Nie rozwiano poważnych obaw związanych z niezależnością Krajowej Rady Sądownictwa. Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że istnieją uzasadnione wątpliwości co do niezależności KRS. Trybunał Sprawiedliwości stwierdził ponadto, że o ile okoliczność, że organ taki jak krajowa rada sądownicza, uczestniczący w procesie powoływania sędziów, składa się w przeważającej mierze z członków wybranych przez władzę ustawodawczą, nie może sama w sobie prowadzić do powzięcia wątpliwości co do niezawisłości sędziów wyłonionych w tym procesie, możliwe jest dojście do innego wniosku, jeżeli ta sama okoliczność, w połączeniu z innymi istotnymi czynnikami i warunkami, w jakich dokonano tych wyborów, prowadzą do powstania takich wątpliwości. W szeregu orzeczeń Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) uznał proces powoływania sędziów do ławy Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego, w skład której wchodzi trzech sędziów, oraz ławy Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, w skład której wchodzi trzech sędziów, za z natury wadliwy z uwagi na udział KRS pozbawionej niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej oraz powołanie na podstawie uchwały KRS w procesie pozbawionym skutecznej ochrony sądowej i pomimo wstrzymania wykonania tej uchwały. Jak dotąd nie podjęto żadnych działań w celu rozwiązania problemów wskazanych przez ETPC, mimo że wezwał on Polskę do podjęcia szybkich działań naprawczych. Również Naczelny Sąd Administracyjny w wielu orzeczeniach stwierdził brak niezależności KRS. 28 października 2021 r. Europejska Sieć Rad Sądownictwa podjęła decyzję o wykluczeniu KRS ze swojej organizacji, głównie z powodu braku niezależności i nieumiejętności obrony niezależności sądów i niezawisłości sędziów przed atakami. Jeśli chodzi o wykonywanie obowiązku stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów – z wyjątkiem rezolucji wydanej w celu wsparcia sędziego Izby Dyscyplinarnej – KRS nie przyjęła dotychczas rezolucji w celu wsparcia jakiegokolwiek sędziego w Polsce. Zamiast tego KRS wezwała Prokuratora Generalnego do podjęcia działań przeciwko sędziom na podstawie treści ich orzeczeń. W związku z upływem wspólnej kadencji sędziów-członków KRS Sejm RP powołał 12 maja 2022 r. nowych sędziów-członków KRS. Proces ten zbojkotowały największe stowarzyszenia sędziów i organizacje zrzeszające przedstawicieli innych zawodów prawniczych, w tym Naczelna Rada Adwokacka i Krajowa Rada Radców Prawnych, które wezwały sędziów do niekandydowania w wyborach. Byli członkowie KRS, powołani do niej w latach 1989–2018, poparli to wezwanie. Spośród 15 powołanych sędziów-członków wszystkich zaproponowała obecna większość rządząca wobec braku jakichkolwiek wniosków ze strony opozycji, w tym 11 członków powołanych ponownie.

Zapowiedziano nowe reformy systemu wymiaru sprawiedliwości, w tym zmianę struktury systemu sądowego, a kilka z nich przedstawiono już w projektach ustaw. Zaproponowano projekty ustaw, które zakładają wprowadzenie instytucji sądów pokoju, składających się z sędziów pokoju wybieranych przez ogół społeczeństwa w otwartych wyborach i powoływanych na nieodnawialną sześcioletnią kadencję przez Prezydenta RP działającego na podstawie zalecenia KRS. Choć inicjatywy mające na celu zwiększenie skuteczności systemu wymiaru sprawiedliwości należy przyjmować z zadowoleniem, proponowana metoda wyboru sędziów pokoju wzbudziłaby zastrzeżenia w świetle europejskich standardów dotyczących wyboru sędziów. Ponadto rząd przygotował kompleksową reformę sądów powszechnych, w tym zmianę struktury systemu sądowego, mającą na celu zwiększenie efektywności systemu wymiaru sprawiedliwości. Reforma ta wiązałaby się z przymusowym przeniesieniem lub przejściem w stan spoczynku sędziów sądów powszechnych, jak również ze zmianami w systemie awansów sędziowskich. Rzecznik Praw Obywatelskich wyraził poważne zastrzeżenia co do tego projektu ustawy, zauważając w szczególności, że nie rozwiązano w nim problemu braku niezależności Krajowej Rady Sądownictwa i pozwolono Ministrowi Sprawiedliwości decydować o awansach sędziowskich w ramach nowej struktury sądów powszechnych. Mając na uwadze, że organizacja systemu sądowego może wymagać pewnych przeniesień sędziów, ważne jest, by wszelkie ingerencje w zasadę nieusuwalności sędziów były uzasadnione i proporcjonalne zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości.

