[pic] | KOMISJA EUROPEJSKA |

Bruksela, dnia 11.3.2010

KOM(2010)84 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

Sprawozdanie z postępów w tworzeniu wewnętrznego rynku gazu i energii elektrycznej

SEK(2010)251

KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

Sprawozdanie z postępów w tworzeniu wewnętrznego rynku gazu i energii elektrycznej

A. KONTEKST

Pod koniec 2008 r. i przez cały 2009 rok na świecie trwał kryzys finansowo-gospodarczy. Kryzys wpłynął bezpośrednio na popyt na energię, powodując nieprzewidziane spadki cen ropy naftowej na rynkach międzynarodowych. które z kolei odbiły się na cenach gazu i energii elektrycznej.

Spór pomiędzy dwoma przedsiębiorstwami z państw nienależących do UE (rosyjskiego Gazpromu i ukraińskiego Naftogazu) doprowadził do bezprecedensowego kryzysu w zaopatrzeniu UE w gaz. Pomiędzy 6 a 20 stycznia 2009 r. doszło do przerwania przepływów gazu z Rosji do UE przez terytorium Ukrainy, na skutek czego ucierpiało kilka państw członkowskich.

Rok 2009 był ważnym rokiem również ze względu na przyjęcie w dniu 13 lipca 2009 r. trzeciego pakietu dotyczącego wewnętrznego rynku energii[1]. Trzeci pakiet wzmacnia ramy regulacyjne, które są potrzebne, aby dokonać faktycznego i pełnego otwarcia rynku służącego osiągnięciu najniższych możliwych cen energii, większego bezpieczeństwa energetycznego i stabilności energetycznej.

W niniejszym sprawozdaniu[2] omówiono skutki, jakie powyższe wydarzenia miały dla unijnych rynków energii elektrycznej i gazu w ubiegłym roku, oraz ich przewidywane skutki w przyszłości.

B. ROZWÓJ SYTUACJI W GłÓWNYCH OBSZARACH, POZOSTAłE PROBLEMY DO ROZWIąZANIA

1. Wdrażanie prawodawstwa

W kontekście zakończenia budowy wewnętrznego rynku energii elektrycznej i gazu oraz przygotowania podstaw wdrożenia trzeciego pakietu niezwykle ważne jest prawidłowe wdrożenie przepisów obowiązujących dyrektyw[3]. W czerwcu 2009 r. Komisja Europejska wszczęła postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko 25 państwom członkowskim w związku z rynkiem energii elektrycznej i przeciwko 21 państwom członkowskim w związku z rynkiem gazu. Najważniejsze stwierdzone naruszenia to: brak przejrzystości, niedostateczna koordynacja ze strony operatorów systemu przesyłowego w celu udostępnienia maksymalnej przepustowości połączeń wzajemnych, brak współpracy regionalnej, nieegzekwowanie przepisów przez właściwe organy państw członkowskich i brak odpowiednich procedur rozstrzygania sporów[4]. W październiku 2009 r. Komisja wszczęła kolejne postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko dwu państwom członkowskim. Postępowania te dotyczą tranzytu i magazynowania gazu[5].

Sprawy wniesione przez Komisję do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w związku z uchybieniem zobowiązaniom państwa członkowskiego doprowadziły do wydania wyroków, w których uznano, że Królestwo Szwecji i Belgia nieprawidłowo wdrożyły przepisy dotyczące kompetencji krajowych organów regulacyjnych w zakresie taryf sieciowych[6]. W innej sprawie Trybunał Sprawiedliwości uznał, że Belgia uchybiła zobowiązaniom przez niewyznaczenie operatora systemu przesyłowego gazu[7].

Komisja pomaga jednocześnie państwom członkowskim w prawidłowym i terminowym (tj. do dnia 3 marca 2011 r.) wdrożeniu nowych dyrektyw wchodzących w skład trzeciego pakietu. Komisja opublikowała uwagi interpretacyjne w sprawie rozdziału przesyłu i dystrybucji od wytwarzania energii, krajowych organów regulacyjnych, rynku detalicznego i magazynowania gazu[8].

2. Integracja rynku

Wykres 1 – miesięczne zużycie brutto energii elektrycznej w krajach UE-27

[pic]

Źródło: Dane statystyczne Eurostatu dotyczące energii

Najbardziej widocznym skutkiem kryzysu gospodarczego był znaczny spadek zużycia gazu i energii elektrycznej. W ujęciu rok do roku zużycie energii elektrycznej w krajach UE-27 utrzymało się na stosunkowo stabilnym poziomie, ale w kwietniu i maju spadło – odpowiednio – o 12 % i 7 %. W późniejszych miesiącach zużycie zaczęło wzrastać, ale pozostało na znacznie niższym poziomie niż we wcześniejszych latach.

Zużycie gazu zmniejszyło się w jeszcze większym stopniu. W okresie od stycznia do marca 2009 r. zużycie gazu (w krajach UE-27) spadło o około jedną czwartą. Głównym powodem tego spadku była przerwa w dostawach gazu z Rosji przez terytorium Ukrainy, ale w marcu 2009 r., już po kryzysie, zużycie gazu w krajach UE-27 było nadal o ponad 16 % mniejsze niż w marcu 2008 r.

