Kontrole na miejscu, które przeprowadza Komisja, opierają się na precyzyjnej metodyce i służą sprawdzeniu, czy procedury są zgodne z normami UE. Kontrole planuje się podczas sporządzania rocznego planu kontroli. Obejmuje on kilka zagadnień mających stanowić przedmiot kontroli w jednym lub kilku państwach członkowskich. Podstawę sporządzania planu kontroli oraz doboru objętych nim zagadnień stanowi analiza ryzyka. Podczas kontroli stosuje się standardowe procedury dla wszystkich kontroli oraz narzędzia kontrolne dostosowane do szczególnych potrzeb, tj. kwestionariusze przesyłane z wyprzedzeniem państwom członkowskim oraz listy kontrolne, w tym programy testowe, używane na miejscu. Ma to zapewnić przeprowadzanie kontroli i sporządzanie sprawozdań w jednolity sposób.

W przypadku stwierdzenia wad lub luk w krajowych przepisach wykonawczych lub administracyjnych przy okazji kontroli, państwa członkowskie są proszone o przedsięwzięcie niezbędnych kroków, włącznie z tymi o charakterze ustawodawczym lub regulacyjnym, by dostosować te przepisy do wymogów UE. Takie zmiany stanowią ważny skutek działań kontrolnych Komisji. Ponadto przyjęte ustalenia są ważnym źródłem informacji na temat problemów napotykanych przez państwa członkowskie w stosowaniu przepisów celnych i wpływu tych problemów na TZW.

Wreszcie, w nawiązaniu do wcześniejszych problemów wykrytych w belgijskim systemie poboru TZW, audyt zewnętrzny dotyczący procedur odprawy celnej i systemów księgowania TZW (wymagany przez Komisję) został poddany przeglądowi i uznany za ogólnie akceptowalny. Audytor zewnętrzny stwierdził, że belgijskie systemy księgowania TZW oraz wynikające z nich kwoty przekazane Komisji są wolne od istotnych błędów oraz że stwierdzone błędy (z których niektóre mają skutki finansowe) nie podważają wiarygodności rachunków. Obecnie monitorowane są działania naprawcze wymagane przez Komisję. Przegląd audytu zewnętrznego umożliwił natomiast wycofanie zastrzeżenia dyrektora generalnego co do wiarygodności rachunków belgijskich wyrażonego w jego poświadczeniach wiarygodności umieszczonych w rocznych sprawozdaniach z działalności DG ds. Budżetu za lata 2011 i 2012.

Zarządzanie odrębnym rachunkiem oraz korekty na zwykłym rachunku są często przedmiotem działań kontrolnych Komisji we wszystkich państwach członkowskich, w których przeprowadzane są kontrole, w uzupełnieniu głównego zagadnienia związanego z kwestiami celnymi. Te odrębne rachunki są cennym źródłem informacji na temat tego, jak administracje wywiązują się z obowiązków w zakresie zarządzania TZW (ustalenie należności, zarządzanie zabezpieczeniami, monitorowanie poboru, anulowanie należności, odpisanie należności nieściągalnych). W trzech państwach członkowskich przeprowadzono kompleksowe kontrole wyłącznie w tej dziedzinie. Kontrole przeprowadzone w tej dziedzinie w latach 2013-2015 potwierdziły, że większość błędów występowała jednorazowo i że błędy systemowe stanowiły wyjątek. Państwa członkowskie poniosły konsekwencje finansowe wykrytych nieprawidłowości. Kontrole przeprowadzone przez Komisję potwierdziły, że ogólna sytuacja poprawia się dzięki presji wynikającej z kontroli Komisji oraz dzięki wprowadzeniu w większości państw członkowskich elektronicznych celnych i księgowych narzędzi informatycznych, które zmniejszają ryzyko wystąpienia błędów jednorazowych. Państwa członkowskie muszą nadal dążyć do zapewnienia rzetelnego zarządzania odrębnym rachunkiem oraz korektami na zwykłym rachunku. Komisja będzie nadal ściśle monitorować starania państw członkowskich w dochodzeniu należności.

Ponadto w czterech państwach zbadano system zarządzania preferencyjnymi środkami taryfowymi. W tym przypadku skupiono się na procedurach i warunkach przyznawania traktowania preferencyjnego, monitorowaniu niekompletnych zgłoszeń oraz przypadków brakujących dowodów pochodzenia, kontrolach i analizie ryzyka oraz na kolejnych wnioskach o weryfikację pochodzenia. Chociaż ogólnie odpowiednia ochrona interesów finansowych UE została zapewniona, to uchybienia stwierdzono w odniesieniu do późniejszych weryfikacji dowodów pochodzenia, a także treści i przetwarzania zgłoszeń celnych dotyczących towarów posiadających status preferencyjnego pochodzenia. Należy zauważyć, że w 2014 r. Trybunał Obrachunkowy opublikował sprawozdanie specjalne na ten temat.