Pojawiły się poważne obawy co do wykonania niektórych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości dotyczących polskiego sądownictwa. 14 lipca 2021 r. wiceprezes Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości przyznał środki tymczasowe, o które wnioskowała Komisja w kontekście sprawy C-204/21 R. W tym postępowaniu w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego Komisja wniosła sprawę przeciwko Polsce do Trybunału Sprawiedliwości w związku z obawami dotyczącymi ustawy o sądownictwie z grudnia 2019 r. oraz dalszej działalności Izby Dyscyplinarnej w odniesieniu do sędziów. W świetle rozwoju sytuacji Komisja uznała, że Polska nie wdrożyła środków niezbędnych do pełnego wykonania wspomnianego postanowienia w sprawie środków tymczasowych. W związku z tym 7 września 2021 r. Komisja zwróciła się do Trybunału Sprawiedliwości o nałożenie dziennej kary pieniężnej. 27 października 2021 r. wiceprezes Trybunału Sprawiedliwości nałożył na Polskę 1 mln EUR jako dzienną karę pieniężną do czasu pełnego wykonania postanowienia w sprawie środków tymczasowych z 14 lipca 2021 r. Do tej pory Polska nie wykonała postanowienia w sprawie środków tymczasowych. 7 września 2021 r. Komisja podjęła decyzję o skierowaniu do Polski wezwania do usunięcia uchybienia, uznając, że Polska nie wdrożyła środków niezbędnych do pełnego wykonania wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-791/19 dotyczącej systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów w Polsce.

Sejm przyjął reformę systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów w celu wypełnienia zobowiązań podjętych w ramach planu odbudowy i zwiększania odporności (KPO). W kontekście europejskiego semestru 23 maja 2022 r., przed sfinalizowaniem oceny w sprawie KPO Polski, Rada na podstawie wniosku Komisji wydała skierowane do Polski zalecenie krajowe, w którym zaleciła poprawę klimatu inwestycyjnego, w szczególności przez ochronę niezależności sądów. 1 czerwca 2022 r. Komisja wydała pozytywną ocenę polskiego KPO. Plan ten zawiera szereg zobowiązań Polski do poprawy klimatu inwestycyjnego, w tym dotyczące kompleksowej reformy systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej polskich sędziów, w celu wzmocnienia niektórych aspektów niezależności sądów. Po pierwsze, reforma powinna zapewnić, aby wszystkie sprawy przeciwko sędziom, w tym sprawy dyscyplinarne i decyzje o uchyleniu immunitetu sędziowskiego, rozstrzygał sąd, który spełnia wymogi art. 19 ust. 1 TUE dotyczące niezależności, bezstronności i ustanowienia ustawą. Po drugie, sędziowie nie mogą ponosić odpowiedzialności dyscyplinarnej za złożenie wniosku do Trybunału Sprawiedliwości o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, ani za treść orzeczeń sądowych, ani za sprawdzenie, czy inny sąd jest niezależny, bezstronny i ustanowiony ustawą. Po trzecie, należy wzmocnić prawa procesowe stron w postępowaniach dyscyplinarnych. Po czwarte, należy ustanowić procedurę kontroli umożliwiającą wszystkim sędziom, których dotyczą orzeczenia obecnej Izby Dyscyplinarnej, niezwłoczne poddanie tych orzeczeń kontroli przez sąd spełniający wymogi art. 19 ust. 1 TUE. Rada zatwierdziła pozytywną ocenę Komisji i 17 czerwca przyjęła decyzję wykonawczą w sprawie polskiego KPO. Polska będzie musiała wykazać, że osiągnęła odpowiednie cel pośrednie, zanim będzie można dokonać jakichkolwiek wypłat w ramach RRF. 9 czerwca 2022 r. Sejm przyjął szereg zmian w systemie odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów. Prezydent RP podpisał ustawę z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw, która została opublikowana w Dzienniku Ustaw 14 czerwca 2022 r. i wejdzie w życie 14 lipca 2022 r.. Reforma ta będzie przedmiotem analizy Komisji.