Wykres 2 – miesięczne zużycie brutto gazu ziemnego w krajach UE-27

[pic]

Źródło: Dane statystyczne Eurostatu dotyczące energii

Wolumen obrotów i płynność na rynku hurtowym

Na tle dużych spadków zużycia gazu i energii elektrycznej w pierwszym półroczu 2009 r. wolumen obrotów na większości rynków hurtowych utrzymał się na stosunkowo dobrym poziomie. Pomimo ogólnego wzrostu płynności, obroty handlowe w centrach handlu gazem i na giełdach gazowych w UE pozostają niskie w zestawieniu z rynkami energii. Wpływ kryzysu finansowego na rynek derywatów elektroenergetycznych wydaje się być pozytywny ze względu na coraz częstsze stosowanie rozliczonych transakcji jako środka ograniczającego ryzyko kontrahenta. Pozytywną zmianą był także wzrost obrotów realizowanych za pośrednictwem centrów handlu w Niemczech za sprawą połączenia stref wejścia-wyjścia.

Kolejną tendencją, która pojawiła się w tym okresie, jest konsolidacja europejskich giełd energii elektrycznej. EEX (Europejska Giełda Energii) i Powernext uruchomiły wspólnie EPEX (Europejską Giełdę Energii Elektrycznej), na której dokonuje się transakcji natychmiastowych typu spot we Francji, Niemczech i Szwajcarii, podczas gdy giełda APX obsługuje Niderlandy, Belgię i Zjednoczone Królestwo. Nord Pool Spot, EPEX Spot i OMEL (Hiszpania) rozpoczęły projekt mający na celu połączenie cen dla całej Europy. Nowe giełdy gazu powstały w Austrii i Danii, natomiast we Włoszech planuje się uruchomienie giełdy gazu w pierwszych miesiącach 2010 r.

Wykres 3 – rynek hurtowy energii elektrycznej typu spot

[pic]

Coraz większą uwagę przyciągają ramy regulacyjne dotyczące rynków hurtowych energii elektrycznej i gazu . Jeżeli chodzi o obecne regulacje europejskie dotyczące rynków finansów i energii istnieją obawy, że istniejące ramy regulacyjne nie zapewniają skutecznego nadzoru ani dostatecznej przejrzystości. Komisja bada w związku z tym możliwość przedstawienia w 2010 r. inicjatywy ustawodawczej w tym obszarze. Komisja rozpoczęła także procedurę w celu przyjęcia decyzji zmieniającej wytyczne w sprawie przejrzystości, które stanowią załącznik do rozporządzenia (WE) nr 1775/2005.

Inwestycje infrastrukturalne

W opublikowanym w listopadzie 2008 r. drugim strategicznym przeglądzie sytuacji energetycznej[9] określono priorytety UE w dziedzinie energii na następne lata. Priorytetem w zakresie infrastruktury gazowej i elektroenergetycznej jest rozbudowa sieci energetycznych, a w szczególności rozwiązanie problemów wiążących się z transgranicznymi zatorami, ograniczeniami w przesyle i brakiem połączeń między infrastrukturami.

Europejski program energetyczny na rzecz naprawy gospodarczej (EPENG) pomaga zagwarantować i przyśpieszyć inwestycje w sektorze energetycznym, a tym samym oddziałuje bezpośrednio na gospodarkę i zatrudnienie w UE. Instrument ten przyczynia się również do zwiększenia bezpieczeństwa dostaw do najbardziej podatnych na zagrożenia państw członkowskich i połączenia „wysp energetycznych” z resztą unijnego rynku energetycznego. Program ten został zatwierdzony przez Radę i Parlament[10] i udostępnia kwotę 2,365 miliarda euro na cele projektów dotyczących połączeń międzysystemowych infrastruktury gazowej i elektroenergetycznej.

Dokonania w zakresie inicjatyw regionalnych[11]

Głównymi celami regionalnych inicjatyw w zakresie energii elektrycznej były: poprawa alokacji i kalkulacji zdolności przesyłowych w ramach zarządzania ograniczeniami, a także ujednolicenie stopnia przejrzystości i integracja mechanizmów bilansowania rynku. Regiony wschodni, południowy i zachodni Europy Środkowej będą wkrótce dysponować jednolitym dla danego regionu zestawem przepisów dotyczących aukcji. W regionie zachodnim Europy Środkowej działa wspólny urząd aukcyjny, który stosuje zharmonizowane przepisy aukcyjne. Kolejnym krokiem jest wdrożenie łączenia rynków w oparciu o przepływy. Łączenie rynków zastosowano również w przypadku niemiecko-duńskich linii międzysystemowych; badane są możliwości wprowadzenia tego rozwiązania na granicy włosko-słoweńskiej. Konsorcjum giełd energii rozpoczęło badanie mechanizmu łączenia cen dla całej Europy.

Forum Florenckie zatwierdziło prace Grupy Koordynacyjnej ds. Projektu (PCG) dotyczące modelu harmonizującego międzyregionalne oraz – w przyszłości – ogólnounijne skoordynowane zarządzanie ograniczeniami oraz jej prace nad propozycją planu działania obejmującego konkretne środki. W przyszłości prace będą koncentrować się na trzech projektach wdrażających prowadzonych przez nową Grupę Doradczą ad hoc (AHAG).

