1.Wprowadzenie

Wyroby włókiennicze są obecne w codziennym życiu każdego człowieka. Wykorzystuje się je w odzieży, artykułach włókienniczych do użytku domowego i w meblach, a także w produktach takich jak sprzęt medyczny i ochronny, budynki i pojazdy. Wyroby włókiennicze zapewniają funkcjonalność i wydajność produktów, ale są również wybierane ze względu na estetykę i wygodę.

Produkcja i konsumpcja tych wyrobów stale rosną, a wraz z nimi rośnie ich wpływ na klimat, zużycie wody i energii oraz na środowisko. W latach 2000–2015 produkcja wyrobów włókienniczych na świecie wzrosła niemal dwukrotnie, a do 2030 r. konsumpcja odzieży i obuwia ma wzrosnąć o 63 % – z 62 mln ton obecnie do 102 mln ton w 2030 r. W UE konsumpcja wyrobów włókienniczych, z których większość pochodzi z przywozu, ma obecnie średnio czwarty co do wielkości negatywny wpływ na środowisko i zmianę klimatu oraz trzeci co do wielkości wpływ na zużycie wody i użytkowanie gruntów z perspektywy globalnego cyklu życia. Co roku w UE wyrzuca się około 5,8 mln ton wyrobów włókienniczych, czyli około 11 kg na osobę, a co sekundę gdzieś na świecie ładunek jednej ciężarówki z wyrobami włókienniczymi trafia na składowisko lub jest spalany.

Ponieważ odzież ma największy udział w konsumpcji wyrobów włókienniczych w UE (81 %), tendencje do używania odzieży przez coraz krótszy czas przed jej wyrzuceniem w największym stopniu przyczyniają się do niezrównoważonych wzorców nadprodukcji i nadmiernej konsumpcji. Takie tendencje stały się znane jako szybka moda, zachęcająca konsumentów do ciągłego kupowania odzieży gorszej jakości i po niższej cenie, produkowanej szybko w odpowiedzi na najnowsze trendy. Chociaż w latach 1996–2018 ceny odzieży w UE zmniejszyły się o ponad 30 % w stosunku do inflacji, średnie wydatki gospodarstw domowych na odzież wzrosły, co wskazuje, że takie niezrównoważone wzorce nie pozwoliły obywatelom w pełni skorzystać z możliwości obniżenia kosztów. Ponadto rosnący popyt na wyroby włókiennicze przyczynia się do nieefektywnego wykorzystywania zasobów nieodnawialnych, w tym produkcji włókien syntetycznych z paliw kopalnych.

Te negatywne skutki mają swoje początki w modelu liniowym, który charakteryzuje się niskimi wskaźnikami wykorzystania, ponownego użycia, naprawy wyrobów włókienniczych i recyklingu włókien i w którym często przy projektowaniu i produkcji odzieży nie traktuje się priorytetowo jakości, trwałości i zdolności do recyklingu. Wpływ tego sektora na środowisko dodatkowo zwiększa uwalnianie mikrodrobin plastiku z syntetycznych wyrobów włókienniczych i obuwia na wszystkich etapach ich cyklu życia.

Złożony i zróżnicowany globalny łańcuch wartości wyrobów włókienniczych stoi również w obliczu wyzwań społecznych, częściowo spowodowanych presją, aby zminimalizować koszty produkcji w celu zaspokojenia popytu konsumpcyjnego na produkty po przystępnych cenach. Poważny niepokój budzi praca dzieci w przemyśle odzieżowym. Ponieważ kobiety stanowią większość otrzymującej niskie wynagrodzenie i niewykwalifikowanej siły roboczej w przemyśle włókienniczym, poprawa zrównoważonego rozwoju łańcucha dostaw ma także duże znaczenie dla równouprawnienia płci. Zwracając coraz większą uwagę na zrównoważony rozwój społeczny i zrównoważenie środowiskowe, UE dąży do wzmocnienia globalnych łańcuchów wartości, przyczyniając się w ten sposób do realizacji celów zrównoważonego rozwoju na całym świecie.