Polska zobowiązała się do zlikwidowania Izby Dyscyplinarnej, która pomimo wyroków Trybunału Sprawiedliwości nadal podejmowała decyzje w sprawach dotyczących sędziów, w tym przez zawieszanie ich w czynnościach służbowych. Polska zobowiązała się w KPO, że wszystkie sprawy przeciwko sędziom, w tym sprawy dyscyplinarne i decyzje o uchyleniu immunitetu sędziowskiego, będzie rozstrzygał niezależny i bezstronny sąd ustanowiony ustawą, inny niż obecna Izba Dyscyplinarna. Zobowiązała się także do ograniczenia uprawnień dyskrecjonalnych w zakresie wyznaczania sądu dyscyplinarnego właściwego w pierwszej instancji w sprawach dotyczących sędziów sądów powszechnych. Nowa ustawa przewiduje utworzenie Izby Odpowiedzialności Zawodowej, która będzie przedmiotem analizy Komisji. Pomimo wyroków Trybunału Sprawiedliwości Izba Dyscyplinarna w kilku przypadkach postanowiła zawiesić sędziów w czynnościach służbowych w związku z postępowaniem dyscyplinarnym lub uchylić ich immunitet do celów postępowania przygotowawczego, w tym ze względu na treść ich orzeczeń sądowych (dotyczy to również sędziów Sądu Najwyższego). Sprawy te zostały wszczęte – po wydaniu postanowienia w sprawie środków tymczasowych z 14 lipca 2021 r. – przez Ministra Sprawiedliwości lub wyznaczonych przez niego prezesów sądów przeciwko sędziom, którzy kwestionowali status innych sędziów ze względu na ich powołanie na wniosek KRS w składzie opartym na przepisach wprowadzonych w 2017 r. Po wydaniu przez Trybunał Sprawiedliwości postanowienia w sprawie środków tymczasowych Izba Karna Sądu Najwyższego zezwoliła jednemu ze swoich sędziów – zawieszonemu w pełnieniu obowiązków przez Izbę Dyscyplinarną – na kontynuowanie orzekania w sprawach. 23 maja 2022 r. Izba Dyscyplinarna przywróciła do pracy jednego z sędziów zawieszonych przez Izbę Dyscyplinarną w drodze postępowania dyscyplinarnego, którego natychmiast zobowiązano do wykorzystania urlopu do 19 lipca 2022 r. i przeniesiono bez jego zgody do innego wydziału sądu na wniosek prezesa sądu okręgowego, w którym orzeka. Dwaj prezesi sądów powołani na urząd przez Ministra Sprawiedliwości zlekceważyli orzeczenia sądów krajowych zobowiązujące ich do dopuszczenia do dalszego orzekania sędziów zawieszonych w czynnościach na mocy uchwał Izby Dyscyplinarnej. W wyroku z 22 lipca 2021 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że procedura powoływania sędziów do Izby Dyscyplinarnej stanowiła fundamentalną nieprawidłowość mającą negatywny wpływ na cały proces i podważającą jego legalność, ponieważ Izba Dyscyplinarna rozpatrująca sprawę nie była sądem ustanowionym ustawą. Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) wydał szereg postanowień w sprawie środków tymczasowych w celu ochrony sędziów przed rozpatrywaniem ich spraw dyscyplinarnych lub uchylaniem im immunitetu przez Izbę Dyscyplinarną. Ponadto, pomimo wyroku Trybunału Sprawiedliwości, Prezes Izby Dyscyplinarnej nadal wyznaczał sądy dyscyplinarne pierwszej instancji.

