Gaz ziemny wciąż odgrywa ważną rolę w unijnym koszyku energetycznym. Obecnie stanowi około jednej czwartej łącznego zużycia energii w UE. Około 26 % tego gazu wykorzystuje się w sektorze produkcji energii elektrycznej (w tym w elektrociepłowniach), a około 23 % w przemyśle. Reszta jest wykorzystywana w większości przez gospodarstwa domowe i sektor usług, głównie do celów ogrzewania i chłodzenia. Choć w ostatnich latach zaobserwowano przestawienie się na gaz i odnawialne źródła energii, podczas gdy udział energii jądrowej pozostał na poziomie około 25 % koszyka energii elektrycznej, skok cen gazu przynajmniej tymczasowo odwrócił tę dynamikę z powrotem na korzyść węgla w niektórych państwach członkowskich, pomimo iż generuje to wyższą intensywność emisji CO2 na MWh.

W 2021 r. gwałtownie wzrosła też europejska cena emisji dwutlenku węgla, choć w dużo mniejszym stopniu niż cena gazu. Wpływ wzrostu ceny gazu na wzrost ceny energii elektrycznej dziewięciokrotnie przewyższa wpływ wzrostu ceny emisji dwutlenku węgla. W tym roku cena emisji dwutlenku węgla zwiększyła się o około 30 EUR na tonę CO2, do obecnego poziomu około 60 EUR za tonę CO2. Cena ta wzrosła z powodu większego popytu na uprawnienia w efekcie wzrostu działalności gospodarczej po kryzysie COVID-19 oraz oczekiwań związanych z ambitnymi celami klimatycznymi na 2030 r., choć nie tylko. Wysokie ceny gazu same też przyczyniają się do wzrostu ceny emisji dwutlenku węgla, ponieważ prowadzą do zwiększonego wykorzystania węgla do produkcji energii elektrycznej i w efekcie do większego popytu na uprawnienia do emisji. System handlu emisjami (ETS) posiada wbudowane zabezpieczenia mające zaradzić nadmiernym wahaniom cen. Choć warunki do uruchomienia tych środków nie są obecnie spełnione, Komisja nadal monitorować będzie zmiany ceny emisji dwutlenku węgla. Należy zauważyć, że cena emisji dwutlenku węgla z ETS stanowi podstawową zachętę do przechodzenia na tańszą energię ze źródeł odnawialnych, zwiększania efektywności energetycznej oraz rozwijania budownictwa o lepszej charakterystyce energetycznej i sektora niskoemisyjnych źródeł energii, co w dłuższej perspektywie przyczynia się do obniżenia cen hurtowych i zmniejszenia narażenia na wstrząsy globalne, takie jak obecny.

Ze względu na tańsze paliwa, zmniejszony popyt i szybko rozwijającą się produkcję energii ze źródeł odnawialnych w 2019 r. odnotowano ostry spadek hurtowych cen energii, a w 2020 r. rozpowszechniły się ujemne ceny energii elektrycznej. Ta tendencja spadkowa uległa nagłemu odwróceniu w bieżącym roku. Hurtowe ceny energii elektrycznej wzrosły o 200 % w ujęciu rocznym. To z kolei przyczyniło się do wzrostu cen detalicznych, choć w znacznie mniejszym stopniu (+9 % średnia UE do sierpnia 2021 r.).

Ramy polityki UE już teraz pozwalają państwom członkowskim na natychmiastowe podjęcie szeregu ukierunkowanych działań, aby chronić odbiorców wrażliwych oraz łagodzić skutki dla przemysłu. Faktycznie większość państw członkowskich już zapowiedziała środki mające zaradzić bieżącej sytuacji. Obecny zestaw narzędzi umożliwia skoordynowane podejście w celu ochrony odbiorców najbardziej narażonych na ryzyko. Jest on starannie dostosowany do celu, jakim jest zaradzenie negatywnym skutkom gwałtownych skoków cen i zapewnienie przystępności cenowej, bez rozdrabniania europejskiego jednolitego rynku energii i bez utrudniania inwestycji w sektor energetyczny i zieloną transformację.