Inicjatywy regionalne w zakresie gazu koncentrowały się w 2009 r. na pięciu priorytetach: nowa przepustowość połączeń wzajemnych, dostęp do przepustowości gazociągów, przejrzystość, interoperacyjność i bezpieczeństwo dostaw. Przykładami największych postępów w tych priorytetowych obszarach są: otwarcie procedury „open season” w celu dokonania oceny zapotrzebowania rynkowego i przyznania przepustowości w związku z francusko-hiszpańskim rurociągiem międzysystemowym; otwarcie w Niemczech, Niderlandach i Danii platformy rynku wtórnego, na której oferowane są do odsprzedaży, w trybie dnia następnego, określone wolne zdolności przesyłowe; publikowanie dziennych danych dotyczących zdolności przesyłowych i przepływów w regionie północno-zachodnim; zbadanie metod optymalizacji odwrócenia przepływu w południowej części regionu południowo-wschodniego; zawarcie umów dotyczących punktów połączeń wzajemnych i bilansowania operacyjnego oraz wdrożenie wspólnych zasad prowadzenia działalności opracowanych przez stowarzyszenie EASEE-gas. Prace nad bezpieczeństwem dostaw koncentrowały się na poprawie poziomu gotowości państw członkowskich, lepszym dostępie do magazynowania i wprowadzeniu możliwości odwrócenia przepływu.

Postępy osiągane (na różnych poziomach) we wdrażaniu regionalnych inicjatyw w zakresie gazu i energii elektrycznej bezsprzecznie przyczyniają się do dalszej integracji rynku. W niektórych przypadkach osiągnięte wyniki są bardzo znaczące, np. w regionie zachodnim Europy Środkowej. W niektórych obszarach, takich jak bilansowanie, osiągnięcie faktycznego postępu wydaje się być trudniejsze, pomimo konsekwentnych działań regulatorów i zainteresowanych stron. Oprócz tego postępy osiągnięte w większości regionów są niewystarczające do zapewnienia pełnej zgodności z przepisami obowiązujących regulacji w sprawie gazu i energii elektrycznej, dlatego też w czerwcu 2009 r. wniesione zostały sprawy w związku z uchybieniem zobowiązaniom państwa członkowskiego.

Przyszła rola inicjatyw regionalnych

Przyszłe powodzenie inicjatyw regionalnych zależy od tego, w jakim stopniu możliwe jest ich dostosowanie do szeregu następujących wyzwań. Pierwsze wyzwanie polega na wzajemnym dopasowaniu oddolnego podejścia leżącego u podstaw inicjatyw regionalnych oraz bardziej odgórnego podejścia przyjętego w trzecim pakiecie, zwłaszcza w kontekście opracowywania ramowych wytycznych i kodeksów sieci. Po drugie, poszczególne regiony mogą rozwiązywać podobne kwestie w różny sposób, co może doprowadzić do rozbieżności. Z myślą o tych wyzwaniach Komisja planuje przyjąć komunikat w sprawie przyszłej roli i kształtu inicjatyw regionalnych, którego tematem mogą być takie kwestie jak opracowanie wspólnego modelu rynku, ustalenie odpowiedniej formy udziału zainteresowanych stron oraz potrzeba udzielania przez państwa członkowskie wsparcia politycznego na rzecz integracji regionalnej.

Pozytywną tendencją jest rosnące zaangażowanie państw członkowskich w integrację regionalną. W czerwcu 2009 r. Komisja Europejska i sześć bałtyckich państw członkowskich (Dania, Estonia, Finlandia, Litwa, Łotwa, Niemcy, Polska i Szwecja) podpisało protokół ustaleń w sprawie planu działań w zakresie połączeń międzysystemowych na rynku energii państw bałtyckich. W grudniu 2009 r. Austria, Czechy, Niemcy, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry podpisały protokół ustaleń w sprawie Forum Europy Środkowo-Wschodniej ds. Rynku Energii Elektrycznej.

3. Koncentracja i konsolidacja

Na rynku hurtowym energii elektrycznej wydaje się zarysowywać pewna tendencja do zmniejszania koncentracji pod względem zdolności przesyłowych. W okresie sprawozdawczym aż 10 państw członkowskich zgłosiło spadek wskaźnika Herfindahla-Hirschmana (HHI). Tendencja ta zarysowała się szczególnie wyraźnie w Belgii, Słowenii i na Słowacji, chociaż rynki belgijski i słowacki cechuje w dalszym ciągu duży stopień koncentracji. W wyniku postępów na rynku słoweńskim doszło do obniżenia się stopnia koncentracji rynku. Osiągnięcia te są zatem widoczne na poziomie poszczególnych państw członkowskich, a nie regionów. Fakt, iż rynek hurtowy energii elektrycznej wykazuje umiarkowaną koncentrację jedynie w siedmiu państwach członkowskich[12], stanowi potwierdzenie ogólnie wysokiego stopnia koncentracji tego rynku.

Rynki hurtowe gazu cechuje w dalszym ciągu wysoka koncentracja. W 10 państwach członkowskich udział trzech największych hurtowników w rynku krajowym wynosi co najmniej 90 %[13]. Udział trzech największych przedsiębiorstw zmniejszył się tylko w pięciu państwach członkowskich (Belgia, Francja, Hiszpania, Węgry i Włochy). Znaczny wzrost łącznego udziału w rynku trzech największych dostawców odnotowano w Rumunii, a zwłaszcza w Bułgarii (+57 %)[14].

Na rynku detalicznym energii elektrycznej udział w rynku przypadający na trzy największe przedsiębiorstwa na całym rynku detalicznym przekraczał 80 % w 14 państwach członkowskich[15]. W porównaniu z poprzednim okresem sprawozdawczym udział w rynku trzech największych przedsiębiorstw na całym rynku detalicznym energii elektrycznej znacznie spadł na Węgrzech i w Słowenii. Na Słowacji udział w rynku trzech największych przedsiębiorstw wzrósł o 25 %, chociaż łączny udział w rynku tych trzech przedsiębiorstw wyniósł tylko 60 %. W przypadku rynku detalicznego gazu trudno jest dokonać właściwej oceny sytuacji ze względu na brak danych dla 11 państw członkowskich.

4. Tendencje cenowe

Światowy kryzys gospodarczy odbił się na cenach ropy naftowej na rynkach międzynarodowych. Cena nieprzetworzonej ropy naftowej Brent osiągnęła szczyt w lipcu 2008 r. na poziomie ok. 92 EUR za baryłkę (147 USD), po czym do końca 2008 r. spadła do 27 EUR za baryłkę (37 USD), tj. o 70 %. Następnie w 2009 r. cena nieprzetworzonej ropy Brent wzrosła pomimo słabego popytu. Zmiana ta była wynikiem ograniczeń w dostawach nałożonych przez OPEC oraz lepszych nastrojów na rynku. Do połowy 2009 r. cena nieprzetworzonej ropy Brent kształtowała się na poziomie ok. 50 % szczytowej ceny z lipca 2008 r.

Wykres 4 – Zmiany ceny ropy Brent w EUR za baryłkę (bbl)[16]

[pic]

Źródło: Platts

Zmiany ceny ropy naftowej wpływają bezpośrednio na ceny hurtowe gazu, ze względu na fakt, że wiele kontraktów długoterminowych o dostawy gazu przewiduje powiązanie cen ropy naftowej i gazu. Ceny hurtowe gazu wpływają z kolei na ceny hurtowe energii elektrycznej.

Ceny w centrach handlu gazem były znacznie niższe od powiązanych z ropą naftową cen przewidzianych w kontraktach długoterminowych, na skutek kryzysu gospodarczego, większych zdolności przesyłowych LNG po stronie produkcji i udanej eksploatacji niekonwencjonalnych zasobów gazu w Stanach Zjednoczonych. Sytuacja ta powodowała presję na mechanizmy ustalania cen na potrzeby długoterminowych kontraktów o dostawę gazu w Europie kontynentalnej, ale sprzyjała jednocześnie większej konkurencji – dobrze funkcjonujące centra handlu oferowały elastyczne dostawy, które były tańsze od kontraktów długoterminowych.

Wykres 5 – Ceny konkurencyjnych paliw (lewa oś) w zestawieniu z cenami gazu (prawa oś)[17]

[pic]

Źródło: Platts i BAFA

W raporcie porównawczym z 2008 r. wskazano, że wzrost cen gazu i energii elektrycznej był spowodowany rosnącymi cenami ropy naftowej na rynku międzynarodowym w pierwszym półroczu 2008 r. Ponieważ ceny ropy naftowej zaczęły spadać w wyniku kryzysu gospodarczego, na początku 2009 r. można spodziewać się podobnej tendencji w odniesieniu do cen gazu i energii elektrycznej.

W pierwszej połowie 2009 r. ceny gazu dla odbiorców przemysłowych spadły w większości państw członkowskich (średnio o 7-12 %)[18]. Na Litwie, w Polsce i Szwecji ceny te spadły o ponad 20 %. W większości państw członkowskich rachunki za gaz gospodarstw domowych zmniejszyły się o ok. 8 %. Natomiast w Bułgarii i na Litwie ceny gazu dla gospodarstw domowych wzrosły o 11 % lub więcej. Wynika to prawdopodobnie z faktu, że w państwach tych obowiązują ceny regulowane i musiano je dostosować do cen rynkowych.

W pierwszym półroczu 2009 r. ceny energii elektrycznej pozostawały stosunkowo stabilne w porównaniu z drugim półroczem 2008 r. Ceny dla odbiorców energii elektrycznej wzrosły nieco we Francji, na Litwie i Łotwie, w Portugalii, na Słowacji i Słowenii (odbiorcy przemysłowi) oraz w Luksemburgu, Portugalii i na Słowenii (gospodarstwa domowe), natomiast znaczny spadek cen energii elektrycznej odnotowano na Cyprze, w Danii, Irlandii, Rumunii i Szwecji (odbiorcy przemysłowi) oraz w Belgii, na Cyprze, w Polsce, Rumunii i Szwecji (gospodarstwa domowe)[19].

W większości państw członkowskich ceny w pierwszym półroczu 2009 r. były jednak nadal wyższe niż w roku 2008, chociaż tendencje dotyczące kształtowania się cen ropy naftowej wskazywałyby raczej, że ceny dla odbiorców końcowych powinny być niższe. Niezgodność ta może wynikać z przesunięcia w czasie – zmiany cen na rynku ropy naftowej są uwzględniane w cenach dla odbiorców końcowych z pewnym opóźnieniem. Wydaje się jednak, że spadek hurtowych cen energii elektrycznej nie znalazł pełnego odzwierciedlenia w cenach dla odbiorców końcowych.

