System Informacyjny Schengen drugiej generacji (SIS II) oddano do użytku w dniu 9 kwietnia 2013 r. Sposób jego działania i wykorzystania opisano w dwóch najważniejszych instrumentach prawnych, którymi są: rozporządzenie (WE) nr 1987/2006, dotyczące użytkowania SIS w celach kontroli obywateli państw trzecich niespełniających warunków dotyczących wjazdu do strefy Schengen lub pobytu w niej oraz decyzja Rady 2007/533/WSiSW, dotycząca użytkowania SIS w zakresie współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych.

W wyniku tego utworzono SIS, w którym przechowuje się wpisy dotyczące poszukiwanych osób lub przedmiotów. Wybrane właściwe organy w państwach członkowskich mają do niego bezpośredni dostęp (zob. Sekcja 1.3) w celu przeprowadzania kontroli i tworzenia wpisów. System ten zawiera instrukcje dotyczące konkretnych działań, które należy podjąć w przypadku znalezienia danej osoby lub danego przedmiotu, np. w celu aresztowania osoby, ochrony osoby zaginionej wymagającej szczególnego traktowania lub w celu zajęcia przedmiotu, takiego jak nieważny paszport czy skradziony samochód. Na przestrzeni lat SIS ewoluował w różnych kierunkach. Główne odsłony systemu, tj. SIS 1+ i SISone4all, umożliwiły łączność z nowymi państwami przystepujacymi do strefy Schengen, a także przyczyniły się do sprawniejszego funkcjonowania systemu pod względem technicznym.

SIS został utworzony w 1995 r. przez sześć państw członkowskich będących sygnatariuszami Układu z Schengen, jako główny środek uzupełniający po zniesieniu kontroli na granicach wewnętrznych, zgodnie z Konwencją wykonawczą do układu z Schengen. W przypadku braku tego rodzaju kontroli państwa członkowskie musiały rozwiązywać kwestie związane z przestępczością transgraniczną i migracją nieuregulowaną. W celu utrzymania wysokiego poziomu bezpieczeństwa państwa członkowskie musiały zrezygnować z tradycyjnej koncepcji umów dwustronnych i pomocy prawnej oraz opracować dopasowane do swoich potrzeb rozwiązanie umożliwiające zlokalizowanie:

Zjednoczone Królestwo, ze względu na to, że częściowo uczestniczyło w dorobku Schengen, korzysta z SIS II jedynie w zakresie współpracy organów ścigania. Irlandia przygotowuje się do połączenia się z SIS II w celu współpracy organów ścigania.

Cypr i Chorwacja jeszcze nie stosują w pełni dorobku Schengen; do tej pory nie ustalono, czy kraje te spełniają niezbędne warunki do użytkowania wszystkich części dorobku prawnego. W chwili obecnej Cypr i Chorwacja prowadzą przygotowania do połączenia się z systemem SIS.

Państwa członkowskie muszą uzasadnić potrzebę dostępu danego organu do danych zawartych w SIS. Co roku przedstawiają one agencji eu-LISA wykaz organów i kategorii wpisów, do których mają one dostęp, w celu publikacji zgodnie z wymaganiami instrumentów prawnych. Według danych szacunkowych obecnie w państwach członkowskich korzystających z SIS II działa około dwóch milionów użytkowników końcowych tego systemu.

Dostęp do wpisów do SIS II dotyczących odmowy pozwolenia na wjazd lub pobyt, a także pustych lub wydanych dokumentów tożsamości, mogą mieć również organy odpowiedzialne za wydawanie wiz i rozpatrywanie wniosków wizowych oraz organy odpowiedzialne za wydawanie dokumentów pobytowych i wykonywanie przepisów dotyczących obywateli państw trzecich, odnoszących się do dorobku prawnego UE w zakresie swobodnego przemieszczania się osób. Dalszy dostęp do SIS II w celach administracyjnych udzielany jest organom rejestrującym, które mają dostęp jedynie do wpisów dotyczących skradzionych pojazdów, tablic rejestracyjnych i dokumentów rejestracyjnych pojazdów.

