w sprawie wykonania rozporządzenia (WE) nr 1013/2006 z dnia 14 czerwca 2006 r. w sprawie przemieszczania odpadów Wytwarzanie, przetwarzanie i przemieszczanie transgraniczne odpadów niebezpiecznych i innych w państwach członkowskich Unii Europejskiej, 2013-2015; wykonanie uprawnienia do przyjmowania aktów delegowanych

W sprawozdaniu dotyczącym konwencji bazylejskiej państwa członkowskie przedstawiają informacje dotyczące całkowitej ilości wytwarzanych odpadów niebezpiecznych i „innych odpadów”. Odpady niebezpieczne są klasyfikowane w zależności od swej przynależności do ujętych w wykazie strumieni odpadów lub w zależności od składników (pozycje Y1–Y45 w kategoriach konwencji) oraz w zależności od pewnych właściwości odpadów niebezpiecznych. Ponadto, jeżeli odpady uznawane są za niebezpieczne w prawie krajowym, to również one zostają uznane za niebezpieczne, jeżeli zostaną zgłoszone Sekretariatowi Konwencji. Zgodnie z konwencją termin „inne odpady” oznacza odpady z gospodarstw domowych (pozycja Y46) oraz pozostałości z procesu ich spalania (pozycja Y47). Takie kategorie odpadów podlegają kontrolom podobnym do kontroli stosowanych wobec odpadów niebezpiecznych na podstawie konwencji. Sekcja D dokumentu roboczego służb Komisji zawiera pełny wykaz kodów Y określonych w konwencji.

Dane dotyczące całkowitej ilości odpadów przemieszczonych między państwami członkowskimi wskazywały rozbieżności w ilościach zgłoszonych przez państwa „wywozu” i „przywozu” (tabele 2-48 do 2-50). W kategorii „wszystkie zgłoszone odpady” różnice te mieściły się w granicach od 2 % (2013 r.) do 12 % (2014 r.). Podobne tendencje odnotowano w przypadku odpadów niebezpiecznych i wszystkich innych zgłoszonych odpadów. Jedną z możliwych przyczyn niespójności jest fakt, że odpady przemieszczane z terytorium danego państwa pod koniec roku kalendarzowego mogą być uznane za „wywiezione” w tym właśnie roku przez państwo przemieszczające odpady ze swojego terytorium, natomiast przyjmujące państwo członkowskie może odnotowywać takie odpady jako „przywiezione” dopiero po ich przetworzeniu w roku następnym. W takich przypadkach prawdopodobne jest, że ilość „wywieziona” przewyższa ilość „przywiezioną” w danym roku, a w kolejnym roku można obserwować odwrotne zjawisko. Ponadto w sprawozdaniach dotyczących konwencji bazylejskiej niektóre państwa członkowskie nie uwzględniają w konsekwentny sposób przemieszczania zgłoszonych odpadów nieobjętych zakresem stosowania konwencji, gdyż nie mają takiego obowiązku prawnego. Inne rozbieżności mogą powstawać na skutek ręcznego przetwarzania danych przedstawionych w dokumentach na papierze, co wynika z faktu, że w pełni elektroniczne systemy nie są jeszcze operacyjne.

Uprawnienie do przyjmowania aktów delegowanych określone w art. 58 zostało powierzone Komisji w drodze zmiany wprowadzonej rozporządzeniem (UE) nr 660/2014, które stosuje się od dnia 1 stycznia 2016 r. Od tego dnia Komisja nie wykonała uprawnień powierzonych jej na mocy rozporządzenia, gdyż nie wprowadzono żadnych zmian w wykazie odpadów przyjętym zgodnie z art. 7 dyrektywy 2008/98/WE ani nie uzgodniono żadnych istotnych i odpowiednich decyzji lub zmian na podstawie odpowiednich konwencji i umów międzynarodowych, takich jak konwencja bazylejska i decyzja OECD, które uzasadniłyby wykonanie takich uprawnień w sposób proporcjonalny. Komisja przewiduje jednak, że w perspektywie kolejnych kilku lat może dojść do uzgodnienia takich zmian na podstawie konwencji bazylejskiej.

