Streszczenie Niderlandzki system wymiaru sprawiedliwości nadal charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem postrzeganej niezależności sądów i nadal czynione są starania rzecz dalszego podnoszenia jakości wymiaru sprawiedliwości. Podjęto szereg inicjatyw na rzecz niezależności sądów, takich jak nowelizacja konstytucji w celu reformy procedury powoływania sędziów Sądu Najwyższego. Jeżeli chodzi o jakość wymiaru sprawiedliwości, realizacja projektów wkroczyła w nowy etap wdrażania, przechodząc od projektów na małą skalę, mających na celu zwiększenie jakości wymiaru sprawiedliwości, do inicjatyw na większą skalę. Nadal podejmowane są działania na rzecz zwiększenia poziomu cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych, administracyjnych i karnych; zostały one przyspieszone przez pandemię COVID-19. Występują nadal pewne obawy dotyczące odpowiedniego finansowania obecnego systemu pomocy prawnej i przewiduje się, że zakończenie reformy systemu pomocy prawnej nastąpi do 2025 r. Ogólnie rzecz biorąc, system wymiaru sprawiedliwości nadal działa efektywnie, chociaż pandemia COVID-19 spowodowała zaległości dotyczące lat 2020 i 2021. Podobnie jak w ubiegłym roku Niderlandy nadal postrzega się jako jedno z najmniej skorumpowanych państw w UE i na świecie. Uczciwość jest najważniejszym elementem ram regulujących administrację publiczną. W 2020 r. uruchomiono szeroki program walki z przestępczością zorganizowaną o charakterze wywrotowym, obejmujący całościowe podejście dotyczące zapobiegania, ujawniania i karania korupcji, po wykazaniu w ramach dochodzeń, że przestępcy podejmują aktywne starania w zakresie wywierania niewłaściwego wpływu na urzędników służby cywilnej. Dzięki dodatkowemu finansowaniu wzmocniono możliwości dochodzeniowe Wydziału Policji Krajowej ds. Dochodzeń Wewnętrznych oraz prokuratury. W październiku 2020 r. przyjęto nowe przepisy, na podstawie których rozszerzona została kontrola funkcjonariuszy policji i konsultantów zewnętrznych. Do marca 2022 r. planuje się wdrożenie kolejnych przepisów mających na celu zwiększenie uczciwości wybieranych i powoływanych urzędników. Nadal istnieją obawy dotyczące ram uczciwości mających zastosowanie do wysokich urzędników sprawujących funkcje wykonawcze w sektorze publicznym, a także w odniesieniu do lobbingu, efektu „drzwi obrotowych” oraz przejrzystości finansowania partii politycznych. W Niderlandach poziom wolności mediów nadal jest wysoki. Władze przyczyniają się do wspierania niezależnego dziennikarstwa poprzez udzielanie dotacji na rzecz Funduszu Promowania Dziennikarstwa, a w okresie pandemii COVID-19 utworzono dodatkowy fundusz tymczasowy. Niezależny organ regulacyjny ds. mediów audiowizualnych składa regularne sprawozdania dotyczące struktur właścicielskich mediów. Istnieje jednak pole do bardziej kompleksowego ujawniania tych struktur ogółowi społeczeństwa. Obecnie wprowadza się zmiany ram legislacyjnych regulujących dostęp do informacji w celu zwiększenia przejrzystości funkcjonowania rządu i zapewnienia większego dostępu do informacji publicznych po zgłoszeniach dotyczących licznych opóźnień i przypadków udzielenia niepełnych odpowiedzi. Zabójstwo dziennikarza śledczego, będące obecnie przedmiotem śledztwa, a także nasilenie się gróźb, podkreślają znaczenie inicjatyw takich jak „PersVeiling”, dzięki której dziennikarze otrzymują pomoc w zgłaszaniu gróźb i postępowaniu z nimi. Odbywają się szerokie debaty i refleksje nad właściwym funkcjonowaniem systemu mechanizmów kontroli i równowagi w związku ze sprawozdaniem parlamentarnej komisji śledczej, w którym stwierdzono, że w ramach realizacji systemu zasiłków na dzieci nie przestrzegano zasad praworządności. Działania następcze i dochodzenia w tym zakresie są obecnie planowane lub są w toku. Pandemia COVID-19 nadal znajdowała się wśród priorytetów programu działań legislacyjnych i działań dotyczących wymiaru sprawiedliwości, w szczególności w związku z uchwaleniem ustawy zapewniającej bardziej solidną podstawę prawną dla środków służących przeciwdziałaniu COVID-19 oraz zaskarżonych przed sądem środków wysokiej rangi służących przeciwdziałaniu COVID-19. Niezależne organy w dalszym ciągu odgrywają ważną rolę w odniesieniu do mechanizmów kontroli i równowagi, w tym w zakresie zabezpieczenia praw podstawowych. Przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego pozostaje otwarta, mimo że pojawiły się pewne wątpliwości dotyczące nowego projektu ustawy o przejrzystości oraz ustawy poszerzającej możliwości zakazu funkcjonowania tzw. „organizacji radykalnych”.



I.System wymiaru sprawiedliwości

System wymiaru sprawiedliwości charakteryzuje się systemem sądowym składającym się z jedenastu sądów okręgowych, czterech powszechnych sądów apelacyjnych, dwóch sądów szczególnych , Rady Stanu i Sądu Najwyższego. Niezależna Rada Sądownictwa odgrywa kluczową rolę w zabezpieczeniu niezależności sądownictwa i jej zadanie polega na poprawianiu jakości systemu wymiaru sprawiedliwości, w tym przydzielaniu sądom zasobów finansowych . Wyboru kandydatów na sędziów dokonuje Krajowa Komisja Selekcyjna Sędziów , a następnie dożywotnio powołuje ich organ wykonawczy na wniosek Ministra Sprawiedliwości . Prokuratura jest niezależna od Ministerstwa Sprawiedliwości i Bezpieczeństwa, ale podlega odpowiedzialności politycznej Ministra Sprawiedliwości. Izbę Adwokacką utworzono na mocy prawa. Jest ona niezależna od rządu i finansowana wyłącznie z rocznych składek adwokatów . Niderlandy uczestniczą w pracach Prokuratury Europejskiej.

Niezależność i niezawisłość

Poziom postrzeganej niezależności sądownictwa jest bardzo wysoki. Wśród ogółu społeczeństwa 77 % uważa poziom niezależności sądów i niezawisłości sędziów za „dość dobry lub bardzo dobry”, podobnie jak 82 % przedsiębiorstw . Na przestrzeni ostatnich lat postrzegana niezależność sądów nieprzerwanie utrzymuje się na wysokim poziomie zarówno wśród ogółu społeczeństwa, jak i wśród przedsiębiorstw .

Podjęto dalsze działania w zakresie przygotowania do nowelizacji konstytucji w celu zmiany procedury powoływania sędziów Sądu Najwyższego . W grudniu 2020 r. rząd przesłał Radzie Stanu do konsultacji projekt nowelizacji konstytucji w celu zmiany procedury powoływania sędziów Sądu Najwyższego. Celem przewidywanej reformy jest dalsze ograniczenie roli władzy wykonawczej i ustawodawczej w powoływaniu sędziów Sądu Najwyższego, co jest zgodne z zaleceniami Rady Europy . Po konsultacjach internetowych dotyczących projektu ustawy opartej na zaleceniu niezależnej komisji państwowej ds. systemu parlamentarnego w Niderlandach wprowadzono do tekstu projektu pewne zmiany. Opinia Rady Stanu zostanie upubliczniona, gdy projekt ustawy zostanie przekazany do parlamentu.

