ZAWIADOMIENIE KOMISJI

Wytyczne dotyczące wykładni i stosowania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE w sprawie praw konsumentów

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

(2021/C 525/01)

SPIS TREŚCI

WPROWADZENIE 5

1. Zakres stosowania 6

1.1. Pojęcia „przedsiębiorca” i „konsument” 6

1.2. Pojęcie „umowy” 7

1.3. Umowy wchodzące w zakres stosowania Dyrektywy 8

1.4. Umowy mieszane 9

1.5. Rozróżnienie na usługi cyfrowe i treści cyfrowe w trybie online 10

1.6. Umowy przewidujące uiszczenie płatności i umowy, w których konsument podaje dane osobowe 12

1.6.1. Umowy przewidujące uiszczenie płatności 12

1.6.2. Umowy, w których konsument podaje dane osobowe 13

1.7. Umowy, do których Dyrektywa nie ma zastosowania 14

1.7.1. Umowy najmu i umowy o roboty budowlane 14

1.7.2. Imprezy turystyczne 15

1.7.3. Umowy sporządzane przez urzędnika państwowego 16

1.7.4. Umowy dotyczące towarów przeznaczonych do bieżącego spożycia 16

1.7.5. Przewóz osób 16

1.7.6. Sprzedaż zautomatyzowana 17

1.7.7. Niektóre umowy dotyczące łączności elektronicznej 17

1.8. Potencjalne zwolnienie dotyczące zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa umów o niskiej wartości 18

1.9. Przepisy dotyczące aukcji publicznych 19

2. Umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa 19

2.1. Umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy 19

2.2. Umowy zawarte po nawiązaniu kontaktu z konsumentem poza lokalem przedsiębiorstwa 20

2.3. Umowy zawarte podczas wycieczki zorganizowanej przez przedsiębiorcę 21

3. Informacje dla konsumentów 22

3.1. Wymogi ogólne 22

3.1.1. Wprowadzenie 22

3.1.2. Przejrzystość informacji i związek z dyrektywą o nieuczciwych praktykach handlowych 22

3.1.3. Informacje „wynikające już z okoliczności” 23

3.1.4. Wymogi informacyjne w innych przepisach UE 23

3.1.5. Nałożenie dodatkowych wymogów informacyjnych 24

3.1.6. Zwolnienie dotyczące transakcji w „bieżących sprawach życia codziennego” 25

3.1.7. Wiążący charakter informacji przed zawarciem umowy 25

3.1.8. Dodatkowe wymogi językowe 25

3.1.9. Ciężar dowodu 26

3.2. Wymogi wspólne dotyczące umów zawieranych w lokalu przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość / umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa 26

3.2.1. Główne cechy 26

3.2.2. Dane identyfikujące i dane kontaktowe przedsiębiorcy 27

3.2.3. Cena 30

3.2.4. Dostawa i wykonanie umowy 31

3.2.5. Uzgodnienia dotyczące płatności 32

3.2.6. Prawny obowiązek zapewnienia zgodności towaru z umową i usługi posprzedażne 32

3.2.7. Czas trwania umowy i jej rozwiązanie 34

3.2.8. Funkcjonalność, kompatybilność i interoperacyjność 34

3.3. Dodatkowe wymogi dotyczące umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość 36

3.3.1. Indywidualnie dostosowana cena 36

3.3.2. Koszt korzystania ze środka porozumiewania się na odległość 36

3.3.3. Kaucje i gwarancje finansowe 37

3.3.4. Pozasądowe mechanizmy dochodzenia roszczeń 37

3.4. Dodatkowe wymogi dla internetowych platform handlowych 38

3.4.1. Kryteria ustalania kolejności 38

3.4.2. Status drugiej strony umowy 40

3.4.3. Informacje o braku zastosowania unijnego prawa ochrony konsumentów 40

3.4.4. Podział obowiązków związanych z umową 41

3.4.5. Możliwość nałożenia dodatkowych wymogów informacyjnych 41

4. Wymogi szczególne dotyczące umów zawieranych na odległość 42

4.1. Definicja umowy zawieranej na odległość 42

4.2. Informacje przed zawarciem umowy 43

4.2.1. Informacje, które należy przedstawić bezpośrednio przed złożeniem zamówienia 43

4.2.2. Przycisk potwierdzania zamówienia 44

4.2.3. Informacje o ograniczeniach w dostarczeniu i sposobach płatności 44

4.2.4. Umowy zawierane przy użyciu środka porozumiewania się na odległość przewidującego ograniczoną przestrzeń lub czas 45

4.3. Umowy zawierane przez telefon 46

4.4. Potwierdzenie zawarcia umowy 47

5. Prawo do odstąpienia od umowy 49

5.1. Obliczanie okresu na odstąpienie od umowy 49

5.1.1. Wprowadzenie 49

5.1.2. Rozpoczęcie biegu okresu na odstąpienie od umowy 50

5.2. Informacja o prawie do odstąpienia od umowy 51

5.3. Wykonanie prawa do odstąpienia od umowy 52

5.4. Skutki odstąpienia od umowy dotyczące danych 53

5.5. Prawo do odstąpienia od umowy w odniesieniu do towarów 54

5.5.1. Wiele towarów lub towary wadliwe 54

5.5.2. Zwrot towarów 54

5.5.3. Zwrot płatności otrzymanych od konsumenta 55

5.5.4. Odpowiedzialność konsumenta za niewłaściwe obchodzenie się z towarami 56

5.5.5. Ryzyko związane ze zwrotem towarów do przedsiębiorcy 58

5.6. Prawo do odstąpienia od umów o świadczenie usług i dostarczanie mediów 58

5.6.1. Zgoda konsumenta na natychmiastowe wykonanie 58

5.6.2. Obowiązek wypłaty rekompensaty na rzecz konsumenta 60

5.7. Prawo do odstąpienia od umów o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online 61

5.8. Skutki braku poinformowania o prawie do odstąpienia od umowy 62

5.8.1. Skutki w odniesieniu do towarów 63

5.8.2. Skutki w odniesieniu do usług i mediów 63

5.8.3. Skutki w odniesieniu do treści cyfrowych w trybie online 64

5.9. Rozwiązanie umowy po wykonaniu prawa do odstąpienia od umowy 64

5.10. Umowy dodatkowe 65

5.11. Wyjątki od prawa do odstąpienia od umowy 65

5.11.1. Towary lub usługi, których cena jest zależna od wahań na rynku finansowym 65

5.11.2. Towary wyprodukowane według specyfikacji konsumenta lub wyraźnie zindywidualizowane 66

5.11.3. Towary, które ulegają szybkiemu zepsuciu lub mają krótki termin przydatności do użycia 67

5.11.4. Towary zapieczętowane ze względu na ochronę zdrowia lub ze względów higienicznych 67

5.11.5. Towary, które są w sposób nierozłączny połączone z innymi przedmiotami 68

5.11.6. Umowy przewidujące konkretny dzień lub okres świadczenia usługi 68

5.11.7. Naprawy na żądanie konsumenta 69

5.12. Opcje regulacyjne w przypadku nieumówionych wizyt lub wycieczek 69

5.12.1. Wprowadzenie 69

5.12.2. Przedłużenie okresu na odstąpienie od umowy 70

5.12.3. Odstępstwa od wyjątków od prawa do odstąpienia od umowy 71

6. Dostarczanie 71

7. Przejście ryzyka 72

8. Opłaty za korzystanie ze sposobów płatności 73

8.1. Wprowadzenie 73

8.2. Definicja „opłat” 73

8.3. Definicja „kosztów” poniesionych przez przedsiębiorców 74

8.3.1. Opłata akceptanta i inne koszty bezpośrednie 74

8.3.2. Ogólne koszty prowadzenia działalności 74

8.3.3. Uzasadnione koszty pozwalające na pobranie opłaty za korzystanie ze sposobów płatności 74

8.4. Płatności dokonywane w walucie obcej 75

9. Porozumiewanie się z wykorzystaniem telefonu 76

10. Płatności dodatkowe 77

11. Egzekwowanie 77

11.1. Egzekwowanie na drodze publicznoprawnej i prywatnoprawnej 77

11.2. Stosowanie przepisów Dyrektywy w odniesieniu do przedsiębiorców z państw trzecich 78

11.3. Sankcje 79

11.3.1. Kryteria w zakresie nakładania sankcji 79

11.3.2. Sankcje w kontekście skoordynowanych działań w zakresie egzekwowania prawa w ramach współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów 80

ZAŁĄCZNIK 139

WPROWADZENIE

Celem dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE (1) w sprawie praw konsumentów (zwanej dalej „dyrektywą w sprawie praw konsumentów” lub „Dyrektywą”) jest osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony konsumentów w UE oraz przyczynienie się do właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego w drodze zbliżenia niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów zawieranych między konsumentami a przedsiębiorcami (2).

Celem niniejszego zawiadomienia dotyczącego wytycznych (zwanego dalej „zawiadomieniem”) jest ułatwienie skutecznego stosowania Dyrektywy. Celem zawiadomienia jest również poszerzenie wiedzy o tej Dyrektywie wśród wszystkich zainteresowanych stron, m.in. konsumentów, przedsiębiorstw, organów państw członkowskich – uwzględniając sądy krajowe – oraz prawników praktyków w całej UE. Chodzi tu również o zmiany wprowadzone dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/2161 (3) w odniesieniu do lepszego egzekwowania i unowocześnienia unijnych przepisów dotyczących ochrony konsumenta, które wejdą w życie z dniem 28 maja 2022 r. W związku z tym w części niniejszych wytycznych odzwierciedlono i omówiono zasady, które w dniu wydania niniejszego zawiadomienia nie weszły jeszcze w życie. Odpowiednie sekcje i punkty zostały wyraźnie wskazane.

W zawiadomieniu odzwierciedlono orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zwanego dalej „TSUE” lub „Trybunałem”) w sprawie Dyrektywy od czasu rozpoczęcia jej stosowania dnia 13 czerwca 2014 r. Począwszy od daty rozpoczęcia stosowania Dyrektywy zastępuje ona dyrektywę Rady 85/577/EWG (4) w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa oraz dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (5) w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość. W dyrektywie w sprawie praw konsumentów znalazły się niektóre przepisy wcześniej obowiązujących dyrektyw 85/577/EWG i 97/7/WE. W związku z tym w niniejszym dokumencie przywołuje się właściwe orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości dotyczące wykładni tych dyrektyw wszędzie tam, gdzie ma ono zastosowanie.

W niniejszym zawiadomieniu nie dokonano analizy stosowania Dyrektywy w poszczególnych państwach członkowskich ani decyzji sądów krajowych i innych właściwych organów. W uzupełnieniu różnych źródeł informacji dostępnych w państwach członkowskich, informacje na temat przepisów krajowych transponujących Dyrektywę, orzecznictwa i literatury prawniczej zostały udostępnione w bazie danych dotyczącej prawa ochrony konsumentów dostępnej za pośrednictwem europejskiego portalu „e-Sprawiedliwość” (6).

Niniejsze zawiadomienie skierowane jest do państw członkowskich UE oraz Islandii, Liechtensteinu i Norwegii jako sygnatariuszy Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (7) (EOG). Odniesienia do UE, Unii lub jednolitego rynku należy zatem rozumieć jako odniesienia do EOG lub rynku EOG.

