Sprawozdanie opracowano w wyniku ścisłej współpracy z państwami członkowskimi, na podstawie różnych źródeł krajowych, międzynarodowych i innych. Do współpracy tej, obejmującej przedstawienie pisemnych uwag i uczestnictwo w specjalnych wizytach krajowych przeprowadzanych w okresie od lutego do kwietnia 2022 r. , zaproszono wszystkie państwa członkowskie. Ważny wkład stanowiły również uwagi ogólne i uwagi dotyczące konkretnych państw uzyskane w ramach ukierunkowanych konsultacji z zainteresowanymi stronami . Rada Europy również przedstawiła przegląd swoich najnowszych opinii i sprawozdań dotyczących państw członkowskich UE. Przed przyjęciem sprawozdania państwa członkowskie miały możliwość aktualizacji informacji zawartych w rozdziale na ich temat.

W sprawozdaniu na temat praworządności przedstawiono również istotne zmiany na szczeblu UE, dlatego też należy postrzegać je w szerszym kontekście innych obszarów działań przyczyniających się do podtrzymywania wartości demokratycznych i praw człowieka zarówno w Unii, jak i poza jej granicami. Podsumowano w nim także sposób, w jaki Komisja korzysta z kluczowych narzędzi, takich jak Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności,rozporządzenie w sprawie ogólnego systemu warunkowości i unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości. W przypadku gdy kwestie związane z praworządnością prowadzą do naruszenia prawa Unii, Komisja prowadzi również postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom.

-wolnością i pluralizmem mediów, ze szczególnym uwzględnieniem niezależności organów regulacyjnych ds. mediów, przejrzystości własności mediów, przejrzystego i sprawiedliwego przydziału reklam państwowych, bezpieczeństwa dziennikarzy i dostępu do informacji. W tegorocznym sprawozdaniu po raz pierwszy poświęcono uwagę systematycznemu omówieniu mediów publicznych. Wolne i pluralistyczne środowisko medialne ma kluczowe znaczenie z punktu widzenia praworządności, demokratycznej rozliczalności i walki z korupcją. Znaczenie wolnych i pluralistycznych mediów doprowadziło do podjęcia niedawno szeregu inicjatyw na szczeblu UE;

Komisja dostrzega swoją szczególną rolę w ponoszeniu wspólnej odpowiedzialności poprzez pobudzanie zmian, sprzyjanie współpracy lub identyfikowanie i korygowanie niedociągnięć. Choć Komisja wywiązuje się z tego obowiązku w zróżnicowany sposób, korzystając z szeregu dostępnych jej instrumentów, cel pozostaje jasny: doprowadzenie do znaczącej zmiany sposobu, w jaki obywatele postrzegają wpływ praworządności na ich codzienne życie. Komisja dopilnowała też, by w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności za priorytetowe kwestie uznać reformy sądownictwa, ram antykorupcyjnych i administracji publicznej w państwach członkowskich oraz cyfryzację systemów wymiaru sprawiedliwości – kwestie niezwykle ważne dla tworzenia klimatu zdecydowanie sprzyjającego inwestycjom.

Niesprowokowana i nieuzasadniona agresja wojskowa Rosji na Ukrainę i jej ludność stanowi bezpośrednie wyzwanie dla unijnych wartości i dla światowego porządku opartego na wartościach. Jest to rażące naruszenie prawa międzynarodowego i zasad Karty ONZ, podważające – oprócz bezpieczeństwa i stabilności w Europie i na świecie – także demokrację i praworządność. Ochrona i podtrzymywanie naszych instytucji demokratycznych i wartości stanowi wspólne zadanie państw członkowskich i instytucji UE. Jest to szczególnie ważne teraz, gdy UE i jej państwom członkowskim zagrażają wrogie obce podmioty, starające się podważyć nasze demokratyczne systemy, wykorzystując dezinformację i cyberataki.

