UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Przewodnicząca Komisji Ursula von der Leyen zapowiedziała utworzenie europejskiej gwarancji dla dzieci, aby „zapewnić każdemu dziecku w Europie, które jest zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, możliwość korzystania z najbardziej podstawowych praw, takich jak opieka zdrowotna i edukacja”. Wspieranie dzieci od najmłodszych lat i przez cały okres dzieciństwa ma ogromne znaczenie dla budowania zrównoważonej, równej, inkluzywnej i konkurencyjnej gospodarki opartej na wiedzy oraz sprawiedliwego społeczeństwa.

Mając na celu zapobieganie wykluczeniu społecznemu i zwalczanie go, niniejszy wniosek służy wsparciu państw członkowskich w dążeniach do zagwarantowania dostępu dzieci w potrzebie do wysokiej jakości kluczowych usług: wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, edukacji (w tym zajęć w szkole), opieki zdrowotnej, wyżywienia i mieszkania. Chociaż większość dzieci w UE ma już dostęp do tych usług, prawdziwie powszechny dostęp sprzyjający włączeniu społecznemu ma decydujące znaczenie dla zapewnienia równych szans wszystkim dzieciom, a w szczególności tym, które doświadczają wykluczenia społecznego z powodu ubóstwa lub innego rodzaju niekorzystnej sytuacji.

Wykluczenie społeczne jest zjawiskiem złożonym i wielowymiarowym. Jego głównymi czynnikami są niewystarczające zasoby i ubóstwo, ale także brak równego dostępu do towarów i usług wynikający z różnych form niekorzystnej sytuacji, uniemożliwiający pełne uczestnictwo w życiu społecznym. Wniosek ukierunkowany jest na dzieci w potrzebie i odnosi się do dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Ze względu na wieloaspektowe wyzwania, z którymi mierzą się osoby o niskich dochodach, mające trudności z dostępem do towarów i usług lub rynku pracy, na szczeblu UE uzgodniono złożony wskaźnik „zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym”. Wskaźnik ten służy do pomiaru: (i) liczby osób, których ekwiwalentny dochód do dyspozycji (po uwzględnieniu transferów socjalnych) jest niższy niż próg zagrożenia ubóstwem; (ii) pogłębionej deprywacji materialnej, która odzwierciedla brak podstawowych dóbr niezbędnych do zagwarantowania odpowiedniego poziomu życia w danym społeczeństwie; oraz (iii) bardzo małej intensywności pracy. Dzieci żyjące w takich gospodarstwach domowych są szczególnie narażone na wykluczenie społeczne i stanowią grupę, dla której przeznaczone jest niniejsze zalecenie.

W większości państw UE–27 odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym jest wyższy w przypadku dzieci niż w przypadku ogółu ludności. W 2019 r. 22,2 % (prawie 18 mln) dzieci żyło w gospodarstwach domowych zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, w przypadku ogółu ludności odsetek ten wynosił natomiast 20,9 % (około 91 mln). W ostatnim dziesięcioleciu zmniejszanie zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym wśród dzieci postępowało wolniej niż wśród ogółu ludności. Ponadto luka ubóstwa w UE–27 jest wyższa w przypadku dzieci (25,4 % w 2019 r.) niż w przypadku pozostałej części ludności (24,3 %), przy czym to samo dotyczy trwałości ubóstwa (14,1 % w przypadku dzieci w 2018 r. w porównaniu z 10,8 % w przypadku reszty ludności).

