KOMISJA EUROPEJSKA Strasburg, dnia 8.6.2021 COM(2021) 370 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie postępów Rumunii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji



1. WPROWADZENIE Mechanizm współpracy i weryfikacji (MWiW) ustanowiono wraz z przystąpieniem Rumunii do UE w 2007 r. jako środek przejściowy mający na celu ułatwić temu państwu dalsze działania na rzecz reformy sądownictwa i nasilenia walki z korupcją. Mechanizm ten stanowił wspólne zobowiązanie państwa rumuńskiego i UE. Zgodnie z decyzją ustanawiającą mechanizm, jak podkreśliła Rada i potwierdził Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, MWiW będzie stosowany do momentu, gdy wszystkie cele referencyjne odnoszące się do Rumunii zostaną w zadowalającym stopniu osiągnięte. Prace w ramach MWiW trwają od 2007 r. i mają na celu wspieranie i śledzenie procesu reform w oparciu o cele referencyjne. W styczniu 2017 r. Komisja przeprowadziła kompleksową ocenę postępów poczynionych w ciągu dziesięciu lat stosowania tego mechanizmu. Dzięki tej ocenie uzyskano jaśniejszy obraz znacznych postępów, a Komisja była w stanie przedstawić dwanaście konkretnych zaleceń, których spełnienie wystarczyłoby do zakończenia procesu MWiW. Zakończenie stosowania MWiW będzie uzależnione od spełnienia zaleceń w sposób nieodwracalny, ale również pod bardziej ogólnym warunkiem, że zmiany nie będą wyraźnie odwracać biegu postępów. Od tamtego czasu Komisja przeprowadziła trzy oceny postępów we wdrażaniu zaleceń. W listopadzie 2017 r. Komisja odnotowała postępy w odniesieniu do szeregu zaleceń, ale również zmniejszenie tempa reform, ostrzegając o ryzyku ponownego otwarcia kwestii, które w sprawozdaniu ze stycznia 2017 r. uznano za zamknięte. W sprawozdaniu z listopada 2018 r. Komisja stwierdziła, że zmiany stanowiły regres bądź też zakwestionowanie nieodwracalności postępów oraz że konieczne jest wydanie dodatkowych zaleceń. Zarówno Parlament Europejski, jak i Rada poparły tę opinię,. W sprawozdaniu z października 2019 r. z zadowoleniem przyjęto zamiar rządu rumuńskiego dotyczący zmiany podejścia, ale wyrażono ubolewanie, że Rumunia nie podjęła działań w związku z wszystkimi zaleceniami. Komisja wezwała właściwe władze rumuńskie do przełożenia swojego zobowiązania do wznowienia reformy na konkretne działania mające na celu realizację wszystkich zaleceń. W 2020 r. rząd potwierdził swoje zobowiązanie do osiągnięcia celów MWiW, chociaż ogólne postępy były ograniczone. Można to wyjaśnić między innymi sytuacją związaną z pandemią COVID-19 oraz faktem, że rok 2020 był w Rumunii rokiem wyborczym. W tych okolicznościach Komisja nie opublikowała specjalnego sprawozdania na temat MWiW, niemniej jednak nadal ściśle monitorowała rozwój sytuacji, a także utrzymała współpracę i dialog z władzami rumuńskimi i zainteresowanymi stronami, w tym za pośrednictwem mechanizmu praworządności. We wrześniu 2020 r. Komisja przyjęła sprawozdanie na temat praworządności z 2020 r.: sytuacja w zakresie praworządności w Unii Europejskiej, obejmujące zmiany w zakresie praworządności we wszystkich państwach członkowskich w obszarze reformy sądownictwa, ram antykorupcyjnych, pluralizmu mediów i innych instytucjonalnych mechanizmów kontroli i równowagi. Proaktywny udział władz rumuńskich w tym nowym mechanizmie praworządności jest ważnym znakiem zaangażowania we wzmacnianie praworządności, a tym samym kwestii wchodzących w zakres MWiW. Dedykowany rozdział poświęcony Rumunii zawierał aktualizacje dotyczące rozwoju sytuacji w zakresie reformy sądownictwa i walki z korupcją od czasu sprawozdania na temat MWiW z października 2019 r., a także kwestie mające istotny wpływ na potencjał państwa członkowskiego i trwałość reform w ogóle, takie jak jakość prawodawstwa i proces legislacyjny, a także środowisko medialne. Ogólnie rzecz biorąc, cele takie jak praworządność i niezależność sądownictwa, przywrócenie walki z korupcją i „rozwiązanie problemu stagnacji i regresu z ostatnich lat” znalazły się w programie nowego rządu, który objął urząd pod koniec grudnia 2020 r. W programie określono zamiar rządu, by „kontynuować działania zmierzające do sfinalizowania MWiW w oparciu o rzeczywiste postępy w zakresie niezależności i skuteczności rumuńskiego wymiaru sprawiedliwości”. W styczniu 2021 r. rząd przyjął memorandum, w którym wyraził polityczne zobowiązanie do zastosowania się do wszystkich niezrealizowanych zaleceń MWiW w celu zniesienia tego mechanizmu. Plany przedstawione w memorandum obejmują projekt ustawy znoszącej sekcję dochodzeniowo-śledczą w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości (SIIJ) oraz zmiany w ustawach o wymiarze sprawiedliwości – zarówno projekt, jak i zmiany są bezpośrednio związane z zaleceniami MWiW. Wyrok TSUE z dnia 18 maja 2021 r. w serii odesłań prejudycjalnych jest ważnym wydarzeniem wyjaśniającym charakter MWiW i wynikające z niego obowiązki Rumunii. W odniesieniu do decyzji dotyczącej MWiW z 2006 r. Trybunał wyjaśnił, że wiąże ona Rumunię w całości od chwili jej przystąpienia do UE i zobowiązuje ją do realizacji celów referencyjnych określonych w załączniku do decyzji, które są również wiążące.Wspomniane cele referencyjne, określone na podstawie braków stwierdzonych przez Komisję przed przystąpieniem Rumunii, mają w szczególności na celu zapewnienie przestrzegania przez to państwo członkowskie wartości praworządności. Rumunia jest zatem zobowiązana do podjęcia odpowiednich środków w celu realizacji celów referencyjnych oraz do powstrzymania się od wdrażania wszelkich środków, które mogłyby zagrozić ich osiągnięciu. W wyroku wyjaśniono również, że w sprawozdaniach Komisji na temat MWiW sformułowano wymogi w odniesieniu do Rumunii oraz że „zalecenia” sformułowano z myślą o osiągnięciu celów referencyjnych. Zgodnie z zasadą lojalnej współpracy Rumunia powinna należycie uwzględnić te wymogi i zalecenia, jak również powstrzymać się od przyjmowania lub utrzymywania środków, które mogłyby zagrozić osiągnięciu rezultatów określonych w tych wymogach i zaleceniach. W niniejszym sprawozdaniu podsumowano postępy poczynione w ramach MWiW od października 2019 r. Chociaż niektóre z zaleceń sformułowano w warunkach specyficznych dla momentu ich przyjęcia, ich intencja pozostaje jasna, a wszystkie pozostałe zalecenia powinny zostać wdrożone, podczas gdy te już wdrożone nadal wymagają uwzględnienia, aby uniknąć pogorszenia sytuacji. Komisja zachęca Rumunię, jej rząd i parlament, do wypełnienia zobowiązań podjętych w ramach MWiW oraz do aktywnego dążenia do wypełnienia wszystkich pozostałych zaleceń MWiW. Pozwoliłoby to na zakończenie MWiW, a kwestie praworządności w Rumunii byłyby nadal monitorowane w ramach mechanizmu praworządności, mającego zastosowanie do wszystkich państw członkowskich. Podobnie jak w poprzednich latach, niniejsze sprawozdanie jest efektem starannych analiz przeprowadzonych przez Komisję w ścisłej współpracy z rumuńskimi instytucjami, społeczeństwem obywatelskim, a także innymi zainteresowanymi stronami. 