Wprowadzenie

Zdecydowana reakcja europejska na przemyt migrantów wewnątrz UE i poza jej granicami jest kluczowym elementem kompleksowego podejścia do kwestii migracji przedstawionego w nowym pakcie o migracji i azylu. Przemyt migrantów jest transgraniczną działalnością przestępczą, która naraża życie migrantów na niebezpieczeństwo i charakteryzuje się brakiem szacunku dla życia i godności ludzkiej w pogoni za zyskiem, a także podważa cele UE w zakresie zarządzania migracjami oraz prawa podstawowe osób, których dotyczy.

Chociaż osiągnięto postęp na szczeblu UE dzięki wprowadzeniu niezbędnych struktur, m.in. ustanowieniu Europejskiego Centrum Zwalczania Przemytu Migrantów w ramach Europolu, oraz zacieśnieniu współpracy operacyjnej między organami ścigania państw członkowskich UE, odpowiednimi agencjami unijnymi i krajami partnerskimi, co doprowadziło do likwidacji niektórych siatek przestępczych, przemyt migrantów pozostaje poważnym wyzwaniem, któremu należy dalej nieustannie, zgodnie i wspólnie stawiać czoła.

W konkluzjach z 24–25 czerwca 2021 r. Rada Europejska potwierdziła znaczenie walki z przemytnikami, wyraziła poważne obawy dotyczące rozwoju sytuacji na niektórych szlakach migracyjnych, co wymaga podjęcia pilnych działań, a także wezwała do przyjęcia podejścia uwzględniającego całe szlaki migracyjne, aby zaradzić tym problemom, w tym poprzez wyeliminowanie przemytu migrantów i handlu ludźmi. Ponadto w następstwie konkluzji Rady Europejskiej z 24–25 maja 2021 r. oraz w odpowiedzi na rosnącą rolę podmiotów państwowych w ułatwianiu migracji nieuregulowanej i wykorzystywaniu ludzi do wywierania presji na granicach zewnętrznych UE, Unia i jej państwa członkowskie wyraziły silną determinację i podjęły wspólne działania, aby odpowiedzieć na te zagrożenia i skutecznie chronić granice zewnętrzne UE przed instrumentalnym wykorzystywaniem migracji w celach politycznych.

Wzmocnienie reakcji na przemyt migrantów stanowi wspólne wyzwanie zarówno dla UE, jej państw członkowskich, jak i krajów partnerskich. Wymaga to podejścia uwzględniającego całe szlaki migracyjne, łączącego współpracę i koordynację międzynarodową z naszymi partnerami i między państwami członkowskimi w celu rozbicia modelu działalności przemytników.

Współpraca z krajami partnerskimi w celu zmniejszenia zachęt do podejmowania niebezpiecznej podróży oznacza udzielanie im wsparcia w szeregu aspektów związanych z migracją, zapewnienie ochrony osobom, które jej potrzebują, wyeliminowanie pierwotnych przyczyn migracji nieuregulowanej, tworzenie możliwości zatrudnienia i sprzyjanie godnej pracy, propagowanie legalnej migracji oraz bezpiecznych i legalnych dróg migracji do Europy, a także zwiększanie zdolności w zakresie zarządzania granicami i migracjami w tych krajach. Skuteczny powrót i trwała reintegracja osób bez prawa do pobytu w UE również przyczynia się do zmniejszenia zachęt do migracji nieuregulowanej, a także daje szansę na nowy początek osobom, które wracają do swoich krajów pochodzenia. Możliwość znalezienia pracy w gospodarce nieformalnej przez migrantów o nieuregulowanym statusie jest jednym z głównych czynników migracji nieuregulowanej. Dla powstrzymania migracji nieuregulowanej oraz ochrony praw pracowników migrujących o nieuregulowanym statusie istotne jest skuteczne wdrażanie dyrektywy w sprawie kar wobec pracodawców. Wraz z niniejszym odnowionym unijnym planem działania Komisja przedstawia swoją ocenę stanu wdrażania, której towarzyszy zestaw środków niezbędnych do zwiększenia skuteczności planu, koncentrujących się na karach wobec pracodawców, środkach ochrony praw migrantów o nieuregulowanym statusie oraz kontrolach.