W niektórych państwach członkowskich w dalszym ciągu odnotowuje się jednak zastrzeżenia co do niezależności i autonomii prokuratury. W Słowenii zgłoszono obawy dotyczące wpływu uprawnień Ministra Spraw Wewnętrznych do wydawania poleceń policji na niezależność pracy prokuratorów w poszczególnych sprawach. W Polsce utrzymują się zastrzeżenia wobec funkcjonowania prokuratury – urzędy Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego w tym państwie sprawuje ta sama osoba. Polskie sądy zwróciły również uwagę na fakt, że praktyka delegowania prokuratorów może być uznawana za formę degradacji i dyskryminacji. Na Węgrzech zmieniono zasady usuwania Prokuratora Generalnego, ale nie uwzględniono zalecenia GRECO dotyczącego uchylenia przepisu umożliwiającego Prokuratorowi Generalnemu pozostanie na stanowisku po upływie jego kadencji; obawy wzbudza ponadto fakt, że prokuratorzy nie są rozliczani z decyzji dotyczących odmowy wszczęcia lub zakończenia śledztwa.

W Austrii w dalszym ciągu trwają przygotowania do reformy prokuratury mającej na celu zwiększenie jej niezależności. Reforma przygotowywana w Czechach ma na celu określenie czasu trwania kadencji Prokuratora Generalnego i innych prokuratorów naczelnych oraz zapewnienie stosowania przejrzystych warunków ich odwoływania. W Bułgarii rząd zobowiązał się w ramach planu odbudowy i zwiększania odporności do ustanowienia skutecznego mechanizmu rozliczalności i odpowiedzialności karnej Prokuratora Generalnego i jego zastępców, a także do poddawania decyzji o odmowie wszczęcia śledztwa kontroli sądowej. W Hiszpanii przyjęto zmiany prawne służące zwiększeniu przejrzystości stosunków między rządem a Prokuratorem Generalnym, choć utrzymują się obawy dotyczące zbiegu kadencji Prokuratora Generalnego i członków rządu. Na Słowacji , w wyniku zgłoszenia zastrzeżeń wobec szeregu spraw dotyczących korupcji na wysokim szczeblu, Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowuje zmianę mającą na celu ograniczenie uprawnień Prokuratora Generalnego w zakresie uchylania decyzji prokuratorów wydawanych w indywidualnych sprawach.

Chociaż w UE nie ma jednolitego modelu struktury instytucjonalnej prokuratury, zabezpieczenia instytucjonalne są zawsze potrzebne, aby zapewnić prokuraturze wystarczającą autonomię w zakresie przeprowadzania skutecznych i bezstronnych śledztw i wnoszenia spraw do sądu bez nacisków politycznych. Jest to niezbędne nie tylko w kontekście krajowego i unijnego prawa karnego, ale również ze względu na wiele innych istotnych kwestii, takich jak ochrona interesu finansowego Unii i walka z nawoływaniem do nienawiści w środowisku cyfrowym. Szereg państw członkowskich przystąpiło do wdrażania reform mających na celu wzmocnienie niezależności prokuratury.

W innych państwach członkowskich, które podjęły działania na rzecz udoskonalenia tych procedur, nie wyeliminowano jeszcze wszystkich problemów, w szczególności jeżeli chodzi o obsadzanie stanowisk w sądach wyższej instancji oraz stanowisk prezesów sądów. Na Malcie , pomimo podjęcia działań mających na celu odpolitycznienie procesu powoływania prezesa Trybunału Konstytucyjnego, proces ten w dalszym ciągu odbywa się bez udziału sędziów. W Grecji nadal utrzymują się zastrzeżenia wobec procedury obsadzania najwyższych stanowisk sędziowskich i prokuratorskich, w tym braku udziału przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości w tym procesie. W Austrii ogłoszono zamiar przeprowadzenia reformy procedury powoływania prezesa i wiceprezesa Sądu Najwyższego, aby rozwiązać problem braku udziału przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości w tym procesie, mimo że nadal zgłaszane są zastrzeżenia co do ograniczonego udziału sędziów w powoływaniu prezesów i wiceprezesów sądów administracyjnych.

