Jeżeli chodzi o Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, przeprowadzono także szereg interwencji w obszarze kształcenia (blisko 27 000 inwestycji w infrastrukturę) i włączenia społecznego (ponad 3 500 projektów), przyczyniając się w ten sposób do osiągnięcia powiązanych głównych celów strategii „Europa 2020”. Główne osiągnięcia wskazane w ocenie ex post Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności obejmują: usprawnienie elementów infrastruktury społecznej oraz modernizację sprzętu i zwiększenie skuteczności usług, takich jak usługi ratunkowe lub usługi opiekuńcze (np. na Węgrzech); usprawnienie systemu kształcenia w niektórych państwach członkowskich, w których na infrastrukturę edukacyjną przeznaczono znaczący budżet (np. w Portugalii); usprawnienie systemu opieki zdrowotnej w celu poprawy efektów zdrowotnych (na Węgrzech i w Republice Czeskiej); poprawę usług w zakresie uczenia się przez całe życie w połączeniu z usługami w zakresie rynku pracy w celu lepszego dostosowania siły roboczej w docelowych obszarach do rynku pracy i potrzeb biznesowych (np. w Hiszpanii, Polsce, Republice Czeskiej lub na Litwie). W ramach niektórych programów wykorzystano inwestycje w infrastrukturę społeczną w celu poprawy bezpieczeństwa obszarów miejskich lub rozszerzenia i wspierania kształcenia związanego z dziedzictwem kulturowym. Inną infrastrukturę społeczną wykorzystano w połączeniu z różnymi działaniami na rzecz rozwoju miast mającymi na celu wspieranie ośrodków kulturalnych, sportowych lub szkoleniowych oraz utworzenie ośrodków wsparcia dla różnych grup defaworyzowanych94.

Ocena ex post Europejskiego Funduszu Społecznego wykazała, że Europejski Fundusz Społeczny na lata 2007–2013 zapewnił wartość dodaną poprzez rozszerzenie zakresu istniejących interwencji krajowych. Korzystając z interwencji w ramach tego funduszu, państwa członkowskie mogły oferować bardziej dostosowane i intensywne usługi na rzecz określonych grup docelowych, takich jak osoby niepełnosprawne, osoby młode zagrożone wczesnym zakończeniem nauki lub osoby bezrobotne o niskich kwalifikacjach. W przeciwnym razie osoby te nie miałyby dostępu do takich usług lub miałyby dostęp tylko do podstawowych usług. W ramach działań następczych niektóre z pomyślnych interwencji prowadzonych w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego zostały uwzględnione w głównym nurcie polityki krajowej, np. w Belgii, we Francji, we Włoszech i w Szwecji.

Ogólnie rzecz biorąc, poziom osiągnięcia celów było różny w zależności od rzetelności wyznaczonych celów, charakteru działań i charakterystyki grup docelowych oraz charakteru wyznaczonych celów. Z powodu kryzysu zapotrzebowanie na wsparcie dla niektórych rodzajów działalności było wyższe niż oczekiwano, a integracja najbardziej defaworyzowanych grup na rynku pracy była jeszcze bardziej utrudniona, co w niektórych przypadkach prowadziło do osiągnięcia słabszych wyników.

Jeżeli chodzi o wyniki w kontekście realizacji wyznaczonych celów, ocena zakresu ich realizacji wskazuje, że wyniki są dobre: do końca 2014 r. cele zostały zrealizowane na zadowalającym poziomie w przypadku około 64 % odpowiednich wskaźników. Do 2015 r. 55 % z 1 992 wskaźników rezultatu, w odniesieniu do których ustalono i monitorowano cele, osiągnęło lub przekroczyło wyznaczone cele, podczas gdy w przypadku kolejnych 8 % wskaźników cele zostały zrealizowane w 90–100 %.

 zapewniono wsparcie co najmniej 276 000 podmiotom i zgłoszono co najmniej 109 000 produktów (tj. internetowe usługi administracyjne);

Do końca 2014 r. co najmniej 9,4 mln uczestników znalazło pracę przy wsparciu z Europejskiego Funduszu Społecznego, 8,7 mln zdobyło kwalifikacje lub certyfikat, a 13,7 mln uczestników zgłosiło inne pozytywne wyniki takie jak podniesienie poziomów umiejętności.

W ocenie ex post Europejskiego Funduszu Społecznego potwierdzono, że fundusz ten odegrał istotną rolę w podejmowaniu najważniejszych wyzwań politycznych w związku z realizacją głównych celów strategii „Europa 2020” oraz przyczynił się do opracowania wytycznych UE dotyczących polityki rynku pracy, polityki społecznej i kształcenia, a także do rozwoju zdolności instytucjonalnych w zakresie realizacji polityki i reform. Europejski Fundusz Społeczny na lata 2007–2013 był także ważnym instrumentem przyczyniającym się do stosowania społecznej otwartej metody koordynacji oraz realizacji strategii „Europa 2020” na rzecz kształcenia i szkolenia. Podczas oceny potwierdzono także, że konkretne wyzwania określone w zaleceniach dla poszczególnych krajów zostały dobrze odzwierciedlone w programach operacyjnych współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

mieć na uwadze, że kontekst społeczno-gospodarczy, na podstawie którego opracowano programy operacyjne realizowane w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego (w latach 2005–2007), różnił się bardzo od okoliczności ich wdrażania, które były zdominowane przez kryzys gospodarczy i finansowy. Interwencje prowadzone w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego w latach 2007–2013 były jednak na ogół skuteczne pod względem docierania do właściwych grup docelowych, integracji osób na rynku pracy oraz podnoszenia ich umiejętności, jak również wywoływania zmian systemowych. Europejski Fundusz Społeczny przyczynił się przede wszystkim do wspierania najbardziej narażonych grup w społeczeństwie, które były szczególnie dotknięte kryzysem, i umożliwił państwom członkowskim zaangażowanie się w działania dotyczące polityki antycyklicznej. Europejski Fundusz Społeczny odegrał bardziej istotną rolę w regionach słabiej rozwiniętych, przyczyniając się do zwiększenia spójności regionalnej i społecznej UE. Najważniejszy wkład Europejskiego Funduszu Społecznego odnotowano w obszarze aktywnej polityki rynku pracy, chociaż był bardziej ograniczony w porównaniu z wydatkami krajowymi w innych dziedzinach, takich jak kształcenie i włączenie społeczne.

Inwestycje w transport zawsze stanowiły główny element wsparcia zarówno w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, jak i Funduszu Spójności. Tendencję tę podtrzymano także w latach 2007–2013, w dużej mierze ze względu na przystąpienie do UE 10 państw członkowskich z Europy Środkowej i Wschodniej (wraz z Cyprem i Maltą) w latach 2004 i 2007 oraz potrzebę usprawnienia ich infrastruktury transportowej. Dzięki środkom z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności usunięto wąskie gardła w transporcie, skrócono czas podróży oraz objęto wsparciem miejskie tramwaje i metro. Działania te, które są niezbędne do rozwoju gospodarczego i często przyczyniają się do poprawy jakości środowiska, obejmują budowę blisko 5 800 km dróg, głównie autostrad (z czego 2 700 km w ramach TEN-T). Obejmują również budowę lub modernizację w celu spełnienia niezbędnych norm trasy kolejowej TEN-T o długości 2 600 km93. W latach 2007–2013 wspierano szereg projektów dotyczących transportu publicznego, które doprowadziły do zmniejszenia zatorów komunikacyjnych w miastach i poprawy środowiska miejskiego oraz do skrócenia czasu podróży. Podczas konsultacji społecznych przeprowadzonych w ramach oceny ex post Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności państwa członkowskie podkreśliły szczególną rolę, jaką finansowanie w ramach polityki spójności odegrało we wspieraniu dużych, złożonych projektów, co było szczególnie widoczne w sektorze kolejowym. Ich zdaniem realizacja takich projektów byłaby niemożliwe bez wsparcia finansowego w ramach polityki spójności. Jeżeli chodzi o opracowywanie środków na rzecz zrównoważonego transportu, zainteresowane strony postrzegały politykę spójności jako kluczowy czynnik zachęcający.

W ramach oceny ex post Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności dokonano przeglądu 27 programów operacyjnych i stwierdzono, że dzięki wszystkim działaniom na rzecz zwiększenia efektywności energetycznej do końca 2013 r. zużycie energii zostało zmniejszone łącznie o 2 904 GWh rocznie (co wystarcza na roczne oświetlenie miasta Stuttgart), z czego ograniczenie zużycia energii o 1 438 GWh jest wynikiem działań mających na celu poprawę efektywności energetycznej w budynkach mieszkalnych i publicznych. Podając konkretny przykład, w wyniku działań na rzecz zwiększenia efektywności energetycznej prowadzonych na Litwie w 864 budynkach publicznych zmniejszono zużycie energii o 236 GWh rocznie do końca 2014 r., co oznacza spadek o prawie 3 % całkowitego rocznego zużycia energii w tym państwie92. Szacuje się, że zmniejszenie zużycia energii w budynkach ograniczyło całkowite roczne zużycie energii w danych państwach i regionach o około 0,2 %; ograniczenie to jest niewielkie, ale znaczące, biorąc pod uwagę stosunkowo małą ilość zaangażowanych środków finansowych. Skala tych osiągnięć jest jeszcze większa, jeśli uwzględni się fakt, że do końca 2013 r. rozdysponowano jedynie około 55 % łącznych dostępnych środków finansowych przeznaczonych na poprawę efektywności energetycznej.

Ponad 9 mln osób uzyskało dostęp do nowego lub ulepszonego systemu zaopatrzenia w czystą wodę pitną, a 11 mln osób – do nowych lub zmodernizowanych oczyszczalni ścieków.

Podobnie w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego / Funduszu Spójności w znacznym stopniu przyczyniono się do poprawy uzdatnia wody i oczyszczania ścieków głównie w regionach objętych celem „Konwergencja” oraz do zwiększenia dostaw czystej wody pitnej.

W okresie 2007–2013 polityka spójności także znacząco przyczyniła się do ochrony środowiska. Przystąpienie 12 państw do UE w latach 2004 i 2007 dodatkowo zwiększyło potrzebę inwestowania, a znaczną część kwot przyznanych tym państwom w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności przeznaczono na wsparcie tych inwestycji. Przede wszystkim dzięki Europejskiemu Funduszowi Rozwoju Regionalnego / Funduszowi Spójności w szczególności w państwach objętych celem „Konwergencja” odnotowano znaczną zmianę w gospodarce odpadami polegającą na ograniczaniu ilości składowanych odpadów dzięki poddaniu ich recyklingowi. Zamknięto znaczną liczbę składowisk, które nie spełniały norm UE. W Republice Czeskiej, na Węgrzech, na Litwie, w Polsce, w Słowenii oraz w Chorwacji odsetek odpadów poddawanych recyklingowi wzrósł o ponad 10 punktów procentowych. Zmiana ta była w dużym stopniu współfinansowana ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności91. Mówiąc bardziej konkretnie, w Polsce udział odpadów komunalnych odprowadzanych na składowiska zmniejszył się z 90 % do 53 %, udział odpadów poddawanych recyklingowi wzrósł z 6 % do 16 %, zaś udział kompostowania wzrósł z 6 % do 13 %. W Bułgarii odsetek składowanych odpadów zmniejszył się z 80 % do 70 % w latach 2007–2013.

Jeżeli chodzi o Europejski Fundusz Społeczny, pomimo trudności w ustaleniu statystycznie istotnej korelacji między zmianami dotyczącymi wskaźnika zatrudnienia, wskaźników kształcenia a udziałem inwestycji w ramach tego funduszu w ocenie ex post potwierdzono, że Europejski Fundusz Społeczny przyczynił się do zwiększania skuteczności państw członkowskich w realizowaniu celów strategii „Europa 2020” na rzecz inteligentnego wzrostu. W omawianym okresie znaczną poprawę odnotowano w dziedzinie kształcenia na poziomie państw UE-28: w 2014 r. odsetek osób wcześnie kończących naukę spadł o 3 punkty procentowe w porównaniu z 2008 r.; w tym samym okresie odsetek osób z wyższym wykształceniem wzrósł o 7 punktów procentowych, zmalały natomiast różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn odzwierciedlone w głównych wskaźnikach dotyczących kształcenia i szkolenia. Ponadto nieznacznie wzrosły wydatki na badania i rozwój (o 0,2 punktu procentowego).

Znacząco wzrosło wykorzystanie instrumentów finansowych: z 1 mld EUR w latach 2000–2006 do 11,5 mld EUR z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego przyznanych w latach 2007–2013. Ze względu na opóźnienia w tworzeniu funduszy i ustanawianiu systemów monitorowania trudno było przedstawić ilościowo osiągnięcia instrumentów finansowych lub ocenić ich skuteczność w porównaniu z dotacjami. W ramach oceny ex post Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności stwierdzono jednak, że instrumenty finansowe odgrywały kluczową rolę w finansowaniu małych i średnich przedsiębiorstw w okresie zapaści kredytowej podczas kryzysu gospodarczego, co z pewnością pozwoliło wielu przedsiębiorstwom kontynuować działalność. Wprowadzona w odpowiedzi na kryzys gospodarczy zmiana przepisów dopuszczająca finansowanie kapitału obrotowego przez instrumenty finansowe zapewniła im wyraźną przewagę nad dotacjami. W szczególności na Litwie instytucja zarządzająca oszacowała, że około 60 % kredytów przeznaczono na wsparcie kapitału obrotowego, umożliwiając utrzymanie płynności finansowej przedsiębiorstw w czasie kryzysu. Instrumenty finansowe pomogły również w utrzymaniu inwestycji w nowe technologie i ogólnie w usprawnieniu procesów produkcyjnych. W ramach oceny ex post stwierdzono, że instrumenty finansowe mogą stać się wydajniejszym środkiem finansowania inwestycji w wielu obszarach polityki, jednak w okresie 2007–2013 odnośne przepisy prawne nie były wystarczająco szczegółowe. Sytuacja ta w połączeniu z brakiem doświadczenia wielu organów wykonawczych doprowadziły do opóźnień w realizacji. Kolejnym wyzwaniem jest rozpowszechnienie stosowania instrumentów finansowych, tak aby ich wykorzystanie nie ograniczało się do wspierania przedsiębiorstw, na które w latach 2007–2013 przeznaczono ponad 90 % finansowania w ramach instrumentów finansowych.

