Dowody na poparcie przedmiotowej oceny zebrano w drodze nieformalnych konsultacji z głównymi zainteresowanymi stronami, z którymi przeprowadzono rozmowy i którym zadawano pytania otwarte. Należały do nich europejskie partie polityczne i europejskie fundacje polityczne, Urząd ds. Europejskich Partii Politycznych i Europejskich Fundacji Politycznych, służby urzędnika zatwierdzającego Parlamentu Europejskiego, państwa członkowskie, posłowie do Parlamentu Europejskiego oraz organizacje pozarządowe (NGO). W sprawozdaniu z oceny uwzględniono również sprawozdanie Parlamentu Europejskiego w sprawie stosowania rozporządzenia dotyczącego europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych, przyjęte w dniu 11 listopada 2021 r. na podstawie art. 38 rozporządzenia.

Zgodnie z klauzulą oceny zawartą w art. 38 rozporządzenia Parlament Europejski jest zobowiązany do opublikowania sprawozdania na temat stosowania rozporządzenia do końca 2021 r. W ciągu 6 miesięcy od daty przyjęcia sprawozdania Parlamentu Europejskiego Komisja ma obowiązek przedstawić własne sprawozdanie uzupełniające, do którego – w stosownych przypadkach – należy dołączyć wniosek ustawodawczy w sprawie zmiany rozporządzenia. Parlament Europejski przyjął swoje sprawozdanie w dniu 11 listopada 2021 r.. Niniejsze sprawozdanie stanowi wypełnienie zobowiązania prawnego Komisji zgodnie z art. 38 rozporządzenia.

·drugą zmianę przyjęto jako część pakietu Komisji dotyczącego wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2018 r., obejmującego zbiór przepisów ukierunkowanych na zapewnienie wolnych i uczciwych wyborów, a przyczyną jej przyjęcia był skandal „Facebook/Cambridge Analytica”. W ramach zmiany wprowadzono procedurę weryfikacji, nakładając kary na europejskie partie polityczne i europejskie fundacje polityczne, które świadomie wywierają lub usiłują wywrzeć wpływ na wynik wyborów do Parlamentu Europejskiego, korzystając z naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych. Ponadto dzięki tej zmianie Urząd ds. Europejskich Partii Politycznych i Europejskich Fundacji Politycznych otrzymał dodatkowe środki i zyskał większą niezależność.

·pierwsza z tych zmian, o którą wnioskował Parlament Europejski, była ukierunkowana na zwiększenie przejrzystości powiązań między europejskimi i krajowymi partiami politycznymi przez uzależnienie dostępu do finansowania z budżetu UE od publikacji przez partie członkowskie UE, w sposób wyraźnie widoczny i przyjazny dla użytkownika, programu politycznego oraz logo danej europejskiej partii politycznej. Ponadto w rozporządzeniu zmieniającym zaostrzono warunki rejestracji europejskiej partii politycznej, uzależniając tę rejestrację od uzyskania przez wnioskodawcę poparcia siedmiu krajowych partii politycznych z siedmiu różnych państw członkowskich. W związku z tym, inaczej niż w przeszłości, pojedynczy parlamentarzyści nie mogliby już popierać wniosku o rejestrację. W rezultacie w 2018 r. Urząd usunął z rejestru dwie europejskie partie polityczne i jedną powiązaną europejską fundację polityczną za niedostarczenie dowodu spełnienia zaostrzonych minimalnych wymogów reprezentacji. Zmieniono również mechanizm weryfikacji zgodności z wartościami UE, dzięki czemu Parlament Europejski może zwrócić się do Urzędu o uruchomienie mechanizmu nie tylko z własnej inicjatywy, ale również na uzasadniony wniosek grupy obywateli. Ponadto zmieniono art. 27 dotyczący kar w celu zapewnienia, aby europejskie partie polityczne i europejskie fundacje polityczne, które przestaną spełniać co najmniej jeden z warunków rejestracji, były usuwane z rejestru;

Trudności te prowadzą do zmniejszenia dochodów europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych, co w konsekwencji oznacza, że mogą one organizować mniej działań ukierunkowanych na zwiększenie świadomości w zakresie europejskiej debaty politycznej. W związku z tym obecna struktura zasobów własnych, w połączeniu z obowiązkiem współfinansowania, powoduje zmniejszenie skuteczności rozporządzenia.