Od czasu publikacji ostatniego sprawozdania niektóre państwa członkowskie rozpoczęły proces udoskonalania procedur powoływania sędziów. W Irlandii nowy projekt ustawy o powoływaniu sędziów ogranicza zakres swobody uznania przysługującej rządowi w ramach tej procedury. W Chorwacji powołano prezesa Sądu Najwyższego i wprowadzono zmiany w procedurze regulującej przebieg tego procesu, aby nie dopuścić do wystąpienia potencjalnego impasu w tej kwestii w przyszłości. W Czechach wprowadzono zmiany w obowiązujących przepisach w celu stworzenia przejrzystego i jednolitego systemu obsadzania stanowisk sędziowskich i wyboru prezesów sądów. Na Cyprze parlament niedawno głosował nad reformą procedury powoływania sędziów i prezesów proponowanego nowego Trybunału Konstytucyjnego i Wysokiego Trybunału. W Niderlandach rozważa się wprowadzenie szeregu zmian służących wzmocnieniu niezależności sądów, w tym również w odniesieniu do procedury powoływania sędziów Sądu Najwyższego.

Metoda powoływania sędziów może mieć kluczowy wpływ na niezależność sądów i postrzeganie ich niezależności przez opinię publiczną. Zgodnie z orzecznictwem TSUE, aby niezależność sądów była zagwarantowana, warunki materialne i przepisy proceduralne regulujące powoływanie sędziów muszą zapobiegać uzasadnionym wątpliwościom co do odporności tych sędziów na czynniki zewnętrzne oraz co do ich neutralności jako sędziów .

W innych państwach członkowskich nie wyeliminowano stwierdzonych problemów o charakterze strukturalnym lub systemowym. W Polsce nie podjęto działań w odniesieniu do poważnych zastrzeżeń co do niezależności Krajowej Rady Sądownictwa, mimo że zastrzeżenia w tym zakresie zgłoszono w szeregu orzeczeń TSUE i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w których potwierdzono uchybienia zidentyfikowane przez Komisję w kontekście procedury przewidzianej w art. 7 ust. 1 TUE. Wspomniane zastrzeżenia znalazły również odzwierciedlenie w szerzej zakrojonym zaleceniu krajowym dotyczącym ochrony niezależności sądów przedstawionym w kontekście europejskiego semestru. Na Węgrzech Krajowa Rada Sądownictwa nadal napotyka wyzwania w zapewnianiu przeciwwagi dla uprawnień przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa w obszarze zarządzania sądami, natomiast kwestia zalecenia krajowego dotyczącego wzmocnienia niezależności sądów przedstawionego w ramach europejskiego semestru i kwestia zastrzeżeń zgłaszanych w kontekście procedury przewidzianej w art. 7 ust. 1 TUE pozostają nierozstrzygnięte.

Zmiany dotyczące sposobu funkcjonowania krajowych rad sądownictwa stanowią jeden z głównych elementów działań podejmowanych w szeregu państw członkowskich. W Hiszpanii utrzymują się problemy dotyczące opóźnień w powoływaniu nowego składu Rady Sądownictwa. Towarzyszą temu coraz liczniejsze wezwania do zmiany systemu powoływania członków Rady. W Bułgarii odnotowuje się coraz poważniejsze problemy dotyczące funkcjonowania Najwyższej Rady Sądownictwa i wspomina się o konieczności uregulowania kwestii związanych z jej składem. W Irlandii proponowany skład planowanej Komisji ds. Powoływania Sędziów wzbudza pewne kontrowersje. Na Słowacji w rezultacie przeprowadzonej reformy konstytucyjnej Radzie Sądownictwa powierzono nowe zadania, ale utrzymują się pewne zastrzeżenia co do trybu odwoływania jej członków. W Portugalii działania mające na celu doprowadzenie do zakończenia prac nad ramami legislacyjnymi na potrzeby Wysokiej Rady Sądów Administracyjnych i Podatkowych są prowadzone od 2004 r.; w państwie tym wdrożono również nowe środki służące rozwiązaniu problemów związanych z przydzielaniem spraw w sądach.

