Wykres 3: Mapy monitorowania EMEP dla Europy. Wykres „a” przedstawia stężenia w powietrzu w 1990 r., a wykres „b” – w 2014 r.





1.1. Wprowadzenie

Trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO) to substancje chemiczne, które stanowią globalne zagrożenie ze względu na ich trwałość, wykazywaną zdolność do bioakumulacji i toksyczność oraz podatność na przenoszenie na dalekie odległości, co prowadzi do ich osadzania i akumulacji daleko od miejsca produkcji i stosowania. TZO są przedmiotem dwóch międzynarodowych traktatów, które mają na celu ochronę zdrowia ludzi oraz środowiska przed niekorzystnym wpływem TZO poprzez eliminowanie lub ograniczanie ich produkcji, stosowania i uwalniania do środowiska. Protokół z Aarhus w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych przyjęto w 1998 r. w ramach Konwencji EKG ONZ w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości, a w 2004 r. weszła w życie Konwencja sztokholmska („konwencja”) w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych przyjęta w 2001 r.

Unia Europejska („Unia”) jest stroną protokołu z Aarhus oraz Konwencji sztokholmskiej w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych; w celu wdrożenia konwencji przyjęła ona rozporządzenie (WE) nr 850/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. dotyczące trwałych zanieczyszczeń organicznych i zmieniające dyrektywę 79/117/EWG (rozporządzenie dotyczące TZO). Rozporządzenie (WE) nr 850/2004 uchylono i zastąpiono od dnia 15 lipca 2019 r. (wejście w życie rozporządzenia (UE) 2019/1021) rozporządzeniem (UE) 2019/1021 dotyczącym trwałych zanieczyszczeń organicznych.

Należy zauważyć, że rozporządzenie (WE) nr 850/2004 zawiera szczególny obowiązek sprawozdawczy Komisji na mocy art. 12 ust. 6, który już nie istnieje, ponieważ w rozporządzeniu (UE) 2019/1021 nie ma odpowiedniego przepisu. Komisja uważa jednak za właściwe przyjęcie sprawozdania obejmującego lata 2013–2015 w oparciu o sprawozdania państw członkowskich zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 850/2004, ponieważ takie sprawozdanie służy realizacji celów rozporządzenia (UE) 2019/1021 w odniesieniu do monitorowania postępów w eliminowaniu stosowania i uwalniania TZO.

Rozporządzenie dotyczące TZO było regularnie aktualizowane w celu wprowadzenia zmian konwencji i protokołu (przede wszystkim poprzez dodawanie nowych substancji do odpowiednich załączników) do prawodawstwa Unii oraz nakładało szczególne obowiązki na operatorów we wszystkich państwach członkowskich UE. Obowiązki te obejmują dane szczegółowe dotyczące produkcji, wprowadzania do obrotu i stosowania określonych TZO, objętych trzema załącznikami (załącznik I – zakazane, załącznik II – objęte ograniczeniami, załącznik III – uwalniane w sposób niezamierzony). Rozporządzenie dotyczy również zarządzania tymi substancjami w ramach zapasów, uwalniania do środowiska i monitorowania stężenia w środowisku, a także zawiera przepisy dotyczące gospodarowania odpadami. W rozporządzeniu dotyczącym TZO przewidziano również wymóg, aby państwa członkowskie opracowały krajowe plany wdrażania i plany działania w celu określenia źródeł TZO i zarządzania nimi na swoich terytoriach.

Wymagania w zakresie sprawozdawczości dotyczące państw członkowskich i Komisji Europejskiej nałożone na podstawie rozporządzenia (WE) nr 850/2004 opisano w art. 12. Państwa członkowskie miały obowiązek co roku składać sprawozdania na temat danych statystycznych dotyczących produkcji i wprowadzania do obrotu substancji wymienionych w załącznikach I i II. Były one również zobowiązane co trzy lata składać Komisji sprawozdanie z wdrażania przepisów rozporządzenia dotyczącego TZO. Komisja miała obowiązek sporządzać co trzy lata sprawozdanie syntetyczne podsumowujące informacje przekazane przez państwa członkowskie, jak również informacje uzupełniające dostarczone za pośrednictwem Europejskiego Rejestru Uwalniania i Transferu Zanieczyszczeń (europejskiego PRTR) oraz wykazów emisji CORINAIR w ramach EMEP (Wspólnego programu monitoringu i oceny przenoszenia zanieczyszczeń powietrza na dalekie odległości w Europie). Komisja była także zobowiązana do przesyłania podsumowania sprawozdania syntetycznego do Parlamentu Europejskiego i Rady.