Istnieją dwa powody, dla których europejskie partie polityczne i europejskie fundacje polityczne mają trudności z pozyskiwaniem zasobów własnych. Z jednej strony w rozporządzeniu przewiduje się obecnie tylko dwie kategorie zasobów: wkłady i darowizny. Zainteresowane strony twierdzą, że ta klasyfikacja jest zbyt uproszczona i wyklucza możliwość pozyskiwania zasobów własnych z innych źródeł, takich jak sponsorowanie, opłaty za publikacje, opłaty z tytułu uczestnictwa, sprzedaż itp. Z drugiej strony rozporządzenie można obecnie interpretować w taki sposób, że nie dopuszcza się w nim wkładów pochodzących od partii członkowskich mających swoją siedzibę poza UE. Wykładnię tę potwierdzono wyrokiem Sądu (TSUE) w sprawie T-107/19 z dnia 25 listopada 2020 r., w którym stwierdzono, że partia spoza UE nie jest objęta zakresem definicji „partii politycznej” w rozumieniu rozporządzenia nr 2004/2003, ponieważ nie jest „uznana przez, lub ustalona zgodnie z porządkiem prawnym w przynajmniej jednym państwie członkowskim”. W związku z tym TSUE orzekł, że płatności od partii członkowskich mających siedzibę poza UE nie można uznać za wkład, a jedynie za darowizny. Jest to szczególnie istotne po wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa z Unii. Poza tym, że ma to wpływ na ich zasoby własne, europejskie partie polityczne i europejskie fundacje polityczne twierdzą, że przedmiotowy zakaz utrudnia im utrzymywanie znaczących stosunków z wieloletnimi partnerami i poprzednimi członkami, a w rezultacie czują się ograniczone w wypełnianiu swojej misji polegającej na promowaniu wartości demokratycznych poza granicami UE. Parlament Europejski uznał również za problematyczną wykładnię zwężającą rozporządzenia w sprawie europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych w odniesieniu do wkładów ze strony członków spoza UE.

Oznacza to, że jeżeli europejskie partie polityczne i europejskie fundacje polityczne chcą korzystać ze zwiększonych środków budżetowych, muszą na przestrzeni lat zabezpieczyć więcej zasobów własnych w ujęciu bezwzględnym. Okazało się to jednak problematyczne nie tylko dla mniejszych, ale również dla większych europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych (zob. wykres 2 poniżej).

b)Przejrzystość darowizn

W art. 20 rozporządzenia zakazuje się określonych rodzajów darowizn; a mianowicie darowizn od państw niebędących członkami UE, anonimowych darowizn oraz darowizn przekraczających 18 000 EUR.

Ze względu na luki w rozporządzeniu podmioty zagraniczne mogą być jednak w stanie obejść obowiązujące przepisy dzięki pośrednikom mającym siedzibę w państwach członkowskich UE, wykorzystując środki pochodzące z państw niebędących państwami członkowskimi UE. Ponadto zakazom tym nie towarzyszą odpowiednie uprawnienia Urzędu w zakresie egzekwowania prawa, gdyż obecnie nie może on zwrócić się do darczyńców o udzielenie dodatkowych informacji.

Ponadto niektóre organizacje pozarządowe, a także OBWE/ODIHR wyraziły zaniepokojenie opóźnieniami w publikowaniu informacji dotyczących darowizn. Organizacje te wzywają do publikowania takich informacji w czasie rzeczywistym, szczególnie w okresach wyborczych, w celu uniknięcia obcej ingerencji w wybory, tak aby wyborcy mogli oddać swój głos w sposób świadomy. Parlament Europejski w sprawozdaniu sporządzonym zgodnie z art. 38 rozporządzenia w sprawie europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych wskazał również na możliwość zwiększenia przejrzystości finansowania i udzielania darowizn, w szczególności w ramach rozporządzenia.

Obecny system przejrzystości uznaje się zatem za niewystarczająco skuteczny w zapobieganiu, wykrywaniu lub zwalczaniu obcej ingerencji.