Dostęp do wpisów do SIS II jest ograniczony do organów odpowiedzialnych za kontrolę graniczną oraz inne kontrole policyjne i celne przeprowadzane na granicach zewnętrznych strefy Schengen lub w odpowiednim państwie członkowskim. Krajowe organy sądowe i ich organy koordynujące również mogą uzyskać dostęp do tych danych.

1.3 Dostęp do wpisów do SIS II

Jeżeli chodzi o aspekty zarządzania technicznego i operacyjnego SIS II, do ogólnej oceny dołączono sprawozdanie, o którym mowa w art. 66 ust. 4 decyzji w sprawie SIS II, opracowane przez pracowników agencji eu-LISA. Sprawozdanie to dotyczy technicznej sprawności centralnego SIS II oraz infrastruktury sieciowej, w tym ich bezpieczeństwa, od rozpoczęcia eksploatacji w dniu 9 kwietnia 2013 r. do dnia 31 grudnia 2014 r. Wybiegając w przyszłość, w celu opracowania rozwiązań dotyczących szeregu kwestii technicznych podniesionych przez państwa członkowskie Komisja zainicjowała przeprowadzenie badania dotyczącego potencjalnych usprawnień w architekturze SIS II, aby uzyskać efektywność kosztową, poprawić ciągłość działania, poradzić sobie z rosnącym zapotrzebowaniem na użytkowanie systemu oraz na różnego rodzaju czynności, które będą potrzebne, szczególnie w dziedzinie daktyloskopii.

Oprócz statystyk niezbędnych do sprawozdawczości publicznej eu-LISA gromadzi statystyki dotyczące wykorzystania SIS II oraz wydajności samego systemu. Państwa członkowskie gromadzą statystyki w zakresie wymiany informacji uzupełniających i potwierdzeń istnienia wpisów. SIS II od początku został opracowany zgodnie z wymaganiami prawnymi i technicznymi do tworzenia statystyk dotyczących jego wykorzystania i skuteczności.

Ocena obejmuje zestawienie i przegląd przepisów w każdym państwie członkowskim, dotyczących: a) możliwości wystąpienia przez daną osobę do sądów lub organów właściwych na mocy prawa krajowego któregokolwiek z państw członkowskich z wnioskiem o dostęp do informacji, skorygowanie, usunięcie lub uzyskanie informacji lub o odszkodowanie w związku z dotyczącym jej wpisem i b) wzajemnego wykonywania decyzji wydanych w innych państwach członkowskich.

Zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1987/2006 i decyzją Rady 2007/533/WSiSW trzy lata po rozpoczęciu eksploatacji SIS II w dniu 9 kwietnia 2013 r. Komisja sporządziła szeroko zakrojoną ogólną ocenę zgodną z następującymi celami, odnoszącymi się do każdego analizowanego obszaru.

Dane dotyczące osób przechowywane w SIS II obejmują informacje niezbędne do zlokalizowania osoby i potwierdzenia jej tożsamości (teraz, gdy jest to możliwe, dane te obejmują również zdjęcie i odciski palców) oraz inne odpowiednie informacje dotyczące wpisu (włącznie z działaniami, które należy podjąć). Z chwilą gdy będzie to technicznie możliwe, odciski palców będzie można wykorzystywać również w celu określenia tożsamości osoby na podstawie znaku biometrycznego (w pierwszym przypadku odcisków palców), zamiast wykorzystywania ich, jak dotychczas, jedynie w celu potwierdzenia tożsamości. Aby to umożliwić, obecnie realizowany jest projekt, którego celem jest wprowadzenie do centralnego SIS II systemu automatycznej identyfikacji daktyloskopijnej (AFIS).