2. OCENA POSTĘPÓW W REALIZACJI ZALECEŃ W niniejszej sekcji dokonano oceny postępów w realizacji 12 zaleceń ze stycznia 2017 r. oraz ośmiu dodatkowych zaleceń z listopada 2018 r. Wypełnienie wszystkich pozostałych zaleceń ma zasadnicze znaczenie dla procesu reform, ponieważ niweluje negatywne skutki regresu określone w sprawozdaniach na temat MWiW z roku 2017, 2018 i 2019 oraz umożliwia zakończenie MWiW. 2.1. Cel referencyjny 1: niezależność sądów i reforma sądownictwa Ustawy o wymiarze sprawiedliwości a gwarancje prawne dotyczące niezależności sądów Zalecenia z 2018 r. •natychmiastowe zawieszenie wprowadzania w życie ustaw o wymiarze sprawiedliwości i późniejszych rozporządzeń w trybie pilnym; •przegląd ustaw regulujących wymiar sprawiedliwości, przy pełnym uwzględnieniu zaleceń w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji oraz zaleceń wydanych przez Komisję Wenecką i Grupę Państw przeciwko Korupcji (GRECO). W trzech ustawach o wymiarze sprawiedliwości określono status sędziów oraz zorganizowano system sądowy i Najwyższą Radę Sądownictwa. Mają one zatem zasadnicze znaczenie dla zapewnienia niezawisłości sędziów i dobrego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Zmiany tych ustaw o wymiarze sprawiedliwości wprowadzone w 2018 r. i 2019 r. , które nadal obowiązują, miały duży wpływ na niezależność, jakość i skuteczność wymiaru sprawiedliwości. Stwierdzono istnienie zasadniczych problemów w związku z utworzeniem sekcji dochodzeniowo-śledczej w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości (SIIJ), systemem odpowiedzialności cywilnej sędziów i prokuratorów, systemem wczesnych emerytur, dopuszczeniem do wykonywania zawodu oraz statusem i powołaniem prokuratorów wysokiego szczebla. W wyniku wdrożenia zmienionych ustaw szybko potwierdziły się obawy, a w kolejnych latach pojawiły się nowe problemy . Obawy dotyczące ciągłego wpływu zmienionych ustaw zostały potwierdzone w sprawozdaniach z 2018 r. i 2019 r., z zaleceniem zawieszenia stosowania zmienionych ustaw i ich zmiany w celu uwzględnienia zaleceń Komisji, GRECO i Komisji Weneckiej. W sprawozdaniach podkreślono, w jaki sposób sekcja dochodzeniowo-śledcza w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości była wykorzystywana do wywierania presji na sędziów i prokuratorów oraz zmiany przebiegu niektórych spraw dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. Zauważono również, że sytuacja ta spowodowała niepewność i presję zarówno na rozwój kariery poszczególnych sędziów i ich niezawisłość, jak i na cały system wymiaru sprawiedliwości. W sprawozdaniach zakwestionowano również solidność zasad mianowania i rozliczalności kierownictwa Inspekcji Sądowej. W związku z tym, że wciąż obowiązują ustawy o wymiarze sprawiedliwości w wersji znowelizowanej w latach 2018–2019, nadal istnieją obawy dotyczące szkód w funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości. W szczególności poważnym problemem pozostaje istnienie i funkcjonowanie sekcji dochodzeniowo-śledczej w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości. Chociaż było ich mniej niż w poprzednich latach, ponownie odnotowano przypadki nacisków ze strony tej sekcji na sędziów w drodze wezwań , a także obawy, że przy wyborze spraw, które mają być przedmiotem postępowań przygotowawczych, sędziowie nie zachowają obiektywizmu, jak również wskazano na przykłady przecieków do mediów , które mogą wywierać presję na sędziów i prokuratorów. Wciąż widoczny jest również negatywny wpływ na sprawy dotyczące korupcji na wysokim szczeblu. SIIJ mniej aktywnie ingeruje w toczące się sprawy dotyczące korupcji na wysokim szczeblu – np. nie przejmuje już spraw korupcyjnych przydzielonych części prokuratury, a problematyczna praktyka wycofywania odwołań w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu została wstrzymana po tym, jak Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przekazywanie odwołań SIIJ jest niezgodne z konstytucją . SIIJ nadal jednak występuje do innych prokuratur o oryginały dowodów w toczących się sprawach korupcyjnych, a sprawy w sądzie są w związku z tym zagrożone przerwaniem. W wyroku z dnia 18 maja 2021 r. TSUE orzekł, że aby przepisy tworzące taką wyspecjalizowaną sekcję były zgodne z prawem UE, muszą być uzasadnione obiektywnymi i sprawdzalnymi imperatywami związanymi z należytym sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości, muszą zapewnić, aby sekcji tej nie wykorzystywano jako instrumentu politycznej kontroli działalności sędziów i prokuratorów oraz aby sekcja ta wykonywała swoje kompetencje zgodnie z wymogami Karty praw podstawowych. Jeżeli przepisy te nie spełniają tych wymogów, mogą być postrzegane jako zmierzające do ustanowienia instrumentu nacisku i zastraszania sędziów, co podważa zaufanie jednostek do wymiaru sprawiedliwości . TSUE dodał, że sporne przepisy krajowe nie mogą skutkować pominięciem szczególnych zobowiązań Rumunii wynikających z decyzji w sprawie MWiW w dziedzinie walki z korupcją.

Jednocześnie nadal wzrasta presja na zasoby ludzkie instytucji sądowych. Wynika to z łącznego efektu braku nowych osób rozpoczynających pracę w zawodzie w latach 2019 i 2020 , rosnącego obciążenia pracą na jednego sędziego i prokuratora, rosnącej liczby osób przechodzących na emeryturę, odstraszających progów stażu pracy przy mianowaniu oraz ograniczeń dotyczących czasowego delegowania (w szczególności w Krajowej Dyrekcji ds. Przeciwdziałania Korupcji). Uniknięto dalszego pogorszenia sytuacji, gdy rząd i parlament podjęły działania mające na celu opóźnienie, a następnie uchylenie wejścia w życie problematycznych przepisów dotyczących możliwości wcześniejszego przechodzenia sędziów na emeryturę po 20 latach pracy oraz zwiększenia liczby sędziów w niektórych składach . Trwający proces nowelizacji ustaw o wymiarze sprawiedliwości We wrześniu 2020 r., Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawiło do sześciomiesięcznych konsultacji publicznych zmienione ustawy o wymiarze sprawiedliwości. Nowe projekty stanowiły istotny przegląd trzech ustaw o wymiarze sprawiedliwości. Według ministra sprawiedliwości podejście to w pełni uwzględniało sprawozdania na temat MWiW, sprawozdania GRECO i opinie Komisji Weneckiej, a także szerszą potrzebę ponownego przemyślenia, przedyskutowania i zmiany ustaw o wymiarze sprawiedliwości. Szczególnym zamierzonym celem było zaradzenie negatywnym skutkom poprzednich zmian. W projektach ustaw z września 2020 r. zaproponowano rozwiązania wielu kwestii wskazanych w sprawozdaniach na temat MWiW, w szczególności: zniesienie SIIJ, zwiększenie niezawisłości zawodowej prokuratorów; zniesienie systemu wcześniejszych emerytur dla sędziów; zmianę przepisów dotyczących odpowiedzialności cywilnej sędziów; zniesienie ograniczeń wolności wypowiedzi sędziów; oraz zmianę procedur odwoływania i mianowania prokuratorów najwyższego szczebla (zob. również poniżej). Ogólnie rzecz biorąc, proces konsultacji i odpowiedź środowiska sędziowskiego przyniosły mieszane reakcje. Najwyższa Rada Sądownictwa najpierw wydała oświadczenie w sprawie ustaw, w którym z zaniepokojeniem odnotowała projekt zmian w ustawach o wymiarze sprawiedliwości w momencie poddawania ich pod publiczną debatę . Później sekcje sędziów i prokuratorów Najwyższej Rady Sądownictwa zorganizowały odrębne konsultacje i przesłały swoje opinie ministrowi sprawiedliwości, ale nie zostały one upublicznione . W styczniu 2021 r. nowy rząd zmienił podejście, przyspieszając przyjęcie dwóch konkretnych i bardziej ograniczonych zmian. Po pierwsze, zaproponował projekt ustawy o środkach tymczasowych dotyczących przyjmowania do sądów , po otrzymaniu pozytywnej opinii Najwyższej Rady Sądownictwa. Parlament przyjął projekt ustawy w dniu 3 lutego 2021 r., jednak po wniesieniu skargi do Trybunału Konstytucyjnego niektóre przepisy ustawy uznano za niezgodne z konstytucją w dniu 17 marca 2021 r. Po drugie, projekt ustawy o zniesieniu SIIJ opublikowano na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości w dniu 4 lutego 2021 r. i przesłano do Najwyższej Rady Sądownictwa celem zaopiniowania. Najwyższa Rada Sądownictwa wydała negatywną opinię, argumentując, że potrzebne są dodatkowe gwarancje chroniące sędziów przed potencjalnie nadużywanymi dochodzeniami korupcyjnymi. Rząd nie zastosował się do opinii Najwyższej Rady Sądownictwa i w dniu 18 lutego przyjął projekt ustawy w niezmienionej formie, uznając, że rozwiązanie SIIJ przyczyni się do wsparcia niezależności sądów, oraz przedłożył projekt parlamentowi. Parlament nie zgodził się z wnioskiem rządu o przyjęcie projektu w trybie nadzwyczajnym, a kiedy Izba Deputowanych, jako pierwsza izba, przyjęła projekt ustawy w marcu, dodała przepisy, które jej zdaniem mają „chronić sędziów przed nadużyciami w dochodzeniach korupcyjnych”, proponując, aby wniosek o zgodę na skierowanie sprawy do sądu przechodził najpierw przez Najwyższą Radę Sądownictwa . Ten dodatkowy krok spotkał się z krytyką ze strony społeczeństwa obywatelskiego, dużej części wymiaru sprawiedliwości oraz samej Najwyższej Rady Sądownictwa, ponieważ był on równoznaczny z nową formą immunitetu i mógł być postrzegany jako ograniczenie odpowiedzialności sędziów. Projekt ustawy znajduje się obecnie w Senacie jako izbie decyzyjnej. W dniu 26 marca 2021 