2.Wartości demokratyczne, widoczność i równowaga płci

a)Przeszkody utrudniające europejskim partiom i fundacjom politycznym wypełnianie ich misji na podstawie art. 10 ust. 4 TUE

W trakcie całego procesu konsultacji europejskie partie i fundacje polityczne zwracały uwagę na przeszkody, jakie napotykają na drodze do zwiększenia swojej widoczności na szczeblu krajowym. Przeszkody te uniemożliwiają im wypełnianie misji polegającej na „przyczynianiu się do kształtowania europejskiej świadomości politycznej i wyrażania woli obywateli Unii”, a tym samym prowadzą do zmniejszenia skuteczności rozporządzenia. Parlament Europejski również wskazał te przeszkody w swoim sprawozdaniu sporządzonym zgodnie z art. 38 rozporządzenia w sprawie europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych.

Jedna z tych przeszkód może być związana z obowiązującym zakazem finansowania – w sposób bezpośredni lub pośredni – wyborów, partii politycznych, kandydatów lub fundacji na szczeblu krajowym. Aby rozwiązać kwestię dwuznaczności tego, co oznacza „finansowanie pośrednie”, w okresie poprzedzającym wybory do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. Urząd ds. Europejskich Partii Politycznych i Europejskich Fundacji Politycznych oraz urzędnik zatwierdzający Parlamentu Europejskiego opracowali pięć zasad, których spełnienie byłoby równoznaczne z kwalifikowalnością do finansowania unijnego w kontekście kampanii wyborczych do Parlamentu Europejskiego. Chociaż w pewnym stopniu zwiększyło to pewność prawa, nie pozwoliło na zwiększenie bezpośredniego zaangażowania europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych w kampanie w państwach członkowskich. Ponadto rozporządzenie w sprawie europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych zakazuje obecnie wykorzystywania funduszy UE w krajowych kampaniach referendalnych, nawet w przypadku kwestii związanych z Unią Europejską; uniemożliwia to europejskim partiom politycznym i europejskim fundacjom politycznym promowanie europejskiego wymiaru takich debat. Trybunał Sprawiedliwości również odniósł się do tego zakazu w orzeczeniu Sądu (TSUE) w sprawie T-107/19 z dnia 25 listopada 2020 r..

Inną przeszkodą dla widoczności europejskich partii politycznych na szczeblu krajowym jest brak jasności i niewystarczające związane z tym kary dotyczące obowiązku umieszczania przez powiązane krajowe partie logo europejskiej partii politycznej, której są członkami. Pomimo obowiązku określonego w art. 18 ust. 2a rozporządzenia, European Democracy Consulting ustaliła, że wszystkie europejskie partie polityczne, z wyjątkiem Europejskiej Partii Demokratycznej, mają krajowe partie członkowskie, które nie umieszczają logo na swoich stronach internetowych. Ponadto 85 % krajowych partii członkowskich nie umieszcza logo europejskiej partii politycznej, z którą są związane, w „wyraźny i przyjazny dla użytkownika” sposób, jeżeli oznacza to górną część strony internetowej krajowej partii. Logo europejskiej partii politycznej przeważnie umieszczane jest w dolnej części ekranu – jest tak w blisko 58 % przypadków. Przeważająca większość logo jest wyraźnie „niewidoczna” (wskaźnik ten wynosi 60 %, a jeśli uwzględni się strony internetowe, na których nie ma żadnego logo – ponad 69 %). Koncentrując się wyłącznie na „wyraźnie widocznych” lub „umiarkowanie widocznych” logo – warunku tego nie spełnia 71 % z nich, a jeśli uwzględni się strony internetowe, na których nie widnieje żadne logo, to nawet 78 %.

b)Równowaga płci

Obecnie rozporządzenie nie zawiera żadnych obowiązków co do zachowania przejrzystości dotyczących parytetu płci. Przy okazji zmiany rozporządzenia w 2019 r. współprawodawcy zgodzili się jedynie na wzmiankę o środku dobrowolnym w motywie 5.

