Zgodnie z wymogami dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej wszystkie państwa członkowskie zgłaszają, w ramach swoich programów środków, środki ochrony przestrzennej. Są to środki, których celem jest stworzenie spójnych i reprezentatywnych sieci chronionych obszarów morskich, takich jak specjalne obszary ochrony zgodnie z dyrektywą siedliskową, obszary specjalnej ochrony zgodnie z dyrektywą ptasią czy inne obszary chronione uzgodnione na podstawie umów regionalnych lub międzynarodowych. Takie środki przestrzenne były często zgłaszane w odniesieniu do rybołówstwa lub ochrony pewnych siedlisk; zostały one omówione w odpowiednich sekcjach poniżej i szczegółowo opisane w ocenach technicznych. Dwa państwa członkowskie wyraźnie wymieniają nowe chronione obszary morskie, a kolejnych 8 zgłosiło, że w ramach środków planuje wyznaczenie nowych chronionych obszarów morskich lub je wyznacza. Ogólny zasięg znacząco się zwiększył dzięki dyrektywie ptasiej i siedliskowej oraz konwencjom międzynarodowym.

Państwa członkowskie opracowały głównie takie środki, które poprzez interwencję prawną lub techniczną bezpośrednio pomagają ograniczyć presję (na wykresie 1 oznaczone jako „środki bezpośrednie”). Obejmują one na przykład rozwiązania techniczne (np. silniki statków emitujące mniej hałasu) lub ograniczenia zakresu przestrzennego pewnych działań (np. w drodze procedur przyznawania licencji). Niektóre państwa członkowskie zgłaszały jednak również środki, które pośrednio pomogłyby rozwiązać problem presji (na wykresie 1 oznaczone jako „środki pośrednie”). Obejmowały one działania związane z zarządzaniem, kampanie zwiększające świadomość społeczną lub kampanie informacyjne (np. na rzecz ograniczenia zaśmiecania). W przypadku gdy państwa członkowskie nie posiadają wystarczającej wiedzy na temat poszczególnych presji (takich jak gatunki obce, podmorski hałas), określiły one potrzebę prowadzenia dalszych badań w celu uzyskania informacji koniecznych do wprowadzenia przyszłych środków lub wdrożenia dalszego monitoringu. Państwa zgłaszałyby te środki w bardziej odpowiedni sposób, gdyby stanowiły one część ich programów monitoringu.

W dyrektywie przewidziano również możliwość stosowania przez państwa członkowskie w ściśle określonych okolicznościach wyjątków w odniesieniu do osiągania, we wszystkich aspektach lub w określonym przedziale czasowym, celów środowiskowych lub dobrego stanu środowiska. Takie ściśle określone okoliczności obejmują na przykład fakt, że osiągnięcie wspomnianych celów związane jest z działaniem lub brakiem działania, za które dane państwo nie jest odpowiedzialne, siłę wyższą lub warunki naturalne, które nie pozwalają na szybką poprawę stanu wód morskich danego państwa. Osiem z 16 wskazanych powyżej państw członkowskich zgłosiło stosowanie wyjątków. Pozostałe państwa członkowskie deklarują, że nie stosowały wyjątków, ponieważ braki w wiedzy i danych uniemożliwiły im ustalenie, czy na danym etapie wdrożenia wymagany jest wyjątek, czy nie.