Niniejsze zawiadomienie ma charakter wyłącznie informacyjny – moc prawną ma tylko tekst aktu ustawodawczego UE. Wszelkie wiążące interpretacje przepisów muszą być dokonywane na podstawie tekstu Dyrektywy oraz bezpośrednio na podstawie orzeczeń Trybunału. W zawiadomieniu wzięto pod uwagę orzeczenia Trybunału wydane do października 2021 r., dlatego też nie można wykluczyć dalszej zmiany orzecznictwa Trybunału w omawianej kwestii.

Poglądy przedstawione w niniejszym zawiadomieniu nie mogą przesądzać o stanowisku, jakie Komisja Europejska może zająć przed Trybunałem. Informacje zawarte w niniejszym zawiadomieniu mają ogólny charakter i nie odnoszą się bezpośrednio do żadnych konkretnych osób fizycznych ani podmiotów. Komisja Europejska ani żadna osoba działająca w jej imieniu nie odpowiada za jakiekolwiek wykorzystanie poniższych informacji.

Ponieważ niniejsze zawiadomienie przedstawia najnowszy stan wiedzy w momencie jego opracowania, zawarte w nim wskazówki mogą być modyfikowane w późniejszym terminie.

1. Zakres stosowania

1.1. Pojęcia „przedsiębiorca” i „konsument”

Jak określono w art. 1 dyrektywy w sprawie praw konsumentów, ma ona zastosowanie do „umów zawieranych między konsumentami a przedsiębiorcami”. W związku z tym, aby umowa była objęta zakresem Dyrektywy, konieczne jest ustalenie, że jedna ze stron umowy jest przedsiębiorcą, zdefiniowanym w art. 2 pkt 2, a druga strona umowy – konsumentem, zdefiniowanym w art. 2 pkt 1.

Zgodnie z art. 2 pkt 1 „konsument” oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych Dyrektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą ani z wykonywaniem wolnego zawodu. Z przepisu tego wynika, że muszą być spełnione łącznie dwa warunki, aby osoba była objęta zakresem tego pojęcia, mianowicie: (i) osoba ta jest osobą fizyczną oraz (ii) działania tej osoby nie są związane z wykonywaniem wolnego zawodu.

Jak wyjaśniono w motywie 13, państwa członkowskie mogą utrzymywać lub wprowadzać ustawodawstwo krajowe odpowiadające przepisom Dyrektywy w odniesieniu do umów nieobjętych zakresem jej stosowania, np. rozszerzając stosowanie przepisów krajowych także na osoby fizyczne, które nie są konsumentami w rozumieniu art. 2 pkt 1, lub na osoby prawne, takie jak organizacje pozarządowe, przedsiębiorstwa typu start-up lub małe i średnie przedsiębiorstwa.

W tym względzie, w sprawie C-329/19 Condominio di Milano (8), Trybunał potwierdził, że pojęcie „konsumenta” można rozszerzyć w krajowym orzecznictwie w taki sposób, by zawarte w Dyrektywie przepisy ochrony konsumentów miały zastosowanie również do umowy zawartej z przedsiębiorcą przez podmiot prawa niebędący osobą fizyczną, taki jak condominio (wspólnota mieszkaniowa) w prawie włoskim.

Ponadto Trybunał stwierdził, że pojęcie „konsumenta” odnosi się do jednostki, która nie działa w ramach działalności gospodarczej czy wykonywania zawodu (9). To drugie kryterium należy interpretować w świetle motywu 17, w którym wprowadzono kwalifikację „dominującego wykorzystania”: […] w przypadku umów o podwójnym charakterze, gdy umowa zawierana jest w celach, które częściowo są związane z działalnością handlową danej osoby, a częściowo nie są z nią związane, a cel handlowy jest do tego stopnia ograniczony, że nie jest dominujący w ogólnym kontekście umowy , taka osoba również powinna być uznawana za konsumenta.

W związku z tym osoba fizyczna, która w umowach objętych przedmiotową Dyrektywą działa głównie w celach niezwiązanych z działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą ani wykonywaniem wolnego zawodu, będzie również objęta definicją „konsumenta”. Taką klasyfikację należy przeprowadzić na podstawie oceny poszczególnych przypadków (10).

„Przedsiębiorcę” zdefiniowano w art. 2 pkt 2 jako osobę fizyczną lub prawną, która działa „w celach związanych z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu”, lub w imieniu lub na rzecz przedsiębiorcy. Jako przedsiębiorcę zakwalifikować można zarówno podmiot prywatny, jak i podmiot publiczny.

W sprawie C-105/17, Kamenova (11) , Trybunał zauważył, że pojęcie „przedsiębiorcy” zdefiniowano zarówno w dyrektywie w sprawie praw konsumentów, jak i w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/29/WE dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym (12) (zwanej dalej „dyrektywą o nieuczciwych praktykach handlowych”) prawie identycznie, w związku z czym pojęcie to należy interpretować w jednolity sposób. Opierając się na orzecznictwie opracowanym na podstawie dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, Trybunał zinterpretował pojęcie „przedsiębiorcy” szeroko, biorąc pod uwagę fakt, że powinno ono zostać określone w odniesieniu do związanego z nim, lecz diametralnie przeciwstawnego pojęcia „konsumenta”. Konsument znajduje się w słabszym położeniu niż przedsiębiorca i należy go uznać za gorzej poinformowanego, słabszego gospodarczo i mniej doświadczonego pod względem prawnym od jego kontrahenta. Zaklasyfikowanie jako „przedsiębiorca” wymaga indywidualnej oceny, z uwzględnieniem następujących orientacyjnych kryteriów:

(i) czy sprzedaż była dokonywana w sposób zorganizowany;

(ii) czy sprzedaż miała cel zarobkowy;

(iii) czy sprzedawca dysponuje informacjami i umiejętnościami technicznymi dotyczącymi produktów oferowanych przez niego na sprzedaż, którymi niekoniecznie dysponuje konsument, i czy tym samym sprzedawca zajmuje pozycję korzystniejszą w porównaniu z danym konsumentem;

(iv) czy sprzedawca posiadał status prawny, który pozwalał mu na prowadzenie działalności handlowej;

(v) w jakim stopniu sprzedaż jest połączona z działalnością handlową lub zawodową sprzedawcy;

(vi) czy sprzedawca jest podatnikiem VAT;

(vii) czy sprzedawca, działając w imieniu określonego przedsiębiorcy lub na jego rachunek albo za pośrednictwem innej osoby działającej w jego imieniu i na jego rachunek, otrzymał za to wynagrodzenie lub udział w zysku;

(viii) czy sprzedawca zakupił towary nowe lub używane w celu odsprzedaży, nadając tym samym swojej działalności charakter zorganizowany, częsty lub równoczesny w stosunku do swojej zwyczajowej działalności handlowej lub zawodowej;

(ix) czy produkty oferowane do sprzedaży są tego samego typu i o tej samej wartości; oraz

(x) czy oferta dotyczy ograniczonej liczby produktów.

TSUE podkreślił, że kryteria te nie są ani wyczerpujące, ani wyłączne, zatem zasadniczo spełnienie jednego lub kilku z nich samo w sobie nie przesądza, czy danego sprzedawcę należy zakwalifikować jako „przedsiębiorcę”. Sam fakt, że sprzedaż jest realizowana dla zysku lub że osoba fizyczna publikuje jednocześnie na platformie internetowej wiele ofert sprzedaży nowych i używanych towarów, nie jest sam w sobie wystarczający dla zakwalifikowania tej osoby jako „przedsiębiorcy” (13).

W sytuacjach, w których zaangażowany jest pośrednik (taki jak internetowa platforma handlowa) lub przedsiębiorca reprezentujący innego przedsiębiorcę, ci poszczególni przedsiębiorcy powinni wyjaśnić konsumentowi, który z nich jest kontrahentem konsumenta oraz jakie są ich odpowiednie role i obowiązki. Kwestię tę omówiono bardziej szczegółowo w sekcji 3.2.2.1.

W tym względzie dyrektywą (UE) 2019/2161 zmieniono dyrektywę w sprawie praw konsumentów, wprowadzając wymóg, zgodnie z którym dostawcy internetowych platform handlowych powinni informować konsumentów o tym, czy dostawca będący osobą trzecią działa jako „przedsiębiorca” czy „podmiot niebędący przedsiębiorcą”, na podstawie oświadczenia złożonego danemu dostawcy internetowych platform handlowych przez dostawcę będącego osobą trzecią. Wymogi informacyjne odnoszące się do internetowych platform handlowych omówiono w sekcji 3.4.2.

1.2. Pojęcie „umowy”

Czynnikiem uruchamiającym zastosowanie Dyrektywy jest oferta zawarcia umowy między przedsiębiorcą a konsumentem. W Dyrektywie nie zdefiniowano „umowy” ani nie określono okoliczności, w jakich uznaje się, że zawarto umowę, do której Dyrektywa ma zastosowanie. Ocena, czy stosunek prawny stanowi „umowę”, leży w kompetencji sądów krajowych i organów egzekwowania prawa w zainteresowanym państwie członkowskim. Art. 3 ust. 5 dyrektywy stanowi, co następuje:

Art. 3 5. Niniejsza dyrektywa nie może wpływać na krajowe ogólne prawo umów, między innymi, na przepisy dotyczące ważności, zawierania lub skutków umowy, w zakresie, w jakim aspekty ogólnego prawa umów nie są regulowane w niniejszej dyrektywie.

Na przykład Dyrektywa nie narusza krajowych przepisów prawa umów dotyczących przeniesienia praw i obowiązków wynikających z umowy z jednego konsumenta na innego.

Należy zauważyć, że pojedyncza umowa może obejmować kilka przedmiotów, zarówno towary, jak i treści cyfrowe. Na przykład pojedyncza umowa o prenumeratę może, w zależności od jej warunków, obejmować dostarczanie szeregu treści cyfrowych. W sytuacji zawarcia umowy o prenumeratę, każda kolejna dostawa pojedynczych treści cyfrowych na podstawie tej umowy nie będzie więc stanowiła nowej „umowy” do celów Dyrektywy.

W sprawie C-922/19, Stichting Waternet (14), Trybunał rozpatrywał kwestię, czy nieprzerwane dostarczanie wody pitnej do mieszkania w przypadku zmiany lokatora bez wyraźnego zwrócenia się nowego lokatora z odpowiednim wnioskiem stanowi „dostawę niezamówioną” w rozumieniu pkt 29 załącznika I do dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych („czarna lista”), skutkującą prawem konsumenta do zwolnienia z obowiązku zapłaty za takie dostarczanie zgodnie z art. 27 dyrektywy w sprawie praw konsumentów. W sprawie tej konieczne było m.in. stwierdzenie, czy w sytuacji braku wyraźnej zgody konsumenta umowę pomiędzy przedsiębiorstwem dostarczającym wodę pitną a tym konsumentem można uznać za zawartą.

Trybunał uznał, że dostawa wody nie zawsze musi odbywać się na podstawie umowy. Ponadto stosunek prawny między odpowiednim dostawcą i konsumentem może być w pełni „regulowany przez przepisy krajowe, zarówno w odniesieniu do dostarczania wody przez [tego] przedsiębiorcę, jak i ponoszonych przez konsumenta kosztów związanych z tą dostawą” (15).