W szeregu państw członkowskich podjęto starania legislacyjne mające na celu zwiększenie niezależności rad sądownictwa. W Luksemburgu przedłożono wniosek dotyczący zmian legislacyjnych służących dostosowaniu składu przyszłej Rady Sądownictwa do norm europejskich. Celem wspomnianych zmian jest określenie kompetencji Rady Sądownictwa w zakresie zarządzania karierami sędziów oraz wprowadzenia nowego systemu dyscyplinarnego. Zmiany wprowadzone niedawno w Chorwacji doprowadziły do wzmocnienia roli dwóch rad w procesie wyboru sędziów i prokuratorów. We Włoszech przyjęto niedawno nową ustawę mającą na celu przeprowadzenie reformy systemu wymiaru sprawiedliwości, w której przewidziano przepisy ustanawiające Najwyższą Radę Sądownictwa i regulujące jej funkcjonowanie, w tym sposób powoływania jej członków. Na Cyprze parlament niedawno głosował nad reformami związanymi ze składem Rady Sądownictwa. W Niderlandach przewiduje się możliwość zmiany przepisów regulujących kwestie związane ze składem Rady Sądownictwa i procedurą wyboru jej członków. W Szwecji komisja śledcza zrzeszająca przedstawicieli wszystkich partii politycznych działająca od 2020 r. analizuje potencjalne metody zwiększenia niezależności sądów – oczekuje się, że przedstawi ona sprawozdanie ze swoich prac do lutego 2023 r.

Rady sądownictwa mogą być szczególnie ważnymi gwarantami niezależności sądownictwa, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie TSUE . Mogą one odgrywać rolę bufora między władzą sądowniczą a pozostałymi gałęziami władzy w kwestiach takich jak powoływanie sędziów lub sędziów pokoju oraz kształtowanie ich karier, a także określanie ich funkcji w procesie zarządzania systemem wymiaru sprawiedliwości. W ramach Rady Europy opracowano ważne normy europejskie określające sposób, w jaki należy tworzyć rady sądownictwa i dobierać ich skład, aby zagwarantować ich możliwie jak największą niezależność. Rady sądownictwa muszą również dysponować odpowiednimi zasobami umożliwiającymi im funkcjonowanie w sposób pozwalający im wywiązywać się z powierzonych im obowiązków.

Zgodnie z unijną tablicą wyników wymiaru sprawiedliwości z 2022 r. i badaniami Eurobarometr przeprowadzonymi w 2022 r. w około dwóch trzecich państw członkowskich odnotowano poprawę postrzeganej niezależności wśród przedsiębiorstw w porównaniu z 2021 r. Jeżeli chodzi jednak o ogół społeczeństwa, wyniki badań wskazują na pogorszenie postrzeganej niezależności sądów w ponad połowie państw członkowskich. Nie odnotowano poważniejszych zmian we względnym poziomie postrzeganej niezależności między państwami członkowskimi. W Finlandii, Danii, Austrii, Luksemburgu, Niderlandach i Niemczech poziom postrzeganej niezależności pozostaje szczególnie wysoki (powyżej 75 %), natomiast na Słowacji, w Polsce i w Chorwacji nadaj jest on bardzo niski (poniżej 30 %).