Art. 58 rozporządzenia stanowi, że Komisja jest uprawniona do przyjmowania aktów delegowanych zgodnie z art. 58a w celu zmiany załączników do rozporządzenia. Ma to na celu uwzględnienie uzgodnionych zmian w wykazie odpadów przyjętym zgodnie z art. 7 dyrektywy 2008/98/WE, decyzji podjętych na podstawie odpowiednich konwencji i umów międzynarodowych oraz uwzględnienie zmian uzgodnionych na podstawie konwencji bazylejskiej i decyzji OECD. Art. 58a ust. 2 stanowi, że uprawnienie to powierza się Komisji na okres pięciu lat od dnia 17 lipca 2014 r. Komisja jest obowiązana do sporządzenia sprawozdania dotyczącego przekazania uprawnień dziewięć miesięcy przed końcem wspomnianego pięcioletniego okresu.

W konwencji terminy „przywóz” i „wywóz” stosuje się w odniesieniu do każdego przemieszczenia odpadów do państwa będącego stroną konwencji lub z jego terytorium. Na mocy prawa Unii powyższe terminy mają zastosowanie wyłącznie do przemieszczania odpadów do UE jako całości lub z jej terytorium. W niniejszym dokumencie terminy te użyte są w cudzysłowie i definiowane są zgodnie z konwencją.

Rozporządzenie (WE) nr 1013/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 czerwca 2006 r. w sprawie przemieszczania odpadów („rozporządzenie”) transponuje konwencję do prawa Unii i jest bezpośrednio stosowane w państwach członkowskich. Rozporządzenie to zostało zmienione w 2014 r. rozporządzeniem (UE) nr 660/2014.

Osiem państw członkowskich (Austria, Finlandia, Irlandia, Niderlandy, Niemcy, Republika Czeska, Wielka Brytania i Włochy) zgłosiło „wywóz” odpadów zbieranych z gospodarstw domowych do celów odzysku energii w latach 2013–2015 (tabela 2-40). Z wyjątkiem Austrii, Francji i Niemiec, które przemieszczały odpady zarówno w obrębie UE, jak i do państw OECD niebędących członkami UE, wszystkie pozostałe państwa członkowskie prowadzące „wywóz” do celów odzysku energii prowadziły taką działalność wyłącznie na terytorium UE. Jak dotąd największym „eksporterem” odpadów zbieranych z gospodarstw domowych do celów odzysku energii była Wielka Brytania, która na przestrzeni trzech lat przemieściła 7 mln ton odpadów.

Siedem państw członkowskich (Austria, Francja, Irlandia, Niderlandy, Niemcy, Słowenia i Szwecja) przedstawiło informacje dotyczące ilości odpadów zebranych z gospodarstw domowych (pozycja Y46), które „wywieziono” do unieszkodliwiania w latach 2013–2015 (tabela 2-39). Spośród tych państw jedynie Szwecja zgłosiła „wywóz” odpadów zbieranych z gospodarstw domowych do składowania w ziemi (np. na składowiskach), przy łącznej ilości odpadów przemieszczanych w obrębie UE w 2013–2015 wynoszącej 3 000 ton.

W 2013 r. 94 % wszystkich zgłoszonych odpadów zostało „wywiezionych” z jednego do drugiego państwa członkowskiego na terytorium UE, przy czym odsetek ten wyniósł 92 % zarówno w roku 2014, jak i w roku 2015 (tabela 2-22). W 2013 r. mniej niż 1 % zgłoszonych odpadów przemieszczono do państwa innego niż państwo OECD, natomiast zarówno w 2014 r., jak i w 2015 r. odsetek ten wyniósł 2,5 %. Jeżeli chodzi o odpady niebezpieczne, w 2013 r. 97 % takich odpadów zostało „wywiezionych” z jednego do drugiego państwa członkowskiego na terytorium UE, przy czym odsetek ten spadł nieznacznie w latach 2014 i 2015 do poziomu 92 % (tabela 2-23).

W latach 2013–2015 około 75 % odpadów niebezpiecznych przemieszczonych z terytorium państw członkowskich w ramach przetwarzania poddano procesowi odzysku. Od kilku lat wartość ta utrzymuje się na względnie stałym poziomie (tabela 2-18). W okresie sprawozdawczym około 22 % odpadów niebezpiecznych przemieszczonych z terytorium państw członkowskich w ramach przetwarzania poddano procesowi unieszkodliwiania, natomiast 1,5 % odpadów niebezpiecznych przekazano do przetworzenia „mieszanego” (tj. połączenie unieszkodliwiania i odzysku). W niektórych przypadkach w odniesieniu do niewielkiego odsetka (poniżej 0,1 %) odpadów niebezpiecznych przemieszczanych z terytorium państw członkowskich nie wskazano metody przetwarzania.