5. Niezależność operatorów sieci

Liczba państw członkowskich, które idą dalej niż nakazują obecne wymogi dotyczące prawnego i funkcjonalnego rozdziału operatorów systemów przesyłowych, nie zmieniła się.

W 2009 r. pojawił się pierwszy transgraniczny operator elektroenergetycznego systemu przesyłowego: E.ON sprzedał swoją sieć przesyłową wysokiego napięcia niderlandzkiemu operatorowi systemu przesyłowego TenneT, będącemu własnością państwa. Transgraniczny operator systemu przesyłowego istniał wcześniej na rynku gazu – Gasunie była właścicielem systemu przesyłowego gazu w Niderlandach, a Gasunie Deutschland w Niemczech. RWE ogłosiła, że w pierwszym kwartale 2010 r. rozpocznie sprzedaż swojej sieci gazowej[20]. Zmiany te zostały przedsięwzięte w związku z polityką Komisji w zakresie konkurencji.

Na poziomie dystrybucji system rozdziału pozostawał stosunkowo stabilny, chociaż w kilku państwach członkowskich zmieniła się liczba operatorów systemów dystrybucyjnych. Państwa członkowskie w dalszym ciągu często korzystają z odstępstw w odniesieniu do obowiązku wprowadzenia rozdziału na poziomie dystrybucji[21].

Należy oczekiwać, że niektóre z państw członkowskich będą musiały dostosować posiadane ramy prawne do nowych wymogów dotyczących rozdziału, zawartych w trzecim pakiecie.

6. Skuteczna regulacja rynku ze strony organów regulacyjnych

Organy regulacyjne powinny otrzymać uprawnienia niezbędne do egzekwowania przestrzegania przepisów. Dlatego też przedmiotem działania Komisji podjętego w czerwcu w związku z uchybieniem zobowiązaniom państwa członkowskiego był także brak na poziomie krajowym skutecznych systemów kar za naruszenia regulacji w sprawie energii elektrycznej i gazu. Sytuacja ta może się zmienić dzięki trzeciemu pakietowi, dzięki zawartym w nim szczegółowym przepisom dotyczącym obowiązków i uprawnień organów regulacyjnych. Organy regulacyjne mają obowiązek działać na rzecz konkurencyjnego, bezpiecznego i zrównoważonego pod względem środowiskowym rynku energii elektrycznej i gazu w Unii Europejskiej. Agencja ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki będzie ponadto sprawować nadzór regulacyjny w kwestiach transgranicznych.

Operatorzy systemów przesyłowych przygotowują się do wdrożenia trzeciego pakietu. Europejska sieć operatorów systemów przesyłowych energii elektrycznej (ENTSO-E) osiągnęła stan gotowości operacyjnej w lipcu 2009 r. Na rynku gazu w grudniu 2009 r. powołano ENTSO-G (europejską sieć operatorów systemów przesyłowych gazu). Statuty i regulaminy wewnętrzne obu tych organizacji muszą jeszcze zostać zatwierdzone po wejściu w życie rozporządzeń, co nastąpi w marcu 2011 r.

Określona w trzecim pakiecie rola Komisji polega na określaniu priorytetów dotyczących wytycznych ramowych i kodeksów sieci, po konsultacji z Agencją, ENTSO-E i ENTSO-G oraz innymi zainteresowanymi stronami. Podczas spotkań forów regulacji (madryckiego i florenckiego)[22] w 2009 r. uzgodniono, że prace rozpoczną się od projektów pilotażowych mających na celu ustalenie, w jaki sposób zapewnić skuteczność i wydajność procesu. W przypadku gazu powstaną pilotażowe wytyczne ramowe i kodeks sieciowy dotyczący zarządzania ograniczeniami, natomiast w przypadku energii elektrycznej powstaną pilotażowe wytyczne ramowe w sprawie połączeń sieciowych. Komisja rozpocznie również prace nad innymi wytycznymi ramowymi i kodeksami.

7. Sytuacja od strony odbiorcy

Podczas drugiego Obywatelskiego Forum Energetycznego, które odbyło się w Londynie we wrześniu 2009 r., rozważono szereg kwestii mających na celu poprawę sytuacji odbiorców na rynku detalicznym[23]. Jednym z rozważonych środków było opracowanie wzorów rachunków i zalecenia w sprawie najlepszych praktyk w zakresie ich wystawiania. Forum poparło zalecenia w sprawie dobrych praktyk w zakresie wystawiania rachunków, których celem jest doprowadzenie do tego, aby rachunki wystawiane unijnym odbiorcom były proste, przejrzyste i zawierały odpowiednie informacje. Podstawą zaleceń były dobre praktyki w zakresie wystawiania rachunków istniejące w kilku krajach UE. Oprócz tego Forum skupiło się na kwestiach rozpatrywania reklamacji, inteligentnego pomiaru zużycia energii i roli operatorów systemów dystrybucyjnych.

