Strategia na rzecz wzmocnienia stosowania Karty praw podstawowych w UE

Wprowadzenie

Wzmacniamy naszą unijną kartę praw, aby sprostać nowym wyzwaniom

Proklamowana 20 lat temu i prawnie wiążąca do 2009 r. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej („Karta”) stanowiła milowy krok na drodze do integracji europejskiej. Potwierdzono w niej w znaczący sposób, że UE opiera się na prawach podstawowych oraz zasadach demokracji i praworządności. Wartości te są ze sobą ściśle powiązane. Prawa podstawowe mogą być skuteczne w życiu obywateli wyłącznie w społeczeństwie, w którym niezależne sądy gwarantują możliwość ich dochodzenia i w którym zapewnia się warunki do prowadzenia otwartej i merytorycznej debaty demokratycznej z udziałem niezależnych mediów i aktywnego społeczeństwa obywatelskiego.

Instytucje Unii są zobowiązane przestrzegać postanowień Karty we wszystkich swoich działaniach. W opracowanej przez Komisję Europejską w 2010 r. strategii skutecznego wprowadzania w życie Karty praw podstawowych przez Unię Europejską podkreślono znaczenie tego, aby UE stanowiła przykład w tym względzie, oraz opisano, w jaki sposób Komisja zamierza zapewnić pełne przestrzeganie postanowień Karty. Karta ma również zastosowanie do państw członkowskich wdrażających prawo Unii, a w strategii wyrażono determinację Komisji, aby wykorzystać wszystkie środki będące w jej dyspozycji w celu zapewnienia przestrzegania postanowień Karty.

Na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia Karta przyczyniła się do skuteczniejszego propagowania i lepszej ochrony praw podstawowych osób w UE. Postanowienia Karty doprowadziły do przyjęcia nowych przepisów UE bezpośrednio regulujących kwestie związane z ochroną i propagowaniem pewnych kluczowych praw. Do najważniejszych przykładów należą nowe przepisy dotyczące ochrony danych osobowych, równouprawnienia płci, ochrony sygnalistów, prawa do rzetelnego procesu sądowego i praw do obrony oraz praw ofiar przestępstw. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej („Trybunał”) dotyczące szeregu różnych obszarów polityki , w których powoływano się na postanowienia Karty, znacząco się rozwinęło. Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej osiągnęła status cieszącego się zaufaniem organu UE udostępniającego porównywalne dane i analizy w dziedzinie praw podstawowych, aby wspierać działania instytucji Unii i państw członkowskich. Znacznie wzrosła również w UE liczba niezależnych krajowych instytucji praw człowieka oraz organów zajmujących się problematyką praw człowieka, co zapewnia mocne podstawy do egzekwowania praw osób fizycznych w praktyce.

Ochrony praw podstawowych nie można jednak uznać za coś oczywistego. Po upływie dziesięciu lat od przyjęcia karty pojawiły się nowe wyzwania, np. wyzwania w obszarze migracji i bezpieczeństwa, a ostatnio również wyzwania w kontekście kryzysu związanego z COVID-19, które doprowadziły do ograniczenia szerokiego spektrum podstawowych praw i wolności i pogłębienia nierówności. Choć przejście na zieloną gospodarkę i transformacja cyfrowa stwarzają nowe możliwości poprawy skuteczności egzekwowania praw podstawowych, prowadzą również do powstawania nowych wyzwań. Na przykład mimo że automatyzacja cyfrowa – dzięki której możliwy jest przyrost wydajności i opracowanie nowych sposobów przetwarzania informacji – jest główną siłą napędową postępu, może ona również ułatwiać rozpowszechnianie niezgodnego z prawem nawoływania do nienawiści, ograniczać wolność wypowiedzi, umożliwiać ściślejszy nadzór lub prowadzić do poważnej dyskryminacji, szkodzić dzieciom i pogłębić podatność na zagrożenia niektórych grup. Zapewnienie, by prawa podstawowe były skuteczne, jest warunkiem wstępnym wypełnienia zobowiązania UE, w myśl którego nikt nie ma być pominięty.

Wspomniane nowe wyzwania i zmiany wiążą się z koniecznością odnowienia zobowiązania do zapewnienia pełnego wykorzystania potencjału Karty przez instytucje Unii i państwa członkowskie.

Dążenie do zapewnienia wszystkim osobom rzeczywistej możliwości korzystania z praw ustanowionych w Karcie

W niniejszej strategii zaproponowano konkretne działania na rzecz wzmocnienia stosowania Karty, w szczególności w państwach członkowskich. Działania koncentrują się na czterech obszarach:

1.zapewnieniu skutecznego stosowania Karty przez państwa członkowskie;

2.wzmocnieniu pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw i osób wykonujących zawody prawnicze;

3.propagowaniu wykorzystywania Karty jako kompasu dla instytucji Unii;

4.zwiększaniu świadomości osób w kwestii praw przysługujących im na mocy Karty.

Niniejszą strategię opracowano w następstwie wezwań Parlamentu Europejskiego do wzmocnienia monitorowania stosowania Karty w państwach członkowskich , konkluzji Rady określających sposoby udoskonalenia procesu stosowania Karty oraz wkładu wniesionego w tym obszarze przez państwa członkowskie.

Działania przewidziane w niniejszej strategii będą koncentrowały się na przeciwdziałaniu, propagowaniu, wdrażaniu i egzekwowaniu.

Utrzymanie praw podstawowych i wartości UE jest wspólnym obowiązkiem i wymaga podejmowania zbiorowego wysiłku przez wszystkie zainteresowane strony: instytucje, organy i agencje Unii, organy krajowe i władze lokalne , w tym organy ścigania, obrońców praw, ustawodawców, sędziów i przedstawicieli innych zawodów prawniczych, a także organizacji społeczeństwa obywatelskiego aktywnie zajmujących się problematyką praw podstawowych. Wszystkie te podmioty o kluczowym znaczeniu dla skutecznego stosowania Karty mają ważną rolę do odegrania w procesie mającym na celu zapewnienie wszystkim osobom rzeczywistej możliwości korzystania z praw ustanowionych w Karcie.

Opracowując niniejszą strategię, Komisja uważnie wsłuchiwała się w opinie zainteresowanych stron i ogółu społeczeństwa. W ramach powyższych działań Komisja przeprowadziła badanie Eurobarometr dotyczące wiedzy na temat Karty w społeczeństwie – wyniki tego badania wskazują, że obywatele nie dysponują wystarczającą znajomością praw przysługujących im na mocy Karty, ale chcieliby zwiększyć swoją wiedzę w tym zakresie, m.in. w kwestii tego, do jakiego organu mogą się zwrócić w celu dochodzenia roszczeń. W wyniku konsultacji stwierdzono, że istnieje potrzeba wskazania sposobów wspierania stron zaangażowanych w egzekwowanie postanowień Karty w procesie sprawnego stosowania Karty z korzyścią dla wszystkich.