Komisja Wenecka przedstawiła wstępną opinię w lipcu, jednak ustawy zostały opublikowane w niezmienionej formie. Ponadto rząd przyjął kilka rozporządzeń nadzwyczajnych, które jeszcze uwydatniły niektóre ze stwierdzonych problemów, na przykład poprzez dalsze rozszerzenie uprawnień ministra sprawiedliwości względem prokuratorów poprzez możliwość wszczęcia postępowania dyscyplinarnego.W związku z podjętą przez rząd decyzją o zmianie przepisów i ustanowieniu w ten sposób specjalnego wydziału zajmującego się prowadzeniem dochodzeń wobec sędziów, a także ustanowieniu nowych procedur dotyczących sposobu utworzenia tego organu przez Najwyższą Radę Sądownictwa, pojawiły się dalsze wątpliwości dotyczące niezależności tego wydziału. Inne obawy dotyczyły gotowości rządu do stosowania się do zaleceń Komisji Weneckiej wyłącznie w sposób selektywny W związku z tym stracono szansę poprawienia sytuacji.

W ocenach tych podkreślono również, że kontrole zgodności z konstytucją są ważne, ale nie jest to jedyna istotna kwestia: nie zastępują one konieczności przeprowadzenia debaty na temat decyzji politycznych leżących u podstaw istotnych zmian.

Na ryzyko, że wymienione fakty – każdy z osobna, ale także ze względu na ich łączny skutek – mogą doprowadzić do wywierania presji na sędziów i prokuratorów, a w ostatecznym rozrachunku do osłabienia niezależności, skuteczności i jakości systemu sądownictwa, zwróciło również uwagę wielu obserwatorów zewnętrznych: w szczególności Komisja Wenecka Rady Europy, Grupa Państw Przeciwko Korupcji (GRECO)iinne państwa członkowskie oraz partnerzy międzynarodowi.

Żadna z tych zmian nie jest zgodna z zaleceniami MWiW. Jedno z zaleceń, w których wyraźnie wzywano do zmian ustawodawczych w ramach ustaw dotyczących wymiaru sprawiedliwości, dotyczyło procedury mianowania prokuratorów najwyższego szczebla. Zalecenie to nie zostało wdrożone, a skumulowany wpływ zmian legislacyjnych raczej osłabia mechanizmy kontroli i równowagi związane z niezależnością działań prokuratorów, a to jeszcze bardziej wzmacnia rolę ministra sprawiedliwości. Dokonane zmiany budzą również wątpliwości co do zdolności prokuratury do kontynuowania walki z korupcją na wysokim szczeblu przy zachowaniu tego samego stopnia niezależności.

Obecnie w mocy są zmienione ustawy dotyczące wymiaru sprawiedliwości. Zawierają one szereg środków osłabiających gwarancje prawne dla niezależności sądownictwa, które mogą osłabić skuteczność niezawisłości sędziów i prokuratorów, a tym samym osłabić zaufanie opinii publicznej do wymiaru sprawiedliwości. Było to powodem negatywnych reakcji ze strony przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości i społeczeństwa obywatelskiego. Do najbardziej problematycznych przepisów należą w szczególności: ustanowienie w prokuraturze specjalnego wydziału odpowiedzialnego za prowadzenie dochodzeń w sprawach przestępstw popełnionych przez sędziów, wprowadzenie nowych przepisów dotyczących odpowiedzialności materialnej sędziów za ich decyzje, ustanowienie nowego systemu wcześniejszych emerytur,ograniczenia w wolności wypowiedzi sędziów oraz poszerzenie zakresu powodów pozwalających na odwoływanie członków Najwyższej Rady Sądownictwa.

Chociaż te ogólniejsze czynniki wykraczają poza zakres MWiW, mają one wyraźny wpływ na postępy w zakresie reformy sądownictwa i zwalczanie korupcji. Od sporządzenia sprawozdania w styczniu 2017 r. żaden z tych czynników nie uległ poprawie. Główne zmiany legislacyjne przeprowadzono w trybie pilnym i w pośpiechu, a konsultacje miały minimalny charakter. Sędziowie i prokuratorzy w dalszym ciągu są atakowani w mediach ad personam, a możliwości skorzystania przez nich z odpowiednich środków prawnych, jeśli uznają, że ich prawa zostały naruszone, są niewystarczające. Różne organy władzy państwa są w konflikcie i uczestniczą w różnych postępowaniach przed Trybunałem Konstytucyjnym. Również społeczeństwo obywatelskie, którego rola w reformie zostało podkreślona w sprawozdaniu jako kluczowa, stało się celem zwiększonych nacisków. Sytuacja ta wywołała wiele protestów społecznych, reakcja władz na te manifestacje wywołała kolejne kontrowersje. Jednocześnie wolne i pluralistyczne media odgrywają ważną rolę w rozliczaniu rządzących z podejmowanych przez nich działań, np. w ujawnianiu ewentualnych przypadków korupcji. Powinno być jasne, że wejście w życie ogólnego rozporządzenia o ochronie danych nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia w odniesieniu do mediów ochrony wolności wypowiedzi i informacji.