W przypadku braku umowy Dyrektywa nie będzie miała zastosowania do stosunku między dostawcą i konsumentem. W każdym wypadku decydujące znaczenie ma kwestia, czy odpowiedni stosunek uznaje się za „umowę” na mocy obowiązującego prawa krajowego.

1.3. Umowy wchodzące w zakres stosowania Dyrektywy

Dyrektywa reguluje niektóre aspekty umów zawieranych między przedsiębiorcą a konsumentem. Po pierwsze, rozróżnia się w niej różne umowy, w zależności od okoliczności ich zawarcia:

(1) umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy (umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa);

(2) umowy zawierane przy użyciu środków porozumiewania się na odległość – internetu, w tym za pośrednictwem internetowych platform handlowych, telefonu itp. (umowy zawierane na odległość); oraz

(3) umowy inne niż umowy zawierane na odległość i umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa (zazwyczaj są to umowy zawierane w tradycyjnych sklepach stacjonarnych, zwane dalej „umowami zawieranymi w lokalu przedsiębiorstwa”).

W Dyrektywie dokonano także rozróżnienia pomiędzy następującymi rodzajami umów, w zależności od ich przedmiotu:

(1) umowami sprzedaży;

(2) umowami o świadczenie usług, w tym umowa o świadczenie usług cyfrowych;

(3) umowami, których przedmiotem jest dostarczanie treści cyfrowych, a które nie są dostarczane na trwałym nośniku („umowy o dostarczanie internetowych treści cyfrowych”); oraz

(4) umowami, których przedmiotem jest dostarczanie wody, gazu lub energii elektrycznej, w przypadku gdy nie są one wystawione na sprzedaż w ograniczonej objętości lub w ustalonej ilości, lub dostarczanie centralnego ogrzewania („umowy o dostarczanie mediów”).

Umowy sprzedaży i umowy o świadczenie usług są zdefiniowane w art. 2 pkt 5 i 6 Dyrektywy. Umowy o dostarczanie internetowych treści cyfrowych oraz umowy o dostarczanie mediów nie są zdefiniowane wprost, jednak w motywie 19 wyjaśnione zostało, że do celów Dyrektywy nie są one klasyfikowane jako umowy sprzedaży ani umowy o świadczenie usług.

Choć wiele przepisów Dyrektywy stosowanych jest ogólnie do wszystkich czterech rodzajów umów, niektóre regulacje dotyczą jedynie konkretnych rodzajów umów. W szczególności okres na wykonanie prawa do odstąpienia od umowy (zob. także rozdział 5 dotyczący prawa do odstąpienia od umowy) jest obliczany w różny sposób w zależności od rodzaju umowy (zob. art. 9).

W motywie 19 wskazano też, że treści cyfrowe dostarczane na nośniku materialnym należy uznawać za towary w rozumieniu Dyrektywy. Dotyczy to treści cyfrowych dostarczanych przykładowo na CD lub DVD, ale takie samo podejście ma również zastosowanie do treści cyfrowych dostarczanych na innych nośnikach lub urządzeniach inteligentnych, takich jak konsole do gier z zainstalowanymi wcześniej grami. Niezależnie od rodzaju nośnika materialnego (16) umowa dotycząca takich treści cyfrowych podlega przepisom dyrektywy w sprawie praw konsumentów dotyczącym prawa do odstąpienia od umów sprzedaży (17).

Z uwagi na fakt, że definicja umowy sprzedaży (zob. poniżej) odwołuje się do przeniesienia własności towarów przez przedsiębiorcę na konsumenta (tj. umowy zawierane między przedsiębiorstwami a konsumentami), wydaje się, że Dyrektywa nie ma zastosowania do umów, na podstawie których to konsument przenosi własność towarów na przedsiębiorcę, na przykład w przypadku używanego samochodu lub biżuterii.

1.4. Umowy mieszane

Art. 2 5. „umowa sprzedaży” oznacza każdą umowę, na mocy której przedsiębiorca przenosi lub zobowiązuje się do przeniesienia własności towarów na konsumenta, w tym każdą umowę, której przedmiotem są zarówno towary, jak i usługi; 6. „umowa o świadczenie usług” oznacza każdą umowę inną niż umowa sprzedaży, na mocy której przedsiębiorca świadczy lub zobowiązuje się do świadczenia usługi, w tym usługi cyfrowej, na rzecz konsumenta;

W praktyce wiele umów, do których ma zastosowanie Dyrektywa, a które są zawierane między przedsiębiorcami a konsumentami, dotyczy zarówno usług, jak i towarów. W tych przypadkach zastosowanie ma ostatni fragment definicji zawartej w art. 2 pkt 5, w którym za umowę sprzedaży uznano także każdą umowę, której przedmiotem są zarówno towary, jak i usługi.

Zgodnie z definicją z art. 2 pkt 5, kryterium pozwalającym na uznanie umowy za „umowę sprzedaży” jest przeniesienie własności towarów na konsumenta. W związku z tym, jeżeli zasadniczym celem umowy jest przeniesienie własności określonych towarów, należy uznać ją za umowę sprzedaży nawet wówczas, gdy obejmuje ona także świadczone przez sprzedawcę usługi powiązane, takie jak montaż, konserwacja lub jakiekolwiek inne czynności, niezależnie od względnej wartości towarów i usług.

Przykłady umów obejmujących zarówno towary, jak i usługi, które należy zwykle klasyfikować jako umowy sprzedaży ze względu na ich zasadniczy cel:

— zakup nowej kuchni wraz z jej montażem w mieszkaniu konsumenta;

— zakup określonych materiałów budowlanych, takich jak okna i drzwi, wraz z ich montażem w domu konsumenta;

— zakup nowego mobilnego smartfonu powiązany z abonamentem na usługę łączności elektronicznej.

Z kolei jeżeli przeniesienie własności określonych towarów nie stanowi zasadniczego celu umowy mieszanej, umowy takiej nie można uznać za umowę sprzedaży.

Przykłady umów obejmujących zarówno usługi, jak i towary, które należy klasyfikować jako umowy o świadczenie usług ze względu na ich zasadniczy cel:

— umowa, której przedmiotem jest naprawa, renowacja lub wybudowanie dobudówki do budynku (zob. motyw 26);

— umowa, której przedmiotem jest udział w wykładzie, w tym dostarczenie długopisów i folderów uczestnikom wykładu;

— umowa, której przedmiotem jest kurs szkoleniowy, w tym dostarczenie podręcznika każdemu uczestnikowi kursu.

Tego rodzaju wykładnia jest potwierdzona ugruntowanym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości dotyczącym swobodnego przepływu towarów i swobody świadczenia usług, które zachowuje aktualność również w kontekście przedmiotowej Dyrektywy.

Przykładowo w sprawie C-20/03 (Marcel Burmanjer), Trybunał stwierdził, że działalność gospodarcza musi być poddana analizie pod kątem bądź swobodnego przepływu towarów, bądź swobody świadczenia usług, jeżeli jedna z tych swobód „ma zupełnie drugorzędne znaczenie w stosunku do drugiej i można ją z tą drugą powiązać” (18).

Wynika z tego także, że umowa mieszana musi być uznana za umowę sprzedaży, jeżeli z okoliczności faktycznych wynika, że jej rzeczywistym celem jest przeniesienie własności towarów:

— Przykładowo jeżeli kwestia sprzedaży podręcznika odgrywała szczególnie dużą rolę w ramach przygotowanej przez przedsiębiorcę oferty kursu szkoleniowego oraz podczas prowadzonych przez strony rozmów, a także jeżeli względna wartość podręcznika w stosunku do ceny całego szkolenia jest znacząca, umowa może zostać – do celów Dyrektywy – uznana za umowę sprzedaży, a nie za umowę o świadczenie usług.

Z drugiej strony nawet w przypadku, gdy umowa mieszana skutkuje stworzeniem czegoś w formie materialnej, należy ją uznać za umowę o świadczenie usług, o ile przedmiotem umowy jest usługa intelektualna lub usługa wymagająca wykwalifikowanych umiejętności, a późniejsza dostawa pełni tylko funkcję dodatkową (19):

— Na przykład umową o świadczenie usług jest zarówno umowa z architektem dotycząca opracowania projektu domu, jak i umowa z prawnikiem dotycząca sporządzenia i złożenia pozwu, nawet jeżeli w wyniku jej zawarcia powstaje namacalny rezultat (np. opracowany projekt, pozew lub wniosek). Podobnie umowami o świadczenie usług są umowa z artystą dotycząca namalowania obrazu i umowa z fotografem dotycząca wykonania ślubnej sesji zdjęciowej.

Krótko mówiąc, każda umowa mieszana musi być klasyfikowana w oparciu o jej rzeczywisty cel zasadniczy. Sam fakt, że umowa może przewidywać możliwość zawarcia kolejnych umów nie powoduje zmiany jej charakteru. Tytułem przykładu:

— Jeżeli umowa najmu rzeczy jedynie umożliwia przeniesienie własności, a nie zobowiązuje do dokonania takiego przeniesienia, należy – do celów Dyrektywy – sklasyfikować ją jako umowę o świadczenie usług.

Zaliczenie umowy do grupy umów sprzedaży lub umów o świadczenie usług wpływa na sposób obliczania okresu na odstąpienie od umowy (art. 9). W przypadku umów o świadczenie usług bieg 14-dniowego okresu na odstąpienie od umowy rozpoczyna się od chwili zawarcia umowy. W przypadku umów sprzedaży bieg okresu na odstąpienie od umowy rozpoczyna się dopiero od chwili otrzymania towarów. Ponadto niektóre przepisy Dyrektywy, na przykład art. 18 i 20 regulujące kwestie dostarczenia i przejścia ryzyka, dotyczą jedynie umów sprzedaży.

Umowa sprzedaży lub umowa o świadczenie usług może także obejmować usługi, które nie podlegają regulacji Dyrektywy. Przykładowo w umowie sprzedaży lub umowie o świadczenie usług może znajdować się postanowienie przewidujące możliwość zapłaty ceny w ratach, z zastosowaniem określonej stopy oprocentowania. Tego rodzaju umowa podlegałaby także przepisom szczególnym regulującym usługi finansowe dla konsumentów (20). Zawarte w art. 15 Dyrektywy przepisy dotyczące umów dodatkowych stosowane byłyby odpowiednio (zob. sekcja 5.10).

1.5. Rozróżnienie na usługi cyfrowe i treści cyfrowe w trybie online

W dyrektywie (UE) 2019/2161 wyjaśniono definicję „umowy o świadczenie usług”, o której mowa w dyrektywie w sprawie praw konsumentów, wskazując, że obejmuje ona także umowy o świadczenie „usług cyfrowych” (zob. definicja w poprzedniej sekcji). Ponadto na podstawie dyrektywy (UE) 2019/2161 wprowadzono w art. 2 pkt 16 definicję „usługi cyfrowej”, która odnosi się do definicji zawartej w art. 2 pkt 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/770 w sprawie niektórych aspektów umów o dostarczanie treści cyfrowych i usług cyfrowych (21) („dyrektywa w sprawie treści cyfrowych”).