W latach 2013–2015 największym „eksporterem” wszystkich zgłaszanych odpadów była Wielka Brytania (12 mln ton). Państwo to wyprzedziło Niderlandy (8 mln ton), które były największym „eksporterem” w latach 2010–2012 (tabele 2-9). Wydaje się, że na wzrost całkowitego „wywozu” z Wielkiej Brytanii w tych latach wpłynął fakt, że w 2010 r. państwo to zaczęło „wywozić” odpady do celów odzysku energii. Podobnie jak w latach 2010–2012, również w latach 2013–2015 Francja i Włochy były największymi „eksporterami” odpadów niebezpiecznych – przemieściły one ze swojego terytorium po 4 mln ton tego typu odpadów.

Szesnaście państw członkowskich (Austria, Belgia, Bułgaria, Chorwacja, Cypr, Dania, Finlandia, Francja, Irlandia, Luksemburg, Malta, Niderlandy, Niemcy, Portugalia, Słowacja i Wielka Brytania) zgłosiło „wywóz” odpadów zbieranych z gospodarstw domowych do celów „innych” procesów odzysku (tj. innych niż proces odzysku R1), przy czym we wszystkich przypadkach chodziło o wywóz wyłącznie w granicach UE (tabela 2-40). Ponownie największym „eksporterem” była Wielka Brytania, która w latach 2013–2015 wywiozła 352 000 ton odpadów.

5.Przemieszczanie odpadów do państw członkowskich

Wszystkie państwa członkowskie przedstawiły informacje na temat „przywozu” odpadów w rocznych sprawozdaniach dotyczących konwencji bazylejskiej za okres sprawozdawczy 2013–2015.

W 2013 r. 19 mln ton zgłoszonych odpadów przemieszczono do państw członkowskich z innych państw członkowskich i państw trzecich, z czego 9 mln ton stanowiły odpady niebezpieczne (tabela 230). Wskaźnik ten wzrósł do 25 mln ton w 2014 r., z czego 7 mln ton stanowiły odpady niebezpieczne, oraz do 24 mln w 2015 r., z czego odpady niebezpieczne stanowiły 10 mln ton (tabele 2-29 i 2-28).

Przedmiotowy wzrost „przywozu” stanowi kontynuację tendencji: od 2001 r. ilość wszystkich zgłoszonych odpadów przemieszczonych do państw członkowskich wzrosła o 222 %, przy czym w latach 20102012 i 2013–2015 odnotowano wzrost o 41 % (tabela 2-35). Ilość odpadów niebezpiecznych przemieszczanych do państw członkowskich (tabela 2-36) wzrosła niemal o taki sam odsetek w latach 2001–2015 – 225 %, co odpowiada wzrostowi w zakresie „przywozu” wszystkich zgłoszonych odpadów.

W latach 2013–2015, Niemcy po raz kolejny były największym „importerem” wszystkich zgłoszonych odpadów, wwożąc 19 mln ton (tabele 2-28 do 2-30). Niderlandy były drugim największym „importerem” na przestrzeni trzyletniego okresu – 13 mln ton; wyprzedziły w tym względzie Francję (drugi największy „importer” w latach 2010–2012), która zajęła trzecie miejsce – 11 mln ton. We wszystkich tych krajach występuje znaczący popyt na surowiec do spalarni, co wpływa na ich ogólne wyniki, jeżeli chodzi o „przywóz”. Niemcy również dokonały „przywozu” największej ilości odpadów niebezpiecznych w latach 2013–2015 (8 mln ton), Francja natomiast dokonała w tym przypadku „przywozu” ilości większej (7 mln ton) niż Niderlandy (3 mln ton).

W 2015 r. 81 % odpadów niebezpiecznych przemieszczonych na terytorium państw członkowskich poddano procesowi odzysku w ramach przetwarzania, a 19 % – procesowi unieszkodliwiania (tabela 2-31). W okresie sprawozdawczym średnie wartości dotyczące ilości „przywiezionych” odpadów niebezpiecznych przetworzonych w ramach procesu odzysku i procesu unieszkodliwiania wynoszą odpowiednio 78 % i 22 %. Mniej niż 0,1 % odpadów przekazano do przetwarzania „mieszanego” (tj. połączenie unieszkodliwiania i odzysku) lub zgłoszono jako „przywiezione” w celu nieokreślonego przetwarzania. Odsetek odpadów niebezpiecznych „przywiezionych” do unieszkodliwiania jest wyższy niż w 2001 r, kiedy to wynosił 11 %. Jednak odsetek odpadów „przywiezionych” do unieszkodliwiania zmniejszał się nieznacznie w ciągu niedawnych okresów sprawozdawczych – z 25 % w latach 2007–2009 do 24 % w latach 2010–2012 i do 22 % w latach 2013–2015.

