwami członkowskimi UE, Szwajcarią i Norwegią dotyczy przede wszystkim kształcenia i szkolenia zawodowego, a plan działania został zatwierdzony przez szefów misji UE w grudniu 2016 r. Ściślejsza współpraca z europejskimi instytucjami finansowymi (EIF) oraz międzynarodowymi instytucjami finansowymi (MIF), w tym poprzez działania łączone Uznając znaczenie roli MIF, Komisja rozpoczęła w 2015 r. inicjatywę na rzecz zacieśnionej współpracy z najważniejszymi instytucjami finansowania rozwoju działającymi w regionie. Celem tej inicjatywy jest lepsze wykorzystanie skuteczności i wpływu wspólnych celów instytucji w sąsiedztwie europejskim takich jak: pobudzanie wzrostu gospodarczego, wspieranie przejścia gospodarczego, promowanie zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego i sprzyjanie stabilności politycznej. Wspólne zespoły prowadzą wspólne prace nad priorytetowymi obszarami współpracy, kończące się każdego roku wielostronnym posiedzeniem wysokiego szczebla, na którym ocenia się postępy i ustanawia nowe cele na kolejny rok. W celu zintensyfikowania współpracy z Bankiem Światowym w południowym sąsiedztwie UE zorganizowała w 2016 r. pierwszy dzień MENA UE–BŚ z udziałem krajowych dyrektorów zespołów BŚ i szefów UE ds. współpracy w regionie. Aby wzmocnić dialog, koordynację i współpracę we wschodnim sąsiedztwie zorganizowano regionalne posiedzenia koordynacyjne z udziałem Komisji oraz odpowiednio Banku Światowego, Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju (EBOR) i Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI). Mając na uwadze ich duże zaangażowanie na Ukrainie, Komisja regularnie organizuje specjalne dni krajowe z udziałem EBI, EBOR i Banku Światowego. Ponadto Komisja zaproponowała rozszerzenie upoważnienia EBI do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich w celu wsparcia inicjatywy EBI na rzecz odporności gospodarczej. UE kontynuowała działania łączone w ramach sąsiedzkiego funduszu inwestycyjnego. Ponadto w 2016 r. UE jeszcze bardziej pogłębiła współpracę z EBOR, EBI, Bankiem Światowym, KfW (Kreditanstalt für Wiederaufbau) i Agence Française de Développement, ustanawiając „Unijną inicjatywę na rzecz włączenia finansowego” , której celem jest gromadzenie środków finansowych dla MŚP w południowym sąsiedztwie. W kontekście DCFTA ustanowionych między UE a Gruzją, Mołdawią i Ukrainą UE wspólnie z EBOR, EBI i KfW wprowadziła instrument DCFTA dla MŚP, który zaczął w pełni funkcjonować w 2016 r. Do głównych celów tego instrumentu należy wspieranie MŚP w wymienionych państwach i zwiększenie ich konkurencyjności, ułatwienie dostępu do finansowania, pomoc na rzecz MŚP w wykorzystywaniu nowych możliwości i przestrzeganiu unijnych norm bezpieczeństwa żywności, norm technicznych i jakościowych oraz środków ochrony środowiska, które są niezbędne w świetle wdrażania DCFTA. W 2016 r. w ramach inicjatywy na rzecz koordynacji inwestycji w regionie Morza Śródziemnego (AMICI) współfinansowanej przez UE i państwa członkowskie koordynowano nowe zobowiązania UE o wartości 6,7 mld EUR. Dla porównania, w 2015 r. kwota zobowiązań wynosiła 5,2 mld EUR (+25 %), co pozwala na realizację nowych projektów na łączną kwotę inwestycji w wysokości 14 mld EUR (+27 %). Dużą część wsparcia UE stanowią pożyczki i finansowanie kapitałowe (76 %). Poza zacieśnieniem współpracy z europejskimi instytucjami finansowymi i międzynarodowymi instytucjami finansowymi UE zwiększyła również koordynację z darczyńcami spoza UE. Bliższa współpraca z partnerami arabskimi, islamskimi i regionalnymi ma na celu zapobieganie pokrywaniu się działań i tworzenie możliwych uzupełnień. W 2016 r. inicjatywa ta została rozszerzona o organizację posiedzenia koordynacyjnego na wysokim szczeblu między UE a głównymi arabskimi i islamskimi instytucjami finansowymi przy okazji wiosennych posiedzeń Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego. UE przewodniczy regularnym spotkaniom darczyńców w celu koordynowania reakcji na kryzys w Syrii. Jeżeli chodzi o Ukrainę, grupa wsparcia dla Ukrainy regularnie organizuje w Brukseli posiedzenia koordynacyjne na wyższym szczeblu poświęcone kwestiom strategicznym, uzupełniając tym samym intensywną koordynację wewnętrzną. Fundusze powiernicze Fundusze powiernicze stanowią główne narzędzie zapewnienia szybkiego wsparcia dla danego regionu wspólnie z państwami członkowskimi i innymi darczyńcami. Projekty realizowane w ramach regionalnego funduszu powierniczego Unii Europejskiej w odpowiedzi na kryzys w Syrii (utworzonego w grudniu 2014 r.) dotyczą dłuższego zachowania odporności oraz potrzeb w zakresie wczesnej odbudowy (usługi gospodarcze, edukacyjne, społeczne i psychospołeczne, sanitarne, zdrowotne i inne podstawowe usługi) w odniesieniu do uchodźców syryjskich i innych społeczności przyjmujących oraz ich administracji i innych osób wewnętrznie przesiedlonych w Jordanii, Libanie, Turcji i Iraku. Fundusz ten umożliwia bardziej spójną i zintegrowaną reakcję UE na kryzys i obecnie jest jednym z kluczowych instrumentów, za pomocą którego wdrażane są nowe porozumienia UE z Jordanią i Libanem. W ciągu dwóch lat od jego utworzenia fundusz osiągnął łączny budżet w wysokości 932 mln EUR, a do lata 2017 r. osiągnie kwotę 1,3 mld EUR. W tej kwocie 815,2 mln EUR pochodzi z budżetu UE, 92,6 mln EUR z 22 państw członkowskich UE i 24,6 mln EUR z Turcji. Programy na łączną kwotę 767 mln EUR zostały przyjęte przez zarząd funduszu, który składa się z 15 państw członkowskich UE i Turcji (ze względu na jej rolę we współfinansowaniu). Umowy podpisano na kwotę 437 mln EUR i obejmują współfinansowanie, wspieranie szkolnictwa podstawowego i wyższego, opiekę psychospołeczną, odporność i inicjatywy w zakresie utrzymywania się, potrzeby zdrowotne, potrzeby związane z zaopatrzeniem w wodę i potrzeby sanitarne, a także budowanie szkół. W ramach kryzysowego funduszu powierniczego UE dla Afryki uruchomionego na podstawie Planu działania z Valletty w 2016 r. wsparto sześć programów w Afryce Północnej, które dotyczyły głównie poprawy zarządzania migracją, reagowania na potrzeby w zakresie ochrony i eliminowania przyczyn i czynników powodujących nielegalną migrację. W styczniu 2017 r. ogłoszono dodatkowe środki finansowe w wysokości 200 mln EUR w kontekście wspólnego komunikatu w sprawie migracji na szlaku środkowośródziemnomorskim. Rezerwa