W okresie 2013-2015 Komisji przekazano 904 sprawozdania, opiewające łącznie na kwotę 245 523 019 EUR. Po rozpatrzeniu 791 sprawozdań w tym okresie (sprawy w toku i nowe sprawozdania), opiewających łącznie na kwotę 290 520 371 EUR, Komisja zatwierdziła zwolnienie z udostępnienia należności w przypadku 106 sprawozdań, obejmujących kwotę 40 831 238 EUR. W przypadku 264 sprawozdań na kwotę 87 273 185 EUR Komisja uznała, że pobór kwot stał się niemożliwy z przyczyn leżących po stronie danego państwa członkowskiego. W 12 przypadkach zgłoszenie sprawy do Komisji uznano za nieprawidłowe lub przedwczesne (5 013 866 EUR). W przypadku ponad połowy rozpatrywanych spraw (409 sprawozdań, w odniesieniu do których na koniec 2015 r. Komisja wciąż nie przedstawiła swoich ostatecznych uwag) (157 402 082 EUR)) Komisja musiała zwrócić się do państw członkowskich o dodatkowe informacje.

Jeżeli państwo członkowskie uzna, że spełnia warunki zwolnienia z obowiązku udostępnienia Komisji kwot przekraczających 50 000 EUR odpowiadających ustalonym należnościom, których pobór okazał się niemożliwy, ma ono obowiązek przekazać stosowne informacje Komisji przy użyciu wielojęzycznej bazy danych WOMIS (Write-Off Management and Information System − system zarządzania odpisami i informacji o odpisach), działającej od dnia 1 stycznia 2010 r. Narzędzie to, które jest na bieżąco aktualizowane, umożliwia efektywną i bezpieczną obsługę sprawozdań państw członkowskich.

Trybunał wydał również kilka decyzji dotyczących wniosków państw członkowskich o stwierdzenie nieważności wezwań do zapłaty wystosowanych przez służby Komisji. Sąd uznał, że pismo Komisji wzywające państwa członkowskie do udostępnienia środków własnych nie stanowi aktu mogącego być przedmiotem skargi o stwierdzenie nieważności. Przed Trybunałem Sprawiedliwości toczą się obecnie postępowania w sprawie odwołania od tych decyzji.

sprawa nr 2014/2221 dotycząca Belgii: państwo członkowskie odmówiło udostępnienia odsetek za zwłokę w czterech przypadkach, w których wymagane zabezpieczenia okazały się niewystarczające na pokrycie długu celnego. Wezwanie do usunięcia uchybienia zostało wystosowane w dniu 25 września 2014 r., a dodatkowe wezwanie do usunięcia uchybienia – w dniu 22 października 2015 r.

5.3. Baza danych OWNRES

Zgodnie z rozporządzeniem nr 1150/2000 państwa członkowskie muszą przekazywać Komisji informacje dotyczące przypadków nadużyć finansowych i nieprawidłowości, gdy kwoty należności przekraczają 10 000 EUR. Informacje te przekazywane są za pomocą bazy danych OWNRES, która jest zarządzana i utrzymywana przez Komisję.

Zapewnia ona Komisji istotne informacje, które są konieczne do monitorowania poboru i przygotowania kontroli na miejscu. Jest ona również wykorzystywana przez Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) do różnego rodzaju analiz, a zgłaszane dane podlegają szczegółowej ocenie w rocznym sprawozdaniu Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ochrony interesów finansowych Unii Europejskiej – Zwalczanie nadużyć finansowych.

5.4. Projekt pilotażowy dotyczący audytu kont A i B przez państwa członkowskie

Oprócz dokonywania wspólnych ustaleń audytowych z Danią i Austrią Komisja uczestniczy również w realizacji projektu pilotażowego dotyczącego audytów zarządzania kontami A i B, które mają być przeprowadzone przez państwa członkowskie we własnym zakresie, a następnie poddane ocenie przez służby Komisji. W 2012 r. powołano grupę projektową na rzecz wspólnej kontroli zgodnie z tym, co przewidziano w programie działań „Cła 2013”. Reprezentowanych było w niej 13 państw członkowskich. Grupa opracowała zalecenia dotyczące wspólnych celów oraz narzędzi kontrolnych dla służb audytu wewnętrznego (lub służb przeprowadzających kontrole dotyczące TZW) administracji krajowej. W 2014 r. uruchomiono pilotażowy audyt systemów księgowania TZW, przy udziale pięciu państw członkowskich (Bułgarii, Estonii, Chorwacji, Włoch i Słowenii). Państwa członkowskie uczestniczące w audycie przedłożyły swoje sprawozdania w ostatnim kwartale 2014 r. Następnie w tych państwach członkowskich Komisja przeprowadziła kontrole na miejscu, aby potwierdzić dokonane przez te państwa ustalenia z audytu pilotażowego. Komisja opracowała oddzielne sprawozdania dla każdego państwa członkowskiego, w których przedstawiła ogólne wnioski płynące z projektu pilotażowego.

