Istnienie wielkoskalowych systemów informacyjnych wiąże się również z potencjalnymi zagrożeniami dla prywatności, które należy przewidzieć i którymi należy się odpowiednio zająć. Gromadzenie i wykorzystywanie danych osobowych w tych systemach wpływa na prawo do prywatności i ochrony danych osobowych zapisane w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Wszystkie systemy muszą być zgodne z zasadami ochrony danych oraz z wymogami konieczności, proporcjonalności, celowości i jakości danych. Wymagane są również zabezpieczenia, które zapewnią osobom, których dane dotyczą, prawa w zakresie ochrony ich życia prywatnego i danych osobowych. Dane powinno się zatrzymywać jedynie tak długo, jak jest to konieczne dla celów, dla których zostały zgromadzone. Należy przewidzieć mechanizmy zapewniające właściwe zarządzanie ryzykiem oraz skuteczną ochronę praw osób, których dane dotyczą.

Przestrzeganie praw podstawowych wymaga odpowiednio zaprojektowanych i prawidłowo wykorzystywanych rozwiązań technologicznych i systemów informacyjnych. Technologia i systemy informacyjne mogą pomóc władzom publicznym w zapewnieniu ochrony praw podstawowych przysługujących obywatelom. Technologia biometryczna może zmniejszyć ryzyko błędnego stwierdzenia tożsamości, a także ryzyko dyskryminacji i profilowania rasowego. Oprócz tego może przyczynić się do eliminowania zagrożeń związanych z bezpieczeństwem dzieci, takich jak ryzyko ich zaginięcia lub ryzyko, ża padną ofiarami handlu ludźmi, pod warunkiem że technologii tej towarzyszyć będą gwarancje poszanowania praw podstawowych i środki ochronne. Może też zmniejszyć ryzyko bezpodstawnego zatrzymywania i aresztowania. Ponadto może przyczynić się do zwiększenia bezpieczeństwa obywateli przebywających w strefie Schengen, pomagając w walce z terroryzmem i poważną przestępczością.

Obecna unijna architektura zarządzania danymi do celów kontroli granic i zapewnienia bezpieczeństwa charakteryzuje się rozdrobnieniem. Wynika to z różnych kontekstów instytucjonalnych, prawnych i politycznych, w których systemy te zostały opracowane. Informacje są przechowywane oddzielnie w różnych systemach, które rzadko są ze sobą połączone. Bazy danych są niespójne, a stosowane zasady dostępu właściwych organów do zawartych w nich danych są rozbieżne. W związku z tym organy ścigania mogą napotkać problem „martwych stref”, ponieważ może być bardzo trudno określić powiązania między fragmentami danych. Dlatego tak ważnym i pilnym zadaniem jest wypracowanie wspólnych rozwiązań w zakresie poprawy dostępu do danych do celów zarządzania granicami i zapewnienia bezpieczeństwa, przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych. W tym celu należy zapoczątkować proces zwiększania interoperacyjności istniejących systemów informacyjnych (sekcja 7).

Funkcjonariusze straży granicznej i zwłaszcza funkcjonariusze policji muszą sobie radzić z wielorakością systemów informacyjnych regulowanych w różny sposób na szczeblu UE. Taki złożony charakter stwarza praktyczne problemy, w szczególności w kontekście wyboru odpowiednich baz danych w konkretnej sytuacji. Co więcej, nie wszystkie państwa członkowskie mają dostęp do wszystkich istniejących systemów. Obecną złożoność dostępu do systemów informacyjnych na szczeblu UE można by zmniejszyć przez ustanowienie pojedynczego interfejsu wyszukiwania na poziomie krajowym, który uwzględniałby różne cele dostępu (sekcja 7.1).

Istniejące w UE systemy informacyjne do celów zarządzania granicami i zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego obejmują szeroki zakres funkcji. Jednak funkcjonalność istniejących systemów jest cały czas niewystarczająca. Jeśli przyjrzymy się procesom kontroli granic w odniesieniu do różnych kategorii podróżnych, okaże się, że braki występują nie tylko w niektórych z tych procesów, lecz także między systemami informacyjnymi wykorzystywanymi do celów kontrolowania granic. Należy również zoptymalizować funkcjonowanie istniejących narzędzi służących do egzekwowania prawa. W związku z tym należy zastanowić się nad działaniami mającymi na celu udoskonalenie istniejących systemów informacyjnych (sekcja 5).