W niniejszym sprawozdaniu podsumowano sytuację od listopada 2017 r. Szereg kroków podjętych przez Rumunię od czasu sporządzenia sprawozdania w styczniu 2017 r. wymagało, by Komisja ponownie rozważyła uzasadnienie swojej ogólnej oceny, również ze względu na fakt, że Komisja Wenecka wydała ostatnio dwie opinie na temat zmian ustawodawczych w Rumunii. W związku z tym, oprócz oceny postępów w realizacji zaleceń, w niniejszym sprawozdaniu przedstawiono również zmiany, które stanowiły regres w kwestiach uznanych już przez Komisję w styczniu 2017 r. za zamknięte. Dotyczy to postępu w zakresie celu referencyjnego 1 (niezależność sądów i reforma sądownictwa) oraz celu referencyjnego 3 (walka z korupcją na wysokim szczeblu). W związku z tym dwanaście zaleceń ze sprawozdania ze stycznia 2017 r. nie wystarcza już do tego, aby zakończyć stosowanie MWiW – w tym celu w niniejszym sprawozdaniu przedstawiono dodatkowe zalecenia.

W sprawozdaniu z listopada 2017 r. Komisja odnotowała postępy w odniesieniu do szeregu zaleceń przedstawionych w sprawozdaniu ze stycznia 2017 r. „w szczególności w odniesieniu do zalecenia 8, które zostało w zadowalający sposób zrealizowane, oraz z zastrzeżeniem zastosowania w praktyce zaleceń 2, 7 i 12. Chociaż postępy w realizacji niektórych zaleceń następowały sprawnie, tempo reform w 2017 r. zmniejszyło się, co spowolniło realizację pozostałych zaleceń. Pojawiło się również zagrożenie, że kwestie uznane w sprawozdaniu ze stycznia 2017 r. za zamknięte, będą musiały zostać ponownie otwarte. Ciągłym powodem do niepokoju były również wyzwania dla niezależności wymiaru sprawiedliwości oraz jej kwestionowanie. Podobne stanowisko wyraziła Rada w swoich konkluzjach, w których wezwała Rumunię „by skupiła wysiłki na dalszej konsolidacji postępów, unikała działań wstecznych oraz w pełni zajęła się kwestiami problematycznymi i wszystkimi zaleceniami przedstawionymi przez Komisję w jej sprawozdaniu”.

W styczniu 2017 r. Komisja przeprowadziła wszechstronną ocenę postępów dokonanych przez Rumunię w ciągu dziesięciu lat od ustanowienia mechanizmu współpracy i weryfikacji (MWiW) w 2007 r..W oparciu o tę długoterminową perspektywę i znaczne postępy poczynione w okresie dziesięciu lat do stycznia 2017 r. Komisja przedstawiła dwanaście kluczowych zaleceń, które – jeżeli zostałyby zrealizowane – pozwoliłyby zakończyć stosowanie MWiW zgodnie z wyznaczonym przez przewodniczącego Junckera celem zakładającym zakończenie stosowania MWiW w ramach obecnej kadencji Komisji. W związku z tym zalecenia ze stycznia 2017 r. uznano za wystarczające do zamknięcia MWiW – z wyjątkiem sytuacji, w której nastąpiłyby zmiany stanowiące wyraźny krok wstecz. Podkreślono również, że tempo tego procesu będzie uzależnione od tego, jak szybko Rumunia będzie w stanie zrealizować zalecenia w sposób trwały. W szczególności zalecenia koncentrowały się na odpowiedzialności i rozliczalności wymaganych od władz rumuńskich oraz na tworzeniu zabezpieczeń wewnętrznych w celu zapewnienia trwałości wyników – tj. wykazania, że bieżące projekty będą kontynuowane, nawet bez MWiW. Jak podkreśliła Rada, MWiW przestanie być stosowany, kiedy wszystkie cztery cele referencyjne dotyczące Rumunii zostaną zrealizowane w zadowalającym stopniu.