Szacowaną kwotę 6,1 mld EUR z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego przeznaczono na wsparcie dla dużych przedsiębiorstw, co odpowiada około 20 % całkowitego bezpośredniego wsparcia dla przedsiębiorstw w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Wsparcie uzyskało blisko 6 000 projektów, przy czym średnia wartość projektu wynosiła 1 mln EUR. Ogółem wsparciem objęto około 3 700 pojedynczych dużych przedsiębiorstw, co pozwoliło na wprowadzenie nowych technologii i zwiększenie wydajności w regionie, w którym prowadzą działalność, oraz spowodowało efekty zewnętrzne w odniesieniu do małych i średnich przedsiębiorstw, zasobów ludzkich i infrastruktury społecznej.

W ramach niektórych programów wsparcie pochodzące z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego wykorzystywano do testowania eksperymentalnych i innowacyjnych środków z zakresu polityki, odchodząc od powielania tradycyjnych programów krajowych. Programy, w ramach których skoncentrowano się na badaniach naukowych i innowacjach, były realizowane na przykład w Danii, Szwecji i Finlandii; w tym kontekście należy również wymienić eksperyment związany z „żywymi laboratoriami” w Apulii (Włochy) lub program „Inno-voucher” na Litwie. W ocenie stwierdzono, że takie eksperymentalne podejście polegające na wykorzystywaniu środków pochodzących z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego do testowania różnych rozwiązań zamiast powielania programów krajowych mogłoby być szerzej stosowane w przyszłości, ponieważ zapewnia ono możliwość wykorzystywania Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego do generowania innego rodzaju wartości dodanej dla UE przewyższającej stosunkowo niewielkie kwoty finansowania przyznawane na realizację projektów, przynajmniej w lepiej rozwiniętych regionach (konkurencyjność).

Dzięki otrzymanemu wsparciu małe i średnie przedsiębiorstwa uzyskały przede wszystkim możliwość stawienia czoła skutkom kryzysu, ponieważ zapewniono im możliwość zaciągnięcia kredytu w sytuacji, w której straciły one dostęp do innych źródeł finansowania. Wsparcie to zapewniło małym i średnim przedsiębiorstwom możliwość zrealizowania inwestycji mających na celu modernizację lub rozbudowę zakładu i elementów jego wyposażenia. Ponadto w kontekście działań podejmowanych w ramach polityki spójności w reakcji na kryzys gospodarczy zmieniono zasady kwalifikowalności, aby zapewnić możliwość finansowania kapitału obrotowego – dzięki temu przedsiębiorstwa mogły nadal prowadzić działalność i utrzymać miejsca pracy. Jednocześnie w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego udzielano również wsparcia na rzecz innowacji i przyjmowania bardziej zaawansowanych technicznie metod produkcji, a także na rzecz opracowywania nowych produktów. Środki udostępniane w ramach tego funduszu doprowadziły również do widocznych zmian w sposobie zachowania przedsiębiorców przejawiających się np. większą skłonnością właścicieli małych i średnich przedsiębiorstw i osób zarządzających tymi podmiotami do podejmowania ryzyka i korzystania z innowacyjnych rozwiązań.

Wsparcie na rzecz małych i średnich przedsiębiorstw udzielane przy wykorzystaniu środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności w omawianym okresie koncentrowało się na obszarze badań naukowych i innowacji. Około 400 000 małych i średnich przedsiębiorstw z całej UE otrzymało bezpośrednie wsparcie; ponadto około 130 000 nowych przedsiębiorstw otrzymało pomoc przy rozpoczynaniu prowadzenia działalności. Choć liczba ta odpowiada zaledwie 2 % wszystkich przedsiębiorstw w UE, udzielane wsparcie koncentrowało się na przedsiębiorstwach o znaczeniu strategicznym – np. w sektorze wytwórczym bezpośrednie wsparcie finansowe otrzymało około 15 % małych przedsiębiorstw oraz ponad jedna trzecia średnich przedsiębiorstw. Dane z monitorowania wskazują również, że wsparcie to przełożyło się bezpośrednio na stworzenie ponad 1,2 mln miejsc pracy – ujmując te dane w odpowiedniej perspektywie, oznacza to, że w latach 2007–2013 w gospodarce UE powstały łącznie 3 mln miejsc pracy netto.

Wyniki oceny ex post dotyczącej Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności wykazały, że zainwestowanie jednego euro pochodzącego z funduszy polityki spójności w latach 2007–2013 doprowadzi do wygenerowania około 2,74 EUR dodatkowego PKB do 2023 r., przy czym łączna szacunkowa kwota zwrotu z inwestycji wyniesie niemal 1 bln EUR w postaci dodatkowego PKB do 2023 r. Skala opisanego wpływu na PKB jest zbliżona do kwoty całych budżetów UE na lata 2007–2013 (975,8 mld EUR) i na lata 2014–2020 (908,4 mld EUR).

Każdy region i każde państwo w UE czerpie korzyści z polityki spójności – dotyczy to również płatników netto. W wynikach oceny ex post dotyczącej Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności oszacowano, że wykorzystanie funduszy polityki spójności i przeprowadzenie inwestycji w dziedzinie rozwoju obszarów wiejskich w państwach UE-12 przyczyniło się do tego, że w 2015 r. wzrost PKB był o 4 % wyższy niż wzrost, jaki można byłoby osiągnąć przy braku tych funduszy i inwestycji, przy czym na Węgrzech wspomniany wzrost PKB był wyższy o ponad 5 %. Wpływ ten utrzymuje się (a w niektórych przypadkach wręcz nasila) w dłuższym terminie. Na przykład na podstawie szacunków dotyczących Polski przewiduje się, że do 2023 r. PKB będzie wyższe o niemal 6 % w porównaniu z poziomem, jaki można byłoby osiągnąć przy braku inwestycji w ramach polityki spójności w latach 2007–2013. W regionach lepiej rozwiniętych państw członkowskich wspomniany wpływ jest słabszy, ale nadal należy uznać go za korzystny, nawet po uwzględnieniu tego, że przedmiotowe państwa członkowskie są płatnikami netto przekazującymi środki na realizację tej polityki.

W 2016 r. Komisja zakończyła oceny ex post dotyczące programów realizowanych przy wykorzystaniu środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności88 oraz Europejskiego Funduszu Społecznego89 na lata 2007–2013. W ramach tych dwóch ocen zbadano stopień realizacji celów polityki spójności osiągnięty dzięki interwencjom przeprowadzonym we wszystkich 28 państwach członkowskich oraz wkład tych interwencji w realizację priorytetów politycznych UE. W poniższych sekcjach przedstawiono wyniki tych ocen oraz ostateczne rezultaty opracowane na podstawie danych z monitorowania zgłoszonych przez państwa członkowskie do końca marca 2017 r. w ich deklaracjach zamknięcia90.

 budżety przeznaczone na pomoc techniczną nie zostały w pełni wykorzystane – średnia wartość wskaźnika ich realizacji dla całej UE wynosiła 67,9 %. Może to wynikać z faktu, że działania mające na celu wprowadzenie zmian na poziomie systemowym były realizowane w wolniejszym tempie, że zakończenie procesu ich wdrażania zaplanowano na koniec okresu lub że okazały się one trudniejsze do wdrożenia z uwagi na swój złożony charakter.

 wskaźniki realizacji w obszarze włączenia społecznego, dostępu do zatrudnienia i kapitału ludzkiego (wynoszące od 83,7 % do 78,1 %) były znacznie wyższe niż wskaźniki w obszarze wzmacniania potencjału instytucjonalnego (69 %) i promowania partnerstw (64,2 %). Może to wynikać z faktu, że termin realizacji wielu projektów w tych ostatnich obszarach był dłuższy i obejmował cały okres programowania; jak również

We wszystkich państwach, w których zaobserwowano opóźnienia w realizacji programów, kwoty płatności zwiększyły się w kolejnych latach – w przypadku większości państw oznaczało to (biorąc pod uwagę opóźnienia w płatnościach i fakt, że podlegają one ograniczeniu do 95 % do chwili zamknięcia), że osiągnęły one swoje cele w zakresie realizacji finansowej do końca 2016 r. Pewne opóźnienia odnotowuje się w dalszym ciągu wyłącznie w przypadku Włoch, Republiki Czeskiej i Rumunii.

Wartość wskaźnika realizacji różniła się istotnie w poszczególnych państwach. W Rumunii do końca 2013 r. rozdysponowano zaledwie 37 % środków finansowych przeznaczonych do wykorzystania w tym okresie, w Słowenii wskaźnik ten wyniósł zaledwie 40 %, natomiast we Włoszech, na Słowacji, w Bułgarii, w Republice Czeskiej i na Malcie wskaźnik ten był poniżej 50 % (zob. wykres poniżej).

Tempo realizacji programów finansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności było początkowo powolne81 i w przypadku większości państw przyspieszyło w okolicy 2012 r. (zob. kolejny wykres). Do końca marca 2016 r. państwom członkowskim wypłacono jednak nieco ponad 90 % środków finansowych82 udostępnionych w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności na lata 2007–2013, przy czym państwom UE-1283 wypłacono nieznacznie większą część środków (92 %) niż państwom UE-1584 (89 %). Zarówno w odniesieniu do Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, jak i w odniesieniu do Funduszu Spójności zaobserwowano podobny profil czasowy, choć tempo realizacji programów finansowanych ze środków tego ostatniego funduszu było wolniejsze (co było do przewidzenia, biorąc pod uwagę fakt, że realizacja dużych projektów infrastrukturalnych zajmuje zazwyczaj więcej czasu) i zrównało się z tempem realizacji programów finansowanych ze środków EFRR dopiero w późniejszych latach tego okresu.

Choć przedstawione powyżej informacje opierają się na niepełnych danych, uznano, że odzwierciedlają one pewną tendencję i warto jest je przytoczyć. Dane te zostaną uzupełnione w późniejszym terminie. Informacje zgromadzone w ramach cyklu sprawozdawczego związanego z programem w 2017 r., uwzględniając informacje zawarte w sprawozdaniach z realizacji programu, które państwa członkowskie są zobowiązane przekazać Komisji do końca czerwca 2017 r., oraz informacje zawarte w krajowych sprawozdaniach z postępu prac, które państwa członkowskie są zobowiązane przekazać Komisji do końca sierpnia 2017 r., zapewnią możliwość uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji w zakresie wdrażania programów, postępów w realizacji inwestycji oraz postępów w osiąganiu celów polityki, a także przyczynią się do poprawy jakości procesu sprawozdawczego. Do końca 2017 r. Komisja zestawi informacje zawarte we wspomnianych sprawozdaniach państw członkowskich w ramach sprawozdania strategicznego79.

Ogółem na działania służące wzmacnianiu potencjału instytucjonalnego i skuteczności administracji publicznej przeznaczono około 6 mld EUR pochodzących głównie z Europejskiego Funduszu Społecznego, przy czym planuje się również wykorzystanie środków pochodzących z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Do końca 2015 r. na realizację projektów przeznaczono ponad 11 % łącznego budżetu. Całkowita wartość operacji wybranych do końca 2015 r. wynosiła 680 mln EUR. Projekty są projektami INTERREG realizowanymi w Bułgarii, Estonii, Francji, Chorwacji, Włoszech i Polsce. Ze wsparcia udzielanego w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego skorzystało 97 000 pracowników administracji publicznej, a państwa członkowskie zgłosiły 31 projektów ukierunkowanych na administrację publiczną lub usługi publiczne na szczeblu krajowym, regionalnym lub lokalnym. W ramach planowanego wsparcia ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego programów INTERREG poczyniono istotne postępy w obszarze wyboru projektów do objęcia wsparciem – pod koniec 2015 r. wartość finansowa wybranych projektów wynosiła 900 mln EUR (7,4 % zaplanowanej wartości)78.

W latach 2015–2016 rozpoczęto wdrażanie programów operacyjnych w ramach Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym (FEAD) w terenie. Do końca 2016 r. Europejski Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym został uruchomiony w zdecydowanej większości państw członkowskich, zarówno jeżeli chodzi o udzielanie pomocy materialnej osobom najbardziej potrzebującym, jak i jeżeli chodzi o podejmowanie działań na rzecz włączenia społecznego tych osób. W czerwcu 2016 r. państwa członkowskie przekazały swoje roczne sprawozdania z realizacji za 2015 r., z których wynika, że proces realizacji programów przyspieszył w porównaniu ze stanem z 2014 r. Szacuje się, że do końca 2015 r. z żywności i pomocy materialnej udostępnianej w ramach Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym skorzystało łącznie 22,4 mln osób, przy czym 50 % odbiorców końcowych stanowiły kobiety, 30 % dzieci, 9 % osoby, które ukończyły 65. rok życia, 12 % migranci, osoby obcego pochodzenia i osoby należące do mniejszości (uwzględniając osoby należące do społeczności marginalizowanych, takich jak społeczności Romów), 4 % osoby niepełnosprawne, a 6 % osoby bezdomne. Do końca 2015 r. rozdysponowano łącznie 560 000 ton żywności.

