UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Jednym z celów Unii jest wspieranie dobrobytu jej narodów i trwałego rozwoju Europy, którego podstawą jest koncepcja wysoce konkurencyjnej społecznej gospodarki rynkowej, zmierzającej do pełnego zatrudnienia i postępu społecznego. Prawo każdego pracownika do warunków pracy zapewniających poszanowanie jego zdrowia, bezpieczeństwa i godności oraz prawo pracowników do informacji i konsultacji są zapisane w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Europejski filar praw socjalnych stanowi, że „[n]iezależnie od rodzaju i czasu trwania stosunku pracy pracownicy mają prawo do sprawiedliwego i równego traktowania w odniesieniu do warunków pracy, dostępu do ochrony socjalnej i szkoleń”.

W swoich wytycznych politycznych przewodnicząca Ursula von der Leyen podkreśliła, że „transformacja cyfrowa przynosi szybkie zmiany, które mają wpływ na nasze rynki pracy”, i zobowiązała się do „zastanowienia się nad sposobami poprawy warunków pracy osób pracujących za pośrednictwem platform internetowych”. Proponowana dyrektywa wypełnia to zobowiązanie i wspiera wdrażanie planu działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych – z zadowoleniem przyjętego przez państwa członkowskie, partnerów społecznych i społeczeństwo obywatelskie na Szczycie Społecznym w Porto w maju 2021 r. – poprzez zajęcie się zmianami wynikającymi z transformacji cyfrowej na rynkach pracy.

Transformacja cyfrowa, przyspieszona pandemią COVID-19, kształtuje gospodarkę UE i jej rynki pracy. Cyfrowe platformy pracy stały się istotnym elementem tego nowo powstającego krajobrazu społeczno-gospodarczego. W dalszym ciągu wzrastają one pod względem wielkości, przy czym szacuje się, że w ciągu ostatnich pięciu lat dochody w gospodarce cyfrowej platform pracy w UE wzrosły o około 500 %. Obecnie ponad 28 mln osób w UE pracuje za pośrednictwem cyfrowych platform pracy. Oczekuje się, że w 2025 r. ich liczba osiągnie 43 mln. Cyfrowe platformy pracy są obecne w rozmaitych sektorach gospodarki. Niektóre z nich oferują usługi „w terenie”, takie jak usługi przewozu osób typu „ride sharing”, dostawy towarów, sprzątanie lub usługi opiekuńcze. Inne działają wyłącznie online, oferując usługi, takie jak kodowanie danych, tłumaczenie lub projektowanie. Praca za pośrednictwem platform internetowych różni się pod względem poziomu wymaganych umiejętności, a także sposobu organizacji pracy i jej kontrolowania przez platformy.

Cyfrowe platformy pracy propagują innowacyjne usługi i nowe modele biznesowe oraz stwarzają wiele możliwości dla konsumentów i przedsiębiorstw. Mogą one skutecznie dopasowywać podaż pracy do popytu na nią oraz oferować możliwości utrzymania się lub uzyskiwania dodatkowych dochodów, w tym osobom napotykającym przeszkody w dostępie do rynku pracy, takim jak osoby młode, osoby z niepełnosprawnością, migranci, osoby należące do mniejszości rasowych i etnicznych lub osoby pełniące obowiązki opiekuńcze. Praca za pośrednictwem platform internetowych stwarza możliwości tworzenia lub poszerzania bazy klientów, niekiedy w wymiarze transgranicznym. Zapewnia przedsiębiorstwom znacznie szerszy dostęp do konsumentów, umożliwia dywersyfikację dochodów i rozwój nowych linii biznesowych, a tym samym pomaga im w rozwoju. Dla konsumentów oznacza to lepszy dostęp do produktów i usług, do których w przeciwnym razie trudno byłoby dotrzeć, a także dostęp do nowych i bardziej zróżnicowanych usług. Ponieważ jednak cyfrowe platformy pracy wprowadzają nowe formy organizacji pracy, podważają istniejące prawa i obowiązki związane z prawem pracy i ochroną socjalną.

Szacuje się, że dziewięć na dziesięć platform działających obecnie w UE klasyfikuje osoby pracujące za ich pośrednictwem jako osoby samozatrudnione. Większość z tych osób jest rzeczywiście autonomiczna w swojej pracy i może wykorzystywać pracę za pośrednictwem platform internetowych do rozwijania swojej działalności gospodarczej. Takie rzeczywiste samozatrudnienie ma pozytywny wpływ na tworzenie miejsc pracy, rozwój przedsiębiorstw, innowacje, dostępność usług i cyfryzację w UE.