Dotychczas opublikowano trzy sprawozdania syntetyczne, obejmujące działania Unii i jej państw członkowskich realizowane na podstawie rozporządzenia (WE) nr 850/2004. Pierwsze sprawozdanie syntetyczne obejmuje okres od wejścia w życie rozporządzenia dotyczącego TZO w 2004 r. do 2006 r. i zostało opublikowane w 2009 r. Drugie sprawozdanie syntetyczne, opublikowane w 2011 r., obejmuje lata 2007–2009. Trzecie sprawozdanie syntetyczne zostało opublikowane w 2021 r. i obejmuje lata 2010–2013. Czwarte sprawozdanie syntetyczne Unii obejmuje okres od 2013 r. do 2015 r., a niniejsze podsumowanie ma na celu przedstawienie skróconej wersji głównego sprawozdania zawierającego kluczowe ustalenia. W celu przeprowadzenia dalszej szczegółowej analizy przedstawionych ustaleń należy zapoznać się z pełnym sprawozdaniem.

2.2. Środki zarządzania i kontroli

2.12.1 Ogólne informacje

Zarządzanie TZO dotyczy wielu elementów cyklu życia substancji. Obejmuje to produkcję, wprowadzanie do obrotu i stosowanie substancji chemicznych, jak również zapasy przestarzałych towarów, kwestie związane z gospodarowaniem odpadami oraz egzekwowanie przepisów samego rozporządzenia.

2.22.2 Produkcja, wprowadzenie do obrotu, stosowanie i egzekwowanie przepisów

Z informacji przekazanych przez państwa członkowskie dotyczących produkcji i wprowadzania do obrotu substancji wymienionych w załącznikach I i II wynika, że w latach 2013–2015 wyprodukowano tylko jedną substancję będącą TZO, a mianowicie kwas perfluorooktanosulfonowy (PFOS), przy czym należy zauważyć, że w odniesieniu do PFOS obowiązywał szereg wyłączeń (głównie zastosowanie środka odmgławiającego w platerowaniu metalu chromowanego). Ponadto przywożono dwie substancje z załącznika I i II (zgodnie z wyłączeniami), a mianowicie heksabromocyklododekan (HBCDD) i krótkołańcuchowe chlorowane parafiny (SCCP).

Na podstawie dostarczonych informacji można wskazać następujące informacje szczegółowe:

·Przywóz HBCDD zgłosiły dwa państwa członkowskie (Dania i Finlandia). Dania zgłosiła przywóz tylko za 2014 r. w ilości 1,4 tony, natomiast Finlandia odnotowała, że przywóz miał miejsce, ale się zmniejszył.

·Przywóz SCCP zgłosiła Dania (15 ton w 2013 r. i 5 ton w 2014 r.) i Szwecja (2,8 tony rocznie).

·Produkcja PFOS w Unii miała miejsce tylko w jednym państwie członkowskim, tj. w Niemczech. Produkcja spadła z 9 ton rocznie w 2013 r. do 2,4 ton w 2015 r. Około 50 % wyprodukowanych PFOS zostało wywiezionych lub wysłanych do państw członkowskich UE (głównie Belgia, Dania, Niderlandy, Austria, Finlandia i Szwecja). Pozostałą ilość wyprodukowanego PFOS wykorzystano w Niemczech, głównie jako środek odmgławiający przy platerowaniu metalu chromowanego.

Niewielka liczba państw członkowskich skorzystała również z przepisów art. 4 dotyczących stosowania TZO w badaniach lub analizach. Pięć państw członkowskich (Belgia, Hiszpania, Francja, Austria, Polska) stwierdziło, że wywożono niewielkie ilości TZO do celów badawczych lub analitycznych. Tego wywozu dokonywano głównie do krajów afrykańskich i azjatyckich i obejmował on pestycydy oraz PCB będące TZO.