Wkrótce po przyjęciu rozporządzenia Rady sytuacja na szlaku wschodniośródziemnomorskim uległa gwałtownej zmianie. Od momentu wydania oświadczenia UE–Turcja z dnia 18 marca 2016 r. liczba osób przekraczających nielegalnie granicę Turcji z Grecją zaczęła szybko spadać, osiągając do dnia 6 marca 2017 r. średni poziom 79 osób dziennie. Od momentu tymczasowego wprowadzenia kontroli granicznych na granicach wewnętrznych niektórych państw członkowskich i na granicach zewnętrznych innych państw wzdłuż szlaku wschodniośródziemnomorskiego w Grecji pozostały 62 000 potencjalnych beneficjentów, przy czym ponad 14 000 z nich znajduje na greckich wyspach. Sytuacja ta doprowadziła do znacznego zapotrzebowania na pomoc humanitarną, w tym na pomoc żywnościową, schronienie, opiekę zdrowotną, wodę, infrastrukturę sanitarną i środki higieny, produkty niespożywcze i ochronę.

W tym kontekście dnia 19 lutego 2016 r. Rada Europejska wezwała Komisję do „stworzenia zdolności UE w zakresie wewnętrznego niesienia pomocy humanitarnej we współpracy z organizacjami, takimi jak Biuro UNHCR, by wspierać państwa borykające się z dużą liczbą uchodźców i migrantów, korzystając z doświadczenia unijnej Dyrekcji ds. Pomocy Humanitarnej i Ochrony Ludności”.

Chociaż UE ustanowiła już instrumenty finansowe służące pomocy państwom członkowskim w reagowaniu na różne rodzaje wyzwań wewnętrznych oraz wyrażaniu solidarności z regionami dotkniętymi klęskami, wyjątkowa skala kryzysu uchodźczego pokazała, że żaden z tych instrumentów nie był w pełni dostosowany do szeroko zakrojonych potrzeb humanitarnych w UE. Jednym z aspektów podkreślonych w komunikacie Komisji dotyczącym stanu realizacji działań priorytetowych w ramach Europejskiego programu w zakresie migracji jest potrzeba stworzenia przez UE zdolności do niesienia pomocy humanitarnej na własnym terenie w celu wspierania państw członkowskich borykających się z dużą liczbą uchodźców i migrantów. Konieczny był elastyczny instrument finansowy szybkiego reagowania oparty na europejskiej solidarności i możliwości wykorzystywania istniejącej wiedzy eksperckiej.

W latach 2015 i 2016 blisko 1,1 mln osób, które mogą potrzebować ochrony międzynarodowej, i migrantów o nieuregulowanym statusie (zwanych dalej „uchodźcami i migrantami”) dostało się do Unii Europejskiej (UE) szlakiem wschodniośródziemnomorskim. W szczytowym momencie kryzysu uchodźczego latem 2015 r. do Grecji przybywało każdego dnia 10 000 migrantów i uchodźców. Ten nagły napływ ludności doprowadził do nadzwyczajnej sytuacji humanitarnej na terenie UE.

Komisja utrzymuje na całym świecie sieć ekspertów sektorowych i ekspertów ds. projektów w terenie. Trzech spośród tych ekspertów zostało przeniesionych, aby monitorować i koordynować finansowane działania w terenie. Obecność tych ekspertów ma kluczowe znaczenie dla wspierania partnerów w działaniach humanitarnych w ich pracy oraz dla współpracy z władzami greckimi. Ten niezwłocznie podjęty krok był niezbędny dla szybkiego wdrożenia projektów finansowanych ze środków UE. Ponadto niektórzy światowi eksperci tematyczni Komisji (np. do spraw usług zdrowotnych, ochrony i kwestii płci) zostali również wysłani do Grecji w celu szybkiego podjęcia działań w swojej specjalizacji.

Choć inne istniejące obecnie instrumenty UE, takie jak Fundusz Azylu, Migracji i Integracji (AMIF), Fundusz Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ISF), Europejski Fundusz Pomocy Najbardziej Potrzebującym (FEAD) lub, jeśli chodzi o klęski żywiołowe, Fundusz Solidarności UE (FSUE), mogą zapewnić znaczne zasoby finansowe na pomoc na terenie Europy, opierają się one w dużej mierze na zdolnościach administracyjnych i operacyjnych rządów krajowych, które mogą znajdować się już pod znaczną presją finansową i gospodarczą. Ponadto instrumenty te nie są przeznaczone do zaspokajania czysto humanitarnych potrzeb dużych grup uchodźców i migrantów.