Mimo utrzymujących się zastrzeżeń co do jego niezależności i legitymacji Trybunał Konstytucyjny wydał kolejne orzeczenie, w którym bezpośrednio zakwestionował pierwszeństwo prawa Unii oraz kluczowych postanowień Traktatów UE i EKPC. Trybunał Konstytucyjny nadal rozwijał swoje orzecznictwo i kwestionował zgodność postanowień Traktatów UE i EKPC z Konstytucją RP. 7 października 2021 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in. o niekonstytucyjności art. 19 ust. 1 TUE w zakresie, w jakim w celu zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii przyznaje sądom krajowym uprawnienie do omijania – w toku orzekania – postanowień Konstytucji RP oraz orzekania na podstawie postanowień niewiążących, uchylonych lub uznanych za niekonstytucyjne. Ponadto w tym samym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 19 ust. 1 akapit drugi i art. 2 TUE w zakresie, w jakim – w celu zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii i zapewnienia niezależności sądów – postanowienia te nadają sądom krajowym uprawnienie do orzekania w sprawach dotyczących sądownictwa. 22 grudnia 2021 r., mając na uwadze wspomniane orzecznictwo, a także zastrzeżenia co do tego, że Trybunał Konstytucyjny nie spełnia już wymogów niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy zgodnie z wymogiem art. 19 ust. 1 TUE, Komisja wszczęła postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, które nadal jest w toku. Ponadto Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniach z 24 listopada 2021 r. i 10 marca 2022 r. stwierdził, że art. 6 EKPC jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim ma zastosowanie do Trybunału Konstytucyjnego i upoważnia ETPC do oceny legalności powołania sędziów Trybunału Konstytucyjnego, oraz w zakresie, w jakim, między innymi, upoważnia sądy krajowe i ETPC do dokonywania szczegółowej oceny w kontekście ustalenia spełnienia przez inne sądy przesłanki „sądu ustanowionego ustawą”. Ponadto do Trybunału Konstytucyjnego wniesiono szereg innych spraw dotyczących kwestionowania konstytucyjności przepisów prawa Unii, w szczególności art. 322 TFUE, a także uprawnień Trybunału Sprawiedliwości do nakładania na Polskę dziennych kar pieniężnych. W związku z orzeczeniami o niekonstytucyjności EKPC Sekretarz Generalny Rady Europy zwrócił się do Polski, na podstawie art. 52 EKPC, z formalnym wnioskiem o wyjaśnienie, w jaki sposób prawo krajowe zapewnia skuteczne wdrażanie postanowień Konwencji.

W Sądzie Najwyższym, którego dotyczyło szereg orzeczeń sądów europejskich, doszło do dalszych zmian na najwyższych stanowiskach. 6 października 2021 r. Trybunał Sprawiedliwości wyjaśnił w konkretnych okolicznościach wpływ nieprawidłowości w procedurze powołania sędziego Sądu Najwyższego na spełnienie przez tego sędziego wymogów wynikających z art. 19 ust. 1 TUE. Wpływ nieprawidłowości w powoływaniu sędziów do Sądu Najwyższego był również przedmiotem orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 30 września 2021 r. Prezydent RP mianował nową prezes Izby Cywilnej po przeprowadzeniu zakwestionowanej procedury. Należy zauważyć, że nowa prezes Izby Cywilnej zmieniła skład sądu odsyłającego właściwego do wykonania orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunału Sprawiedliwości dotyczącego nieprawidłowości w powołaniu sędziego Sądu Najwyższego. Pierwsza prezes Sądu Najwyższego publicznie stwierdziła, że wykonywanie orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości dotyczących sądownictwa stanowi naruszenie prawa polskiego i wezwała władze polityczne do uregulowania tej sytuacji w drodze wniosku ustawodawczego. Ponadto pierwsza prezes publicznie krytykowała decyzje innych sędziów Sądu Najwyższego, którzy uchylali orzeczenia sądów niższej instancji lub decydowali o wyłączeniu sędziów wbrew orzecznictwu Trybunału Konstytucyjnego. Pierwsza prezes wniosła również o wszczęcie dochodzenia dyscyplinarnego przeciwko sędziom Sądu Najwyższego w związku z treścią wydanego przez nich orzeczenia sądowego, składem sędziowskim oraz wątpliwościami co do ich bezstronności.