W obszarze włączenia społecznego również można zaobserwować postępy, a dane dotyczące wczesnego wdrażania interwencji finansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego są obiecujące. Do końca 2015 r. spośród 631 000 osób objętych działaniami finansowanymi ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego 39,8 % pochodziło z gospodarstw domowych bez osób pracujących, a 32,1 % było migrantami, osobami obcego pochodzenia lub osobami należącymi do mniejszości – co świadczy o skoncentrowaniu działań na osobach najbardziej potrzebujących wsparcia. 55 000 uczestników znalazło już zatrudnienie76.

W październiku 2016 r. Komisja przyjęła komunikat i towarzyszący mu dokument roboczy służb Komisji, w którym zwróciła uwagę na główne osiągnięcia, jakie udało się uzyskać w ramach gwarancji dla młodzieży i Inicjatywy na rzecz zatrudnienia ludzi młodych od ich uruchomienia w 2013 r.74. Z komunikatu wynika, że choć w wielu państwach członkowskich bezrobocie młodzieży wciąż jest poważnym problemem, ogólna sytuacja osób młodych na rynku pracy w UE od 2013 r. jest lepsza niż oczekiwano. Jeżeli chodzi o realizację Inicjatywy na rzecz zatrudnienia ludzi młodych, w drugiej połowie 2015 r. – a w szczególności w 2016 r. – osiągnięto istotne postępy w tym zakresie. Do końca 2016 r. łączne koszty kwalifikowalne operacji przeprowadzanych w ramach Inicjatywy na rzecz zatrudnienia ludzi młodych wybranych do objęcia wsparciem wynosiły ponad 4,7 mld EUR, a beneficjenci zadeklarowali ponad 1,1 mld EUR. W ramach tej inicjatywy do końca 2016 r. Komisja otrzymała od państw członkowskich wnioski o płatność na kwotę około 839 mln EUR. Do końca listopada 2016 r. około 1,6 mln osób młodych zostało objętych działaniami podejmowanymi przy wykorzystaniu wsparcia zapewnianego w ramach Inicjatywy na rzecz zatrudnienia ludzi młodych. Zgodnie z danymi z listopada 2016 r. większym państwom członkowskim i głównym adresatom inicjatywy udało się zaangażować tysiące osób młodych – dotyczyło to Włoch (około 640 000 osób, z którymi nawiązano kontakt lub które zostały już objęte środkami), Francji (162 000 osób), Hiszpanii (277 000 osób) i Grecji (39 000 osób).

Jeżeli chodzi o inwestycje w sieci strategiczne, w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności zaplanowano istotne inwestycje w TEN-T oraz inne inwestycje w obszarze transportu: np. planowana łączna długość nowych linii kolejowych: 1 136 km (z czego 571 km w ramach TEN-T); planowana łączna długość przebudowanych lub zmodernizowanych linii kolejowych: 8 610 km (z czego 4 636 km w ramach TEN-T); planowana łączna długość nowo wybudowanych dróg: 3 414 km (z czego 2 022 km w ramach TEN-T); planowana łączna długość przebudowanych lub zmodernizowanych dróg: 9 742 km (z czego 798 km w ramach TEN-T)70. Według stanu na koniec 2015 r. ogólna wartość wybranych projektów wynosiła 4,1 mld EUR (6,2 % zaplanowanej kwoty)71. Podobnie jak miało to miejsce w przypadku infrastruktury środowiskowej, specyficzny cykl programowania charakterystyczny dla inwestycji w obszarze transportu tłumaczy stosunkowo niewielki fizyczny postęp w realizacji inwestycji, jaki odnotowano do tej pory (3 km nowych dróg, jakie udało się wybudować, oraz 26 km przebudowanych lub zmodernizowanych dróg, z czego 24 km w ramach TEN-T)72.

W ramach EFRR i Funduszu Spójności nie zgłoszono jeszcze żadnych istotnych wartości wspólnych wskaźników mierzących zdolność recyklingu odpadów, usprawnienie procesu oczyszczania ścieków lub poprawę wyników zaopatrywania w wodę, chociaż w programach zgłoszono wartości poszczególnych wskaźników. Wynika to z faktu, że powiązane inwestycje – podobnie jak wszystkie interwencje infrastrukturalne – charakteryzują się dłuższym cyklem programowania, co oznacza, że faktyczne wyniki realizacji inwestycji można zaobserwować dopiero po upływie dłuższego czasu.

Decyzje w sprawie realizacji inwestycji w tym obszarze są podejmowane regularnie – wybrano ponad 5 000 projektów przeznaczonych do realizacji w terenie, co odpowiada wskaźnikowi wyboru na poziomie około 20 % pod koniec 2016 r. Uzgodnione kwoty odpowiadają łącznym inwestycjom na poziomie 10 mld EUR (Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego i Fundusz Spójności plus współfinansowanie krajowe). Ogólnie rzecz biorąc, dzięki podejmowanym w tym obszarze działaniom finansowanym ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności:

W miarę upływu czasu instrumenty finansowe zyskują na znaczeniu jako narzędzia realizacji celów polityki spójności – za pośrednictwem tych instrumentów przekazuje się stopniowo coraz większą część zasobów. Z aktualnie obowiązujących planów wynika, że 20,1 mld EUR w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności, tj. 8 % łącznej kwoty przydzielonych środków, ma zostać przekazane za pośrednictwem instrumentów finansowych. Środki udostępniane w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego są w coraz większym stopniu wdrażane za pośrednictwem instrumentów finansowych, które wywierają istotne efekty mnożnikowe w odniesieniu do inwestycji publicznych i prywatnych. Zjawisko to okazało się korzystne nie tylko dla małych i średnich przedsiębiorstw (za pośrednictwem instrumentów finansowych przekazane zostanie około 50 % wsparcia na rzecz małych i średnich przedsiębiorstw udostępnianego w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego) – przynosi ono również korzyści projektom w obszarze transportu, energii i gospodarki o obiegu zamkniętym. Mówiąc konkretnie, najnowsze dane wskazują, że dzięki interwencjom w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego realizowanym za pośrednictwem instrumentów finansowych pozyskano już środki w wysokości 43 mln EUR w postaci inwestycji sektora prywatnego – kwota ta odpowiada kwocie wsparcia publicznego na rzecz przedsiębiorstw udzielonego w formie dotacji. Pozyskano również dodatkowe środki w postaci inwestycji prywatnych na kwotę 35,5 mln EUR, co odpowiada kwocie wsparcia publicznego na rzecz przedsiębiorstw udzielonego w formie innej niż dotacje.

Proces wyboru projektów w obszarach wnoszących wkład w budowanie jednolitego rynku cyfrowego jest na zaawansowanym etapie. Do końca 2016 r. wybrano około 1 200 realizowanych w terenie projektów, które przyczyniają się do realizacji celu polegającego na utworzeniu połączonego jednolitego rynku cyfrowego – łączna kwota inwestycji w ramach tych projektów wynosi 2,6 mld EUR (Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego plus współfinansowanie krajowe). Dzięki realizacji tych projektów prawie 80 000 dodatkowych gospodarstw domowych zostanie objętych zasięgiem łączności szerokopasmowej, co z kolei przyczyni się do poprawy konkurencyjności i zwiększenia wzrostu gospodarczego na tych obszarach.

3,4 mld EUR przydzielone na realizację konkretnych projektów dotyczących badań naukowych i innowacji w dziedzinie inteligentnego wzrostu w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego stanowi 5,7 łącznej kwoty zaplanowanej na lata 2014–2020. Do końca 2015 r. realizacja projektów wybranych do objęcia dofinansowaniem w ramach programów Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego wspierających współpracę z instytutem badawczym ma doprowadzić do udzielenia wsparcia ponad 19 000 przedsiębiorstwom (15 % docelowej prognozy); jednocześnie przewiduje się, że 5 000 naukowców skorzysta z udoskonalonej infrastruktury w ramach badań naukowych i rozwoju (7 % docelowej prognozy)68.

Pod koniec maja 2016 r. państwa członkowskie przekazały Komisji pierwsze dane dotyczące realizacji programów polityki spójności w latach 2014 i 2015. Komisja zestawiła te dane w rocznym sprawozdaniu podsumowującym za 2016 r. dotyczącym europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych66, które było pierwszym z szeregu skierowanych do instytucji UE sprawozdań rocznych poświęconych wdrażaniu europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Ponadto platforma otwartych danych w ramach europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych67 została udoskonalona, aby odzwierciedlić kwoty dofinansowania na etapie wyboru projektu oraz prognozy i stopień realizacji wspólnych wskaźników zgłaszane w odniesieniu do poszczególnych programów w 2016 r.

Ustanowienie warunków wstępnych zapoczątkowało zmiany o charakterze strategicznym, regulacyjnym, instytucjonalnym i administracyjnym. Warunki wstępne zainicjowały również reformy polityczne oraz wniosły wkład w realizację odpowiednich zaleceń dla poszczególnych krajów na szczeblu krajowym i regionalnym, co powinno zaowocować skuteczniejszym i wydajniejszym wydatkowaniem europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Korzyści te nie ograniczają się do europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych, ale wywierają pozytywny wpływ na wprowadzanie zmian strukturalnych i przyczyniają się do poprawy otoczenia inwestycyjnego w całej UE65.

Stosunkowo krótki termin na spełnienie warunków wstępnych uniemożliwił pełną ocenę ich dotychczasowej skuteczności. W oparciu o wyniki wstępnej oceny mechanizmu warunków wstępnych można jednak stwierdzić, że warunki wstępne przyczyniły się do udoskonalenia ram, w których realizowany jest budżet UE. Warunki wstępne zagwarantowały bezpośrednie powiązanie inwestycji współfinansowanych z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych z politykami realizowanymi na szczeblu UE. Przyczyniły się one do usprawnienia procesu transpozycji odpowiedniego prawodawstwa unijnego do prawa krajowego i procesu wdrażania tego prawodawstwa, ułatwiły przezwyciężenie barier utrudniających przeprowadzanie inwestycji w UE i zapewniły wsparcie przy realizacji celów polityki przeciwdziałania zmianie klimatu.

Państwa członkowskie powinny były spełnić wszystkie warunki wstępne do dnia 31 grudnia 2016 r. i będą musiały zdać Komisji relację ze spełniania tych warunków najpóźniej do czerwca 2017 r. w rocznych sprawozdaniach z realizacji lub do sierpnia 2017 r. w sprawozdaniach z postępu prac przewidzianych w podstawie prawnej. Jeżeli w chwili przyjęcia programu warunki wstępne nie były spełnione, państwa członkowskie powinny dążyć do terminowego wdrożenia planu działania opracowanego w celu zapewnienia ich spełnienia. Do początku 2017 r. państwa członkowskie zgłosiły zakończenie wdrażania istotnej część spośród 660 odrębnych planów działania związanych z priorytetami Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności: według stanu na dzień 25 stycznia 2017 r. zakończono wdrażanie 358 planów; 115 planów zostało zgłoszonych jako zakończone, ale Komisja nie poddała ich jeszcze ocenie. W ramach przeprowadzonej przez siebie oceny Komisja uznała, że wdrażanie 89 % planów działania dotyczących warunków wstępnych, które wywierały wpływ na inwestycje realizowane przy wsparciu Europejskiego Funduszu Społecznego, zakończyło się lub zakończy się na początku lutego 2017 r.

Warunki wstępne64 to jedne z kluczowych nowych elementów europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych na lata 2014–2020 mające na celu zwiększenie efektywności funduszy. Celem tych warunków jest zapewnienie ustanowienia odpowiednich ram regulacyjnych i politycznych oraz zagwarantowanie wystarczającego potencjału administracyjnego przed przeprowadzeniem inwestycji, a tym samym przyczynienie się do poprawy efektywności i skuteczności inwestycji realizowanych przy wykorzystaniu wsparcia pochodzącego z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych oraz efektywności i skuteczności innych inwestycji publicznych i prywatnych.

Wspomniane przyspieszenie procesu wyboru projektów nie przełożyło się jeszcze na wysoki poziom wskaźnika absorpcji w odniesieniu do płatności przekazywanych przez Komisję62. Wartość wskaźnika absorpcji z końca 2016 r. jest niższa od oczekiwanej – ogólna wartość tego wskaźnika wyniosła 3,7 % w przypadku Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności, 2,37 % w przypadku Europejskiego Funduszu Społecznego i 9,87 % w przypadku Inicjatywy na rzecz zatrudnienia ludzi młodych. Opóźnienie to wynika z różnych przyczyn: najistotniejsze z nich dotyczą opóźnień w powoływaniu organów i podmiotów zarządzających programami, opóźnień czasowych przy wyborze projektów i przy faktycznym przekazywaniu Komisji pierwszych wniosków o płatność, opóźnień związanych ze stosowaniem ostrożnościowego podejścia przez niektóre organy, biorąc pod uwagę ustanowienie bardziej rygorystycznych wymogów w zakresie legalności i prawidłowości i rocznych sprawozdań finansowych, oraz opóźnień spowodowanych podejmowaniem przez odpowiedzialne organy działań związanych z procesem zamykania programów na lata 2007–2013.