Pomoc jest udzielana przez doświadczonych partnerów w działaniach humanitarnych – agencje ONZ, organizacje międzynarodowe i organizacje pozarządowe, których umiejętności, wiedza ekspercka i należyte zarządzanie w ramach szybkiej reakcji na potrzeby humanitarne, doprowadziły do podpisania umów ramowych z Komisją. Do tej pory Komisja przydzieliła środki unijne czternastu partnerom, z których wszyscy działali w Grecji już na wczesnym etapie kryzysu uchodźczego. Partnerzy ci gwarantują również, że pomoc jest udzielana z poszanowaniem międzynarodowych zasad humanitarnych;

ESI został zaprojektowany w celu reagowania na znaczne konsekwencje humanitarne poważnych kryzysów. W latach 2016–2017 umożliwił on Unii zapewnienie odpowiedniego i terminowego wsparcia dla uchodźców i migrantów przebywających w Grecji. Do nieodłącznych elementów projektu należą:

Na podstawie kierunków działania wytyczonych przez władze greckie, które pozostają ostatecznie odpowiedzialne za zarządzanie kryzysem uchodźczym i migracyjnym w Grecji, rozporządzenie umożliwiło podmiotom zaangażowanych w pomoc humanitarną szybkie przyłączenie się do walki z konsekwencjami humanitarnymi tego kryzysu. Przyniosło to namacalne skutki we wszystkich sektorach dla ponad 45 000 beneficjentów znajdujących w ponad 30 obiektach na wyspach i w kontynentalnej części Grecji.

Partner Zakontraktowana kwota OXFAM-NL 6 000 000 STC-UK 7 000 000 DRC-DK 14 870 000 IRC-UK 16 500 000 UNHCR-CH 65 000 000 MDM-BE 7 000 000 ASB-DE 6 800 000 IFRC-CH 17 000 000 NRC-NO 11 000 000 IOM-CH 17 800 000 CARE-DE 3 500 000 MCE-UK 6 250 000 UNICEF-US 8 500 000 TDH-CH 4 700 000 OGÓŁEM 191 920 000

Tabela: Środki UE zakontraktowane w 2016 r. dla poszczególnych partnerów

a.Zapewnienie schronienia

Komisja przeznaczyła 80 mln EUR dla UNHCR, IOM, IRC, IFRC, ASB, DRC, NRC i OXFAM na zapewnienie schronienia dla ponad 35 000 potencjalnych beneficjentów znajdujących się w Grecji. W koordynacji z władzami greckimi działania finansowane z ESI przeprowadzono w 30 tymczasowych i stałych ośrodkach z 49 ośrodków wskazanych przez rząd grecki w kontynentalnej części kraju. Wg stanu na dzień 14 lutego 2017 r. w ośrodkach tych, przewidzianych dla 18 510 osób, przebywa 11 568 osób. Prowadzona działalność obejmuje prace związane z rozwojem ośrodków, dostarczanie namiotów (na początkowych etapach), instalację kontenerów oraz przygotowanie do zimy i renowację istniejących budynków. Do podjętych działań należało także finansowanie na rzecz odnowy, modernizacji i budowy infrastruktury wodnej i sanitarnej oraz systemów i urządzeń grzewczych i wytwarzających energię elektryczną.

b.Działania związane z przygotowaniem do zimy

Organizacje partnerskie zaangażowały się w działania służące przygotowaniu do zimy, w tym operacje w zakresie schronienia, infrastruktury sanitarnej i środków higieny oraz konserwację tego typu infrastruktury, które znacznie poprawiły warunki życia, zapewniając bezpieczne schronienie w miesiącach zimowych. Do zimy przygotowano wszystkie 30 obiektów. Do przeprowadzonych działań należy zapewnienie lepszej izolacji, urządzeń grzewczych i udoskonalonych środków bezpieczeństwa, aby ograniczyć zwiększone ryzyko pożaru.