Wiele osób doświadcza jednak także podporządkowania i różnego stopnia kontroli ze strony cyfrowych platform pracy, za pośrednictwem których działają, na przykład pod względem poziomu wynagrodzeń lub warunków pracy. Według szacunków do pięciu i pół miliona osób pracujących za pośrednictwem cyfrowych platform pracy może być zagrożonych błędną klasyfikacją statusu zatrudnienia. Osoby te są szczególnie narażone na złe warunki pracy i niewystarczający dostęp do ochrony socjalnej. W związku z błędną klasyfikacją nie mogą one korzystać z praw i ochrony, do których są uprawnione jako pracownicy. Prawa te obejmują prawo do minimalnego wynagrodzenia, przepisy dotyczące czasu pracy, bezpieczeństwo i ochronę zdrowia w miejscu pracy, równość wynagrodzeń mężczyzn i kobiet oraz prawo do płatnego urlopu, a także lepszy dostęp do ochrony socjalnej w odniesieniu do wypadków przy pracy, bezrobocia, choroby i podeszłego wieku.

Cyfrowe platformy pracy wykorzystują zautomatyzowane systemy w celu dopasowania podaży do popytu na pracę. Platformy cyfrowe wykorzystują je jednak w różny sposób do przydzielania zadań, monitorowania, oceny i podejmowania decyzji w odniesieniu do osób pracujących za ich pośrednictwem. Takie praktyki określa się często mianem „zarządzania algorytmicznego”. Chociaż zarządzanie algorytmiczne jest stosowane na coraz więcej sposobów na szeroko rozumianym rynku pracy, jest ono wyraźnie nieodłącznie związane z modelem biznesowym cyfrowych platform pracy. Przyczynia się do zwiększenia efektywności w dopasowywaniu podaży i popytu, ale ma również znaczący wpływ na warunki pracy w pracy za pośrednictwem platform internetowych. Zarządzanie algorytmiczne ukrywa również istnienie podporządkowania i kontroli ze strony cyfrowej platformy pracy osób wykonujących pracę. Potencjał nierównego traktowania ze względu na płeć i dyskryminacji w zarządzaniu algorytmicznym może również pogłębiać różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn. Zrozumienie, w jaki sposób algorytmy determinują określone decyzje (takie jak dostęp do przyszłych możliwości wykonywania zadań lub premii, nakładanie sankcji lub ewentualne zawieszenie lub ograniczenie kont) i wpływają na nie ma zasadnicze znaczenie, zważywszy na konsekwencje dla dochodów i warunków pracy osób pracujących za pośrednictwem cyfrowych platform pracy. Obecnie brakuje jednak wystarczającej przejrzystości w odniesieniu do takich zautomatyzowanych systemów monitorowania i podejmowania decyzji, a obywatele nie mają skutecznego dostępu do środków odwoławczych w związku z decyzjami podejmowanymi lub wspieranymi przez takie systemy. Zarządzanie algorytmiczne jest stosunkowo nowym i – oprócz unijnych przepisów o ochronie danych – w dużej mierze nieuregulowanym zjawiskiem w gospodarce platform, które stanowi wyzwanie zarówno dla pracowników, jak i osób samozatrudnionych pracujących za pośrednictwem cyfrowych platform pracy.

Uważa się również, że trudności w egzekwowaniu przepisów oraz brak identyfikowalności i przejrzystości, w tym w sytuacjach transgranicznych, powodują w niektórych przypadkach pogłębienie złych warunków pracy lub niewystarczającego dostępu do ochrony socjalnej. Organy krajowe nie zawsze mają wystarczający dostęp do danych na temat cyfrowych platform pracy i osób pracujących za ich pośrednictwem, takich jak liczba osób regularnie wykonujących pracę za pośrednictwem platform internetowych, ich status umowny lub status zatrudnienia lub warunki korzystania z cyfrowych platform pracy. Problem identyfikowalności jest szczególnie istotny w przypadku platform transgranicznych, co sprawia, że nie jest jasne, gdzie i przez kogo wykonywana jest praca za pośrednictwem platform internetowych. To z kolei utrudnia organom krajowym egzekwowanie istniejących obowiązków, w tym w zakresie składek na ubezpieczenie społeczne.

Ogólnym celem dyrektywy będącej przedmiotem wniosku jest poprawa warunków pracy i praw socjalnych osób pracujących za pośrednictwem platform, w tym z myślą o wspieraniu warunków zrównoważonego rozwoju cyfrowych platform pracy w Unii Europejskiej.

Szczegółowe cele, poprzez które realizowany będzie cel ogólny, to: