KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Przegląd stosowania przepisów w odniesieniu do pracowników na pokładach morskich statków rybackich, zawartych w dyrektywie 2003/88/WE

1. Wprowadzenie

Niniejszy komunikat zawiera przegląd stosowania art. 21 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy[1] (dalej „dyrektywa”) odnoszących się do pracowników na pokładach morskich statków rybackich pływających pod banderą państwa członkowskiego (dalej „morskich statków rybackich”), wymagany zgodnie z art. 25 wspomnianej dyrektywy. Dyrektywę rozpatrzono w sposób zawężający, analizując tylko przepisy dotyczące wyłącznie pracowników na pokładach morskich statkach rybackich (a nie żadnych innych pracowników).

W art. 21 dyrektywy wyłączono pracowników na pokładach morskich statków rybackich z zakresu art. 3–6 i 8. W związku z powyższym nie mają do nich zastosowania przepisy ogólne dyrektywy dotyczące dobowego odpoczynku, przerw, tygodniowych okresów odpoczynku, maksymalnego tygodniowego wymiaru czasu pracy i wymiaru czasu pracy w porze nocnej. W art. 21 określono przepisy szczegółowe mające zastosowanie do takich pracowników, dotyczące: uprawnienia do odpowiedniego odpoczynku i ograniczenia maksymalnego czasu pracy, w tym szczególnych ograniczeń maksymalnego wymiaru czasu pracy i minimalnego wymiaru odpoczynku (ust. 1 in fine , 2 i 3); uprawnienia do nieprzerwanego odpoczynku niepodzielonego na więcej niż dwa okresy, z maksymalną przerwą między dwoma następującymi po sobie okresami odpoczynku (ust. 4); możliwości zezwolenia, w pewnych okolicznościach, na wyłączenia z limitów ustanowionych w ust. 1, 3 i 4 (ust. 5); pracy niezbędnej do celów bezpośredniego bezpieczeństwa statku lub udzielania pomocy statkom lub osobom w sytuacji niebezpieczeństwa na morzu (ust. 6); możliwości zsynchronizowania uprawnienia do urlopu wypoczynkowego z okresem, w którym statkom nie zezwala się na działanie (ust. 7).

Komisja przeprowadziła analizę w oparciu o odpowiedzi udzielone przez państwa członkowskie i partnerów społecznych na poziomie europejskim na pytania zawarte w kwestionariuszu przygotowanym w tym celu[2]. Wykorzystała także dostępne informacje z innych źródeł, takich jak sprawozdania niezależnych ekspertów.

Kwestionariusz obejmował 21 pytań szczegółowych pogrupowanych w trzy części, które dotyczyły: (i) struktury i organizacji sektora rybołówstwa morskiego; (ii) przepisów szczegółowych mających zastosowanie do pracowników na pokładach morskich statków rybackich, które określono w art. 21 dyrektywy; (iii) pozostałych przepisów dyrektywy mających zastosowanie do pracowników na pokładach morskich statków rybackich.

Najważniejsze ustalenia podsumowano w częściach 3–9 niniejszego dokumentu.

2. Konwencja MOP dotycząca pracy w sektorze rybołówstwa

W dniu 14 czerwca 2007 r. Konferencja Ogólna MOP przyjęła Konwencję 188 dotyczącą pracy w sektorze rybołówstwa (dalej „MOP 188”). Artykuły 13 i 14 konwencji zawierają postanowienia dotyczące „obsady i godzin odpoczynku”, które odnoszą się do zagadnień objętych dyrektywą. Artykuł 6 MOP 188 stanowi: „Niniejsza Konwencja nie ma żadnego wpływu na przepisy prawa, orzeczenia, zwyczaje czy umowy pomiędzy właścicielami statków a rybakami, które zapewniają warunki korzystniejsze niż te zawarte w Konwencji”.

Decyzją Rady zezwolono na ratyfikację MOP 188, która reguluje także koordynację systemów zabezpieczenia społecznego, wchodzącą w zakres wyłącznych kompetencji UE[3] W decyzji zalecono szybkie ratyfikowanie MOP 188 przez państwa członkowskie, najlepiej przed dniem 31 grudnia 2012 r.