Jednak systemy informacyjne wykazują również niedociągnięcia, które utrudniają pracę wspomnianych organów krajowych. Dlatego w Europejskiej agendzie bezpieczeństwa podkreślono, że poprawa wymiany informacji stanowi kluczowy priorytet. Do głównych niedociągnięć zalicza się: a) niedostateczną funkcjonalność istniejących systemów informacyjnych, b) luki w unijnej architekturze zarządzania danymi, c) wielorakość systemów informacyjnych regulowanych w różny sposób oraz d) rozdrobnioną architekturę zarządzania danymi do celów kontroli granic i zapewnienia bezpieczeństwa.

Ze względu na brak granic wewnętrznych w strefie Schengen konieczne jest solidne i niezawodne zarządzanie przepływem osób przez granice zewnętrzne. Jest to niezbędny warunek, aby zapewnić wysoki poziom bezpieczeństwa wewnętrznego oraz swobodny przepływ osób w granicach tego obszaru. Jednocześnie brak granic wewnętrznych oznacza, że organy ścigania w państwach członkowskich również mają dostęp do istotnych informacji na temat osób. Na szczeblu UE funkcjonuje szereg systemów informacyjnych i baz danych, które zapewniają funkcjonariuszom straży granicznej, funkcjonariuszom policji i innym organom dostęp do istotnych informacji na temat osób odpowiednio do wykonywanych przez nich zadań.

Na szczeblu UE funkcjonuje szereg systemów informacyjnych, które zapewniają funkcjonariuszom straży granicznej i funkcjonariuszom policji dostęp do istotnych informacji na temat osób, lecz unijna architektura zarządzania danymi nie jest doskonała. W niniejszym komunikacie przedstawiono kilka możliwości maksymalizacji korzyści płynących z istniejących systemów informacyjnych oraz, w razie potrzeby, zaplanowania nowych i uzupełniających działań mających na celu likwidację luk. Podkreślono również potrzebę zwiększenia interoperacyjności systemów informacyjnych (cel długoterminowy), na co zwróciły również uwagę Rada Europejska i Rada UE, oraz przedstawiono propozycje rozwoju systemów informacyjnych w przyszłości w celu zapewnienia funkcjonariuszom straży granicznej, organom celnym, funkcjonariuszom policji i organom wymiaru sprawiedliwości dostępu do niezbędnych informacji.

W ramach Europejskiej agendy bezpieczeństwa i Europejskiego programu w zakresie migracji określono kierunek rozwoju i wdrożenia unijnej polityki ukierunkowanej na podjęcie równolegle występujących wyzwań związanych z zarządzaniem migracjami oraz z walką z terroryzmem i przestępczością zorganizowaną. Niniejszy komunikat opiera się na efektach synergii między tymi dwoma programami i ma stanowić punkt wyjścia do dyskusji na temat tego, w jaki sposób istniejące i przyszłe systemy informacyjne mogą przyczynić się do poprawy zarówno zarządzania granicami zewnętrznymi, jak i bezpieczeństwa wewnętrznego w UE. Uzupełnia on wniosek z grudnia 2015 r. dotyczący utworzenia Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej oraz poprawy zapobiegania sytuacjom kryzysowym i interwencji na granicach zewnętrznych.

Obie wspomniane kwestie uwydatniły potrzebę połączenia naszych wysiłków i udoskonalenia ram współpracy w zakresie zarządzania granicami UE, migracji i bezpieczeństwa oraz narzędzi informacyjnych. Zarządzanie granicami, egzekwowanie prawa i kontrola migracji są ze sobą dynamicznie powiązane. Znane są przypadki, że obywatele UE przekroczyli granicę zewnętrzną, aby przedostać się do stref konfliktu w celach terrorystycznych, i po powrocie takie osoby stanowią zagrożenie. Istnieją dowody na to, że terroryści skorzystali ze szklaków nielegalnej migracji, aby dotrzeć do UE, i następnie niepostrzeżenie poruszali się po strefie Schengen.

W grudniu 2015 r. współustawodawcy osiągnęli porozumienie polityczne w sprawie reformy ochrony danych. Nowe ogólne rozporządzenie o ochronie danych oraz nowa dyrektywa o ochronie danych na potrzeby policji i organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych wejdą w życie w 2018 r. i będą stanowić zharmonizowane ramy przetwarzania danych osobowych.