W swoich programach środków państwa członkowskie często przedstawiają jako środki istniejące inicjatywy lub polityki będące w trakcie wdrożenia. Obejmują one na przykład działania podjęte na podstawie unijnych przepisów w dziedzinie środowiska lub innych przepisów, takich jak dyrektywa ramowa w sprawie odpadów, ramowa dyrektywa wodna, dyrektywa ptasia, dyrektywa siedliskowa, dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych czy rozporządzenie w sprawie wspólnej polityki rybołówstwa. Istniejące zobowiązania międzynarodowe, takie jak te ustanowione przez Międzynarodową Organizację Morską, również były włączane do programów państw członkowskich. Ponadto państwa członkowskie często odwoływały się do inicjatyw podjętych na podstawie regionalnych konwencji morskich. Pozytywnym zjawiskiem jest to, że państwa członkowskie w kilku przypadkach odwołują się do środków wyraźnie uzgodnionych z sąsiadami w ramach danego morskiego regionu UE, w szczególności w drodze regionalnych konwencji morskich, lub w ramach danego podregionu. Około 25 % środków określono jako „nowe” środki, co oznacza, że zostały one wdrożone specjalnie do celów dyrektywy. Kolejne pozytywne zjawisko polega na tym, że dzięki dyrektywie ramowej w sprawie strategii morskiej państwa członkowskie stopniowo odchodzą w dziedzinie ochrony środowiska morskiego od podejścia fragmentarycznego na rzecz bardziej strategicznego podejścia, łącząc różne kierunki prac.

W ocenie przeprowadzonej przez Komisję w 2014 r. stwierdzono, że definicje i cele związane z celem „dobrego stanu środowiska” znacznie różniły się w poszczególnych państwach członkowskich. Dlatego też niniejsza ocena zawiera również analizę, w jakim stopniu środki państw członkowskich umożliwiają lepszą porównywalność ich wysiłków w zwalczaniu znaczących presji wywieranych na środowisko morskie. W odniesieniu do każdego właściwego wskaźnika jakości ocena obejmuje ponadto stopień, w jakim państwa członkowskie mogą osiągnąć dobry stan środowiska do 2020 r., zgodnie z wymogami zawartymi w dyrektywie.

W ciągu ostatnich 6 lat państwa członkowskie UE opracowywały strategie morskie w celu zapewnienia zgodności z dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej. Dyrektywa ta wymaga od nich dokonania oceny jakości środowiska morskiego, określenia dobrego stanu środowiska, ustanowienia odpowiednich celów środowiskowych i przygotowania odpowiednich programów monitorowania, a także wdrożenia środków mających na celu osiągnięcie kluczowego celu dyrektywy, jakim jest zabezpieczenie „dobrego stanu środowiska” wszystkich wód morskich UE do 2020 r. Koncepcja „dobrego stanu środowiska” jest określona w dyrektywie za pomocą wskaźników jakości, takich jak utrzymanie różnorodności biologicznej lub zmniejszanie presji antropogenicznych obejmujących między innymi rybołówstwo, uszkodzenia dna morskiego, odpady morskie i zanieczyszczenia. W nowej decyzji Komisji, która weszła w życie w czerwcu 2017 r., nałożono na państwa członkowskie wymóg przestrzegania wspólnych kryteriów i standardów metodologicznych podczas określania koncepcji „dobrego stanu środowiska” pod względem ilościowym w odniesieniu do wód morskich podlegających ich kompetencji terytorialnej. Co ważne, dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej zawiera wyraźny wymóg, aby państwa członkowskie współpracowały ze swoimi sąsiadami w każdym regionie i podregionie morskim.

Środki podjęte w celu obniżenia presji wywieranych na środowisko morskie

Niniejsza sekcja stanowi przegląd środków wdrożonych z myślą o wymienionych w dyrektywie wskaźnikach jakości odnoszących się konkretnie do rzeczonych presji antropogenicznych.

Gatunki obce

Gatunki obce mogą stanowić zagrożenie dla różnorodności biologicznej mórz, kiedy stają się „inwazyjne”. Państwa członkowskie wskazują żeglugę morską i akwakulturę jako dwa główne rodzaje działalności w wodach Unii, których konsekwencją może być wprowadzanie i rozprzestrzenianie gatunków obcych.