W odnowionym unijnym planie działania na rzecz zwalczania przemytu migrantów na lata 2021–2025 – w którym uwzględniono wyniki ukierunkowanych konsultacji z zainteresowanymi stronami oraz konsultacji publicznych – określono kluczowe filary oraz konkretne działania niezbędne do przeciwdziałania i zapobiegania przemytowi oraz do zapewnienia pełnej ochrony praw podstawowych migrantów. Plan ten opiera się na ciągłej realizacji i odnawianiu skutecznych działań, które podjęto w ramach unijnego planu działania na lata 2015–2020. Jednocześnie UE musi wzmocnić swoją reakcję na nowe i zmieniające się realia i praktyki, które pojawiają się na szlakach migracyjnych, we współpracy z krajami pochodzenia i tranzytu, w duchu partnerstwa i wzajemnej odpowiedzialności.

Odnowiony unijny plan działania przyczynia się do wdrażania nowego paktu o migracji i azylu („nowy pakt”) poprzez dążenie do zapobiegania ofiarom śmiertelnym, ograniczania niebezpiecznej migracji i migracji nieuregulowanej oraz ułatwiania uporządkowanego zarządzania migracjami, a także ustanowienie trwałej polityki migracyjnej i azylowej UE. Przyczyniając się do rozbicia działalności przestępczej, wspiera również cele strategii UE w zakresie unii bezpieczeństwa oraz unijnej strategii zwalczania przestępczości zorganizowanej 2021–2025 i Strategii UE w zakresie zwalczania handlu ludźmi na lata 2021–2025, które będą realizowane w pełnej synergii.

1.Sytuacja w zakresie przemytu migrantów

Według Agencji Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania (Europol) ponad 90 % migrantów o nieuregulowanym statusie, którzy docierają do UE, korzysta z usług przemytników podczas całej podróży albo jej części. Dwie trzecie z nich nie spełnia kryteriów pozwalających uzyskać ochronę międzynarodową i ostatecznie osoby te będą musiały zostać zawrócone. Restrykcyjne środki zastosowane w kontekście pandemii COVID-19 sprawiły, że przemyt migrantów stał się bardziej skomplikowany, czego efektem było większe zaangażowanie siatek przestępczych, wyższe ceny oraz ostatecznie wyższe zyski. W pierwszej połowie 2021 r. odnotowano wzrost liczby przypadków nielegalnego przekraczania granicy o 59 % w porównaniu z analogicznym okresem w 2020 r. Oczywiste jest, że przemytnicy migrantów szybko przystosowali się do nowych okoliczności: po początkowym spowolnieniu w marcu i kwietniu 2020 r. szybko wznowili swoją działalność.

Przestępcze siatki przemytnicze – sposób działania

Przemytnicy narażają życie ludzi, oferując fałszywe perspektywy i wyrządzając migrantom poważne krzywdy. Prawa podstawowe migrantów są często rażąco naruszane, a ze względu na swój nieuregulowany status nierzadko nie są oni w stanie szukać pomocy. Migranci – w szczególności ci znajdujący się w trudnej sytuacji, jak np. dzieci i małoletni bez opieki – są narażeni na przemoc, wymuszanie, wykorzystywanie, zgwałcenie, wyzysk, kradzież, porwanie, a nawet zabójstwo. Według Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji od 2014 r. podczas próby przeprawienia się przez Morze Śródziemne zmarło ponad 20 000 migrantów, z czego 1 369 w 2021 r.

Przemyt migrantów stanowi podstawową działalność siatek przestępczych, podtrzymywaną przez stały popyt. Należy się spodziewać, że popyt ten będzie się utrzymywać, napędzany przez szereg czynników, takich jak: wzrost demograficzny z towarzyszącymi mu trudnościami społeczno-ekonomicznymi oraz brak możliwości zatrudnienia, dyskryminacja, niestabilność, konflikty, degradacja środowiska i zmiana klimatu; postrzeganie UE jako regionu bardziej stabilnego pod względem ekonomicznym, politycznym, społecznym i środowiskowym; dezinformacja oraz nieprawdziwa narracja przemytników, zachęcająca migrantów do podejmowania niebezpiecznych podróży obietnicami, które nie odpowiadają rzeczywistości. Ponadto w perspektywie średnio- i długoterminowej konsekwencje sanitarne, gospodarcze, społeczne i polityczne pandemii mogą zachęcać do migracji nieuregulowanej w kierunku Europy, podtrzymując tym samym popyt na usługi przemytnicze. W przeszłości kraje szczególnie dotknięte przedłużającym się bezrobociem stawały się krajami pochodzenia zarówno dla przemytu migrantów, jak i handlu ludźmi do krajów bardziej zamożnych. Ponadto osłabienie warunków ekonomicznych w UE może zwiększyć popyt na tanią siłę roboczą na czarnym rynku, co z większym prawdopodobieństwem przyciągnie migrantów o nieuregulowanym statusie i będzie prowadzić do wyzysku pracowników, w tym pracy przymusowej.