Od ostatniego sprawozdania na temat MWiW nie ustawały w mediach i ze strony rządu oraz parlamentu krytyczne głosy dotyczące wymiaru sprawiedliwości i sędziów. W 2018 r. regularnej krytyce poddawany był cały wymiar sprawiedliwości, a w szczególności instytucje zajmujące się korupcją na wysokim szczeblu, jak również konkretni sędziowie. Oznacza to wyraźne ryzyko braku zaufania publicznego do sądownictwa.Potwierdza to potrzebę podjęcia działań mających na celu zniechęcenie do otwartego kwestionowania niezależności wymiaru sprawiedliwości i podważania autorytetu orzeczeń sądowych. Próby obrony swojego stanowiska były podejmowane zarówno przez Najwyższą Radę Sądownictwa, jak i przez indywidualnych sędziów wnoszących sprawy do sądu. Celem zalecenia MWiW w sprawie kodeksu postępowania dla parlamentarzystów było instytucjonalne uznanie istnienia tego problemu, a także podjęcie kroków w celu jego rozwiązania.

W sprawozdaniu z listopada 2017 r. odnotowano brak postępów i podkreślono, że obecne zmiany w ustawach dotyczących wymiaru sprawiedliwości są okazją do zajęcia się tą kwestią. W sprawozdaniu przypomniano również o konieczności skorzystania z opinii Komisji Weneckiej. Władze rumuńskie nie zastosowały się do tego zalecenia, ale Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy wniosło sprawę do Komisji Weneckiej. W opinii Komisji Weneckiej wyraźnie podkreślono potrzebę wprowadzenia zmian w celu zapewnienia neutralnego i obiektywnego procesu powoływania i odwoływania, z zachowaniem równowagi między rolami różnych instytucji.Jednakże zmiany w ustawach dotyczących wymiaru sprawiedliwości osłabiły rolę Najwyższej Rady Sądownictwa oraz rolę prezydenta Rumunii w procesie mianowania na stanowiska prokuratorów najwyższego szczebla, umacniając rolę ministra sprawiedliwości. Taka dalsza koncentracja władzy w rękach ministra sprawiedliwości odbiega od zalecenia Komisji Weneckiej.

Najwyższa Rada Sądownictwa nie była w stanie działać jako skuteczny czynnik kontroli i równowagi w obronie niezależności instytucji sądowniczych, na które wywierane były naciski, co stanowi jej ważną konstytucyjną rolę, na którą zwrócono uwagę w sprawozdaniu ze stycznia 2017 r. Podziały w ramach Najwyższej Rady Sądownictwa, które były widoczne podczas jej spotkań ze służbami Komisji, w coraz większym stopniu utrudniały jej skuteczne pełnienie roli rzecznika systemu sądownictwa – zwłaszcza w przypadku konsultacji w sprawie prawodawstwa – oraz roli instytucji zarządzającej tym systemem. Nawet jeżeli Rada wydawała jednomyślną opinię, w istotnych przypadkach nie była ona uwzględniana.Chociaż w 2018 r. instytucje sądownicze oraz indywidualni sędziowie i prokuratorzy poddawani byli szczególnie ostrej krytyce przez przedstawicieli rządu i parlamentu, Najwyższa Rada Sądownictwa wykazywała niechęć do podejmowania decyzji z urzędu o zareagowaniu na ataki na niezależność sądownictwa. Grozi to sytuacją, w której sędziowie są zniechęcani do pełnienia swojej normalnej roli jako część władzy państwowej przy wyrażaniu swoich poglądów w kwestiach istotnych dla systemu sądowniczego.

Inspekcja Sądowa jest obecnie obiektem znacznej krytyki. Wszczęto szereg postępowań dyscyplinarnych przeciwko szefom kluczowych instytucji sądowniczych.Wielu sędziów, wobec których prowadzone są te postępowania, postrzegano również jako osoby krytyczne wobec toczących się procedur ustawodawczych. Należy przy tym zauważyć, że zarówno Rada Konsultacyjna Sędziów Europejskich, jak i Komisja Wenecka, podkreśliły, jak duże znaczenie ma swoboda wypowiadania się przez sędziów w ważnych debatach publicznych. Ponadto Inspekcja Sądowa przeprowadziła szereg kontroli w biurze prokuratora generalnego oraz w Krajowej Dyrekcji ds. Przeciwdziałania Korupcji. Źródłem szczególnych kontrowersji był fakt, że w co najmniej dwóch przypadkach przed końcem kontroli informacje przedostały się do prasy.