W UE sektor włókienniczy i odzieżowy ma duże znaczenie ekonomiczne i może odgrywać istotną rolę w gospodarce o obiegu zamkniętym. Obejmuje on ponad 160 000 przedsiębiorstw i zatrudnia 1,5 mln osób, a w 2019 r. osiągnął obroty w wysokości 162 mld EUR. Pandemia COVID-19 wywarła negatywny wpływ na sektor. W 2020 r. obroty uzyskane w UE z wyrobów włókienniczych zmniejszyły się w porównaniu z 2019 r. o 9,2 %, a z odzieży – o 18,1 %. Jednocześnie w trakcie pandemii ekosystem włókienniczy wykazał się zaradnością i pomysłowością, przestawiając w rekordowym czasie linie produkcyjne i dostarczając maski oraz inne środki ochrony indywidualnej, które były bardzo potrzebne, ale nie były dostępne w wystarczającej ilości.

Niesprowokowana i nieuzasadniona rosyjska napaść zbrojna na Ukrainę i jej konsekwencje pod względem wzrostu cen energii, bezpieczeństwa dostaw surowców oraz wpływu na eksportujące segmenty ekosystemu włókienniczego po raz kolejny przypominają o słabości globalnych łańcuchów dostaw.

Unijny ekosystem włókienniczy musi powrócić do stanu wyjściowego po serii nagłych spadków popytu, zakłóceń w łańcuchach wartości i podwyżek cen, które miały miejsce w ciągu ostatnich dwóch lat i stanowiły poważne wyzwanie dla przedsiębiorstw zarówno w ich codziennej działalności, jak i w kontekście ich przetrwania w perspektywie długoterminowej, a także musi sprostać się nie tylko ostrej konkurencji globalnej, ale także wytrzymać przyszłe wstrząsy. Ponieważ składa się głównie z małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), musi wzmocnić swoją odporność, w szczególności w zakresie dostaw energii i surowców; wejść na nowe rynki bardziej zrównoważonych produktów oraz stać się bardziej atrakcyjny dla utalentowanej i wykwalifikowanej siły roboczej. Europa zawsze była i powinna pozostać kolebką innowacyjnych marek, kreatywności, know-how i wysokiej jakości wyrobów włókienniczych.

Te wyzwania i możliwości wymagają bardziej systemowych rozwiązań zgodnych z ambicjami Europejskiego Zielonego Ładu, by wzrost gospodarczy był zrównoważony, neutralny dla klimatu, energo- i zasobooszczędny oraz przyjazny przyrodzie, a także oparty na czystej gospodarce o obiegu zamkniętym. W Planie działania dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym z 2020 r. oraz w aktualizacji strategii przemysłowej UE z 2021 r. wyroby włókiennicze wskazano jako kluczowy łańcuch wartości produktów, w którym istnieje pilna potrzeba i duży potencjał przejścia na zrównoważoną produkcję, konsumpcję i modele biznesowe o obiegu zamkniętym. Przedsiębiorstwa, konsumenci i organy publiczne w UE już teraz koncentrują się na zwiększaniu zrównoważonego rozwoju i obiegu zamkniętego tego sektora, ale przejście następuje powoli, a jego ślad środowiskowy i klimatyczny jest nadal duży.

Opierając się na dotychczasowych osiągnięciach, zapewniając transformację ekologiczną i cyfrową, podejmując wyzwania społeczne i zapewniając przestrzeganie wymogów dotyczących zrównoważonego rozwoju, UE może stać się światowym pionierem w zakresie łańcuchów wartości zrównoważonych wyrobów włókienniczych w obiegu zamkniętym, nowych rozwiązań technologicznych i innowacyjnych modeli biznesowych. Pozwoliłoby to zmniejszyć ślad środowiskowy wyrobów włókienniczych w całym cyklu życia, zwiększyć odporność i konkurencyjność sektora, poprawić warunki pracy zgodnie z międzynarodowymi normami pracy oraz zapewnić jak najdłuższe utrzymanie wartości wyrobów włókienniczych w gospodarce, zmniejszając zależności od surowców pierwotnych.