W latach 2013–2015 największy odsetek odpadów niebezpiecznych „przywiezionych” w celu unieszkodliwienia, wynoszący 46 %, odnotowano w Niemczech. Wynika to prawdopodobnie stąd, że w porównaniu z innymi państwa członkowskimi UE kraj ten posiada więcej zakładów przetwarzania, w których można bezpiecznie unieszkodliwić odpady niebezpieczne. W latach 20132015 największy odsetek odpadów niebezpiecznych „przywiezionych” w celu odzysku, wynoszący 32 %, odnotowano we Francji. Niemcy zajęły drugie miejsce z niewiele niższym wynikiem na poziomie 29 %. Także w tym przypadku wynika to stąd, że kraje te posiadają odpowiednie zakłady przetwarzania.

Podobnie jak w latach 2010–2012 prawie wszystkie niebezpieczne i inne zgłoszone odpady przemieszczone na teren państw członkowskich w latach 2013–2015 pochodziły z innych państw UE lub EFTA (tabela 2-35). Razem te dwa źródła stanowiły 98 % w 2013 r., 99 % w 2014 r. i 98 % w 2015 r. Odsetek ten utrzymuje się na bardzo stabilnym poziomie od 2001 r., wahając się maksymalnie o jeden punkt procentowy. Tymczasem na państwa UE i EFTA łącznie przypadały niemal wszystkie odpady niebezpieczne przemieszczone do państw członkowskich w latach 2013–2015. Zarówno w 2013, jak i w 2014 r. stanowiły one 97 %, a w 2015 r. – 96 % łącznych odpadów niebezpiecznych.

Ilość odpadów niebezpiecznych przemieszczonych z państw nienależących do OECD wzrosła od 2001 r. niemal dziewięciokrotnie; jednak w stosunku do łącznej ilości odpadów niebezpiecznych przemieszczonych do UE w ujęciu procentowym ilość ta utrzymuje się na niskim poziomie i od 2001 r. wzrosła jedynie z 1 % do 2 % (tabela 2-36).

6.Nielegalne przemieszczenia, inspekcje i środki egzekucyjne

Informacje na temat nielegalnych przemieszczeń zgłaszają państwa członkowskie w kwestionariuszu UE. Dwadzieścia pięć państw członkowskich, z wyłączeniem Łotwy, Luksemburga i Malty, zgłosiło, że nielegalne przemieszczania mają miejsce.

Mimo że wszystkie 28 państw członkowskich udzieliło informacji na temat liczby wyrywkowych kontroli przeprowadzonych w odniesieniu do przemieszczeń odpadów lub związanych z nimi operacji odzysku i unieszkodliwienia, jedynie 11 państw członkowskich udzieliło odpowiedzi w odniesieniu do każdego roku oddzielnie zgodnie z formatem kwestionariusza UE, w którym jest pytanie o liczbę przeprowadzonych kontroli oraz o liczbę zidentyfikowanych nielegalnych przemieszczeń. Ponadto nie wszystkie państwa członkowskie UE przedstawiły szczegółowe informacje dotyczące istniejących środków egzekucyjnych, mających na celu zapobieganie nielegalnym przemieszczeniom odpadów. Skutkiem tej niespójnej sprawozdawczości są niskiej jakości dane, co oznacza, że trudno nawet wyciągnąć ostrożne wnioski.

W swoich odpowiedziach na to pytanie państwa członkowskie przekazały informacje o różnych poziomach szczegółowości, ponieważ w różny sposób interpretowały pojęcie wyrywkowej kontroli. Na przykład niektóre państwa przekazały szczegółowe informacje dotyczące odosobnionych przypadków kontroli fizycznych, natomiast inne państwa przekazały również informacje na temat kontroli administracyjnych. Co ważne, nie zawsze wiadomo, jaką definicję zastosowano – nawet w przypadku państw członkowskich, które przekazały sprawozdanie w wymaganym formacie – ponieważ nie jest to powiedziane wprost.

