Chodzi wreszcie o zapewnienie, by żaden region ani żaden człowiek nie zostali pozostawieni bez pomocy – w przeciwnym razie mogą w końcowym rozrachunku utracić zaufanie do naszej demokracji. W związku z tym Komisja po raz pierwszy powołała wiceprzewodniczącą do spraw demokracji i demografii; temat ten zostanie również omówiony na konferencji w sprawie przyszłości Europy, w ramach której obywatele będą odgrywać przewodnią rolę w pracach na rzecz odporniejszej, bardziej zrównoważonej i sprawiedliwszej Unii. Chociaż wiele kompetencji w tych obszarach należy do państw członkowskich, Komisja jest gotowa wytyczyć drogę, identyfikując problemy oraz wspierając działania na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym.

Zmiany demograficzne nie są co prawda niczym nowym, ale ich skutki dla naszego życia są bardziej odczuwalne. Działania w związku z tą zmianą staną się jeszcze ważniejsze, gdy Europa rozpocznie powrót do normalności. Dalsza koncentracja na równoległych ścieżkach transformacji – zielonej i cyfrowej – umożliwi opracowanie wielu innowacyjnych i zrównoważonych rozwiązań, których potrzebujemy, aby uporać się ze skutkami zmian demograficznych.

Często najlepiej rozwiązywać te problemy na szczeblu lokalnym i regionalnym. Wynika to z faktu, że zmiany demograficzne niejednokrotnie przebiegają w diametralnie różny sposób w poszczególnych częściach tego samego kraju. Niektóre regiony muszą stawić czoła podwójnemu wyzwaniu – niskim dochodom i szybko malejącej populacji. Na tych głównie wiejskich obszarach, na których żyje 31 mln ludzi, ryzyko jest szczególnie wysokie. Europa będzie dążyć do podniesienia poziomu życia i wyrównania dysproporcji. Należy zapewnić, by potrzeby ludzi były zaspokajane oraz by miejsca, w których mieszkają, oferowały perspektywy i miejsca pracy. Należy również zapewnić dostęp do opieki zdrowotnej, opieki nad dziećmi i kształcenia oraz innych kluczowych usług, takich jak usługi pocztowe, biblioteki czy transport.

Dzięki postępom w tej dziedzinie nasza jakość życia pozostaje na wyjątkowo wysokim poziomie, a nasze społeczeństwa – mimo utrzymujących się nierówności – są w dalszym ciągu jednymi z najbardziej egalitarnych na świecie. Nasza populacja starzeje się i zasadniczo wybiera życie w mniejszych gospodarstwach domowych. Stale przemieszczamy się, pracujemy dłużej, uczymy się więcej i częściej zmieniamy pracę. Wszystkie powyższe tendencje mają istotny wpływ na nasze społeczeństwo, a niektóre z nich mogły przyczynić się do zadomowienia się i rozprzestrzeniania wirusa w niektórych państwach, czy to wskutek starzenia się społeczeństwa, czy też określonego składu gospodarstwa domowego lub gęstości zaludnienia.

Zarządzanie skutkami długoterminowych zmian demograficznych realizuje się w wielu różnych płaszczyznach: w sposobie zarządzania zdrowiem publicznym, budżetami publicznymi lub życiem publicznym, jak i w rozwiązywaniu takich problemów jak samotność, dbanie o siebie wzajemnie w ramach wspólnoty i dostęp do kluczowych usług. Uporanie się z tymi kwestiami będzie miało duże znaczenie dla udanego powrotu do normalności i decydujący wpływ na prędkość i zakres, w jakim będziemy mogli odbudować nasze codzienne życie, sieci społeczne i gospodarki. W perspektywie długoterminowej jest to szansa dla Europy, aby stworzyć bardziej sprawiedliwe i odporne społeczeństwo.

Ostatnie tygodnie i miesiące wyraźnie i często dotkliwie unaoczniły, jak istotny jest związek między strukturą demograficzną a skutkami opisywanej sytuacji i możliwością odbudowy. Najstarsze pokolenie ucierpiało najbardziej, ponieważ to osoby starsze są najbardziej podatne na zagrożenia wynikające z kryzysu. Nie tylko są narażone na większe ryzyko komplikacji w razie zarażenia się wirusem, ale należą również do grup, które są najbardziej odizolowane i odcięte od świata w związku z ograniczeniem kontaktów personalnych i środkami izolacji wprowadzonymi w całej Europie w celu ratowania życia. Jedną z sił napędowych odbudowy Europy jest niezbędna solidarność pokoleń.