r. minister sprawiedliwości zwrócił się do Komisji Weneckiej o wydanie opinii w sprawie projektu ustawy, a w szczególności w sprawie dodatkowych gwarancji. Oczekuje się, że opinia Komisji Weneckiej zostanie przyjęta w lipcu. Ustawy o wymiarze sprawiedliwości Równolegle wznowiono debatę na temat pełnego zestawu zmian do trzech ustaw o wymiarze sprawiedliwości, poprzez dodatkowe debaty i konsultacje z instytucjami sądowymi, a w marcu 2021 r. trzy projekty zmienionych ustaw przesłano do zaopiniowania. Minister sprawiedliwości zobowiązał się do przesłania projektów ustaw do zaopiniowania przez Komisję Wenecką, w tym samym czasie, w którym zostaną one przesłane do parlamentu. Projekty te są nadal przedmiotem debaty i konsultacji w Rumunii. Pojawiły się również reakcje ze strony społeczeństwa obywatelskiego . Na początku maja minister sprawiedliwości przeprowadził rozmowy na temat reformy wymiaru sprawiedliwości z 14 organizacjami pozarządowymi działającymi w obszarze wymiaru sprawiedliwości. Ważnym wydarzeniem jest wyrok TSUE z dnia 18 maja 2021 r., w którym rozważono szereg przepisów ustaw o wymiarze sprawiedliwości w świetle art. 2 i art. 19 ust. 1 Traktatu UE oraz decyzji w sprawie MWiW, w szczególności w odniesieniu do SIIJ i ad interim powoływania na stanowiska kierownicze w Inspekcji Sądowej, a także odpowiedzialności osobistej sędziów za błędy sądowe. Ogólnie rzecz biorąc, w swoim wyroku TSUE przypomniał, że państwo członkowskie nie może zmienić swojego ustawodawstwa, w szczególności w zakresie organizacji wymiaru sprawiedliwości, w sposób prowadzący do osłabienia ochrony wartości państwa prawnego. Ostateczny kształt trzech ustaw o wymiarze sprawiedliwości będzie miał kluczowy wpływ na niezależność, jakość i skuteczność systemu wymiaru sprawiedliwości, a także na jego zdolność do zapewnienia obywatelom prawa do skutecznego środka odwoławczego. Rząd potwierdził już, że podchodzi do reformy w sposób, który ma na celu uwzględnienie zaleceń MWiW zarówno w odniesieniu do procesu, jak i zawartości merytorycznej. Jeżeli chodzi o proces, ważne jest, aby oprócz należytego uwzględnienia samych zaleceń MWiW, zwrócić pełną uwagę na orzecznictwo TSUE w odniesieniu do niezależności sądów, a w szczególności na niedawne orzeczenie z dnia 18 maja 2021 r., a także na opinie Komisji Weneckiej i sprawozdania GRECO. Jest to ważny element w poszukiwaniu solidnych, stabilnych i trwałych rozwiązań. Jeżeli chodzi o zawartość merytoryczną, w zaleceniach MWiW wskazano na szereg obszarów, w których Komisja będzie zwracać szczególną uwagę na wyniki przeglądu ustaw o wymiarze sprawiedliwości. Obejmują one kwestie dotyczące struktur i procedur, takie jak zniesienie SIIJ, systemy odpowiedzialności dyscyplinarnej, cywilnej i karnej sędziów i prokuratorów, odpowiedzialność i powoływanie kierownictwa Inspekcji Sądowej oraz procedury powoływania i odwoływania prokuratorów wyższego szczebla, a także rola Wysokiego Trybunału Kasacyjnego i Sprawiedliwości oraz Najwyższa Rada Sądownictwa. Istotny jest również wpływ reform na niezawisłość i organizację kariery sędziów. Zakończenie procesu legislacyjnego pozwoli Komisji na pełniejszą ocenę postępów w realizacji zaleceń MWiW dotyczących ustaw o wymiarze sprawiedliwości. •Zalecenie z 2017 r.: należy wprowadzić solidny i niezależny system mianowania prokuratorów najwyższego szczebla, oparty na jasnych i przejrzystych kryteriach, korzystając przy tym ze wsparcia Komisji Weneckiej. •Zalecenie z 2018 r.: respektowanie negatywnych opinii Najwyższej Rady Sądownictwa w sprawie mianowań lub odwoływań prokuratorów na stanowiskach kierowniczych, do momentu kiedy funkcjonować będą nowe ramy prawne zgodnie z zaleceniem nr 1 ze stycznia 2017 r. •Zalecenie z 2018 r.: wznowienie procedury mianowania naczelnego prokuratora Krajowej Dyrekcji ds. Przeciwdziałania Korupcji (DNA) w celu mianowania osoby z udokumentowanym doświadczeniem w ściganiu przestępstw korupcyjnych oraz udzielenia DNA wyraźnego upoważnienia do kontynuowania profesjonalnych, niezależnych i bezstronnych dochodzeń w sprawach korupcyjnych. Nominacje na stanowiska kierownicze w prokuraturze W kolejnych sprawozdaniach MWiW zwracano uwagę na potrzebę zapewnienia wystarczających mechanizmów kontroli i równowagi w procedurze mianowania prokuratorów najwyższego szczebla, a także na zakres stosowania tej samej procedury mianowania i odwoływania na niższych szczeblach zarządzania w prokuraturze. W sprawozdaniu na temat MWiW z 2018 r. stwierdzono, że sytuacja uległa pogorszeniu, natomiast w sprawozdaniu na temat MWiW z 2019 r. zwrócono uwagę na ryzyko dalszej niepewności i braku zaufania w związku z ciągłymi zmianami: chociaż procedurę zmieniono czterokrotnie w okresie krótszym niż sześć miesięcy, żadna z tych zmian nie dotyczyła zasadniczej kwestii równowagi między wpływem różnych instytucji na proces a koncentracją władzy w rękach ministra sprawiedliwości. Komisja Wenecka zwróciła również uwagę na brak przeciwwagi dla wpływów ministra sprawiedliwości. Od 2019 r. nie było dalszych zmian prawnych, a kwestia ta jest obecnie częścią trwającego procesu wprowadzania zmian w ustawie o wymiarze sprawiedliwości w zakresie statusu sędziów i prokuratorów. W nowym projekcie z marca 2021 r., w sprawie którego minister sprawiedliwości zwrócił się do Najwyższej Rady Sądownictwa o wydanie opinii (zob. powyżej), proponuje się wzmocnienie roli Najwyższej Rady Sądownictwa poprzez wprowadzenie wiążącej opinii tej Rady. Rola prezydenta Rumunii została również wzmocniona w zakresie możliwości odrzucenia kandydata. Od czasu ostatniego sprawozdania mianowano nowych szefów prokuratury, ale utrzymują się długotrwałe obawy związane z tą procedurą. Na początku 2020 r. jednym z pierwszych działań ówczesnego ministra sprawiedliwości było zorganizowanie procedur naboru przy zwiększonej przejrzystości w celu powołania nowych szefów prokuratury . Podczas gdy nowy prokurator naczelny DNA został mianowany po uzyskaniu pozytywnej opinii Najwyższej Rady Sądownictwa, prokurator generalny i prokurator naczelny dyrekcji ds. dochodzeń w sprawie przestępczości zorganizowanej i terroryzmu (DIICOT) zostali jednak mianowani pomimo negatywnej opinii Najwyższej Rady Sądownictwa. Sekcja prokuratorów Najwyższej Rady Sądownictwa informuje ponadto, że prokuratorzy, którzy głosowali za odrzuceniem kandydatów na prokuratora generalnego i DIICOT, byli w związku z tym poddawani naciskom ze strony SIIJ .W 2020 r. miały miejsce kolejne przypadki, w których minister sprawiedliwości zlekceważył opinię Najwyższej Rady Sądownictwa w odniesieniu do stanowisk kierowniczych zastępców. Procedura odwoływania prokuratorów najwyższego szczebla jest ściśle związana z procesem ich powoływania. Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpatrzył odwołanie w 2018 r. byłego prokuratora naczelnego DNA . Stwierdzono, że Rumunia naruszyła prawo do rzetelnego procesu sądowego i wolności wypowiedzi zapisane w art. 6 ust. 1 i art. 10 europejskiej konwencji praw człowieka. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że była prokurator naczelna nie miała możliwości skutecznego zaskarżenia powodów jej usunięcia ze stanowiska. Zwrócił również uwagę na rosnące znaczenie interwencji organu niezależnego od władzy wykonawczej i ustawodawczej w odniesieniu do decyzji mających wpływ na mianowanie lub odwoływanie prokuratorów. Europejski Trybunał Praw Człowieka zwrócił również uwagę na ryzyko, że odwołanie może mieć negatywny wpływ na gotowość sędziów do udziału w debacie publicznej dotyczącej wymiaru sprawiedliwości. Rząd rumuński przedstawił niedawno plan działania na rzecz wykonania wyroku , a w projekcie zmian do ustaw o wymiarze sprawiedliwości do procedury odwoływania prokuratorów najwyższego szczebla dodano procedurę odwoławczą przed sądem administracyjnym. Podsumowując, wdrożono zalecenie MWiW dotyczące mianowania prokuratora naczelnego DNA. Trwający proces legislacyjny mający na celu zmianę ustaw o wymiarze sprawiedliwości obejmuje przepisy mające na celu realizację pozostałych zaleceń dotyczących mianowania prokuratorów, a wypełnienie zaleceń będzie można ocenić po zakończeniu tego procesu.