Samemu UNHCR grecki rząd zlecił zadanie rozwoju infrastruktury i przygotowania do zimy w odniesieniu do 14 obiektów w kontynentalnej części kraju. Czynności związane z przygotowaniem do zimy w obiektach przypisanych UNHCR różnią się w zależności od lokalizacji. W niektórych przypadkach UNHCR postawił domy prefabrykowane, natomiast w innych wyremontował i zmodernizował budynki już istniejące.

Inne przykłady działań:

IFRC zapewniła schronienie w tymczasowych obiektach w Softex i Cherso, w tym namioty, panele podłogowe, izolację, a także urządzenia grzewcze i naftę;

ASB podłączył budynki do sieci energii elektrycznej niezbędnej do instalacji oświetlenia i ogrzewania w pomieszczeniach w Diavata i Anagnostopoulou;

IOM prowadzi prace w zakresie odbudowy lub remontu w 6 następujących obiektach: Agios Andreas I, Agios Andreas II, Thiva, Serres, Drama i Kavala.

W ramach bezpośredniego przygotowania do zimy osoby mieszkające w nieodpowiednich bądź niekompletnych obiektach zostały również przeniesione do hoteli lub mieszkań. Na dzień 28 lutego 2017 r. sam UNHCR przeniósł ponad 3 100 osób. Mieszkańcy tych obiektów byli narażeni na niekorzystne warunki pogodowe i przebywali w nieodpowiednich pomieszczeniach, co zwiększało zagrożenie ich zdrowia. Koszt działań służących przygotowaniu do zimy przeprowadzonych do tej pory szacuje się na około 52 mln EUR.

c.Pomoc pieniężna

Całkowita kwota pomocy pieniężnej udzielonej w 2016 r. beneficjentom znajdującym się w Grecji wyniosła 28,7 mln EUR. Kwota ta pokrywa koszt zestawu zaspokajającego podstawowe potrzeby, zastępując dystrybucję artykułów pierwszej potrzeby, z wyjątkiem pomocy żywnościowej. W przypadku gdy w obiektach dostępne są już odpowiednie pomieszczenia kuchenne, przeznaczone na różne cele dotacje mogą obejmować całość podstawowych potrzeb gospodarstw domowych uchodźców w Grecji, łącznie z pomocą żywnościową. Do lutego 2017 r. ponad 35 000 tys. osób mieszkających w 55 obiektach w kontynentalnej części kraju i na wyspach, a także w dwóch miastach, otrzymało pomoc finansową, która jest przekazywana za pośrednictwem kart przedpłaconych. Pomoc pieniężna zwiększa u uchodźców i migrantów poczucie godności, dając im możliwość wolnego wyboru, przynosi bezpośrednie korzyści gospodarcze dla lokalnej społeczności przyjmującej (w przypadku zakupu produktów żywnościowych, a także niespożywczych) i stanowi rozwiązanie o wiele bardziej oszczędne.

d.Działalność w zakresie ochrony

W ramach ESI Komisja przyznała 33 mln EUR na działania związane z ochroną w Grecji następującym organizacjom: ASB, OXFAM, IRC, UNHCR, DRC, NRC, IFRC, STC, MCE, CARE, TDH i UNICEF. Z tej łącznej kwoty 23 mln EUR przeznaczono na działania w zakresie ochrony dzieci skierowane do ponad 21 000 małoletnich uchodźców i migrantów przebywających w Grecji. Działania te obejmują udzielanie wsparcia psychospołecznego, zapewnianie przestrzeni przyjaznej dziecku i systemów zarządzania sprawami, poszukiwanie członków rodziny małoletnich bez opieki oraz stworzenie pilnie potrzebnych 417 miejsc dla małoletnich bez opieki w specjalnych obiektach, zgodnie z greckimi standardami opieki. Dwie trzecie dzieci przebywających w obozach korzysta z przestrzeni przyjaznych dziecku – specjalnych bezpiecznych obszarów, na których dzieci mogą przebywać, bawić się i odzyskać poczucie normalności, gdzie jest jednocześnie możliwa identyfikacja dzieci zagrożonych, wymagających specjalistycznego wsparcia przez zespół zawodowych pracowników socjalnych, oraz nawiązanie bliższego kontaktu z rodzicami. Do innych działań należała ochrona kobiet, osób starszych i osób niepełnosprawnych oraz informowanie uchodźców i migrantów o ich statusie i prawach.

e.Edukacja