W dniu 1 czerwca 2010 r. partnerzy społeczni w ramach Komitetu ds. Sektorowego Dialogu Społecznego w Rybołówstwie Morskim (SSDC) rozpoczęli negocjacje mające na celu włączenie aspektów MOP 188 do prawa UE poprzez porozumienie partnerów społecznych[4] Jeżeli takie porozumienie zostanie osiągnięte, będzie mogło zawierać postanowienia dotyczące organizacji czasu pracy na pokładach morskich statków rybackich. Partnerzy społeczni ustosunkowali się do tej kwestii w swojej odpowiedzi udzielonej w ramach konsultacji. Stwierdzili, że „nie chcą żadnych zmian na poziomie UE poza tymi wprowadzonymi konwencją MOP 188”.

3. zakres podmiotowy i przedmiotowy (art. 21 ust. 1 akapit pierwszy)

Artykuł 21 dyrektywy ma zastosowanie do wszystkich pracowników na pokładach morskich statków rybackich pływających pod banderą państwa członkowskiego. Pojęcie „pracownika” ogranicza się do osób mających umowę o pracę lub pozostających w stosunku pracy, zgodnie z przepisami krajowymi. W art. 2 zdefiniowano „czas pracy” jako „każdy okres, podczas którego pracownik pracuje, jest do dyspozycji pracodawcy oraz wykonuje swoje działania lub spełnia obowiązki, zgodnie z przepisami krajowymi lub praktyką krajową”.

Wpływ prawodawstwa dotyczącego pracowników na pokładach morskich statków rybackich na poszczególne państwa członkowskie jest bardzo zróżnicowany. Niektóre państwa członkowskie nie dysponują flotą rybacką (Austria, Czechy, Węgry, Luksemburg, Słowacja), natomiast inne posiadają bardzo dużą flotę morskich statków rybackich. Pięć państw członkowskich nie ma dostępu do morza. W niektórych państwach członkowskich praktyczne doświadczenia związane ze stosowaniem art. 21 dyrektywy są ograniczone, ponieważ krajowe przepisy transponujące nie są stosowane z uwagi na brak pracowników lub statków rybackich (Węgry). Wreszcie, floty śródziemnomorskie składają się zasadniczo z mniejszych, a atlantyckie z większych statków, co także zmienia symetrię wpływu.

W 2007 r. łączne zatrudnienie w sektorze rybołówstwa w UE-27 (w przeliczeniu na ekwiwalent pełnego czasu pracy) szacowano na 141 110[5].

Kilka państw członkowskich poinformowało, że nie zna dokładnej liczby rybaków pracujących na pokładach morskich statków rybackich pływających pod ich banderą. Wynika to głównie z faktu, że nie wszystkie osoby pracujące na statkach rybackich są pracownikami, a obsadę znacznej części małych statków rybackich stanowią rybacy prowadzący działalność na własny rachunek (dobrym przykładem jest Grecja, gdzie 16 576 z 17 253 statków rybackich to jednostki przybrzeżne posługujące się narzędziami biernymi). Ponadto rybołówstwo często stanowi działalność dodatkową, szczególnie w przypadku łodziowego rybołówstwa przybrzeżnego (na co zwróciły uwagę Niemcy i Finlandia). W Szwecji nie ma wymogu rejestrowania osób pracujących na statkach, dlatego wymagane informacje statystyczne nie są dostępne.

Ponadto znaczne różnice w metodyce uniemożliwiają porównanie informacji statystycznych pomiędzy państwami członkowskimi. Na przykład niektóre państwa członkowskie szacują liczbę osób pracujących na pokładach statków rybackich, korzystając ze skorygowanych minimalnych poziomów obsady, podczas gdy inne opierają się na statystyce zatrudnienia lub informacjach dotyczących zabezpieczenia społecznego.

Szczególną uwagę należy zwrócić na konsekwencje sytuacji, w której rybacy z prawem do udziału w dochodach[6] są klasyfikowani zgodnie z przepisami krajowymi jako pracownicy lub osoby prowadzące działalność na własny rachunek. W przypadku gdy rybacy z prawem do udziału w dochodach są uznawani za osoby prowadzące działalność na własny rachunek, przepisy krajowe wdrażające dyrektywę zazwyczaj nie mają do nich zastosowania (tak wygląda sytuacja w Zjednoczonym Królestwie i na Malcie). Mają one jednak zastosowanie do wszystkich rybaków z prawem do udziału w dochodach, którzy są uznawani za pracowników (tak jest we Francji, Niemczech i Hiszpanii). Stosowanie systemu udziału w dochodach ma pewne konsekwencje umowne, takie jak dominacja umów na czas określony stosowanych w celu maksymalnej synchronizacji odbioru wynagrodzenia lub udziału z czasem trwania umowy o pracę (Dania). Zazwyczaj stanowi także zachętę do długiego czasu pracy (Portugalia).