Kodeksy postępowania Zalecenie z 2017 r.: należy zapewnić, aby przygotowywany obecnie w parlamencie kodeks postępowania dla parlamentarzystów zawierał jasne przepisy dotyczące wzajemnego poszanowania między instytucjami oraz nakazujące wyraźnie respektowanie przez parlamentarzystów i w trakcie procesu legislacyjnego zasady niezależności wymiaru sprawiedliwości. Podobny kodeks postępowania mógłby zostać przyjęty dla ministrów. Od końca 2017 r. obowiązuje kodeks postępowania dla parlamentarzystów . W sprawozdaniach z 2018 r. i 2019 r. stwierdzono, że ze względu na brak wyraźnych przepisów dotyczących poszanowania niezależności sądownictwa, kodeks nie spełnia jeszcze tej funkcji . Od czasu ostatniego sprawozdania nie odnotowano żadnych dalszych zmian w zakresie stosowania kodeksu. Nadal odnotowywano lekceważenie niezależności sądów w procesie parlamentarnym oraz krytykę wymiaru sprawiedliwości i poszczególnych sędziów ze strony niektórych posłów, przekazywaną w mediach , chociaż liczba i zjadliwość ataków znacznie się zmniejszyła w porównaniu z okresem 2017–2019. Komisja zasugerowała również, że korzystne byłoby, aby kodeks ministerialny służył temu samemu celowi, a w kwietniu 2019 r. rząd zmienił kodeks postępowania dla ministrów w celu uwzględnienia wyraźnej wzmianki o potrzebie poszanowania niezależności sądów. Od czasu ostatniego sprawozdania na temat MWiW odnotowano kilka przypadków, w których Najwyższa Rada Sądownictwa uznała, że krytyka ze strony członka rządu może naruszyć niezależność sądów, jednak przypadków tych było znacznie mniej niż w poprzednich latach . Nie otrzymano informacji, czy w tych przypadkach omawiano zgodność z rządowym kodeksem postępowania. Rozwój sytuacji w poprzedniej kadencji w zakresie poszanowania niezależności sądów przez parlament oznaczał, że zalecenia tego nie można było uznać za spełnione. Nowy parlament urzędujący od początku 2021 r. oraz zbliżające się debaty na temat kwestii związanych z wymiarem sprawiedliwości dają parlamentowi nową możliwość stosowania kodeksu postępowania w sposób właściwy dla osiągnięcia celu zalecenia, jakim jest poszanowanie niezależności sądów. Kodeks postępowania cywilnego Zalecenie z 2017 r.: minister sprawiedliwości, Najwyższa Rada Sądownictwa oraz Wysoki Trybunał Kasacyjny i Sprawiedliwości powinny dokończyć prace nad planem działania, aby zapewnić dotrzymanie nowego terminu wprowadzenia w życie pozostałych przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Zalecenie to obejmowało zakończenie reformy kodeksu postępowania cywilnego, w ramach której w szczególności ustanowiono etap fazy wstępnej w postępowaniu cywilnym oraz procedury odwoławcze w niektórych sprawach. W 2018 r. zrezygnowano z tej reformy . W sprawozdaniu na temat MWiW z 2019 r. stwierdzono, że powinno to umożliwić zapewnienie przez pewien okres stabilności w tym dziale systemu sądowego. Zalecenie to można uznać za spełnione. Oceny skuteczności i jakości postępowań sądowych analizuje się w kontekście sprawozdania na temat praworządności. Kodeks karny i kodeks postępowania karnego •Zalecenie z 2018 r.: zatrzymanie wejścia w życie zmian do kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego. •Zalecenie z 2018 r.: wznowienie przeglądu kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego, uwzględniającego w pełni potrzebę zgodności z prawem unijnym oraz międzynarodowymi instrumentami antykorupcyjnymi, a także zaleceniami w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji oraz opinią Komisji Weneckiej. •Zalecenie z 2017 r.: należy zakończyć obecny etap reformy rumuńskiego kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego, a parlament powinien zrealizować swoje plany przyjęcia poprawek przedstawionych przez rząd w 2016 r. po konsultacjach z organami wymiaru sprawiedliwości. W kwietniu 2019 r. parlament przyjął w trybie pilnym zmiany do kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego oraz do specjalnej ustawy o korupcji, budząc poważne obawy co do wpływu na dochodzenie i karanie przestępstw w ogóle, a w szczególności na przestępstwa związane z korupcją. Zmiany te spotkały się z powszechną krytyką i w lipcu 2019 r. zostały uznane w całości za niekonstytucyjne . Decyzja ta oznaczała, że ustawy nie weszły w życie, ale fakt, że podjęto decyzję polityczną o wprowadzeniu takich zmian, pozostawał niepokojący dla Komisji i wielu innych obserwatorów , tym bardziej, że nie zrezygnowano wyraźnie z tej decyzji politycznej bezpośrednio po orzeczeniu sądu, a projekty ustaw czekały na rozpatrzenie w parlamencie przez całą poprzednią kadencję. W marcu 2021 r. obie izby nowo wybranego parlamentu definitywnie odrzuciły zmiany z 2018 r. i 2019 r. Wcześniej, w maju 2020 r., parlament odrzucił także siedem problematycznych projektów zmian w kodeksie karnym i kodeksie postępowania karnego zgłoszonych przez posłów. Zmiany w tych dwóch kodeksach są nadal konieczne. Przede wszystkim jest to wymagane w celu podjęcia działań w związku z szeregiem dalekosiężnych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego wydanych od 2014 r., w ramach których unieważniono przepisy obu kodeksów i które miały szczególny wpływ na walkę z korupcją i przestępczością zorganizowaną. Wobec braku solidnych rozwiązań legislacyjnych i politycznych niepewność prawa utrudnia prowadzenie niektórych indywidualnych spraw, a w rezultacie wpływa na walkę z korupcją. Od 2019 r. funkcjonuje międzyinstytucjonalna grupa robocza, której zadaniem jest analiza inicjatyw ustawodawczych dotyczących zmiany kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego oraz proponowanie wspólnych rozwiązań i stanowisk ze strony wymiaru sprawiedliwości . W 2020 r. zaprzestano organizowania spotkań grupy roboczej z uwagi na pandemię COVID-19, ale obecnie zostały wznowione. Minister sprawiedliwości uznał prace nad oboma kodeksami za priorytetowe, a prace grupy roboczej będą podstawą do nowelizacji kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego. Rząd zamierza przedstawić parlamentowi nowe teksty skonsolidowane po przyjęciu zmian do ustaw o wymiarze sprawiedliwości. Te różne działania oznaczają w rzeczywistości, że zrezygnowano ze zmian, które w zaleceniach uznano za krok wstecz. Otwiera to drogę do procesu przeglądu kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, z pełnym uwzględnieniem potrzeby zgodności z prawem unijnym oraz międzynarodowymi instrumentami antykorupcyjnymi, a także zaleceniami w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji oraz opinią Komisji Weneckiej zawartą w zaleceniach. Władze rumuńskie podejmują obecnie działania przygotowawcze. Proces legislacyjny w obszarze MWiW Zalecenie MWiW z 2017 r.: aby jeszcze bardziej zwiększyć przejrzystość i przewidywalność procesu legislacyjnego oraz wzmocnić wewnętrzne zabezpieczenia w interesie zapewnienia nieodwracalności zmian, rząd i parlament powinny zagwarantować pełną przejrzystość oraz odpowiednio uwzględnić konsultacje z właściwymi organami i zainteresowanymi podmiotami w procesie decyzyjnym i w toku prac legislacyjnych nad kodeksem karnym i kodeksem postępowania karnego, przepisami dotyczącymi korupcji, etyki zawodowej (zakaz łączenia stanowisk, konflikt interesów, nieuzasadnione wzbogacenie się) oraz kodeksem cywilnym i kodeksem postępowania cywilnego, wzorując się na zasadach przejrzystości w procesie decyzyjnym wprowadzonych przez rząd w 2016 r. Zalecenie to było wyrazem uznania, że otwarty i solidny proces legislacyjny jest najlepszym sposobem na zapewnienie trwałości i skuteczności reform. W referendum przeprowadzonym w maju 2019 r. większość obywateli opowiedziała się za zakazem stosowania nadzwyczajnych rozporządzeń rządu w obszarze wymiaru sprawiedliwości. Świadczy to o obawach związanych z nadmiernym wykorzystywaniem nadzwyczajnych rozporządzeń rządu, a od listopada 2019 r. odnotowano kilka przypadków .

