Strategia „od pola do stołu” jest kluczowym elementem Zielonego Ładu. Uwzględnia ona w kompleksowy sposób wyzwania związane ze zrównoważonymi systemami żywnościowymi i uznaje nierozerwalne związki między zdrowymi ludźmi, zdrowymi społeczeństwami i zdrową planetą. Strategia jest również głównym elementem programu Komisji na rzecz osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju ONZ. Wszyscy obywatele i operatorzy w różnych łańcuchach wartości, w UE i poza nią, powinni skorzystać na sprawiedliwej transformacji, szczególnie po pandemii COVID-19 i pogorszeniu koniunktury gospodarczej. Transformacja w kierunku zrównoważonego systemu żywnościowego może przynieść korzyści środowiskowe, zdrowotne, społeczne, a także zyski gospodarcze, a przy tym zapewnić, by wyjście z obecnego kryzysu skierowało nas na ścieżkę zrównoważoności . Zapewnienie stabilnych środków utrzymania producentom surowców, którzy wciąż pozostają w tyle pod względem dochodów, ma zasadnicze znaczenie dla powodzenia odbudowy i transformacji.

Pandemia COVID-19 uwydatniła znaczenie solidnego i odpornego systemu żywnościowego, który funkcjonuje w każdych okolicznościach i jest w stanie zapewnić obywatelom dostęp do wystarczającej podaży żywności po przystępnych cenach. Uświadomiła nam również bardzo wyraźnie wzajemne powiązania między naszymi zdrowiem, ekosystemami, łańcuchami dostaw, wzorcami konsumpcji i ograniczeniami planety. Jest oczywiste, że musimy zrobić dużo więcej, aby żyć w zdrowiu na zdrowej planecie. Obecna pandemia to tylko jeden z przykładów. Coraz częstsze występowanie suszy, powodzi, pożarów lasów i nowych agrofagów nieustannie przypomina o tym, że nasz system żywnościowy jest zagrożony i musi stać się bardziej zrównoważony i odporny.

Strategia „od pola do stołu” jest nowym kompleksowym podejściem ukazującym, jak Europejczycy cenią sobie zrównoważoną gospodarkę żywnościową. Jest to okazja do poprawy stylów życia, zdrowia i poprawy stanu środowiska naturalnego. Stworzenie korzystnego środowiska żywnościowego, dzięki któremu łatwiej będzie wybierać zdrowe i zrównoważone sposoby odżywiania, przyniesie korzyści dla zdrowia i jakości życia konsumentów oraz ograniczy ponoszone przez społeczeństwo koszty związane ze zdrowiem. Ludzie zwracają coraz większą uwagę na kwestie środowiskowe, zdrowotne, społeczne i etyczne i oczekują tych wartości w żywności bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. Mimo że społeczeństwa stają się coraz bardziej zurbanizowane, ludzie chcą poczuć się bliżej swojej żywności. Chcą, by żywność była świeża, w mniejszym stopniu przetworzona i pozyskiwana w sposób zrównoważony. Podczas obecnej epidemii nasiliły się apele o krótsze łańcuchy dostaw. Konsumenci powinni mieć możliwość wyboru zrównoważonej żywności, a wszystkie podmioty w łańcuchu żywnościowym powinny postrzegać to jako swoją odpowiedzialność i szansę.