Trzynaście państw członkowskich stosuje zarządzanie wodami balastowymi w celu rozwiązania problemu gatunków wprowadzanych wskutek żeglugi morskiej. Dodatkowe środki, takie jak przestrzeganie wytycznych Międzynarodowej Organizacji Morskiej dotyczących biofoulingu, mogą jednak lepiej służyć zaradzeniu tej presji, ponieważ zakładają ograniczenie zanieczyszczenia kadłuba statku. Środki wymienione przez 16 omawianych państw członkowskich w ich programach często opierają się na pracy na poziomie regionalnym i obowiązującym prawie Unii, takim jak przepisy UE dotyczące inwazyjnych gatunków obcych i gatunków obcych w akwakulturze. Niektóre państwa członkowskie wprowadziły już środki ukierunkowane na zmniejszenie ryzyka wprowadzenia gatunków obcych za pośrednictwem gospodarstw akwakultury, a kilka innych państw zgłasza potrzebę prowadzenia dalszych badań, umożliwiających lepsze zrozumienie tej presji.

Nowo wprowadzone środki obejmują różne działania, od ukierunkowania połowów bezpośrednio na gatunki obce po oferowanie zachęt dla statków przyjaznych środowisku lub organizowanie inicjatyw podnoszących świadomość, dotyczących głównie działań rekreacyjnych.

Nie sposób stwierdzić, czy państwa członkowskie osiągną, zgodnie z wymogami dyrektywy, dobry stan środowiska do 2020 r. w odniesieniu do presji wywieranych przez gatunki obce, zważywszy na fakt, że państwa członkowskie nie były w stanie przekazać lub nie przekazały informacji na ten temat. Cypr, Malta i Polska zgłosiły poparte uzasadnieniem wyjątki w odniesieniu do osiągania dobrego stanu środowiska, twierdząc, że wprowadzanie gatunków obcych wynika z sytuacji będących poza ich kontrolą (np. do Morza Śródziemnego takie gatunki mogą dostać się przez Kanał Sueski).

Środek → Szwecja: krajowy system ostrzegania i reagowania na potrzeby wczesnego wykrywania, podejmowania działań i planów operacyjno-ratowniczych Szwecja opracowała krajowy system ostrzegania i reagowania na swoich wodach, dzięki któremu władze będą natychmiast zawiadamiane o wykryciu nowego gatunku obcego. Zawiadomienie tego rodzaju spowoduje zastosowanie środków szybkiego reagowania w celu wyeliminowania gatunku, kontrolowania go lub wszelkich innych uznanych za odpowiednie działań, w powiązaniu z planami na wypadek zagrożenia. System będzie połączony ze szwedzkim programem monitorowania.

Eksploatacja zasobów ryb i skorupiaków w celach handlowych

Przełowienie może mieć poważne konsekwencje prowadzące do stopniowego uszczuplania zasobów ryb, a wreszcie do ich wytrzebienia. Wszystkie 16 państw członkowskich, których programy zostały poddane ocenie w niniejszym sprawozdaniu, wprowadziło środki mające na celu zminimalizowanie presji wywieranej przez połowy przemysłowe. Czternaście państw członkowskich uwzględniło także specjalne środki mające na celu zmniejszenie oddziaływania połowów rekreacyjnych.

Presja połowowa ma negatywny wpływ na wszystkie obszary morskie UE, jednak jej najbardziej dotkliwe konsekwencje można zaobserwować na Morzu Śródziemnym. W swoich programach krajowych państwa członkowskie konsekwentnie odwołują się do środków, które podjęły w celu zastosowania się do wspólnej polityki rybołówstwa, nakładającej wymóg osiągnięcia maksymalnego podtrzymywalnego połowu w odniesieniu do zasobów rybnych do 2020 r., co przyczyni się do osiągnięcia celu w postaci dobrego stanu środowiska, ustanowionego w dyrektywie ramowej w sprawie strategii morskiej. Te krajowe środki obejmują zmniejszenie wielkości floty rybackiej, zmniejszenie całkowitych połowów, zakaz połowów lub pewnych rodzajów praktyk połowowych (np. połowów włokiem) na pewnych obszarach.