Jeżeli chodzi o procedury w parlamencie, liczba procedur nadzwyczajnych dotyczących ustaw o wymiarze sprawiedliwości, kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego, ram prawnych dotyczących etyki zawodowej i walki z korupcją znacznie spadła od czasu sprawozdania na temat MWiW z 2019 r. W lutym 2021 r. parlament odrzucił wniosek o rozpatrzenie projektu ustawy mającej na celu zniesienie SIIJ w drodze nadzwyczajnej procedury parlamentarnej. Mniej było również przypadków, w których kontrowersyjne projekty legislacyjne w zakresie MWiW były rozpatrywane w komisjach lub w jednej z izb, a jeszcze mniej projektów zostało przyjętych. Jednym z wyjątków była ustawa znosząca emerytury specjalne, w tym emerytury specjalne sędziów i prokuratorów, którą Najwyższa Rada Sądownictwa uznała za wymierzoną w wymiar sprawiedliwości. Ostatecznie ustawę tę uznano za niekonstytucyjną . Biorąc jednak pod uwagę procedurę parlamentarną, zgodnie z którą poprawki pozostają złożone do czasu ich wyraźnego usunięcia, parlament wciąż nie rozpatrzył kilku dawno złożonych poprawek, w tym kilku, które mogłyby poważnie naruszyć ramy prawne służące zapobieganiu niezgodnościom i konfliktom interesów oraz ich karaniu. W tym kontekście głosowanie w parlamencie nad odrzuceniem problematycznych zmian do kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego było ważną oznaką postępu. W marcu 2021 r. parlament dodatkowo odrzucił szereg oczekujących na przyjęcie zmian budzących obawy co do ram prawnych w zakresie etyki zawodowej (zob. poniżej). Proces legislacyjny dotyczący różnych wniosków w sprawie reformy – SIIJ, ustaw o wymiarze sprawiedliwości, a następnie kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego – stanowi okazję do wykazania, że podejście zawarte w zaleceniu jest realizowane. Wykonywanie orzeczeń sądowych przez administrację publiczną Zalecenie MWiW z 2017 r.: rząd powinien wprowadzić odpowiedni plan działania, aby rozwiązać kwestię wykonywania orzeczeń sądowych i stosowania orzecznictwa sądów przez administrację publiczną, a także ustanowić mechanizm gromadzenia rzetelnych statystyk, aby umożliwić monitorowanie sytuacji w przyszłości. Rząd powinien także opracować system wewnętrznego monitorowania z udziałem Najwyższej Rady Sądownictwa i Najwyższej Izby Kontroli w celu zapewnienia prawidłowego wprowadzenia w życie tego planu działania. Przestrzeganie i wykonywanie orzeczeń sądowych jest integralną częścią skuteczności systemu sądowego . W 2005 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka nałożył na Rumunię sankcje z powodu nieprzestrzegania lub znacznego opóźnienia w przestrzeganiu prawomocnych orzeczeń sądów krajowych przez państwo lub podmioty prawne podlegające państwu . Problem ten pozostał: w 2016 r. Rumunia przedstawiła Komitetowi Ministrów Rady Europy plan działania mający na celu rozwiązanie problemów strukturalnych związanych z niewykonywaniem lub opóźnionym wykonywaniem orzeczeń sądowych wydanych przeciwko państwu . Ten plan działania i dodatkowe środki wymagane przez Komitet Ministrów Rady Europy mają bezpośrednie znaczenie dla realizacji tego zalecenia . W sprawozdaniu na temat MWiW z 2019 r. odnotowano pewne postępy i poinformowano, że w kwietniu 2019 r. rząd zatwierdził wykaz środków i zlecił odpowiedzialnej międzyministerialnej grupie roboczej opracowanie wniosków prawnych w sprawie wdrożenia planu działania. Środki te obejmowały zmiany ram prawnych w celu zagwarantowania terminowego wykonania przez władze państwowe orzeczeń, w których państwo jest dłużnikiem, oraz mechanizmu nadzoru i zapobiegania opóźnieniom . Żaden z tych środków nie został jednak przyjęty ani wdrożony . Nastąpiło przeniesienie odpowiedzialności wewnątrz rządu , a specjalnej grupie roboczej powierzono zadanie zaproponowania nowych rozwiązań prawnych. Jak podkreślił również Komitet Ministrów Rady Europy w marcu 2021 r., w celu wypracowania kompleksowych i trwałych rozwiązań niezbędne jest zdecydowane zaangażowanie polityczne . Od czasu ostatniego sprawozdania nie podjęto żadnych istotnych nowych działań w celu wdrożenia tego zalecenia. Zarządzanie strategiczne wymiarem sprawiedliwości i plan działania na rzecz sądownictwa Zalecenie MWiW z 2017 r.: Organy odpowiedzialne za zarządzanie strategiczne wymiarem sprawiedliwości, tj. Ministerstwo Sprawiedliwości, Najwyższa Rada Sądownictwa, Wysoki Trybunał Kasacyjny i Sprawiedliwości oraz Prokuratura Generalna, powinny zapewnić wprowadzenie w życie przyjętego planu działania oraz wprowadzić obowiązek regularnego składania wspólnych publicznych sprawozdań z jego realizacji, z uwzględnieniem informacji o rozwiązaniach takich kwestii, jak brak urzędników sądowych, nadmierne obciążenie pracą i opóźnienia w wydawaniu uzasadnień orzeczeń. W 2017 r. powołano organ odpowiedzialny za strategiczne zarządzanie wymiarem sprawiedliwości ukierunkowany na rozwiązywanie najważniejszych kwestii strategicznych dotyczących systemu sądowego, skupiający główne instytucje odpowiedzialne za poprawne funkcjonowanie tego systemu . Jest on również odpowiedzialny za zapewnienie realizacji planu działania w ramach strategii na rzecz rozwoju wymiaru sprawiedliwości na lata 2015–2020 , który miał się stać główną siłą napędzającą reformy sądownictwa, przy jednoczesnej internalizacji tempa reform w ramach MWiW. W sprawozdaniu na temat MWiW z listopada 2019 r. stwierdzono, że zarządzanie strategiczne wymiarem sprawiedliwości nie funkcjonowało zgodnie z założeniami oraz że plan działania pozostał w dużej mierze niezrealizowany . Od 2019 r. sytuacja, w jakiej znajduje się system wymiaru sprawiedliwości pod względem zasobów ludzkich i organizacji, w dalszym ciągu się pogarsza w następstwie zmian w ustawach o wymiarze sprawiedliwości i politykach dotyczących wymiaru sprawiedliwości przyjętych w latach 2017–2019. Utrzymują się kluczowe problemy strukturalne wymienione w sprawozdaniu z 2017 r.: brak urzędników sądowych, nadmierne obciążenie pracą w niektórych sądach i opóźnienia w wydawaniu uzasadnień orzeczeń. Chociaż pod koniec 2019 r. w ramach zarządzania strategicznego wymiarem sprawiedliwości odbyło się kilka spotkań i można było wznowić profesjonalną współpracę instytucjonalną, ale nie osiągnięto żadnych wymiernych rezultatów. Minister Sprawiedliwości zaczął obecnie ponownie zwoływać posiedzenia i przeprowadzono pierwsze rozmowy na temat funkcjonowania zarządzania strategicznego wymiarem sprawiedliwości oraz strategii w zakresie zasobów ludzkich na lata 2021–2022. Obecnie przygotowywane jest sprawozdanie końcowe z realizacji planu działania, które może pomóc w określeniu kolejnych kroków oraz działań z poprzedniego planu, które pozostają aktualne. Nowa wizja i strategia na rzecz skutecznego i zrównoważonego rozwoju systemu wymiaru sprawiedliwości w nadchodzących latach będzie ważnym uzupełnieniem zmienionych ram prawnych w postaci ustaw o wymiarze sprawiedliwości. Dowiedzie również, że zarządzanie strategiczne wymiarem sprawiedliwości stanie się aktywnym forum, które będzie w stanie zająć się głównymi strategicznymi kwestiami systemu sądowego, budując konsensus i zaufanie między kluczowymi instytucjami sądowymi i rządowymi. Byłby to ważny krok w kierunku wykazania, że istnieją trwałe struktury umożliwiające kontynuację reformy po zakończeniu MWiW. Przejrzystość i rozliczalność Najwyższej Rady Sądownictwa Zalecenie MWiW z 2017 r.: Nowa Najwyższa Rada Sądownictwa powinna przygotować wspólny program na okres swojej kadencji oraz określić działania w celu propagowania przejrzystości i rozliczalności. Program ten powinien zawierać strategię współpracy zewnętrznej, która obejmowałaby regularne otwarte spotkania ze zgromadzeniami sędziów i prokuratorów na wszystkich szczeblach, jak również z przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego i organizacji zawodowych; należy także wprowadzić obowiązek składania sprawozdań rocznych, które byłyby omawiane na walnych zgromadzeniach sędziów i prokuratorów. W sprawozdaniach na temat MWiW konsekwentnie podkreślano znaczenie, jakie Najwyższa Rada Sądownictwa ma dla tempa reform, wyrażając jasne wspólne stanowiska i budując zaufanie poprzez przejrzystość i odpowiedzialność. W sprawozdaniach na temat MWiW z 2018 r. i 2019 r. wyrażono obawy dotyczące tej kwestii i zauważono, że przyjmowane w Najwyższej Radzie Sądownictwa w sprawach, takich jak sekcja dochodzeniowo-śledcza w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości, najważniejsze nominacje oraz ochrona niezależności wymiaru sprawiedliwości, budzą obawy co do niezależności instytucjonalnej i autorytetu instytucji. Od listopada 2019 r. prace Najwyższej Rady Sądownictwa są w dalszym ciągu kontrowersyjne. Jedna z ważnych kwestii dotyczy zdolności Najwyższej Rady Sądownictwa do osiągnięcia konsensusu w systemie sądowym, a tym samym odegrania konstruktywnej roli w podejmowaniu kluczowych decyzji dotyczących organizacji i funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Obawy te może ilustrować decyzja, aby nie podejmować konstruktywnych działań w związku z projektami ustaw o wymiarze sprawiedliwości opublikowanymi przez Ministerstwo Sprawiedliwości w celu przeprowadzenia sześciomiesięcznych konsultacji publicznych we wrześniu 2020 r. : przed zakończeniem konsultacji publicznych Najwyższa Rada Sądownictwa nie przedstawiła skonsolidowanego punktu widzenia społeczeństwa . Innym przykładem sytuacji, w której Najwyższa Rada Sądownictwa nie była w stanie wyrazić jasnego stanowiska i wnieść wkładu w debatę publiczną, jest reakcja Najwyższej Rady Sądownictwa na projekt ustawy o rozwiązaniu sekcji dochodzeniowo-śledczej w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości. Mimo że projekt ustawy ministra sprawiedliwości był zgodny z zaleceniami MWiW, Komisji Weneckiej i GRECO, Najwyższa Rada Sądownictwa negatywnie zaopiniowała projekt i wezwała do wprowadzenia nowych zabezpieczeń, ale mimo długotrwałej debaty na ten temat nie określiła, jakie powinny to być zabezpieczenia. Oznaczało to, że nie poddano uprzedniej debacie publicznej poprawek do projektu wprowadzonych w Izbie Deputowanych, które stanowiły odpowiedź na wezwanie Najwyższej Rady Sądownictwa, ponieważ dodano w nich zabezpieczenia dotyczące procedury oskarżenia sędziów lub prokuratorów w sprawach o korupcję. Kiedy proponowane zabezpieczenia wyszły na jaw, spotkały się z krytycznymi reakcjami zarówno w obrębie Najwyższej Rady Sądownictwa, jak i ze strony społeczeństwa obywatelskiego oraz większości sędziów i prokuratorów (zob. również powyżej).