Europejska żywność jest już światowym standardem żywności, która jest bezpieczna, pełnowartościowa, wysokiej jakości i dostępna w wystarczającej ilości. Fakt ten jest wynikiem wieloletniego procesu kształtowania polityki UE na rzecz ochrony zdrowia ludzi, zwierząt i roślin oraz wysiłków podejmowanych przez naszych rolników, rybaków i producentów akwakultury. Obecnie europejska żywność powinna stać się również światowym standardem zrównoważoności. Niniejsza strategia ma na celu nagrodzenie tych rolników, rybaków i innych podmiotów w łańcuchu żywnościowym, które przeszły już transformację w kierunku zrównoważonych praktyk, umożliwienie takiej transformacji innym oraz stworzenie dla nich dodatkowych możliwości biznesowych. Unijne rolnictwo jest jedynym ważnym systemem na świecie, który ograniczył emisje gazów cieplarnianych (o 20 % od 1990 r.). Jednak nawet w UE droga ta nie była ani linearna, ani jednorodna w różnych państwach członkowskich. Ponadto produkcja, przetwórstwo, sprzedaż detaliczna, pakowanie i transport żywności w znacznym stopniu przyczyniają się do zanieczyszczenia powietrza, gleby i wody oraz emisji gazów cieplarnianych, a także wywierają duży wpływ na różnorodność biologiczną. W związku z tym, mimo że transformacja UE w kierunku zrównoważonych systemów żywnościowych rozpoczęła się w wielu obszarach, systemy żywnościowe pozostają nadal jednym z głównych czynników napędzających zmianę klimatu i degradację środowiskową. Należy pilnie zmniejszyć zależność od pestycydów i środków przeciwdrobnoustrojowych, ograniczyć nadmierne nawożenie, wzmocnić rolnictwo ekologiczne, poprawić dobrostan zwierząt oraz odwrócić proces utraty różnorodności biologicznej.

W prawie o klimacie określono wyznaczony na 2050 r. cel Unii neutralnej dla klimatu. Do września 2020 r. Komisja przedstawi plan dotyczący celów końcowych w dziedzinie klimatu na rok 2030, aby zwiększyć cel redukcji emisji gazów cieplarnianych do 50 lub 55 % w porównaniu z poziomem z lat 90. W ramach strategii „od pola do stołu” ustanowiono nowe podejście mające na celu zagwarantowanie, by rolnictwo, rybołówstwo i akwakultura oraz łańcuch wartości żywności wnosiły odpowiedni wkład w ten proces.

Transformacja w kierunku zrównoważonych systemów żywnościowych jest również ogromną szansą gospodarczą. Oczekiwania obywateli zmieniają się i napędzają znaczącą zmianę na rynku żywności. Jest to szansa dla rolników, rybaków i producentów akwakultury, a także przetwórców żywności i dostawców usług gastronomicznych. Transformacja ta pozwoli im na uczynienie ze zrównoważoności swojego znaku towarowego i na zagwarantowanie przyszłości łańcucha żywnościowego UE, zanim uczynią to ich konkurenci spoza UE. Transformacja w kierunku zrównoważonego rozwoju daje wszystkim uczestnikom łańcucha żywnościowego UE okazję, aby być pionierem na rynku.

Oczywiste jest, że transformacja ta nie odbędzie się bez zmiany diety ludzi. Mimo to, w UE 33 mln osób nie mogą sobie pozwolić na pełnowartościowy posiłek co drugi dzień, a pomoc żywnościowa ma zasadnicze znaczenie dla części społeczeństwa w wielu państwach członkowskich. Wyzwanie, jakim są brak bezpieczeństwa żywnościowego i ryzyko dotyczące przystępności cenowej, wzrasta w okresie pogorszenia koniunktury gospodarczej, dlatego konieczne jest podjęcie działań mających na celu zmianę wzorców konsumpcji i ograniczenie marnotrawienia żywności. Chociaż ok. 20 % produkowanej żywności jest marnotrawione, wzrasta również otyłość. Obecnie ponad połowa dorosłych cierpi na nadwagę, co przyczynia się do dużej częstości występowania chorób dietozależnych (w tym różnych rodzajów nowotworów) i związanych z tym kosztów opieki zdrowotnej. Ogólnie rzecz biorąc, europejskie diety nie są zgodne z krajowymi zaleceniami żywieniowymi, a „środowisko żywnościowe” nie gwarantuje tego, by zdrowy wariant był zawsze najłatwiejszym wariantem. Gdyby europejskie diety były zgodne z zaleceniami żywieniowymi, znacznie zmniejszyłby się ślad środowiskowy systemów żywnościowych.