Siatki przemytnicze są w stanie szybko dostosowywać swoją ofertę nielegalnych usług. Funkcjonują one w zróżnicowany sposób w zależności od położenia geograficznego i kontekstu, w którym działają. Oferują rozmaite usługi, w tym różne rodzaje transportu, bezpieczne zakwaterowanie wzdłuż szlaku i dokumenty podróży uzyskane w sposób oszukańczy. W przypadku transportu lotniczego kluczową rolę odgrywają przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów w odniesieniu do dowodów tożsamości i wiz, natomiast w przypadku transportu drogowego podróż obejmuje ukrywanie się w pojazdach lub nawet przekraczanie granic pieszo.

Przemytnicy korzystają z różnych systemów płatności, od metod online po podziemne systemy bankowe, w których pieniądze są deponowane i pobierane po wykonaniu uzgodnionej usługi. Przemyt z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych stanowi nowe wyzwanie dla organów ścigania i organów wymiaru sprawiedliwości, ponieważ przemytnicy w coraz większym stopniu korzystają z usług i narzędzi cyfrowych, takich jak media społecznościowe i aplikacje mobilne, do rekrutacji, komunikacji i przelewów pieniężnych, odbierania i przekazywania migrantów, dostarczania wskazówek dotyczących trasy, udostępniania zdjęć i filmów wideo z dokumentami i biletami, a nawet monitorowania działań organów ścigania.

Szacuje się, że siatki przemytnicze czerpią z działalności przestępczej znaczące zyski, wynoszące 4,7–6 mld EUR rocznie w skali światowej. Chociaż ceny usług przemytniczych wydają się różnić w zależności od tras i zapewnionych udogodnień, dochodzenia w sprawach dotyczących przemytu migrantów wykazały, że ceny usług przemytniczych mogą na ogół sięgać 20 000 EUR za osobę.

Profil, organizacja i działania przemytników i siatek przemytniczych oraz poziom świadczonych nielegalnych usług różni się znacząco w zależności od kontekstu społeczno-ekonomicznego, politycznego i kulturowego w krajach partnerskich. Przemyt migrantów jako nielegalna działalność gospodarcza wspiera znacznie szerszy zakres działalności w krajach pochodzenia, tranzytu i przeznaczenia – od działalności właścicieli sklepów z kamizelkami ratunkowymi lub artykułami potrzebnymi w podróży, poprzez wypożyczalnie samochodów, właścicieli jednostek pływających i hoteli w określonych węzłach transportowych, po punkty świadczące usługi przelewów pieniężnych. Siatki przemytnicze często są uzależnione od utrwalonych powiązań w danej społeczności, w ramach których to powiązań poleca się usługi przemytników innym potencjalnym migrantom i zapewnia się dokonanie płatności .

Struktury przestępczości zorganizowanej zdolne do przeprowadzania wyrafinowanych operacji obejmujących pełny zakres usług w zakresie przemytu migrantów na całym szlaku stanowią znaczące zagrożenie dla bezpieczeństwa Europy, przy czym takie zagrożenie stwarzają przede wszystkim członkowie wyższych szczebli organizacji przestępczych. Około 50 % siatek prowadzących przemyt migrantów zajmuje się przestępczością wielorodzajową, gdyż angażują się one również w handel ludźmi, nielegalny obrót środkami odurzającymi, przestępstwa dotyczące akcyzy, nielegalny handel bronią i pranie pieniędzy. Siatki przestępcze coraz częściej aranżują małżeństwa dla pozoru w ramach złożonych systemów oszustw – w tym przypadku takie organizacje osiągają wysokie zyski, wabiąc (głównie) kobiety znajdujące się w trudnej sytuacji wizją „zarobienia łatwych pieniędzy”, a następnie łapiąc je w sieć wyzysku i wykorzystywania.

Zdarza się, że takie siatki mają powiązania z organizacjami przestępczymi dokonującymi przestępstw z udziałem przemocy lub ugrupowaniami zbrojnymi, np. w niektórych obszarach Sahelu, którym płacą za bezpieczny tranzyt przez sektory terytorium znajdujące się pod ich kontrolą. W takich przypadkach, na przykład w Libii, w działalność przemytniczą wydają się coraz bardziej angażować się miejscowe bojówki.