W sprawozdaniu na temat praktycznego wdrożenia dyrektyw dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w miejscu pracy: dyrektywy 93/103/WE (statki rybackie) i dyrektywy 92/29/EWG (opieka medyczna na statkach)[7] Komisja stwierdziła, że „system „dzielonych wynagrodzeń” stosowany na większości małych statków może prowadzić do wydłużenia czasu pracy, czasu spędzanego na pokładzie i większego wysiłku . Jest mało prawdopodobne, aby w takich warunkach pracy skuteczne środki zapobiegawcze były priorytetem, a brak ten może prowadzić do wielu chorób i zaburzeń zawodowych”.

Mając to na uwadze, niektóre państwa członkowskie uważają, że rozszerzenie zakresu obecnego rozporządzenia w sprawie czasu pracy i objęcie nim rybaków prowadzących działalność na własny rachunek może pomóc w poprawie sytuacji. Ich zdaniem korzyści byłyby wyraźne, ponieważ zakres rozporządzenia w sprawie czasu pracy objąłby większość małych statków (Malta) i rybaków z prawem do udziału w dochodach, którzy są traktowani w różny sposób w systemach prawnych poszczególnych państw członkowskich (Francja), zależnie od tego, czy są zaklasyfikowani jako pracownicy, czy jako osoby prowadzące działalność na własny rachunek[8].

Zakres MOP 188 obejmuje rybaków prowadzących działalność na własny rachunek, dlatego ratyfikowanie konwencji przez państwa członkowskie mogłoby oznaczać włączenie ich w zakres wszystkich lub części przepisów dotyczących czasu pracy (na co zwróciły uwagę Francja, Dania, Polska i Zjednoczone Królestwo).

4. ograniczenie wymiaru czasu pracy i gwarancja odpoczynku (Art. 21 ust. 1 akapit drugi)

W art. 21 ust. 1 akapit drugi zobowiązano państwa członkowskie do podjęcia wszelkich środków w celu zagwarantowania odpoczynku i ograniczenia wymiaru czasu pracy pracowników na pokładach morskich statków rybackich do średnio 48 godzin tygodniowo obliczonych w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 12 miesięcy.

Istnienie przepisów szczegółowych regulujących czas pracy pracowników na pokładach morskich statków rybackich pozostaje uzasadnione. Stanowisko partnerów społecznych jest jasne. Opowiedzieli się oni za przepisami szczegółowymi dotyczącymi czasu pracy w sektorze. We wspólnej odpowiedzi udzielonej w ramach konsultacji utrzymują, że „niewłaściwe byłoby nakładanie przy pomocy dyrektywy tych samych ograniczeń wymiaru czasu pracy na pracowników rybołówstwa morskiego i gospodarki rybnej na lądzie”. Ich zdaniem „nie należy podejmować prób wprowadzania środków nieuwzględniających specyfiki sektora”. Podkreślają także, że „nie należy dalej ograniczać wymiaru czasu pracy na pokładach statków rybackich”, ponieważ „nie służyłoby to ani interesom rybaków, ani pracodawców”.

Kilka państw członkowskich przyjęło przepisy szczegółowe regulujące wymiar czasu pracy pracowników na pokładach morskich statków rybackich, albo w ramach przepisów dotyczących marynarzy (Bułgaria, Estonia, Finlandia, Polska, Szwecja) lub transportu wodnego (Węgry), albo w ramach szczegółowych aktów prawnych (Niemcy, Francja, Malta, Polska, Hiszpania, Litwa). W innych państwach członkowskich do pracowników tych mają zastosowanie ogólne przepisy dotyczące pracy, bez przepisów szczegółowych (Austria, Czechy, Słowacja i Słowenia). Sytuacja ta nie jest sprzeczna z dyrektywą pod warunkiem, że mające zastosowanie przepisy zapewniają przynajmniej taki sam poziom ochrony jak art. 21 dyrektywy.

15 państw członkowskich dokonało transpozycji za pomocą przepisów prawnych, a tylko jedno (Dania) skorzystało z przepisów administracyjnych. Z układów zbiorowych skorzystały tylko Austria i Włochy (wydaje się jednak, że przepisy ogólne dotyczące wymiaru czasu pracy nadal są stosowane w sposób pomocniczy). W kilku państwach członkowskich układy zbiorowe w sektorze rybołówstwa nie istnieją lub są rzadko wykorzystywane.

5. kryterium maksymalnego wymiaru czasu pracy lub minimalnego wymiaru odpoczynku (art. 21 ust.2– art. 21. ust. 4)

Zgodnie z art. 21 ust. 2 z możliwości ograniczenia maksymalnego wymiaru czasu pracy i wprowadzenia minimalnego wymiaru odpoczynku w ramach okresu rozliczeniowego można korzystać tylko w granicach określonych w art. 21 ust. 1 akapit drugi (zob. powyżej).

Francja, Szwecja i Portugalia zwróciły uwagę na praktyczne problemy z szacowaniem i monitorowaniem rzeczywistego wymiaru czasu pracy na pokładzie, a także na możliwość łatwego obchodzenia limitów. W związku z tym są zdania, że 12-miesięczny okres rozliczeniowy zaproponowany w dyrektywie jest bardzo trudny do stosowania w praktyce. Aby przezwyciężyć tę trudność, we francuskiej ustawie zaproponowano alternatywne rozwiązanie w postaci rocznego limitu wynoszącego 225 dni na morzu[9] zamiast limitu wynoszącego 48-godzinny wymiar czasu pracy w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym jednego roku.

W art. 21 ust. 2 i art. 21 ust. 3 dyrektywy umożliwiono państwom członkowskim ograniczenie wymiaru czasu pracy lub określenie minimalnego wymiaru odpoczynku w ramach danego okresu rozliczeniowego. Ponadto zgodnie z art. 21 ust. 4 godziny odpoczynku mogą być podzielone najwyżej na dwie części, a przerwa między dwoma następującymi po sobie okresami odpoczynku nie może przekraczać 14 godzin.

W większości państw członkowskich minimalne okresy odpoczynku stanowią wyłączne kryterium (Dania, Finlandia, Francja, Malta, Niderlandy i Szwecja) lub są one stosowane w połączeniu z ograniczonym wymiarem czasu pracy (Austria, Bułgaria, Niemcy, Hiszpania, Węgry, Litwa, Portugalia, Grecja). W Danii maksymalny wymiar czasu pracy regulują zazwyczaj układy zbiorowe lub indywidualne umowy o pracę, natomiast minimalne okresy odpoczynku określono w prawodawstwie.

Wszystkie państwa, które zgłosiły, że wyłączne kryterium w odniesieniu do pracowników na pokładach morskich statków rybackich stanowił okres odpoczynku, posiadają szczegółowe przepisy mające zastosowanie do rybaków (lub marynarzy i rybaków). Państwa te nie zawsze stosują okres odpoczynku jako kryterium w przepisach ogólnych dotyczących czasu pracy, które mają zastosowanie do pracowników wykonujących inne zawody.

Zdaniem Niderlandów kryterium minimalnego wymiaru odpoczynku „jest najlepiej dostosowane do systemów pracy w sektorze rybołówstwa”. W Niemczech stosuje się oba kryteria, jednak układ zbiorowy może pod pewnymi warunkami zakładać przekroczenie maksymalnego wymiaru czasu pracy; minimalne okresy odpoczynku nie mogą być natomiast zmniejszone.

Tylko Estonia i Rumunia zgłosiły stosowanie maksymalnego wymiaru czasu pracy jako wyłącznego kryterium w odniesieniu do pracowników na pokładach morskich statków rybackich.

Połów, a następnie przetwórstwo produktów jest w znacznym stopniu uzależnione od nie zawsze możliwych do przewidzenia ograniczeń meteorologicznych i technicznych związanych ze stosowaniem narzędzi połowowych i bezpieczeństwem morskim. Uzasadnia to apel o elastyczność w zakresie czasu pracy wystosowany przez partnerów społecznych. Zgłaszano także, że w niektórych sytuacjach wymiar czasu pracy jest w praktyce przekraczany (Niemcy).

Należy podkreślić, że w MOP 188 jedynym kryterium ograniczającym czas pracy pracowników na pokładach morskich statków rybackich jest minimalny wymiar odpoczynku[10]. Francja, Polska i Dania zwróciły na to uwagę w swoich odpowiedziach udzielonych w ramach konsultacji.

Praktyczne problemy ze stosowaniem art. 21 ust. 4 zgłosiła jedynie Francja. Zaproponowała umożliwienie dalszego podziału okresów odpoczynku na sześciogodzinne okresy jako ewentualne rozwiązanie, które mogłoby być stosowane tylko poprzez układy zbiorowe.