Istnieje silna współzależność między wykluczeniem społecznym dzieci a brakiem dostępu do kluczowych usług. Dzieci żyjące w ubóstwie lub znajdujące się w szczególnie niekorzystnej sytuacji są bardziej narażone na utrudnienia w dostępie do usług, które mają kluczowe znaczenie dla ich dobrostanu oraz rozwoju umiejętności społecznych, poznawczych i emocjonalnych. Chociaż takie usługi są zasadniczo świadczone we wszystkich państwach członkowskich, z dowodów wynika, że dostęp do nich jest nierówny. W około jednej trzeciej państw członkowskich rodzice o umiarkowanych dochodach uważają, że koszty wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem są bardzo wysokie. Podręczniki szkolne, transport szkolny, posiłki i dodatkowe zajęcia w szkole stanowią znaczne obciążenie budżetów rodzinnych w 15 państwach członkowskich. W kilku państwach członkowskich tylko niektóre usługi związane z opieką zdrowotną są w pełni bezpłatne w przypadku dzieci. W sześciu państwach członkowskich ponad 10 % dzieci doświadcza poważnej deprywacji mieszkaniowej. W niemal wszystkich państwach członkowskich wzrosła skala bezdomności, co miało wpływ również na dzieci. Przyczyny nierównego dostępu do usług mogą być różnorakie i mogą obejmować: brak środków finansowych na pokrycie kosztów usług przez rodziców lub opiekunów; ograniczoną dostępność, zwłaszcza na obszarach wiejskich, oddalonych lub defaworyzowanych; brak dostosowania usług lub personelu do dzieci ze szczególnymi potrzebami; brak informacji na temat dostępnych usług lub bariery administracyjne.

Obok ubóstwa inne rodzaje niekorzystnej sytuacji tworzą bariery dla włączenia społecznego i uczestnictwa w życiu społecznym. We wniosku zaleca się również, aby przy opracowywaniu krajowych zintegrowanych środków na rzecz wsparcia dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym państwa członkowskie uwzględniały również – w stosownych przypadkach – szczególne potrzeby dzieci bezdomnych lub doświadczających poważnej deprywacji mieszkaniowej; dzieci z niepełnosprawnościami; dzieci ze środowisk migracyjnych; dzieci należących do mniejszości rasowych lub etnicznych (zwłaszcza dzieci romskich); dzieci objętych pieczą zastępczą (zwłaszcza instytucjonalną) oraz dzieci w niepewnej sytuacji rodzinnej.

Dzieci ze środowisk defaworyzowanych są w nieproporcjonalnym stopniu dotknięte wykluczeniem społecznym, często wynikającym z ubóstwa lub deprywacji. W zależności od państwa członkowskiego ryzyko ubóstwa w przypadku dzieci wychowywanych przez osobę samotnie wychowującą dzieci, w rodzinach z trojgiem lub większą liczbą dzieci lub dzieci wywodzących się ze środowiska migracyjnego lub romskiego jest do trzech razy wyższe niż w przypadku innych dzieci. Dzieci ze środowisk defaworyzowanych wykazują również znacznie niższe wskaźniki uczestnictwa we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem. Dzieci objęte opieką instytucjonalną mogą nie w pełni korzystać z edukacji powszechnej i włączającej. Ponadto dzieci z niepełnosprawnościami, ze środowisk migracyjnych lub mieszkające na obszarach wiejskich lub oddalonych mogą nie być w stanie uczestniczyć w wielu zajęciach w szkole. Bariery mogą obejmować przystępność cenową, brak odpowiedniej infrastruktury, słabą dostępność lub problemy językowe. Utrudniony jest także udział tych dzieci w programach profilaktyki zdrowotnej. Niskie dochody lub niepewna sytuacja rodzinna często skutkują nieregularnym lub niezdrowym odżywianiem. Ponadto brak dostępu do przystępnych cenowo i odpowiednich mieszkań, w tym bezpiecznej wody pitnej, stwarza większe ryzyko poważnej deprywacji mieszkaniowej i wpływa na ogólny dobrostan dzieci. Wszystkie te bariery w dostępie utrwalają międzypokoleniowy cykl wykluczenia społecznego, co ma ogromne i długotrwałe skutki dla życia dzieci.