Wzrost ten napędzany jest przede wszystkim zwiększonym popytem globalnym na energię ogólnie, a na gaz w szczególności, w związku z odbudową po kryzysie. Choć w przeszłości dochodziło już do wahań cen energii, obecnie UE wychodzi z kryzysu związanego z COVID-19. Europejskie gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa stoją w obliczu perspektywy wyższych rachunków za energię w momencie, kiedy wiele z nich straciło stabilność na skutek utraty dochodów z powodu pandemii. Może to negatywnie wpłynąć na odbudowę oraz jej sprawiedliwy i inkluzywny charakter. Istnieje też ryzyko, że taka sytuacja podważy zaufanie i osłabi poparcie dla transformacji energetycznej, która jest konieczna nie tylko po to, aby zapobiegać katastrofalnej zmianie klimatu, ale także aby ograniczyć narażenie UE na zmienność cen paliw kopalnych.

1 Źródło: Dane z węzłów energetycznych i Eurostatu (ostatnie dostępne dane). Ostatnie dostępne dane są z września 2021 r. dla państw, w których funkcjonuje węzeł energetyczny (BE, BG, CZ, DK, DE, EE, ES, FR, IT, LV, LT, HU, NL, AT, PL, FI).

Podczas gdy poziom magazynowania gazu w Europie jest ograniczony, właściwe wydaje się przeciwdziałanie ryzyku związanemu z dostawami w okresie zimowym, podobnemu do zeszłorocznego. Mimo to zmiany pogody w sezonie zimowym są zmienną kluczową, którą należy obserwować.

W ogólnym ujęciu odbudowa gospodarki UE przebiega szybciej, niż się spodziewano, i w perspektywie krótkoterminowej przewiduje się stały wzrost. Pierwsze skutki dla sald budżetowych zależeć będą z jednej strony od tego, na ile wzrosną dochody podatkowe ze względu na wyższy pobór VAT od produktów energetycznych i wyższe od spodziewanych dochody z aukcji uprawnień do emisji, a z drugiej strony od skali środków mających chronić użytkowników końcowych, w szczególności transferów publicznych skierowanych do gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji lub obniżenia VAT.

Jeżeli chodzi o wpływ makroekonomiczny, gwałtowny wzrost cen energii przyczynił się do wyższej inflacji. Po kilku latach, od początku bieżącego roku nastąpił znaczący wzrost inflacji w UE i wielu innych rozwiniętych gospodarkach. Trend ten da się wyjaśnić głównie czynnikami przejściowymi, w tym wzrostem niektórych cen towarów z rekordowo niskich poziomów z powrotem do poziomów sprzed pandemii lub wyższych oraz wąskimi gardłami w dostawach pewnych towarów. Przewiduje się, że wszystkie te czynniki będą przejściowe, a inflacja zacznie się znowu zmniejszać od przyszłego roku.

Globalne wysokie ceny energii mogą też doprowadzić do zmniejszenia dostaw surowców i komponentów w sytuacji cięć w produkcji. To ma z kolei natychmiastowy wpływ na różnych producentów unijnych, których działalność jest uzależniona od tych komponentów i surowców, czego dobitnym przykładem jest magnez i unijny przemysł motoryzacyjny.

Wysokie ceny energii mają wpływ na globalne i europejskie łańcuchy dostaw, a ich skutki rzutują na produkcję, zatrudnienie i ceny. Mocno odczuwają to sektory energochłonne . Przykładem jest sektor nawozów sztucznych. Produkcja w tym sektorze, wysoce zależna od gazu ziemnego jako surowca, stała się nierentowna, dlatego w ostatnich tygodniach znacznie ją ograniczono. To z kolei wpływa na miejsca pracy w tym sektorze. Oczekuje się ponadto, że niższa produkcja nawozów tymczasowo spowoduje wyższe ceny żywności lub niższe marże dla przemysłu spożywczego.