6. wyłączenia (Art. 21 ust. 5– art. 21 ust. 6)

Zgodnie z art. 21 ust. 5 dyrektywy państwa członkowskie mogą zezwolić na wyłączenia z limitów określonych w ust. 1 akapit drugi oraz ust. 3 i 4. Niezbędne jest do tego spełnienie dwóch wymogów: (i) wyłączenia muszą być zgodne z zasadami ogólnymi odnoszącymi się do ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników oraz (ii) mogą być przyznawane tylko z przyczyn obiektywnych lub technicznych, lub przyczyn dotyczących organizacji pracy. Musi istnieć konkretna przyczyna, a wyłączenie powinno być do niej proporcjonalne. W tym samym artykule zalecono, by wyłączenia takie mogły „uwzględniać częstsze lub dłuższe okresy urlopu lub przyznanie urlopu wyrównawczego”.

Pięć państw członkowskich poinformowało, że nie korzystały z możliwości przyznawania wyłączeń (Austria, Estonia, Finlandia, Portugalia i Rumunia).

Dania, Niemcy, Francja i Polska zezwalają na wyłączenia związane z warunkami połowów lub przetwórstwa ryb (kiedy statek jest bezpośrednio zaangażowany w działalność połowową lub działa na łowiskach). W takich przypadkach przyznaje się urlop wyrównawczy (z wyjątkiem Polski).

W innych państwach członkowskich wyłączenia są przyznawane w szeregu różnych sytuacji, które nie są bezpośrednio powiązane z połowami lub przetwórstwem ryb. We wszystkich przypadkach przyznające je państwa członkowskie uważają, że wyłączenia te mają charakter stały i że zniesienie ich w perspektywie krótko- do średnioterminowej nie jest prawdopodobne. Poniżej omówiono w skrócie kilka przykładów.

W Niderlandach wyłączenie ma zakres podmiotowy i ma zastosowanie do kapitanów statków rybackich oraz kadry zarządzającej i personelu pomocniczego na pokładach morskich statków rybackich.

Na Malcie wyłączenie dotyczy połowów przybrzeżnych, ale jego wpływ jest ograniczony z uwagi na fakt, że wszyscy rybacy na Malcie prowadzą działalność na własny rachunek.

W przepisach hiszpańskich w ogólny sposób zezwolono na ograniczenie wymiaru odpoczynku na statkach rybackich. Nie podano konkretnych powodów. Ponadto wydaje się, że przepis ten nie stanowi wyłączenia mającego zastosowanie w konkretnych, ściśle określonych okolicznościach, ale zastępuje ogólną zasadę regulującą statki rybackie.

W przypadku Bułgarii zastosowanie do sektora rybołówstwa mają ogólne przepisy regulujące nadgodziny. Wymiar czasu pracy dopuszczalny zgodnie z tymi przepisami może w niektórych przypadkach przekraczać limity zawarte w dyrektywie. Określono jednak roczny limit nadgodzin (150 godzin) i okoliczności, w jakich są one dopuszczalne.

Wyłączenia są zazwyczaj wprowadzane przepisami prawa. W niektórych państwach członkowskich (np. Niemcy, Węgry lub Szwecja) mogą być także wprowadzane układami zbiorowymi.

Artykuł 21 ust. 6 dotyczy prawa kapitana morskiego statku rybackiego do tego, by wymagać od pracowników znajdujących się na pokładzie wykonywania pracy w każdym wymiarze czasu, w przypadku gdy taka praca jest niezbędna do celów bezpośredniego bezpieczeństwa statku, osób znajdujących się na pokładzie lub cargo, lub do celów udzielania pomocy innym statkom lub osobom w sytuacji niebezpieczeństwa na morzu. Nie zgłoszono problemów ze stosowaniem tego przepisu.

7. urlop wypoczynkowy (art. 21 ust. 7)

Artykuł 7 dyrektywy dotyczy uprawnienia do urlopu wypoczynkowego i obejmuje pracowników na pokładach morskich statków rybackich. Jedyny przepis szczegółowy mający zastosowanie wyłącznie do pracowników na pokładach morskich statków rybackich zawarto w art. 21 ust. 7, w którym zezwolono państwom członkowskim na określenie, że pracownicy na pokładach morskich statków rybackich, którym nie zezwala się na działanie w danym okresie roku kalendarzowego, przekraczającym okres jednego miesiąca, muszą brać urlop wypoczynkowy w trakcie tego okresu.

12 państw członkowskich stwierdziło, że nie korzystały z tej możliwości (Austria, Bułgaria, Dania, Hiszpania, Estonia, Finlandia, Francja, Niemcy, Węgry, Niderlandy, Polska i Portugalia). Tylko Malta i Rumunia poinformowały, że korzystały z tego przepisu. Na Malcie jego praktyczny wpływ jest ograniczony z uwagi na fakt, że wszyscy rybacy prowadzą działalność na własny rachunek.

8. przepisy ogólne dyrektywy mające zastosowanie do pracowników na pokładach morskich statków rybackich (w szczególności praca w porze nocnej)

Artykuł 21 ust. 1 stanowi, że art. 8 dyrektywy dotyczący „Wymiaru czasu pracy w porze nocnej” nie ma zastosowania do pracowników na pokładach morskich statków rybackich. Artykuły 9–11 (dotyczące badania stanu zdrowia pracowników i przeniesienia do pracy w porze dziennej, gwarancji dla wykonywania pracy w porze nocnej i informowania o regularnym wykorzystywaniu pracy pracowników wykonujących pracę w porze nocnej) mają do nich zastosowanie.

W związku z tym należy ocenić, czy istnienie przepisów szczegółowych dotyczących długości pracy pracowników wykonujących pracę w porze nocnej na pokładach morskich statków rybackich jest uzasadnione.

Kilka państw członkowskich (Hiszpania, Portugalia, Rumunia, Bułgaria, Finlandia, Węgry, Niderlandy) postanowiło stosować do pracowników na pokładach morskich statków rybackich ogólne przepisy dotyczące pracy w porze nocnej, mimo że niektóre państwa członkowskie posiadają przepisy szczegółowe regulujące inne aspekty czasu pracy na pokładach morskich statków rybackich.

Inne państwa członkowskie (Niemcy, Litwa) stwierdziły, że nic nie wskazuje na to, by obecny brak uregulowań dotyczących długości pracy w porze nocnej miał mieć negatywny wpływ na bezpieczeństwo i zdrowie pracowników w miejscu pracy. Niektóre metody połowowe muszą być natomiast stosowane w porze nocnej. Polska stwierdziła, że bardziej restrykcyjne przepisy dotyczące pracy na pokładach morskich statków rybackich w porze nocnej „spotkałyby się ze zdecydowanym oporem ze strony samych pracowników”. Wreszcie, Zjednoczone Królestwo zaznaczyło, że rybacy to myśliwi-zbieracze, a ograniczanie ich działalności konwencjonalnymi ramami dotyczącymi pracy w porze nocnej stosowanymi do pracowników na lądzie byłoby niepraktyczne.

Podkreślono, że warto zwrócić uwagę na nadzór medyczny nad rybakami wezwanymi do pracy w porze nocnej (Francja).

Mimo że niektóre metody połowowe muszą być stosowane w porze nocnej, pracownicy na pokładach morskich statków rybackich nie zawsze mogą być uznani za pracowników wykonujących pracę w porze nocnej w rozumieniu art. 2 ust. 4 dyrektywy, zgodnie z którym pewna część wymiaru czasu pracy musi być przepracowana w porze nocnej.

Należy zauważyć, że młodzi pracownicy są objęci szczegółowymi przepisami na podstawie dyrektywy 94/33/WE[11].

9. Ocena ogólna

Państwa członkowskie i partnerzy społeczni, z którymi konsultowała się Komisja, zostali poproszeni o dokonanie ogólnej oceny art. 21 dyrektywy, a w szczególności o stwierdzenie, czy jej przepisy nadal są odpowiednie, zwłaszcza w odniesieniu do bezpieczeństwa i zdrowia w miejscu pracy. Poniżej znajduje się podsumowanie najważniejszych wniosków:

1. Przepisy szczegółowe dotyczące pracowników na pokładach morskich statków rybackich zawarte w art. 21 powinny mieć nadal zastosowanie. 12 państw członkowskich uznało, że artykuł ten jest odpowiedni, a partnerzy społeczni zdecydowanie opowiedzieli się za utrzymaniem szczegółowego uregulowania dotyczącego pracowników na pokładach morskich statków rybackich. Partnerzy społeczni stwierdzili jednak, że „należy uznać, iż wyraźne ograniczenia określone w art. 21 obecnej dyrektywy dotyczące pracowników na pokładach morskich statków rybackich są odpowiednie”.

2. Mimo że nie wszystkie państwa członkowskie przedstawiły swoje stanowiska, dziewięć zasygnalizowało, że ich zdaniem obecny zakres podmiotowy dyrektywy jest odpowiedni.

3. Niektóre państwa członkowskie zgłosiły wątpliwości co do tego, czy kryterium maksymalnego wymiaru czasu pracy jest odpowiednie, biorąc pod uwagę specyficzne modele pracy w sektorze rybołówstwa oraz trudności z kontrolą i egzekwowaniem. Za najczęstszy problem dotyczący inspekcji uznano trudność z precyzyjnym określeniem rzeczywistego wymiaru czasu pracy na pokładzie. Ponadto inspekcje są zazwyczaj przeprowadzane wyłącznie w portach. Według niektórych państw członkowskich monitorowanie okresów odpoczynku jest łatwiejsze do przeprowadzenia w praktyce.

4. W niektórych państwach członkowskich odnotowano praktyczne problemy z przestrzeganiem zasady nieprzerwanych sześciu godzin przerwy.

5. Istnieje powszechne przekonanie, że art. 8 dotyczący wymiaru czasu pracy w porze nocnej nie powinien mieć zastosowania do pracowników na pokładach morskich statków rybackich. Nie uznano także, by szczegółowe przepisy dotyczące wymiaru czasu pracy pracowników na pokładach morskich statków rybackich w porze nocnej były uzasadnione.

6. Stwierdzono, że zakres przyznawania wyłączeń z ogólnych modeli czasu pracy określony w odniesieniu do pracowników na morskich statkach rybackich stanowi niezbędny mechanizm zapewniający elastyczność.

10. wnioski

7. Przy pełnym poszanowaniu autonomii partnerów społecznych Komisja będzie nadal śledzić proces negocjacji dotyczących włączenia aspektów MOP 188 do prawa UE poprzez porozumienie partnerów społecznych, aby w ścisłej współpracy z partnerami społecznymi określić ewentualne obszary, w których działania na szczeblu UE są konieczne lub uzasadnione. Wszelkie takie działania będą powiązane z obecnym przeglądem dyrektywy.

8. Po przeprowadzeniu konsultacji Komisja określiła szereg obszarów wymagających dalszej uwagi. Są to następujące kwestie:

9. Sytuacja osób prowadzących działalność na własny rachunek, które zazwyczaj pracują na małych statkach i niejednokrotnie są rybakami z prawem do udziału w dochodach, zasługuje na szczególną uwagę, zwłaszcza w kontekście ratyfikacji i wdrożenia MOP 188 przez państwa członkowskie.

10. Informacje dostarczone przez państwa członkowskie nie są wystarczające, by ustalić, czy zawsze zapewnia się okres rozliczeniowy nieprzekraczający 12 miesięcy, o którym mowa w art. 21 ust. 1 akapit drugi, i czy jest on przestrzegany.

11. W MOP 188 jedynym kryterium służącym ograniczeniu wymiaru czasu pracy jest minimalny wymiar odpoczynku, natomiast w dyrektywie dopuszcza się stosowanie albo minimalnego wymiaru odpoczynku, albo maksymalnego wymiaru czasu pracy. W związku z tym państwa członkowskie mogą albo wdrożyć samo kryterium minimalnego wymiaru odpoczynku, albo stosować zarówno kryterium maksymalnego wymiaru czasu pracy, jak i minimalnego wymiaru odpoczynku, aby spełnić wymogi obu aktów prawnych. Rozwiązanie to jest zgodne z dyrektywą, pod warunkiem przestrzegania wszelkich jej przepisów, które są bardziej korzystne dla pracowników. Szczególnie ważne jest prawo do nieprzerwanych okresów odpoczynku (ponieważ MOP 188 nie zawiera podobnego postanowienia), które powinno być przestrzegane.

12. Szczególną uwagę należy zwrócić na nadzór medyczny nad marynarzami pracującymi w porze nocnej.

13. W jednym przypadku (Hiszpania) wyłączenie od przepisów dotyczących wymiaru czasu pracy nie jest uzasadnione w żadnych okolicznościach wymienionych w art. 21 ust. 5. Wyłączenia powinny być proporcjonalne do okoliczności, które je uzasadniają, i nie powinny obejmować całego zakresu przepisu. Komisja zwróci szczególną uwagę na potwierdzenie, że wyłączenia przyznane na podstawie art. 21 ust. 5 dyrektywy zapewniają poszanowanie tych zasad.

