W zależności od konkretnych problemów i potrzeb poszczególnych państw członkowskich oraz dystansu, jaki dzieli je od osiągnięcia celu na 2020 r., w ramach procesu, w którym ściśle uczestniczyły organy krajowe, w odniesieniu do poszczególnych państw określono działania służące wyeliminowaniu istniejących braków. Ocena w ramach systemu wczesnego ostrzegania zawarta w niniejszym sprawozdaniu bazuje również na wcześniejszych działaniach propagujących zgodność z celami przeprowadzonych przez Komisję we współpracy z państwami członkowskimi. Takie sugerowane działania – jeżeli zostaną szybko wdrożone przez organy na szczeblu krajowym i lokalnym – znacznie ograniczą ryzyko nieosiągnięcia tych celów. Działania te przedstawiono w dokumencie roboczym służb Komisji towarzyszącym niniejszemu sprawozdaniu. Ponadto można wskazać szereg stosownych wspólnych priorytetów.

Ustalenie to zostało potwierdzone w ramach przeprowadzonego do celów tego działania modelowania scenariuszy, z którego wynika, że jeżeli nie zostanie podjęte żadne dodatkowe działania w ramach polityki, niektóre z wymienionych państw członkowskich prawdopodobnie nie osiągną nawet celu na poziomie 50 % do 2025 r.

Na potrzeby realizacji tego działania oraz wspierania państw członkowskich w osiągnięciu celu na 2020 r. Komisja przeprowadziła już pierwsze badanie dotyczące systemu wczesnego ostrzegania. Na podstawie szczegółowej oceny wyników państw członkowskich w zakresie recyklingu oraz przyjętej przez nie polityki dotyczącej odpadów ustalono, że ryzyko nieosiągnięcia celu na poziomie 50 % do 2020 r. istnieje w przypadku 14 państw członkowskich. Są to: Bułgaria, Estonia, Grecja, Hiszpania, Chorwacja, Cypr, Łotwa, Węgry, Malta, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja i Finlandia.

Zobowiązania prawne w zakresie gospodarowania odpadami komunalnymi (odpady z gospodarstw domowych i podobne odpady) określono w dyrektywie ramowej w sprawie odpadów. Takim obowiązkiem jest między innymi osiągnięcie do 2020 r. celu polegającego na przygotowaniu 50 % odpadów komunalnych do ponownego użycia / recyklingu. W ramach niedawnej zmiany dyrektywy wprowadzono nowe, ambitniejsze cele: osiągnięcie 55 % do 2025 r., 60 % do 2030 r. i 65 % do 2035 r. W zmienionej dyrektywie wprowadzono również system sprawozdań dotyczących systemu wczesnego ostrzegania, służących ocenie postępów poczynionych przez państwa członkowskie w osiąganiu tych celów na trzy lata przed upływem odpowiednich terminów.

W 2016 r. średnia ilość odpadów komunalnych wytworzonych przez Europejczyków wyniosła 480 kg na osobę, z czego 46 % poddano recyklingowi lub kompostowaniu, a jedną czwartą – składowaniu. Chociaż odpady komunalne stanowią jedynie około 10 % wszystkich odpadów wytwarzanych w UE, to jednak tworzą strumień należący do najtrudniejszych do zagospodarowania ze względu na jego różnorodny skład, dużą liczbę wytwórców oraz rozproszenie odpowiedzialności.

Komisja przeprowadziła ćwiczenie służące propagowaniu przestrzegania przepisów w zakresie WEEE, aby zidentyfikować najistotniejsze luki we wdrażaniu przepisów i wymienić się dobrymi praktykami. W rezultacie przeprowadzenia tego ćwiczenia opracowano zarówno zalecenia skierowane do wszystkich państw członkowskich, jak i porady adresowane wyłącznie do niektórych z nich.

Szacuje się, że w 2014 r. w UE wytworzono około 10 mln ton (0,4 % łącznej ilości wytworzonych odpadów) zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (WEEE) – przewiduje się, że do 2020 r. liczba ta zwiększy się do ponad 12 mln ton. W skład tego strumienia odpadów wchodzi złożona mieszanina materiałów i podzespołów, w tym różne substancje, które – w przypadku nieprawidłowego gospodarowania nimi – mogą stwarzać wysokie ryzyko dla środowiska i zdrowia ludzkiego. Ponadto wytwarzanie nowoczesnych wyrobów elektronicznych wymaga korzystania z rzadkich i cennych zasobów.

Z analizy gospodarowania odpadami niebezpiecznymi w UE, w tym PCB/PCT, wynika, że występują poważne niedociągnięcia we wdrażaniu kluczowych obowiązków prawnych. Należą do nich: niewystarczające planowanie, niespójność danych i braki między danymi statystycznymi dotyczącymi generowania odpadów a danymi statystycznymi dotyczącymi unieszkodliwiania odpadów, a także nieprawidłowe klasyfikowanie odpadów. Badanie przedstawia szczegółowe zalecenia dla poszczególnych krajów, które to zalecenia można podsumować w ramach bardziej ogólnego wykazu priorytetowych działań.

W odniesieniu do tego strumienia odpadów w dyrektywie ramowej w sprawie odpadów określono cel polegający na tym, aby do 2020 r. przygotowanie do ponownego użycia, recykling i innego rodzaju odzysk materiałów były na poziomie 70 %. Wyniki państw członkowskich znacznie się różnią, przy czym ponad połowa z nich zgłosiła, że osiągnęła cel na rok 2020 już w latach 2013–2015, a niektóre osiągnęły odzysk nawet na poziomie 90 %. Cypr, Grecja, Słowacja i Szwecja nadal osiągają jednak wyniki poniżej 60 %. Pozostaje pewien margines niepewności co do wartości zgłaszanych przez niektóre państwa członkowskie.

Od 2005 r. średnia wartość ogólnego wskaźnika recyklingu opakowań w UE stopniowo się zwiększała (osiągając poziom 65,8 % w 2015 r.). Jednak w latach 2013–2015 ilość wytworzonych odpadów opakowaniowych wzrosła o 6 % w całej UE, co świadczy o konieczności podejmowania wzmożonych wysiłków w obszarze zapobiegania powstawaniu odpadów. W badaniu dotyczącym systemu wczesnego ostrzegania zwrócono również uwagę na niespójności w danych dotyczących opakowań przekazywanych przez szereg państw członkowskich – po przeanalizowaniu tych niespójności stwierdzono, że dane dotyczące ilości opakowań wprowadzanych do obrotu mogą być zaniżone.

W zmienionej dyrektywie w sprawie opakowań wyznaczono ambitniejsze ogólne cele w zakresie recyklingu opakowań (65 % w 2025 r. i 70 % w 2030 r.), a także wyższe cele w zakresie recyklingu określonych materiałów (np. 55 % dla tworzyw sztucznych w 2030 r.). Będzie wiązało się to z koniecznością podejmowania wzmożonych wysiłków w całej UE na rzecz wydajniejszego organizowania systemów selektywnego zbierania, aby zapewnić możliwość gromadzenia większej ilości materiałów nadających się do recyklingu za pośrednictwem udoskonalonych systemów rozszerzonej odpowiedzialności producenta.

Choć większość państw członkowskich spełnia obecne ogólne cele w zakresie recyklingu, na Węgrzech (od 2012 r.) i na Malcie (od 2013 r.) nie udało się osiągnąć tych celów, przy czym wartość stosownych wskaźników była istotnie niższa od wyznaczonej wartości docelowej. W szeregu państw członkowskich nie udało się osiągnąć jednego celu dotyczącego określonego materiału lub większej liczby takich celów: dotyczyło to papieru i tektury (Malta), drewna (Chorwacja, Malta, Cypr, Finlandia), metali (Chorwacja, Malta) oraz szkła (Grecja, Malta, Cypr, Węgry, Portugalia, Polska i Rumunia). Komisja skontaktowała się w tej sprawie z wymienionymi państwami członkowskimi i opracowała ukierunkowane porady w ramach działań służących propagowaniu przestrzegania przepisów oraz innych działań przyczyniających się do poprawy efektywności.

7.Składowanie

Składowanie to najmniej pożądana metoda przetwarzania odpadów. Choć ilości składowanych odpadów komunalnych stopniowo zmniejszały się w UE rozumianej jako całość (spadek o 18 % w latach 2013–2016), średni wskaźnik składowania odpadów komunalnych w UE nadal wynosił 24 % w 2016 r. W UE nadal można zaobserwować znaczne rozbieżności w tym obszarze: w 2016 r. 10 państw członkowskich w dalszym ciągu składowało ponad 50 % odpadów komunalnych, podczas gdy w przypadku pięciu państw członkowskich wartość tego wskaźnika przekroczyła 70 %.

W dyrektywie w sprawie składowania odpadów państwa członkowskie zobowiązano do zmniejszenia ilości składowanych odpadów komunalnych ulegających biodegradacji do maksymalnego poziomu 75 % do 2006 r., 50 % do 2009 r. i 35 % do 2016 r. w porównaniu z poziomem bazowym z 1995 r. W zmienionej dyrektywie na państwa członkowskie nałożono obowiązek zmniejszenia ilości składowanych odpadów komunalnych do maksymalnego poziomu 10 % do 2035 r. oraz wprowadzono zakaz składowania selektywnie gromadzonych odpadów, uwzględniając odpady ulegające biodegradacji.