W innych państwach członkowskich utrzymują się obawy dotyczące ryzyka wykorzystywania postępowań dyscyplinarnych do ograniczania niezależności sądów. W swoim planie odbudowy i zwiększania odporności Polska zobowiązała się do podjęcia reform systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów, do zlikwidowania Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego oraz do zapewnienia sędziom, na których orzeczenia tej izby wywarły wpływ, możliwości wzruszenia tych orzeczeń. Plan ten ma na celu wzmocnienie pewnych aspektów niezależności sądownictwa. W międzyczasie, pomimo orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości, Izba Dyscyplinarna nadal podejmowała decyzje w sprawach dotyczących sędziów, między innymi poprzez zawieszanie ich w czynnościach służbowych. W Rumunii nakładanie sankcji dyscyplinarnych i rola Inspekcji Sądowej w dalszym ciągu wzbudzały zastrzeżenia, choć oczekuje się, że opracowywany obecnie projekt ustawy doprowadzi do reformy systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej. Inne mechanizmy rozliczalności również wymagają przyjęcia określonych gwarancji. W Chorwacji przyjęcie nowych ustaw wprowadzających wymóg okresowego poddawania sędziów i prokuratorów kontrolom bezpieczeństwa przeprowadzanym przez Agencję Bezpieczeństwa Narodowego wzbudziło pewne zastrzeżenia. Na Słowacji utrzymują się zastrzeżenia wobec systemu odpowiedzialności karnej sędziów z tytułu „nadużycia prawa”. W Słowenii w przepisach regulujących kwestie związane z prowadzeniem śledztw parlamentarnych nie przewidziano gwarancji niezależności sędziów i prokuratorów.

Inwestycje w jakość i efektywność wymiaru sprawiedliwości

Efektywny system wymiaru sprawiedliwości zarządza swoimi sprawami, bieżącymi i zaległymi, oraz wydaje orzeczenia bez zbędnej zwłoki. Choć między państwami członkowskimi i w ramach państw członkowskich można zaobserwować wiele różnic w tym zakresie, w zależności od rodzaju postępowania (np. postępowania cywilne i gospodarcze, karne, administracyjne) i instancji sądowych, zbyt przewlekłe postępowania i znaczna liczba zaległych spraw ograniczają zaufanie obywateli i przedsiębiorstw do krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości i zmniejszają skuteczność walki z korupcją (zob. również sekcja 2.2). Zapewnienie wystarczających zasobów ludzkich i finansowych stanowi nieodzowny warunek zagwarantowania jakości i efektywności systemów wymiaru sprawiedliwości. Szereg państw członkowskich poświęciło uwagę tej kwestii, przeznaczając dodatkowe zasoby na wzmocnienie odporności systemów wymiaru sprawiedliwości w swoich krajowych planach odbudowy i zwiększania odporności i inwestując w cyfryzację wymiaru sprawiedliwości.

Inwestowanie w zasoby ludzkie i finansowe oraz w cyfryzację systemu wymiaru sprawiedliwości jest niezbędne do stawienia czoła rozległym wyzwaniom w dziedzinie efektywności występującym w szeregu państw członkowskich. W Chorwacji , na Cyprze , na Malcie i w Portugalii realizuje się obecnie inicjatywy służące przezwyciężeniu utrzymujących się od wielu lat wyzwań dotyczących efektywności systemu wymiaru sprawiedliwości, w tym również z przewlekłością postępowań sądowych. We Włoszech przyjęto kompleksowe reformy wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych i karnych służące poprawie jakości i efektywności systemu wymiaru sprawiedliwości, m.in. poprzez zmniejszenie liczby zaległych spraw i skrócenie czasu trwania postępowań. W Grecji przyjęto niedawno nowe przepisy dotyczące organizacji sądów i statusu sędziów, aby przezwyciężyć wyzwania związane z efektywnością i jakością wymiaru sprawiedliwości. Na Węgrzech w życie weszła nowa ustawa o odszkodowaniach pieniężnych z tytułu opóźnień w prowadzeniu postępowań cywilnych, w której przewidziano możliwość wystąpienia o odszkodowanie w przypadku naruszenia prawa podstawowego do zakończenia postępowania cywilnego w rozsądnym terminie. W Irlandii przedstawiono projekt ustawy ustanawiającej system odszkodowań z tytułu przewlekłości postępowań sądowych.