Również w przypadku Europejskiego Funduszu Społecznego – pomimo niskiego poziomu poświadczonych wydatków do końca 2015 r. – średni wskaźnik wyboru projektów przekroczył 13 %. Do końca 2016 r. wskaźnik wyboru projektów wzrósł ponad dwukrotnie (przekraczając poziom 30 %), co świadczy o istotnym przyspieszeniu procesu realizacji projektów w terenie.

W 2016 r. tempo procesu wyboru projektów przez państwa członkowskie przyspieszyło – ogólny wskaźnik wyboru projektów wzrósł do 26,1 % (z poziomu 4,6 % w 2015 r.) łącznych środków przydzielonych w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności. Do końca 2016 r. rozdysponowano 67 mld EUR z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i 19,1 mld EUR z Funduszu Spójności. Dzięki tym inwestycjom w terenie realizowanych jest 59 000 konkretnych projektów finansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz 2 500 konkretnych projektów realizowanych ze środków Funduszu Spójności. Uwzględniając współfinansowanie krajowe, w gospodarkę realną inwestuje się ponad 48 mld EUR z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i 16 mld EUR z Funduszu Spójności w celu wsparcia realizacji celów strategii „Europa 2020” w obszarze zatrudnienia i wzrostu gospodarczego. Poziom wyboru projektów jest jednak nierówny w poszczególnych programach i państwach członkowskich.

Poza wspomnianą korektą, z uwagi na utrzymujące się wyzwania gospodarcze i społeczne, z jakimi boryka się szereg państw członkowskich, przedstawiono również m.in. następujące propozycje: (i) przedłużenie w 2016 r. okresu kwalifikowalności do otrzymania 10 % dopłaty uzupełniającej dla państw członkowskich napotykających tymczasowe trudności budżetowe oraz przedłużenie okresu kwalifikowalności do objęcia 85 % stopą dofinansowania mającą zastosowanie do wszystkich programów operacyjnych wspieranych w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) i Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS) na Cyprze po upływie obowiązującego terminu 30 czerwca 2017 r. aż do dnia zakończenia realizacji programu; (ii) możliwość wprowadzenia odrębnej osi priorytetowej na działania związane z odbudową w ramach programu operacyjnego realizowanego przy wykorzystaniu środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Wsparcie z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego będzie uzupełniało udzielane w ramach Funduszu Solidarności Unii Europejskiej (FSUE) wsparcie na rzecz działań mających na celu odbudowę podejmowanych w odpowiedzi na poważne klęski żywiołowe lub klęski żywiołowe o zasięgu regionalnym; jak również (iii) opracowanie nowego programu wspierania reform strukturalnych, który będzie stanowił zintegrowany instrument wykorzystywany do udzielania państwom członkowskim wsparcia w przeprowadzaniu reform w różnych obszarach związanych z procesem zarządzania gospodarką i z prawem Unii, a także w przeprowadzaniu reform, które same państwa członkowskie uznają za priorytetowe.

Przez cały 2016 r. kontynuowano wysiłki na rzecz wzmacniania powiązań między unijnymi mechanizmami zarządzania gospodarką a polityką spójności. Programy realizowane w ramach polityki spójności na lata 2014–2020 odnoszą się do istotnych zaleceń dla poszczególnych krajów60 w kontekście europejskiego semestru. Analiza przeprowadzona przez Komisję w 2016 r. doprowadziła do opracowania 66 zaleceń dla poszczególnych krajów „istotnych w kontekście inwestycyjnym” (w 2015 r. wydano 32 zalecenia). Dotyczyły one aktualizacji i dostosowania zaleceń sporządzonych w kontekście europejskiego semestru w 2015 r. lub przeglądu wcześniej sporządzonych zaleceń dla poszczególnych krajów. Żadne z zaleceń sporządzonych w 2016 r. nie wymagało zmian w celu dostosowania do niedawno przyjętych programów na lata 2014–2020.

Polityka spójności na lata 2014–2020 jest w pełni dostosowana do strategii „Europa 2020” na rzecz „inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu”. W ramach tej polityki realizuje się inwestycje strategiczne w obszarze badań naukowych i innowacji i wspiera się inteligentną specjalizację, małe przedsiębiorstwa oraz technologie cyfrowe, co pomaga w osiąganiu celów UE w dziedzinie inteligentnego wzrostu. Polityka spójności ma również kluczowe znaczenie dla trwałego wzrostu gospodarczego UE i w istotnym stopniu przyczynia się do skierowania Europy na ścieżkę gospodarki niskoemisyjnej dzięki finansowaniu inwestycji w obszarze energii, środowiska, klimatu i zrównoważonego transportu. Poza inwestycjami m.in. w kluczowe elementy infrastruktury sieci szerokopasmowych, infrastruktury transportowej lub infrastruktury zaopatrzenia w wodę i poza inwestycjami w obszarze kształcenia i szkolenia, włączenia społecznego i zdolności dostosowania zawodowego europejskiej siły roboczej polityka spójności bezpośrednio wspiera przedsiębiorstwa w całej Europie, zapewniając im możliwość zwiększania ich konkurencyjności oraz ułatwiając im opracowywanie innowacyjnych produktów i tworzenie nowych miejsc pracy. Finansowanie z Funduszu Spójności stanowi ponad 60 % budżetu na inwestycje publiczne w kilku państwach członkowskich i nadal odgrywa kluczową rolę we wspieraniu wieloletnich strategii inwestycyjnych i reform strukturalnych, zachęcaniu sektora prywatnego do zwiększania finansowania, eliminowaniu niedoskonałości rynku oraz poprawie klimatu inwestycyjnego.

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Fundusz Spójności i Europejski Fundusz Społeczny wchodzą w skład polityki spójności UE, a ich budżet na lata 2014–2020 wynosi 351,8 mld EUR. Polityka spójności jest najważniejszym instrumentem inwestycyjnym UE w odniesieniu do realizacji celów strategii „Europa 2020”, który wspiera wzrost gospodarczy i tworzenie miejsc pracy na szczeblu UE oraz reformy strukturalne na szczeblu krajowym. Interwencje w ramach polityki spójności przyczyniają się do realizacji szeregu priorytetów Komisji Junckera, w szczególności takich jak: „zatrudnienie, wzrost gospodarczy i inwestycje”, „jednolity rynek cyfrowy” oraz „unia energetyczna i klimat”. Polityka spójności przyczynia się również do rozwoju rynku wewnętrznego oraz wnosi wkład w szereg działań związanych z kryzysem uchodźczym i polityką migracyjną.

W dziedzinie telekomunikacji instrument „Łącząc Europę” ułatwia rozbudowę infrastruktury usług cyfrowych i sieci szerokopasmowych w całej UE. Taka infrastruktura pozwoli wszystkim obywatelom, przedsiębiorstwom i administracjom w całej UE czerpać w pełni korzyści z jednolitego rynku cyfrowego. Podczas podróży za granicę obywatel będzie mógł na przykład korzystać z ciągłości opieki medycznej dzięki transgranicznym usługom umożliwiającym mu dostęp do jego informacji klinicznych. W 2016 r. w dalszym ciągu udzielano wsparcia na rzecz infrastruktury usług cyfrowych. Ogłoszono cztery zaproszenia do składania wniosków a w ramach pierwszego z nich przyznano już 26,2 mln EUR finansowania w odniesieniu do 40 wniosków.

Wkład z instrumentu „Łącząc Europę” w budowę tunelu kolejowego pod przełączą Brenner – długi na 64 km tunel między Innsbruckiem w Austrii a Fortezzą we Włoszech będzie najdłuższym na świecie tunelem kolejowym o wysokiej przepustowości. Tunel znacznie wzmocni konkurencyjność ruchu kolejowego wzdłuż strategicznego odcinka Monachium–Werona i zwiększy możliwości zmiany transportu we wrażliwym regionie alpejskim.

W lipcu 2016 r. ukończono pierwszy projekt kolejowy w ramach instrumentu „Łącząc Europę”. Był to projekt dotyczący poprawy bezpieczeństwa Centralnej Magistrali Kolejowej w Polsce, który zrealizowano w ramach priorytetu „bezpieczna i chroniona infrastruktura”. Polegał on na likwidacji dwóch skrzyżowań dróg kołowych z drogami kolejowymi na poziomie szyn. Wspomniana magistrala jest częścią korytarza sieci bazowej Bałtyk-Adriatyk w centralnej Polsce. Projekt ten przyczynił się do poprawy bezpieczeństwa i eliminacji wąskich gardeł oraz pozwolił na zwiększenie prędkości do 200 km/h na niektórych odcinkach trasy. Projekt ten jest doskonałym przykładem na to, jak działanie o stosunkowo małej skali (łączna wartość: 4,1 mln EUR, dotacja z instrumentu „Łącząc Europę”: 3,5 mln EUR) może przyczynić się do realizacji zakładanych celów polityki.

Do tej pory do programu gwarancji kredytowych dla studentów studiów magisterskich Erasmus+ , wykorzystującego środki z Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego, zapisało się pięć banków55 i jeden uniwersytet56. Do końca 2016 r. dzięki umowom gwarancyjnym na kwotę 25,9 mln EUR udostępniono łącznie 159 mln EUR na potrzeby około 11 500 kredytów studenckich zaciągniętych przez studentów studiów magisterskich. Chociaż zbadano niewielką liczbę beneficjentów, informacje zwrotne uzyskane od nich w 2015 r. były obiecujące, ponieważ wskazywały na wysoki poziom zadowolenia (70 %). Również 70 % respondentów wskazało, że bez wsparcia z systemu gwarancji kredytowych nie mogliby podjąć studiów magisterskich za granicą; około połowa respondentów była pierwszymi osobami w swoich rodzinach, które zdobywają wyższe wykształcenie. Ponieważ program jest na początkowym etapie, jego popularność jest mniejsza od oczekiwanej. W związku z tym Europejski Fundusz Inwestycyjny i Komisja dążą do zwiększenia jego zasięgu geograficznego i jego rozpowszechnienia wśród instytucji pośredniczących (banków i uniwersytetów), a także wśród mobilnych studentów studiów magisterskich.

W sumie organizacja ITER podpisała 108 ze 136 zamówień na różne pakiety robocze związane z budową reaktora. Stanowi to 91,1 % całkowitej wartości rzeczowej projektu. Oznacza to, że za znaczną część działalności ITER odpowiadają obecnie członkowie organizacji, którzy dostarczą elementy instalacji. Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER (F4E), odpowiedzialne za przekazywanie wkładu UE na rzecz organizacji ITER, podpisało obecnie większość umów o dużej wartości (ponad 100 mln EUR). Od dnia 31 grudnia 2016 r. Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER (F4E) podpisało 1 015 umów operacyjnych w sprawie zamówienia publicznego i udzieliło 156 dotacji na łączną kwotę około 3,1 mld EUR (wartość na rok 2008).

Do budowy instalacji ITER potrzeba ponad 10 mln komponentów, które powstają na całym świecie. Około 75 % środków zainwestowanych w ITER wydaje się na tworzenie nowej wiedzy oraz najnowocześniejszych materiałów i technologii. Stanowi to dla europejskiego przemysłu oraz małych i średnich przedsiębiorstw cenną okazję do wprowadzania innowacji i rozwijania „produktów ubocznych” w innych sektorach, takich jak szeroko rozumiany sektor energetyczny, transport lotniczy i narzędzia zaawansowane technologicznie, np. NMR – jądrowy rezonans magnetyczny. Przykładem jest wyprodukowanie w Europie nadprzewodników oraz modułów uzwojenia cewek pola toroidalnego dla ITER, co można uznać za znaczny postęp technologiczny, gdyż moduły uzwojenia w takim rozmiarze nie były do tej pory produkowane.

Ponadto sektory wyższego i niższego szczebla oraz organizacje pozarządowe będą dysponować bezpłatnym dostępem do danych z otwartych źródeł do celów prognoz biznesowych lub niezależnego monitorowania polityki.

Bezpłatne obrazowanie, które zapewnia program Copernicus, będzie pokazywało zmiany zachodzące na przestrzeni czasu oraz zapewni możliwość wglądu w zapisy z przeszłości, oferując pełny zasięg terytorialny. Dzięki analizie rodzajów upraw administracja może sprawdzić, czy dany rolnik korzystający z płatności z tytułu zazieleniania utrzymał trwałe użytki zielone lub zróżnicował uprawy. Dane z programu Copernicus stwarzają możliwość przejścia od weryfikacji zgodności na miejscu do zdalnego i zautomatyzowanego monitorowania postępów we wdrażaniu polityki, przyczyniając się tym samym do uproszczenia, oszczędności kosztowej i lepszego wdrażania przyjętych strategii.

Inne istotne dokonania odnoszą się do osiągnięcia pełnej zdolności operacyjnej usługi monitorowania środowiska morskiego (CMEMS) oraz wspierania przez tę usługę produktów o wysokiej wartości dodanej – usługa ta przyczynia się np. do rozwoju energii ze źródeł odnawialnych na obszarach morskich, zrównoważonego wykorzystywania zasobów morskich (połowy, różnorodność biologiczna) oraz walki z zanieczyszczeniem. Liczba użytkowników regularnie korzystających z produktów, które oferuje usługa CMEMS, stale wzrastała i osiągnęła cel pośredni zakładający 8 600 zarejestrowanych użytkowników (w porównaniu z 5 000 w 2015 r.), którzy pochodzą w większości z państw przybrzeżnych UE, jak również z 120 innych państw z całego świata.

Z danych programu Copernicus korzystano już w przypadku klęsk żywiołowych. W 2016 r. usługę w zakresie zarządzania kryzysowego uruchomiono łącznie 38 razy, w odpowiedzi na 33 wezwania do szybkiego mapowania i 5 wezwań do mapowania w zakresie ryzyka i odbudowy. Większość przypadków dotyczyła powodzi i pożarów w Europie. Użycie systemu w przypadku dużych klęsk żywiołowych dotyczyło m.in. trzęsienia ziemi w Ekwadorze (kwiecień 2016 r.) i w Republice Zielonego Przylądka (sierpień 2016 r.), lawin błotnych w Tadżykistanie (maj 2016 r.) oraz cyklonów tropikalnych na Fidżi (luty 2016 r.) i na Tajwanie (lipiec i wrzesień 2016 r.).

Aby skuteczniej docierać do użytkowników końcowych, przewidziano sześć różnych usług podstawowych w rożnych obszarach, które zostały już opracowane lub są obecnie opracowywane. Wdrożenie sześciu usług podstawowych programu Copernicus zapewnia bezpośrednią korzyść sektorowi dostawców usług (europejskich małych i średnich przedsiębiorstw) oraz przyczynia się do wzrostu gospodarczego i zwiększenia liczby miejsc pracy. Ponadto w 2016 r. program Copernicus w dalszym ciągu generował istotne bezpośrednie korzyści dla europejskiego sektora kosmicznego – obecnie ponad 230 dostawców, w tym 48 małych i średnich przedsiębiorstw, korzysta z umów o finansowanie z UE opiewających na kwotę 530 mln EUR.

Jeżeli chodzi o wdrożenie infrastruktury, z powodzeniem wyniesiono na orbitę pięć satelitów Sentinel, które obecnie nadal tam przebywają: satelity Sentinel 1A i 1B (znajdujące się na orbicie okołobiegunowej, zapewniające obrazowanie radarowe bez względu na pogodę i porę dnia), Sentinel 2A i 2B (znajdujące się na orbicie okołobiegunowej, zapewniające obrazowanie optyczne i multispektralne wysokiej rozdzielczości) oraz Sentinel 3A (monitorowanie parametrów morskich i lądowych poprzez obrazowanie optyczne i wysokościomierz). Równolegle wzmocniono segmenty naziemne do celów odbioru, przetwarzania, dystrybucji i archiwizowania danych, tak aby można było przeprowadzać skuteczne działania w odniesieniu do niespotykanej dotąd liczby danych.

2. komponent in situ – wspierający komponent kosmiczny i oferujący dostęp do danych generowanych przez sieć krajowych instalacji do obserwacji Ziemi w celu wytworzenia produktów w ramach programu Copernicus na potrzeby komponentu usługowego;

Na przyjęcie Galileo bardzo korzystnie wpłynęło ogłoszenie świadczenia pierwszych usług. Na rynku istnieje obecnie szereg produktów, które działają w systemie Galileo49. W następstwie ogłoszenia pierwszych usług Galileo w 2016 r. producenci chipsetów i odbiorników oraz twórcy aplikacji mogą korzystać z sygnałów Galileo do rozwijania swojej działalności. Na rynku jest już dostępnych wiele urządzeń kompatybilnych z tym systemem 50. W wyniku tych projektów na rynek wprowadzono już 13 innowacji, 5 patentów, 34 zaawansowane prototypy i dwa produkty oraz opublikowano 223 prace naukowe. Oczekuje się, że liczba urządzeń na rynku globalnego systemu nawigacji satelitarnej wzrośnie z 5,8 mld w 2017 r. do około 8 mld w 2020 r. W 2016 r. w dalszym ciągu prowadzono szczegółową ocenę przyjęcia systemu przez rynek. Jeżeli chodzi o wskaźnik dostosowania technologicznego, liczba odbiorników kompatybilnych z Galileo wzrosła z 25 % w 2012 r. do 35 % w 2014 r. i wynosi obecnie prawie 40 %.

Europejski system Galileo ma zapewnione miejsce na światowym rynku nawigacji satelitarnej w sytuacji, w której Stany Zjednoczone i Rosja udoskonalają swoje systemy, zaś Chiny sprawnie rozwijają własny system. Jest to pierwszy krok w kierunku osiągnięcia pełnej zdolności operacyjnej. Pierwsze usługi Galileo są w pełni interoperacyjne z GPS i ich połączone stosowanie przyniesie użytkownikom wiele korzyści. Dzięki większej liczbie dostępnych satelitów użytkownicy końcowi będą mieli dostęp do dokładniejszego i bardziej wiarygodnego pozycjonowania. Większa dokładność pozycjonowania wpłynie szczególnie korzystnie na nawigację w miastach, gdzie sygnały satelitarne mogą być często blokowane przez wysokie budynki.

Celem COSME jest wzmocnienie konkurencyjności i zrównoważonego charakteru unijnych przedsiębiorstw, w szczególności małych i średnich przedsiębiorstw, poprzez ułatwienie im dostępu do finansowania (60 % budżetu) i dostępu do rynków (21,5 % budżetu). Pozostałe 18,5 % jest przeznaczone na krzewienie kultury przedsiębiorczości oraz wspieranie powstawania i rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw.

Siedem partnerstw publiczno-prywatnych (PPP) dotyczy strategicznych technologii, które stanowią podstawę dla wzrostu gospodarczego i miejsc pracy w kluczowych sektorach europejskich w takich dziedzinach jak: innowacyjna medycyna, ogniwa paliwowe, elektronika, aeronautyka i bioprzemysł. Konkretną miarą oceny europejskiej wartości dodanej wspólnego przedsięwzięcia jest efekt dźwigni42. Pierwsze szacunki wskazują, że wspólne przedsięwzięcia są na dobrej drodze do osiągnięcia – a w niektórych przypadkach do przekroczenia – minimalnego przewidzianego w prawie efektu dźwigni. Wraz ze wzrostem liczby podpisywanych umów o udzielenie dotacji możliwe będzie sporządzanie bardziej szczegółowych sprawozdań na ten temat. Należy jednak podkreślić, że ogólny efekt dźwigni można będzie ocenić dopiero po zakończeniu programu. Kolejne środki na inwestycje pozyskuje się przez partnerstwa publiczno-prywatne zawierane na zasadzie umowy, które działają w obszarach takich jak: fabryki jutra, robotyka, pojazdy ekologiczne, a także cyberbezpieczeństwo, w zakresie którego podpisano umowę o partnerstwo na początku lipca 2016 r.

W 2015 r. dzięki unijnemu wsparciu ponad 33 000 badaczy41 miało dostęp do infrastruktury badawczej, w tym do e-infrastruktur. Ogólnoeuropejska infrastruktura badawcza oferuje coraz bardziej zaawansowane technologie, które można wdrażać jedynie na dużych platformach łączących badania z rozwojem i integrację z walidacją.

„Szybka ścieżka do innowacji” – program pilotażowy uruchomiony w 2015 r. w celu wprowadzenia na rynek ściśle związanych z nim innowacji przez konsorcja – spotkał się z pozytywną reakcją przemysłu: do finansowania wybrano 46 projektów i 204 podmioty, przy czym wkład UE wyniósł 98,7 mln EUR. Około 75 % wybranych podmiotów pochodziło z przemysłu, z czego 63 % stanowiły małe i średnie przedsiębiorstwa. Biorąc jednak pod uwagę wskaźnik powodzenia wniosków wynoszący 5 %, kontynuacja programu „Szybka ścieżka do innowacji” będzie wymagała rozważenia konieczności dodatkowego finansowania.

Małe i średnie przedsiębiorstwa otrzymały jak dotąd ponad 3 mld EUR finansowania. Cel ustanowiony przez Parlament Europejski i Radę, zgodnie z którym co najmniej 20 % środków przeznaczonych na „wyzwania społeczne” i „wiodącą pozycję w zakresie technologii prorozwojowych i przemysłowych” powinno trafić do małych i średnich przedsiębiorstw, został przekroczony o cztery punkty procentowe. W ramach programu „Horyzont 2020” wprowadzono nowy instrument finansowania, który zaprojektowano specjalnie na potrzeby innowacyjnych małych i średnich przedsiębiorstw. Zainteresowanie, jakim cieszy się ten instrument w wielu mniejszych państwach członkowskich, potwierdza, że jest on dostępny. Jak dotąd 5,6 % łącznych środków przeznaczono na bezpośrednie wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw za pośrednictwem tego instrumentu39, przy czym docelowy odsetek dla całego okresu, określony przez współprawodawców, ma wynieść 7 %. Około 21 % wszystkich uczestników programu „Horyzont 2020” należało do tej kategorii przedsiębiorstw.

W ramach projektu PROMOTioN („Progress on Meshed HVDC Offshore Transmission Networks” ) badane są korzyści dla europejskiego rynku elektryczności, które mogłaby przynieść morska oczkowa sieć przesyłowa, oraz rozwijane technologie HVDC (układy przesyłowe wysokiego napięcia prądu stałego), które połączą morskie farmy wiatrowe na Morzu Północnym i lądowe sieci przesyłowe w różnych państwach. Jest to obecnie największy projekt z zakresu energetyki w ramach programu „Horyzont 2020”, na którego finansowanie z UE w ciągu czterech lat przeznaczono 39,3 mln EUR. W projekcie uczestniczy 34 partnerów z 11 państw, w tym wszyscy najwięksi producenci HVDC, operatorzy systemów przesyłowych (OSP) połączonych z Morzem Północnym, kilku dostawców turbin wiatrowych, deweloperzy morskich farm wiatrowych, czołowi przedstawiciele środowiska akademickiego oraz przedstawiciele przemysłu.

Ponieważ program „Horyzont 2020” został uruchomiony w 2014 r., pierwsze umowy na realizację projektów podpisano dopiero pod koniec 2014 r. Oznacza to, że znaczna część danych dotyczących działań w ramach wdrażanych projektów będzie dostępna dopiero w 2017 r. Niezależnie od tego niektóre wyniki wskazują na dobry poziom wdrożenia programu „Horyzont 2020” oraz na to, że funkcjonuje on zgodnie z planem, i można oczekiwać, że cele programu „Horyzont 2020” zostaną osiągnięte.

Na skuteczność programu „Horyzont 2020” korzystny wpływ miało zlecanie na zewnątrz zadań z zakresu zarządzania programem, uproszczenia oraz stworzenie wspólnego centrum wsparcia. Działania na rzecz uproszczeń znacznie skróciły czas na udzielenie dotacji, który obecnie wynosi średnio 192 dni, a więc jest on o ponad 100 dni krótszy w porównaniu z siódmym programem ramowym. W porównaniu z siódmym programem ramowym powierzanie zadań instytucjom zewnętrznym zwiększyło oszczędności: wydatki administracyjne w ramach programu „Horyzont 2020” są niższe od poziomów wydatków odnotowywanych w przypadku siódmego programu ramowego i wynoszą mniej niż 5 % całego budżetu programu „Horyzont 2020”. Dalsze uproszczenie programu „Horyzont 2020” pozostaje sprawą priorytetową i ma na celu zapewnienie, by program przyciągał najlepszych badaczy i innowatorów. Nowy pakiet środków upraszczających, który ma być stosowany od 2017 r., obniży koszty administracyjne ponoszone przez uczestników i ułatwi zapobieganie błędom w rachunkowości. Ponadto środki te przyczynią się do poprawy warunków finansowania dla badaczy korzystających z finansowania UE w tych państwach, w których rozbieżności między projektami unijnymi i krajowymi stanowią przeszkodę dla badaczy. Środki takie przygotują również grunt dla wprowadzenia nowych środków upraszczających wdrażanych w ramach kolejnego programu ramowego w zakresie badań.

Do końca 2016 r. w odpowiedzi na zaproszenia do składania wniosków w ramach programu „Horyzont 2020” złożono ponad 102 000 kwalifikujących się wniosków. Zawarto ponad 11 000 umów o udzielenie dotacji z 49 000 uczestnikami, a podjęte zobowiązanie w zakresie inwestycji UE na rzecz badań naukowych i innowacji obejmowało kwotę około 20,5 mld EUR. Wskaźnik powodzenia wniosków utrzymał się na niskim poziomie i wyniósł około 12 % (w porównaniu z 19 % w ramach poprzedniego programu badawczego UE), przy czym jedynie niewiele ponad jedna czwarta wniosków została oceniona pozytywnie i wybrana do finansowania, co świadczy o znacznym zainteresowaniu programem i konkurencyjności procesu wyboru.

Jako przykład można podać instrument dłużny w ramach instrumentu „Łącząc Europę”. W ten sposób wprowadzono nowe produkty finansowe na rzecz zrównoważonego transportu, takie jak uruchomiony w 2016 r. Program gwarancji dla „zielonej” żeglugi37, których skala ma zostać zwiększona w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych, w ramach którego potencjalnie uruchomione zostaną inwestycje o wartości 3 mld EUR na rzecz wyposażenia statków w czyste technologie. Pilotażowy etap programu – na który zgodnie z oczekiwaniami przeznaczone zostanie do 250 mln EUR – zostanie objęty wsparciem przez instrument dłużny w ramach instrumentu „Łącząc Europę”, przy czym saldo programu w kwocie do 500 mln EUR jest objęte wsparciem w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych.