Zmiany demograficzne dotyczą ludzi i ich życia. Dotyczą tego, co robimy i jak pracujemy, oraz miejsc, gdzie mieszkamy. Dotyczą naszych społeczności i współżycia społecznego. Różnorodności ludzi i ich pochodzenia, która wzbogaca i kształtuje nasze społeczeństwa, wzmacnia nas i urzeczywistnia motto UE, „Zjednoczeni w różnorodności”. To ważniejsze niż kiedykolwiek. Powoli i z rozwagą znosząc ograniczenia nałożone w całej Europie, musimy pamiętać, jak ważne jest rozumienie wpływu wspomnianych zmian demograficznych na nasze społeczeństwo i reagowanie na ten wpływ. Działania w tym zakresie należy uwzględnić w pracach na rzecz odbudowy normalnej sytuacji w Europie i w wyciągniętych wnioskach, zarówno na płaszczyźnie społeczno-gospodarczej, jak i w dziedzinie opieki zdrowotnej i opieki długoterminowej oraz w wielu innych obszarach.

W 2018 r. liczba ta wynosiła 1,55 dziecka na kobietę. Wartość ta jest więc mniejsza niż 2,1, tj. poziom uważany za niezbędny do utrzymania stałej liczebności populacji z wyłączeniem migracji. W prawie żadnym regionie Europy nie odnotowuje się takiego poziomu, a w niektórych regionach liczba ta wynosi poniżej 1,25. Dotyczy to np. północno-zachodnich regionów Półwyspu Iberyjskiego, południowo-wschodnich Włoch i Sardynii oraz niektórych regionów Grecji.

Jednocześnie przewiduje się zmniejszenie liczby ludności w wieku produkcyjnym (20–64 lata). W 2019 r. udział tej ludności w całej populacji wynosił 59 %. Oczekuje się, że do 2070 r. spadnie on do 51 %. Zgodnie z prognozami liczba dzieci i osób młodych (w wieku 0–19 lat) ma w tym czasie spaść o 12,6 mln.

W miarę wzrostu mediany wieku rośnie liczba osób starszych i ich udział w populacji. Szacuje się, że do 2070 r. 30 % ludzi w Europie będzie miało co najmniej 65 lat – obecnie odsetek ten wynosi około 20 %. Przewiduje się, że w latach 2019–2070 odsetek osób w wieku 80 lat i starszych wzrośnie ponad dwukrotnie i osiągnie 13 %.

Przewiduje się, że w niektórych państwach członkowskich liczba ludności będzie maleć przez cały okres do 2070 r. – dotyczy to Bułgarii, Grecji, Chorwacji, Włoch, Łotwy, Litwy, Węgier, Polski i Rumunii. W niektórych państwach przewiduje się wzrost populacji do 2070 r., tj. w Danii, w Irlandii, na Cyprze, w Luksemburgu, na Malcie i w Szwecji. W innych państwach prognozuje się początkowy wzrost, a następnie spadek – dane te dotyczą Belgii, Czech, Estonii, Hiszpanii, Francji, Niemiec, Niderlandów, Austrii, Portugalii, Słowenii, Słowacji, i Finlandii.

Roczna skala tych przepływów może się zmieniać, ale tendencje długoterminowe utrzymują się na stosunkowo stałym poziomie. Na przestrzeni ostatnich 35 lat Europa była kontynentem imigracji netto. Każdego roku od połowy lat 80. XX wieku do UE przyjeżdżało więcej osób, niż ją opuszczało, co doprowadziło do dodatniego salda migracji.

Niektórzy ludzie pokonują granicę zewnętrzną UE, przemieszczając się do Unii lub wyjeżdżając z niej. W 2018 r. do UE-27 przyjechało 2,4 mln imigrantów, a 1,1 mln ludzi wyemigrowało do państwa nienależącego do UE-27. Dzięki swobodnemu przepływowi osób w Europie wiele osób postanawia przemieszczać się w ramach UE. Takie przemieszczenia nie mają wpływu na liczbę ludności ani strukturę wiekową UE jako całości, ale mają istotne znaczenie na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. W 2018 r. 1,4 mln osób przeprowadziło się do innego państwa członkowskiego. Do grupy tej należą również obywatele państw trzecich mieszkający w Unii.