Art. 2 dyrektywy w sprawie treści cyfrowych przewiduje, co następuje:

Art. 2 1. „treści cyfrowe” oznaczają dane wytwarzane i dostarczane w formie cyfrowej; 2) „usługa cyfrowa” oznacza: a) usługę pozwalającą konsumentowi na wytwarzanie, przetwarzanie i przechowywanie danych lub dostęp do nich w postaci cyfrowej; lub b) usługę pozwalającą na wspólne korzystanie z danych w postaci cyfrowej, które zostały przesłane lub wytworzone przez konsumenta lub innych użytkowników tej usługi, lub inne formy interakcji przy pomocy takich danych;

W motywie 19 dyrektywy w sprawie treści cyfrowych wyjaśniono, że [w] celu uwzględnienia szybkiego rozwoju technologicznego oraz w celu zachowania nieulegającego dezaktualizacji charakteru pojęcia treści cyfrowych lub usługi cyfrowej, niniejsza dyrektywa powinna obejmować m.in. programy komputerowe, aplikacje, pliki wideo, pliki audio, pliki muzyczne, gry elektroniczne, e-booki lub inne publikacje elektroniczne, a także usługi cyfrowe [...] w tym usługi typu „oprogramowanie jako usługa” , takie jak udostępnianie treści wideo i audio oraz innego rodzaju hosting plików, edycja tekstu lub gry oferowane w chmurze obliczeniowej i w mediach społecznościowych. Należy zauważyć, że podczas gdy drugi zestaw przykładów przypisuje się wyraźnie do kategorii usług cyfrowych, zaklasyfikowanie pierwszego zestawu przykładów jako treści lub usług cyfrowych zależy od sposobu przekazania lub dostępu, jak również innych właściwości modelu biznesowego.

W motywie 30 dyrektywy (UE) 2019/2161 zawarto dalsze instrukcje dotyczące odróżniania umów o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online od umów o świadczenie usług cyfrowych. W szczególności [p]rzykładem usług cyfrowych są usługi wymiany treści wideo i audio oraz inne usługi przechowywania plików online, edycja tekstów lub gry oferowane w chmurze, usługi przechowywania danych w chmurze, poczty elektronicznej, mediów społecznościowych i aplikacji działających w oparciu o chmury. Natomiast [w]iele umów o dostarczanie treści cyfrowych [w trybie online] [...] charakteryzuje pojedyncza dostawa konsumentowi określonego fragmentu lub fragmentów treści cyfrowych, takich jak określone pliki muzyczne lub pliki wideo.

W związku z powyższym do usług cyfrowych zalicza się np.:

— abonament na korzystanie z internetowego serwisu umożliwiający przechowywanie zdjęć wykonanych przez konsumenta, na korzystanie z sieci społecznościowych lub z telefonii internetowej umożliwiającej przekaz dźwięku/obrazu;

— abonament na korzystanie z internetowych serwisów pogodowych lub drogowych;

— prenumeraty gazet/biuletynów internetowych (zob. także wyjątek od prawa odstąpienia od umowy przewidziany w art. 16 akapit pierwszy lit. j), który dotyczy dostarczania gazet, natomiast nie odnosi się do prenumerat gazet).

W motywie 30 dyrektywy (UE) 2019/2161 uznaje się jednak, że dokonanie rozróżnienia między niektórymi rodzajami treści cyfrowych w trybie online i usług cyfrowych może być trudne. W związku z tym, [w] razie wątpliwości co do tego, czy umowa jest umową o świadczenie usług, czy umową o dostarczanie treści cyfrowych, które nie są dostarczane na nośniku materialnym, należy stosować przepisy dotyczące prawa do odstąpienia od umowy w przypadku usług.

Rozróżnianie umów o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online i umów o świadczenie usług cyfrowych jest ważne ze względu na odmienne systemy regulujące prawo do odstąpienia od umowy. Przepisy dotyczące prawa do odstąpienia od umowy o świadczenie usług skutecznie umożliwiają konsumentowi sprawdzenie usługi i zdecydowanie, w ciągu 14 dni od zawarcia umowy, czy taką usługę zatrzymać, czy nie.

Natomiast w art. 16 akapit pierwszy lit. m) przewidziano brak możliwości skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy w przypadku dostarczania treści cyfrowych w trybie online, z zastrzeżeniem szeregu warunków. Zgodnie ze zmianami wprowadzonymi na mocy dyrektywy (UE) 2019/2161 do warunków tych należy to, że spełnienie świadczenia rozpoczęło się za uprzednią wyraźną zgodą konsumenta i po przyjęciu przez niego do wiadomości związanej z tym utraty przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy, oraz to, że przedsiębiorca dostarczył potwierdzenie zawartej umowy (zob. także sekcja 5.7).

Trybunał wyjaśnił w wyroku w sprawieC-641/19, PE Digital, że wyjątek od prawa do odstąpienia od umowy, o którym mowa w art. 16 lit. m) dyrektywy w sprawie praw konsumentów mającym zastosowanie do umów o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online, podlega wykładni ścisłej (22). Sprawa dotyczyła odstąpienia od umowy dotyczącej subskrypcji premium internetowego serwisu pośredniczącego w doborze partnera, jednak dopiero po poddaniu się testowi osobowości, który zawierał selekcję propozycji partnerów na podstawie zastrzeżonego algorytmu.

Trybunał stwierdził, że art. 16 lit. m) w związku z art. 2 pkt 11 dyrektywy w sprawie praw konsumentów należy interpretować w ten sposób, że sporządzenie przez internetowy serwis pośredniczący w doborze partnera raportu z oceny osobowości na podstawie testu osobowości utworzonego przez ten serwis nie stanowi dostarczania „treści cyfrowych”. Trybunał zauważył także bardziej ogólnie, że w świetle motywu 19 Dyrektywy usługi świadczonej przez serwis internetowy, która pozwala konsumentowi na tworzenie, przetwarzanie lub przechowywanie danych w formie cyfrowej lub na dostęp do nich oraz na udostępnianie lub jakąkolwiek inną interakcję z danymi w formie cyfrowej, które są zamieszczane lub tworzone przez konsumenta lub innych użytkowników tej usługi, nie można jako takiej uznać za takie dostarczanie „treści cyfrowych” w rozumieniu art. 16 lit. m) (23).

Na przykład dostarczanie gier wideo może obejmować zarówno umowy o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online, jak i umowy o świadczenie usług cyfrowych. Gry do pobrania zwykle będą się kwalifikowały jako treści cyfrowe w trybie online, jeżeli ich używanie nie zależy od ciągłego zaangażowania dostawcy gier. Natomiast gry online dostarczane w środowisku chmury obliczeniowej będą się kwalifikowały jako usługi cyfrowe.

Mikropłatności w grach (do celów zakupów w aplikacjach), gdy umożliwiają one poprawę doświadczeń danego użytkownika związanych z graniem, np. zwiększają wirtualne zasoby, zwykle będą się kwalifikowały jako umowy o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online. Również nabywanie w aplikacjach treści, które można wykorzystać poza grą (np. nagranie sesji gamingowej, którą można pobrać lub udostępnić na platformie wymiany treści wideo) będzie zwykle stanowiło umowę o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online. Natomiast zakup treści premium, które rozszerzają środowisko gamingowe online, będzie stanowił nową usługę cyfrową uzupełniającą usługę pierwotną.

1.6. Umowy przewidujące uiszczenie płatności i umowy, w których konsument podaje dane osobowe

Art. 3 dyrektywy w sprawie praw konsumentów, w którym zdefiniowano zakres jej stosowania, został zmieniony dyrektywą (UE) 2019/2161. Zmieniony ustęp 1 odnosi się obecnie do „zapłaty ceny”, jako warunku stosowania Dyrektywy.

Jednocześnie dodano nowy ustęp 1a rozszerzający zakres stosowania Dyrektywy na umowy o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online oraz umowy o świadczenie usług cyfrowych, w przypadku których konsument dostarcza dane osobowe przedsiębiorcy (z zastrzeżeniem kilku wyjątków).

Art. 3 1. Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie , na warunkach i w zakresie określonym w jej przepisach, do każdej umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w przypadku gdy konsument płaci cenę lub zobowiązuje się do jej zapłaty . Ma ona zastosowanie do umów, których przedmiotem jest dostarczanie wody, gazu, energii elektrycznej lub dostarczanie centralnego ogrzewania, w tym również przez dostawców publicznych, w zakresie, w jakim towary te dostarczane są na podstawie umowy. 1a. Niniejsza dyrektywa ma również zastosowanie w przypadkach , gdy przedsiębiorca dostarcza lub zobowiązuje się dostarczyć konsumentowi treści cyfrowe, które nie są dostarczane na nośniku materialnym, lub usługę cyfrową, a konsument dostarcza lub zobowiązuje się dostarczyć przedsiębiorcy dane osobowe , z wyjątkiem przypadków, gdy dane osobowe dostarczone przez konsumenta są przetwarzane przez przedsiębiorcę wyłącznie w celu dostarczenia treści cyfrowych, które nie są dostarczane na nośniku materialnym, lub usługi cyfrowej zgodnie z niniejszą dyrektywą lub w celu umożliwienia przedsiębiorcy spełnienia wymogów prawnych, którym on podlega, a przedsiębiorca nie przetwarza tych danych do żadnych innych celów.

1.6.1. Umowy przewidujące uiszczenie płatności

W dyrektywie (UE) 2019/2161 zmieniono definicje umowy sprzedaży i umowy o świadczenie usług określone w art. 2 pkt 5 i 6 dyrektywy w sprawie praw konsumentów, które nie zawierają już odniesienia do konsumenta płacącego „cenę”. Uwzględniając jednak zmiany w art. 3, umowy te pozostają przedmiotem Dyrektywy wyłącznie w przypadku, gdy konsument musi zapłacić cenę (chyba że przedmiotem umowy o świadczenie usług jest usługa cyfrowa – zob. poniżej).

„Zapłatę ceny” należy rozumieć szeroko, z uwzględnieniem instrumentów o określonej wartości zamiennej lub pieniężnej (nawet jeżeli może się ona zmieniać w czasie), takich jak bony (24), karty podarunkowe, punkty lojalnościowe, jak również cyfrowe odwzorowanie wartości (25), takie jak e-bony, e-kupony i waluty wirtualne.

Dyrektywa ma zastosowanie niezależnie od wartości transakcji, a zatem obejmuje również usługi subskrypcji o niskiej wartości (np. 5 EUR miesięcznie lub rocznie w celu uzyskania dostępu do towarów lub ofert premium). Dyrektywa ma również zastosowanie do umów o świadczenie usług, w tym do umów o świadczenie usług cyfrowych, które przewidują bezpłatny okres próbny i które ulegają automatycznemu przekształceniu w umowy o charakterze odpłatnym po zakończeniu okresu próbnego (o ile konsument nie rozwiązał umowy przed zakończeniem okresu próbnego).

Jeżeli usługa cyfrowa jest dostępna za darmo (w ograniczonej wersji), po czym konsument może zdecydować się na jej płatną (pełną) wersję, zawierane są dwie kolejne odrębne umowy. Dyrektywa będzie miała w tym przypadku zastosowanie do umowy płatnej, natomiast jej zastosowanie do pierwszej umowy dotyczącej darmowej (ograniczonej) wersji usługi cyfrowej będzie zależało od tego, czy konsument przekaże dane osobowe na warunkach przewidzianych w art. 3 ust. 1a.