Oczywiste jest również, że nie możemy dokonać znaczących zmian, jeśli nie dołączy do nas reszta świata. UE jest największym importerem i eksporterem produktów rolno-spożywczych oraz największym rynkiem żywności pochodzenia morskiego na świecie. Produkcja towarów może mieć negatywne skutki środowiskowe i społeczne w krajach, w których są one produkowane. W związku z tym wysiłkom na rzecz zaostrzenia wymogów w zakresie zrównoważoności unijnego systemu żywnościowego powinny towarzyszyć strategie polityczne, które przyczyniają się do podnoszenia standardów na całym świecie, tak aby uniknąć eksternalizacji i eksportu niezrównoważonych praktyk.

Zrównoważony system żywnościowy będzie miał zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia celów klimatycznych i środowiskowych Zielonego Ładu, przy jednoczesnym zwiększeniu dochodów producentów surowców i wzmocnieniu konkurencyjności UE. W ramach niniejszej strategii wspiera się transformację, kładąc nacisk na nowe możliwości zarówno dla obywateli, jak i podmiotów prowadzących przedsiębiorstwa spożywcze.

2.Budowanie łańcucha żywnościowego, który działa na rzecz konsumentów, producentów, klimatu i środowiska

Celem UE jest zmniejszenie śladu środowiskowego i klimatycznego unijnego systemu żywnościowego oraz wzmocnienie jego odporności, zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego w obliczu zmiany klimatu i utraty różnorodności biologicznej oraz bycie liderem globalnej transformacji w kierunku konkurencyjnej zrównoważoności od pola od stołu i tworzenia nowych możliwości. Oznacza to:

Øzapewnienie, by łańcuch żywnościowy, obejmujący produkcję, transport, dystrybucję, marketing i konsumpcję żywności, miał neutralny lub pozytywny wpływ na środowisko, poprzez ochronę i odbudowę zasobów lądowych, słodkowodnych i morskich, od których zależy system żywnościowy; pomoc w łagodzeniu zmiany klimatu i przystosowaniu się do jej skutków; ochrona gruntów, gleby, wody, powietrza, zdrowia roślin oraz zdrowia i dobrostanu zwierząt; a także powstrzymanie utraty różnorodności biologicznej;

Øzapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego, żywienia i zdrowia publicznego – zapewnienie wszystkim dostępu do wystarczającej ilości pełnowartościowej i zrównoważonej żywności, spełniającej wysokie standardy bezpieczeństwa i jakości, zdrowia roślin oraz zdrowia i dobrostanu zwierząt, przy jednoczesnym zaspokajaniu potrzeb i preferencji żywieniowych; oraz

Øzachowanie przystępności cenowej żywności przy jednoczesnym generowaniu sprawiedliwszych zysków ekonomicznych w łańcuchu dostaw, aby docelowo najbardziej zrównoważona żywność stała się także najbardziej przystępna cenowo, wspieranie konkurencyjności unijnego sektora dostaw, wspieranie sprawiedliwego handlu, tworzenie nowych możliwości biznesowych przy jednoczesnym zapewnieniu integralności jednolitego rynku oraz bezpieczeństwa i higieny pracy.