Obawy wzbudził również publiczny komunikat Najwyższej Rady Sądownictwa, w szczególności dotyczący niezależności sądów. W sprawozdaniu ze stycznia 2017 r. odnotowano, że proaktywne podejście Najwyższej Rady Sądownictwa do niezależności wymiaru sprawiedliwości stanowi ważny element w dążeniu do osiągnięcia celu referencyjnego 1. W sprawozdaniach na temat MWiW odnotowano, że Najwyższa Rada Sądownictwa nie była w stanie przedstawić zdecydowanego stanowiska w tej sprawie. Od czasu ostatniego sprawozdania działalność Najwyższej Rady Sądownictwa w zakresie obrony niezależności sądów pozostaje ograniczona . Rada nie odniosła się do przełomowego orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z maja 2020 r., w którym powołano się na niezależność sądów. Doszło również do pomieszania ról między Plenum Najwyższej Rady Sądownictwa – odpowiedzialnym na mocy konstytucji za obronę niezależności systemu wymiaru sprawiedliwości i opiniowanie wniosków ustawodawczych – a sekcjami. W wielu przypadkach rolę obrońców niezależności systemu wymiaru sprawiedliwości przyjmowały sekcje, a nie Plenum . Zdarzały się jednak również przypadki, w których Najwyższa Rada Sądownictwa potrafiła stanąć ponad podziałami i osiągnąć wyniki, jak np. w 2020 r., kiedy to parlament uchylił emerytury specjalne sędziów i prokuratorów , lub w 2021 r. w sprawie wynagrodzeń i emerytur. Podobnie w lutym 2021 r. Najwyższa Rada Sądownictwa wniosła pozytywny wkład w projekt ustawy o konkursie zorganizowanym w ramach naboru do zawodu w 2021 r. Kontynuowała również współpracę z rządem w celu pozyskania środków dla sądów i prokuratury . Najwyższa Rada Sądownictwa zmieniła również swój regulamin, aby poprawić dostęp do informacji publicznych i upublicznianie projektów decyzji, które mają być poddane pod głosowanie przez plenum lub sekcje. Poczyniono postępy w realizacji ważnych projektów finansowanych ze środków UE, w tym jednolitej strategii komunikacji . Nadal istnieją obawy dotyczące możliwości i odpowiedzialności Najwyższej Rady Sądownictwa, o których wspomniano w sprawozdaniach na temat MWiW z 2018 r. i 2019 r. Bardziej ugodowy ton przyjęty w tym roku przez kierownictwo Najwyższej Rady Sądownictwa przyczyni się do odbudowy zaufania i jedności w systemie sądowym oraz umożliwi Najwyższej Radzie Sądownictwa wypełnianie roli określonej w zaleceniu i w celu referencyjnym 1. Inspekcja Sądowa Zalecenie MWiW z 2018 r.: Natychmiastowe mianowanie przez Najwyższą Radę Sądownictwa tymczasowego kierownictwa Inspekcji Sądowej oraz w terminie trzech miesięcy mianowanie w drodze konkursu nowego kierownictwa Inspekcji. Lata 2018 i 2019 upłynęły pod znakiem kontrowersji związanych z podejściem Najwyższej Rady Sądownictwa do stanowiska głównego inspektora, gdyż Najwyższa Rada Sądownictwa skutecznie przedłużyła kadencję urzędującego inspektora pomimo kontrowersji związanych z tymczasowym przedłużeniem kadencji na okres przejściowy na podstawie nadzwyczajnego rozporządzenia rządu. Do Trybunału Sprawiedliwości złożono wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie zgodności z art. 2 i art. 19 ust. 1 Traktatu UE uprawnienia rządu do tymczasowego powoływania na stanowiska kierownicze w Inspekcji Sądowej odpowiedzialnej za prowadzenie postępowań dyscyplinarnych wobec sędziów i prokuratorów. W wyroku z dnia 18 maja 2021 r. TSUE orzekł, że uregulowanie krajowe nie może prowadzić do powstania żadnych uzasadnionych wątpliwości co do wykorzystywania kompetencji i funkcji organu wymiaru sprawiedliwości odpowiedzialnego za prowadzenie dochodzeń i postępowań dyscyplinarnych przeciwko sędziom i prokuratorom jako narzędzia nacisku w odniesieniu do działalności orzeczniczej oraz kontroli politycznej tej działalności. Trybunał orzekł, że uregulowanie krajowe może wzbudzać wątpliwości tego rodzaju, jeżeli jego skutkiem jest – choćby tymczasowo – umożliwienie rządowi państwa członkowskiego powoływania na stanowiska kierownicze w organie odpowiadającym za prowadzenie dochodzeń dyscyplinarnych i wnoszenie o ukaranie sędziów i prokuratorów, z pominięciem zwykłej procedury powoływania przewidzianej w prawie krajowym dla takich stanowisk. Wyrok ten wznawia cel zalecenia z 2018 r. Organy sprawujące nadzór nad Inspekcją Sądową, w szczególności Najwyższa Rada Sądownictwa, będą musiały należycie uwzględnić ten wyrok, również w świetle powtarzających się zastrzeżeń dotyczących działalności Inspekcji Sądowej. W ostatnich latach instytucje sądowe, w tym sama Najwyższa Rada Sądownictwa, zgłaszały obawy związane z brakiem rozliczalności Inspekcji Sądowej, powołując się na wysoki odsetek spraw wnoszonych przez Inspekcję, które ostatecznie zostają odrzucone w sądzie, koncentrację całego procesu decyzyjnego w rękach głównego inspektora oraz ograniczenia uprawnień nadzorczych Najwyższej Rady Sądownictwa . Ogólnie rzecz biorąc, zmiany te wzbudziły wątpliwości, czy przepisy ustaw o wymiarze sprawiedliwości dotyczące powoływania kierownictwa Inspekcji Sądowej i jej rozliczalności dają wystarczające gwarancje i czy zapewniają właściwą równowagę między sędziami, prokuratorami i Najwyższą Radą Sądownictwa . Nowe projekty ustaw o wymiarze sprawiedliwości z marca 2021 r., w sprawie których minister sprawiedliwości wystąpił o opinię do Najwyższej Rady Sądownictwa, zmieniają przepisy dotyczące mianowania głównego inspektora i jego zastępców, a także mechanizmy kontroli działalności Inspekcji Sądowej, nadając większe uprawnienia nadzorcze Najwyższej Radzie Sądownictwa oraz włączając Krajowy Instytut Sądownictwa do konkursów na stanowiska w Inspekcji Sądowej. W okresie sprawozdawczym instytucje sądowe zgłosiły ogólne ograniczenie działalności Inspekcji Sądowej, a mianowicie mniejszą liczbę postępowań dyscyplinarnych prowadzonych z urzędu, co budzi obawy dotyczące obiektywności. Nadal jednak występują przypadki, w których dochodzenia dyscyplinarne i surowe sankcje nakładane na sędziów krytycznie oceniających skuteczność i niezależność sądów wzbudzają obawy . Opóźnienia ze strony Inspekcji Sądowej w rozpatrywaniu skarg postrzega się również jako sposób wywierania nacisku na sędziego lub prokuratora, dopóki trwa dochodzenie. Zalecenie to, chociaż skoncentrowano się w nim na szczególnych okolicznościach występujących w czasie sporządzania sprawozdania za 2018 r., odnosi się do istotnych obaw dotyczących Inspekcji Sądowej. Uwzględniono postępowania dyscyplinarne przeciwko sędziom, którzy publicznie sprzeciwiają się kierunkowi reformy wymiaru sprawiedliwości, oraz wycieki dokumentów, które zostały następnie wykorzystane przez polityków do atakowania instytucji sądowych, a także przedłużenie kadencji składu zespołu kierującego. Te problemy strukturalne nadal wymagają rozwiązania, również w świetle niedawnego wyroku TSUE. Wznowiono postępy w zakresie celu referencyjnego 1. Jak określono w szczegółowej ocenie postępów w realizacji każdego z zaleceń, zakończenie zmian przepisów ustaw o wymiarze sprawiedliwości, kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego zgodnie z zaleceniami będzie miało kluczowe znaczenie dla zmierzenia postępów w ramach celu referencyjnego 1. Przepisy te mają zasadnicze znaczenie dla znalezienia trwałych rozwiązań dla wymiaru sprawiedliwości, a zdecydowany postęp będzie miał wpływ na ocenę wielu zaleceń. 