Czynnikiem, który wpłynie na szybkość i zdolność do odbudowy, jest struktura gospodarcza i demograficzna państwa. Długoterminowe zmiany demograficzne i potrzeby w zakresie odbudowy zbiegną się również w innych punktach. Dotyczy to każdego obszaru, od konieczności zwiększenia odporności naszych systemów opieki zdrowotnej i opieki długoterminowej do zapewnienia obszarom miejskim i wiejskim zdolności do radzenia sobie z większym zagęszczeniem ludności lub brakiem dostępu do usług.

Wpływ zmian demograficznych w Europie odczuwamy bezpośrednio w wymiarze gospodarczym i społecznym. Stało się to widoczne na przestrzeni ostatnich miesięcy, kiedy to istotne obszary gospodarki zawiesiły funkcjonowanie i wprowadzono niezbędne środki ograniczające kontakty personalne, które wpłynęły na naszą codzienność. Zmiany demograficzne mają wpływ na przyszłość naszych systemów opieki społecznej i zdrowotnej, budżety oraz potrzeby w zakresie mieszkalnictwa i infrastruktury. Nasze miasta i obszary miejskie mogą stać się bardziej zatłoczone, a obszary wiejskie będą musiały stawić czoła innym wyzwaniom. Nasze ścieżki karier będą się nadal zmieniać i będziemy musieli znaleźć rozwiązania, aby zapewnić, by Europa pozostała konkurencyjna mimo spadku ludności w wieku produkcyjnym.

Przejście na neutralną dla klimatu i cyfrową gospodarkę może przyczynić się do zwiększenia produktywności. Podwójna transformacja będzie wymagała innowacji i rozpowszechniania technologii, a gospodarka cyfrowa i o obiegu w większym stopniu zamkniętym stworzy nowe modele biznesowe i sposoby pracy. Pandemia i jej wpływ na nasze życie i gospodarkę podkreśliły znaczenie cyfryzacji we wszystkich obszarach gospodarki i społeczeństwa UE. Konieczna będzie również konkurencja i równe szanse, jak określono w niedawno przyjętej nowej strategii przemysłowej dla Europy .

Wraz ze zmniejszaniem się puli osób pracujących odporność gospodarcza i wzrost produktywności staną się jeszcze ważniejsze. Będzie to również istotne dla trwałej odbudowy po kryzysie. Przed wybuchem pandemii koronawirusa z prognoz Komisji wynikało, że ustabilizowanie wzrostu PKB na poziomie 1,3 % rocznie do 2070 r. wymagałoby wzrostu produktywności pracy średnio o 1,5 % rocznie. Wzrost produktywności zmniejszał się jednak i przed rozpoczęciem kryzysu szacowano go na poziomie poniżej 1 %.

Otwarcie rynku pracy dla osób niepełnosprawnych przyczyniłoby się do stworzenia bardziej sprawiedliwego społeczeństwa i zaradzenia skutkom zmian demograficznych. Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w UE jest jednak niski ze względu na wiele barier, z którymi się borykają, w tym dyskryminację i brak dostępności do miejsca pracy, zakwaterowania i edukacji o wysokiej jakości. Bariery te mogą wynikać z negatywnego postrzegania i niesprawiedliwej niechęci do zatrudniania osób niepełnosprawnych.

Inwestowanie w kwalifikacje osób o niskim poziomie wykształcenia nadal będzie miało zasadnicze znaczenie. Ponad 10 % osób młodych w wieku od 18 do 24 lat kończy naukę lub szkolenie z niskimi kwalifikacjami lub bez nich, przy czym w regionach najbardziej oddalonych liczba ta przekracza 20 %. Wśród tych „osób wcześnie kończących naukę” 45 % jest zatrudnionych. Prace nad urzeczywistnieniem europejskiego obszaru edukacji do 2025 r., reorganizacja europejskiej przestrzeni badawczej i wspieranie zatrudnienia ludzi młodych będą ważnymi narzędziami przywrócenia równowagi.