Państwa członkowskie mogą dokonać szczególnych płatności socjalnych na rzecz osób najbardziej narażonych, aby pomóc im w opłaceniu rachunków za energię w perspektywie krótkoterminowej, lub dostarczyć wsparcie na poprawę efektywności energetycznej przy jednoczesnym zapewnieniu skutecznego funkcjonowania rynku. Wsparcie to mogłoby mieć formę płatności ryczałtowych, aby utrzymać zachętę do ograniczania zużycia energii i do inwestowania w oszczędność energii.

Takie natychmiastowe środki mogłyby być częściowo finansowane z dochodów pochodzących z aukcji uprawnieniami w ramach EU ETS, opłat i podatków od cen energii oraz podatków ekologicznych. W obecnej sytuacji wyższe od spodziewanych dochody z ETS mogą zostać wykorzystane do sfinansowania nieprzewidzianych potrzeb w zakresie ukierunkowanego wsparcia socjalnego. Od dnia 1 września 2020 r. do dnia 30 sierpnia 2021 r. dochody z aukcji uprawnieniami w ramach EU ETS wyniosły 26,3 mld EUR.

Bezpośrednia reakcja powinna w pierwszym rzędzie obejmować ukierunkowane środki, które mogą szybko złagodzić wpływ na grupy wrażliwe i mogą być łatwo dostosowywane w przypadku poprawy sytuacji tych grup oraz nie ingerują w dynamikę rynkową ani nie ograniczają zachęt do przejścia na gospodarkę bezemisyjną. W perspektywie średnioterminowej reakcja polityczna mogłaby skupiać się na działaniach mających sprawić, by UE była bardziej efektywna w wykorzystywaniu energii, mniej zależna od paliw kopalnych i bardziej odporna na skoki cen energii, a jednocześnie zapewniała użytkownikom końcowym dostęp do czystej energii po przystępnej cenie.

W perspektywie średnioterminowej w dalszym ciągu może dochodzić do wahań cen i nie da się wykluczyć okresowych ostrych zmian, ponieważ dostosowanie podaży do popytu w ujęciu globalnym nie zawsze jest możliwe z przyczyn geopolitycznych, technologicznych i gospodarczych.

Wniosek dotyczący zmienionej dyrektywy w sprawie opodatkowania energii, złożony w lipcu 2021 r., ma na celu zmodernizowanie opodatkowania energii w UE przez dostosowanie go do unijnych celów klimatycznych i zapewnienie sprawiedliwości społecznej. Zmieniona dyrektywa ma zachęcać do inwestowania w odnawialne źródła energii i do ich wykorzystywania oraz wprowadzić możliwość ukierunkowanych zwolnień z podatku w celu wsparcia gospodarstw domowych dotkniętych ubóstwem energetycznym i znajdujących się w trudnej sytuacji, zwłaszcza podczas przechodzenia na czystszy system energetyczny.

Niektóre państwa członkowskie wykorzystują dodatkowe dochody podatkowe na rekompensaty w formie płatności ryczałtowych dla gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji. Inne państwa przekierowują części dochodów z podatków ekologicznych na finansowanie systemów ochrony socjalnej. Państwa członkowskie, w których opłaty przeznaczone na dotacje do produkcji energii ze źródeł odnawialnych stanowią istotną część ceny detalicznej energii elektrycznej, mogą rozważyć finansowanie takich polityk z dochodów publicznych innych niż rachunki za energię elektryczną. Byłoby to korzystne, ponieważ uwolniłoby odbiorców wrażliwych od znaczącej części rachunku za energię.

W oparciu o ubiegłoroczne zalecenie dotyczące ubóstwa energetycznego Komisja zaprosi przedstawicieli państw członkowskich i organy regulacji energetyki do dyskusji na temat najlepszych sposobów ochrony wrażliwych odbiorców energii. Umożliwi to państwom członkowskim wymianę najlepszych praktyk i lepsze skupienie środków przeciwdziałania ubóstwu energetycznemu, zgodnie z powiązanymi politykami UE, w tym dotyczącymi efektywności energetycznej i fali renowacji.

