KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 3.5.2019 COM(2019) 215 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie realizacji zadań w ramach programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych w Bułgarii, na Litwie i na Słowacji w 2018 r. i latach poprzednich



















1Wprowadzenie W czerwcu 2018 r. Komisja sporządziła sprawozdanie z oceny śródokresowej programów pomocy unijnej na rzecz likwidacji obiektów jądrowych w Bułgarii, na Litwie i na Słowacji. Stwierdzono w nim, że powyższe państwa członkowskie poczyniły skuteczne postępy w likwidacji rozmieszczonych tam elektrowni jądrowych (elektrowni jądrowej Kozłoduj w Bułgarii, bloki 1–4; elektrowni jądrowej Ignalina na Litwie; oraz elektrowni jądrowej Bohunice V1 na Słowacji). W sprawozdaniu z oceny śródokresowej potwierdzono, na podstawie rewizji szczegółowych planów likwidacji, że w bieżących wieloletnich ramach finansowych (WRF) na lata 2014–2020 nie ma konieczności dodatkowego finansowania oraz że programy należy kontynuować po 2020 r. Jednocześnie Komisja przyjęła dwa wnioski dotyczące, utrzymania wsparcia na działania likwidacyjne w Bułgarii, na Litwie i na Słowacji w następnych WRF na lata 2021–2027. W szczególności dzięki proponowanemu współfinansowaniu po roku 2021 Bułgaria i Słowacja będą mogły zakończyć likwidację przedmiotowych reaktorów, a Litwa będzie mogła kontynuować w bezpieczny i systematyczny sposób likwidację elektrowni jądrowej Ignalina – bezprecedensowy pod względem rodzaju i skali proces unieszkodliwiania dużej ilości promieniotwórczego grafitu. Niniejsze sprawozdanie sporządzono w następstwie dokonanej oceny i przedstawiono w nim przegląd kolejnych postępów osiągniętych w 2018 r. Spełnia ono wymogi w zakresie sprawozdawczości określone w stosownych rozporządzeniach Rady, i stanowi podstawę do przyjęcia rocznych programów prac na 2019 r. w ramach programów pomocy. W bieżących wieloletnich ramach finansowych (na lata 2014–2020) Komisja przedstawiła cztery sprawozdania na ten temat, w tym sprawozdanie z oceny śródokresowej tych programów1, , , . 1.1Programy pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych Przystępując do UE, Bułgaria, Słowacja i Litwa zobowiązały się do zamknięcia ośmiu reaktorów jądrowych przed końcem ich planowego okresu działania: ·elektrowni jądrowej Kozłoduj w Bułgarii (bloki 1–4); ·elektrowni jądrowej Bohunice V1 na Słowacji (dwa bloki) oraz ·elektrowni jądrowej Ignalina na Litwie (dwa bloki). UE zobowiązała się udzielić wsparcia finansowego w celu bezpiecznej likwidacji tych reaktorów. Dnia 13 grudnia 2013 r. przyjęto dwa rozporządzenia Rady4, 5 dotyczące wsparcia dla przedmiotowych programów likwidacji w wieloletnich ramach finansowych 2014–2020; utrzymano w nich pomoc udzielaną w poprzednich okresach, a jako ich cel ogólny wskazano pomoc uczestniczącym państwom członkowskim w bezpiecznym osiągnięciu końcowego stadium likwidacji przy zachowaniu najwyższych standardów bezpieczeństwa. Należy zauważyć, że w obecnie obowiązujących rozporządzeniach ograniczono zakres programów jedynie do działań likwidacyjnych, wyłączając środki łagodzące w sektorze energetycznym, które wspierano w poprzednich okresach. Jednoznacznie określono zakres, budżet i planowanie programów, przy czym terminy zakończenia wykraczają poza obecny okres finansowania. Trwałe składowanie wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych w głębokich warstwach geologicznych nie wchodzi w zakres programów i musi zostać szczegółowo opracowane przez każde państwo członkowskie w krajowym programie gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi zgodnie z wymogami odpowiedniej dyrektywy, . W rozporządzeniach określono również cele szczegółowe: Wszystkie trzy programy ·przeprowadzenie prac demontażowych w turbinowni i w budynkach pomocniczych; ·bezpieczne zagospodarowanie odpadów z likwidacji zgodnie ze szczegółowymi planami zagospodarowania odpadów. Programy Kozłoduj i Bohunice ·demontaż dużych podzespołów i urządzeń w budynkach reaktorów.