Komisja już podjęła kroki, by poprawić spójność sprawozdań państw członkowskich w tej kwestii. Zgodnie ze zmianą wprowadzoną rozporządzeniem (UE) nr 660/2014, niezdefiniowane pojęcie „wyrywkowa kontrola” zastąpiono pojęciem „inspekcja”, które jest obecnie zdefiniowane w rozporządzeniu. Ponieważ zmiana ta obowiązuje od dnia 1 stycznia 2016 r., od państwa członkowskiego składającego sprawozdanie z inspekcji oczekuje się, że w kolejnym okresie sprawozdawczym będzie bardziej spójne.

Ogółem w latach 2013–2015 zgłoszono 2 800 nielegalnych przemieszczeń odpadów, co oznacza wzrost w porównaniu z liczbą 2 500 przypadków zgłoszoną w latach 2010–2012. Całkowita liczba zgłoszonych kontroli także wzrosła z około 450 000 w latach 2010–2012 do około 600 000 w latach 2013–2015, co może być powodem większej liczby wykrytych nielegalnych przemieszczeń.

W latach 2013–2015 Belgia zgłosiła najwięcej nielegalnych przemieszczeń – łącznie 644 przypadki, co stanowi 23 % wszystkich przypadków zgłoszonych w UE-28 w latach 2013–2015. Niderlandy zgłosiły drugą co do wielkości największą liczbę 493 przypadków (18 %), a w dalszej kolejności Wielka Brytania – 385 przypadków (14 %). Były to również trzy państwa członkowskie, które zgłosiły najwięcej wyrywkowych kontroli dotyczących przemieszczeń odpadów, co stanowiłoby powód, dla którego odkryto większą liczbę nielegalnych przemieszczeń. Powodem dużej liczby przypadków zgłoszonych przez Niderlandy i Wielką Brytanię, jak zasugerowano w sprawozdaniu opracowanym przez IMPEL na temat działań na rzecz egzekwowania prawa w latach 2014–2015, może być również fakt, iż państwa te nie są państwami śródlądowymi i mogą monitorować transporty na podstawie szlaków żeglugowych oraz danych celnych.

W sprawozdaniu IMPEL ustalono, że wśród 31 uczestniczących państw (UE-28 oraz Norwegia, Serbia i Szwajcaria) przeprowadzono 4 787 kontroli administracyjnych i 12 396 fizycznych kontroli transportu. Spośród tych kontroli 28,7 % (około 4 930) stanowiły inspekcje przemieszczeń odpadów; stwierdzono 815 nielegalnych przemieszczeń. Natomiast państwa członkowskie składające sprawozdania Komisji podają liczbę około 2 000 nielegalnych przemieszczeń w latach 2014 i 2015. Uważa się, że liczby podawane przez IMPEL stanowią raczej dane punktowe dotyczące danej aktywności w państwach uczestniczących, a nie dokładny obraz działalności w zakresie egzekwowania prawa w UE.

Należy również zauważyć, że brak sprawozdań Łotwy, Luksemburga i Malty niekoniecznie oznacza, że w tych państwach członkowskich nie miały miejsca żadne nielegalne przemieszczenia. Może to raczej oznaczać małą częstotliwość inspekcji lub inspekcje nieukierunkowane.

Trzynaście państw członkowskich (Belgia, Republika Czeska, Niemcy, Estonia, Francja, Chorwacja, Włochy, Łotwa, Malta, Austria, Polska, Słowenia i Słowacja) przekazało szczegółowe dane dotyczące kar, które mogą być nakładane na mocy prawa krajowego na osoby dokonujące nielegalnego przemieszczenia odpadów. Dwanaście z nich zgłosiło szczegółowe informacje dotyczące kar pieniężnych (z wyjątkiem Niemiec). Najwyższą możliwą karę finansową zgłosiła Republika Czeska, gdzie zarówno na osoby fizyczne, jak i na podmioty prawne można nakładać karę w wysokości do 2 mln EUR. W Estonii, na Łotwie i w Słowenii poziomy kar w odniesieniu do podmiotów prawnych są wyższe niż w przypadku osób fizycznych, natomiast na Malcie wyższa jest minimalna kara w przypadku recydywy, choć maksymalny poziom kary pozostaje taki sam.