W sprawozdaniu Światowego Forum Ekonomicznego na temat nierówności płci na świecie (ang. Global Gender Gap Report) stwierdzono, że zróżnicowanie sytuacji kobiet i mężczyzn w zakresie upodmiotowienia politycznego pozostaje największą z czterech monitorowanych luk na świecie, przy czym dotychczas zlikwidowano ją zaledwie w 22 %. Chociaż na przestrzeni lat odnotowano pozytywną tendencję w kierunku większej równowagi płci w Parlamencie Europejskim, środki dobrowolne okazały się niewystarczające do zapewnienia parytetu płci. W styczniu 2021 r. odsetek kobiet wśród posłów do Parlamentu Europejskiego wynosił 38,9 % w porównaniu z 16,6 % w pierwszej bezpośrednio wybranej kadencji parlamentarnej w 1979 r. Jest to wynik powyżej średniej światowej dla parlamentów narodowych i powyżej średniej europejskiej dla parlamentów narodowych, która wynosi 30,5 %. Biuro Analiz Parlamentu Europejskiego zwraca jednak uwagę na duże różnice między państwami członkowskimi i jako podstawową przyczynę niskiego odsetka posłanek wybieranych do Parlamentu Europejskiego w niektórych państwach podaje niewielki udział kobiet wśród kandydatów. To z kolei może wynikać z wewnętrznych procesów partii politycznych. Wydaje się, że europejskie partie polityczne nie wykorzystały okazji, aby zachęcić swoje krajowe partie członkowskie do promowania równowagi płci na listach partyjnych. Ponadto nie osiągnięto również parytetu płci w organach zarządzających europejskimi partiami politycznymi i europejskimi fundacjami politycznymi. W związku z tym w rozporządzeniu nie promuje się w sposób skuteczny równowagi płci.

c)Spójność z wartościami UE

W art. 3 ust. 1 i 2 rozporządzenia zobowiązuje się europejskie partie polityczne i europejskie fundacje polityczne, z wyłączeniem ich partii członkowskich, do poszanowania podstawowych wartości UE określonych w art. 2 TUE. Aby zwiększyć ochronę podstawowych wartości, partie członkowskie w Unii powinny również przestrzegać tych wartości, a europejskie partie polityczne i europejskie fundacje polityczne muszą zapewnić, aby ich członkowie spoza Unii przestrzegali wartości równoważnych. W sprawozdaniu z oceny sporządzonym przez Parlament Europejski na podstawie art. 38 rozporządzenia zaleca się zmianę art. 3 w celu wyjaśnienia, że poszanowanie podstawowych wartości UE powinno mieć zastosowanie zarówno do samej europejskiej partii politycznej, jak i do jej partii członkowskich.

3.Egzekwowanie prawa

a)Wzmocnienie pozycji Urzędu ds. Europejskich Partii Politycznych i Europejskich Fundacji Politycznych

Na mocy rozporządzenia po raz pierwszy ustanowiono niezależny organ nadzorczy, Urząd ds. Europejskich Partii Politycznych i Europejskich Fundacji Politycznych, w celu zapewnienia bezstronnego nadzoru nad działalnością europejskich partii politycznych i europejskich fundacji politycznych. Niektóre luki w obowiązujących przepisach ograniczają jednak zdolność Urzędu do przeprowadzania skutecznych kontroli.

Rozporządzenie nie zapewnia Urzędowi wystarczających uprawnień do prowadzenia dochodzeń w przypadku darowizn. Darczyńcy w Unii Europejskiej (zarówno osoby fizyczne, jak i prawne), którzy mogą działać jako figuranci w celu przekazywania środków europejskim partiom politycznym i europejskim fundacjom politycznym, nie są obecnie prawnie zobowiązani do współpracy z Urzędem ds. Europejskich Partii Politycznych i Europejskich Fundacji Politycznych. Ponadto w rozporządzeniu nie określono minimalnych standardów dokumentacji ani mechanizmów kontroli wewnętrznej dotyczących przyjmowania darowizn. Urząd może więc nie dysponować dowodami niezbędnymi do skutecznej weryfikacji darowizn ani środkami koniecznymi do uzyskania takich dowodów.

Po drugie Urząd ds. Europejskich Partii Politycznych i Europejskich Fundacji Politycznych ostrzegł, że przyznane mu ograniczone zasoby mogą osłabić jego skuteczność w zakresie „nadzwyczajnych lub jednorazowych prac, takich jak formalne postępowania wyjaśniające, spory przed sądami unijnymi oraz, ewentualnie, procedury weryfikacji spraw związanych z wyborami do Parlamentu Europejskiego lub spraw mających wpływ na poszanowanie wartości, na których opiera się Unia, ze strony europejskich partii politycznych lub europejskich fundacji politycznych”.