Zmiana dostawcy – reakcja odbiorców

Na podstawie dostarczonych informacji na temat wskaźnika zmian dostawców trudno jest uzyskać całościowy obraz sytuacji w tym zakresie w państwach członkowskich. Jeżeli chodzi o energię elektryczną, w państwach członkowskich, które dostarczyły informacje, ogólne wskaźniki dla całości rynku detalicznego pozostały na poziomie zbliżonym do poziomu z 2007 r., z wyjątkiem Niemiec (wzrost wskaźnika o 1,4 %) i Szwecji (wzrost wskaźnika do 11,3 %). Roczny wskaźnik zmian dostawcy w przypadku dużych odbiorców przemysłowych był dość znaczny w Republice Czeskiej – wyniósł 45 %, tj. o 12 % więcej niż rok wcześniej. Niderlandy, Szwecja, Włochy i Zjednoczone Królestwo odnotowały najwyższe wskaźniki zmian dostawcy wśród drobnych przedsiębiorców i gospodarstw domowych[24]. Rozpatrując roczne wskaźniki zmian dostawcy w stosunku do wielkości dostaw, wskaźniki zmian przekraczające 10 % zaobserwowano w przypadku dużych odbiorców przemysłowych w Austrii, Bułgarii, Niemczech, Luksemburgu, Polsce, Rumunii i Irlandii[25].

W przypadku gazu istnieje niewiele spójnych danych liczbowych dotyczących zmian dostawcy. Spośród krajów, które zgłosiły liczbę zmian dostawców w stosunku do całkowitej liczby urządzeń pomiarowych dających taką możliwość dla całości rynku detalicznego, najwyższe wskaźniki odnotowano w Niderlandach (9,1 %) i Francji (9,8 %). Zjednoczone Królestwo, Francja i Niderlandy są najbardziej aktywnymi rynkami, jeżeli chodzi o zmiany dostawców przez drobnych przedsiębiorców i gospodarstwa domowe – wskaźniki wyniosły w tych krajach odpowiednio: 18,9 %, 9,8 % i 9,1 %[26]. Spośród krajów, które zgłosiły dane liczbowe w stosunku do wielkości dostaw, w Danii odnotowano spadek wskaźnika dla całości rynku detalicznego z 29 % do 16 %; podobny spadek odnotowano w Hiszpanii – do poziomu 6 %. Najbardziej aktywnym rynkiem w segmencie odbiorców będących drobnymi przedsiębiorcami i gospodarstwami domowymi są Węgry, gdzie wskaźnik zmiany dostawcy wyniósł 11,8 %[27].

Zróżnicowanie skali zjawiska zmian dostawcy w poszczególnych państwach członkowskich jest znaczne, przy czym niektóre dojrzałe rynki, np. Zjednoczone Królestwo, cechuje stosunkowo wysoki wskaźnik zmian, podczas gdy zmiany na wielu innych rynkach są rzadkie lub nie występują wcale. Zgłoszone dane liczbowe dotyczące segmentu małych przedsiębiorstw i gospodarstw domowych wskazują, że odbiorcy energii elektrycznej wydają się być bardziej aktywni niż odbiorcy gazu.

Ceny regulowane

W państwach członkowskich UE nadal dosyć często zdarza się współistnienie otwartych rynków energii i regulowanych cen energii. Ceny są regulowane w ponad połowie państw członkowskich. Regulowane ceny energii elektrycznej i gazu obowiązują w następujących państwach członkowskich: Bułgaria, Dania, Estonia, Francja, Grecja, Irlandia, Litwa, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Węgry i Włochy. Na Łotwie i Cyprze ceny regulowane istnieją dla energii elektrycznej, ale nie gazu. Jeżeli chodzi o odbiorców będących gospodarstwami domowymi, liczba gospodarstw, których dotyczą ceny regulowane, stanowi w niektórych krajach, takich jak Francja i Włochy, znaczną część ludności. Regulowanie cen w większości państw członkowskich nie jest ograniczone do odbiorców będących gospodarstwami domowymi[28].

Komisja wystosowała ponadto wezwania do usunięcia uchybienia do Grecji, Łotwy, Polski, Portugalii i Rumunii w związku z utrzymywaniem przez te kraje systemu regulowanych cen niezgodnego z unijnymi dyrektywami w sprawie energii elektrycznej i gazu[29]. W związku z cenami regulowanymi obecnie toczą się również sprawy w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko Estonii, Francji, Irlandii i Włochom.

Grupa zadaniowa ds. wprowadzenia sieci inteligentnych na wewnętrznym rynku energii

Wprowadzenie bardziej aktywnych i inteligentnych systemów przesyłowych i dystrybucyjnych w postaci sieci inteligentnych ma kluczowe znaczenie dla dalszego rozwoju wewnętrznego rynku energii. Zadaniem grupy zadaniowej, która została uruchomiona w listopadzie 2009 r., jest doradztwo w zakresie kierunków polityki i regulacji na poziomie europejskim oraz koordynacja przygotowawczych działań mających na celu wprowadzenie inteligentnych sieci na podstawie przepisów trzeciego pakietu energetycznego. Grupa zadaniowa będzie uwzględniać koncepcje i zmiany techniczne opracowane przez inne grupy zainteresowanych stron. Grupa powinna przedstawić swoje ostateczne sprawozdanie w pierwszym półroczu 2011 r.

C. BEZPIECZEŃSTWO DOSTAW

W dyrektywie 2005/89/WE dotyczącej działań na rzecz zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej i inwestycji infrastrukturalnych skupiono się głównie na monitorowaniu i sprawozdawczości w zakresie przesyłu oraz na wystarczalności mocy wytwórczych. Celem dyrektywy jest harmonizacja polityki prowadzonej przez państwa członkowskie, aby znaczne różnice w tym zakresie nie prowadziły do zaburzeń konkurencji. W 2009 r. wszystkie państwa członkowskie zgłosiły pełną transpozycję przepisów dyrektywy do prawodawstwa krajowego.