W debacie publicznej na temat wzrostów cen energii wyrażano obawy o ewentualne zakłócenia konkurencji przez przedsiębiorstwa działające na europejskich rynkach gazu. Komisja bada obecnie w trybie priorytetowym wszelkie zarzuty dotyczące ewentualnych antykonkurencyjnych praktyk handlowych ze strony przedsiębiorstw wydobywających gaz ziemny i dostarczających go do Europy . Komisja ściśle współpracuje z krajowymi organami ochrony konkurencji państw członkowskich w ramach Europejskiej Sieci Konkurencji. Dla zapewnienia otwartej i uczciwej konkurencji między przedsiębiorstwami energochłonnymi w państwach trzecich a podobnymi przedsiębiorstwami z siedzibą w UE odpowiednie mogą być również unijne instrumenty ochrony handlu.

W obecnym kontekście wysokich cen ważniejsze niż kiedykolwiek jest przewidywanie zagrożeń dla bezpieczeństwa dostaw oraz zapewnienie przejrzystości i uczciwości w funkcjonowaniu rynków, aby wyeliminować obawy co do manipulacji lub nadużyć, również w odniesieniu do obecnego rozwoju sytuacji. Wymaga to zmobilizowania, we współpracy z państwami członkowskimi, wszelkich środków monitorowania rynku i egzekwowania prawa, jakimi dysponuje Komisja.

Należy zachęcać do zawierania długoterminowych umów zakupu odnawialnej energii elektrycznej. Umowy te mogą dawać korzyści zarówno przemysłowym użytkownikom energii elektrycznej, jak i producentom odnawialnej energii elektrycznej. Są to umowy długoterminowe, w których producent i kupujący uzgadniają zakup i sprzedaż określonej ilości odnawialnej energii elektrycznej oraz uzgodnioną cenę na dłuższy okres czasu. Takie umowy dają producentowi pewność określonego dochodu, zaś użytkownik może korzystać ze stabilnej ceny energii elektrycznej. Komisja pracować będzie z państwami członkowskimi nad ułatwieniem rozszerzenia rynku dla umów zakupu bezemisyjnej energii elektrycznej poza duże przedsiębiorstwa, w tym na MŚP, na przykład przez agregację popytu użytkowników końcowych, znoszenie barier administracyjnych lub zapewnienie standardowych klauzul umownych. W perspektywie krótkoterminowej środki wspomagające, takie jak nawiązywanie kontaktów, standardowe umowy oraz ograniczanie ryzyka za pomocą produktów finansowych programu InvestEU, mogą wspierać stosowanie takich umów.

Bardziej ukierunkowane środki wsparcia mogą być stosowane, aby pomóc przedsiębiorstwom lub gałęziom przemysłu w terminowym dostosowaniu się do transformacji energetycznej i w pełnym uczestniczeniu w niej. Zgodność z zasadami pomocy państwa i międzynarodowymi zasadami dotyczącymi przyznawania dotacji zapewni, że takie środki nie zakłócą nadmiernie konkurencji ani nie spowodują rozdrobnienia rynku wewnętrznego. Interwencje pomocowe powinny być neutralne pod względem technologicznym i niedyskryminacyjne wobec przedsiębiorstw w porównywalnej sytuacji. Nie powinny też podważać efektywności istniejących mechanizmów rynkowych (w tym EU ETS) i powinny być dostosowane do ogólnych celów w zakresie dekarbonizacji oraz celów zawartych w krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu.

Gwarantem uczciwości w kształtowaniu cen i funkcjonowaniu europejskiego rynku emisji jest solidny system nadzoru, któremu podlegają również inne rynki finansowe. Uczestnictwo podmiotów finansowych w rynku emisji powinno zwiększyć płynność, a przez to ograniczyć zmienność i zmniejszyć presję na ceny. Aby dokładniej zbadać prawidłowości w zakresie praktyk handlowych i ewentualną potrzebę ukierunkowanych działań, Komisja zwróci się do ESMA o pierwszą ocenę wstępną do dnia 15 listopada oraz o przeanalizowanie – najpóźniej na początku 2022 r. – handlu uprawnieniami do emisji. Na tej podstawie Komisja oceni, czy pewne praktyki handlowe wymagają dalszych działań regulacyjnych.