Istnieją również obawy co do działań Inspekcji Sądowej. W kolejnych sprawozdaniach na temat MWiW do stycznia 2017 r. odnotowano pozytywne zmiany w zakresie niezależności i profesjonalizmu Inspekcji Sądowej. Jednak w listopada 2017 r. pojawiły się wątpliwości, a stosunki z Najwyższą Radą Sądownictwa stały się trudniejsze.W sprawozdaniu z listopada 2017 r. odniesiono się konkretnie do Inspekcji Sądowej w kontekście potrzeby dalszego zacieśniania współpracy między instytucjami sądowniczymi.

Ponadto działania podobne do tych podjętych wobec prokuratora naczelnego Krajowej Dyrekcji ds. Przeciwdziałania Korupcji zostały następnie podjęte przeciwko kluczowym instytucjom sądowniczym. W sposób analogiczny do zwolnienia prokuratora naczelnego Krajowej Dyrekcji ds. Przeciwdziałania Korupcji w dniu 24 października minister sprawiedliwości wszczął postępowanie w sprawie dymisji prokuratora generalnego. Wcześniej w październiku Izba Deputowanych podała prokuratora generalnego do Trybunału Konstytucyjnego w związku z ustaleniami roboczymi ze służbami wywiadowczymi. Rząd podjął również decyzję o podaniu Wysokiego Trybunału Kasacyjnego i Sprawiedliwości do Trybunału Konstytucyjnego.Skoordynowane działania przeciwko tym kluczowym instytucjom sądowniczym ma wyraźne konsekwencje dla niezależności sądów.

W sprawozdaniu z listopada 2017 r. stwierdzono, że przyjęty w 2016 r. kompleksowy plan działania określający działania w zakresie reform strukturalnych, jakie należy podjąć do 2020 r. w celu poprawy systemu sądownictwa, jest w toku i że powinien on być narzędziem zapewniającym istotne korzyści użytkownikom wymiaru sprawiedliwości oraz zwiększającym zaufanie publiczne. Wspomniany plan działania został opracowany i dostosowany w ciągu 2018 r. i uzyskał wsparcie finansowe z funduszy strukturalnych UE,poddane decyzjom podejmowanym na posiedzeniach Rady ds. Zarządzania Strategicznego. Dotyczy on również takich kwestii, jak ustanowienie stałego mechanizmu dialogu między przedstawicielami trzech władz państwowych czy aktualizacja systemu informatycznego pod względem ochrony danych.

Posłowie do parlamentu twierdzili, że proces legislacyjny jest przejrzysty i że uwzględnia opinię sędziów. Prawdą jest, że ustawy obejmują zmiany zasugerowane przez samych sędziów. Nie jest tak jednak w przypadku większości najbardziej kontrowersyjnych przepisów, które zostały przyjęte, choć nie jest jasne, dlaczego stanowisko wymiaru sprawiedliwości zostało odrzucone. Skala kwestii podniesionych przez Trybunał Konstytucyjny – jedynie w sprawach konstytucyjnych – również wskazuje na niewystarczające przygotowanie przedmiotowych zmian i na konsekwencje braku korzystania z wiedzy najważniejszych organów wymiaru sprawiedliwości. Jak zauważyły również Komisja Wenecka i GRECO, planując takie zasadnicze zmiany prawne, należy się spodziewać, że parlament, w oparciu o szerokie konsultacje, przeprowadzi rzeczywistą debatę na temat potrzeb społecznych i skutków zmian: są to kwestie związane z porządkiem publicznym, a kwestie konstytucyjności badane w Trybunale Konstytucyjnym nie mogą być uważane za jedyne istotne kwestie. Fakt, że w opinii Komisji Weneckiej ustawy dotyczące wymiaru sprawiedliwości nadal zawierają poważne usterki, i istnieją obawy, że zmiany wprowadzone do kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego mogą być niezgodne z zobowiązaniami prawnymi Rumunii na poziomie unijnym i międzynarodowym, wskazuje na ryzyko związane z przyspieszeniem procedur. Procesu tego nie można uznać za zgodny z zaleceniem.