Jeżeli chodzi o osiąganie celów w zakresie zmniejszania ilości odpadów ulegających biodegradacji, kompletność danych przekazanych przez państwa członkowskie była zróżnicowana. Zgodnie z przekazanymi danymi w 2015 r. połowa państw członkowskich osiągnęła już wyznaczony na 2016 r. cel zakładający zmniejszenie ilości tych odpadów do 35 %. Chorwacji nie udało się osiągnąć wyznaczonego na 2013 r. celu polegającego na zmniejszeniu ilości odpadów ulegających biodegradacji do 75 % Cypr, Republika Czeska, Grecja, Łotwa i Słowacja nie osiągnęły celu polegającego na zmniejszeniu ilości odpadów ulegających biodegradacji do 50 %, który również został wyznaczony na 2013 r. Malta, w przypadku której można zaobserwować wysoki ogólny wskaźnik składowanych odpadów komunalnych, nie przekazała najnowszych danych w tym zakresie. Komisja skontaktowała się w tej sprawie z wymienionymi państwami członkowskimi i opracowała ukierunkowane porady w ramach działań służących propagowaniu przestrzegania przepisów oraz innych działań przyczyniających się do poprawy efektywności.

W badaniu przeprowadzonym niedawno na zlecenie Komisji stwierdzono, że 15 państw członkowskich nie wywiązywało się w pełni z ustanowionego w dyrektywie obowiązku poddawania odpadów obróbce przed ich składowaniem.

Pomimo zamknięcia niespełniających wymogów składowisk zgłoszonych przez państwa członkowskie liczba obiektów, które nie spełniają wymogów ustanowionych w dyrektywie, pozostaje niepokojąca.

8.Osad ściekowy

Celem dyrektywy w sprawie osadu ściekowego jest kontrolowanie sposobu wykorzystywania osadu ściekowego w rolnictwie. Wyznaczono w niej dopuszczalne wartości stężeń metali ciężkich w osadzie przeznaczonym do wykorzystania w rolnictwie oraz w celu użyźnienia gleby.

Dyrektywa obowiązuje od ponad 30 lat, a jej przepisy są dobrze wdrożone w całej UE. Wszystkie państwa członkowskie wyznaczyły dopuszczalne wartości stężeń metali ciężkich w glebie, które są zgodne z wymogami ustanowionymi w dyrektywie lub wręcz znacznie bardziej rygorystyczne.

9.Wnioski

Przepisy UE dotyczące odpadów przyczyniają się do wprowadzania istotnych udoskonaleń w dziedzinie gospodarowania odpadami. Zapewnienie pełnego wdrożenia tych przepisów ma jednak kluczowe znaczenie dla zagwarantowania, aby UE mogła czerpać korzyści środowiskowe i gospodarcze wynikające z gospodarki o obiegu zamkniętym i konkurować w świecie, w którym można zaobserwować coraz wyraźniejszy niedobór zasobów.

Informacje zawarte w sprawozdaniach dotyczących systemu wczesnego ostrzegania w zakresie odpadów komunalnych oraz rezultaty podejmowanych przez Komisję działań na rzecz propagowania przestrzegania obowiązujących przepisów przedstawione w niniejszym sprawozdaniu wskazują, z jednej strony, że państwa członkowskie ustawicznie osiągają postępy w tym obszarze, ale również, z drugiej strony, że w dziedzinie tej można zaobserwować poważne luki i wyzwania, które należy szybko wyeliminować.

Osiągnięcie dobrych postępów w tym obszarze będzie możliwe, jeżeli zainteresowane państwa członkowskie pilnie podejmą działania na rzecz wdrożenia środków wskazanych w niniejszym sprawozdaniu i w towarzyszących mu sprawozdaniach adresowanych do poszczególnych państw. Efektywniejsze selektywne zbieranie, wydajniejsze systemy rozszerzonej odpowiedzialności producenta, stosowanie instrumentów gospodarczych takich jak podatki od składowania i spalania odpadów oraz poprawa jakości danych – wszystkie te elementy mają kluczowe znaczenie dla zapewnienia zgodności z przepisami UE dotyczącymi odpadów obecnie i w przyszłości.

W ramach działań następczych podejmowanych w związku z niniejszym sprawozdaniem Komisja będzie odbywała wizyty wysokiego szczebla poświęcone problematyce gospodarki o obiegu zamkniętym / odpadów w państwach członkowskich, co do których istnieje ryzyko, że nie będą w stanie osiągnąć wyznaczonych na 2020 r. celów w zakresie odpadów komunalnych. Komisja skontaktuje się w tej kwestii z właściwymi zainteresowanymi stronami, uwzględniając stowarzyszenia podmiotów działających na szczeblu lokalnym i regionalnym.

Komisja będzie nadal przeznaczała znaczną ilość zasobów na wspieranie podejmowanych przez państwa członkowskie wysiłków w obszarze wdrażania, m.in. w ramach pomocy technicznej (np. za pośrednictwem przeglądu wdrażania polityki ochrony środowiska i poprzez wymienianie się najlepszymi praktykami) oraz przy wykorzystaniu funduszy UE. Odpowiedzialność za wzmożenie wysiłków na rzecz wdrażania koniecznych reform politycznych i podejmowania stosownych działań w terenie spoczywa jednak na organach krajowych.