Komisja opracowała szereg legislacyjnych i nielegislacyjnych wariantów strategicznych na podstawie zaleceń wszystkich zainteresowanych stron oraz pięcioletniego przeglądu wdrażania obowiązującego rozporządzenia. Po dokonaniu wstępnej selekcji, w ramach której odrzucono niektóre warianty, oceniono szczegółowo następujące warianty strategiczne jako rozwiązania alternatywne dla scenariusza odniesienia:

·Wariant 1 – wariant ten obejmuje zmiany operacyjne, które prowadzą do dostosowania zakresu ocen, jednak przy utrzymaniu obecnego rozdrobnienia obszarów polityki (aby rozwiązać problem 1 i osiągnąć cel szczegółowy nr 1), przyspieszenia procesu oceny przy jednoczesnym utrzymaniu obecnych procedur podejmowania decyzji i procedur następczych (problemy 2 i 3 oraz cel nr 2), lepszego zaangażowania ekspertów z państw członkowskich oraz organów/agencji UE (problemy 1 i 2 oraz cel nr 4) oraz wzmocnienia oceny praw podstawowych (problem 2 oraz cel nr 3). ·Wariant 2 – opierając się na zmianach operacyjnych (tak jak w wariancie 1), w wariancie tym proponuje się ukierunkowane zmiany legislacyjne w celu zwiększenia pewności prawa. Zakłada on zwiększenie elastyczności w odniesieniu do poddawanych ocenie obszarów i podmiotów oraz programowania (problem 1 oraz cel nr 1). Przewiduje uproszczenie procedur i obowiązków oraz stworzenie jasnego harmonogramu dla wszystkich zaangażowanych podmiotów przy jednoczesnym zachowaniu jednakowej równowagi instytucjonalnej (problemy 2 i 3 oraz cel nr 2). Zakłada wprowadzenie elastyczności, jeżeli chodzi o wielkość zespołu odpowiedzialnego za ocenę, i poprawę koordynacji z organami i agencjami UE (problemy 1 i 2 oraz cel nr 4). Przewiduje ponadto zwiększenie pewności prawa w odniesieniu do elementów istotnych z punktu widzenia oceny praw podstawowych oraz podkreślenie ich wagi i znaczenia politycznego (problem 2 oraz cel nr 3). ·Wariant 3 – wariant ten przewiduje ambitne zmiany legislacyjne w celu uwzględnienia środków zaproponowanych w wariantach 1 i 2 i ich połączenie z dodatkowymi zmianami w koncepcji i funkcjonowaniu Grupy Roboczej ds. Oceny Schengen. Zakłada rozszerzenie zakresu mechanizmu na ukierunkowane obszary wykraczające poza dorobek Schengen, wprowadzenie kompleksowych ocen – nie w podziale na obszary polityki, lecz na państwa członkowskie – opartych na ocenie ryzyka i znajomości sytuacji, wydłużenie cyklu oceny do siedmiu lat oraz stworzenie dodatkowych narzędzi oceny i monitorowania dostosowanych do potrzeb (problemy 1 i 2 oraz cel nr 1). W ramach tego wariantu proponuje się zmiany równowagi instytucjonalnej w procesie podejmowania decyzji (łączne przyjmowanie przez Komisję i Radę sprawozdań z oceny i zaleceń prowadzi do ukierunkowania przyjmowanych zaleceń na kwestie o największym znaczeniu politycznym, tj. w odniesieniu do „poważnych niedociągnięć”, „pierwszych ocen” i „ocen tematycznych”) oraz w ramach procedur następczych, a także wprowadza się procedurę przyspieszoną w przypadku poważnych niedociągnięć (problem 3 oraz cel nr 2). Wariant ten zakłada zmianę procesu wyznaczania ekspertów z państw członkowskich, również przez utworzenie puli ekspertów, a także maksymalizację koordynacji z organami i agencjami UE oraz innymi mechanizmami kontroli jakości (problemy 1 i 2 oraz cel nr 4); oraz wprowadzenie szczególnych ocen praw podstawowych (problem 2 oraz cel nr 3). ·Wariant 4 – wariant ten zakłada połączone podejście do środków zaproponowanych w ramach pozostałych wariantów (które mają charakter łączny, a nie alternatywny), w zależności od obszaru interwencji i poziomu ambicji. W ramach wariantu 4 proponuje się utrzymanie obecnego zakresu stosowania obejmującego wszystkie aspekty dorobku Schengen, przy jednoczesnym dostosowaniu priorytetów (obszarów polityki) do nowych realiów i podmiotów za pomocą bardziej elastycznego programowania (tak jak w wariancie 2; aby rozwiązać problem 1 i osiągnąć cel nr 1), oraz przedłużenie cyklu oceny do siedmiu lat (tak jak w wariancie 3; problem 1 oraz cel nr 1). Wariant ten zakłada rozszerzenie zakresu dostępnych narzędzi oraz wyjaśnienie kryteriów i warunków ich stosowania (tak jak w wariancie 3; problemy 1 i 2 oraz cel nr 1). Obejmuje on środki mające na celu przyspieszenie upraszczania procedur (tak jak w wariancie 2; problem 3 oraz cel nr 2) oraz przewiduje zmianę procesu podejmowania decyzji i utworzenie procedury przyspieszonej w przypadku poważnych niedociągnięć (tak jak w wariancie 3; problemy 2 i 3 oraz cel nr 2). Łączy on wszystkie środki zaproponowane w ramach pozostałych wariantów w celu optymalizacji udziału ekspertów z państw członkowskich oraz zwiększenia zaangażowania organów i agencji UE (problemy 1 i 2 oraz cel nr 4). Wariant 4 przewiduje wprowadzenie zmian w celu zwiększenia pewności prawa w odniesieniu do elementów istotnych z punktu widzenia praw podstawowych (tak jak w wariancie 2; problem 2 oraz cel nr 3). Po przeprowadzeniu szczegółowej oceny i porównaniu skutków wszystkich wariantów strategicznych oraz po uwzględnieniu zaleceń zainteresowanych stron, z którymi przeprowadzono konsultacje, stwierdzono, że preferowanym wariantem strategicznym jest wariant 4. Czynniki, które doprowadziły do wyboru wariantu 4, są następujące: skuteczność i efektywność środków; możliwości uproszczenia oraz możliwości zmniejszenia obciążenia administracyjnego; realistyczna ocena stanowisk różnych grup zainteresowanych stron, z uwzględnieniem praktycznej i prawnej wykonalności proponowanych środków. Pozostałe warianty strategiczne są wykluczone, ponieważ eliminują problemy tylko w pewnym stopniu lub są trudne do przyjęcia/wdrożenia.