Dyrektywa nie ma zastosowania do podarunków ani usług świadczonych przez przedsiębiorcę bez zapłaty ceny, tj. „bezpłatnie” (26).

1.6.2. Umowy, w których konsument podaje dane osobowe

Dyrektywa ma zastosowanie do umów o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online oraz umów o świadczenie usług cyfrowych, na mocy których konsument przekazuje przedsiębiorcy dane osobowe (27). Pod tym względem w dyrektywie w sprawie praw konsumentów stosuje się to samo podejście, co w dyrektywie w sprawie treści cyfrowych.

— Na przykład dyrektywa w sprawie praw konsumentów będzie miała zastosowanie do umów zapewniających bezpłatny dostęp do treści cyfrowych w trybie online lub usług cyfrowych, w przypadku których konsument wyraża zgodę na przetwarzanie danych osobowych również do celów marketingowych.

Jednak podobnie jak w przypadku dyrektywy w sprawie treści cyfrowych dyrektywa w sprawie praw konsumentów nie obejmuje umów o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online ani umów o świadczenie usług cyfrowych, w których dane osobowe są przetwarzane wyłącznie do celu wykonania umowy i spełnienia wymogów prawnych. W motywie 34 dyrektywy (UE) 2019/2161 wyjaśniono, że takie wymogi prawne mogą obejmować przykładowo rejestrację konsumenta ze względów bezpieczeństwa i na potrzeby identyfikacji, gdy ściśle wymagają tego obowiązujące przepisy.

Ponadto, jak wyjaśniono w motywie 35 dyrektywy (UE) 2019/2161, dyrektywa nie ma zastosowania do sytuacji, w których konsument, który nie zawarł umowy z przedsiębiorcą, musi obejrzeć reklamy wyłącznie w celu uzyskania dostępu do treści cyfrowych lub usługi cyfrowej (28).

W motywie tym wyjaśniono także, że dyrektywa nie ma zastosowania do przypadków, w których przedsiębiorca zbiera wyłącznie metadane, takie jak informacje dotyczące urządzenia należącego do konsumenta lub jego przeglądarki („cyfrowe znakowanie urządzeń” lub „unikalny odcisk palca przeglądarki”) lub historia przeglądania, z wyjątkiem przypadków uznanych za umowę zgodnie z prawem krajowym (29).

W przypadku gdy umowa obejmuje przetwarzanie danych osobowych, przedsiębiorca musi wypełniać swoje obowiązki wynikające z prawa ochrony konsumentów oraz – jako administrator – obowiązki wynikające z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (30) („ogólne rozporządzenie o ochronie danych osobowych”, „RODO”). Obie ramy prawne mają zastosowanie do stosunków między przedsiębiorcami i konsumentami jednocześnie i w sposób komplementarny.

W przypadku wszystkich umów, w których konsument podaje dane osobowe (niezależnie od tego, czy wiąże się to z płatnością, czy nie), przedsiębiorca musi poinformować konsumenta o celach przetwarzania danych w momencie uzyskania danych osobowych. Ponadto administrator musi wykazać, że przetwarzanie danych osobowych można oprzeć na jednej z podstaw prawnych określonych w art. 6 ust. 1 RODO. Jedną z dopuszczalnych podstaw prawnych określonych w tym artykule (art. 6 ust. 1 lit. b) RODO) jest „umowa”. Jest ona jednak ważna wyłącznie w przypadku przetwarzania „niezbędnego do wykonania umowy”, który to przepis należy interpretować w sposób zawężający (31).

W związku z tym, w przypadku operacji przetwarzania, które nie są niezbędne do wykonania umowy, przedsiębiorca musi dodatkowo opierać się na innej zatwierdzonej podstawie prawnej do celów przetwarzania na mocy RODO, np. na dobrowolnej i świadomej zgodzie konsumenta (art. 6 ust. 1 lit. a)) (32). Zgodnie z RODO zgoda konsumenta jest ważna wyłącznie w przypadku, gdy jest udzielana dobrowolnie, świadome i jednoznaczne i gdy odnosi się do określonej sytuacji. W kontekście stosunku umownego zgody można udzielić dobrowolnie wyłącznie w przypadku, gdy nie jest ona uzależniona od wykonania umowy (art. 7 ust. 4 RODO). Możliwość wycofania zgody bez niekorzystnych konsekwencji jest zatem zasadniczym wymogiem ważności zgody (motyw 42 RODO). Po wycofaniu zgody przedsiębiorca nie może już zgodnie z prawem przetwarzać danych osobowych, których przetwarzanie opierało się na tej zgodzie.

W związku z tym, w przypadku operacji przetwarzania, które nie są niezbędne do wykonania umowy, przedsiębiorca będący administratorem musi zapewnić inną podstawę prawną do celów przetwarzania na mocy RODO. Natomiast „umowa” w rozumieniu dyrektywy w sprawie praw konsumentów obejmuje wszelkie prawa i obowiązki stron, niezależnie od rozróżnienia podstawy prawnej do przetwarzania danych osobowych na mocy RODO.

Określenie czynności przetwarzania w kontekście umów z konsumentami oraz właściwej podstawy prawnej zawartej w RODO może pomóc przedsiębiorcy w zrozumieniu, czy „umowa”, którą zawiera z konsumentem, podlega dyrektywie w sprawie praw konsumentów. W praktyce, gdy przedsiębiorca musi opierać się na odrębnej zgodzie konsumenta lub innej podstawie prawnej zawartej w RODO (z wyjątkiem obowiązku prawnego) w odniesieniu do przetwarzania danych osobowych konsumentów, umowa, w kontekście której odbywa się to przetwarzanie, będzie podlegać wymogom RODO.

1.7. Umowy, do których Dyrektywa nie ma zastosowania

Jak wyjaśniono w poprzedniej sekcji, zgodnie ze zmianą wprowadzoną dyrektywą (UE) 2019/2161 do art. 3 dyrektywy w sprawie praw konsumentów, Dyrektywa nie ma zastosowania do umów, w których konsument nie płaci ceny lub, w przypadku umów o dostarczanie treści cyfrowych w trybie online lub umów o świadczenie usług cyfrowych, w których konsument ani nie płaci ceny, ani nie przekazuje przedsiębiorcy danych osobowych.

Ponadto w art. 3 ust. 3 wymieniono szczególne kategorie umów wyłączonych z zakresu stosowania Dyrektywy. Na przykład Dyrektywa nie ma zastosowania do umów dotyczących usług finansowych, w tym o charakterze ubezpieczeniowym i inwestycyjnym. Nie ma ona także zastosowania do umów dotyczących usług społecznych i opieki zdrowotnej, hazardu, umów timeshare i umów dotyczących powiązanych usług wakacyjnych. Zasadniczo z zakresu stosowania dyrektywy wyłączone są umowy o pasażerskie usługi przewozowe oraz udział w imprezie turystycznej (33), chociaż nadal mają do nich zastosowanie przepisy szczegółowe.

Dalsze wyjaśnienia można znaleźć poniżej. Co do zasady wszystkie wyjątki muszą być interpretowane zawężająco (34).

1.7.1. Umowy najmu i umowy o roboty budowlane

Art. 3 3. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do umów: e) dotyczących ustanawiania, nabywania i przenoszenia własności nieruchomości lub praw do nieruchomości; f) dotyczących budowy nowych budynków, istotnej przebudowy istniejących budynków oraz najmu pomieszczeń do celów mieszkalnych;

Wyjątek, o którym mowa w lit. e), dotyczy ogólnej kategorii nieruchomości, w tym gruntów, natomiast wyjątek, o którym mowa w lit. f), dotyczy budynków.

Z zakresu Dyrektywy wyłączony jest najem pomieszczeń do celów mieszkalnych, natomiast ma ona zastosowanie do najmu pomieszczeń do celów innych niż mieszkalne. Wyjaśnione zostało to także w motywie 26: […] Umowy o świadczenie usług, w szczególności umowy dotyczące budowy dobudówek do budynków (na przykład garażu lub werandy) oraz umowy dotyczące naprawy i renowacji budynków innej niż istotna przebudowa, powinny wchodzić w zakres niniejszej dyrektywy , podobnie jak umowy dotyczące usług pośredników nieruchomości oraz umowy dotyczące najmu pomieszczeń do celów innych niż mieszkalne.

— Przykładowo najem miejsca parkingowego lub sali przeznaczonej do organizacji przyjęć okolicznościowych podlega przepisom Dyrektywy.

Należy dokonać rozróżnienia między umowami o usługę budowlaną a umowami o świadczenie usług związanymi z budową. W sprawie C-208/19, NK, Trybunał zwrócił uwagę, że wyjątek przewidziany w art. 3 ust. 3 lit. f) nie będzie miał zastosowania do umowy pomiędzy architektem a konsumentem, zgodnie z którą ten pierwszy ma obowiązek opracowania projektów budowy nowego budynku. Mimo że projektowanie poprzedza prace budowlane, jest ono osobnym procesem, i de facto nie ma pewności, czy budynek w ogóle powstanie (35).

Ponadto, zgodnie z art. 2 pkt 3 i 4 oraz art. 16 akapit pierwszy lit. c), takiej umowy nie można uznać za dostarczanie towarów wyprodukowanych według specyfikacji konsumenta lub wyraźnie zindywidualizowanych. Projekty mogą być dostarczone w formie materialnej – na papierze lub jako treści cyfrowe, jednak przedmiotem umowy jest usługa intelektualna – projekt architektoniczny, a późniejsze dostarczenie materiałów pełni jedynie funkcję pomocniczą (36).

Kierując się powyższym tokiem rozumowania, dyrektywa w sprawie praw konsumentów powinna mieć zastosowanie do umów o świadczenie usług, które mogą być związane z budową, jednak stanowią osobny proces o niezależnym rezultacie, np. umowy zawierane z geometrami, umowy na projekt wnętrz, umowy dotyczące planowania krajobrazu itp.

1.7.2. Imprezy turystyczne

Art. 3 3. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do umów: g) dotyczących imprez turystycznych w rozumieniu art. 3 pkt 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2302. Art. 6 ust. 7, art. 8 ust. 2 i 6 oraz art. 19, 21 i 22 niniejszej dyrektywy stosuje się odpowiednio do imprez turystycznych w rozumieniu art. 3 pkt 2 dyrektywy (UE) 2015/2302 w odniesieniu do podróżnych zgodnie z definicją zawartą w art. 3 pkt 6 tej dyrektywy;

Niektóre przepisy Dyrektywy mają zastosowanie do umów o udział w imprezie turystycznej, zdefiniowanych w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2302 w sprawie imprez turystycznych (37), a zwłaszcza do opcji regulacyjnej państw członkowskich dotyczącej wprowadzania wymogów językowych odnoszących się do informacji umownych (art. 6 ust. 7); do informacji, jakie przedsiębiorca musi przekazać konsumentom bezpośrednio przed zawarciem umowy przy użyciu środków elektronicznych, w tym o obowiązku zapłaty (art. 8 ust. 2); do opcji regulacyjnej państw członkowskich dotyczącej potwierdzenia oferty w przypadku zawarcia umowy na odległość przez telefon (art. 8 ust. 6); do zakazu pobierania opłat z tytułu stosowania określonych sposobów płatności (art. 19); do zakazu używania numerów telefonów, w przypadku których obowiązuje taryfa wyższa niż taryfa podstawowa (art. 21); oraz do wymogu uzyskania wyraźnej zgody konsumentów na płatności dodatkowe (art. 22).