Zasadnicze znaczenie będzie miało zwiększenie wskaźnika zatrudnienia kobiet. W 2019 r. różnica wskaźnika zatrudnienia kobiet i mężczyzn wyniosła 12 %. Jest to jeszcze wyraźniejsze, gdy weźmie się pod uwagę znaczną różnicę między mężczyznami i kobietami w podejmowaniu pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. W 2019 r. około trzech na dziesięć zatrudnionych kobiet pracowało w niepełnym wymiarze czasu pracy, czyli prawie cztery razy więcej niż mężczyzn. Takie sytuacje mogły być jeszcze bardziej dotkliwe podczas pandemii, kiedy to opieka nad osobami starszymi, niepełnosprawnymi lub dziećmi musiała być organizowana prywatnie i w dużej mierze spoczywała na kobietach. Brak odpowiednich formalnych usług w zakresie opieki długoterminowej, elastycznych możliwości pracy i zachęt dla osób będących drugim żywicielem rodziny w niektórych państwach członkowskich wpływa na nasilenie tego problemu.

Automatyzacja i nowe, czystsze technologie mogą przyczynić się do zwiększenia w przyszłości produktywności pracy, zaś sprawiedliwa transformacja dla wszystkich będzie niezbędna dla tych, którzy będą musieli zdobyć nowe umiejętności lub zmienić pracę. W tym duchu Komisja zaproponowała wzmocnienie Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji – w celu złagodzenia społeczno-gospodarczych skutków transformacji, wspierania przekwalifikowania zawodowego, wspierania MŚP w tworzeniu nowych możliwości gospodarczych oraz inwestowania w czystą transformację energetyczną.

Europa potrzebuje wysoko wykwalifikowanej, dobrze wyszkolonej i zdolnej do adaptacji siły roboczej. Coraz ważniejsza będzie zatem kwestia zapewnienia możliwości uczenia się przez całe życie wszystkim zainteresowanym. W nadchodzących latach miliony Europejczyków będą musiały podnieść swoje kwalifikacje lub się przekwalifikować. Zapotrzebowanie rynku pracy można również pokrywać dzięki przyciąganiu umiejętności i talentów z zagranicy.

W związku z tym, że podwójna transformacja nabiera tempa, Europa będzie musiała zadbać o to, by jej umiejętności, w tym umiejętności ekologiczne i cyfrowe, nadążały za rozwojem. Przed kryzysem w Europie istniało około 1 mln wolnych miejsc pracy dla specjalistów w dziedzinie technologii cyfrowych, a 70 % przedsiębiorstw zgłaszało, że opóźniają inwestycje, ponieważ nie mogą znaleźć osób z odpowiednimi kwalifikacjami. Wynika to z faktu, że w 2019 r. 29 % ludności UE posiadało niskie umiejętności cyfrowe, a 15 % w ogóle ich nie posiadało. Kryzys jeszcze bardziej uwypuklił znaczenie umiejętności cyfrowych – dotyczy to dzieci, studentów, nauczycieli, instruktorów i nas wszystkich, ponieważ dzięki tym umiejętnościom możemy się ze sobą komunikować i pracować. Pokazało to, że wiele z tych osób nadal nie ma dostępu do niezbędnych narzędzi. Komisja przedstawi Plan działania w dziedzinie edukacji cyfrowej, w którym zaproponuje konkretne działania mające na celu sprostanie tym wyzwaniom.

Rozwiązanie polega na inwestowaniu w ludzi i ich umiejętności oraz poprawie dostępu do szkolenia i kształcenia. Będzie to wymagało wspólnych działań przemysłu, państw członkowskich, partnerów społecznych i innych zainteresowanych stron na rzecz podnoszenia lub zmiany kwalifikacji oraz odblokowania publicznych i prywatnych inwestycji w siłę roboczą. Ważnym krokiem w tym kierunku będzie również aktualizacja programu na rzecz umiejętności oraz zalecenie dotyczące kształcenia i szkolenia zawodowego.