Komisja ta zajmowała się reformami ustaw regulujących wymiar sprawiedliwości, kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego. Niektóre aspekty procedury ustawodawczej przygotowane w ramach komisji można by uznać za postęp w stosunku do przeszłości: debaty są transmitowane, projekty są zazwyczaj dostępne, a instytucje sądowe zapraszane są do udziału w debatach i mogą wyrażać opinie. Stosowanie procedur w trybie pilnym znacznie ograniczyło jednak skuteczność i wiarygodność tych pozytywnych aspektów. Trudno jest zrozumieć obiektywne przyczyny zastosowania procedur w trybie pilnym i fakt, że ich zasadność nie została później poddana ponownej ocenie, biorąc pod uwagę zasadnicze wątpliwości wyrażone w związku z tymi projektami. Wątpliwości te wyrażone zostały przez takie rumuńskie instytucje, jak Wysoki Trybunał Kasacyjny i Sprawiedliwości, oraz przez partnerów zewnętrznych, takich jak Komisja Europejska i inne państwa członkowskie. Brak debaty był szczególnie uderzający ze względu na fakt, że w wyniku przyspieszonych procedur w komisji, w obu izbach parlamentu odbyła się nad tymi kwestiami kluczowymi dla porządku publicznego jedynie niewielka debata (albo nie było żadnej). Nawet już po zakończeniu procesu stanowienia ustaw regulujących wymiar sprawiedliwości, w październiku rząd przeprowadził dalsze zmiany w drodze rozporządzenia nadzwyczajnego, co oznaczało jeszcze mniejszą możliwość przeprowadzenia konsultacji. Działania te postawiłyby organy sądownicze przed ogromnym wyzwaniem związanym z wdrażaniem, a także stanowiłyby rzeczywiste zagrożenie dla wymiaru sprawiedliwości, ale nie wydaje się żeby było to brane pod uwagę.

W dniu 20 października Komisja Wenecka przyjęła opinię w sprawie zmian w kodeksie karnym i kodeksie postępowania karnego . Wnioski zawarte w opinii Komisji Weneckiej są bardzo krytyczne i wskazują na obawy dotyczące praworządności związane z pozostawianiem przestępstw bez kary, niską jakość prawodawstwa, niedociągnięcia w jego przygotowaniu, a także sprzeczności z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i z międzynarodowymi zobowiązaniami Rumunii, zwłaszcza w odniesieniu do walki z korupcją. W związku z tym Komisja Wenecka zaleca, aby „władze rumuńskie przeprowadziły ponowną ogólną ocenę poprawek do kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego w drodze kompleksowego i skutecznego procesu konsultacji, tak aby przedstawić rzetelny i spójny wniosek ustawodawczy, cieszący się szerokim poparciem ze strony społeczeństwa rumuńskiego oraz uwzględniający w pełni obowiązujące normy”.

Zmiany te stanowią gruntowną reformę kodeksów z 2014 r., w tym w odniesieniu do aspektów proceduralnych dochodzeń i postępowań sądowych, a także równowagi między interesem publicznym polegającym na nakładaniu sankcji na przestępstwa, prawami ofiar i prawami podejrzanych. Przedmiotowe zmiany ograniczają również zakres korupcji jako przestępstwa, co, jeśli zostanie potwierdzone, kiedy ustawy wrócą do parlamentu w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, wiązałoby się z ponowną oceną postępów dokonanych do tej pory w ramach MWiW.

W sprawozdaniu na temat MWiW z listopada 2017 r. stwierdzono, że zalecenie dotyczące zakończenia obecnego etapu reformy kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego Rumunii nie zostało jeszcze wdrożone. Zalecenie opierało się na fakcie, że proces opracowywania poprawek przebiegał stopniowo poprzez konsultacje i potrzebne było dostosowanie się do niedawnych decyzji Trybunału Konstytucyjnego oraz transpozycji dyrektyw UE.W listopadzie 2017 r. rząd przyjął projekt ustawy. Jednak gdy w kwietniu 2018 r. rozpoczęła się w komisji parlamentarnej dyskusja, opierała się ona na zupełnie nowych projektach i bardzo dużej liczbie poprawek. Znalazło to odzwierciedlenie w ostatecznych projektach przyjętych przez parlament w czerwcu i lipcu.