Poczyniono postępy w zakresie zmiany procedur powoływania członków Rady Sądownictwa i zarządów sądów. Na wniosek Ministra Ochrony Prawnej z lutego 2020 r. Rada Stanu przedstawiła w dniu 23 września 2020 r. opinię doradczą w sprawie ewentualnej zmiany procedur powoływania członków Rady Sądownictwa i zarządów sądów. Chociaż Rada Stanu stwierdziła, że obecne procedury powoływania członków Rady Sądownictwa i zarządów sądów są zgodne z wymogiem niezależności sądów, zaleciła zbadanie, w jaki sposób można zwiększyć udział sędziów i pracowników sądów w procedurach powoływania członków zarządów sądów. W wyniku porozumienia osiągniętego między Radą Sądownictwa, stowarzyszeniem sędziów i innymi przedstawicielami wymiaru sprawiedliwości, Rada Sądownictwa ustanowiła nową procedurę powoływania członków zarządów sądów na rok 2021 i część roku 2022 . Porozumienie to ma na celu zapewnienie sędziom większego wpływu na powoływanie członków zarządów sądów, w szczególności poprzez ustanowienie komisji składającej się z czterech sędziów, dwóch członków zarządu sądu i dwóch urzędników sądowych, która przeprowadza rozmowy z kandydatami i proponuje Radzie Sądownictwa jednego kandydata, który ma zostać powołany. W przypadku równej liczby oddanych głosów głos czterech sędziów jest decydujący. Ponadto latem 2021 r. Rada Sądownictwa rozpocznie obrady z udziałem stowarzyszenia sędziów i innych przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości w sprawie ewentualnej zmiany procedury powoływania członków Rady . Celem tych działań jest dalsze ograniczenie wpływu władzy wykonawczej lub ustawodawczej na powoływanie członków Rady Sądownictwa, co jest zgodne z zaleceniami Rady Europy .

Jakość

Reforma systemu pomocy prawnej będzie opierać się na wynikach szeregu projektów pilotażowych. Obecnie przewiduje się, że reforma systemu pomocy prawnej nastąpi do 2025 r. i rozpocznie się od realizacji szeregu projektów pilotażowych mających na celu zgromadzenie najlepszych praktyk w celu przygotowania dalszych reform ustawodawczych. Jeśli chodzi o obecny system pomocy prawnej, utrzymują się pewne obawy co do adekwatności dostępnego finansowania .

Nadal prowadzone są działania na rzecz cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych, administracyjnych i karnych, które zostały przyspieszone przez pandemię COVID-19. Nadal istnieje możliwość usprawnienia procesu cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości , w szczególności w odniesieniu do wskaźnika publikacji wyroków w internecie oraz dostępności rozwiązań cyfrowych umożliwiających wszczynanie i śledzenie przebiegu postępowań sądowych, a kilka inicjatyw ma na celu rozwiązanie tego problemu . Jeśli chodzi o wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych, sądownictwo i prokuratura wspólnie z innymi zainteresowanymi stronami działającymi na polu wymiaru sprawiedliwości opracowują plan cyfrowy. Jeżeli chodzi o wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych i administracyjnych, w nowym programie cyfryzacji skoncentrowano się na cyfrowym dostępie do wymiaru sprawiedliwości dla obywateli i prawników praktyków . Procedury prawne będą stopniowo poddawane cyfryzacji, począwszy od krajowych spraw z zakresu prawa podatkowego i wniosków o zajęcie, a następnie zostaną rozszerzone na inne dziedziny prawa. W reakcji na pandemię COVID-19 Rada Sądownictwa przyjęła nowe zasady organizowania rozpraw sądowych na odległość, co umożliwiło dalsze funkcjonowanie sądów. Obecne przepisy obowiązują do dnia 1 sierpnia 2021 r. i mogą zostać przedłużone, jeżeli będzie to konieczne do zagwarantowania funkcjonowania sądów.