Utrzymują się obawy dotyczące funkcjonowania prokuratury. Urzędy Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego nadal sprawuje ta sama osoba. Praktyka delegowania prokuratorów, uznawana już przez polskie sądy za formę degradacji i dyskryminacji, jest nadal stosowana przez prokuratorów nadrzędnych. Według doniesień w konkretnych sprawach nadal wydawane są instrukcje wiążące prokuratorów. Kolejnym przykładem instrumentalizacji prokuratury są sprawy, w których wystąpiono z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, oraz wszczęcie dochodzenia w sprawie dotyczącej sędziów Trybunału Sprawiedliwości. Ponadto Biuro Prokuratora Krajowego wydało instrukcje obowiązujące wszystkich prokuratorów, w których przypomniało o rzekomo niewiążącej mocy wyroków Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości i ETPC, a także zwróciło się do prokuratorów o zgłaszanie do Biura Prokuratora Krajowego i Rzecznika Dyscyplinarnego przypadków, w których sędziowie kwestionują status innych sędziów. Do prokuratury trafiają również sprawy dotyczące działań podejmowanych przez sędziów. Mimo że Prokuratura Europejska (EPPO) prowadzi obecnie 23 dochodzenia dotyczące Polski, polska prokuratura odmawia współpracy z EPPO. Ponadto, jeśli chodzi o środowisko zawodów prawniczych, nie podjęto żadnych działań zmierzających do zniesienia uprawnień prokuratorów do zawieszania licencji prawnika bez uprzedniej zgody sądu. Podjęto również działania dyscyplinarne wobec radcy prawnego, który składał wnioski o wyłączenie sędziów ze względu na ich potencjalne nieprawidłowe powołanie.

Jakość

Polska osiąga zadowalające postępy w zakresie cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości, choć nadal istnieją możliwości poprawy w tym zakresie. Sprawy administracyjne są prowadzone z wykorzystaniem kompleksowego zestawu narzędzi informatycznych. Narzędzia te można jeszcze usprawnić, w szczególności w przypadku spraw cywilnych. Mogłoby to zapewnić możliwość korzystania z technologii zdalnej komunikacji w celu kontaktowania się z odpowiednimi stronami postępowania we wszystkich rodzajach spraw cywilnych, umożliwić składanie pozwów przez internet oraz zapewnić dostęp do elektronicznych akt toczących się spraw we wszystkich rodzajach spraw cywilnych i handlowych. Obecne przepisy, środki i narzędzia technologiczne umożliwiają prowadzenie zdalnych przesłuchań; ponadto rejestry przedsiębiorców i dłużników są prowadzone w postaci elektronicznej i kontakty z przedsiębiorstwami handlowymi odbywają się drogą elektroniczną; od lipca 2021 r. działa też doręczanie dokumentów sądowych za pośrednictwem Portalu Informacyjnego Sądów Powszechnych; w Ministerstwie Sprawiedliwości trwają także prace legislacyjne w celu wykorzystania technologii informacyjnych umożliwiających między innymi dostęp stron do dokumentów procesowych oraz w celu skrócenia postępowań sądowych. Konieczne są dalsze usprawnienia w celu wprowadzenia elektronicznych akt spraw zarówno w sądach powszechnych, jak i w Sądzie Najwyższym, co ułatwiłoby obieg akt między sądami. Trwają prace nad wprowadzeniem jednolitego systemu informatycznego dla wszystkich sądów w Polsce. Jednocześnie nie podjęto żadnych kroków w celu zmiany systemu przydziału spraw, który okazał się podatny na nadużycia, pomimo obaw wyrażonych w tej kwestii przez Najwyższą Izbę Kontroli.