Zalecenie 3 dotyczy zakończenia reformy kodeksu postępowania cywilnego, a sytuacja wskazuje na brak stabilności w opracowywaniu takich kluczowych przepisów. W grudniu 2016 r. ustalono nowy termin (styczeń 2019 r.) rozpoczęcia stosowania pozostałych przepisów tego kodeksu. W sprawozdaniu na temat MWiW z listopada 2017 r. stwierdzono, że podjęto kroki w celu zapewnienia infrastruktury niezbędnej do funkcjonowania nowego systemu. Parlament przyjął jednak w czerwcu poprawki, wprowadzając istotne zmiany do kodeksu postępowania cywilnego, w tym usuwając fazę wstępną w postępowaniu cywilnym. Niektóre z tych poprawek zostały z powodzeniem zaskarżone przed Trybunałem Konstytucyjnym przez Wysoki Trybunał Kasacyjny i Sprawiedliwości. Należy zatem dokonać przeglądu ustawy w parlamencie, a proces ten powinien w szczególności uwzględniać obciążenie pracą Wysokiego Trybunału Kasacyjnego i Sprawiedliwości.

Przejrzystość i rozliczalność Najwyższej Rady Sądownictwa

W sprawozdaniu z listopada 2017 r. stwierdzono, że Najwyższa Rada Sądownictwa określiła swoje priorytety w zakresie swojego mandatu (2017–2022), co stanowi pierwszy krok do promowania rozliczalności tej instytucji. W sprawozdaniu odnotowano również, że pomimo niełatwych okoliczności Rada była w stanie podjąć trudne decyzje, przykładowo odrzucając propozycje zmian w ustawach dotyczących wymiaru sprawiedliwości. Autorzy sprawozdania stwierdzili, że „Rada powinna kontynuować konsolidację swoich działań w celu chronienia dobrego imienia sędziów w spójny i skuteczny sposób, oraz przyczyniania się do konstruktywnego i przejrzystego dialogu z rządem i parlamentem”.

Od tego czasu, ze względu na okoliczności, Radzie coraz trudniej jest utrzymać podejście określone w jej priorytetach, a rząd odrzucił szereg wydanych przez nią opinii.W Radzie nie było zgody co do tego, w jaki sposób należy zareagować na zalecenia Komisji Weneckiej i GRECO w sprawie ustaw regulujących funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości, nawet w dziedzinach dotyczących głównie szczebla zarządzania, np. jak analiza skutków takich zmian, jak system wcześniejszego przechodzenia w stan spoczynku i opóźnienie w rozpoczęciu pełnienia funkcji.

W odniesieniu do zmian w kodeksie karnym i kodeksie postępowania karnego zwrócono się do Rady o przedstawienie swojego stanowiska.Przeprowadziła ona konsultacje ze wszystkimi sądami i prokuraturami i w ogólnych kwestiach podzieliła stanowisko komisji parlamentarnej. Członkowie Rady wzięli udział w debatach w parlamencie, proponując poprawki i zgłaszając uwagi. Po przyjęciu ustaw przez parlament Rada nie wydała jednak opinii na temat zmian ani nie przeanalizowała skutków zmian dla systemu sądownictwa.

W szczególności w sprawozdaniu ze stycznia 2017 r. podkreślono wagę informowania przez Radę opinii publicznej o działaniach, które podjęła w celu obrony niezależności wymiaru sprawiedliwości oraz ochrony reputacji, niezależności i bezstronności sędziów. Rada nie była jednak w stanie przedstawić w tej kwestii zdecydowanego stanowiska, pomimo ogólnej sytuacji i publicznej krytyki sądów i instytucji sądowniczych.

W styczniu 2017 r. Komisja była w stanie odnotować „znaczny postęp” w odniesieniu do celu referencyjnego 1. Obecna sytuacja jest taka, że chociaż poczyniono postępy w realizacji zalecenia 5 (wykonanie wyroków), inne podjęte przez Rumunię kroki stanowiły krok wstecz lub podważyły osiągnięte postępy. Nie zastosowano się do zaleceń 1, 3 i 4. W odniesieniu do zaleceń 2, 6 i 7 nie odnotowano postępów w osiąganiu konkretnych rezultatów. W szerszym ujęciu, zmiany legislacyjne podważające gwarancje niezależności sądów oraz centralizacja coraz większej władzy w rękach ministra sprawiedliwości, a także szereg działań mających na celu wywieranie nacisku na kluczowe instytucje sądownicze, oznaczają dokonanie przez władze rumuńskie w dziedzinie reform kroku wstecz w porównaniu z oceną ze stycznia 2017 r. Obecne zmiany kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego wiążą się również z poważnym ryzykiem kolejnego kroku wstecz. W związku z tym Komisja uważa, że nie można uznać, że cel referencyjny 1 jest spełniony, a żeby to osiągnąć wymagane są dodatkowe zalecenia, które przedstawiono w podsumowaniu niniejszego sprawozdania.