Zasada celowości jest jedną z najważniejszych zasad ochrony danych zapisanych w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Zważywszy na różne warunki instytucjonalne, prawne i polityczne, w których systemy informacyjne funkcjonujące na szczeblu UE zostały opracowane, zasada celowości została wdrożona za pomocą rozproszonej struktury zarządzania informacjami. Jest to jeden z powodów, dla których unijna architektura zarządzania danymi do celów kontroli granic i zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego charakteryzuje się obecnie rozdrobnieniem. Biorąc pod uwagę nowe kompleksowe ramy ochrony danych osobowych w UE oraz istotny postęp technologiczny i rozwój w dziedzinie bezpieczeństwa informatycznego, zasadę celowości można łatwiej wdrożyć na poziomie dostępu do przechowywanych danych i ich wykorzystywania przy zachowaniu pełnej zgodności z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej i najnowszym orzecznictwem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Zabezpieczenia takie jak podział danych w ramach jednego systemu i szczególne zasady dotyczące dostępu i wykorzystania w odniesieniu do poszczególnych kategorii danych i użytkowników powinny zapewnić wymaganą celowość w zintegrowanych rozwiązaniach w zakresie zarządzania danymi. Stanowi to krok w kierunku zapewnienia interoperacyjności systemów informacyjnych w powiązaniu z niezbędnymi surowymi zasadami dostępu do danych i ich wykorzystywania, pozostającymi bez wpływu na obowiązującą zasadę celowości.

„Uwzględnienie ochrony danych już w fazie projektowania” i „domyślna ochrona danych” to zasady, które są obecnie zapisane w unijnych przepisach o ochronie danych. Przy opracowywaniu nowych instrumentów opartych na wykorzystaniu technologii informacyjnej, Komisja będzie kierować się tym podejściem. Oznacza to włączenie ochrony danych osobowych do podstawy technicznej proponowanego instrumentu, przy jednoczesnym ograniczeniu przetwarzania danych do tego, co jest niezbędne do osiągnięcia określonego celu, i udzieleniu dostępu do danych jedynie wskazanym jednostkom, zgodnie z zasadą ograniczonego dostępu .

Wymagania określone w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej i w szczególności nowe instrumenty, które mają zostać wprowadzone w ramach reformy ochrony danych, wytyczą kierunek działań, jakie Komisja będzie podejmować, aby wyeliminować obecne luki i niedociągnięcia w unijnej architekturze zarządzania danymi do celów kontroli granic i zapewnienia bezpieczeństwa. Dzięki temu dalszy rozwój systemów informacyjnych wykorzystywanych w tych obszarach będzie zgodny z najwyższymi standardami ochrony danych, a systemy informacyjne będą zapewniać poszanowanie praw podstawowych zagwarantowanych w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej i będą przyczyniały się do ich przestrzegania.

4.Przegląd systemów informacyjnych do celów zarządzania granicami i zapewnienia bezpieczeństwa

Poszczególne systemy informacyjne do celów zarządzania granicami i zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego, które istnieją w UE, mają swoje własne cele, przeznaczenie, podstawy prawne, grupy użytkowników i własny kontekst instytucjonalny. Wspólnie stanowią złożoną strukturę odpowiednich baz danych.

Do trzech głównych scentralizowanych systemów informacyjnych, które zostały opracowane przez UE, zalicza się (i) System Informacyjny Schengen (SIS) z szerokim wachlarzem wpisów dotyczących osób i przedmiotów, (ii) wizowy system informacyjny (VIS) zawierający dane dotyczące wiz krótkoterminowych oraz (iii) system EURODAC zawierający dane o odciskach palców osób ubiegających się o azyl i obywateli państw trzecich, którzy nielegalnie przekroczyli granice zewnętrzne. Te trzy systemy wzajemnie się uzupełniają i – z wyjątkiem SIS – są ukierunkowane przede wszystkim na obywateli państw trzecich. Systemy te wspierają również organy krajowe w walce z przestępczością i terroryzmem. Dotyczy to w szczególności SIS, który obecnie jest najczęściej stosowanym instrumentem wymiany informacji. Wymiana informacji pomiędzy tymi systemami odbywa się w ramach zabezpieczonej dedykowanej infrastruktury komunikacyjnej nazywanej sTESTA.

W uzupełnieniu opisanych istniejących systemów Komisja proponuje opracować czwarty scentralizowany system zarządzania granicami, system wjazdu/wyjazdu (EES), którego wdrożenie jest planowane do 2020 r.; ten system również ma być ukierunkowany na obywateli państw trzecich.

Rysunek 1 Schematyczny przegląd głównych systemów informacyjnych do celów zarządzania granicami i egzekwowania prawa

ZARZĄDZANIE GRANICAMI Obywatele UE EGZEKWOWANIE PRAWA Prüm PNR PNR Bazy danych

Europolu Obywatele państw trzecich

Bazy danych

Interpolu PNR ECRIS Systemy celne

Dodatkowymi istniejącymi instrumentami do zarządzania granicami są: baza danych Interpolu zawierająca dane skradzionych lub utraconych dokumentów podróży (SLTD) oraz baza zawierająca dane pasażera przekazywane przed podróżą (API) – w tej bazie danych gromadzone są informacje o pasażerach lotów do UE. Instrumenty te są wykorzystywane zarówno w odniesieniu do obywateli UE, jak i do obywateli państw trzecich.