3.2. OPIEKA ZDROWOTNA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA

Europejskie systemy opieki zdrowotnej i opieki długoterminowej znajdowały się na pierwszym planie w okresie pandemii COVID-19. Ze względu na walkę z wirusem zostały one poddane znacznym obciążeniom, mimo że już wcześniej znalazły się pod coraz większą presją, zwłaszcza w wyniku starzenia się naszego społeczeństwa. Dotyczy to w szczególności tych regionów, w których przewiduje się znaczny wzrost liczby osób w wieku powyżej 65 lat do 2030 roku.

Zmiany w udziale ludności w wieku co najmniej 65 lat według regionów, lata 2020–2030

(Różnica w punktach procentowych)

Wybuch pandemii COVID-19 ujawnił podatność osób starszych na koronawirusa i inne choroby, przede wszystkim dlatego, że istnieje większe prawdopodobieństwo, iż cierpią one na choroby przewlekłe. Pandemia uwidoczniła również potrzebę posiadania solidnych systemów publicznej opieki zdrowotnej oraz potrzebę zwiększenia możliwości oddziałów intensywnej opieki medycznej.

Bardziej odporne systemy opieki zdrowotnej wymagają właściwego wsparcia inwestycyjnego i finansowego, które odpowiada ich kluczowej roli. Dlatego też Komisja zaproponowała ostatnio niezależny Program UE dla zdrowia (EU4Health), aby wspierać państwa członkowskie i UE w tworzeniu zdolności i zwiększaniu gotowości. Pomoże on zrealizować długoterminowe zamierzenia dotyczące stworzenia sprawnie funkcjonujących i odpornych systemów publicznej opieki zdrowotnej, w szczególności poprzez inwestowanie w zapobieganie chorobom i nadzór, a także poprawę dostępu do opieki zdrowotnej, diagnostyki i leczenia dla wszystkich. Program ten może również stanowić punkt wyjścia do debaty na temat tego, co jeszcze możemy wspólnie zrobić, aby stawić czoła kryzysom, ale również na temat bardziej ogólnych kwestii w sektorze zdrowia.

Kolejnym wyzwaniem, z jakim będą się zmagać europejskie systemy opieki zdrowotnej, jest również rosnące obciążenie chorobami przewlekłymi. Już teraz szacuje się, że leczenie tych chorób stanowi 70–80 % kosztów opieki zdrowotnej. Obecnie szacuje się, że około 50 mln obywateli Unii cierpi na co najmniej dwie choroby przewlekłe i większość z tych osób ma ponad 65 lat. W ramach działań na rzecz skuteczniejszej profilaktyki wprowadzono strategię „od pola do stołu”, która ma na celu zapewnienie Europejczykom większej ilości informacji i ich wsparcie w dokonywaniu lepszych wyborów żywieniowych. Biorąc pod uwagę większe ryzyko związane z chorobami przewlekłymi, prace nad europejskim planem walki z rakiem będą miały zasadnicze znaczenie dla naszego zdrowia i naszych systemów opieki zdrowotnej. Sport i aktywność fizyczna mogą również odegrać ważną rolę w profilaktyce i promocji zdrowia.

Oczekuje się, że zapotrzebowanie na profesjonalny personel będzie rosło wraz ze zwiększeniem zapotrzebowania na opiekę zdrowotną i długoterminową. Widoczne są już oznaki niedoboru siły roboczej w sektorze zdrowia i opieki długoterminowej. Bieżące prace OECD dotyczące personelu zatrudnionego w sektorze opieki długoterminowej wskazują na znaczenie poprawy warunków pracy i zwiększenia atrakcyjności pracy w tym sektorze. Pomimo rosnącej w ciągu ostatniej dekady liczby lekarzy i pielęgniarek w prawie wszystkich państwach UE w dalszym ciągu brakuje lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, szczególnie na obszarach wiejskich i oddalonych oraz w regionach najbardziej oddalonych.

Głównym wyzwaniem jest sprostanie rosnącemu zapotrzebowaniu na wystarczające, dostępne, dobrej jakości i przystępne cenowo usługi w zakresie opieki zdrowotnej i długoterminowej, zapisane w Europejskim filarze praw socjalnych. Zapewnienie wysokiego poziomu ochrony zdrowia ludzkiego wymaga odpowiedniej infrastruktury, takiej jak szpitale, domy opieki długoterminowej i mieszkania przystosowane i wyposażone dla osób starszych. W przeciwieństwie do opieki zdrowotnej ochrona socjalna w zakresie opieki długoterminowej nie istnieje we wszystkich państwach członkowskich. Formalna opieka długoterminowa jest kosztowna i często jest podejmowana przez osobę potrzebującą lub jej rodzinę. Ponieważ ludność Europy starzeje się, a gospodarstwa domowe ulegają zmniejszeniu, dla wielu osób będzie to prawdopodobnie stałym wyzwaniem.