14. W szerszym kontekście Komisja zauważa, że fundamentalnym celem strategii na rzecz bezpieczeństwa i higieny pracy na lata 2007–2012[12], popartej rezolucją Rady z dnia 25 czerwca 2007 r.[13], pozostaje stała poprawa warunków pracy, zwłaszcza poprzez znaczne ograniczenie występowania wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Aby osiągnąć ten cel, należy wzmocnić prawidłowe i skuteczne wdrażanie prawodawstwa UE w zakresie bezpieczeństwa i zdrowia w miejscu pracy oraz wspierać MŚP, zwłaszcza w sektorach „wysokiego ryzyka”, takich jak budownictwo, rolnictwo, rybołówstwo i transport. W tym celu Komisja, za pośrednictwem nowego programu PROGRESS i we współpracy z Komitetem Doradczym, przygotowuje obecnie niewiążące praktyczne wytyczne dotyczące prawidłowego stosowania dyrektyw, w szczególności w sektorze rybołówstwa (dla statków o długości nieprzekraczającej 15 metrów).

[1] Dz.U. L 299 z 18.11.2003, s. 9–19.

[2] Odpowiedzi udzieliło 25 państw członkowskich (nie otrzymano odpowiedzi od Belgii i Irlandii). Czechy i Słowacja nie dokonały transpozycji art. 21, ponieważ eksploatacja morskich statków rybackich nie jest dozwolona pod ich banderami. Luksemburg nie posiada morskiego statku rybackiego zarejestrowanego pod swoją banderą. Partnerzy społeczni, z którymi przeprowadzono konsultacje, (ETF, Europeche) przedstawili wspólną odpowiedź.

[3] 2010/321/: Decyzja Rady z dnia 7 czerwca 2010 r. upoważniająca państwa członkowskie do ratyfikowania, w interesie Unii Europejskiej, Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej pracy w sektorze rybołówstwa z 2007 r. (konwencja nr 188).

[4] Na podstawie art. 155 ust. 2 TFUE.

[5] Komisja Europejska, „Wspólna polityka rybołówstwa w liczbach”, wydanie z 2010 r.

[6] Tradycyjny system wynagrodzeń w sektorze rybołówstwa polega na podziale połowu lub udziale w dochodzie pomniejszonym o koszty albo opiera się na systemie „udział plus wynagrodzenie” (źródło: MOP: Fishermen’s conditions of work and life (Warunki pracy i życia rybaków) , Genewa, dok. nr CFI/4/1988/1 ). Aby maksymalnie zwiększyć swój udział w zyskach, rybacy skłaniają się do prowadzenia działalności przy jak najmniejszej liczbie członków załogi.

[7] COM(2009) 599 wersja ostateczna.

[8] W Hiszpanii istnieje interesująca hybrydalna figura prawna o nazwie „samozatrudnienie ekonomicznie zależne”. Charakteryzuje się ono powiązaniem z klientem, które jest praktycznie wyłączne. Przepisy zawierają szereg szczegółowych praw, dotyczących np. okresów odpoczynku lub gwarancji w razie unieważnienia umowy.

[9] W dokumentach przygotowawczych do francuskiej ustawy uznano, że limit wynoszący 225 dni na morzu odpowiada 35 godzinom tygodniowo, czyli ustawowemu wymiarowi czasu pracy we Francji. Istnieje możliwość odstępstwa do 250 godzin na morzu, co odpowiada 48 godzinom tygodniowo.

[10] Różni się to od postanowień Konwencji o pracy na morzu z 2006 r., w której zachowano maksymalny wymiar czasu pracy i minimalny wymiar odpoczynku jako alternatywne kryteria dotyczące czasu pracy marynarzy.

[11] Jej praktyczne wdrożenie było w ostatnim czasie przedmiotem analizy przedstawionej przez Komisję w sprawozdaniu (SEC (2010) 1339).

[12] Komunikat Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów — Podniesienie wydajności i jakości w pracy: wspólnotowa strategia na rzecz bezpieczeństwa i higieny pracy na lata 2007-2012 [COM(2007) 62 wersja ostateczna z dnia 21 lutego 2007 r.].

[13] Rezolucja Rady z dnia 25 czerwca 2007 r. w sprawie nowej wspólnotowej strategii na rzecz bezpieczeństwa i higieny pracy (2007-2012), Dz.U. C 145 z 30.6.2007, s. 1.