Aby zagwarantować długoterminową odporność systemu wymiaru sprawiedliwości, należy zadbać o atrakcyjność zawodów prawniczych, m.in. poprzez zapewnienie odpowiedniego wynagrodzenia osób wykonujących te zawody, oraz ograniczyć do minimum liczbę wakatów na stanowiskach sędziowskich i prokuratorskich oraz na stanowiskach urzędników sądowych. W Belgii podjęto starania na rzecz zwiększenia ilości zasobów przeznaczanych na system wymiaru sprawiedliwości. W Niemczech ogłoszono rozszerzenie „Paktu na rzecz praworządności”, aby przeznaczyć dodatkowe zasoby na sądownictwo i cyfryzację; nadal nie przezwyciężono jednak utrzymujących się od wielu lat wyzwań związanych z naborem na aplikacje sędziowskie i poziomem wynagrodzeń sędziów. W Portugalii i Francji rząd podejmuje działania na rzecz zmniejszenia niedoboru zasobów ludzkich przydzielanych na potrzeby systemu wymiaru sprawiedliwości, choć określone wyzwania w tym obszarze wciąż się utrzymują. W Słowenii rząd zmniejszył – bez zasięgania opinii organów sądowych – wcześniej uzgodniony budżet dla sądów, Rady Sądownictwa i Prokuratury Krajowej, natomiast Rada Sądownictwa wszczęła postępowania w przedmiocie przeprowadzenia kontroli zgodności wynagrodzeń sędziów z konstytucją. W Danii długoterminowymi wyzwaniami pozostają ograniczona kwota wydatków przeznaczanych na system wymiaru sprawiedliwości wyrażona jako odsetek PKB i niska liczba sędziów, w szczególności w kontekście dążenia do zapewnienia efektywnego rozpatrywania spraw.

Wiele państw członkowskich kontynuuje wdrażanie inicjatyw na rzecz usprawnienia procesu cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości, niejednokrotnie czerpiąc z doświadczeń zgromadzonych w związku z pandemią COVID-19. Należy zapewnić skuteczność narzędzi cyfrowych w praktyce. Choć w Belgii , Bułgarii i na Malcie nie przezwyciężono jeszcze wszystkich wyzwań w tym zakresie, w odpowiednich RRP tych państw przewidziano stosowne usprawnienia. We Włoszech proces cyfryzacji postępuje w sądach cywilnych, ale na poziomie sądów karnych i biur prokuratury nie udało się wyeliminować określonych wyzwań. Wśród państw członkowskich, które realizują obecnie projekty służące dalszej poprawie poziomu cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości, należy wymienić Szwecję , Niderlandy , Łotwę , Portugalię , Estonię , Danię , Austrię , Rumunię , Słowenię , Hiszpanię i .

Prawnicy jako podmioty o kluczowym znaczeniu dla systemów sądowych opierających się na zasadzie praworządności

Prawnicy i ich samorządy zawodowe odgrywają zasadniczą rolę w umacnianiu praworządności i zapewnianiu ochrony praw podstawowych, uwzględniając prawo do rzetelnego procesu sądowego. Niektóre państwa członkowskie podjęły działania na rzecz ułatwienia dostępu do usług prawnika. Na Łotwie Sąd Najwyższy potwierdził, że udział prawników w postępowaniach sądowych jest niezbędny do zapewnienia poszanowania prawa do rzetelnego procesu sądowego i opowiedział się za przyznaniem prawnikom prawa dostępu do informacji niezbędnych do wykonywania ich obowiązków. W Luksemburgu Ministerstwo Sprawiedliwości, działając we współpracy z Izbą Adwokacką, opracowało przepisy służące zwiększeniu dostępności pomocy prawnej. Na Litwie trwają obecnie prace nad przygotowaniem reformy systemu pomocy prawnej. W Irlandii wysokie koszty postępowań sądowych i niedociągnięcia w systemie pomocy prawnej w dalszym ciągu wzbudzają zastrzeżenia, przy czym podejmuje się obecnie działania służące przezwyciężeniu tych wyzwań.

