Rada Unii Europejskiej uznała znaczenie biogospodarki jako jednego z głównych elementów wdrażania Europejskiego Zielonego Ładu w Europie charakteryzującej się różnorodnością regionalną. Zwróciła się do Komisji Europejskiej o przedstawienie sprawozdania z postępów w realizacji strategii dotyczącej biogospodarki do 2022 r., w którym to roku przypada 10. rocznica przyjęcia pierwszej unijnej strategii dotyczącej biogospodarki. Niniejszy dokument ma stanowić odpowiedź na wezwanie Rady.

Aby sprostać temu wyzwaniu, w 2012 r. Komisja Europejska przyjęła strategię dotyczącą biogospodarki, a w 2018 r. zaktualizowała ją (zob. rys. 1). W zaktualizowanej strategii potwierdzono pięć pierwotnych celów: (i) zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego i żywieniowego, (ii) zrównoważoną gospodarkę zasobami naturalnymi, (iii) ograniczenie zależności od zasobów nieodnawialnych, które nie mają zrównoważonego charakteru, (iv) łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej oraz (v) wzmocnienie konkurencyjności Europy i tworzenie miejsc pracy. Cele te – zgodne z celami Europejskiego Zielonego Ładu – są obecnie bardziej istotne niż kiedykolwiek wcześniej, co spowodowane jest niesprowokowaną inwazją Rosji na Ukrainę oraz koniecznością szybszego osiągnięcia niezależności energetycznej i zwiększenia bezpieczeństwa żywnościowego. Unijna strategia dotycząca biogospodarki umożliwia zieloną i sprawiedliwą transformację oraz obejmuje wszystkie trzy wymiary zrównoważonego rozwoju: środowisko, społeczeństwo i gospodarkę.

·w państwach Europy Środkowo-Wschodniej poczyniono postępy we wdrażaniu biogospodarki, do czego przyczyniły się znaczne środki finansowe UE oraz utworzenie nowych forów i sieci;

W Europejskim Zielonym Ładzie określono ambicję UE – osiągnąć do 2050 r. neutralność klimatyczną, chroniąc ludzi, planetę i dobrobyt. Transformacja w stronę nowoczesnej, zasobooszczędnej, prosperującej i konkurencyjnej gospodarki, w której priorytetowo traktuje się środowisko, zdrowie i dobrostan, wymaga głębokich i szeroko zakrojonych działań we wszystkich sektorach gospodarki. W świetle tego nowego kontekstu politycznego Rada Europejska zwróciła się do Komisji Europejskiej o przedstawienie do 2022 r. sprawozdania z postępów w realizacji strategii UE dotyczącej biogospodarki z 2018 r. oraz o ocenę, czy strategia lub jej plan działań wymagają aktualizacji.

Polityki w zakresie biogospodarki umożliwiają zieloną i sprawiedliwą społecznie transformację dzięki opracowaniu zrównoważonych modeli biznesowych opartych na zasadach należytej staranności oraz przez promowanie zrównoważonego handlu i sprawiedliwości społecznej w Europie i poza nią. Zaowocuje to zmniejszeniem dysproporcji i nowymi zielonymi miejscami pracy w powstających sektorach przemysłu i usług opartych na obiegu zamkniętym i biotechnologii, w tym w sektorze spożywczym, co zwiększy wartość gospodarek regionalnych. Przykłady takie jak reńskie zagłębie górnicze w Niemczech (BioeconomyREVIER) czy bułgarski obwód Stara Zagora (BE-RURAL) pokazują, że biogospodarka przyczynia się do rozwoju obszarów wiejskich i przybrzeżnych oraz wspomaga uczciwą i sprawiedliwą transformację.

Wykorzystanie biomasy i innych zasobów biologicznych pozyskanych z lądu i morza musi zaspokajać i respektować potrzeby i prawa człowieka, takie jak prawo do odpowiedniej i odżywczej żywności oraz prawo zarządców gruntów i producentów surowców do godziwych warunków życia i pracy . Biogospodarka przyczynia się do realizacji większości celów zrównoważonego rozwoju, między innymi celu 2 (zero głodu), 12 (odpowiedzialna konsumpcja i produkcja) i 13 (działania w dziedzinie klimatu). Wzorce zrównoważonej konsumpcji zapewniają dobrostan wszystkich z uwzględnieniem ograniczeń planety.