3.2. Cel referencyjny 2: Ramy prawne w zakresie etyki zawodowej i Krajowa Agencja ds. Etyki Zawodowej

Zalecenie 8: Należy zapewnić wprowadzenie w życie systemu PREVENT. Krajowa Agencja ds. Etyki Zawodowej oraz Krajowa Agencja ds. Zamówień Publicznych powinny wprowadzić sprawozdawczość z kontroli ex ante w odniesieniu do procedur udzielania zamówień publicznych oraz swoich działań następczych, w tym kontroli ex post, oraz na temat ujawnionych przypadków konfliktu interesów i korupcji, a także organizować debaty publiczne, aby umożliwić rządowi, władzom lokalnym, przedstawicielom wymiaru sprawiedliwości oraz przedstawicielom społeczeństwa obywatelskiego ustosunkowanie się do tych sprawozdań. Zalecenie 9: Proces podejmowania w parlamencie decyzji w sprawie działań w następstwie ostatecznych i nieodwołanych decyzji dotyczących zakazu łączenia stanowisk, konfliktu interesów i nieuzasadnionego wzbogacenia się wobec jego członków powinien być przejrzysty.

System PREVENT

System PREVENT został opracowany w celu zapobiegania konfliktowi interesów podczas procedur zamówień publicznych dzięki ustanowieniu mechanizmu weryfikacji ex ante oraz umożliwieniu instytucjom zamawiającym rozwiązania ewentualnych problemów przed udzieleniem zamówienia. System jest obecnie w pełni operacyjny, a Krajowa Agencja ds. Etyki Zawodowej (ANI) odnotowuje pozytywne wyniki.Oprócz wydawania ostrzeżeń system PREVENT podniósł również świadomość wśród instytucji zamawiających. Ogólnie wydaje się, że podejście prewencyjne staje się coraz popularniejsze, a gotowość zdecydowanej większości instytucji zamawiających do wyeliminowania potencjalnych konfliktów interesów przed podpisaniem umów świadczy o tym, że podejście to się sprawdza. Wprowadzono możliwość nakładania na instytucję zamawiającą grzywny za brak reakcji na ostrzeżenia z systemu PREVENT, ale jej wartość dodana jest niejasna.

W szerszym ujęciu wyniki działalności ANI w zakresie dochodzeń dotyczących zakazu łączenia stanowisk i administracyjnych konfliktów interesów utrzymywały się na stałym poziomie.Stabilność ram prawnych dotyczących etyki zawodowej nadal stoi jednak przed wyzwaniami. Dwa wnioski ustawodawcze zostały przyjęte przez parlament w lipcu, pomimo negatywnej opinii Krajowej Agencji ds. Etyki Zawodowej. W pierwszym z nich ustala się trzyletni termin przedawnienia aktów stwierdzających, że zachodzi konflikt interesów lub niemożność łączenia stanowisk. Drugi wniosek zmieniłby system sankcji dotyczący konfliktu interesów w odniesieniu do urzędników wybieranych w wyborach lokalnych. Oba wnioski zostały zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny.W parlamencie toczą się dalsze prace nad kolejnymi wnioskami.

Kolejne wyzwanie dotyczy środków finansowych ANI. Po znacznym zmniejszeniu budżetu w 2017 r., dalsze ograniczenia sprawiają, że ANI grożą trudności finansowe w wypłacaniu wynagrodzeń i w płaceniu podwykonawcom. Istotne jest, aby ANI dysponowała zasobami niezbędnymi do dalszego wykonywania swoich zadań zgodnie z celem referencyjnym 2.