Program Ignalina ·usunięcie paliwa z rdzenia reaktora w bloku 2 oraz z basenów paliwowych reaktorów w blokach 1 i 2 do suchego przechowalnika wypalonego paliwa jądrowego; ·bezpieczne utrzymanie bloków reaktorów. 2Zarządzanie programami 2.1Metoda realizacji Komisja wykonuje budżet programów zgodnie z art. 62 ust. 1 lit. c) rozporządzenia finansowego, powierzając to zadanie następującym organom: ·w przypadku wszystkich programów od 2001 r. – Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, organizacja międzynarodowa, za pośrednictwem specjalnych funduszy wielostronnych podlegających odpowiednim przepisom dotyczącym funduszy; ·w przypadku programu Ignalina od 2003 r. – Centralna Agencja Zarządzająca Projektem, litewski podmiot prawa publicznego; ·w przypadku programu Bohunice od 2016 r. – Słowacka Agencja ds. Energii i Innowacji, słowacki podmiot prawa publicznego. W ramach oceny śródokresowej dokonano przeglądu struktury zarządzania programami pomocy i stwierdzono, że zapewnia ona skuteczną i wydajną realizację programów. Najważniejsze czynniki sukcesu obejmują wyraźne określenie ról i obowiązków, a także ulepszone ramy monitorowania. W celu dalszej poprawy efektywności realizacji programu przyjęcie w 2019 r. zaktualizowanych procedur wykonawczych będzie kluczową zmianą prowadzącą do aktualizacji obecnie obowiązującej strategii kontroli, w której określa się potrzeby w zakresie nadzoru, cele działań nadzorczych oraz odpowiednie narzędzia, metody pracy i procedury niezbędne do osiągnięcia celów nadzoru i skutecznego łagodzenia skutków ewentualnych odstępstw/zagrożeń. Nadzór nad organami, którym Komisja powierzyła zadania związane z wykonywaniem budżetu, jest prowadzony zgodnie z zasadami określonymi w odpowiednich umowach o delegowaniu zadań. Opiera się na regularnych ocenach, czy organy te spełniają wymogi dotyczące zarządzania pośredniego określone w art. 154 rozporządzenia finansowego. Dopełniają go kontrole uwzględniające informacje o ryzyku, prowadzone w ramach regularnego procesu monitorowania lub powierzone niezależnemu organowi. 2.2Programowanie roczne i monitorowanie Zgodnie z obowiązującymi procedurami każde zainteresowane państwo członkowskie wyznaczyło koordynatora programu, który jest odpowiedzialny za programowanie, koordynację i monitorowanie programu likwidacji na szczeblu krajowym. Koordynatorzy programów przedstawili roczne programy prac, a Komisja przyjęła je wraz z decyzjami w sprawie finansowania w ramach procedury sprawdzającej określonej w art. 5 rozporządzenia dotyczącego kontroli przez państwa członkowskie wykonywania uprawnień wykonawczych przez Komisję. W tych programach prac określa się planowane działania na kolejne dwa lata kalendarzowe, finansowane z budżetu Unii oraz z krajowych środków lub z innych źródeł. W odniesieniu do każdego państwa członkowskiego ustanowiono komitety pełniące funkcje w zakresie monitorowania i sprawozdawczości, którym współprzewodniczą przedstawiciel Komisji i odpowiedni koordynator programu. Organy, którym powierzono zadania związane z wykonywaniem budżetu, na bieżąco monitorują realizację projektów. Ponadto Komisja uważnie śledzi realizację programów na podstawie przeprowadzanych dwa razy w roku przeglądów dokumentacji i kontroli na miejscu. Aby dalej wspierać ten proces, wprowadzono system zarządzania wartością wypracowaną w celu obiektywnego pomiaru wyników projektu i postępów realizacji programu. 2.3Audyty i oceny Jak wspomniano, Komisja przeprowadziła ocenę śródokresową programów1 obejmującą konsultacje publiczne oraz ocenę wyników i skutków programów, efektywności wykorzystania zasobów i ich unijnej wartości dodanej. Ocena objęła, zgodnie z wymogami, zakres zmian szczegółowych procedur wykonawczych12, a w jej rezultacie Komisja wskazała na konieczność ich aktualizacji pozwalającej uwzględnić zdobyte doświadczenia. Komisja rozpoczęła też badanie skuteczności, efektywności i europejskiej wartości dodanej projektów energetycznych finansowanych w ramach programów w latach 2007–2013. Wyniki badania są oczekiwane w 2019 r. Ponadto Komisja zakończyła tematyczną kontrolę procedur udzielania zamówień publicznych podlegających organom, którym powierzono zadania związane z wykonywaniem budżetów programów. Jak wynika z dokumentacji 20 zamówień publicznych, organy te w pełni wspierały beneficjentów w dążeniu do oszczędności, efektywności, przejrzystości i rozliczalności wszystkich procesów, a także w przestrzeganiu podstawowych zasad dobrej praktyki udzielania zamówień. 