Specjalnie do celów egzekwowania prawa, dochodzeń w sprawach karnych i współpracy sądowej UE opracowała zdecentralizowane narzędzia do wymiany informacji, a mianowicie: (i) ramy z Prüm – narzędzie umożliwiające porównywanie profili DNA, odcisków palców i danych rejestracyjnych pojazdów oraz (ii) europejski system przekazywania informacji z rejestrów karnych (ECRIS) – narzędzie umożliwiające wymianę informacji z krajowych rejestrów karnych. ECRIS umożliwia wymianę informacji na temat wcześniejszych wyroków skazujących wydanych wobec konkretnej osoby przez sądy karne w Unii Europejskiej; wymiana informacji odbywa się za pośrednictwem zabezpieczonej sieci. Wnioski o udzielenie informacji opierają się głównie na informacjach alfanumerycznych dotyczących tożsamości, chociaż wymiana danych biometrycznych jest możliwa.

Europol wspiera wymianę informacji między krajowymi organami policyjnymi jako centrum informacji o przestępstwach w UE. System informacyjny Europolu (EIS), który jest scentralizowaną bazą danych o przestępstwach, umożliwia państwom członkowskim przechowywanie i przeszukiwanie danych dotyczących poważnej przestępczości i terroryzmu. Punkty kontaktowe w Europolu dostarczają tematyczne pliki robocze do celów analizy, które zawierają informacje na temat bieżących operacji prowadzonych w państwach członkowskich. Aplikacja sieci bezpiecznej wymiany informacji Europolu (SIENA) umożliwia państwom członkowskim szybką, bezpieczną i przyjazną użytkownikom wymianę informacji między sobą, z Europolem lub z osobami trzecimi, które zawarły porozumienia o współpracy z Europolem. Jednocześnie ważną cechą aplikacji SIENA jest jej współdziałanie z innymi systemami stosowanymi w Europolu, na przykład w celu bezpośredniej wymiany danych z punktami kontaktowymi. Umożliwia to dostarczanie do baz danych Europolu informacji wymienianych między państwami członkowskimi. W związku z tym SIENA powinna być dla państw członkowskich kanałem pierwszego wyboru, jeśli chodzi o wymianę informacji do celów egzekwowania prawa w całej UE.

Dodatkowym zestawem systemów przetwarzania danych osobowych, który zostanie opracowany w państwach członkowskich, jest system danych dotyczących przelotu pasażera (PNR). Dane PNR zawierają informacje o rezerwacji dostarczane w czasie rezerwacji i odprawy.

Organy celne również odgrywają ważną rolę we współpracy interdyscyplinarnej na granicach zewnętrznych. Dysponują one różnymi systemami i bazami danych, które zawierają dane dotyczące przepływu towarów i identyfikacji podmiotów gospodarczych oraz informacje o zagrożeniach, które mogą być wykorzystywane do zwiększenia bezpieczeństwa wewnętrznego. Systemy te również posiadają własną kontrolowaną, ograniczoną i zabezpieczoną infrastrukturę (wspólną sieć łączności), której prawidłowe funkcjonowanie jest potwierdzone. Należy dalej analizować synergie i zbieżności między systemami informacyjnymi oraz ich odpowiednimi infrastrukturami do celów zarządzania granicami UE i operacji celnych.

5.Udoskonalenie istniejących systemów informacyjnych

Istniejące w UE systemy informacyjne do celów zarządzania granicami i zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego obejmują szeroki zakres funkcji. Jednak cały czas występują w tych systemach niedociągnięcia, którymi należy się zająć, aby zoptymalizować ich działanie.

System Informacyjny Schengen (SIS)

Kontrole graniczne z wykorzystaniem Systemu Informacyjnego Schengen (SIS) obecnie są przeprowadzane na podstawie wyszukiwań alfanumerycznych (tj. imienia i nazwiska oraz daty urodzenia). Odciski palców można jedynie wykorzystywać do weryfikacji i potwierdzenia tożsamości osoby, która została już zidentyfikowana na podstawie swojego imienia i nazwiska. Taka luka w zakresie bezpieczeństwa pozwala osobom, które są objęte wpisem zawierającym ostrzeżenie, posługiwać się fałszywymi dokumentami, aby uniemożliwić dokładne dopasowanie w systemie SIS.