Zapobieganie wykluczeniu społecznemu dzieci i zwalczanie tego zjawiska ma zasadnicze znaczenie dla postępu społecznego i zrównoważonego rozwoju. Wykluczenie społeczne ma szkodliwy wpływ na obecne i przyszłe możliwości dzieci oraz na ich zdolność do wnoszenia wkładu w dzisiejsze i przyszłe społeczeństwo. W porównaniu z lepiej usytuowanymi rówieśnikami dzieci wykluczone społecznie słabiej radzą sobie w szkole i rzadziej cieszą się dobrym zdrowiem. Są bardziej narażone na wczesne przerywanie nauki, a gdy stają się osobami dorosłymi, są bardziej narażone na (długotrwałe) bezrobocie i ubóstwo z powodu ograniczonych możliwości zatrudnienia i niższych zarobków. Niski poziom wykształcenia i gorszy stan zdrowia mają również istotny wpływ na gospodarkę i rynek pracy, ponieważ hamują wzrost zatrudnienia i prowadzą do powstania niższej jakości i mniej wydajnej siły roboczej.

Kryzys związany z COVID-19 pogłębił istniejące wcześniej nierówności i pociąga za sobą znaczące ryzyko wzrostu wskaźnika ubóstwa lub wykluczenia społecznego. Stworzył on zagrożenia społeczno-ekonomiczne dla kobiet i grup szczególnie wrażliwych, takich jak: osoby samotnie wychowujące dzieci, dzieci i osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami, migranci, mniejszości, pracownicy młodsi i w sytuacji niepewnej formy zatrudnienia oraz osoby mieszkające na obszarach i w gospodarstwach domowych o ograniczonej łączności cyfrowej lub bez takiej łączności. W przypadku grup o niskich i średnich dochodach istnieje większe prawdopodobieństwo utraty dochodów ze względu na rosnące bezrobocie i mniejsze możliwości telepracy. Oczekuje się, że wpływ na dochód do dyspozycji gospodarstw domowych pogłębi nierówności i może sprawić, że nowe kategorie gospodarstw domowych będą zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Zamykanie szkół spowodowało, że dzieci utraciły niezawodne źródło pożywienia, ponieważ wiele dzieci zostało pozbawionych posiłków w szkole. Powszechna cyfryzacja w pewnym stopniu ograniczyła straty w edukacji spowodowane zamykaniem szkół, ale wiele dzieci nie miało dobrych warunków do uczenia się w domu, np. z powodu braku niezbędnego sprzętu, słabego połączenia internetowego lub braku wsparcia w pracy szkolnej. COVID-19 i środki w zakresie ograniczenia kontaktów osobistych wpłynęły również na formalne rozwiązania w zakresie opieki, edukację i usługi rekreacyjne.

W UE panuje zgoda co do tego, jak ważne jest zagwarantowanie skutecznego i niedyskryminującego dostępu do kluczowych usług wysokiej jakości dzieciom, które znajdują się w niekorzystnej sytuacji różnego rodzaju. W rezolucji z dnia 24 listopada 2015 r. Parlament Europejski wezwał do wprowadzenia europejskiej gwarancji dla dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci żyjących w ubóstwie i z naciskiem na niektóre kluczowe usługi. Apel ten powtórzył w rezolucji w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego Plus z dnia 4 kwietnia 2019 r. Parlament zwrócił się również do Komisji o zbadanie możliwości wprowadzenia takiej europejskiej gwarancji dla dzieci w ramach wieloletnich działań przygotowawczych. W konkluzjach z dnia 8 czerwca 2020 r. Rada również zwróciła się do Komisji o przedstawienie wniosku w sprawie europejskiej gwarancji dla dzieci. W sprawozdaniu specjalnym nr 20/2020 z dnia 29 września 2020 r. w sprawie ubóstwa dzieci Europejski Trybunał Obrachunkowy podkreślił, że aby zwalczać ubóstwo dzieci, należy lepiej ukierunkować wsparcie udzielane przez Komisję na działania państw członkowskich. W odpowiedzi na to sprawozdanie Rada wezwała Komisję do uwzględnienia działań i celów w zakresie walki z ubóstwem dzieci w przyszłych inicjatywach, w tym w ramach europejskiego semestru na rzecz koordynacji polityki gospodarczej. W dniu 11 marca 2021 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie praw dziecka w świetle strategii UE na rzecz praw dziecka, w której wezwał Komisję do przedstawienia wniosku w sprawie ustanowienia europejskiej gwarancji dla dzieci w pierwszym kwartale 2021 r. oraz wezwał państwa członkowskie do przyspieszenia jej wdrażania i do zainwestowania wszystkich możliwych zasobów, w tym środków z funduszy UE. Parlament Europejski podkreślił również, że państwa członkowskie powinny ustanowić wieloletnie krajowe strategie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym dzieci oraz krajowe plany działania dotyczące europejskiej gwarancji dla dzieci.