Jednym z najistotniejszych elementów swobody wykonywania zawodów prawniczych jest poszanowanie poufności relacji z klientami. W zaleceniach Rady Europy wyraźnie stwierdzono, że wszelkie odstępstwa od zasady poufności muszą być zgodne z zasadami praworządności. Przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka wszczęto postępowanie dotyczące poszanowania tajemnicy zawodowej prawników na Litwie .

2.2. Ramy antykorupcyjne

Korupcja wywiera niekorzystny wpływ na praworządność i poziom zaufania obywateli i przedsiębiorstw do instytucji publicznych. Kompleksowe podejście do walki z korupcją musi opierać się na połączeniu środków prewencyjnych i represyjnych. Wiąże się to z koniecznością ustanowienia solidnych ram prawnych i instytucjonalnych, zapewnienia wystarczającego potencjału administracyjnego i sądowego, a także zagwarantowania woli politycznej w zakresie egzekwowania prawa, w tym również poprzez prowadzenie skutecznych postępowań przygotowawczych i sądowych. Jeżeli chodzi o działania prewencyjne, niezawodne i skuteczne środki zapewniające uczciwość zawodową obejmują przeciwdziałanie konfliktom interesów i ich eliminowanie, zapewnienie przejrzystości działalności lobbingowej, wdrażanie systemów ujawniania informacji majątkowych i konfliktów interesów, skuteczną ochronę sygnalistów, a także przejrzystość finansowania partii politycznych.

Postrzeganie korupcji w całej UE

Wskaźnik postrzegania korupcji (CPI) wskazuje, że dziesięć państw członkowskich znajduje się wśród dwudziestu państw postrzeganych jako najmniej skorumpowane na świecie, podczas gdy ogólny wynik dla całej UE jest dobry i poprawił się w porównaniu z wynikiem z zeszłego roku. Niektóre z państw członkowskich poprawiły swoje wyniki w porównaniu z poprzednimi latami, podczas gdy w innych wyniki są nadal znacznie gorsze niż w pozostałych państwach członkowskich UE.

Wyniki badań Eurobarometr z 2022 r. wskazują, że korupcja pozostaje poważnym problemem dla obywateli Unii i dla przedsiębiorstw prowadzących działalność w UE. Prawie siedmiu na dziesięciu Europejczyków (68 %) uważa, że korupcja jest szeroko rozpowszechniona w ich kraju, a ponad czterech na dziesięciu (41 %) uważa, że poziom korupcji w ich kraju wzrósł. Tymczasem jedynie 31 % respondentów jest zdania, że wysiłki ich rządu na rzecz zwalczania korupcji są skuteczne. Ponadto ponad sześć na dziesięć europejskich przedsiębiorstw (63 %) uważa, że problem korupcji jest w ich kraju powszechny, a większość przedsiębiorstw (51 %) uważa, że jest mało prawdopodobne, by skorumpowane osoby lub przedsiębiorstwa w ich kraju zostały zatrzymane lub zgłoszone policji lub prokuratorom.