Ustawa o eksperymentach w zakresie sprawowania wymiaru sprawiedliwości umożliwi realizację projektów pilotażowych dotyczących sprawowania wymiaru sprawiedliwości na większą skalę. Po opracowaniu licznych projektów pilotażowych dotyczących jakości wymiaru sprawiedliwości w ramach programu „Społecznie skuteczny wymiar sprawiedliwości” , spodziewane wejście w życie ustawy o eksperymentach w zakresie sprawowania wymiaru sprawiedliwości latem 2021 r. umożliwi realizację projektów dotyczących jakości na większą skalę. Takie projekty dotyczące jakości obejmują na przykład wprowadzenie „sędziego ds. zadłużenia” [ang. debt judge], którego zadaniem jest zwiększenie skuteczności orzeczeń poprzez jednoczesne rozpatrywanie wszystkich spraw dotyczących danego dłużnika. Takie podejście polegające na testowaniu projektów pilotażowych na małą skalę, a następnie wdrażaniu ich na większą skalę, może stanowić źródło innowacyjnych pomysłów mających na celu poprawę jakości systemu wymiaru sprawiedliwości .

Efektywność

Pandemia COVID-19 wywarła wpływ na efektywność systemu wymiaru sprawiedliwości. Pandemia COVID-19 spowodowała wzrost liczby zaległych spraw sądowych w latach 2020 i 2021, w szczególności spraw karnych . Rada Sądownictwa i zarządy sądów przedsięwzięły konkretne środki w celu zaradzenia tym skutkom, takie jak poprawa możliwości przeprowadzania rozpraw sądowych za pośrednictwem wideokonferencji, powoływanie emerytowanych sędziów jako sędziów zastępców oraz częstsze zwracanie się do izb w składzie jednego sędziego. Ma to na celu wyeliminowanie do końca 2021 r. zaległości, które powstały w systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych w związku z pandemią COVID-19 . W ramach tego podejścia prokuratura nadal korzysta z uprawnień do podejmowania samodzielnych decyzji w odniesieniu do niektórych spraw karnych . W związku z obawami wyrażonymi przez Niderlandzką Izbę Adwokacką i członków Parlamentu, Minister Ochrony Prawnej ogłosił w listopadzie 2020 r., że podejrzani będą mieli prawo do bezpłatnej konsultacji z adwokatem. Proces ten rozpoczął się w dniu 1 kwietnia 2021 r. w odniesieniu do szeregu spraw i będzie stopniowo rozszerzany na wszystkie pozostałe sprawy. Biorąc pod uwagę, że korzystanie z tych uprawnień przez prokuraturę może mieć wpływ na prawo do rzetelnego procesu sądowego, w szczególności gdy obywatele nie są odpowiednio informowani , zapewnienie bezpłatnej konsultacji prawnej ma w takich przypadkach szczególne znaczenie.

System wymiaru sprawiedliwości w dalszym ciągu charakteryzuje się wysokim poziomem efektywności w pierwszej instancji, chociaż postępowania odwoławcze są stosunkowo długotrwałe . W ostatnich latach ogólny poziom efektywności wymiaru sprawiedliwości był wysoki . Czas trwania postępowania w pierwszej instancji w sprawach cywilnych i handlowych jest krótki i w 2019 r. wynosił około 100 dni . Natomiast w przypadku spraw cywilnych i handlowych rozpatrywanych w trzeciej instancji postępowania są długotrwałe – w 2019 r. trwały średnio 459 dni. Sądownictwo administracyjne w pierwszej instancji nadal funkcjonuje efektywnie , chociaż postępowania w drugiej i trzeciej instancji są stosunkowo długotrwałe . Chociaż ogólny wskaźnik zamykanych spraw w pierwszej instancji pozostaje efektywny , wskaźnik rozstrzygania spraw administracyjnych w pierwszej instancji stopniowo uległ obniżeniu do 94 % w 2019 r. W przyszłości może to doprowadzić do pewnych zaległości w sądownictwie administracyjnym, chociaż wydaje się, że obecną liczbę spraw w toku możliwa do rozwiązania . Jeśli chodzi o wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych w nowym planie działania opracowanym w wyniku przeglądu z 2020 r. skoncentrowano się na poprawie jego efektywności, w szczególności w przypadku przestępstw pospolitych i przestępstw o dużym oddziaływaniu . Chociaż może to przyczynić się do zwiększenia efektywności i ograniczenia zaległości, zainteresowane strony podkreślają, że takie inicjatywy nie powinny być podejmowane kosztem jakości wymiaru sprawiedliwości .

II.Ramy antykorupcyjne