W celu wyszukania danych państwa członkowskie, w zależności od stopnia wdrożenia technicznego systemu SIS II na poziomie krajowym, mogą wprowadzać zapytania do centralnego SIS, jego kopii krajowej lub do obydwu systemów. SIS II jest ogólnie dostępny dla użytkowników końcowych poprzez ich systemy krajowe. Na przykład organy ścigania lub organy kontroli granicznej danego państwa członkowskiego będą poszukiwać osoby poszukiwanej lub przedmiotu poszukiwanego w odpowiednich krajowych bazach danych i równocześnie także w SIS II. W większości państw członkowskich odbywa się to przy pomocy pojedynczego interfejsu wyszukiwania. Tego rodzaju możliwość korzystania z systemu w codziennej pracy użytkowników końcowych sprawia, że SIS II jest wykorzystywany wyjątkowo intensywnie. Dzięki temu odnotowano znaczne sukcesy operacyjne w państwach członkowskich korzystających z systemu SIS II, a to wszystko dzięki zwykłemu udostępnieniu informacji na poziomie międzynarodowym.

Co więcej, we wszystkich wyżej wspomnianych kategoriach wpisów odnotowuje się stale rosnącą liczbę potwierdzeń. W samym tylko okresie 2014–2015 użytkownicy końcowi SIS uzyskali:

18 % wzrost liczby znalezionych osób, wobec których orzeczono zakaz wjazdu lub pobytu w strefie Schengen;

44 % wzrost liczby przypadków odnalezienia osób zaginionych;

10 % wzrost liczby osób odnalezionych w celu uczestnictwa w postępowaniu karnym;

43 % wzrost liczby znalezionych podróżujących poważnych przestępców lub osób stanowiących zagrożenie dla bezpieczeństwa;

18 % wzrost liczby rozwiązanych spraw dotyczących skradzionych pojazdów silnikowych, niezgodnego z prawem wykorzystania danych dotyczących tożsamości lub dokumentów podróży, skradzionej broni palnej, skradzionych tablic rejestracyjnych i innych utraconych lub skradzionych przedmiotów.

4.2.2 Biura SIRENE

Spośród wszystkich form europejskiej współpracy organów ścigania zdecydowanie najlepiej rozwinięta jest komunikacja związana z wpisami do SIS II. System ten przechowuje dane, które wystarczają funkcjonariuszom policji pierwszej linii kontroli do zidentyfikowania osoby lub przedmiotu, z chwilą gdy otrzymają oni potwierdzenie istnienia danego wpisu. Niemniej jednak państwa członkowskie potrzebują także konsultować się ze sobą odnośnie do okoliczności związanych z konkretnymi przypadkami – tego rodzaju komunikacja odbywa się za pośrednictwem biur SIRENE. W każdym kraju, który korzysta z SIS II, znajduje się również biuro SIRENE, działające jako pojedynczy krajowy punkt kontaktowy, umożliwiający komunikację związaną z wpisami do SIS II. Biura SIRENE dostarczają wszelkich niezbędnych informacji uzupełniających dotyczących wpisów i koordynują działania z nimi związane; ogólnie rzecz ujmując, dzieje się to przy pomocy specjalnych formularzy elektronicznych, przy zastosowaniu ścisłych procedur oraz zabezpieczonej, przeznaczonej tylko do tego celu sieci komputerowej.

W 2015 r. za pośrednictwem biur SIRENE wysłano i otrzymano ponad 1,8 mln formularzy, co stanowi 27 % wzrost w porównaniu z 2014 r. Biura SIRENE są również odpowiedzialne za jakość danych oraz koordynację działań transgranicznych.

Biura SIRENE są podstawą funkcjonowania SIS i odgrywają kluczową rolę w skutecznej wymianie informacji. Ich skuteczność jest coraz większa dzięki programom szkoleniowym na poziomie krajowym i unijnym. Działalność biur SIRENE stanowi przykład modelowego działania dla innych kanałów komunikacji organów ścigania.