Krajowe strategie antykorupcyjne i ich wdrażanie

Przepisy prawa międzynarodowego zobowiązują państwa członkowskie do prowadzenia skutecznej i skoordynowanej polityki antykorupcyjnej . Najpowszechniejszą metodą wywiązania się z tego zobowiązania jest ustanowienie i wdrożenie krajowej strategii antykorupcyjnej . Choć przyjęcie takiej strategii nie jest wymogiem samym w sobie, odgrywa ona istotną rolę w przekształcaniu zobowiązań politycznych w konkretne działania, co zapewnia możliwość eliminowania luk prawnych lub instytucjonalnych w spójny, kompleksowy i skoordynowany sposób oraz dostosowywania działań w obszarze przeciwdziałania korupcji do zmieniającego się otoczenia. Prawie wszystkie państwa członkowskie mają obecnie własne strategie antykorupcyjne, które poddają regularnym ocenom i przeglądom. Od lipca 2021 r. Chorwacja , Rumunia , Grecja , Litwa i Malta zaktualizowały lub przyjęły swoje strategie i towarzyszące im plany działań, a Niemcy , Czechy , Włochy i Łotwa dokonują obecnie przeglądu swoich strategii. Proces wdrażania tych strategii doprowadził do przedstawienia propozycji przeprowadzenia istotnych reform w niektórych państwach członkowskich. W Portugalii przyjęto pakiet legislacyjny mający na celu zwalczanie korupcji i przeciwdziałanie jej zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym, natomiast w Finlandii trwa obecnie przegląd ustawodawstwa antykorupcyjnego na gruncie prawa karnego.

Zwiększanie potencjału instytucji i wzmacnianie ram prawnych na potrzeby walki z korupcją

W państwach członkowskich obowiązują kompleksowe przepisy zapewniające ich systemom sądownictwa karnego narzędzia do walki z korupcją. Kilka państw członkowskich nadal dokładało starań, aby wypełnić luki i dostosować istniejące ramy do międzynarodowych norm antykorupcyjnych i prawa Unii . Polska zaostrzyła sankcje karne z tytułu korupcji w życiu publicznym, natomiast Grecja udoskonaliła definicję korupcji czynnej i biernej. W innych państwach członkowskich prowadzone są dyskusje na temat reformy prawa karnego materialnego lub procesowego. Finlandia planuje doprowadzić do penalizacji płatnej protekcji, natomiast Słowacja dąży do rozszerzenia definicji przekupstwa w swoim prawie krajowym. Niemcy zobowiązały się do zaostrzenia sankcji karnych z tytułu przekupstwa członków parlamentu. W innych państwach członkowskich nadal występują określone luki legislacyjne. W Szwecji luki w definicji prawnej przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych doprowadziły do ograniczenia możliwości ścigania tego rodzaju przestępstw i skazywania za te przestępstwa prawomocnymi wyrokami.

Skuteczność walki z korupcją jest uzależniona zarówno od ustanowienia solidnych antykorupcyjnych ram prawnych, jak i od zagwarantowania ich skutecznego wdrażania. Zdolność organów ścigania, prokuratury i sądownictwa do egzekwowania antykorupcyjnych przepisów prawa karnego ma kluczowe znaczenie dla skutecznego zwalczania korupcji. W tym kontekście kluczową rolę odgrywa autonomia odpowiedzialnych organów, a także stopień ich specjalizacji, ich zdolności analityczne i zasoby pozostające do ich dyspozycji. Dostęp do odpowiednich informacji i utworzenie wzajemnych połączeń między rejestrami ma również kluczowe znaczenie dla umożliwienia tym organom przeprowadzania złożonych dochodzeń finansowych. Skuteczność postępowań przygotowawczych i sądowych w sprawach dotyczących korupcji zależy również od sprawnej współpracy między organami ścigania a innymi jednostkami, takimi jak jednostki analityki finansowej, organy podatkowe, instytucje audytowe i organy ochrony konkurencji.

W niektórych państwach członkowskich nastąpiły lub są rozważane zmiany strukturalne i organizacyjne służące zwiększeniu zdolności organów antykorupcyjnych. W Danii powołano nową krajową jednostkę śledczą, aby usprawnić podejście do poważnych przestępstw, w tym złożonych spraw dotyczących korupcji. W Bułgarii planuje się przeprowadzenie reform mających na celu dokonanie restrukturyzacji Komisji Antykorupcyjnej; jednocześnie zniesiono wyspecjalizowane organy wymiaru sprawiedliwości. W ramach tego rodzaju reform należy również pamiętać o priorytetowym traktowaniu skutecznego prowadzenia postępowań przygotowawczych w sprawach dotyczących korupcji, w szczególności jeżeli chodzi o przypadki korupcji na wysokim szczeblu.