W ocenie pierwszego roku doświadczeń związanych z Europejskim Funduszem na rzecz Inwestycji Strategicznych36 wskazano, że gwarancja UE w wydajny i skuteczny sposób zwiększyła ilość działań specjalnych Europejskiego Banku Inwestycyjnego i gwarancji Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego na rzecz małych i średnich przedsiębiorstw i spółek o średniej kapitalizacji. Należy jednak rozwijać nowe modele współpracy z krajowymi bankami prorozwojowymi lub pośrednikami finansowymi, aby ułatwić wprowadzanie instrumentów podziału ryzyka i finansowania podporządkowanego w obszarze infrastruktury i innowacji. Chociaż gwarancja UE umożliwiła podejmowanie bardziej ryzykownych działań przez Europejski Bank Inwestycyjny, to jednak w wyniku oceny ustalono, że Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych nie jest zaprojektowany do wspierania części obejmujących pierwsze straty w ramach platform inwestycyjnych służących rozwiązaniu kwestii poważnych niedoskonałości rynku. Skutkowało to mniejszą zdolnością Europejskiego Banku Inwestycyjnego do długoterminowego finansowania przy stałym oprocentowaniu operacji w niektórych państwach członkowskich spoza strefy euro, w których rynki finansowe są słabiej rozwinięte.

Pod koniec grudnia 2016 r., tj. w połowie okresu inwestycyjnego, wdrożenie Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych przebiegało zgodnie z planem. Zgodnie z oczekiwaniami wielkość inwestycji, która miała zostać uruchomiona w ramach zatwierdzonych działań Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych, wyniosła 163,9 mld EUR (i do połowy maja 2017 r. wzrosła do ponad 190 mld EUR we wszystkich państwach członkowskich UE), co stanowi ponad połowę docelowej kwoty 315 mld EUR przeznaczonej do rozdysponowania do połowy 2018 r.35. Kwota ta jest rozdzielona między dwa komponenty funduszu w następujący sposób:

Ponadto projekty realizowane na dużą skalę, takie jak Galileo, program Copernicus i ITER, przyczyniły się do zapewnienia Europie pozycji lidera w sektorze kosmicznym oraz do udowodnienia, że fuzja może stanowić zrównoważone źródło energii.

Programy w ramach tego działu budżetowego przyczyniają się głównie do realizacji następujących priorytetów Komisji pod przewodnictwem Junckera: zatrudnienie, wzrost gospodarczy i inwestycje, jednolity rynek cyfrowy, unia energetyczna i klimat oraz pogłębiona i bardziej sprawiedliwa unia gospodarcza i walutowa. Przyczyniają się one do realizacji priorytetów strategii „Europa 2020”, jakimi są inteligentny i trwały wzrost gospodarczy oraz wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu, głównie dzięki tworzeniu miejsc pracy i zwiększaniu możliwości zatrudnienia w ramach programów „Horyzont 2020” i Erasmus+. Programy w ramach tego działu budżetowego przyczyniają się również do realizacji strategii „Europa 2020” przez pobudzanie badań naukowych i innowacji, podnoszenie poziomu umiejętności i kształcenia (ustawicznego), wspieranie przedsiębiorczości, ułatwianie korzystania z inteligentnych sieci oraz gospodarki cyfrowej, budowanie wzajemnie połączonych sieci transeuropejskich, inwestowanie w infrastrukturę paneuropejską oraz bardziej efektywne gospodarowanie energią i zasobami.

Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 stanowi zobowiązanie do zlikwidowania ubóstwa i osiągnięcia zrównoważonego rozwoju na całym świecie do 2030 r. 17 celów zrównoważonego rozwoju i 169 związanych z nimi wartości docelowych ma charakter globalny; są one powszechnie obowiązujące i powiązane ze sobą nawzajem.

Budżet UE jest również ważnym narzędziem w realizacji przekrojowych celów polityki, takich jak działanie w dziedzinie klimatu i różnorodność biologiczna. Aby sprostać tym wyzwaniom i potrzebom inwestycyjnym związanym ze zmianą klimatu, UE postanowiła, że co najmniej 20 % jej budżetu na lata 2014–2020 – aż 200 mld EUR przez cały wspomniany okres – należy przeznaczyć na działania związane ze zmianą klimatu. Aby osiągnąć taki rezultat, do wszystkich głównych programów wydatków UE, w szczególności do polityki rozwoju regionalnego i Funduszu Spójności, polityki energetycznej, transportowej, polityki w dziedzinie badań naukowych i innowacji, wspólnej polityki rolnej oraz polityki rozwojowej UE, wprowadza się działania na rzecz łagodzenia zmiany klimatu i przystosowywania się do niej. Począwszy od projektu budżetu na 2014 r. szacunki dotyczące wydatków związanych z klimatem są corocznie monitorowane zgodnie z metodyką opartą na tak zwanych „wskaźnikach z Rio”. W 2016 r. całkowity wkład w zintegrowane działania w dziedzinie klimatu oszacowano na 20,9 %.

Wieloletnie ramy finansowe na lata 2014–2020 i programy je tworzące mają pomóc w osiągnięciu wspólnie uzgodnionych celów strategii „Europa 2020”, w dążeniu do tego, by do 2020 r. gospodarka UE stała się inteligentna i zrównoważona oraz by sprzyjała włączeniu społecznemu.

W przeciwieństwie do budżetów państw budżet UE ma charakter wieloletni, co sprawia, że jest to głównie budżet inwestycyjny. Wieloletnie ramy finansowe obejmują wsparcie działań UE w perspektywie średnio-i długoterminowej i mają na celu zapewnienie spójnej i stabilnej długoterminowej wizji na potrzeby beneficjentów i organów krajowych zapewniających współfinansowanie. Nieprzewidywalność ostatnich kryzysów w Europie i w innych regionach uwidoczniła jednak, że musi również istnieć możliwość szybkiego dostosowania budżetu UE w obliczu nieprzewidzianych zdarzeń oraz natychmiastowego podjęcia działań w terenie. Należy na bieżąco oceniać i dostosowywać budżet UE, aby uzyskać odpowiednią równowagę między przewidywalnością a zdolnością reagowania.

Komisja prowadzi ścisłą współpracę z państwami członkowskimi, aby zapewnić komplementarność budżetu UE i budżetów państw oraz usprawnić koordynację polityki gospodarczej między państwami członkowskimi. Tego rodzaju prace podejmowane w ramach europejskiego semestru (w tym zalecenia dla poszczególnych krajów) są niezbędne do utworzenia synergii i do minimalizacji obciążeń podatkowych tam, gdzie jest to możliwe.

Budżet UE – wykorzystywany w połączeniu z budżetami państw – jest narzędziem, które uzupełnia instrumenty polityki i instrumenty regulacyjne w zakresie realizacji priorytetów UE. Mimo że budżet jest stosunkowo niewielki (stanowi równowartość około 2 % łącznych wydatków publicznych w UE), wywiera silny efekt dźwigni i efekt katalityczny. Ma on zdolność do pozyskiwania funduszy poprzez instrumenty finansowe: dobrym przykładem jest Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych. Może także pomóc w nakierowaniu krajowych inwestycji publicznych na osiągnięcie wspólnie uzgodnionych celów UE poprzez współfinansowanie.

Kontrole przeprowadzone przez Trybunał Obrachunkowy również przyczyniają się do poprawy wyników programów, działań, systemów zarządzania i procedur stosowanych przez organy i instytucje zarządzające funduszami unijnymi19. Na przykład w najnowszych sprawozdaniach potwierdzono potrzebę uproszczenia przepisów oraz wzmocnienia lub usprawnienia ram wykonania. Wspomniane wyciągnięte wnioski zostaną uwzględnione w przygotowaniach Komisji do kolejnej serii programów.

W pierwszych latach realizacji programu informacje na temat wyników zasadniczo dotyczą wkładu finansowego (środków finansowych) oraz, jeżeli to możliwe, produktów. Ten pierwszy zestaw informacji daje dobre wyobrażenie o wydatkach z budżetu UE i jego wkładzie w realizację priorytetów politycznych. W miarę postępów w zakresie realizacji programu dostępne będą informacje na temat wyników i wpływu, jednak nastąpi to dopiero po upływie odpowiedniego okresu pozwalającego na dostrzeżenie wpływu wydanych pieniędzy.

Wdrażanie solidnych ram wykonania budżetu UE stanowi warunek wstępny bardziej zorientowanych na wyniki i dobrze zarządzanych programów UE. W wieloletnich ramach finansowych na lata 2014–2020 ramy wykonania stały się nowym obowiązkowym elementem podstawy prawnej programów oraz kluczowym filarem większego ukierunkowania na wyniki tego okresu programowania. Ramy te wymagają ustanowienia jasnych i wymiernych celów i wskaźników oraz ustaleń dotyczących monitorowania, sprawozdawczości i oceny. Komisja uważa, że monitorowanie tych wskaźników wraz z ocenami stanowi dobrą podstawę do ocenienia wyników w celu zagwarantowania, że programy znajdują się na właściwej drodze do osiągnięcia zamierzonych celów. Pomaga ono również przewidywać i rozwiązywać problemy, gdy tylko się pojawią.

Aby wykazać zaangażowanie Komisji w zapewnianie warunków niezbędnych do stosowania podejścia opartego na wynikach oraz aby zagwarantować, że nacisk będzie kładziony na wyniki, a nie na wydane kwoty, Komisja zaproponowała szereg zmian do rozporządzenia finansowego. Zmiany te umożliwiłyby na przykład dokonywanie płatności na podstawie spełnionych warunków, dokonywanie jednorazowych płatności ryczałtowych obejmujących wszystkie koszty kwalifikowalne działania, nadanie priorytetu uproszczonym formom dotacji i wyjaśnienie zakresu kontroli uproszczonych form dotacji. Prostsze i bardziej elastyczne zasady powinny przyczynić się do szybszej i wydajniejszej realizacji w praktyce i mają na celu obniżenie kosztów związanych z wdrażaniem zasad UE oraz poziomów błędu. Wniosek Komisji dotyczący uproszczonego rozporządzenia finansowego służy utworzeniu jednolitego zbioru przepisów, który będzie bardziej przejrzysty i o 25 % krótszy od obecnego rozporządzenia finansowego i zasad jego stosowania.

Aby zapewnić przyznanie środków na realizację priorytetów oraz zapewnić, by każde działanie przynosiło dobre wyniki i wartość dodaną, Komisja wdraża inicjatywę „Budżet UE ukierunkowany na wyniki”. Inicjatywa ta opiera się na ramach wykonania na lata 2014–2020 i promuje lepszą równowagę między zgodnością a wynikami. Koncentracja, sprawność i wyniki to główne zasady inicjatywy, której celem jest zapewnienie, aby każde euro z budżetu UE zostało przeznaczone na obszary o najwyższej europejskiej wartości dodanej, aby wyniki budżetu UE zostały rygorystycznie ocenione oraz aby wyraźnie informować o osiągniętych wynikach.

W związku z tym podejmowane są działania mające na celu rozwój synergii i poszukiwanie przyrostów wydajności, np. poprzez uproszczenie zasad i procedur, usprawnienie i powiązanie finansowych systemów informatycznych oraz dalsze rozpowszechnianie i łączenie specjalistycznej wiedzy finansowej. Prowadzi to ostatecznie do zmniejszenia obciążeń biurokratycznych, osiągnięcia proporcjonalnych kosztów kontroli beneficjentów, zmniejszenia poziomów błędu, poprawy jakości danych i skrócenia okresów „udzielenia dotacji” i „dokonywania płatności”.

Jeżeli chodzi o zapewnianie wiarygodności w 2016 r., poczyniono znaczne postępy poprzez roczne rozliczenia rachunków i zatrzymanie 10 % z każdej płatności okresowej wprowadzonej przez DG REGIO16, DG EMPL i DG MARE, zróżnicowany próg istotności w odniesieniu do programu „Horyzont 2020” dla DG ds. Badań Naukowych i Innowacji i agencji wykonawczych oraz lepszą segmentację zapewniania wiarygodności według rodzaju wydatków ponoszonych przez DG DEVCO i DG NEAR.

29 delegowanych urzędników zatwierdzających przedstawiło poświadczenie wiarygodności bez zastrzeżeń, zaś w odniesieniu do 20 deklaracji przestawiono łącznie 37 zastrzeżeń w odniesieniu do 2016 r. (33 w 2015 r.). Tegoroczne zastrzeżenia dotyczą wydatków i przychodów. We wszystkich przypadkach odpowiedni delegowani urzędnicy zatwierdzający przyjęli plany działania mające na celu usunięcie wykrytych uchybień i ograniczenie związanego z nimi ryzyka.

W rocznych sprawozdaniach z działalności za 2016 r. wszystkich 49 delegowanych urzędników zatwierdzających oświadczyło, że mają wystarczającą pewność co do tego, że informacje zawarte w ich sprawozdaniach są prawidłowe i rzetelne; że zasoby przeznaczone na działania zostały wykorzystane zgodnie z przeznaczeniem oraz zgodnie z zasadą należytego zarządzania finansami; oraz że wprowadzone procedury kontroli dają niezbędne gwarancje legalności i prawidłowości operacji leżących u podstaw rozliczeń.