Wyniki były zasadniczo pozytywne, lecz zidentyfikowano kilka obszarów, które wymagają dalszych prac i rozważań. W tego rodzaju wspólnych działaniach wymagane jest większe doświadczenie. W tym celu w 2016 r. uruchomiono drugi projekt pilotażowy dotyczący systemu księgowania TZW.

5.5. Działania w zakresie monitorowania prowadzone wobec państw przystępujących do UE

Komisja zapewnia pomoc techniczną krajom kandydującym mającą na celu wzmocnienie zdolności administracji i wdrożenie systemów niezbędnych do wdrożenia unijnego dorobku prawnego w odniesieniu do TZW po przystąpieniu tych państw do UE. W tym celu ocenia się również przygotowanie krajów kandydujących.

W tym zakresie w 2013 r. Komisja przeprowadziła swoją ostatnią misję przygotowawczą w ramach negocjacji akcesyjnych dotyczących Chorwacji. Dzięki tej misji informacyjnej Komisja uzyskała wystarczającą pewność co do zdolności administracji Chorwacji do stosowania unijnego dorobku prawnego. Pomoc techniczną w postaci warsztatów dotyczących zasobów własnych zapewniono Islandii i Czarnogórze. Islandia wycofała swój wniosek o członkostwo w UE, a pomoc techniczna nadal zapewniana jest Czarnogórze.

6. Ogólna ocena systemu kontroli

Podobnie jak w poprzednich latach ustalenia dokonane w okresie 2013-2015 potwierdzają korzyści i zapewnienie, jakie Unia Europejska uzyskuje z systemu kontroli TZW. W swoich sprawozdaniach rocznych Trybunał Obrachunkowy również uznał ten system za skuteczny dla ochrony interesów finansowych UE.

Głównym celem kontroli dotyczących TZW prowadzonych przez Komisję jest zapewnienie przestrzegania ram regulacyjnych UE w zakresie TZW oraz przekazywanie TZW do budżetu UE przez państwa członkowskie w odpowiednim terminie i w pełnej wysokości. Skutek finansowy kontroli, o których mowa powyżej, jest istotny i wyraźnie usprawnia pobór i przekazywanie TZW do budżetu UE. Jednocześnie kontrole wyraźnie przyczyniają się do lepszego przestrzegania przepisów UE. W wyniku ustaleń z kontroli przeprowadzonych przez Komisję państwa członkowskie regularnie aktualizują własne przepisy i procedury lub wprowadzają nowe. Stanowisko Komisji dotyczące ochrony interesów finansowych UE w zakresie wdrażania ram prawnych dotyczących zasobów własnych stale znajduje potwierdzenie w orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości. Wreszcie ustalenia z kontroli Komisji mają wpływ na proces legislacyjny m.in. dzięki identyfikowaniu luk prawnych i ich skutków.

Ogółem kontrole dotyczące TZW przeprowadzane przez Komisję w znacznym stopniu przyczyniają się do lepszej ochrony interesów finansowych UE dzięki sprawnemu monitorowaniu udostępniania TZW przez państwa członkowskie w odpowiednim terminie i w pełnej wysokości.

7. Wniosek

Wyniki odnotowane w latach 2013-2015 wskazują, że kontrole dotyczące TZW przeprowadzane przez Komisję oraz systematyczne monitorowanie stwierdzonych uchybień są w dalszym ciągu niezbędnymi i skutecznymi środkami mającymi na celu usprawnienie poboru TZW i gwarantujące odpowiednią ochronę interesów finansowych UE w tej dziedzinie.

Kontrole są w dalszym ciągu kluczowym narzędziem wpływającym na przestrzeganie przepisów UE. Ich skutek finansowy jest znaczny, o czym świadczy dodatkowa kwota netto przekazana do budżetu UE (w tym płatności z tytułu należności nieściągalnych z przyczyn leżących po stronie państw członkowskich i opłaty z tytułu odpowiedzialności finansowej państw członkowskich za błędy popełnione przez administracje krajowe) w wysokości ok. 348 mln EUR w latach 2013-2015. Stwarza to znaczne zachęty do przekazywania TZW do budżetu UE w odpowiednim terminie i w pełnej wysokości. Ponadto kontrole te przyczyniają się do zapewnienia równego traktowania wszystkich państw członkowskich, zarówno z punktu widzenia stosowania przepisów celnych i księgowych, jak i z punktu widzenia ochrony interesów finansowych UE, dzięki potężnemu mechanizmowi służącemu do zwalczania szkodliwych zakłóceń konkurencji i im zapobiegania.

Od dnia 1 maja 2016 r. obowiązują nowe przepisy celne, a po ratyfikacji przez państwa członkowskie nowe ramy prawne dotyczące zasobów własnych na lata 2014-2020 będą stosowane z mocą wsteczną od dnia 1 stycznia 2014 r. W obu przypadkach wymagane jest kontynuowanie przez Komisję działań kontrolnych dotyczących TZW w sposób zdecydowany i skuteczny.