Celem niniejszej strategii na rzecz zrównoważonych wyrobów włókienniczych w obiegu zamkniętym jest stworzenie spójnych ram i wizji transformacji w sektorze włókienniczym, zgodnie z którymi:

Do 2030 r. wyroby włókiennicze wprowadzane na rynek UE będą trwałe i nadające się do recyklingu, w znacznym stopniu wykonane z włókien wtórnych, wolne od substancji niebezpiecznych i produkowane z poszanowaniem praw socjalnych i środowiska. Konsumenci będą dłużej korzystali z wysokiej jakości wyrobów włókienniczych po przystępnej cenie, szybka moda wyjdzie z mody, a opłacalne ekonomicznie usługi w zakresie ponownego użycia i naprawy będą powszechnie dostępne. W konkurencyjnym, odpornym i innowacyjnym sektorze włókienniczym producenci będą ponosili odpowiedzialność za swoje produkty w całym łańcuchu wartości, także wtedy, gdy staną się one odpadami. Ekosystem włókienniczy o obiegu zamkniętym będzie się rozwijał dzięki wystarczającym zdolnościom w zakresie innowacyjnego recyklingu włókien, natomiast spalanie i składowanie wyrobów włókienniczych zostanie ograniczone do minimum.

2.Nowy wzorzec dla Europy: kluczowe działania na rzecz zrównoważonych wyrobów włókienniczych w obiegu zamkniętym

2.1.Wprowadzenie obowiązkowych wymogów dotyczących ekoprojektu

Wydłużenie okresu użytkowania wyrobów włókienniczych jest najskuteczniejszym sposobem znacznego zmniejszenia ich wpływu na klimat i środowisko. Kluczową rolę w realizacji tego dążenia odgrywa projektowanie produktów. Wady jakościowe pod względem odporności barw, wytrzymałości na rozdarcia lub jakości zamków błyskawicznych i szwów, należą do głównych powodów, dla których konsumenci wyrzucają wyroby włókiennicze. Większa trwałość umożliwi konsumentom dłuższe użytkowanie odzieży, a jednocześnie wesprze modele biznesowe o obiegu zamkniętym, takie jak ponowne użycie, wypożyczanie i naprawa, usługi zwrotu i handel detaliczny towarami używanymi, w sposób umożliwiający obywatelom zaoszczędzenie kosztów.

Inne aspekty projektowania wpływające na efektywność środowiskową wyrobów włókienniczych obejmują skład materiałów, w tym wykorzystane włókna i ich mieszanki, lub obecność substancji potencjalnie niebezpiecznych utrudniających recykling odpadów włókienniczych, z których mniej niż 1 % wykorzystuje się na całym świecie do produkcji nowych wyrobów włókienniczych. W fabrykach 25–40 % wszystkich wykorzystywanych tkanin pozostaje albo staje się odpadem. Około 20 % selektywnie zbieranych używanych wyrobów włókienniczych w Europie jest poddawanych downcyklingowi w celu wykorzystania ich jako chusteczki do użytku przemysłowego lub do innych zastosowań, natomiast reszta zostaje utracona.

Należy dalej rozwijać technologie sortowania i zaawansowanego recyklingu, ale pierwszym krokiem w stronę sprostania wyzwaniom technicznym jest poprawa projektowania produktów. Na przykład włókna są często ze sobą mieszane (np. poliester z bawełną), co utrudnia recykling ze względu na małą dostępność technologii umożliwiających oddzielanie odpadów włókienniczych według włókien. Ponadto elastan, często dodawany w celu zwiększenia funkcjonalności tkanin, może stanowić zanieczyszczenie w prawie wszystkich technologiach recyklingu włókien tekstylnych, wpływając na ekonomiczną wykonalność i koszty środowiskowe procesu recyklingu. W przypadku recyklingu termomechanicznego mieszanie różnych rodzajów poliestru może mieć również negatywny wpływ na przetwarzanie odpadów włókienniczych i jakość produktów recyklingu.