3Wykonanie budżetu i współfinansowanie Na początku obecnych WRF zainteresowane trzy państwa członkowskie stworzyły szczegółowe plany likwidacji w celu spełnienia warunków wstępnych4, 5. W planach tych określono ogólne szacowane koszty, a także zakresy i harmonogramy programów. Programy mają być zakończone w 2025 r. na Słowacji, w 2030 r. w Bułgarii i w 2038 r. na Litwie. Czas trwania programów zależy od kilku czynników i warunków brzegowych, na przykład złożoności technicznej, wielkości obiektów oraz stopnia przygotowania gospodarki odpadami na początku danego programu. Komisja oceniła plany i stwierdziła, że są one kompletne, adekwatne i kompleksowe, a szacowane koszty całkowite są na ogół odpowiednie – co potwierdzają wyniki niezależnego przeglądu. Przyznane obecnie fundusze zapewniają skuteczną i efektywną realizację celów określonych w WRF na lata 2014–2020.

Jak przedstawiono w ocenie śródokresowej, całkowity koszt programów (szacowany na czas ich zakończenia) utrzymywał się od 2014 r. na stałym poziomie na Litwie i Słowacji, natomiast został skorygowany w górę (+23 %) w Bułgarii na podstawie okresowej weryfikacji planu likwidacji. W związku z tym Bułgaria zwiększyła udziały krajowe. Na podstawie szczegółowych planów likwidacji Komisja wskazała potrzeby do uwzględnienia w następnych WRF (na lata 2021–2027) i zaproponowała udzielenie dodatkowego unijnego wsparcia 3, 3 służącego ukończeniu likwidacji (w Bułgarii i na Słowacji) oraz osiągnięciu postępów w likwidacji (na Litwie) poprzez uwzględnienie tych potrzeb w następnym okresie finansowania oraz dalsze uczestniczenie w zaspokajaniu ogólnych potrzeb programów. Od 2014 r. Komisja przyjęła pięć rocznych programów prac i stosownych decyzji w sprawie finansowania, przydzielając budżet na podstawie umów o delegowaniu zadań zawartych z Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju (EBOR) (205,1 mln EUR na program Kozłoduj, 9,0 mln EUR na program Ignalina, 30,3 mln EUR na program Bohunice), z Centralną Agencją Zarządzającą Projektem (CPMA) na Litwie (306,6 mln EUR) oraz ze Słowacką Agencją ds. Energii i Innowacji (SIEA) (127,5 mln EUR). Komisja dokonywała płatności na podstawie prognoz zapotrzebowania w ramach umów i postępów w realizacji projektów. W podstawie prawnej wsparcia finansowego UE poziom udziałów krajowych nie jest obecnie szczegółowo określony. W 2017 r. rząd litewski ogłosił polityczne zobowiązanie do utrzymania minimalnego poziomu udziałów krajowych na poziomie 14 % przez cały czas trwania programu. W obecnych ramach finansowych podniesiono poziomy udziału krajowego do kwot przedstawionych w tabelach 1 i 2; przedstawiono w nich wypłaty i ustalone fundusze zgromadzone od rozpoczęcia programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych. W swoich wnioskach dotyczących rozporządzeń Rady w sprawie utrzymania wsparcia na działania likwidacyjne w Bułgarii, na Litwie i na Słowacji w następnych WRF na lata 2021–2027 Komisja wprowadziła minimalne oczekiwane poziomy wkładu krajowego. Tabela 1 – Wypłaty (płatności na rzecz beneficjentów końcowych), 30.6.2018 (w mln EUR) Państwo członkowskie UE* Kozłoduj 275 (41 %) 394 (59 %) Bohunice 192 (42 %) 263 (58 %) Ignalina 162 (14 %) 961 (86 %) * W tym udziały innych darczyńców.

Źródło: Sprawozdania monitorujące, EBOR, CPMA. Tabela 2 – Ustalone fundusze (wypłaty plus przydzielone środki), 30.6.2018 (w mln EUR) Państwo członkowskie UE* Kozłoduj 458 800 Bohunice 476 671 Ignalina 478 1568 * W tym udziały innych darczyńców.

