1.Ochrona i wykorzystanie potencjału dziedzictwa przyrodniczego Europy

Na terytorium Europy znajdują się niektóre z najgęściej zaludnionych obszarów na świecie, a dziedzictwo przyrodnicze Europy jest bardzo bogate i zróżnicowane. Dyrektywy dotyczące ochrony przyrody mają na celu zapewnienie zdrowej przyrody w Unii Europejskiej przez stworzenie ram ochrony gatunków i siedlisk przyrodniczych, które mają znaczenie z perspektywy ochrony przyrody europejskiej. W dyrektywach ustanowiono największą na świecie skoordynowaną sieć obszarów chronionych, charakteryzujących się bogatą różnorodnością biologiczną; sieć Natura 2000 obejmuje 18 % obszarów lądowych i 6 % obszarów morskich Unii Europejskiej. Chronią one około 1 500 gatunków zwierząt i roślin oraz około 200 rzadkich typów siedlisk w obrębie tych obszarów chronionych oraz poza ich granicami i łączą ochronę przyrody ze zrównoważonym wykorzystaniem terenu i działalnością gospodarczą.

W ramach zobowiązań związanych z lepszym stanowieniem prawa Komisja zainicjowała w 2014 r. obszerną ocenę dyrektyw dotyczących ochrony przyrody zwaną oceną adekwatności. Po objęciu przez Karmenu Vellę stanowiska Europejskiego Komisarza ds. Środowiska, Gospodarki Morskiej i Rybołówstwa przewodniczący Juncker zlecił mu zadanie dokończenia tej oceny. W trakcie tej procedury Komisja wsłuchała się w obawy obywateli i przedsiębiorców, którzy czasem odnoszą wrażenie, że europejskie przepisy są trudne do zrozumienia, stosowania i egzekwowania.

Ocena adekwatności wykazała, że jako element szerszej unijnej polityki w zakresie różnorodności biologicznej dyrektywy dotyczące ochrony przyrody spełniają swoje zadania, osiągnięcie ich celów i pełne wykorzystanie potencjału będzie jednak zależeć od znaczącej poprawy ich stosowania. Do uzyskania praktycznych rezultatów w terenie potrzebna jest poprawa zarówno w zakresie skuteczności i efektywności, jak również działań partnerskich z różnymi grupami zainteresowanych stron w państwach członkowskich i w obrębie UE.

Jedynie około połowa ptaków i mniejsza część innych chronionych gatunków i siedlisk w UE wykazują dziś dobry stan ochrony. Sieć Natura 2000 jest aktualnie w dużej mierze obecna na lądzie, ale wciąż istnieją poważne niedociągnięcia w środowisku morskim. Jedynie dla 50 % wszystkich obszarów Natura 2000 istnieją plany zarządzania obejmujące cele i środki ochronne. Najważniejsze przyczyny niedociągnięć we wdrażaniu to: ograniczone zasoby, słabe egzekwowanie, kiepskie zintegrowanie celów przyrodniczych w ramach innych obszarów polityki, niewystarczająca wiedza i dostęp do danych oraz słaba komunikacja i zaangażowanie zainteresowanych stron. Ponadto ci, którzy wdrażają dyrektywy, zwłaszcza na szczeblu regionalnym i lokalnym, nie zawsze są wystarczająco świadomi ich wymogów bądź zakresu elastyczności i oferowanych przez nie możliwości. Może to prowadzić do napięć między ochroną przyrody a działalnością gospodarczą.

Jednakże ocena adekwatności wykazała, że, tam, gdzie ukierunkowane działania prowadzone są na wystarczającą skalę, stan gatunków i siedlisk ulega poprawie, doprowadzając w niektórych przypadkach do zauważalnej odbudowy. Ponadto coraz powszechniej uznaje się, że środowisko naturalne jest podstawą różnych sektorów gospodarki, takich jak turystyka. Zachowanie i zrównoważone użytkowanie są obecnie ważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Tworzą one bowiem duże możliwości przyciągania inwestycji i zachęcają do inwestowania w ochronę środowiska naturalnego.