Pojawiły się również pytania związane z funkcjonowaniem europejskiego rynku uprawnień do emisji CO2 oraz przyczyn wzrostu cen tych emisji. W najnowszych informacjach rynkowych nie ma jednak dowodów na to, że głównym czynnikiem kształtowania cen na rynku uprawnień do emisji dwutlenku węgla jest spekulacja. Sprawozdania Europejskiego Urzędu Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych (ESMA) z połowy września 2021 r. wskazują, że większość pozycji (ponad 90 %) jest w posiadaniu podmiotów, które podlegają obowiązkom w ramach ETS, oraz banków, które odgrywają istotną rolę w zaspokajaniu potrzeb tych przedsiębiorstw w zakresie zabezpieczenia finansowego. Uczestnictwo podmiotów finansowych w rynku zwiększa płynność, a przez to zmniejsza presję na ceny.

Komisja planuje na grudzień 2021 r. zmianę rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa dostaw gazu. W tym kontekście można by wzmocnić odporność unijnego rynku gazu, np. w drodze przepisów służących większej transgranicznej dostępności zdolności magazynowania, również w odniesieniu do gazów odnawialnych i niskoemisyjnych. Komisja mogłaby zbadać potencjalne korzyści płynące z rynkowych mechanizmów wsparcia (np. obejmujących aukcje), aby zapewnić optymalne wykorzystanie dostępnej pojemności magazynowania gazu. W tym kontekście ważne jest także, aby państwa członkowskie wprowadziły niezbędne rozwiązania techniczne, finansowe i prawne na potrzeby transgranicznych dostaw gazu.

Obecna sytuacja na rynku gazu pokazuje, że poziom magazynowania gazu pozostaje istotną zmienną. Obecnie nie wszystkie państwa członkowskie UE dysponują możliwościami magazynowania. W około połowie państw członkowskich czynnikiem wspierającym magazynowanie są krajowe obowiązki prawne, np. obowiązek utrzymywania rezerw strategicznych na wypadek sytuacji wyjątkowych. Bardziej zintegrowane podejście europejskie sprzyjałoby optymalizacji kosztów i korzyści związanych z magazynowaniem gazu na całym terytorium UE, co przyczyniłoby się do złagodzenia zmienności cen energii.

Jak zapowiedziano w komunikacie Komisji z kwietnia 2021 r., Komisja przyjmie akt delegowany uzupełniający rozporządzenie w sprawie unijnej systematyki, obejmujący działania nieuwzględnione dotąd w akcie delegowanym w sprawie unijnej systematyki dotyczącej zmiany klimatu. Ten uzupełniający akt delegowany obejmie sektor energii jądrowej z zastrzeżeniem i z uwzględnieniem wyników trwającego szczególnego przeglądu zgodnie z rozporządzeniem w sprawie unijnej systematyki. Wspomniany uzupełniający akt delegowany obejmie również gaz ziemny i powiązane technologie jako działalność na rzecz przejścia, o ile mieszczą się one w zakresie określonym w art. 10 ust. 2 rozporządzenia w sprawie unijnej systematyki. W tym kontekście rozważone zostaną zalety klauzuli wygaśnięcia dla działalności na rzecz przejścia. Komisja rozważy zaproponowanie przepisów wspierających finansowanie niektórych rodzajów działalności gospodarczej – przede wszystkim w sektorze energetycznym, w tym w sektorze gazu – które przyczyniają się do ograniczania emisji gazów cieplarnianych w sposób wspierający przejście na neutralność klimatyczną, ale które nie kwalifikują się do włączenia do systematyki.

Zasadnicze i coraz większe znaczenie dla sektora energetycznego UE i jego zrównoważonego charakteru ma magazynowanie energii. Należy wykorzystywać zarówno opcje magazynowania krótko- i średnioterminowego (akumulatory), jak i długoterminowego (power-to-X). Zwiększenie magazynowania energii elektrycznej sprzyja w szczególności włączaniu odnawialnych źródeł energii do systemu i zmniejszaniu zapotrzebowania szczytowego. Może również pozwolić na obniżanie cen energii elektrycznej w okresach zapotrzebowania szczytowego, kiedy ceny dyktują często producenci wykorzystujący paliwa kopalne. Na ten obszar należy ukierunkować znaczne inwestycje. Komisja określi najistotniejsze działania UE wspierające rozwój magazynowania energii elektrycznej jako kluczowego narzędzia elastyczności zapewniającego równe warunki działania i odpowiednie sygnały gospodarcze.

