1.Cel i zakres

Niniejsze sprawozdanie zostało sporządzone w odpowiedzi na wymóg przewidziany w art. 23 ust. 2 dyrektywy 2011/36/UE w sprawie zapobiegania handlowi ludźmi i zwalczania tego procederu oraz ochrony ofiar, zastępującej decyzję ramową Rady 2002/629/WSiSW, zgodnie z którym: „w terminie do dnia 6 kwietnia 2016 r. Komisja przedłoży Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie oceniające wpływ, jaki mają istniejące przepisy krajowe penalizujące korzystanie z usług stanowiących formę wyzysku ofiar handlu ludźmi na zapobieganie handlowi ludźmi; do sprawozdania dołączone zostaną w razie potrzeby wnioski ustawodawcze”.

Odniesienie do kryminalizacji korzystania z usług ofiar handlu ludźmi zawarto w art. 18 (zatytułowanym „Zapobieganie”) ust. 1 i ust. 4 dyrektywy 2011/36/UE w następującym brzmieniu: „1. Państwa członkowskie podejmują środki, takie jak działania w dziedzinie kształcenia i szkoleń, niezbędne do osłabienia i ograniczenia popytu sprzyjającego wszelkim formom wyzysku związanym z handlem ludźmi. [...] 4. Z myślą o skuteczniejszym zapobieganiu handlowi ludźmi i zwalczaniu tego procederu poprzez osłabienie popytu, państwa członkowskie dokonują analizy potrzeby uznania za przestępstwo czynów polegających na korzystaniu z usług stanowiących formę wyzysku, o których mowa w art. 2, ze świadomością, że dana osoba jest ofiarą przestępstwa, o którym mowa w art. 2”.

W niniejszym sprawozdaniu zawarto opis obowiązujących przepisów krajowych, które kryminalizują czyny polegające na korzystaniu z usług ofiar handlu ludźmi, oraz ocenę wpływu wszelkich tego rodzaju środków prawnych. Analiza innych środków o charakterze nielegislacyjnym, które mogą istnieć na poziomie krajowym, lub środków ustawodawczych, które nie dotyczą kryminalizacji korzystania z usług ofiar handlu ludźmi, wykracza poza zakres art. 23 ust. 2. Należy zauważyć, że niniejszy dokument nie jest sprawozdaniem oceniającym zgodność z przepisami dyrektywy 2011/36/UE. Niniejsze sprawozdanie należy czytać w związku ze „Sprawozdaniem oceniającym, w jakim zakresie państwa członkowskie podjęły środki niezbędne do wykonania dyrektywy 2011/36/UE w sprawie zapobiegania handlowi ludźmi i zwalczania tego procederu oraz ochrony ofiar, zgodnie z art. 23 ust. 1” (COM(2016) 722). Uwzględniono w nim również pierwsze sprawozdanie Komisji z postępów w zwalczaniu handlu ludźmi (zwane dalej „sprawozdaniem z postępów”).

Do opracowania niniejszego sprawozdania Komisja wykorzystała informacje otrzymane od państw członkowskich w ramach kwestionariusza przesłanego w maju 2016 r. oraz przeprowadziła konsultacje ze społeczeństwem obywatelskim za pośrednictwem unijnej platformy społeczeństwa obywatelskiego przeciwko handlowi ludźmi, a także za pośrednictwem działającej w ramach Komisji Europejskiej Grupy Ekspertów ds. Handlu Ludźmi.

2.Obowiązujące prawo krajowe uznające za przestępstwo czyny polegające na korzystaniu z usług, które stanowią formę wyzysku ofiar handlu ludźmi.

2.1. Podsumowanie odpowiedzi

Poniższa analiza opiera się na odpowiedziach udzielonych przez państwa członkowskie. Komisja nie może wykluczyć, że mogą istnieć inne przepisy krajowe lub rozwiązania na szczeblu krajowym. Mając na uwadze sporządzenie analizy, Komisja zwróciła się do państw członkowskich o przekazanie sprawozdań dotyczących następujących kwestii: „obowiązujących przepisów krajowych uznających za przestępstwo czyny polegające na korzystaniu z usług, które stanowią formę wyzysku ofiar handlu ludźmi; kogo dokładnie uznaje się za przestępcę; czy przewidziano kryminalizację wszystkich form wyzysku; czy prawodawstwo wymaga udowodnienia posiadania świadomości, że dana osoba jest ofiarą handlu ludźmi, i w jaki sposób ten fakt wpływa na stosowanie wspomnianego prawodawstwa; jakie środki zostały podjęte w celu zapewnienia, by opinia publiczna była świadoma prawa, aby zagwarantować jego lepsze wykonanie; dostępnych danych statystycznych dotyczących postępowań i wyroków skazujących oraz napotkanych przeszkód; jeżeli nie istnieją żadne przepisy krajowe w tym zakresie – jakie są tego powody i jakie są obowiązujące rozwiązania alternatywne w celu wypełnienia obowiązku rozważenia kryminalizacji; jak oceniają wpływ przedmiotowych przepisów i czy mają odpowiednie sugestie; jakie procesy konsultacyjne obowiązują; oraz czy zlecono jakiekolwiek badania i ocenę przedmiotowych przepisów”.

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że w dostarczonych informacjach państwa członkowskie nie odniosły się szczegółowo do kwestii tego, w jaki sposób spełniły wymóg prawny rozważenia kryminalizacji w odniesieniu do osób wykorzystujących ofiary, o czym mowa w art. 18 ust. 4 dyrektywy 2011/36/UE.

Z analizy odpowiedzi państw członkowskich wynika, że w czasie sporządzania niniejszego sprawozdania w dziesięciu (10) państwach członkowskich uznano za przestępstwo fakt korzystania z usług stanowiących jakąkolwiek formę wyzysku ofiar handlu ludźmi, a w piętnastu (15) państwach członkowskich kryminalizacja korzystania z usług ofiar handlu ludźmi jest jedynie ograniczona i selektywna.

W szczególności:

1) Państwa członkowskie, które uznają za takie przestępstwo wszystkie formy wykorzystywania (BG, EL, HR, CY, LT, MT, PT, RO, SI, UK)

Dziesięć (10) państw członkowskich poinformowało o obowiązującym prawie krajowym, które uznaje za przestępstwo korzystanie z usług stanowiących formę wyzysku ofiar handlu ludźmi (BG, EL HR, CY, LT, MT, PT, RO, SI, UK), odnosząc się do wszystkich form wyzysku.

Bułgaria poinformowała Komisję, że zgodnie z bułgarskim kodeksem karnym (art. 159c) osoba wykorzystująca ofiarę handlu ludźmi do celów świadczenia usług seksualnych, przymusowej pracy lub żebractwa, pozyskiwania narządów, tkanek, komórek lub płynów ustrojowych albo w celu przymusowego przetrzymywania ofiary, niezależnie od tego, czy wyraziła ona na to zgodę, podlega karze pozbawienia wolności od trzech do dziesięciu lat oraz grzywnie w wysokości od 10 000 do 20 000 BGN. Podobne przepisy obowiązują w Chorwacji, jednak idą one jeszcze dalej, ponieważ nakładają taką samą karę na każdą osobę, która świadomie wykorzystuje ofiarę lub korzysta z jej usług, jak na osobę oskarżoną o popełnienie przestępstwa handlu ludźmi. Cypr poinformował, że art. 17 ustawy 60(I)/2014 stanowi, iż każda osoba, która może w sposób uzasadniony założyć, że praca lub usługi, z których korzysta, są wykonywane lub świadczone przez ofiarę handlu ludźmi, popełnia przestępstwo zgodnie z prawem dotyczącym zwalczania handlu ludźmi. Grecja ustanowiła takie krajowe przepisy prawne w 2013 r. ustawą 4198/2013, która uznaje za przestępcę zarówno osobę świadomie akceptującą pracę wykonywaną przez ofiarę handlu ludźmi, jak i osobę świadomie odbywającą stosunek seksualny z ofiarą handlu ludźmi. Litwa poinformowała, że zgodnie z art. 147-2 kodeksu karnego każda osoba, która korzysta z usług świadczonych przez ofiary handlu ludźmi i ma lub powinna mieć świadomość, że są one ofiarami, podlega karze grzywny lub środkom ograniczenia wolności. Należy zauważyć, że osoba, która popełnia taki czyn, a następnie, zanim zostanie uznana za podejrzanego, dobrowolnie udzieli informacji organom ścigania i aktywnie z nimi współpracuje, może zostać zwolniona z odpowiedzialności karnej. Ponadto podmioty prawne również ponoszą odpowiedzialność za takie czyny. Malta poinformowała Komisję, że każda osoba zaangażowana w określoną pracę lub usługi albo korzystająca z nich, która jest świadoma, że osoba świadcząca te usługi lub wykonująca pracę jest ofiarą handlu ludźmi, popełnia przestępstwo i zostaje pociągnięta do odpowiedzialności oraz – po wyroku skazującym – podlega karze pozbawienia wolności na okres od osiemnastu miesięcy do pięciu lat. Podobne przepisy istnieją w Portugalii i Słowenii (nakładające karę pozbawienia wolności do trzech lat oraz grzywnę). Rumunia poinformowała Komisję, że zgodnie z art. 216 rumuńskiego kodeksu karnego każda osoba, która nie jest handlarzem ludźmi, a korzysta z usług określonych w art. 182 kodeksu karnego (o wyzysku) i ma świadomość, że usługi te są świadczone przez ofiarę handlu ludźmi, podlega karze.

2) Państwa członkowskie, w których nie ustanowiono wyraźnych przepisów krajowych lub w których kryminalizacja korzystania z usług ofiar handlu ludźmi jest ograniczona i selektywna

Czternaście (14) państw członkowskich poinformowało o braku wyraźnych, obowiązujących przepisów prawnych, w których uznawano by za przestępstwo korzystanie z usług stanowiących jakąkolwiek formę wyzysku ofiar handlu ludźmi (BE, CZ, DE, EE, ES, FR, IT, LV, LU, HU, NL, AT, PL, SK). Niektóre państwa członkowskie (IE, FI, SE) wprowadziły jednak przepisy dotyczące wykorzystywania ofiar handlu ludźmi jedynie w odniesieniu do konkretnych form wyzysku. W szczególności Finlandia i Irlandia poinformowały o obowiązujących w tych państwach przepisach krajowych ukierunkowanych jedynie na wykorzystywanie ofiar handlu ludźmi w celach seksualnych. Szwecja informuje, że pomimo braku szczegółowych przepisów uznających za przestępstwo korzystanie z usług ofiar handlu ludźmi, w państwie tym stosuje się przepisy ustawy o zakazie odpłatnego korzystania z usług seksualnych, które mogą obejmować swoim zakresem korzystanie z usług wymuszanych na ofiarach handlu ludźmi w celu wykorzystywania seksualnego.

Zgodnie z informacjami przekazanymi przez te państwa członkowskie, które nie ustanowiły takich wyraźnych przepisów, w niektórych przypadkach można skorzystać z przepisów odnoszących się do przestępstw seksualnych lub wykorzystywania seksualnego dzieci (np. BE, ES, IT i NL). Chociaż w przypadku Włoch brak jest tego rodzaju wyraźnych przepisów, państwo to poinformowało, że na mocy art. 603 bis włoskiego kodeksu karnego ogólnie uznaje się za przestępstwo bezprawne pośrednictwo i wyzysk pracowników. Chociaż w przypadku Austrii brak jest wyraźnych przepisów dotyczących ofiar handlu ludźmi, przyjęto w niej niedawno przepisy w sprawie odbywania stosunku seksualnego z daną osobą wbrew jej woli przez wykorzystanie sytuacji lub po wcześniejszym zastraszeniu.

Ponadto niektóre państwa członkowskie poinformowały o obowiązywaniu tylko tych środków, które transponują i wdrażają dyrektywę 2009/52/WE z dnia 18 czerwca 2009 r. przewidującą minimalne normy w odniesieniu do kar i środków stosowanych wobec pracodawców zatrudniających nielegalnie przebywających obywateli krajów trzecich (tzw. dyrektywę w sprawie kar wobec pracodawców) (np. Polska lub Węgry). W związku z tym w komunikacie w sprawie stosowania dyrektywy 2009/52/WE z dnia 18 czerwca 2009 r. zauważa się, że państwa członkowskie generalnie uznały nielegalne zatrudnienie za przestępstwo we wszystkich okolicznościach wymienionych w art. 9 (również w przypadku gdy pracodawca wie, że pracownik jest ofiarą handlu ludźmi). Zgodnie z tym komunikatem Czechy i Hiszpania nie stosują konkretnych kar za nielegalne zatrudnienie w sytuacji, gdy „pracodawca ma świadomość, że pracownik jest ofiarą handlu ludźmi”.