Odpowiedni poziom zatrudnienia personelu oraz niezbędne wsparcie techniczne są nieodzowne, aby umożliwić biurom SIRENE skuteczne wypełnianie zadań związanych z dwustronną i wielostronną wymianą informacji uzupełniających między państwami członkowskimi, komunikacją dotyczącą potwierdzeń oraz wykonywaniem niezbędnych procedur w wymaganych prawnie terminach (zazwyczaj 12 godzin, niemniej jednak w przypadku wpisów dotyczących kontroli niejawnych lub szczególnych, które wymagają natychmiastowego powiadamiania, wymiana informacji musi być natychmiastowa). Podczas oceny odnotowano znaczny wzrost liczby wymienianych formularzy, ze względu na większą liczbę potwierdzeń oraz szersze wykorzystanie wpisów dotyczących kontroli niejawnych lub szczególnych, w szczególności związanych z działalnością terrorystyczną. Podczas gdy liczba wymienionych formularzy znacznie wzrosła w 2015 r., poziom zatrudnienia w biurach SIRENE pozostał bez zmian. Zmusiło to niektóre państwa członkowskie do określenia priorytetów w pracy biur i zignorowania obowiązkowego dwunastogodzinnego czasu reakcji, co doprowadziło kilka biur SIRENE do kresu możliwości skutecznego funkcjonowania.

4.2.3 Podsumowanie

Niezbędna będzie dalsza szczegółowa praca z państwami członkowskimi w zakresie skuteczniejszego wykorzystania niektórych wpisów dotyczących przedmiotów, których użycie znajduje się na niskim poziomie lub cechuje się niskim powodzeniem, jak również w zakresie wpisów, których nie usunięto w odpowiednim czasie. Niemniej jednak Komisja zasadniczo uważa, że pierwotne przesłanki dotyczące SIS są nadal aktualne. Istnieje wiele dowodów na osiągnięcie wyników (potwierdzenia) w odniesieniu do przyjętych celów (wpisy).

SIS II stanowi znaczną europejską wartość dodaną, ponieważ bez tej bazy danych współpraca transgraniczna organów ścigania na tak szeroką skalę nie byłaby możliwa. Żaden inny system transgranicznej współpracy organów ścigania nie generuje tak wielu pozytywnych wyników lub nie jest w stanie poradzić sobie z tak wysokim poziomem przepływu informacji w czasie rzeczywistym, w sytuacji gdy z roku na rok we wszystkich kategoriach wpisów wzrasta liczba potwierdzeń.

4.3 Czy SIS II osiągnął stawiane przed nim cele w sposób skuteczny i czy może sprostać nowym wyzwaniom?

Podstawowa zasada funkcjonowania SIS II polega na tym, że użytkownik końcowy otrzymuje informacje wraz ze zrozumiałymi instrukcjami odnośnie do tego, co należy zrobić i gdzie się udać w celu uzyskania całodobowego wsparcia (biura SIRENE). Komisja uważa, że ta koncepcja jest niezwykle skuteczna.

W celu utrzymania tego poziomu skuteczności Komisja określiła kwestie zarówno strategiczne, jak i szczegółowe, które wymagają uwagi i usprawnień w aspektach technicznych, organizacyjnych i operacyjnych. Dla celów niniejszego sprawozdania oraz aby zachować zwięzłość, wspomniane ustalenia Komisji streszczono według ogólnie ujętych zagadnień.

4.3.1 SIS II musi pozostać systemem elastycznym, zdolnym do szybkiego reagowania na nowe zjawiska operacyjne

Instrumenty prawne SIS II określają wymogi ramowe systemu oraz zasady jego funkcjonowania; niemniej jednak szczegółowe procedury zdefiniowano w przepisach wykonawczych. Stanowi to elastyczne ramy, które umożliwiają przeprowadzenie skutecznych interwencji prawnych i technicznych w celu usprawnienia wymiany informacji, w szczególności dotyczących podróżujących podejrzanych o terroryzm i przestępców seksualnych. Sytuacja komplikuje się jednak w procesie zarządzania zmianą, ponieważ zmiany techniczne często wymagają wprowadzenia ich do krajowych systemów organów ścigania lub imigracyjnych.

Podsumowując, mimo że niezwykle szybkie wprowadzenie zmian związanych z terroryzmem było znacznym sukcesem, jest oczywiste, że w przypadku przyszłych zmian zasoby techniczne, finansowe i umowne muszą zostać udostępnione na poziomie krajowym i centralnym, aby ten proces został przeprowadzony w sposób szybszy i skuteczniejszy.

4.3.2 Należy pracować nad dalszym usprawnieniem ciągłości działania