Unijny rynek energii elektrycznej opiera się na metodzie cen krańcowych i na rynku pay-as-clear, co oznacza, że na poziomie hurtowym każdy płaci za energię elektryczną taką samą cenę. Ponieważ do zaspokojenia zapotrzebowania na energię elektryczną często nadal są potrzebne elektrownie gazowe, cena gazu ma wpływ na koszt produkcji energii elektrycznej, czego negatywne skutki są widoczne obecnie. Panuje jednak powszechna zgoda co do tego, że model cen krańcowych jest najbardziej efektywny dla zliberalizowanych rynków energii elektrycznej i najodpowiedniejszy do wspierania skutecznego obrotu energią elektryczną w państwach członkowskich na rynku hurtowym. Jest on również dostosowany do promowania integracji energii ze źródeł odnawialnych, powodując spadek cen dzięki zerowym kosztom operacyjnym.

Jakkolwiek nie ma jeszcze wyraźnych dowodów na to, że alternatywne ramy rynkowe zapewniłyby niższe ceny i lepsze zachęty, Komisja zwróci się do Agencji ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki (ACER) o ocenę zalet i wad obecnej struktury hurtowego rynku energii elektrycznej, m.in. jej zdolności do reagowania na sytuacje ekstremalnej zmienności cen na rynkach gazu oraz dostępnych sposobów łagodzenia takich sytuacji, przy zapewnieniu opłacalnego przejścia na system o zerowym zużyciu energii netto, a także o zaproponowanie zaleceń, które Komisja oceni pod kątem ich ewentualnego wdrożenia. Jednocześnie Komisja będzie współpracować z ACER w celu uzyskania wstępnej oceny sytuacji na rynku energii elektrycznej, na temat której przedstawi sprawozdanie do połowy listopada.

Ponadto ważne jest dostosowanie odporności systemu energetycznego do nowych zmieniających się zagrożeń, np. cyberzagrożeń lub ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Do końca 2022 r. Komisja podejmie działania w celu poprawy odporności krytycznej infrastruktury energetycznej w obliczu nowych zmieniających się zagrożeń. Będą to m.in. nowe przepisy o cyberbezpieczeństwie energii elektrycznej, w pełni zharmonizowane z horyzontalnymi przepisami dotyczącymi cyberbezpieczeństwa, oraz zalecenie Komisji w sprawie zharmonizowanego podejścia do identyfikacji krytycznej infrastruktury energetycznej, wymiany informacji oraz dostępnych możliwości finansowania odporności tej infrastruktury. Przewiduje się również utworzenie stałej europejskiej grupy operatorów i organów ds. odporności infrastruktury energetycznej. Komisja zbada również potencjał w pełni wzajemnie dostosowanych regionalnych lub ogólnounijnych rynków detalicznych. Dowody wskazują, że większe transgraniczne dostosowanie przepisów i praktyk na rynku detalicznym pobudza konkurencję transgraniczną i pomaga utrzymać ceny pod kontrolą. Działania te opierałyby się na dwóch ważnych aktach wykonawczych dotyczących interoperacyjności, nad którymi trwają prace. Podobnie jak w przypadku łączenia hurtowego rynku energii elektrycznej, takie dostosowanie rynku mogłoby początkowo polegać na współpracy między poszczególnymi państwami członkowskimi, a następnie przyjąć postać w pełni zintegrowanego wewnętrznego rynku energii dla odbiorców. Innowacje są ważnym elementem zapewniania odporności systemu energetycznego UE. W Europie powstaje najwięcej start-upów w sektorze zrównoważonej energii, oferujących innowacyjne rozwiązania – od głębokiej energii geotermalnej po wykorzystywanie wodoru. Państwa członkowskie i UE powinny wspólnie starać się o to, aby wdrażanie innowacyjnych rozwiązań było łatwiejsze.