UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

W swoim komunikacie z dnia 11 grudnia 2019 r. Komisja przedstawiła Europejski Zielony Ład dla Unii Europejskiej i jej obywateli. W komunikacie tym zaktualizowano zobowiązanie Komisji do rozwiązania problemów związanych z klimatem i środowiskiem naturalnym, najważniejszego zadania, jakie stoi przed obecnym pokoleniem. Jest to nowa strategia na rzecz wzrostu, której celem jest przekształcenie Unii w sprawiedliwe i prosperujące społeczeństwo żyjące w nowoczesnej, zasobooszczędnej i konkurencyjnej gospodarce, która w 2050 r. osiągnie zerowy poziom emisji gazów cieplarnianych netto i w ramach której wzrost gospodarczy będzie oddzielony od wykorzystania zasobów naturalnych. Europejski Zielony Ład stanowi integralną część opracowanej przez obecną Komisję strategii mającej na celu wdrożenie agendy ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 i celów zrównoważonego rozwoju. Cel, jakim jest osiągnięcie przez Unię Europejską neutralności klimatycznej do 2050 r., poparły Rada Europejska w swoich konkluzjach z dnia 12 grudnia 2019 r. oraz Parlament Europejski w swojej rezolucji z dnia 15 stycznia 2020 r.

W ramach Europejskiego Zielonego Ładu wzywa się w szczególności do przyspieszenia przejścia na zrównoważoną i inteligentną mobilność, gdyż transport odpowiada za jedną czwartą unijnych emisji gazów cieplarnianych i wartość ta wciąż rośnie. Aby osiągnąć neutralność klimatyczną, konieczne będzie ograniczenie emisji w sektorze transportu o 90 % do 2050 r. Będą się musiały do tego przyczynić wszystkie rodzaje transportu. W ramach Europejskiego Zielonego Ładu Komisja ogłosiła strategię na rzecz zrównoważonej i inteligentnej mobilności, która ma zostać przyjęta w 2020 r. i w której zostanie podjęte to wyzwanie oraz kwestia wszystkich źródeł emisji. Jednym z przewidzianych działań jest znaczne zwiększenie roli kolei i śródlądowych dróg wodnych w śródlądowym transporcie towarów, którego 75 % stanowi dziś transport drogowy.

Kolej, jako jeden z najbardziej ekologicznych i energooszczędnych rodzajów transportu, musi odegrać istotną rolę w przyspieszeniu tempa ograniczania emisji w sektorze transportu. Dzięki temu, że kolej jest w znacznym stopniu zelektryfikowana, emituje znacznie mniej CO2 niż transport drogowy lub lotniczy na równoważnej trasie. Jest to także jedyny rodzaj transportu, w przypadku którego od 1990 r. niemal nieprzerwanie zmniejszają się emisje CO2 pomimo coraz większej wielkości przewozów: do 2016 r. koleje odpowiadały za jedynie 0,5 % emisji CO2 z wszystkich rodzajów transportu. Ponadto koleje odpowiadają jedynie za 2 % całkowitego zużycia energii w Unii w sektorze transportu, a w 2016 r. przewieziono nimi 11,2 % towarów i 6,6 % pasażerów we wszystkich rodzajach transportu. W latach 1990–2016 zmniejszyło się zużycie energii przez koleje i w coraz większym stopniu wykorzystuje się odnawialne źródła energii.

Co prawda w latach 2007–2016 udział kolejowych przewozów pasażerskich w transporcie lądowym w Unii wzrósł z 7,0 % do 7,6 %, jednak jeżeli chodzi o transport towarowy, udział kolei w lądowym transporcie towarowym w Unii zmniejszył się w 2017 r. do 16,65 % w porównaniu z 2011 r., kiedy to osiągnął szczytowy poziom 19 %. Na drodze do osiągnięcia jednolitego europejskiego obszaru kolejowego wciąż stoi wiele przeszkód, w tym konieczność ograniczenia do minimum hałasu. Wyeliminowanie tych przeszkód przy jednoczesnym ograniczeniu kosztów i przyspieszeniu tempa innowacji umożliwi wykorzystanie pełnego potencjału kolei. Należy zatem w dalszym ciągu wspierać kolej, by stała się bardziej atrakcyjna dla podróżujących i przedsiębiorstw jako środek transportu, który spełnia ich potrzeby w zakresie codziennej i długodystansowej mobilności. Zwiększenie udziału pasażerów podróżujących koleją i przewożonych nią towarów przyczyni się także do zmniejszenia zarówno zatorów komunikacyjnych, jak i emisji, które są niebezpieczne dla zdrowia ludzi, w szczególności zanieczyszczeń powietrza.

Celem wniosku w sprawie ogłoszenia roku 2021 „Europejskim Rokiem Kolei” jest promowanie transportu kolejowego zgodnie z celami określonymi w komunikacie Komisji w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu, w tym w odniesieniu do zrównoważonej i inteligentnej mobilności. Dzięki projektom, debatom, wydarzeniom, wystawom i inicjatywom, które będą miały miejsce w Europejskim Roku Kolei w całej Europie, kolej będzie promowana jako atrakcyjny i zrównoważony sposób poruszania się po Europie dla obywateli, przedsiębiorstw i organów administracji, ze szczególnym uwzględnieniem jej ogólnounijnego i innowacyjnego wymiaru. Dzięki dotarciu do obywateli, poza sektorem kolei, za pośrednictwem specjalnie opracowanych wydarzeń i kampanii informacyjnych będzie możliwe przekonanie większej liczby osób i przedsiębiorstw do korzystania z kolei.