Efektywność

Ogólna efektywność sądów powszechnych i administracyjnych pozostaje na stabilnym poziomie. Ogólna efektywność w przypadku sądów powszechnych utrzymuje się na średnim poziomie. W 2020 r. szacowany czas potrzebny na rozstrzygnięcie procesowych spraw cywilnych i handlowych we wszystkich trzech instancjach uległ skróceniu oraz nastąpiła poprawa wskaźnika rozstrzygania takich spraw w pierwszej instancji. Polska w dalszym ciągu objęta jest zwiększonym nadzorem Komitetu Ministrów Rady Europy w odniesieniu do długości postępowań cywilnych i karnych. Ogólna efektywność w przypadku sądów administracyjnych utrzymuje się na poziomie powyżej średniego.

II.Ramy walki z korupcją

W Polsce za walkę z korupcją odpowiada kilka organów, w tym Prokurator Generalny, który jest również Ministrem Sprawiedliwości, oraz Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, który jest odpowiedzialny za aspekty prewencyjne, takie jak rejestr podmiotów wykonujących zawodową działalność lobbingową dla urzędników publicznych. Centralne Biuro Antykorupcyjne jest służbą specjalną do spraw zwalczania korupcji w sektorze publicznym i prywatnym obok Centralnego Biura Śledczego Policji i zwykłej policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i prokuratury . Centralne Biuro Antykorupcyjne łączy funkcje służby wywiadowczej i policji i może wszczynać zarówno postępowania administracyjne, jak i karne. Zadaniem Centralnego Biura Antykorupcyjnego jest również koordynacja polityki i zapobieganie korupcji, w tym organizowanie działań edukacyjnych podnoszących świadomość w zakresie korupcji oraz prowadzenie platformy e-learningowej . Najwyższa Izba Kontroli (NIK) pełni funkcję prewencyjną polegającą na monitorowaniu wydatków publicznych organów administracji rządowej, w tym Narodowego Banku Polskiego i państwowych osób prawnych .

W opinii ekspertów i pracowników na stanowiskach kierowniczych w przedsiębiorstwach korupcja w sektorze publicznym utrzymuje się na stosunkowo wysokim poziomie. Według wskaźnika postrzegania korupcji dotyczącego 2021 r. opublikowanego przez Transparency International Polska, z wynikiem 56/100, zajmuje 13 miejsce w Unii Europejskiej i 42 na świecie . Wskaźnik ten uległ pogorszeniu w ciągu ostatnich pięciu lat . Specjalne badanie Eurobarometr na temat korupcji z 2022 r. pokazuje, że 55 % respondentów uważa korupcję za powszechną w ich kraju (średnia UE: 68 %), a 39 % respondentów deklaruje, że osobiście odczuwa skutki korupcji w życiu codziennym (średnia UE: 24 %) . Jeśli chodzi o przedsiębiorstwa, 44 % z nich uważa, że korupcja jest powszechna (średnia UE: 63 %), a 19 %, że korupcja stanowi problem przy prowadzeniu działalności gospodarczej (średnia UE: 34 %) . Ponadto 47 % respondentów jest zdania, że liczba skutecznych przypadków ścigania korupcji jest wystarczająca, aby odstraszyć ludzi od praktyk korupcyjnych (średnia UE: 34 %) , podczas gdy 19 % przedsiębiorstw uważa, że osoby i przedsiębiorstwa przyłapane na przekupywaniu urzędników wyższego szczebla są odpowiednio karane (średnia UE: 29 %) .

Kontrola Rządowego Programu Przeciwdziałania Korupcji na lata 2018–2020 wykazała, że program został częściowo wdrożony. Rząd zakończył wdrażanie programu i oświadczył, że ponad 57,5 % planowanych działań zrealizowano w niesprzyjających warunkach. Celem programu było podniesienie świadomości na temat korupcji oraz ograniczenie korupcji, a celami szczegółowymi: (i) wzmocnienie działań prewencyjnych i edukacyjnych, (ii) doskonalenie mechanizmów monitorowania zagrożeń korupcyjnych oraz monitorowanie regulacji prawnych w zakresie przeciwdziałania przestępczości korupcyjnej, (iii) zintensyfikowanie współdziałania i koordynacji działań pomiędzy organami ścigania na poziomie krajowym i międzynarodowym. Wdrożenie było koordynowane przez międzyresortową grupę Centralnego Biura Antykorupcyjnego i zostało poddane kontroli przez Najwyższą Izbę Kontroli ze szczególnym uwzględnieniem zakresu wdrożenia, jego warunków, w tym pandemii, jak również wyników i oddziaływania programu. O ile większość celów związanych z zapewnieniem materiałów edukacyjnych i szkoleń została zrealizowana, o tyle wdrożenie ważnych inicjatyw ustawodawczych określonych w programie nie zostało ukończone. Dotyczy to w szczególności projektu ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, reformy systemu oświadczeń o stanie majątkowym oraz nowelizacji przepisów dotyczących lobbingu. Nie ogłoszono publicznie przyjęcia nowej strategii antykorupcyjnej na okres po 2020 r.