2.2. Cel referencyjny 2: ramy prawne w zakresie etyki zawodowej i Krajowa Agencja ds. Etyki Zawodowej Krajowa Agencja ds. Etyki Zawodowej (ANI) nadal prowadzi dochodzenia w sprawach niezgodności, konfliktów interesów i nielegalnego wzbogacenia . Prace ANI powinno ułatwić elektroniczne ujawnianie informacji majątkowych i konfliktów interesów, które zacznie funkcjonować w maju 2021 r., w następstwie zmiany ustawy o etyce zawodowej w procesie pełnienia funkcji publicznych i piastowania wysokich pozycji, która miała miejsce w lipcu 2020 r. ANI informuje, że jej budżet na 2020 r. był wystarczający, aby zrealizować zadania, ponieważ początkowo ograniczony budżet uzupełniono później w ciągu roku . Sytuacja dotycząca stanowisk kierowniczych w Krajowej Agencji ds. Etyki Zawodowej jest niepewna. Stanowisko prezesa jest nieobsadzone od grudnia 2019 r., a mandat wiceprezesa wygasa w 2021 r. Procedury wyboru rozpoczęto ostatecznie w kwietniu 2021 r. ANI pełniła czynną rolę podczas wyborów lokalnych i krajowych w 2020 r., rozpowszechniając informacje na temat zasad etyki zawodowej wśród kandydatów oraz przekazując odpowiednim organom informacje na temat kandydatów, którzy mają zakaz sprawowania funkcji publicznych. Jest to jeden z powodów, dla których wyborom towarzyszyły stosunkowo niewielkie kontrowersje wokół przestrzegania zasad etyki zawodowej. W sprawozdaniu na temat MWiW z 2019 r. stwierdzono, że istnieje ryzyko regresu w odniesieniu do celu referencyjnego 2. Szereg zmian modyfikujących ustawodawstwo w dziedzinie etyki zawodowej – mianowicie wprowadzonych w latach 2017–2019, skutkowało osłabieniem zdolności ANI do pełnienia swoich funkcji. Dwa wnioski, które weszły w życie w 2019 r., spowodowały dodatkowe zwiększenie niepewności prawa co do obowiązujących zasad etyki zawodowej. Spowodowało to ryzyko regresu w odniesieniu do celu referencyjnego 2, jako że nie można już nałożyć sankcji o odstraszającym charakterze pomimo prawomocnego orzeczenia sądu . W sprawozdaniu stwierdzono, że konieczne będzie wyjaśnienie zmian legislacyjnych w dziedzinie etyki zawodowej, aby uniknąć takiego ryzyka. W latach 2020 i 2021 Wysoki Trybunał Kasacyjny i Sprawiedliwości doprecyzował wykładnię tych przepisów. Trybunał orzekł, że sankcja ta ma zastosowanie nawet wówczas, gdy łączenie stanowisk dotyczy poprzedniej kadencji, oraz że trzyletni termin przedawnienia powinien odnosić się do potrzeby finalizacji dochodzenia przez ANI w terminie trzech lat od czasu wystąpienia faktów skutkujących tym, że zachodzi konflikt interesów lub niemożność łączenia stanowisk (a nie o to, że sankcja nie ma zastosowania po upływie trzech lat) . ANI z zadowoleniem przyjęła te decyzje, w których przywrócono jasność co do możliwości nakładania sankcji po wydaniu prawomocnego orzeczenia sądu. ANI i zainteresowane strony zwrócili uwagę na potrzebę dalszej poprawy stabilności i jasności ram prawnych dotyczących etyki zawodowej. Poprzednia władza ustawodawcza pozostawiła w parlamencie szereg nierozpatrzonych zmian wbrew negatywnej opinii ANI. Ten brak pewności został częściowo zniwelowany dzięki nowemu parlamentowi, ponieważ izby parlamentu ostatecznie odrzuciły pięć nierozstrzygniętych zmian budzących obawy. Odrzucenie wszystkich nierozstrzygniętych zmian negatywnie zaopiniowanych przez ANI utorowałoby drogę do wprowadzania bardziej uporządkowanych zmian i konsolidacji ram prawnych w zakresie etyki zawodowej. Konsolidacja przepisów dotyczących etyki zawodowej, zakazu łączenia stanowisk i konfliktów interesów umożliwiłaby uwzględnienie orzecznictwa i strategii politycznych z zakresu zapobiegania korupcji oraz zapewniłaby solidną podstawę na przyszłość. GRECO mogłaby udzielić użytecznej porady w kwestii opracowania tych przepisów. System PREVENT

Zalecenie MWiW z 2017 r.: Należy zapewnić wprowadzenie w życie systemu PREVENT. Krajowa Agencja ds. Etyki Zawodowej oraz Krajowa Agencja ds. Zamówień Publicznych powinny wprowadzić sprawozdawczość z kontroli ex ante w odniesieniu do procedur udzielania zamówień publicznych oraz swoich działań następczych, w tym kontroli ex post, oraz na temat ujawnionych przypadków konfliktu interesów lub korupcji, a także organizować debaty publiczne, aby umożliwić rządowi, samorządom terytorialnym, przedstawicielom wymiaru sprawiedliwości oraz przedstawicielom społeczeństwa obywatelskiego ustosunkowanie się do tych sprawozdań. System PREVENT jest obecnie w pełni operacyjny, a ANI odnotowuje pozytywne wyniki . ANI zwraca uwagę w szczególności na fakt, że od czasu wprowadzenia systemu PREVENT ma miejsce postępujące ograniczenie liczby przypadków wystąpienia konfliktów interesów, ponieważ rośnie świadomość wśród organów publicznych. W sprawozdaniu z listopada 2018 r. uznano, że zalecenie to zostało spełnione, a jego nieprzerwane skuteczne wdrażanie świadczy o trwałości tego systemu. Działania następcze podejmowane w związku z orzeczeniami sądowymi dotyczącymi posłów do parlamentu Zalecenie MWiW z 2017 r.: Proces podejmowania w parlamencie decyzji w sprawie działań następczych w odniesieniu do ostatecznych i nieodwołalnych decyzji dotyczących zakazu łączenia stanowisk, konfliktu interesów i nieuzasadnionego wzbogacenia się wobec jego członków powinien być przejrzysty. W ostatnich dwóch sprawozdaniach na temat MWiW wskazano na opóźnienia i widoczne niespójności w stosowaniu sankcji wobec posłów do parlamentu, co do których stwierdzono, że pełnią funkcje nie do pogodzenia z ich statusem lub którzy znajdują się w sytuacji konfliktu interesów po prawomocnym orzeczeniu sądu wydanym na podstawie sprawozdania ANI. W sprawozdaniach zwrócono uwagę na możliwą rozbieżną interpretację przepisów (zwłaszcza gdy dany incydent dotyczący etyki zawodowej miał miejsce podczas poprzedniego mandatu lub pełnienia stanowiska) i zasugerowano potrzebę zapewnienia jasności w sposób, który będzie zgodny z celem referencyjnym MWiW dotyczącym zapewnienia „obowiązkowych decyzji, na podstawie których można będzie zastosować sankcje odstraszające”. Sprawy omawiane na forum ANI i parlamentu za kadencji poprzedniej władzy ustawodawczej pozostały nierozstrzygnięte przez parlament, a sankcji nigdy nie nałożono. Podejście obecnego parlamentu jest znacznie inne. W ramach procesu zatwierdzenia po wyborach Komitet Zatwierdzający rumuńskiego Senatu zwrócił się do ANI o przekazanie ostatecznych i nieodwołalnych decyzji wydanych przez sądy w odniesieniu do zakazu łączenia stanowisk lub konfliktów interesów w przypadku wybranych senatorów. ANI stwierdziła, że żadnego z wybranych senatorów nie dotyczy zakaz piastowania stanowiska. Izba Deputowanych zwróciła się do ANI o opinię na temat informacji ujawnionych przez szereg deputowanych w odniesieniu do ewentualnych przypadków niemożności połączenia przez nich stanowisk . Doświadczenie zdobyte za kadencji poprzedniej władzy ustawodawczej budzi wątpliwości co do realizacji tego zalecenia. Nowa aktywna współpraca za kadencji nowego parlamentu może oznaczać zwrot we wdrażaniu ustawodawstwa w dziedzinie etyki zawodowej oraz wykonania prawomocnych orzeczeń sądów dotyczących posłów do parlamentu. Podobne podejście w sytuacji stwierdzenia nowych przypadków niemożności połączenia stanowisk lub konfliktów interesów w przypadku urzędujących parlamentarzystów doprowadziłoby do realizacji tego zalecenia. Zidentyfikowane w 2019 r. ryzyko regresu w odniesieniu do celu referencyjnego 2 związane z modyfikacjami ram prawnych w zakresie etyki zawodowej zostało ograniczone. Istnieją zachęcające sygnały, że nowa władza ustawodawcza mogłaby wytyczyć prostą drogę do zapewnienia trwałego charakteru ANI i ram legislacyjnych dotyczących etyki zawodowej oraz realizacji pozostałego zalecenia. 