Należy zauważyć, że dyrektywa w sprawie imprez turystycznych reguluje także tzw. „powiązane usługi turystyczne” (38), które obejmują co najmniej dwa różne rodzaje usług turystycznych nabytych na potrzeby tej samej podróży lub tych samych wakacji, niestanowiących imprezy turystycznej (w rozumieniu tej dyrektywy), dla których zawierane są odrębne umowy z poszczególnymi dostawcami usług turystycznych. Dyrektywa w sprawie praw konsumentów określa wymogi w zakresie informacji przed zawarciem umowy i ma zastosowanie do poszczególnych umów o świadczenie usług obejmujących powiązane usługi turystyczne, z zastrzeżeniem ograniczeń określonych w art. 3 ust. 3 i w art. 16 akapit pierwszy lit. l). Na przykład w odniesieniu do umów dotyczących pasażerskich usług przewozowych będą miały zastosowanie wyłącznie wymogi określone w art. 8 ust. 2, art. 19, 21 i 22 (więcej informacji na ten temat można znaleźć w sekcji 1.7.5 poniżej).

1.7.3. Umowy sporządzane przez urzędnika państwowego

Art. 3 3. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do umów: i) sporządzanych, zgodnie z prawem państw członkowskich, przez urzędnika państwowego ustawowo zobowiązanego do niezależności i bezstronności, który musi zapewniać, poprzez udzielenie wyczerpującej informacji prawnej, aby konsument zawierał umowę jedynie po dokładnym rozważeniu aspektów prawnych i ze znajomością jej zakresu prawnego;

Dyrektywa nie wskazuje, kim są urzędnicy państwowi, o których mowa w tym przepisie. Określa ona natomiast kryteria, które muszą być przez nich spełnione, aby umowa była wyłączona z zakresu Dyrektywy. Wyjątek ten dotyczy jedynie umów sporządzanych przez urzędnika państwowego (na przykład notariusza), który zgodnie z prawem krajowym musi spełniać wszystkie warunki określone w art. 3 ust. 3 lit. i).

— Przykładowo wyjątek ten nie dotyczy umowy, w związku z którą urzędnik państwowy ustawowo zobowiązany do niezależności i bezstronności jedynie poświadcza tożsamość stron.

Wydaje się, że dla obowiązywania tego wyjątku nie jest konieczne to, aby w prawie krajowym znajdował się wymóg zawarcia danej umowy przy udziale urzędnika państwowego. Wyjątek ten powinien także mieć zastosowanie, jeżeli jedna strona lub obydwie strony umowy dobrowolnie zwrócą się do urzędnika państwowego o sporządzenie ich umowy (39).

1.7.4. Umowy dotyczące towarów przeznaczonych do bieżącego spożycia

Art. 3 3. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do umów: j) dotyczących dostarczania środków spożywczych, napojów lub innych towarów, które są przeznaczone do bieżącego spożycia w gospodarstwach domowych i które są często i regularnie fizycznie dostarczane przez przedsiębiorcę do miejsca zamieszkania, pobytu lub pracy konsumenta;

W ramach tego wyjątku spełnione muszą zostać dwa wymogi, mianowicie:

(a) dostarczanie towarów przez przedsiębiorcę „często i regularnie”; oraz

(b) przeznaczenie towarów do „bieżącego spożycia w gospodarstwach domowych”.

Zawarte w niniejszym przepisie wyraźne odwołanie do dostarczania do „miejsca pracy” konsumenta sugeruje, że faktyczna konsumpcja nie musi następować w miejscu zamieszkania.

1.7.5. Przewóz osób

Art. 3 3. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do umów: k) dotyczących pasażerskich usług przewozowych, z wyjątkiem art. 8 ust. 2 oraz art. 19, 21 i 22;

W dyrektywie (UE) 2019/2161 zmieniono ten wyjątek, a także wprowadzono przepis, zgodnie z którym art. 21 dotyczący wymogu stosowania „taryfy podstawowej” w odniesieniu do telefonicznego kontaktowania się po zawarciu umowy ma również zastosowanie do przewozu osób (więcej informacji na ten temat można znaleźć w sekcji 9).

W sprawieC-583/18, DB Vertrieb, Trybunał orzekł, że ten wyjątek nie ma zastosowania do sprzedaży transportowych kart rabatowych, które w związku z tym wchodzą w zakres stosowania Dyrektywy.

Trybunał zakwalifikował ten drugi rodzaj jako „umowę o świadczenie usług”, której szczególny przedmiot nie jest sam w sobie bezpośrednio związany z umożliwieniem przewozu pasażerów. Natomiast umowa, której przedmiotem jest umożliwienie konsumentowi korzystania ze zniżki przy zawieraniu w późniejszym terminie umów dotyczących przewozu pasażerskiego, oraz umowa dotycząca nabycia biletu na przewóz pasażerski stanowią dwie prawnie odrębne umowy, z których pierwsza nie może zostać uznana za umowę nierozerwalnie związaną z drugą. Nabycie karty umożliwiającej jej posiadaczowi korzystanie ze zniżek przy zakupie biletów na przewóz niekoniecznie wiąże się bowiem z zawarciem w późniejszym terminie umowy, której przedmiotem jest przewóz pasażerski jako taki (40).

1.7.6. Sprzedaż zautomatyzowana

Art. 3 3. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do umów: l) zawieranych przy wykorzystaniu automatów sprzedających lub zautomatyzowanych punktów sprzedaży;

Wyjątek ten ma zastosowanie do umów zawartych w fizycznej obecności konsumenta oraz w miejscu, w którym towar lub usługa są sprzedawane/dostarczane za pomocą środków automatycznych, takich jak automaty sprzedające, automatyczne stacje paliw lub parkingi.

1.7.7. Niektóre umowy dotyczące łączności elektronicznej

Art. 3 3. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do umów: m) zawieranych z operatorami telekomunikacyjnymi przy wykorzystaniu publicznych automatów telefonicznych na korzystanie z nich lub zawieranych na wykorzystanie jednego połączenia telefonicznego, internetowego lub faksowego dokonywanego przez konsumenta.

Na podstawie tego przepisu z zakresu stosowania Dyrektywy wyłączone zostają dwa rodzaje umów.

Pierwszym rodzajem, o którym mowa w dyrektywie w sprawie praw konsumentów, są umowy zawierane z dostawcami usług łączności elektronicznej przy wykorzystaniu publicznych automatów telefonicznych na korzystanie z nich. Termin „publiczny automat telefoniczny” oznacza aparat telefoniczny dostępny dla ogółu społeczeństwa, za korzystanie z którego można płacić monetami lub kartami kredytowymi/debetowymi lub kartami przedpłatowymi, włączając karty z kodami wybierania numerów (41).

— Z uwagi na fakt, że wyjątek ten dotyczy umów zawieranych „przy wykorzystaniu” publicznych automatów telefonicznych, powinien on mieć zastosowanie do przypadków, w których umowa jest zawierana na przykład poprzez wrzucenie monet do publicznego automatu telefonicznego lub przeciągnięcie karty kredytowej przez czytnik w celu wykonania połączenia głosowego lub uzyskania dostępu do książki telefonicznej lub innej usługi referencyjnej oferowanej przez tego samego operatora.

— Wyjątek ten nie powinien mieć zastosowania do umów zawieranych z operatorami publicznych automatów telefonicznych na przykład w drodze uprzedniego zakupu przedpłatowej karty telefonicznej.

Druga część art. 3 ust. 3 lit. m), która dotyczy umów zawieranych na wykorzystanie „jednego połączenia” dokonywanego przez konsumenta, ma szerszy zakres. W przeciwieństwie do umów na korzystanie z publicznych automatów telefonicznych, w tym przypadku nie wskazano strony tego rodzaju umów, co sugeruje, że w grę wchodzą nie tylko umowy zawierane z dostawcami usług łączności elektronicznej. Ponadto nie określono ani celu, ani treści takich umów.

Wyjątek ten powinien obejmuje zatem przykładowo:

— umowę dotyczącą wykorzystania punktu dostępu bezprzewodowego (WAP) na potrzeby pojedynczej sesji w internecie.

Z kolei wyjątek ten nie ma zastosowania do umów o usługi łączności elektronicznej (42) zawieranych na określony czas lub przewidujących określony stopień korzystania z nich, na przykład:

— umowy zawierane w drodze uprzedniego zakupu przedpłatowej karty SIM w celu uzyskania dostępu do usług komórkowych lub kodu dostępowego do usług wielokrotnego użytku lub długoterminowego dostępu do internetu bezprzewodowego.

Wyjątek ten obejmuje także umowy zawierane z dostawcami usług o podwyższonej opłacie (usług PRS), tj. usług, za które opłata jest doliczana do rachunku telefonicznego konsumenta (43) w przypadku, gdy umowa jest zawierana i jednocześnie w całości realizowana z chwilą jednorazowego wybrania przez konsumenta numeru usługi PRS lub wysłania wiadomości SMS na taki numer, na przykład:

— Skorzystanie z telefonicznej książki numerów lub głosowanie telefoniczne podczas trwania programu rozrywkowego.

Z kolei dyrektywa w sprawie praw konsumentów ma zastosowanie do umów, w których rozmowa głosowa z numerem usługi PRS lub wiadomość SMS wysyłana na taki numer stanowi jedynie środek zawarcia i opłacenia realizowanej następnie umowy:

— Na przykład umowy zawierane poprzez wysłanie wiadomości SMS na numer dostawcy usług parkingowych.

W takich przypadkach przedsiębiorca musi poinformować konsumenta o koszcie połączenia głosowego lub wysłania wiadomości SMS na numer PRS, ponieważ koszt ten będzie stanowił „cenę” przedmiotowej umowy w rozumieniu art. 6 ust. 1 lit. e). Ponadto, zgodnie z art. 6 ust. 1 lit. f) Dyrektywy, wymagane jest poinformowanie o przekraczającym „taryfę podstawową” koszcie korzystania ze środka porozumiewania się na odległość w celu zawarcia umowy. Wykładnia pojęcia „taryfy podstawowej” została szerzej omówiona w sekcji 8.

Fakt, że Dyrektywa nie ma zastosowania do niektórych umów obejmujących usługi PRS na podstawie art. 3 ust. 3 lit. m) nie oznacza, że nie podlegają one przepisom dotyczącym ochrony konsumentów. Unijne ramy prawne odnoszące się do łączności elektronicznej, w szczególności Europejski kodeks łączności elektronicznej (dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1972 (44)), umożliwiają państwom członkowskim oraz właściwym krajowym organom regulacyjnym przyjmowanie szczególnych środków mających na celu ochronę konsumentów w odniesieniu do usług PRS. W związku z tym wiele państw członkowskich zdecydowało się na wdrożenie dodatkowych środków bezpieczeństwa na tym obszarze, które obejmują na przykład limity zużycia, obowiązek poinformowania o cenie na początku rozmowy itp.