Źródło: Sprawozdania monitorujące, roczne programy prac, EBOR, CPMA. 4Postępy i wyniki Komisja mierzy postępy i wyniki programów w stosunku do celów określonych w odpowiednich rozporządzeniach Rady45. Ponadto do 2018 r. były one monitorowane pod kątem szczegółowych celów i harmonogramów przewidzianych w procedurach wykonawczych12 oraz w ramach systemu zarządzania wartością wypracowaną. Jak dotąd postępy w osiąganiu celów są na ogół zadowalające, choć od 2014 r. narastają opóźnienia w ogólnej realizacji programów, na co wskazuje porównanie wartości wypracowanej z poziomem odniesienia (zob. ilustracje 2, 4 i 6). W chwili obecnej nie ma to jednak wpływu na ścieżkę krytyczną programów, a terminy końcowe są utrzymane we wszystkich trzech państwach członkowskich. Po zakończeniu oceny śródokresowej dokonano przeglądu ram czasowych działań w celu ponownego skalibrowania monitorowania postępów i wyników przy użyciu systemu zarządzania wartością wypracowaną (zob. ilustracje 2, 4 i 6). 4.1Bułgaria – program Kozłoduj Bloki 1–4 elektrowni jądrowej Kozłoduj są reaktorami typu VVER 440/230: bloki 1 i 2 zostały zamknięte w 2002 r., a bloki 3 i 4 – w 2006 r. Od 2013 r. likwidacja jest prowadzona pod kontrolą bułgarskiego Państwowego Przedsiębiorstwa ds. Odpadów Promieniotwórczych (State Enterprise for Radioactive Waste, SERAW), tj. specjalnej organizacji ds. likwidacji, której zadaniem jest bezpieczne gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi na terytorium Republiki Bułgarii. Działając pod nadzorem Ministerstwa Energii, SERAW jest posiadaczem zezwolenia/operatorem odpowiedzialnym za likwidację bloków 1–4 elektrowni jądrowej Kozłoduj i posiadaczem zezwolenia/operatorem krajowego obiektu trwałego składowania. W ramach programu Kozłoduj dokonano znacznych postępów w zakresie demontażu urządzeń w turbinowni i na obszarze kontrolowanym. W 2018 r. uruchomiono ważne elementy infrastruktury gospodarowania odpadami, mające kluczowe znacznie dla dalszego prowadzenia procesu likwidacji: warsztat przeznaczony do redukcji wielkości i odkażania demontowanych urządzeń (od marca 2018 r.) oraz instalacja wysokowydajnej redukcji dużych ilości odpadów promieniotwórczych (instalacja topienia plazmowego), której pierwszy cykl działania rozpoczął się w listopadzie 2018 r. (zob. ilustracja 1). Równolegle prowadzone są prace budowlane w krajowym obiekcie trwałego składowania, tj. miejscu powierzchniowego składowania odpadów nisko- i średnioaktywnych, w którym odbierane będą duże ilości materiałów z likwidacji. Jak wskazano w sprawozdaniu z oceny śródokresowej, władze bułgarskie stwierdziły na podstawie okresowej weryfikacji planu likwidacji, że całkowity koszt programu Kozłoduj (szacowany na czas jego zakończenia) należy skorygować w górę (o +23 %), i Bułgaria odpowiednio zwiększyła swoje wkłady krajowe. Potwierdzono datę zakończenia programu (w roku 2030).