W międzyczasie w odniesieniu do tych programów, które posiadają stały wysoki poziom błędu, podejmowane są dalsze działania mające na celu wyeliminowanie głównych przyczyn tych błędów14 oraz działania zmierzające do zapobiegania nadużyciom finansowym, ich wykrywania i korygowania15. W tym kontekście w dniu 1 stycznia 2016 r. wszedł w życie nowy system wczesnego wykrywania i wykluczania (EDES) służący ochronie interesów finansowych UE, który wzmacnia ochronę budżetu UE przed nierzetelnymi podmiotami gospodarczymi.

W 2016 r. państwa członkowskie UE przyjęły 14 205 uchodźców przesiedlonych do Unii w ramach programów krajowych i wielostronnych10. Jest to największa liczba przesiedleńców, jaką dotychczas zarejestrowano w ciągu jednego roku w UE11, i jest ona bezpośrednim wynikiem realizacji unijnych programów przesiedleń. Wzrost ten przedstawia wartość i potencjał wzmocnionej współpracy na szczeblu UE i koordynacji w obszarze przesiedleń.

Do programu gwarancji kredytowych dla studentów studiów magisterskich Erasmus+ zapisało się pięć banków9. Jeden uniwersytet wdrożył natomiast innowacyjny model finansowania. Mimo pozytywnych opinii studentów poziom wykorzystania tego programu (pod względem liczby pośredników finansowych i wielkości wymaganych gwarancji) jest niższy, niż początkowo szacowano, przy czym Komisja dąży do rozszerzenia jego zasięgu geograficznego i wykorzystania.

Jeżeli chodzi o instrument „Łącząc Europę” – transport, 452 projekty otrzymały wsparcie na łączną kwotę 19,4 mld EUR na inwestycje w całej Europie. Pomogło to uruchomić znaczące inwestycje infrastrukturalne w Europie przyczyniające się do realizacji ogólnych celów tego instrumentu, takich jak uzupełnianie brakujących połączeń transportowych i usuwanie wąskich gardeł. Na przykład:

W następstwie ogłoszenia pierwszych usług Galileo w 2016 r. producenci chipsetów i odbiorników oraz twórcy aplikacji mogą korzystać z sygnałów Galileo do rozwijania swojej działalności. Na rynku jest już dostępnych wiele urządzeń kompatybilnych z tym systemem 7. Należy zauważyć, że realizacja projektów w ramach programu „Horyzont 2020” zachęciła do opracowania nowych aplikacji Galileo. W wyniku tych projektów na rynek wprowadzono już 13 innowacji, 5 patentów, 34 zaawansowane prototypy i dwa produkty oraz opublikowano 223 prace naukowe. Oczekuje się, że liczba urządzeń na rynku globalnego systemu nawigacji satelitarnej wzrośnie z 5,8 mld w 2017 r. do około 8 mld w 2020 r.

Do realizacji unijnych celów w zakresie zatrudnienia i wzrostu gospodarczego przyczynia się również szereg realizowanych na dużą skalę programów infrastrukturalnych. W 2016 r. program Galileo, w ramach którego utworzono europejski system nawigacji satelitarnej, przeszedł od etapu wdrażania do etapu eksploatacji.

w państwach UE-12 fundusze polityki spójności i inwestycje w dziedzinie rozwoju obszarów wiejskich w latach 2007–2013 przyczyniły się do tego, że w 2015 r. wzrost PKB był o 4 % wyższy niż wzrost, jaki można by uzyskać w przypadku braku tych funduszy i inwestycji.

Ukończone w 2016 r. oceny ex post dotyczące funduszy udostępnionych w ramach polityki spójności w okresie programowania 2007–2013 pokazały, w jaki sposób fundusze te przyczyniły się do wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy oraz jak na polityce spójności skorzystały poszczególne regiony i państwa w UE. Na przykład oszacowano, że:

Wraz z planem inwestycyjnym dla Europy europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne są ważnymi narzędziami zwiększającymi inteligentny wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu. Do końca 2016 r., który był pierwszym pełnym rokiem wdrażania przez państwa członkowskie, do objęcia wsparciem w ramach europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych zakwalifikowane zostały projekty o wartości inwestycyjnej przekraczającej 176 mld EUR6.

W związku z pozytywnymi wynikami we wrześniu 2016 r. Komisja zaproponowała wydłużenie okresu działania Funduszu i podwojenie jego zdolności finansowej, co umożliwiłoby pozyskanie co najmniej 500 mld EUR na inwestycje do 2020 r. Większość tej zwiększonej kwoty będzie pochodziła z inwestycji prywatnych, zapewniając tym samym trwały bodziec stymulowany przez budżet UE. Komisja pracuje również nad ułatwieniem połączenia Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych z innymi europejskimi programami finansowania.

Według stanu na połowę maja 2017 r. zakłada się, że finansowaniem ze środków Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych objęte są inwestycje o wartości ponad 190 mld we wszystkich państwach członkowskich UE, co stanowi ponad połowę docelowej kwoty 315 mld EUR przeznaczonej do rozdysponowania do połowy 2018 r.5.

Ponadto pojawił się szereg nowych wyzwań, w szczególności potrzeba zapewnienia zdecydowanej i jednolitej reakcji Europy na kryzys migracyjny oraz zagrożenia dla bezpieczeństwa wynikające z globalnej destabilizacji. Budżet UE odgrywa kluczową rolę w rozwiązywaniu tych problemów. W 2016 r. dużą wagę przykładano do zwiększenia wzrostu gospodarczego, konkurencyjności, inwestycji i zatrudnienia oraz do reakcji Europy na wyzwania globalne. Realizacja tego priorytetu wymagała od Komisji pełnego wykorzystania elastyczności uwzględnionej w wieloletnich ramach finansowych w celu zapewnienia szybkiego przekierowania środków finansowych tam, gdzie są najbardziej potrzebne.

U podstaw inicjatywy Komisji „Budżet UE ukierunkowany na wyniki” leży potrzeba zapewnienia środków na realizację priorytetów oraz potrzeba zagwarantowania, by działania finansowane z budżetu UE przynosiły jak najlepsze wyniki i wartość dodaną. Inicjatywa ta opiera się na ramach wykonania stosowanych w odniesieniu do programów na lata 2014–2020 i wspiera spójną równowagę między zgodnością a wynikami.

KOMISJA EUROPEJSKA Strasburg, dnia 13.6.2017 COM(2017) 351 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I TRYBUNAŁU OBRACHUNKOWEGO Sprawozdanie roczne na temat zarządzania budżetem UE i jego wyników za 2016 r.



1.3. Trwały wzrost gospodarczy: zasoby naturalne (dział budżetowy 2)95 W 2016 r. na dział budżetowy 2 przydzielono 62,5 mld EUR, co odpowiada 40,2 % całkowitego budżetu UE na 2016 r. Dział budżetowy 2 obejmuje dwa filary wspólnej polityki rolnej (WPR): filar I składający się ze środków wspierania rynku i płatności bezpośrednich finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) oraz filar II obejmujący wsparcie na rzecz rozwoju obszarów wiejskich finansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). Dział ten obejmuje także Europejski Fundusz Morski i Rybacki (EFMR) i międzynarodowy wymiar wspólnej polityki rybołówstwa (WPRyb) [tj. regionalne organizacje ds. zarządzania rybołówstwem (RFMO) i porozumienia w sprawie zrównoważonego zarządzania rybołówstwem (SFA)], jak również działania w dziedzinie klimatu i ochrony środowiska w ramach Programu działań na rzecz środowiska i klimatu (program LIFE). Wykres: góra: Główne programy finansowane w 2016 r. w ramach działu 2 / dół: Udział działu 2 w budżecie ogólnym na rok 2016. Wszystkie kwoty przedstawiono w mln EUR. Wsparcie realizacji priorytetów Komisji w ramach programów: Działania finansowane w ramach tego działu budżetowego przyczyniają się do realizacji priorytetów Komisji w obszarze „Zatrudnienia, wzrostu gospodarczego i inwestycji”, „Unii energetycznej i klimatu” oraz – w pewnym stopniu – „Jednolitego rynku cyfrowego”. Działania te wnoszą również wkład w realizację celów strategii „Europa 2020” w dziedzinie trwałego wzrostu gospodarczego i są również powiązane z inteligentnym wzrostem gospodarczym sprzyjającym włączeniu społecznemu w zakresie, w jakim dotyczą inwestycji sprzyjających tworzeniu miejsc pracy i innowacyjności. W wieloletnich ramach finansowych na lata 2014–2020 głównymi celami wspólnej polityki rolnej (WPR) są bezpieczeństwo żywnościowe oraz promowanie inteligentnego i trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu na obszarach rolnych i wiejskich w UE. Działania prowadzone w ramach Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji skoncentrowane są na dalszej poprawie sytuacji producentów surowców w łańcuchu żywnościowym, zwiększeniu zdolności sektorów gospodarstw rolnych i rolno-spożywczego do konkurowania na rynkach zagranicznych i krajowych oraz wspieraniu dochodu rolniczego poprzez płatności bezpośrednie, które obecnie są w dużej mierze oddzielone od produkcji. W ramach drugiego filaru wspólnej polityki rolnej Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich ukierunkowany jest na poprawę sytuacji ekonomicznej, społecznej i ekologicznej obszarów wiejskich oraz zrównoważony charakter środowiska wiejskiego. Główny priorytet Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego zgodnie z ramami finansowymi na lata 2014–2020 stanowi sprzyjanie realizacji wspólnej polityki rybołówstwa poprzez wspieranie ekologicznego, zasobooszczędnego, innowacyjnego, konkurencyjnego i opartego na wiedzy rybołówstwa i akwakultury. Inne cele obejmują zwiększenie zatrudnienia i spójności terytorialnej, promowanie przetwórstwa i wprowadzania do obrotu produktów rybołówstwa oraz wspieranie realizacji zintegrowanej polityki morskiej. Program LIFE jest to konkretny instrument finansowania ukierunkowany na działania na rzecz środowiska i klimatu, który ma zaspokajać potrzeby związane z tymi działaniami i funkcjonować jako uzupełnienie zintegrowanego podejścia przyjętego w ramach wieloletnich ram finansowych na lata 2014–2020, z czego wynika, że działania na rzecz środowiska i klimatu stanowią integralną część wszystkich głównych instrumentów i interwencji. LIFE jest ważnym instrumentem przyczyniającym się do wypełnienia zobowiązań UE związanych z osiągnięciem celów zrównoważonego rozwoju oraz wdrożeniem agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030. Jeżeli chodzi o Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji (EFRG), jego wdrażanie w pierwszych latach obowiązywania wieloletnich ram finansowych na lata 2014–2020 było w dużej mierze zgodne z oczekiwaniami – środki przyniosły pozytywne rezultaty w zakresie stabilizacji rynków rolnych, dochodów rolników i zapewniania dostarczania dóbr publicznych, co stanowi część priorytetów politycznych określonych w 2016 r. Rok budżetowy 2016 był pierwszym rokiem wdrażania nowego systemu płatności bezpośrednich w ramach zreformowanej wspólnej polityki rolnej na lata 2014–2020. Pomimo opóźnień zaobserwowanych w 2016 r. państwa członkowskie zdołały zrealizować płatności bezpośrednie na rzecz rolników, osiągając poziom wykonania wynoszący 97,8 % swoich przydzielonych środków finansowych, przy czym płatności te obejmowały około 7 mln rolników i około 90 % unijnej wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych (155,5 mln hektarów). Jeśli chodzi o drugi filar wspólnej polityki rolnej, wdrażanie programów rozwoju obszarów wiejskich finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) jest bardziej zaawansowane w porównaniu z pozostałymi europejskimi funduszami strukturalnymi i inwestycyjnymi w ramach działów 1B i 2 dzięki pewnym przepisom szczegółowym służącym sprawnemu przejściu z poprzedniego okresu programowania, obejmującego lata 2007–2013, które to przepisy miały szczególne znaczenie dla tak zwanych działań rocznych (środki rolnośrodowiskowe oraz dotyczące leśnictwa, rolnictwa ekologicznego, dobrostanu zwierząt itp.), odpowiadających niemal połowie wszystkich wydatków kwalifikowalnych w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich jest również znacznie bardziej zaawansowany pod względem zamknięcia programów rozwoju obszarów wiejskich realizowanych w latach 2007–2013. Ponad dwie trzecie tych programów zamknięto już w 2016 r., natomiast pozostałe powinny zostać zamknięte w 2017 r. 1.3.1. Postępy w zakresie programów realizowanych w latach 2014–2020 Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji (EFRG) Jeżeli chodzi o Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji, w ramach którego finansowane są płatności bezpośrednie dla rolników i wydatki związane z rynkiem, jego wdrażanie w pierwszych latach obowiązywania wieloletnich ram finansowych na lata 2014–2020 przebiega zgodnie z planem pomimo konieczności zastosowania nadzwyczajnych środków wspierania rynku, które przyjęto w latach 2014–2016 (w szczególności dwóch pakietów środków nadzwyczajnych na rzecz wsparcia rolników w UE głównie w sektorze mleczarskim, których całkowita kwota zapisana w budżecie na lata 2015, 2016 i 2017 wynosi 1 680 mln EUR). Wydatki związane z rynkiem W ramach wspólnej organizacji rynków produktów rolnych (WORR) sektorowe programy wsparcia są realizowane na różnych etapach ich cyklu życia. Na przykład w przypadku krajowych programów wsparcia na rzecz wina na lata 2014–2018 jest to drugi okres programowania od czasu reformy przeprowadzonej w 2009 r.; programy pszczelarskie oparte są na trzyletnim okresie programowania, przy czym 2017 r. jest pierwszym rokiem wdrażania nowego trzyletniego programu. Ogólnie rzecz biorąc, wdrażanie przebiega zgodnie z planem, a na przestrzeni lat nastąpiły pozytywne zmiany pod względem realizacji. Rok szkolny 2016/2017 jest ostatnim rokiem realizacji programów „Owoce i warzywa w szkole” oraz „Mleko w szkole”. Trwają prace nad objęciem tych programów jednolitymi ramami prawnymi, obowiązującymi od dnia 1 sierpnia 2017 r., aby zapewnić większą skuteczność, bardziej ukierunkowane wsparcie i większy wymiar edukacyjny.