1.8. Potencjalne zwolnienie dotyczące zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa umów o niskiej wartości

Na podstawie art. 3 ust. 4 państwa członkowskie mogą nie stosować Dyrektywy do umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa, na mocy których wysokość płatności, której ma dokonać konsument, nie przekracza 50 EUR lub niższej wartości określonej w przepisach krajowych. Skorzystanie przez państwo członkowskie z tej opcji regulacyjnej wiąże się z ryzykiem obchodzenia Dyrektywy przez przedsiębiorców dokonujących sztucznego podzielenia jednej umowy o wartości przekraczającej ustalony próg na kilka odrębnych umów. Jak wyjaśniono w motywie 28: [...] W przypadku gdy konsument zawarł w tym samym czasie dwie umowy lub większą liczbę umów, których przedmioty są ze sobą powiązane, dla celów stosowania tego progu powinien być uwzględniany całkowity ich koszt. Zasada ta miałaby zastosowanie na przykład do:

— Sprzedaży pojedynczych książek składających się na trylogię w drodze trzech odrębnych umów lub do sprzedaży pary kolczyków w drodze dwóch odrębnych umów zawieranych w tym samym czasie.

W przypadku umów długoterminowych (prenumerat) odpowiednią kwotą dla zastosowania tego wyjątku jest całkowita kwota, którą konsument zobowiązuje się zapłacić przy zawieraniu umowy, tj. całkowita kwota miesięcznych rat lub opłat w uzgodnionym okresie umownym, z uwzględnieniem wszelkich okresów „bezpłatnych”.

1.9. Przepisy dotyczące aukcji publicznych

Dyrektywa obejmuje zakresem swojego stosowania aukcje, z zastrzeżeniem szczególnych przepisów dotyczących „aukcji publicznej”, która zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 13 oznacza „metodę sprzedaży, w której towary lub usługi są oferowane przez przedsiębiorcę konsumentom, którzy osobiście uczestniczą lub mają możliwość osobistego uczestnictwa w aukcji, w ramach przejrzystej procedury składania konkurencyjnych ofert prowadzonej przez organizatora aukcji, i w której zwycięski oferent jest zobowiązany do nabycia towarów lub usług”.

W przypadku aukcji publicznych dane identyfikujące przedsiębiorcę, dane kontaktowe oraz pełny adres pocztowy miejsca prowadzenia przedsiębiorstwa i miejsca prowadzenia działalności przez przedsiębiorcę sprzedającego towary lub usługi mogą być – na podstawie art. 6 ust. 3 – zastąpione danymi organizatora aukcji. Ponadto, zgodnie z wyjątkiem określonym w art. 16 akapit pierwszy lit. k), w odniesieniu do umów zawartych na aukcji publicznej nie przysługuje prawo do odstąpienia od umowy.

Konsumenci powinni mieć możliwość osobistego uczestnictwa w aukcji publicznej, choć dopuszczalne jest także składanie ofert przez internet lub telefon. Z kolei aukcje internetowe, w których osobiste uczestnictwo jest niemożliwe, nie mogą być uważane za aukcje publiczne.

Zgodnie z motywem 24: „(...) Korzystanie w celach aukcyjnych z platform internetowych dostępnych dla konsumentów i przedsiębiorców nie powinno być uznawane za aukcję publiczną w rozumieniu niniejszej dyrektywy”. W związku z tym aukcje internetowe podlegają całkowicie regulacji Dyrektywy na przykład w zakresie informacji udzielanych przed zawarciem umowy, które mają być udzielone jeszcze przed związaniem się przez konsumenta umową (oferta) oraz w zakresie prawa do odstąpienia od umowy.

— Przykładem ograniczeń powyższego wyjątku jest platforma internetowa, która oferuje konsumentom do sprzedaży różne artykuły, takie jak części pojazdów, małe maszyny, narzędzia, sprzęt elektroniczny i meble. Nawet jeżeli transakcje mogą być zawierane w formie aukcji, podczas której cena sprzedaży towarów jest ustalana na podstawie ofert składanych od ceny wywoławczej, nie można tego uznać za „aukcję publiczną”. Konsumenci zachowaliby zatem prawo do wycofania już złożonej oferty na warunkach określonych w dyrektywie w sprawie praw konsumentów.

2. Umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa

2.1. Umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy

Umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa są zdefiniowane w art. 2 pkt 8 w następujący sposób:

Art. 2 8. „umowa zawierana poza lokalem przedsiębiorstwa” oznacza każdą umowę między przedsiębiorcą i konsumentem: (a) zawartą przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy; (b) w przypadku której konsument złożył ofertę w takich samych okolicznościach, jak te, o których mowa w lit. a); […]

Lokal przedsiębiorstwa jest zdefiniowany w art. 2 pkt 9 w następujący sposób:

Art. 2 9. „lokal przedsiębiorstwa” oznacza: (a) jakiekolwiek miejsca prowadzenia działalności detalicznej będące nieruchomościami, w których przedsiębiorca prowadzi swoją działalność na stałe; lub (b) jakiekolwiek miejsca prowadzenia działalności detalicznej będące ruchomościami, w których przedsiębiorca prowadzi zwyczajowo swoją działalność;

W motywie 22 podano kilka przykładów tego, co powinno być uznawane za „lokal przedsiębiorstwa”. Z jednej strony pojęcie to obejmuje „sklepy, stoiska lub samochody ciężarowe, jak również stoiska handlowe i targowe stoiska wystawiennicze, gdy służą one za stałe lub zwyczajowe miejsce prowadzenia działalności przez przedsiębiorcę”.

Podobnie, miejsce prowadzenia działalności detalicznej, w którym przedsiębiorca prowadzi działalność sezonową, na przykład w sezonie turystycznym w kurorcie narciarskim lub nadmorskim, należy uznać za lokal przedsiębiorstwa, ponieważ przedsiębiorca wykonuje swoją działalność w tym miejscu zwyczajowo.

Z drugiej strony, lokalem przedsiębiorstwa nie są miejsca dostępne publicznie, takie jak ulice, centra handlowe, plaże, obiekty sportowe i środki transportu publicznego, w których przedsiębiorca prowadzi działalność wyjątkowo. Za lokale przedsiębiorstwa nie powinny być także uznawane domy prywatne lub miejsca pracy (konsumentów).

Umowy zawarte podczas wizyty przedsiębiorcy w domu lub miejscu pracy konsumenta są umowami zawieranymi poza lokalem przedsiębiorstwa niezależnie od tego, czy odwiedziny te odbywałyby się na życzenie konsumenta, czy też nie. Taka umowa zawierana poza lokalem przedsiębiorstwa może być poprzedzona czynnościami przygotowawczymi:

— Na przykład wizyta przedstawiciela przedsiębiorcy (technika) w miejscu zamieszkania konsumenta w celu sprzedaży i jednoczesnej instalacji sprzętu lub urządzenia będzie umową o świadczenie usług poza lokalem przedsiębiorstwa, niezależnie od faktu, że konsument wcześniej zażyczył sobie (zarezerwował) taką wizytę po osobistej wizycie w sklepie przedsiębiorcy.

— Z kolei, jeżeli umowę faktycznie zawarto podczas wizyty konsumenta w sklepie lub za pośrednictwem środków porozumiewania się na odległość, późniejsza wizyta technika w celu zainstalowania niezbędnego sprzętu w miejscu zamieszkania konsumenta nie zmieniłaby faktu zakwalifikowania umowy jako umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa.

W sprawie C-485/17, Verbraucherzentrale Berlin (45), Trybunał potwierdził, że wyrażenie „zwyczajowo” w rozumieniu art. 2 pkt 9 lit. b) należy rozumieć jako odsyłające do „normalnego charakteru”, jaki przybiera prowadzenie tej działalności w przedmiotowym miejscu. Zastosowanie tego pojęcia wymaga przeprowadzenia indywidualnej oceny, uwzględniającej w szczególności rodzaj sprzedawanych towarów lub usług oraz praktykę handlową konkretnego przedsiębiorcy.

W szczególności Trybunał odniósł się do sytuacji stoiska wystawienniczego prowadzonego przez przedsiębiorcę na targach handlowych, na których prowadzi on swoją działalność przez kilka dni w roku. Trybunał orzekł, że takie stoisko wystawiennicze jest „lokalem przedsiębiorstwa”, jeżeli w świetle wszystkich okoliczności faktycznych związanych z tą działalnością, a zwłaszcza wyglądu tego stoiska i informacji przekazanych w pomieszczeniach samych targów, konsument, który jest właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny, może racjonalnie liczyć się z tym, że ów przedsiębiorca prowadzi tam swoją działalność i nawiązuje z nim kontakt w celu zawarcia umowy (46).

Ponadto Trybunał uznał, że nadal aktualne są jego wcześniejsze wnioski w sprawie C-423/97, Travel-Vac, S.L., dotyczące wykładni dawnej dyrektywy Rady 85/577/EWG. W wyroku tym Trybunał wyraźnie stwierdził, że:

Co się tyczy kwestii tego, czy umowa została zawarta poza lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy, należy zwrócić uwagę, że pojęcie to dotyczy lokalu, w którym przedsiębiorca zwyczajowo prowadzi swoją działalność oraz które jest w sposób wyraźny oznaczone jako miejsce sprzedaży w obrocie publicznym (47).

W związku z tym, jeżeli przedsiębiorca wykorzystuje do sprzedaży towarów i usług lokal, który nie jest „zwykle używany” do tego celu i nie jest w sposób wyraźny oznaczony jako miejsce sprzedaży w obrocie publicznym, umowy zawierane z konsumentami będą prawdopodobnie umowami zawieranymi poza lokalem przedsiębiorstwa.

— Na przykład sprzedaż towarów podczas wydarzeń (kongresów, seminariów, przyjęć itd.) organizowanych w restauracjach, kawiarniach lub hotelach wynajętych na potrzeby danego wydarzenia będzie prawdopodobnie stanowić umowę zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa.

Klasyfikacja umowy jako umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa zależy od okoliczności jej zawarcia. Przedsiębiorca jest świadomy charakteru prowadzonej przez siebie działalności, a podejmowane przez niego czynności mają być zgodne z przepisami regulującymi umowy zawierane w lokalu przedsiębiorstwa lub poza lokalem przedsiębiorstwa. Wszelkie spory dotyczące na przykład kwestii przysługiwania prawa do odstąpienia od umowy z uwagi na fakt, że umowa powinna była być uznana za zawartą poza lokalem przedsiębiorstwa muszą być analizowane w odniesieniu do konkretnego przypadku.

2.2. Umowy zawarte po nawiązaniu kontaktu z konsumentem poza lokalem przedsiębiorstwa

Art. 2 8. „umowa zawierana poza lokalem przedsiębiorstwa” oznacza każdą umowę między przedsiębiorcą i konsumentem: […] (c) zawartą w lokalu przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy lub przy pomocy jakichkolwiek środków porozumiewania się na odległość bezpośrednio po tym, jak osobiście i indywidualnie nawiązano kontakt z konsumentem w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy, przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta; lub […]

Art. 2 pkt 8 lit. c) wskazuje na jeszcze jeden przykład umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa. Zawarte w tym przepisie odwołanie do „osobistego i indywidualnego nawiązania kontaktu” dotyczy ofert i innych komunikatów handlowych (niezależnie od ich klasyfikacji prawnej), które natychmiast podlegają formalnemu przekształceniu w umowę zawieraną w lokalu przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy lub przy pomocy jakichkolwiek środków porozumiewania się na odległość.