W ramach swoich zadań w zakresie monitorowania Komitet ds. Transgranicznej Wymiany Energii Elektrycznej[30] omawia wystarczalność zaopatrzenia w energię elektryczną w krótkim okresie. Z analizy tej wynika, że stosunek wytwarzania do obciążenia jest w większości krajów uznawany za odpowiedni, aby zapewnić bezpieczne funkcjonowanie systemu w normalnych warunkach.

W dniu 16 lipca 2009 r. Komisja zgłosiła wniosek w sprawie nowego rozporządzenia dotyczącego gazu[31]. Rozporządzenie to uchyli ponadto dyrektywę 2004/67/WE. W rozporządzeniu tym skupiono się zarówno na działaniach zapobiegawczych, jak i na przygotowaniu do zarządzania kryzysowego, umożliwiając w ten sposób podjęcie w całej UE skutecznych i skoordynowanych działań w przypadku kryzysu i zakłóceń w dostawach. W rozporządzeniu ustanowiono także standard w zakresie infrastruktury (wskaźnik n-1), standard w zakresie dostaw i mechanizmy odwrócenia przepływu. Komisja jest przekonana, że rozporządzenie to zostanie przyjęte w 2010 r.

Poważnym wyzwaniem w kontekście kryzysu gospodarczego jest podtrzymanie inwestycji w infrastrukturę energetyczną. W związku z kryzysem finansowym istnieje groźba opóźnienia lub zaniechania inwestycji w infrastrukturę energetyczną, co może opóźnić lub zniweczyć budowę infrastruktury zabezpieczającej przyszłe potrzeby w zakresie zaopatrzenia UE. Groźba ta jest tym poważniejsza w obecnej sytuacji, gdy konieczne jest przekształcenie sektora energetycznego w odpowiedzi na wyzwania związane ze zmianą klimatu i bezpieczeństwem energetycznym. Aby zaradzić tej groźbie i wspomóc ożywienie gospodarcze, UE przyczynia się do finansowania projektów z zakresu infrastruktury energetycznej za pomocą Europejskiego planu naprawy gospodarczej. W planie tym przewidziano kwotę 2,365 mld euro na wsparcie realizacji szeregu kluczowych projektów połączeń międzysystemowych w obrębie sieci elektroenergetycznych i gazowych. W ramach dalszych działań na rzecz pobudzania inwestycji infrastrukturalnych Komisja przyjmie pod koniec 2010 r. pakiet dotyczący infrastruktury.

D. WNIOSKI

Skutki kryzysu finansowego dla wewnętrznego rynku energii podczas okresu sprawozdawczego były znaczne. Na skutek kryzysu planowane inwestycje znalazły się pod presją na skutek przewidywanych trudności z finansowaniem i niepewności dotyczącej strony podażowej. Kryzys wywołał także spadek popytu (większy w przypadku gazu niż energii elektrycznej). Z drugiej strony kryzys sprzyjał jednocześnie konkurencji dzięki większej dostępności i niższych cenom gazu w dobrze funkcjonujących centrach handlu. Oprócz tego sytuacja nadmiernej podaży na rynkach gazu może przyczynić się do tego, że ceny gazu dla odbiorców końcowych będą kształtować się na podstawie gry popytu i podaży, a nie podążać za ceną ropy.

Mniejsze zużycie gazu i energii elektrycznej miało wprawdzie wpływ na ceny dla odbiorców końcowych, jednak spadek hurtowych cen energii elektrycznej nie znalazł pełnego odzwierciedlenia w cenach detalicznych. W sumie ceny w pierwszym półroczu 2009 r. były nadal wyższe niż w pierwszym półroczu roku 2008. Ceny detaliczne kształtowały się w sposób dość niejednorodny, co może sugerować niedostateczny poziom integracji rynku na szczeblu detalicznym.

Odnotowano, że krajowe organy regulacyjne zaczęły koncentrować się w swojej działalności na odbiorcach, w tym na rozpowszechnieniu inteligentnego pomiaru zużycia energii jako kluczu umożliwiającym powstanie inteligentnych sieci na wewnętrznym rynku energii. Tendencja ta sprzyja czynnemu udziałowi odbiorców w wewnętrznym rynku energii, większej efektywności energetycznej, włączeniu na szeroką skalę odnawialnych źródeł energii, a także dodatkowym usługom energetycznym, większej przejrzystości rynku i łatwiejszym zmianom dostawcy.

Obiecująca współpraca pomiędzy europejskimi giełdami energii elektrycznej, a także stale rosnące obroty na tych giełdach, świadczą o dobrym funkcjonowaniu rynków. Pomimo pewnych pozytywnych sygnałów na poziomie hurtowym i detalicznym, stopień koncentracji rynków nie zmienił się jednak znacząco.