Rok 2021 jest ważnym rokiem dla unijnej polityki kolejowej. Będzie to pierwszy pełny rok, w którym w całej UE zostaną wdrożone przepisy uzgodnione w ramach czwartego pakietu kolejowego, mianowicie przepisy dotyczące otwarcia rynku krajowych kolejowych przewozów pasażerskich oraz ograniczenia kosztów i obciążeń administracyjnych przedsiębiorstw kolejowych działających w całej UE. W wielu państwach członkowskich rośnie zainteresowanie społeczeństwa koleją, w tym pociągami nocnymi, co obrazuje także popularność inicjatywy #DiscoverEU. Ponadto międzynarodowy festiwal sztuki „Europalia” w 2021 r. będzie poświęcony wpływowi kolei na sztukę oraz roli kolei jako potężnego promotora przemiany społecznej, gospodarczej i przemysłowej. Uważa się zatem rok 2021 za odpowiedni czas na wdrożenie tej inicjatywy.

Podobnie jak w przypadku każdego minionego europejskiego roku podstawowym celem obecnego jest zwiększenie świadomości wyzwań i szans, a także uwypuklenie roli Unii w promowaniu wspólnych rozwiązań. Celem Europejskiego Roku Kolei jest zachęcanie do podejmowania przez Unię, państwa członkowskie, władze regionalne i lokalne oraz inne organizacje wysiłków na rzecz zwiększania udziału kolejowego transportu pasażerskiego i towarowego oraz wspieranie tych starań. Celem tego europejskiego roku powinno być w szczególności promowanie kolei jako zrównoważonego, innowacyjnego i bezpiecznego rodzaju transportu przez docieranie do szerszego kręgu odbiorców, zwłaszcza do młodzieży. W roku tym należy także podkreślać europejski, transgraniczny wymiar kolei, która łączy obywateli, umożliwia im poznawanie Unii w całej jej różnorodności, wspiera spójność i przyczynia się do integracji rynku wewnętrznego Unii. W roku tym należy także zwiększać wkład kolei w unijną gospodarkę, przemysł i całe społeczeństwo, a także promować kolej jako istotny element relacji między Unią a państwami trzecimi, w szczególności na Bałkanach Zachodnich.

•Spójność z przepisami obowiązującymi w tej dziedzinie polityki

Jak wspomniano powyżej, w ramach Europejskiego Roku Kolei będzie promowany transport kolejowy zgodnie z celami określonymi w komunikacie Komisji w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu, w tym w odniesieniu do zrównoważonej i inteligentnej mobilności. W roku tym promowane będą także obecne inicjatywy i polityki związane z koleją, takie jak otwarcie rynku krajowych przewozów pasażerskich oraz ograniczenie kosztów i obciążeń administracyjnych przedsiębiorstw kolejowych działających w całej Unii. Podobnie jak w przypadku każdego europejskiego roku, działania będą obejmowały kampanie informacyjne i promocyjne, imprezy, projekty i inicjatywy na poziomie unijnym, krajowym, regionalnym i lokalnym. Będą one służyły upowszechnianiu najważniejszych przesłań europejskiego roku i przykładów dobrych praktyk.

Europejski rok będzie stanowił okazję do zachęcenia organów państw członkowskich oraz sektora kolei do wspólnych działań na rzecz promowania transportu kolejowego. Dołożone zostaną wszelkie starania w celu zapewnienia, by działania organizowane w ramach europejskiego roku były dopasowane do potrzeb i warunków poszczególnych państw członkowskich. Dlatego wzywa się każde państwo członkowskie do powołania koordynatora krajowego odpowiedzialnego za zorganizowanie udziału danego państwa w Europejskim Roku Kolei. Powołana zostanie europejska grupa sterująca, w skład której wchodzić będą przedstawiciele koordynatorów krajowych. Komisja zwołuje posiedzenia koordynatorów krajowych w celu koordynowania przebiegu europejskiego roku oraz w celu wymiany informacji na temat jego realizacji na poziomie krajowym i unijnym.

•Spójność z innymi politykami Unii

Europejski Rok Kolei jest powiązany z innymi obszarami polityki unijnej, m.in. w zakresie rozwoju regionalnego, konkurencyjności przemysłowej, zrównoważonej turystyki, innowacji, zatrudnienia, kształcenia, młodzieży, kultury i dostępności dla osób z niepełnosprawnościami, a także z relacjami łączącymi Unię z jej sąsiedztwem. W roku tym podkreślany będzie europejski, transgraniczny wymiar kolei jako środka transportu towarów, środka służącego do podróżowania i odkrywania, a także środka łączącego kontynent w zrównoważony i zorientowany na przyszłość sposób. Niektóre działania w ramach europejskiego roku mogłyby być finansowane ze środków obecnych unijnych programów, takich jak „Horyzont Europa”, instrument „Łącząc Europę”, europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne, Kreatywna Europa, Erasmus+, inicjatywa DiscoverEU lub Europa dla Obywateli.

2.PODSTAWA PRAWNA, POMOCNICZOŚĆ I PROPORCJONALNOŚĆ

•Podstawa prawna

Podstawę prawną wniosku stanowi art. 91 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Jak przewiduje art. 91, z uwzględnieniem specyficznych aspektów transportu, Parlament Europejski i Rada, stanowiąc zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą i po konsultacji z Komitetem Ekonomiczno-Społecznym i Komitetem Regionów, ustanawiają wszelkie stosowne przepisy w celu wykonania art. 90 TFUE. Art. 90 TFUE stanowi, że cele traktatów są realizowane w ramach wspólnej polityki w zakresie transportu. Głównym celem niniejszego wniosku jest przyczynienie się do zwiększenia udziału pasażerów podróżujących koleją i towarów nią przewożonych. Tym samym cel ten wchodzi w zakres art. 91 TFUE.

•Pomocniczość (w przypadku kompetencji niewyłącznych)