Zrównoważoność systemów żywnościowych jest problemem globalnym, a systemy żywnościowe będą musiały się dostosować, aby stawić czoła różnorodnym wyzwaniom. UE może odegrać kluczową rolę w ustanawianiu globalnych standardów dzięki niniejszej strategii. Określono w niej kluczowe cele w obszarach priorytetowych dla UE jako całości. Oprócz nowych inicjatyw politycznych zasadnicze znaczenie dla zapewnienia sprawiedliwej transformacji ma egzekwowanie obowiązującego prawodawstwa, w szczególności w odniesieniu do dobrostanu zwierząt, stosowania pestycydów i ochrony środowiska. W ramach tego podejścia uwzględnione zostaną różne sytuacje wyjściowe i różnice w potencjale poprawy w państwach członkowskich. Uznany zostanie również fakt, że transformacja w kierunku zrównoważoności systemu żywnościowego zmieni strukturę gospodarczą wielu regionów UE i ich modele interakcji. Transformację tę wesprze pomoc techniczna i finansowa z istniejących instrumentów UE, takich jak fundusze spójności i Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). Nowe inicjatywy ustawodawcze będą się opierać na narzędziach Komisji w zakresie lepszego stanowienia prawa. W oparciu o konsultacje publiczne dotyczące określenia wpływu na środowisko, społeczeństwo i gospodarkę, a także w oparciu o analizy wpływu na małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) oraz analizy sposobu, w jaki innowacje są wspierane lub utrudniane, oceny skutków przyczynią się do podejmowania efektywnych wyborów politycznych przy minimalnych kosztach – zgodnie z celami Zielonego Ładu. W celu przyspieszenia i ułatwienia tej transformacji oraz w celu zapewnienia coraz bardziej zrównoważonego charakteru wszystkich środków spożywczych wprowadzanych do obrotu w UE Komisja przedstawi przed końcem 2023 r. inicjatywę ustawodawczą dotyczącą ram zrównoważonego systemu żywnościowego. Będzie ona propagować spójność polityki na szczeblu unijnym i krajowym, uwzględniać zrównoważoność we wszystkich strategiach politycznych związanych z żywnością oraz wzmacniać odporność systemów żywnościowych. Po przeprowadzeniu szerokich konsultacji i oceny skutków Komisja będzie pracować nad wspólnymi definicjami, ogólnymi zasadami i wymogami dotyczącymi zrównoważonych systemów żywnościowych i żywności. Ramy te będą również odnosić się do odpowiedzialności wszystkich podmiotów w systemie żywnościowym. W połączeniu z certyfikacją i etykietowaniem zrównoważoności produktów spożywczych oraz ukierunkowanymi zachętami ramy te umożliwią podmiotom skorzystanie ze zrównoważonych praktyk i stopniowe podnoszenie standardów zrównoważoności, tak aby stały się one normą w odniesieniu do wszystkich produktów spożywczych wprowadzanych do obrotu w UE.

2.1.Zapewnienie zrównoważonej produkcji żywności

W osiągnięciu zrównoważoności łańcucha żywnościowego rolę odegrać muszą wszystkie podmioty w łańcuchu żywnościowym. Rolnicy, rybacy i producenci akwakultury muszą szybciej zmieniać swoje metody produkcji, jak najszerzej korzystać z rozwiązań opartych na środowisku naturalnym, rozwiązań technologicznych, cyfrowych i wykorzystujące nawigację satelitarną, aby osiągnąć lepsze wyniki w zakresie klimatu i ochrony środowiska, zwiększyć odporność na zmianę klimatu oraz ograniczyć i zoptymalizować stosowanie środków produkcji (np. pestycydów, nawozów). Rozwiązania te wymagają inwestycji ludzkich i finansowych, a jednocześnie obiecują wyższe zyski poprzez tworzenie wartości dodanej i obniżanie kosztów.

Przykładem nowego ekologicznego modelu biznesowego jest prowadzenie przez rolników i leśników sekwestracji dwutlenku węgla. Praktyki rolnicze, które usuwają CO2 z atmosfery, przyczyniają się do osiągnięcia celu neutralności klimatycznej i powinny być nagradzane w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR) albo innych inicjatyw publicznych lub prywatnych (rynek uprawnień do emisji dwutlenku węgla). Nowa unijna inicjatywa dotycząca uprawy sprzyjającej pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę w ramach paktu na rzecz klimatu będzie propagować ten nowy model biznesowy, który zapewnia rolnikom nowe źródło dochodów i pomaga innym sektorom w dekarbonizacji łańcucha żywnościowego. Zgodnie z zapowiedzią zawartą w planie działania UE dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym Komisja opracuje ramy regulacyjne na potrzeby poświadczania usuwania dwutlenku węgla w oparciu o solidne i przejrzyste rozliczanie emisji dwutlenku węgla w celu monitorowania i weryfikowania autentyczności usuwania dwutlenku węgla.