W dniu 7 grudnia 2016 r. Komisja przeprowadziła debatę orientacyjną na temat ustaleń oceny adekwatności oraz działań następczych. W związku z tym postanowiono opracować konkretny plan działania na rzecz poprawy wdrażania dyrektyw, ich spójności z celami społeczno-gospodarczymi i współpracy z władzami krajowymi, regionalnymi i lokalnymi, jak również zaangażowania zainteresowanych podmiotów i obywateli. Biorąc pod uwagę wyraźny wymiar terytorialny dyrektyw oraz kluczową rolę, jaką władze lokalne i regionalne odgrywają w ich wdrażaniu, Komitet Regionów (KR) został intensywnie włączony w przygotowanie tego planu działania i będzie odgrywać zasadniczą rolę w odniesieniu do współpracy z władzami regionalnymi i lokalnymi oraz skierowanych do nich działań informacyjnych.

Celem tego kompleksowego planu działania jest szybka poprawa praktycznego wdrożenia dyrektyw dotyczących ochrony przyrody i przyspieszenie postępów na drodze osiągnięcia celu strategii „Europa 2020”, którym jest zatrzymanie i odwrócenie procesu utraty różnorodności biologicznej oraz usług ekosystemowych, między innymi w odniesieniu do odporności na zmianę klimatu oraz łagodzenia jej skutków. Będzie to również korzystne dla mieszkańców Europy oraz dla gospodarki. Działania będą podejmowane na poziomie UE, w szczególności przez Komisję Europejską i Komitet Regionów, państwa członkowskie i zainteresowane strony będą jednak również musiały działać, korzystając z większego wsparcia i pomocy ze strony UE. Plan działania daje realne możliwości zaangażowania zainteresowanych stron i opinii publicznej oraz nawiązywania partnerstw w poszczególnych dziedzinach polityki. Stworzy to solidne podstawy dla godzenia interesów i tworzenia powiązań pomiędzy przyrodą, ludźmi i gospodarką.

2.Treść planu działania

Plan działania obejmuje cztery obszary priorytetowe z 15 konkretnymi działaniami. Realizacja większości działań zostanie zainicjowana w 2017 r., tak aby Komisja mogła złożyć sprawozdanie z ich wykonania przed końcem swojej obecnej kadencji w 2019 r. W tabeli w niniejszym komunikacie przedstawiono przegląd tych działań. Uzupełnieniem są szczegółowe arkusze informacyjne zawierające dodatkowe informacje.

Priorytet A: Ulepszenie wytycznych oraz poprawa wiedzy i zapewnienie większej spójności z szerszymi celami społeczno-gospodarczymi

Różne podejścia państw członkowskich do wdrożenia dyrektyw mogą prowadzić do niepotrzebnych konfliktów i problemów. Sztywne stosowanie przepisów dotyczących ochrony gatunków, opóźnienia i zbyt duże obciążenie w miejscu procedury związane z wydawaniem zezwoleń oraz niewystarczająca świadomość zainteresowanych stron mogą powodować powstawanie niepotrzebnych tarć między ochroną przyrody a działaniami społeczno-gospodarczymi. W planie działania przewiduje się praktyczne rozwiązania tych problemów i promuje bardziej inteligentne podejścia partycypacyjne, aby zachęcić właścicieli i użytkowników gruntów do pełnego zaangażowania. Komisja ulepszy swoje wytyczne i będzie propagować lepsze zrozumienie przepisów w terenie, aby pomóc władzom publicznym w skuteczniejszym ich stosowaniu. Państwa członkowskie będą musiały podnieść poziom wiedzy i poprawić dostęp do danych niezbędnych do wdrażania dyrektyw. Komisja będzie wspierać prace na rzecz wzrostu poziomu uznawania zdrowych ekosystemów za element przyczyniający się do dobrobytu i rozwoju gospodarczego (działania 1–3).

Przygotowywane przez Komisję środki w zakresie uproszczeń monitorowania i sprawozdawczości w ramach unijnych przepisów w zakresie ochrony środowiska przyczynią się również do poprawy efektywności, jak również skuteczności dyrektyw dotyczących ochrony przyrody.

Priorytet B: Budowanie zaangażowania politycznego i wzmocnienie zgodności

Chociaż to państwa członkowskie są ostatecznie odpowiedzialne za wdrażanie dyrektyw dotyczących ochrony przyrody w terenie, Komisja będzie ściślej współpracować z nimi w celu ułatwienia i promowania ochrony i zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych. Wspólnie musimy zapewnić, aby powstała w pełni spójna i funkcjonalna sieć Natura 2000, a gatunki były chronione i – w odpowiednich przypadkach – wykorzystywane w sposób zrównoważony.