2.3. Cel referencyjny 3: Zwalczanie korupcji na wysokim szczeblu Krajowa Dyrekcja ds. Przeciwdziałania Korupcji i walka z korupcją na wysokim szczeblu W sprawozdaniu z listopada 2019 r. Komisja wyraziła poważne obawy i ponowiła swoje wnioski z listopada 2018 r., zgodnie z którymi Rumunia ponownie otworzyła kwestię uzasadnienia pozytywnej oceny uzyskanej w odniesieniu do celu referencyjnego 3 w styczniu 2017 r. W sprawozdaniu z 2019 r. stwierdzono, że zarówno Krajowa Dyrekcja ds. Przeciwdziałania Korupcji (DNA), jak i Wysoki Trybunał Kasacyjny i Sprawiedliwości nadal prowadziły dochodzenia i stosowały sankcje w przypadku korupcji na wysokim szczeblu i wykazały profesjonalizm w bardzo trudnych okolicznościach, dając radę utrzymać dobre wyniki. W sprawozdaniu stwierdzono również, że ataki na ich działalność, kolejne zmiany mających zastosowanie ram prawnych oraz ewentualne kwestionowanie ostatecznych wyroków rodzą wątpliwości co do stabilności osiągnięć Rumunii w walce z korupcją na wysokim szczeblu. Od czasu wydania sprawozdania z 2019 r. sytuacja poprawiła się. Mianowanie nowego prokuratora naczelnego DNA i obsadzenie innych stanowisk kierowniczych w 2020 r. nadało nowy impuls i zapewniło stabilność instytucji. Przełożyło się ono na większe skoncentrowanie się na zapewnieniu wysokiej jakości dochodzeń i akt sprawy przekazywanych sądom. W 2020 r. DNA zdołała osiągnąć lepsze wyniki niż w 2019 r. – wniesiono większą liczbę aktów oskarżenia oraz odnotowano zmniejszenie zaległości . Miały również miejsce postępy na poziomie sądów, które wydały większą liczbą orzeczeń. W 2020 r. wzrosła liczba skarg wniesionych przez obywateli i skarg z urzędu dotyczących domniemanych przestępstw korupcyjnych, co stanowi zmianę w porównaniu z tendencją spadkową w tym zakresie utrzymującą się od 2015 r. DNA uważa to za znak odnowionego zaufania obywateli, które zostało znacznie utracone przez ataki na DNA w okresie 2017–2019. W 2020 r. zmieniła się również polityka DNA w zakresie komunikacji – imiona i nazwiska osób podejrzanych nie są już podawane w komunikatach prasowych, gdy dochodzenia są w toku, co ogranicza narażenie podejrzanych na upublicznienie ich danych. Nadal utrzymują się jednak poważne wyzwania dotyczące trwałego charakteru DNA oraz nieodwracalności walki z korupcją. Wprowadzone w latach 2018–2019 zmiany ustaw o wymiarze sprawiedliwości stanowiły znaczną przeszkodę dla sprawnego funkcjonowania DNA, która będzie się utrzymywać dopóty, dopóki ustawy te obowiązują. Ogólne problemy, z którymi musiał mierzyć się system sądowy (zob. powyżej), były szczególnie trudne dla DNA . DNA musiała stawić czoła niedoborowi zasobów ludzkich , co zwiększyło presję wywieraną na prokuratorów, gdy DNA mierzyła się z dodatkowymi trudnościami podczas rozwoju własnych zdolności technicznych, aby wykonać orzeczenia sądowe, korzystając ze specjalnych technik dochodzeniowych . Ponadto na skuteczne rozstrzyganie niektórych spraw dotyczących korupcji na wysokim szczeblu nadal niekorzystny wpływ wywiera sekcja dochodzeniowo-śledcza w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości, która nieprzerwanie interweniuje w przypadku akt sprawy dotyczących toczących się spraw z zakresu korupcji na wysokim szczeblu prowadzonych przez DNA, powodując opóźnienia, które mogą wywrzeć negatywny wpływ na te sprawy. Za wywieranie presji na prokuratorów DNA uznaje się również rozpatrywanie przez sekcję dochodzeniowo-śledczą w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości skarg na prokuratorów wniesionych przez osoby skazane za korupcję. Kolejną istotną zmianą w walce z korupcją jest brak rozwiązań politycznych i legislacyjnych dotyczących szybkiego wydawania przez Trybunał Konstytucyjny od 2014 r. dalekosiężnych orzeczeń unieważniających lub interpretujących przepisy kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego. Sytuacja ta doprowadziła do powstania jeszcze większej liczby przeszkód i większej niepewności prawa w odniesieniu do prowadzenia dochodzeń w związku z przypadkami korupcji na wysokim szczeblu, a także ścigania i karania takiej korupcji. Doprowadziło to do przegrywania spraw w sądzie, niepewności prawa co do dopuszczalności dowodu, jak również do wznawiania dochodzeń lub spraw . Jeszcze nie wiadomo, jaki wpływ na toczące się sprawy dotyczące korupcji na wysokim szczeblu wywrą orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące składów orzekających, w których zasiada 3 sędziów rozstrzygających w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu, oraz składów orzekających izb odwoławczych ostatniej instancji, w których zasiada 5 sędziów, w Wysokim Trybunale Kasacyjnym i Sprawiedliwości . W niedawno wydanym wyroku TSUE orzekł, że zasada pierwszeństwa prawa Unii stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu rangi konstytucyjnej, który pozbawia sąd niższego rzędu prawa do niestosowania, z mocy własnych uprawnień, przepisu krajowego wchodzącego w zakres stosowania ram MWiW, który to przepis jest sprzeczny z prawem Unii. W przypadku dowiedzenia, że naruszono postanowienia Traktatu o Unii Europejskiej lub decyzji MWiW, zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa Unii sąd odsyłający będzie musiał odstąpić od stosowania wspomnianych przepisów, niezależnie od tego, czy mają one charakter ustawowy, czy konstytucyjny. Podczas gdy kierownictwo DNA i wspierający rząd przyczyniły się do poprawy sytuacji, nadal trzeba stawić czoła ważnym wyzwaniom, aby sprawne funkcjonowanie DNA było trwałe oraz aby walka z korupcją miała charakter nieodwracalny. Plany rządu, aby zmienić zarówno ustawy o wymiarze sprawiedliwości, jak i kodeks karny oraz kodeks postępowania karnego, będą stanowiły istotne kroki w kierunku zapewnienia skonsolidowanej podstawy dla prac na rzecz przeciwdziałania korupcji na wysokim szczeblu. Uchylenie immunitetu parlamentarzystów Zalecenie MWiW z 2017 r.: Należy przyjąć obiektywne kryteria podejmowania i uzasadniania decyzji dotyczących uchylenia immunitetu parlamentarzystów oraz zagwarantować, aby immunitet nie był wykorzystywany w celu uniknięcia dochodzeń i ścigania przestępstw korupcyjnych. Rząd powinien także rozważyć zmianę ustawy, aby ograniczyć immunitet ministrów do czasu sprawowania urzędu. W działaniach tych wsparcie mogłyby zapewnić Komisja Wenecka i GRECO. Parlament powinien wprowadzić system składania regularnych sprawozdań z decyzji podejmowanych przez jego izby w sprawie wniosków o uchylenie immunitetu i mógłby zorganizować debatę publiczną, aby Najwyższa Rada Sądownictwa i organizacje społeczeństwa obywatelskiego miały możliwość się do nich ustosunkować. Zalecenie to dotyczy odpowiedzialności parlamentu za podejmowane przez niego decyzje w sprawie wniosków prokuratury o zezwolenie na środki zapobiegawcze, takie jak przeszukanie lub aresztowanie oraz w sprawie wniosków o wyrażenie zgody na przeprowadzenie śledztwa dotyczącego posłów do parlamentu, którzy byli lub są ministrami. Brak uzasadnienia decyzji parlamentu – a także liczba przypadków, w których parlament nie zezwolił na kontynuowanie śledztwa – doprowadziły do obaw o obiektywność tych decyzji. W sprawozdaniu na temat MWiW z 2019 r. pozytywnie oceniono wprowadzoną w czerwcu 2019 r. przez Izbę Deputowanych zmianę jej regulaminu postępowania oraz szczególne odniesienie się do kryteriów określonych w sprawozdaniu Komisji Weneckiej dotyczącym celu i zrzeczenia się immunitetu parlamentarnego . W sprawozdaniu zachęcono również Senat do przyjęcia podobnych przepisów, lecz nie poczyniono w tej sprawie żadnych kroków.