Polityki w zakresie biogospodarki pomagają budować biogospodarkę z uwzględnieniem wszystkich wymiarów zrównoważonego rozwoju. Umożliwiają one wszystkim ludziom prowadzenie stylu życia opierającego się na zasobach biologicznych, zapewniając bioprodukty i biousługi, zarówno materialne (żywność, włókna, materiały pochodzenia biologicznego, energia), jak i niematerialne (czyste powietrze i woda, różnorodność biologiczna, łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej, rekreacja) i przyczyniają się w ten sposób do realizacji celów nowego europejskiego Bauhausu i jego wartości, jakimi są zrównoważony rozwój, włączenie społeczne i jakość doświadczeń.

Koncepcje biogospodarki i polityki w zakresie biogospodarki ewoluowały od pierwszej unijnej strategii dotyczącej biogospodarki, którą przyjęto w 2012 r., do zaktualizowanej strategii dotyczącej biogospodarki z 2018 r. (zob. rys. 1). Biogospodarka obejmuje wszystkie sektory i systemy, które funkcjonują w oparciu o zasoby biologiczne (zwierzęta, rośliny, mikroorganizmy i pochodzące od nich biomasa i odpady organiczne), ich funkcje i zasady. Unijna strategia dotycząca biogospodarki może pomóc w określaniu, ocenie i zapewnianiu kompromisów między celami polityki a konkurującymi ze sobą sposobami wykorzystania lądów, mórz i biomasy, aby zoptymalizować wykorzystanie zasobów materialnych i usług, w tym usług ekosystemowych. Pozwala to zidentyfikować korzystne dla wszystkich rozwiązania, które przynoszą korzyści gospodarcze, chronią środowisko oraz zwiększają odporność i zdolność do odbudowy.

Około 80 % biomasy produkowanej na potrzeby żywności w UE-27 jest przeznaczone na żywność pochodzenia zwierzęcego, a 20 % – na żywność pochodzenia roślinnego. Wzrost wykorzystania biomasy w latach 2009–2017 wyniósł 1 % do celów spożywczych i 10 % do celów niespożywczych w ciągu ostatnich dwóch czteroletnich okresów, za które dostępne są dane (2010–2013 i 2014–2017). Pierwotne i wtórne wykorzystanie biomasy drzewnej wzrosło w ciągu ostatnich dwudziestu lat odpowiednio o 25 % i 29 %. Wykorzystanie biomasy drzewnej do celów produkcji energii wzrosło w UE o około 12 % w ciągu ostatnich dwóch czteroletnich okresów, za które dostępne są dane (2010–2013 i 2014–2017) .

W niniejszej sekcji wykorzystano najnowsze dostępne dane z centrum wiedzy na temat biogospodarki Komisji Europejskiej, by przedstawić sytuację biogospodarki w Europie. W sekcji 3.1 zaprezentowano przegląd obecnie istniejących w Europie krajowych i regionalnych strategii dotyczących biogospodarki, w sekcji 3.2 natomiast omówiono zmiany w podaży i wykorzystaniu biomasy do 2017 r. W sekcji 3.3 przedstawiono przegląd danych ekonomicznych dotyczących biogospodarki oraz obecną rolę biotechnologicznymi badań naukowych i innowacji.

Co najmniej połowa całej biomasy drzewnej wykorzystywanej w UE do produkcji energii (49 %) oraz ok. 19 % całej biomasy drzewnej wprowadzanej do procesu przemysłowego w celu wytwarzania materiałów pochodzi ze źródeł wtórnych i drewna pokonsumpcyjnego . Chociaż wykorzystanie wtórnej biomasy drzewnej uwypukla kaskadowe wykorzystanie biomasy w gałęziach przemysłu związanych z leśnictwem, można by je usprawnić przez skuteczniejsze wdrożenia zasady wykorzystania kaskadowego i położenie większego nacisku na materiały i produkty trwałe, na przykład w budynkach i meblach. Takie materiały i produkty mogą umożliwić przekształcenie środowiska zbudowanego w pochłaniacz dwutlenku węgla, a nie źródło emisji, przyczyniając się do ochrony i rozwoju biosfery, stabilizując klimat oraz zapewniając zdrowie i dobrostan ludzi, zgodnie z celami nowego europejskiego Bauhausu. Ponadto w celu poprawy obiegu zamkniętego przemysłu opartego na drewnie należy skupić się na odzysku i ponownym wykorzystaniu drewna pokonsumpcyjnego (obecnie 38 mln m3 SWE). Ze względu na rosnące zapotrzebowanie na biomasę i ograniczoną zrównoważoną podaż biomasy należy spodziewać się luki w dostępności biomasy (zob. rozdział 4).