Żadne dziecko nie powinno być pozostawione samo sobie. Tendencje demograficzne i niedobory wykwalifikowanej siły roboczej, podkreślone w sprawozdaniu Komisji w sprawie skutków zmian demograficznych, przyjętym w dniu 17 czerwca 2020 r., sprawiają, że niezbędne jest wspieranie potencjału młodych pokoleń niezależnie od ich statusu społeczno-ekonomicznego. Chociaż UE odnotowuje jeden z najwyższych na świecie poziomów włączenia społecznego i spójności społecznej, potrzebne są zdecydowane działania w ramach polityki, aby wspierać dzieci żyjące w trudniejszych warunkach i mogące napotykać bariery wynikające z różnego rodzaju niekorzystnych sytuacji. W związku z tym w europejskiej gwarancji dla dzieci kładzie się nacisk na wspieranie dzieci w potrzebie.

Europejski filar praw socjalnych zapewnia ramy w zakresie działań unijnych i krajowych na rzecz sprawiedliwych i dobrze funkcjonujących rynków pracy oraz ochrony socjalnej i włączenia społecznego. Plan działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych ma na celu dalszą poprawę poziomu życia, warunków pracy i równych szans dla wszystkich, aby zapewnić w ten sposób sprawiedliwość, odporność i pozytywną konwergencję społeczną. Plan działania stanowi nowy bodziec do walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym w UE. Wyznaczono w nim cel polegający na zmniejszeniu liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym o co najmniej 15 mln, z czego co najmniej 5 mln powinny stanowić dzieci. Zmieniona tablica wskaźników społecznych będzie służyła śledzeniu tendencji i wyników w państwach członkowskich, umożliwiając Komisji monitorowanie postępów we wdrażaniu zasad Europejskiego filaru praw socjalnych w ugruntowanych ramach koordynacji polityki w kontekście europejskiego semestru.

Celem europejskiej gwarancji dla dzieci jest zapobieganie wykluczeniu społecznemu i zwalczanie go przez zagwarantowanie dzieciom w potrzebie dostępu do szeregu kluczowych usług. W ten sposób inicjatywa ta przyczyni się do wspierania równych szans dla dzieci w potrzebie oraz do zwalczania ubóstwa wśród dzieci.

Aby osiągnąć ten cel – oraz na podstawie szeroko zakrojonego procesu konsultacji – w niniejszym wniosku:

–zaleca się państwom członkowskim, aby ukierunkowały środki wsparcia na dzieci w potrzebie, rozumiane jako osoby poniżej 18 roku życia, które są zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym;

–zaleca się państwom członkowskim, aby przy identyfikowaniu dzieci w potrzebie i w obrębie tej grupy uwzględniały w stosownych przypadkach szczególne rodzaje niekorzystnej sytuacji, takie jak potrzeby: (i) dzieci bezdomnych lub dzieci doświadczających poważnej deprywacji mieszkaniowej; (ii) dzieci z niepełnosprawnościami; (iii) dzieci ze środowisk migracyjnych; (iv) dzieci należących do mniejszości rasowych lub etnicznych (zwłaszcza dzieci romskich); (v) dzieci objętych pieczą zastępczą (zwłaszcza instytucjonalną) oraz (vi) dzieci w niepewnej sytuacji rodzinnej;