W tym kontekście Komisja zapewnia bodźce do inwestowania, co znajdzie swój wyraz w pakiecie dotyczącym infrastruktury. Również przyjęty w 2009 r. trzeci pakiet zapewnia bardziej przejrzyste przepisy branżowe, a tym samym bodźce do inwestowania. Komisja przygotowuje się do zastosowania trzeciego pakietu w opracowywaniu – wspólnie z ERGEG, ENTSO-E i ENTSO-G – pilotażowych wytycznych i kodeksów ramowych. Terminowe i prawidłowe wdrożenie trzeciego pakietu dotyczącego wewnętrznego rynku energii będzie wyrazem zaangażowania państw członkowskich na rzecz wewnętrznego rynku energii. W tym okresie Komisja będzie pomagać państwom członkowskim we wdrażaniu trzeciego pakietu i będzie kontynuować działania mające na celu zapewnienie pełnego i prawidłowego wdrożenia drugiego pakietu, w tym poprzez formalne postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego.

Kluczowe znaczenie dla rozwoju wewnętrznego rynku energii mają nie tylko inwestycje, lecz także wprowadzenie bardziej aktywnych systemów przesyłowych i dystrybucyjnych w postaci inteligentnych systemów pomiarowych i sieci.

W razie konieczności Komisja nie ograniczy się do regulacji w dziedzinie energii i nie zawaha się skorzystać ze swoich uprawnień wynikających z prawa konkurencji.

UE napotyka na poważne wyzwania w związku ze swoją strategią zrównoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej polityki energetycznej. Właściwie funkcjonujący wewnętrzny rynek energii jest niezbędny, ponieważ stanowi pozytywny sygnał zachęcający do inwestycji i umożliwia przeciwdziałanie powszechnemu pogorszeniu koniunktury gospodarczej. Komisja podejmuje działania w celu zagwarantowania, że rynek energetyczny wiąże się dla odbiorców energii elektrycznej i gazu w UE z wyraźnymi korzyściami.

[1] Pakiet ten obejmuje pięć nowych aktów prawnych: dyrektywę 2009/72/WE dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającą dyrektywę 2003/54/WE; dyrektywę 2009/73/WE dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającą dyrektywę 2003/55/WE; rozporządzenie nr 713/2009 ustanawiające Agencję ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki; rozporządzenie (WE) nr 714/2009 w sprawie warunków dostępu do sieci w odniesieniu do transgranicznej wymiany energii elektrycznej i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1228/2003; rozporządzenie (WE) nr 715/2009 w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowych gazu ziemnego i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1775/2005.

[2] Sprawozdanie opiera się na danych z dwóch źródeł: sprawozdań krajowych złożonych przez krajowe organy regulacyjne oraz danych Eurostatu dotyczących cen dla odbiorców końcowych. Sprawozdania krajowe, odnoszące się głównie do 2008 r., zostały przedłożone Komisji w drugiej połowie 2009 r., Dostępne dane Eurostatu dotyczyły pierwszego półrocza 2009 r. i zostały pobrane w dniu 26.1.2010.

[3] Dyrektywa 2003/54/WE i dyrektywa 2003/55/WE.

[4] Komunikat prasowy IP/09/1035, zob. http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1035&format=HTML&aged=0&language=PL&guiLanguage=en

[5] Komunikat prasowy IP/09/1490, zob. http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1490&language=en

[6] Sprawy C 274/08 (Szwecja) i C 474/08 (Belgia).

[7] Sprawa C-475/08.

[8] http://ec.europa.eu/energy/gas_electricity/interpretative_notes/interpretative_note_en.htm

[9] Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów – Drugi strategiczny przegląd sytuacji energetycznej: plan działania dotyczący bezpieczeństwa energetycznego i solidarności energetycznej UE, COM(2008)0781 wersja ostateczna.

[10] Rozporządzenie (WE) nr 663/2009, Dz.U. L 200 z 31.7.2009.

[11] Zob. również „Safeguarding the move to a single EU energy market” ERGEG Regional Initiatives Progress Report – listopad 2009 r.

[12] Zob. załącznik techniczny, tabele 3.1 i 3.2.

[13] Zob. załącznik techniczny, tabela 4.2.

[14] Zob. załącznik techniczny, tabela 4.1.

[15] Zob. załącznik techniczny, tabela 3.4.

[16] Zob. również „2009 Annual Report of the Market Observatory for Energy” TREN/69693/2009 wykres 30, s. 27.

[17] Zob. również „2009 Annual Report of the Market Observatory for Energy” TREN/69693/2009 wykres 52, s. 48.

[18] W porównaniu z cenami z drugiego półrocza 2008 r. Zob. załącznik techniczny, tabela 5.13.

[19] Zob. załącznik techniczny, tabele 5.7 i 5.9.

[20] Komunikat prasowy IP/09/410, zob.: http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/410&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en

[21] Zob. załącznik techniczny, tabela 7.4.

[22] www.ec.europa.eu/energy/gas_electricity/index_en.html

[23] Zob. notatka Komisji MEMO/09/429 z 30.9.2009.

[24] Zob. załącznik techniczny, tabela 2.2.

[25] Zob. załącznik techniczny, tabela 2.1.

[26] Zob. załącznik techniczny, tabela 2.4.

[27] Zob. załącznik techniczny, tabela 2.3.

[28] Zob. załącznik techniczny, tabele 2.5 i 2.6.

[29] Zob. IP/09/1035 na stronach internetowych: http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1035&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en

[30] Zob. http://ec.europa.eu/energy/gas_electricity/cross-border_committee_en.htm

[31] Zob. COM(2009) 363 wersja ostateczna.