Powstająca „srebrna gospodarka” może stworzyć możliwości dla sektora opieki zdrowotnej i opieki długoterminowej. Może ona stanowić siłę napędową innowacji, która skuteczniej pomoże zapewnić wysokiej jakości usługi w zakresie opieki. Cyfryzacja może zapewnić osobom starszym możliwość niezależnego monitorowania swojego stanu zdrowia. Wpływ technologii cyfrowych na opiekę zdrowotną i długoterminową może przynieść potrójne korzyści: poprawę jakości życia, zwiększenie efektywności opieki zdrowotnej i długoterminowej, wzrost rynku i rozwój przemysłu . Kluczowe znaczenie w tym zakresie będą miały badania naukowe i innowacje.

3.3. WPŁYW NA BUDŻETY PUBLICZNE

Starsza Europa o mniejszej sile roboczej oznaczać będzie prawdopodobnie większą presję na budżety publiczne – w czasie, gdy działania naprawcze wymagają znacznych środków finansowych. Przed kryzysem przewidywano, że do 2070 r. całkowite koszty związane ze starzeniem się społeczeństwa w UE będą stanowić 26,6 % PKB.

Europa stanie przed poważnym wyzwaniem, jeśli chodzi o finansowanie wydatków związanych ze starzeniem się społeczeństwa w sposób sprawiedliwy dla wszystkich pokoleń. Wynika to z faktu, że stosunek osób płacących podatki i składki na ubezpieczenie społeczne do osób otrzymujących emerytury i inne świadczenia szybko się zmniejsza. W 2019 r. na każdą osobę powyżej 65. roku życia przypadało średnio 2,9 osoby w wieku produkcyjnym. Przewiduje się, że w 2070 r. wskaźnik ten spadnie do 1,7.

Podczas gdy większość wydatków związanych ze starzeniem się społeczeństwa będzie przeznaczona na opiekę zdrowotną i opiekę długoterminową, przewiduje się, że do 2040 r. wydatki na publiczne systemy emerytalne również wzrosną w stosunku do PKB. Dzięki wpływowi znaczących reform systemów emerytalnych w większości państw członkowskich przewiduje się, że wydatki będą rosły wolniej niż PKB, co pozwoli na przywrócenie mniej więcej tego samego udziału w PKB co w 2016 r., chociaż w wielu państwach członkowskich niedawne reformy emerytalne doprowadzą do wyższych prognozowanych wydatków na świadczenia emerytalne. Przy opracowywaniu rozwiązań tych problemów decydenci muszą zmierzyć się z wysokim stopniem niepewności. Sposób, w jaki będą się zmieniać wydatki publiczne, zależy nie tylko od trendów demograficznych, ale i od innych czynników, takich jak postęp technologiczny w dziedzinie diagnostyki, leczenia, środków farmaceutycznych i wyrobów medycznych lub zwiększone zapotrzebowanie na publiczną opiekę zdrowotną i długoterminową. Wszystko to wiąże się z dodatkowymi kosztami w perspektywie średnio- i długoterminowej. Bez zmiany polityki coraz większa presja będzie wywierana również na wydatki prywatne, ponieważ osoby objęte opieką długoterminową mogą być zmuszone do pokrycia większej części ogółu kosztów.

Większość istniejących prognoz dotyczy głównie osób w wieku 65 lat, stanowiącym górną granicę w grupie ludności w wieku produkcyjnym. W przyszłości więcej osób będzie jednak kontynuowało pracę zawodową w późniejszym okresie życia. Przyjęcie wyższej górnej granicy znacznie zmienia prognozy. Wszystkie dowody wskazują jednak na znaczenie dobrych warunków pracy, silnych systemów zdrowia publicznego, uczenia się przez całe życie oraz ciągłych inwestycji w umiejętności i edukację.