3.3.Gospodarka, miejsca pracy oraz badania naukowe i innowacje w przemyśle spożywczym i innych gałęziach bioprzemysłu

Produkcja biomasy i przetwarzanie jej w żywność, napoje, wytworzone bioprodukty oraz biopaliwa ciekłe i bioenergię przekłada się na 8,3 % europejskiej siły roboczej i 4,7 % PKB Europy w 2019 r. (tj. 17,42 mln pracowników i 657 mld EUR wartości dodanej w strukturze sektorowej UE po brexicie) (rys. 3 w dokumencie roboczym służb Komisji). Udział bioproduktów w wewnętrznym rynku chemicznym UE wynosi około 3 %, co wskazuje na znaczny potencjał wzrostu (rys. 4 w dokumencie roboczym służb Komisji). Udział Europy w światowym rynku chemikaliów i materiałów pochodzenia biologicznego wynoszący około 31 % jest dwukrotnie wyższy niż w przypadku sektora opartego na paliwach kopalnych (16 %). Rola sektorów biogospodarki w generowaniu dobrobytu gospodarczego zwiększyła się w ostatnim dziesięcioleciu (rys. 5 w dokumencie roboczym służb Komisji), przy czym we wszystkich krajach odnotowano wzrost produktywności pracy (wartość dodana na pracownika) (rys. 6 w dokumencie roboczym służb Komisji). Najwyższą produktywność pracy odnotowano w produkcji bioenergii, produkcji chemikaliów pochodzenia biologicznego, produktów leczniczych, tworzyw sztucznych i papieru.

Zastępowanie produktów chemicznych pochodzenia kopalnego bioproduktami chemicznymi miało miejsce w największym stopniu w przypadku rozpuszczalników pochodzenia biologicznego, polimerów pochodzenia biologicznego, opakowań pochodzenia biologicznego, biopaliw i agrochemikaliów, przy czym koszty ich produkcji były porównywalne do kosztów produkcji produktów opartych na paliwach kopalnych (tabela 2 w dokumencie roboczym służb Komisji). Zastępowanie nakładów opartych na paliwach kopalnych do produkcji chemicznych produktów platformowych i polimerów do wytwarzania tworzyw sztucznych jest obecnie niewielkie i ma duży potencjał w przyszłości. Biorafinerie działające na dużą skalę mogą odgrywać ważną rolę (zob. sekcja 5). Bezpośredni i pośredni wpływ na gospodarki lokalne, jaki mają rozwiązania biotechnologiczne oparte na obiegu zamkniętym, wykazała strategia waloryzacji odpadów komunalnych oparta na składnikach pokarmowych we Włoszech, z której wynika, że każde 100 000 ton osadów ściekowych przekształconych w nawóz może generować całkowitą wartość dodaną w wysokości 8,5 mln EUR i tworzyć 85 miejsc pracy.

Podczas gdy restrukturyzacja europejskiego rolnictwa ma dominujący wpływ na ogólną liczebność siły roboczej, wzrost w przemyśle spożywczym i innych gałęziach bioprzemysłu w UE-27 był wyższy niż w sektorach pierwotnych. Produkcja żywności, napojów, wyrobów tytoniowych, materiałów włókienniczych pochodzenia biologicznego, produktów drzewnych i mebli, papieru oraz chemikaliów, produktów leczniczych i tworzyw sztucznych pochodzenia biologicznego, jak również bioenergii zapewnia 7,92 mln miejsc pracy i wartość dodaną wynoszącą 433 mld EUR. Sektor żywności, napojów i wyrobów tytoniowych ma największy udział w wartości dodanej – 55 %, czyli 237 mld EUR. Wzrasta liczba zastosowań nowej żywności.

W sektorze prywatnym poczyniono szybkie postępy w zakresie badań naukowych i rozwoju, a w sektorze publicznym odnotowano regres, co świadczy o tym, że mobilizacja prywatnych zainteresowanych stron w dziedzinie badań, demonstracji i wdrażania rozwiązań biotechnologicznych była owocna. Zaangażowanie sektora publicznego w badania i rozwój powinno jednak jeszcze bardziej wzmocnić i rozszerzyć sektory biotechnologiczne, jak miało to miejsce w przypadku Wspólnego Przedsięwzięcia na rzecz Bioprzemysłu (oraz jego następcy, Wspólnego Przedsięwzięcia na rzecz Biotechnologicznej Europy Opartej na Obiegu Zamkniętym, zob. sekcja 5.1 i ramka 1 w sekcji 1.1 dokumentu roboczego służb Komisji).