Stosunek wartości wypracowanej do poziomu odniesienia pokazuje ilość pracy wykonanej w porównaniu z założonym planem. Znajduje to również odzwierciedlenie we wskaźniku realizacji harmonogramu (SPI). Wskaźnik poniesionych kosztów (CPI) pokazuje, że koszty wykonanych prac były zgodne z planem. Linia przerywana jest poziomem odniesienia zaktualizowanym w wyniku oceny śródokresowej – będzie ona wykorzystana do obserwacji i monitorowania w przyszłości. Naniesione wartości obejmują nieprzewidziane wydatki. Szacowany koszt całkowity (uwzględniający nieprzewidziane wydatki), który w 2014 r. wynosił 1 107 mln EUR, w 2018 r. jest równy 1 358 mln EUR. 4.2Słowacja – program Bohunice W skład elektrowni jądrowej Bohunice V1 wchodzą dwa reaktory VVER 440/230: bloki 1 i 2 trwale zamknięto odpowiednio w 2006 r. i 2008 r. Jadrová a vyraďovacia spoločnosť (JAVYS) to specjalna słowacka organizacja ds. likwidacji, której misja polega na bezpiecznej likwidacji obiektów jądrowych, gospodarowaniu wypalonym paliwem jądrowym i gospodarowaniu odpadami promieniotwórczymi na terytorium Republiki Słowackiej. Działa ona pod kontrolą Ministerstwa Gospodarki. JAVYS jest posiadaczem zezwolenia/operatorem odpowiedzialnym za likwidację elektrowni jądrowej Bohunice V1, gospodarowanie wypalonym paliwem jądrowym i obiekty trwałego składowania. W 2018 r. poczyniono znaczne postępy w realizacji programu Bohunice. W 2018 r. ukończono prace odkażeniowe i demontażowe w turbinowni i budynkach pomocniczych oraz wyburzono cztery chłodnie kominowe elektrowni jądrowej V1 (zob. ilustracja 3). Pierwszy cel szczegółowy określony w art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (i) odpowiedniego rozporządzenia4 został zatem osiągnięty w sposób skuteczny i wydajny. Ponadto przeprowadzono również ważne prace odkażeniowe i demontażowe w budynku reaktora: w 2018 r. zakończono odkażanie zbiorników zużytego paliwa i innych zbiorników na obszarze kontrolowanym oraz rozpoczęto demontaż dużych podzespołów systemów chłodzenia reaktora. Infrastruktura gospodarowania odpadami odpowiada obecnym potrzebom w zakresie demontażu i odkażania, a w celu sprostania zapotrzebowaniu w przyszłości tworzone są dodatkowe obiekty. Obecnie zwiększa się zdolność trwałego składowania odpadów niskoaktywnych (>90 % całkowitej ilości odpadów promieniotwórczych) w istniejącym repozytorium w miejscowości Mochovce; zakończenie prac zaplanowano na początek 2019 r. Ponadto ukończono nowy obiekt tymczasowego składowania odpadów średnioaktywnych, których nie można trwale składować w miejscowości Mochovce. Ukończono ponad 56 spośród 73 projektów. Realizacja programu Bohunice jest najbardziej zaawansowana i prawdopodobnie program ten jako pierwszy doprowadzi do całkowitej likwidacji reaktorów typu VVER. W sprawozdaniu z oceny śródokresowej stwierdzono na podstawie zrewidowanego planu likwidacji, że całkowity koszt programu likwidacji (szacowany na czas jego zakończenia) nieco spada, natomiast data jego zakończenia niezmiennie przypada na koniec roku 2025. Te dane szacunkowe są poparte nowoczesnym planem dotyczącym zagrożeń i zdarzeń awaryjnych, zapewniającym wysoki poziom pewności poczynionych szacunków. 4.3Litwa – program Ignalina W skład elektrowni jądrowej Ignalina wchodzą dwa reaktory RBMK 1500: bloki 1 i 2 zostały zamknięte odpowiednio w 2004 r. i 2009 r. Litewskie Przedsiębiorstwo Państwowe Elektrownia Jądrowa Ignalina (INPP) jest posiadaczem zezwolenia/operatorem odpowiedzialnym za likwidowane obiekty i obiekty trwałego składowania. Działa ono pod kontrolą Ministerstwa Energii. W ubiegłym roku przedsiębiorstwo INPP dodatkowo dostosowało swoją strukturę, tak aby stać się skuteczną organizacją ds. likwidacji z większymi zdolnościami w zakresie zarządzania projektami. Program Ignalina jest bezprecedensowym wyzwaniem, ponieważ dotyczy reaktora typu czarnobylskiego zawierającego duży rdzeń grafitowy. Całkowity koszt programu (szacowany na czas jego zakończenia) pozostaje od 2014 r. na niezmiennym poziomie, podobnie jak data jego zakończenia przypadająca na koniec 2038 r. We wrześniu 2016 r. rozpoczęto usuwanie kaset wypalonego paliwa jądrowego z obu budynków reaktorów (bloków 1 i 2). W lutym 2018 r., tj. 9 miesięcy wcześniej niż planowano, usunięto w całości paliwo z drugiego reaktora. Z obu reaktorów usunięto paliwo i systematycznie postępują operacje przenoszenia wypalonego paliwa z basenu reaktora do nowego obiektu jego tymczasowego składowania. Na dzień 31 grudnia 2018 r. ponad 50 % kaset wypalonego paliwa zostało bezpiecznie załadowanych do pojemników osłonowych i przeniesionych do obiektu składowania. Zgodnie z harmonogramem wszystkie kasety wypalonego paliwa jądrowego zostaną usunięte w lipcu 2022 r. (zob. ilustracja 5).