Działania następcze podejmowane w związku z orzeczeniami sądowymi dotyczącymi posłów do parlamentu

W poprzednich sprawozdaniach na temat MWiW podkreślano, że stosowanie sankcji wobec posłów do parlamentu, którzy łączą niezgodne ze sobą funkcje lub których dotyczy konflikt interesów, zgodnie z prawomocnym orzeczeniem sądu dotyczącym zgłoszenia przez Krajową Agencję ds. Etyki Zawodowej, napotyka na opóźnienia lub przebiega w widocznie niespójny sposób. W związku z tym Komisja zaleciła zwiększenie przejrzystości procesu podejmowania decyzji i przedstawiła w tym zakresie w sprawozdaniu z listopada 2017 r. konkretne sugestie. Od października 2016 r. wydano przeciwko posłom do parlamentu pięć prawomocnych i nieodwołalnych orzeczeń sądowych. W dwóch sprawach, a także w dwóch innych sprawach związanych z wyborami w grudniu 2016 r., parlament skierował do ANI pismo, w którym stwierdził, że nie będzie stosowana żadna sankcja dyscyplinarna. W pozostałych sprawach parlament jeszcze nie zareagował. Chociaż tego rodzaju pisma stanowią krok naprzód w zakresie przejrzystości, uzasadnienie przedstawione przez parlament grozi osłabieniem odstraszającego charakteru sankcji. Fakt, że nie wyciągnięto konsekwencji, uzasadniony był tym, że przedmiotowe naruszenie etyki miało miejsce podczas poprzedniej kadencji lub na uprzednio zajmowanym stanowisku. Nie jest to interpretacja stosowana dotychczas przez sądy lub inne instytucje publiczne. Wskazuje to na potrzebę zapewnienia jasności przepisów dotyczących zakazu łączenia stanowisk i konfliktu interesów w sposób, który będzie zgodny z celem referencyjnym MWiW dotyczącym zapewnienia „obowiązkowych decyzji, na podstawie których można będzie zastosować sankcje odstraszające”.

Komisja uważa, że stwierdzone w listopadzie 2017 r. znaczne postępy poczynione w odniesieniu do celu referencyjnego 2 utknęły w martwym punkcie. Zalecenie 8 jest spełnione, dopóki system PREVENT jest ugruntowany jako skuteczne narzędzie zapobiegawcze. Postępy w realizacji zalecenia 9 zależą od rozwiązania kwestii obecnego braku jasności w kwestii przepisów.

3.3 Cel referencyjny 3: Zwalczanie korupcji na wysokim szczeblu

Trwały charakter działań Krajowej Dyrekcji ds. Przeciwdziałania Korupcji oraz nieodwracalność walki z korupcją

W sprawozdaniu ze stycznia 2017 r. stwierdzono znaczne postępy w zwalczaniu korupcji na wysokim szczeblu. W sprawozdaniu podkreślono, że ograniczenie lub osłabienie zakresu przestępstw korupcyjnych, lub też znaczne trudności w zakresie niezależności i skuteczności działania prokuratury antykorupcyjnej, stanowiłyby krok wstecz. Rozwój sytuacji od czasu sprawozdania na temat MWiW z listopada 2017 r. sprawił, że Komisja musiała dokonać przeglądu swojej oceny. Regularne naciski na główne instytucje antykorupcyjne zaczęła wzbudzać coraz większe obawy co do ich dalszej zdolności do podejmowania działań, a co za tym idzie – co do nieodwracalnego charakteru walki z korupcją.

Krajowa Dyrekcja ds. Przeciwdziałania Korupcji była szczególnie poddawana naciskom mogącym naruszyć jej niezależność. Oprócz ostrej krytyki ze strony polityków wysokiego szczebla na forum publicznym i w mediach, fakt, że zarówno w sprawie odwołania urzędującego prokuratora naczelnego Krajowej Dyrekcji ds. Przeciwdziałania Korupcji, jak i propozycji powołania nowego, nie uwzględniono negatywnej opinii Najwyższej Rady Sądownictwa, wzbudził poważne wątpliwości co do tego procesu (zob. powyżej). Minister sprawiedliwości wszczął również postępowanie w sprawie mianowania nowych zastępców i szefów sektorów zgodnie z tą samą procedurą. Zmienione ustawy dotyczące wymiaru sprawiedliwości stwarzają również potencjalne trudności w odniesieniu do pracowników, którzy musieliby opuścić Krajową Dyrekcję ds. Przeciwdziałania Korupcji. W październiku rząd przyjął nowe rozporządzenie nadzwyczajne, które miało zmienić wymogi dotyczące odpowiedniego stopnia w hierarchii zawodowej w odniesieniu do prokuratorów Krajowej Dyrekcji ds. Przeciwdziałania Korupcji, i które mogłoby mieć dalszy negatywny wpływ na zdolność operacyjną tego organu.