Działalność usługowa, taka jak badania naukowe i rozwój, cyfryzacja, logistyka itp., jest ważnym elementem biogospodarki i może ponad dwukrotnie zwiększyć zatrudnienie i „wielkość biogospodarki”. Badania wykazują, że wartość dodana usług związanych z biogospodarką w UE wynosi 400–1000 mld EUR, a w latach 2005–2015 rosła średnio szybciej niż w przypadku sektorów biogospodarki związanych z produkcją pierwotną . Obecne dane statystyczne nie są jednak dobrze dostosowane, aby dostarczać wiarygodnych informacji. Ponadto zakres sektorów usług (rys. 7 w dokumencie roboczym służb Komisji) uwzględniony w biogospodarce znacznie się różni w poszczególnych państwach członkowskich.



4.Cele unijnej strategii dotyczącej biogospodarki w kontekście Europejskiego Zielonego Ładu

Główne przesłania:

·Europa zasadniczo zmierza do osiągnięcia celów unijnej strategii dotyczącej biogospodarki, ale nadal istnieją wyzwania związane ze środowiskiem

·Konieczna jest koordynacja polityki w związku z wieloraką presją na lądy wynikającą z popytu na materiały, zwłaszcza na wrażliwych rynkach pracy

·Niezbędne jest przekształcenie i przekwalifikowanie siły roboczej we wszystkich częściach Europy, aby zapewnić sprawiedliwą transformację

·Dalsza realizacja strategii i planu działania UE dotyczących biogospodarki powinna koncentrować się na zidentyfikowanych wyzwaniach

Niniejszy rozdział służy przeanalizowaniu, czy Europa zmierza do osiągnięcia pięciu celów unijnej strategii dotyczącej biogospodarki. Drugim krokiem jest powiązanie tych celów z odpowiednimi inicjatywami i strategiami politycznymi w ramach Europejskiego Zielonego Ładu.

Unijny system monitorowania biogospodarki służy do oceny postępy w kierunku zrównoważonej biogospodarki o obiegu zamkniętym na podstawie ambitnych zasad, które leżą u podłoża biogospodarki UE i obejmują wszystkie trzy wymiary zrównoważonego rozwoju. W tym kontekście pięć celów unijnej strategii dotyczącej biogospodarki przedstawiono z podziałem na bardziej szczegółowe stwierdzenia opisujące ścieżki ich realizacji. Trajektoria Europy ku pożądanej biogospodarce jest oceniana za pomocą konkretnych wskaźników służących do pomiaru postępów na tych ścieżkach. Tendencje te nie odzwierciedlają jeszcze wpływu unijnej strategii dotyczącej biogospodarki z 2018 r. i są zaburzone przez wiele innych czynników.

Tendencje oparte na danych za lata 2012–2021 pokazują, że Europa zasadniczo zmierza do osiągnięcia celów opisanych w strategii dotyczącej biogospodarki (zob. ramka 1). Tendencje wskazują jednak również na pewne zmiany negatywne. Pomimo znacznych korzyści, które unijna polityka w dziedzinie środowiska i klimatu przyniosła w ostatnich dziesięcioleciach, Europa stoi w obliczu utrzymujących się wyzwań środowiskowych . Z ocen wynika, że ekosystemy lądowe i morskie w Europie znajdują się pod presją wynikającą głównie z bezpośrednich lub pośrednich antropogenicznych czynników stresogennych, takich jak: zanieczyszczenie, trwałe interwencje człowieka i zmiana klimatu (rys. 8 w dokumencie roboczym służb Komisji).

W tabeli 1 przedstawiono związek między inicjatywami w ramach Europejskiego Zielonego Ładu a pięcioma celami strategii dotyczącej biogospodarki. Każda inicjatywa koncentruje się na co najmniej jednym celu strategii dotyczącej biogospodarki (kolor ciemnozielony) i wspiera inne jej cele (kolor zielony o średniej intensywności). Ocena nie przesądza o rzeczywistym wpływie inicjatyw. W niektórych przypadkach powiązania z celem strategii dotyczącej biogospodarki są jedynie dorozumiane, a inicjatywa nie odnosi się do danego celu ani nie wspiera go bezpośrednio (kolor jasnozielony) i wynikają z ekonomicznych lub behawioralnych efektów sprzężenia zwrotnego. Takie przypadki wymagają szczególnej uwagi (dodatkowe informacje na temat oceny – zob. rozdział 4 dokumentu roboczego służb Komisji).