Zachowano dodatkowe środki wspierania rynku, takie jak dopłaty do prywatnego przechowywania oraz interwencje publiczne w odniesieniu do niektórych produktów mleczarskich. Ponadto ze względu na szczególnie niekorzystny rozwój sytuacji rynkowej w latach 2015 i 2016 wprowadzono nadzwyczajne interwencje na rynku obejmujące pomoc celową, nadzwyczajną pomoc dostosowawczą i pomoc na zmniejszenie produkcji mleka dla producentów mleka. Od połowy 2014 r. wprowadzono nadzwyczajne środki wspierające dla niektórych producentów owoców i warzyw w związku z trwającym rosyjskim embargiem na przywóz określonych unijnych produktów rolnych. Powyższe środki pomogły przywrócić równowagę we wspomnianych sektorach. Skutecznie pomogły rolnikom podnieść ceny, zapewniając dotkniętym producentom w państwach członkowskich bardzo potrzebne wsparcie. Europejski sektor rolny pokazał swoją odporność, znajdując alternatywne rynki zbytu w Europie i poza jej granicami (w szczególności w Azji i w Stanach Zjednoczonych), co potwierdzają statystyki handlowe: roczna wartość wywozu unijnych produktów rolno-spożywczych w 2016 r. osiągnęła nowy rekordowy poziom 130,7 mld EUR, czyli o około 1,5 % więcej niż w 2015 r., przynosząc nadwyżkę wywozu w wysokości prawie 19 mld EUR pomimo wciąż trwającej utraty rynku rosyjskiego. Niemniej jednak w niektórych wrażliwych sektorach utrzymała się tendencja spadkowa cen. Uzasadnia to dalsze interwencje na rzecz utrzymania równowagi na rynku i wspierania producentów w znalezieniu alternatywnych rynków zbytu lub produkcji. Pomoc specjalna dla producentów mleka W związku ze spadkiem cen mleka w UE w pierwszej połowie 2016 r. i utrzymującym się brakiem równowagi między popytem a podażą Komisja ogłosiła we wrześniu 2016 r. wyjątkowy środek zakładający zmniejszenie produkcji mleka. Na pomoc na zmniejszenie produkcji mleka udostępniono 150 mln EUR96. Kwota końcowa wydatków zależy od potwierdzonego wykorzystania tego środka. Najnowsze dostępne dane oficjalne (do maja 2017 r.) wskazują na skumulowany wzrost dostaw mleka w 2016 r. w UE wynoszący 2,8 mln ton, np. +4,4 % w porównaniu z tym samym okresem w 2015 r. W czerwcu 2016 r. średnia cena mleka w UE spadła o 16 % – do 25,7 eurocenta za kg. W ramach środka przyjętego we wrześniu 2016 r. 52 000 rolników objętych tym środkiem zmniejszyło dostawy mleka o 852 000 ton w IV kwartale 2016 r. (64 % całkowitego spadku produkcji mleka w UE w tym okresie). Wykres: Mleko krowie skupione w UE. Źródło: Estat – baza New Cronos. Ostatnio zaktualizowano w styczniu 2017 r. Równolegle przywrócenie równowagi na rynku pozwoliło na szybki wzrost cen skupu mleka w UE od sierpnia 2016 r., przy czym w grudniu średnia unijna tych cen osiągnęła 33,05 eurocenta za kg (np. wzrost o 29 % od lipca). Wykres: Ceny mleka krowiego płacone producentom w UE (średnia ważona dla całej UE) Podsumowując, można potwierdzić wartość dodaną tego działania UE jako pomocy na zmniejszenie produkcji mleka: zapewniło ono wsparcie finansowe rolnikom znajdującym się w trudnej sytuacji, nagradzając tych, którzy dostosowali podaż do popytu; przyczyniło się do skutecznego przywrócenia równowagi na unijnym rynku mleczarskim; jako pośrednia konsekwencja tego przywrócenia równowagi wpłynęło (wraz z innymi czynnikami97) na wzrost cen mleka w drugiej połowie 2016 r. Płatności bezpośrednie W odniesieniu do płatności bezpośrednich w Europejskim Funduszu Rolniczym Gwarancji z 2015 r. uwzględniono już pewne elementy wspólnej polityki rolnej na lata 2014–2020, w tym wyrównywanie między państwami członkowskimi poziomów pomocy przeznaczonej na płatności bezpośrednie („mechanizm konwergencji zewnętrznej”). Począwszy od roku budżetowego 2016, nowa struktura płatności bezpośrednich zaczęła w pełni funkcjonować. Nowe elementy przyczyniają się do tego, że płatności bezpośrednie są rozdzielane bardziej sprawiedliwie, są bardziej proekologiczne w celu promowania zrównoważenia środowiskowego i przeciwdziałania zmianie klimatu oraz są lepiej ukierunkowane na przykład na młodych rolników, drobnych producentów rolnych lub rolników na obszarach z ograniczeniami naturalnymi. Poza obowiązkowymi elementami nowego systemu płatności bezpośrednich państwa członkowskie odnoszą korzyści dzięki znacznej elastyczności pod względem realizacji, zgodnie ze swoimi głównymi wyborami w tym zakresie dokonanymi w 2014 r.98. Te wybory umożliwiają państwom członkowskim ukierunkowanie wsparcia w zależności od ich szczególnych uwarunkowań. W 2015 r. (rok budżetowy 2016), pierwszym roku wdrażania zreformowanego systemu, około 7 mln rolników skorzystało z płatności bezpośrednich. Całkowita ustalona powierzchnia, w odniesieniu do której wypłacono te płatności, obejmuje około 90 % wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych UE (155,5 mln ha).

Niemniej jednak trwające wdrażanie reformy płatności bezpośrednich wpłynęło na termin płatności dokonywanych przez państwa członkowskie na rzecz rolników w roku budżetowym 2016, które to płatności w niektórych przypadkach uległy opóźnieniu.

Nowa warstwa „zazieleniania” systemu płatności bezpośrednich99, po raz pierwszy wdrożona od roku składania wniosków 2015 (rok budżetowy 2016), ma na celu zapewnienie, aby większość użytków rolnych w UE była uprawiana zgodnie z podstawowymi praktykami przyjaznymi dla środowiska i klimatu. W 2015 r. 75 % wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych podlegało co najmniej jednemu zobowiązaniu dotyczącemu zazieleniania. Szacowana łączna wykorzystywana powierzchnia użytków rolnych w odniesieniu do roku składania wniosków 2016 wynosi 77 %100. W 2016 r. Komisja przeprowadziła przegląd stosowania tego systemu w pierwszym roku jego obowiązywania101. W ramach tego przeglądu stwierdzono niedociągnięcia, które uniemożliwiały systemowi zazieleniania zrealizowanie całego jego potencjału, i rozważono możliwe środki zaradcze. Następnie Komisja zaproponowała różne ulepszenia odnośnego rozporządzenia102, które mają mieć zastosowanie od roku składania wniosków o płatności bezpośrednie 2018 (2017 r. w przypadku tych państw członkowskich, które sobie tego życzą).



Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) Jeżeli chodzi o Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, wszystkie 118 programów rozwoju obszarów wiejskich funkcjonuje i jest obecnie realizowane. Zaproszenia do składania wniosków przez beneficjentów zostały opublikowane na poziomie państw członkowskich i regionów. Według stanu na koniec 2016 r. na projekty i dla beneficjentów przeznaczono około 31,9 mld EUR. Stanowi to 21,3 % całkowitych przydzielonych środków publicznych planowanych na lata 2014–2020. Jeżeli chodzi o płatności z budżetu UE na rzecz państw członkowskich, otrzymane do końca 2016 r. wnioski państw członkowskich opiewały na łączną kwotę 10,1 mld EUR, co stanowi 10 % całkowitych środków przydzielonych Europejskiemu Funduszowi Rolnemu na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014–2020. W 2016 r. państwa członkowskie przedstawiły swoje roczne sprawozdania z realizacji dotyczące pierwszych dwóch lat cyklu programowania, tj. lat 2014 i 2015. Pomimo opóźnionego przyjęcia wielu programów, głównie ze względu na późne przyjęcie ram prawnych, realizacja przebiega zgodnie z planem. W przypadku Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich płynne przejście na nowy okres programowania zostało zapewnione poprzez ustanowienie przepisów przejściowych, obecność już istniejących agencji płatniczych (czyli brak konieczności wyznaczania organów na nowo) oraz szerokie wykorzystanie zobowiązań wieloletnich, w tym płatności obszarowych. Jeśli chodzi o dotychczas osiągnięte rezultaty, po stosunkowo powolnym początku niezbędnym do opracowania polityki spodziewane jest znaczne przyspieszenie w nadchodzących latach. Większość programów została zatwierdzona w 2015 r. (tylko 9 programów rozwoju obszarów wiejskich zostało zatwierdzonych w 2014 r.). Już można wskazać pewne wyniki, takie jak osiągnięcie w ponad 33 % celów określonych na 2020 r. pod względem odsetka gruntów rolnych objętych umowami o zarządzanie przyczyniającymi się do różnorodności biologicznej lub osiągnięcie w 39 % celu końcowego dotyczącego odsetka ludności wiejskiej objętej lokalnymi strategiami rozwoju. Wsparcie na przejście na rolnictwo ekologiczne lub na utrzymanie rolnictwa ekologicznego obejmowało 1,6 mln hektarów (15,7 % powierzchni użytków rolnych, która ma zostać objęta wsparciem)103. W ramach europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa utworzono już około 300 grup operacyjnych. Te projekty finansowane przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich mają na celu promowanie innowacyjnych rozwiązań i możliwości dla konkurencyjnego i zrównoważonego sektora rolnictwa i leśnictwa. W listopadzie 2016 r. zakończono niezależne badanie wdrażania europejskiego partnerstwa innowacyjnego104. Ze względu na wczesny etap wdrażania europejskiego partnerstwa innowacyjnego badanie to nie mogło dostarczyć pełnoprawnych wniosków, ale poziom korzystania z dobrowolnego programu (w 96 z możliwych 111 planów rozwoju obszarów wiejskich w 26 państwach członkowskich) określono w nim jako „imponujący”, a podejście oparte na rolnikach uznano za „naprawdę odróżniające” i „wysoko oceniane przez zainteresowane strony”. Ponadto paneuropejskie podejście do europejskiego partnerstwa innowacyjnego oraz możliwość wymiany doświadczeń i tworzenia partnerstw między państwami i regionami uznano za potencjalnie mocne aspekty tej inicjatywy. W badaniu tym stwierdzono, że istnieją solidne podstawy pod względem zewnętrznej spójności z innymi obszarami polityki (program „Horyzont 2020”, strategie środowiskowe i regionalne), ale na obecnym etapie panuje powszechny brak świadomości tych wspólnych możliwości i synergii. Po części jest to związane z faktem, że zainteresowane strony obecnie przyznają pierwszeństwo finansowaniu rozwoju obszarów wiejskich. Oczekuje się, że poprzez konsolidację tego procesu w różnych państwach i regionach w Europie możliwości utworzenia powiązań z pokrewnymi inicjatywami UE będą bardziej widoczne dzięki sieci europejskiego partnerstwa innowacyjnego. Polityka i programy rozwoju obszarów wiejskich weszły w zakres badania dotyczącego „Mapowania i analizy wdrażania wspólnej polityki rolnej”, z którego sprawozdanie końcowe zostało opublikowane w listopadzie 2016 r.105. Badanie to stanowi kompleksową analizę wyborów dokonanych przez państwa członkowskie w celu realizowania wspólnej polityki rolnej w bieżącym okresie programowania w dwóch filarach wspólnej polityki rolnej oraz jakościową analizę potencjalnego wpływu tych wyborów. Potwierdziło ono, że nowa elastyczność wspólnej polityki rolnej doprowadziła do bardziej zróżnicowanej realizacji tej polityki, gdyż środki są stosowane na wiele różnych sposobów i w szerokim zakresie kombinacji. Najważniejsze wyniki tego badania odnoszą się do ograniczonej koordynacji między dokonanymi przez państwa członkowskie wyborami w zakresie wdrażania filaru 1 (płatności bezpośrednie) i filaru 2 (wsparcie rozwoju obszarów wiejskich) oraz do faktu, że wybory w zakresie wdrażania uważa się za szczególnie istotne dla ogólnego celu wspólnej polityki rolnej dotyczącego rentownej produkcji żywności, jeżeli oceniono je jako ogólnie bardziej dostosowane do potrzeb lokalnych niż w ramach wcześniejszej wspólnej polityki rolnej. Ponadto wybory dokonane przez państwa członkowskie są ogólnie spójne, lecz możliwości w zakresie synergii mogłyby być lepiej wykorzystane, a brak odpowiedniego dostosowania i ukierunkowania instrumentów z filaru 1 i działań w ramach filaru 2 budzi obawy dotyczące wpływu tych wyborów.



Położenie dużego nacisku na upraszczanie Na począt