Chociaż ramy prawne walki z korupcją wzmocniono, nadal istnieją luki w tym zakresie. W polskim kodeksie karnym korupcja jest ogólnie uznana za przestępstwo. 1 stycznia 2022 r. weszły w życie zmiany w kodeksie karnym dotyczące zwalczania korupcji w życiu publicznym, które mają na celu zwalczanie praktyk korupcyjnych i zwiększenie przejrzystości życia publicznego przez wprowadzenie nowych narzędzi rozwiązywania konfliktów interesów osób pełniących funkcję publiczną oraz surowsze sankcje karne za korupcję. Wśród tych nowych narzędzi znalazły się rejestry mające na celu zwiększenie przejrzystości finansowania partii politycznych oraz zakaz zajmowania stanowisk w przedsiębiorstwach państwowych przez urzędników publicznych, w tym przedstawicieli władz lokalnych. Zakaz prowadzenia działalności drugorzędnej nie obejmuje jednak obecnych posłów i senatorów ani przedsiębiorstw będących własnością gminy. Poza zakazem pełnienia funkcji publicznych po skazaniu za korupcję w reformie wprowadzono sankcje karne za korupcję w formie pozbawienia wolności na okres od roku do 15 lat, w tym karę dożywotniego więzienia w przypadku recydywy korupcyjnej, co budzi wątpliwości co do proporcjonalności. Walka z korupcją, w tym w kluczowych obszarach administracji publicznej, została uwzględniona jako priorytet dla policji na lata 2021–2023. Obszary priorytetowe obejmują wzmocnienie działań policji w zwalczaniu najważniejszych rodzajów przestępczości, w tym przestępstw korupcyjnych.

Do rozwiązania pozostają kwestie dotyczące skuteczności walki z przekupstwem zagranicznych funkcjonariuszy publicznych. W odniesieniu do przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych OECD wezwała Polskę do usunięcia z kodeksu karnego przepisu przewidującego możliwość uniknięcia sankcji prawnych przez sprawców przekupstwa, jeżeli zawiadomią oni właściwe organy o przestępstwie i ujawnią wszystkie okoliczności, zanim organy te dowiedzą się o nim, gdyż przepis ten prowadzi do bezkarności. Zwrócono również uwagę na niedociągnięcia w zakresie skutecznego egzekwowania prawa w walce z przekupstwem zagranicznych funkcjonariuszy publicznych, ponieważ przedsiębiorstwo prywatne można pociągnąć do odpowiedzialności karnej za przekupstwo zagranicznych funkcjonariuszy publicznych wyłącznie po skazaniu osoby, która dopuściła się przekupstwa, przez sąd ostatniej instancji. Poziom sankcji w tym względzie, biorąc pod uwagę zbyt niskie kary pieniężne dla przedsiębiorstw, nie jest uznawany za skuteczny, proporcjonalny ani odstraszający. Przedmiotem dyskusji w Parlamencie jest projekt ustawy wprowadzającej zmiany w przepisach definiujących przekupstwo bierne i czynne, w tym przekupstwo zagranicznych funkcjonariuszy publicznych.