Aby zmniejszyć presję wywieraną na nadmiernie eksploatowane stada, większość państw członkowskich wprowadziła również nowe środki, takie jak wymóg stosowania konkretnych narzędzi połowowych lub wprowadzenie ukierunkowanych ograniczeń lub zakazów okresowych/przestrzennych. Większość państw członkowskich wprowadziło środki ochrony przestrzennej w ramach sieci Natura 2000 lub przez wzmocnienie planów zarządzania istniejącymi chronionymi obszarami morskimi. Kilka państw członkowskich wprowadziło również środki mające na celu podnoszenie świadomości na temat niszczycielskich praktyk połowowych. Wiele z nich wyraźnie wiąże zastosowane środki z umowami zawartymi na szczeblu regionalnym i międzynarodowym, takimi jak te zawarte w ramach regionalnych organizacji ds. rybołówstwa na Morzu Śródziemnym lub Międzynarodowej Komisji ds. Ochrony Tuńczyka Atlantyckiego. Działania podejmowane na podstawie regionalnych konwencji morskich, szczególnie konwencji helsińskiej i konwencji barcelońskiej, również uwzględniano w programach.

Choć dyrektywa zawiera wymóg, aby państwa członkowskie osiągnęły dobry stan środowiska w odniesieniu do presji wywołanych rybołówstwem do 2020 r., muszą one również zadbać w swoich krajowych programach o synergię z wymogami wspólnej polityki rybołówstwa, a większość państw członkowskich nie określiła jeszcze, kiedy planuje zrealizować ten cel. Trzy państwa członkowskie zgłosiły wyjątki, deklarując osiągnięcie dobrego stanu środowiska po 2020 r. na podstawie odpowiedniego uzasadnienia: Finlandia i Zjednoczone Królestwo twierdzą, że dobry stan środowiska w odniesieniu do eksploatacji zasobów ryb i skorupiaków w celach handlowych nie zostanie osiągnięty z powodu naturalnych uwarunkowań, Malta natomiast podkreśla potrzebę podjęcia transgranicznych i regionalnych wysiłków na rzecz realizacji tego celu.

Środek → Belgia: wzmocniona kontrola i monitoring połowów rekreacyjnych Belgia wprowadziła niedawno środki prawne, które ułatwiają monitoring połowów rekreacyjnych, działalności, która może znacząco oddziaływać na środowisko morskie, ale często nie jest objęta regulacjami przez państwa członkowskie. Ten środek krajowy, który wykracza poza wymogi wspólnej polityki rybołówstwa, przyczyni się do lepszego gromadzenia danych, niezbędnego nie tylko do zrozumienia stanu stad, ale także do uregulowania – w razie potrzeby i w bardziej ukierunkowany sposób – określonych rodzajów działalności połowowej.

Napływ substancji biogennych

Nadmierny napływ substancji biogennych i organicznych do morza przyczynia się do zakwitu wody, prowadząc do eutrofizacji. Presja ta może hamować rozwój organizmów morskich, szczególnie w pobliżu obszarów przybrzeżnych i na głębszych wodach. Choć do pewnego stopnia dotyczy to wszystkich wód morskich w UE, oddziaływania związane z tą presją są najbardziej zauważalne w Morzu Bałtyckim. Występowanie nadmiaru substancji biogennych przypisuje się głównie rolnictwu, przemysłowi, zrzutom ścieków komunalnych, akwakulturze, a w mniejszym stopniu także żegludze morskiej. Problem ten pogłębia nagromadzenie takich substancji na dnie morskim.

W swoich programach krajowych wszystkie państwa członkowskie odniosły się do środków podjętych w ich planach gospodarowania wodami w dorzeczu, mających na celu osiągnięcie zgodności z celem „dobrego stanu ekologicznego” ustanowionym w ramowej dyrektywie wodnej oraz przestrzeganie parametrów określonych w innych przepisach dotyczących wód. Niektóre państwa członkowskie do swoich strategii morskich włączyły również bardziej konkretne środki, takie jak promowanie zrównoważonej akwakultury i praktyk rolniczych, ustanowienie obszarów kontroli emisji tlenków azotu (NOx) dla żeglugi morskiej, utworzenie odpowiedniej infrastruktury portowej dla skroplonego gazu ziemnego oraz kontrolowanie zrzucania nieoczyszczonych ścieków ze statków.