Gospodarka o obiegu zamkniętym nadal stanowi w dużej mierze niewykorzystany potencjał dla rolników i ich spółdzielni. Na przykład zaawansowane biorafinerie produkujące nawozy biologiczne, pasze białkowe, bioenergię i biochemikalia oferują możliwości transformacji w kierunku neutralnej dla klimatu gospodarki europejskiej i tworzenia nowych miejsc pracy w produkcji podstawowej. Rolnicy powinni korzystać z możliwości zmniejszenia emisji metanu z chowu zwierząt gospodarskich poprzez rozwój produkcji energii ze źródeł odnawialnych i inwestowanie w komory fermentacyjne do produkcji biogazu z odpadów rolnych oraz pozostałości, takich jak obornik. Gospodarstwa rolne mogą również wytwarzać biogaz z innych źródeł odpadów i pozostałości, np. z sektora spożywczego i produkcji napojów, kanalizacji, ścieków i odpadów komunalnych. Zabudowania należące do gospodarstw rolnych i stodoły są często idealnymi miejscami do umieszczania paneli słonecznych i w przyszłych planach strategicznych WPR należy nadać priorytet takim inwestycjom. Komisja podejmie działania w celu przyspieszenia przyjęcia tych i innych rozwiązań w zakresie efektywności energetycznej w sektorze rolnym i spożywczym w ramach inicjatyw i programów w dziedzinie czystej energii, pod warunkiem że inwestycje te będą prowadzone w sposób zrównoważony i bez narażania bezpieczeństwa żywnościowego i różnorodności biologicznej.

Stosowanie pestycydów chemicznych w rolnictwie przyczynia się do zanieczyszczenia gleby, wody i powietrza, utraty różnorodności biologicznej i może być szkodliwe dla roślin niebędących przedmiotem zwalczania, owadów, ptaków, ssaków i płazów. Komisja ustanowiła już zharmonizowany wskaźnik ryzyka w celu ilościowego określenia postępów w ograniczaniu ryzyka związanego ze stosowaniem pestycydów. Świadczy to o spadku ryzyka związanego ze stosowaniem pestycydów o 20 % w ciągu ostatnich pięciu lat. Komisja podejmie dodatkowe działania w celu zmniejszenia ogólnego stosowania i ryzyka dotyczącego pestycydów chemicznych o 50 % oraz stosowania bardziej niebezpiecznych pestycydów o 50 % do 2030 r. Aby utorować drogę dla rozwiązań alternatywnych i utrzymać dochody rolników, Komisja podejmie szereg kroków. Komisja dokona przeglądu dyrektywy w sprawie zrównoważonego stosowania pestycydów, wzmocni przepisy dotyczące integrowanej ochrony roślin oraz przyczyni się do szerszego stosowania bezpiecznych alternatywnych sposobów ochrony plonów przed agrofagami i chorobami. Integrowana ochrona roślin będzie zachęcać do stosowania alternatywnych technik kontroli, takich jak zmianowanie upraw i odchwaszczanie mechaniczne, i będzie jednym z głównych narzędzi ograniczania stosowania pestycydów chemicznych i zależności od nich, a w szczególności stosowania bardziej niebezpiecznych pestycydów. Praktyki rolnicze ograniczające stosowanie pestycydów w WPR będą miały ogromne znaczenie, a plany strategiczne powinny odzwierciedlać tę transformację i sprzyjać dostępowi do doradztwa. Komisja ułatwi również wprowadzanie do obrotu pestycydów zawierających biologiczne substancje czynne oraz wzmocni ocenę zagrożeń dla środowiska związanych ze stosowaniem pestycydów. Będzie ona działać na rzecz skrócenia czasu trwania procedury udzielania zezwoleń na stosowanie pestycydów przez państwa członkowskie. Komisja zaproponuje również zmiany do rozporządzenia z 2009 r. w sprawie statystyk dotyczących pestycydów, aby wyeliminować luki w danych i propagować kształtowanie polityki oparte na danych.