Przeszkody w skutecznym zwalczaniu korupcji, w tym korupcji na wysokim szczeblu, utrzymują się. Postępowania przygotowawcze i sądowe w sprawach o korupcję są zazwyczaj długotrwałe, częściowo z powodu konieczności zapewnienia dodatkowych zasobów ludzkich i technicznych w prokuraturze. Poziom specjalizacji i cyfryzacji zaangażowanych służb nie zawsze jest wystarczający, aby umożliwić im skuteczne wykonywanie zadań w zakresie zwalczania korupcji. Jeżeli chodzi o przypadki korupcji na wysokim szczeblu, utrzymują się obawy związane ze zjawiskiem zinstytucjonalizowanej korupcji oraz ryzykiem bezkarności spowodowanym odmiennym postępowaniem w sprawach o korupcję ze względów politycznych, co stanowi potencjalne naruszenie zasady równości wobec prawa. Zaniepokojenie budzą: zwiększony wpływ władzy wykonawczej na sądownictwo, prokuraturę i policję, który naraża cały łańcuch postępowań karnych na ryzyko ingerencji politycznej, co osłabia skuteczność działań antykorupcyjnych w odniesieniu do osób pełniących najwyższe funkcje wykonawcze. Nie zajęto się problemem szerokiego zakresu immunitetów osób pełniących najwyższe funkcje wykonawcze, będących jednocześnie członkami parlamentu, co uniemożliwia pociągnięcie ich do odpowiedzialności karnej za przestępstwa korupcyjne, niezależnie od tego, czy mają one związek z pełnionymi przez te osoby obowiązkami służbowymi. Na obawy dotyczące niezależności Centralnego Biura Antykorupcyjnego od władzy wykonawczej nakładają się obawy związane z faktem, że Minister Sprawiedliwości nadal pełni zarazem funkcję Prokuratora Generalnego. Zwiększone uprawnienia nadzorcze Prokuratora Generalnego, który może wydawać polecenia w konkretnych sprawach, w tym polecenie umorzenia postępowania, oraz przejmować sprawy dotyczące korupcji prowadzone przez podległych mu prokuratorów, stwarza możliwości wywierania politycznego wpływu na ściganie przestępstw dotyczących korupcji, co miało też miejsce przy kilku okazjach . W tej sytuacji istnieją obawy dotyczące ryzyka prowadzenia dochodzeń motywowanych politycznie i podsłuchiwania urzędników publicznych, prokuratorów i obrońców za pomocą oprogramowania szpiegowskiego do inwigilacji „Pegasus” należącego do Centralnego Biura Antykorupcyjnego.

Polski rząd poddał analizie skuteczność swoich przepisów dotyczących lobbingu, ale wyników nie podano do publicznej wiadomości. Zmiana legislacyjna obowiązującego rozporządzenia w sprawie lobbingu z 2005 r. była jednym z celów określonych w Rządowym Programie Przeciwdziałania Korupcji na lata 2018–2020. Nie zaproponowano jednak żadnych zmian w ustawodawstwie. Mająca zastosowanie ustawa zawiera definicję lobbingu, ustanawia rejestr publiczny oraz określa obowiązki i sankcje nakładane na niezarejestrowanych lobbystów. W tej sytuacji w Polsce nie ma przepisów dotyczących lobbingu, które zobowiązywałyby osoby pełniące najwyższe funkcje wykonawcze do przejrzystego ujawniania swoich kontaktów z przedstawicielami grup interesu. W praktyce jednak istnieją trzy rejestry podmiotów wykonujących zawodową działalność lobbingową: jeden dla rządu (na podstawie ustawy o działalności lobbingowej), jeden dla niższej izby parlamentu (Sejmu) i jeden obejmujący wyższą izbę parlamentu (Senat). Organem nadzorczym dla działalności lobbingowej wobec rządu jest Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji . W przypadku członków parlamentu nadzór nad działalnością lobbingową sprawują obie jego izby. Utrzymują się obawy dotyczące skuteczności tych rejestrów, biorąc pod uwagę niskie i wciąż malejące wskaźniki rejestracji. Nadzór nie jest prowadzony systematycznie i nie ma dostępnych informacji na temat stosowania sankcji wobec niezarejestrowanych lobbystów. Istnieją przepisy dotyczące okresu po ustaniu zatrudnienia (efekt „drzwi obrotowych”), które odnoszą się do urzędników najwyższego szczebla, ale nie obejmują członków parlamentu i ograniczają się do podmiotów, z którymi dany urzędnik publiczny miał do czynienia zawodowo lub wydawał konkretne decyzje ich dotyczące.