Zastosowanie tego przepisu wymaga skierowania oferty przedsiębiorcy do konkretnego konsumenta, tak jak w przedstawionym poniżej przykładzie:

— Przedstawiciel przedsiębiorcy podchodzi do konkretnego konsumenta na ulicy i prezentuje mu ofertę prenumeraty miesięcznika, a podpisanie umowy następuje bezpośrednio po tym w pobliskim lokalu przedsiębiorstwa tego przedsiębiorcy.

— Z kolei samo wręczanie ulotek reklamowych na ulicy w pobliżu lokalu przedsiębiorstwa bez wybierania w tym celu poszczególnych konsumentów nie stanowi „osobistego i indywidualnego” nawiązywania kontaktu z konsumentem do celów tego przepisu.

Ponadto zastosowanie tego przepisu wymaga natychmiastowego zawarcia umowy. Natychmiastowe zawarcie umowy nie następuje wówczas, gdy konsument opuszcza lokal przedsiębiorstwa po złożonym mu zaproszeniu, a następnie powraca do niego z własnej inicjatywy, na przykład kolejnego dnia, po rozważeniu złożonej mu oferty.

W sprawie C-465/19, B & L Elektrogeräte GmbH, Trybunał orzekł, że alei wspólnej dla różnych stoisk w hali wystawienniczej, w której znajdowało się stoisko przedsiębiorcy (które samo zostało uznane za „lokal przedsiębiorstwa”), nie można uznać za „lokal przedsiębiorstwa”, ponieważ umożliwiała ona dostęp do wszystkich stoisk przedsiębiorców obecnych w tej hali. W związku z tym, jeżeli przedsiębiorca nawiązuje kontakt z konsumentem w takiej przestrzeni wspólnej targów, w wyniku czego bezpośrednio po tym dochodzi do zawarcia umowy na stoisku prowadzonym przez przedsiębiorcę, jest to „umowa zawierana poza lokalem przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 2 pkt 8 dyrektywy w sprawie praw konsumentów (48).

2.3. Umowy zawarte podczas wycieczki zorganizowanej przez przedsiębiorcę

Art. 2 8. „umowa zawierana poza lokalem przedsiębiorstwa” oznacza każdą umowę między przedsiębiorcą i konsumentem: […] (d) zawartą podczas wycieczki zorganizowanej przez przedsiębiorcę, której celem lub skutkiem jest promocja oraz sprzedaż towarów i usług konsumentowi;

W art. 2 pkt 8 lit. d) Dyrektywy wskazano, że umowami zawieranymi poza lokalem przedsiębiorstwa są umowy zawarte podczas wycieczki zorganizowanej przez przedsiębiorcę, niezależnie od tego, czy są one zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy, czy też w tym lokalu.

Ponadto Dyrektywa stanowi, że zakres jej stosowania obejmuje wycieczki, których zarówno „celem”, jak i „skutkiem” jest promocja oraz sprzedaż towarów i usług konsumentowi, tj. bez znaczenia pozostaje w tym przypadku fakt, czy konsument został zawczasu poinformowany o zamierzonej sprzedaży produktów podczas wycieczki.

Pojęcie „wycieczki” obejmuje podróże zakładające zwiedzanie lub inne aktywności związane z wypoczynkiem lub podróże do miejsc, takich jak restauracje, kawiarnie lub hotele, w których organizowana jest sprzedaż poza lokalem przedsiębiorstwa. Przy stosowaniu tego pojęcia nie ma znaczenia fakt, czy przedsiębiorca sprzedający produkty podczas wycieczki samodzielnie organizuje przewóz, czy też porozumiewa się w tym celu z firmą przewozową:

— Przykładowo jeżeli przedsiębiorca zawarł z organizatorem wycieczki porozumienie, na mocy którego turyści mają zostać podczas trwania wycieczki zawiezieni do jego sklepu, umowy zawarte w sklepie należeć będą najprawdopodobniej do grupy umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa, niezależnie od faktu, że sklep ten jest lokalem przedsiębiorstwa tego konkretnego przedsiębiorcy.

— Z kolei przewozy autobusowe organizowane przez centrum handlowe wyłącznie z myślą o dowiezieniu potencjalnych klientów do tego centrum mają jedynie charakter dodatkowy w stosunku do głównego celu działalności, jakim jest sprzedaż towarów i usług, w związku z czym nie mogą być traktowane jako „wycieczka” do celów art. 2 pkt 8.

3. Informacje dla konsumentów

3.1. Wymogi ogólne

3.1.1. Wprowadzenie

Wymogi w zakresie informacji przed zawarciem umowy są wskazane w art. 5–8 Dyrektywy. Określono je oddzielnie dla umów zawieranych w lokalu przedsiębiorstwa (art. 5 ust. 1) oraz dla umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość (art. 6 ust. 1). Wymogi odnoszące się do umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość są bardziej rozbudowane i opierają się na wymogach określonych dla umów zawieranych w lokalu przedsiębiorstwa. Dodatkowe szczegółowe wymogi informacyjne dotyczące umów zawieranych na internetowych platformach handlowych określono w art. 6a, który został dodany do dyrektywy w sprawie praw konsumentów w drodze dyrektywy (UE) 2019/2161.

Wymogi informacyjne, które dotyczą prawa do odstąpienia od umowy na podstawie art. 6 ust. 1 lit. h)–k), omówiono odrębnie w sekcji 5.

3.1.2. Przejrzystość informacji i związek z dyrektywą o nieuczciwych praktykach handlowych

W art. 7 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych zakazuje się wprowadzających w błąd zaniechań, tj. praktyk handlowych, które pomijają lub przekazują w sposób niejasny, niezrozumiały, dwuznaczny lub z opóźnieniem „istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej transakcji”, w przypadku gdy taka praktyka powoduje podjęcie przez konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął. W art. 7 ust. 4 określono wymogi informacyjne dotyczące „zaproszenia do dokonania zakupu”, które jest komunikatem handlowym zawierającym informacje o cechach produktu i jego cenie, a zatem obejmuje również etap transakcji przed zawarciem umowy.

Dyrektywa w sprawie praw konsumentów reguluje etap przed zawarciem umowy w sposób bardziej szczegółowy niż dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych. Art. 5 i 6 dyrektywy w sprawie praw konsumentów obejmują wszystkie wymogi informacyjne określone w art. 7 ust. 4 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych (49). W związku z tym przy udzielaniu informacji przed zawarciem umowy zgodnie z dyrektywą w sprawie praw konsumentów, przedsiębiorca dochowuje także zgodności ze szczególnymi wymogami informacyjnymi dotyczącymi zaproszenia do dokonania zakupu określonymi w art. 7 ust. 4 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych. Pozostaje to bez uszczerbku dla stosowania innych wymogów dotyczących przejrzystości i rzetelności określonych w dyrektywie o nieuczciwych praktykach handlowych.

Zarówno w art. 5 ust. 1, jak i w art. 6 ust. 1 Dyrektywy, wskazano, że informacje mają być udzielone w jasny i zrozumiały sposób. W motywie 34 wskazano, że udzielając informacji przed zawarciem umowy (...) przedsiębiorca powinien uwzględniać szczególne potrzeby szczególnie wrażliwych konsumentów, z uwagi na ich niepełnosprawność umysłową, fizyczną lub psychiczną, wiek lub łatwowierność, w sposób, który powinien był, racjonalnie oczekując, przewidzieć. Uwzględnienie tego rodzaju szczególnych potrzeb nie powinno jednak prowadzić do zróżnicowania poziomów ochrony konsumentów.

Ponadto, zgodnie z ogólnymi zasadami określonymi w art. 7 ust. 2 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, przedsiębiorcy muszą zapewnić, aby informacje były zrozumiałe i terminowe, tj. sposób i moment przekazania istotnych informacji przed zawarciem umowy musi umożliwiać przeciętnemu konsumentowi podjęcie świadomej decyzji dotyczącej transakcji.

W przypadku umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa w art. 7 ust. 1 dyrektywy w sprawie praw konsumentów zawarto dodatkowe wymaganie, aby informacje przed zawarciem umowy były „czytelne oraz sformułowane w prostym, zrozumiałym języku”, natomiast w przypadku umów zawieranych na odległość w art. 8 ust. 1 dyrektywy w sprawie praw konsumentów wskazano, że informacje mają być udostępnione konsumentowi „w sposób odpowiadający wykorzystywanym środkom porozumiewania się na odległość, w prostym i zrozumiałym języku. Jeżeli informacje te dostarczane są na trwałym nośniku, muszą być czytelne”.

Przekazanie obowiązkowych informacji przed zawarciem umowy jedynie jako części ogólnych warunków, które konsument może być zmuszony zaakceptować przed przejściem do kolejnego etapu procesu transakcji, nie jest wystarczające (50). Wymóg udzielenia informacji w „jasny i zrozumiały sposób” oznacza, że konsumenta należy poinformować o poszczególnych elementach obowiązkowych informacji.

W kontekście internetowym przedsiębiorcy muszą zapewnić, by obowiązkowe informacje były łatwo dostępne i wyraźnie widoczne dla konsumentów. Udzielenie obowiązkowych informacji dla konsumentów w sposób „jasny i zrozumiały” na jednej stronie może okazać się niemożliwe ze względu na ich ilość. Należy unikać zbyt długich stron, które konsumenci musieliby przewijać w dół, aby móc przeczytać całą treść.

Zamiast tego różne elementy informacji przed zawarciem umowy należy przekazywać w sytuacji, gdy są one najbardziej istotne podczas procesu zawierania umowy, gdy konsument przechodzi z jednej strony interfejsu internetowego do drugiej. W razie potrzeby informacje dotyczące poszczególnych tematów powinny być umieszczone warstwowo, z widocznym wskaźnikiem na stronie głównej prowadzącym do strony zawierającej wszystkie informacje szczegółowe dotyczące danego tematu (51).

Dodatkowe wymogi dotyczące przedstawiania informacji w przypadku umów zawieranych na odległość przy użyciu środków elektronicznych określono w art. 8 ust. 2 Dyrektywy, które omówiono bardziej szczegółowo w sekcji 4.2.4.

3.1.3. Informacje „wynikające już z okoliczności”

W przypadku umów zawieranych w lokalu przedsiębiorstwa, art. 5 pozwala przedsiębiorcom odstąpić od udzielenia informacji, które „wynikają już z okoliczności”.

Pojęcie informacji „wynikających jasno z kontekstu” jest także użyte w art. 7 ust. 2 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych (52). Na przykład adres i tożsamość przedsiębiorcy można uznać za „oczywiste i jasno wynikające z kontekstu”, ponieważ konsumenci zazwyczaj znają adres sklepu lub restauracji, w których się znajdują.

3.1.4. Wymogi informacyjne w innych przepisach UE

Dyrektywa ma charakter przekrojowy. Stanowi ona uzupełnienie przepisów dotyczących poszczególnych sektorów i produktów w zakresie ochrony konsumentów, w szczególności w zakresie wymogów informacyjnych.

Zgodnie z art. 3 ust. 2 (53) dyrektywa w sprawie praw konsumentów nie ma wpływu na stosowanie wymogów informacyjnych wynikających z innych sektorowych przepisów UE. Obejmują one ogólne rozporządzenie o ochronie danych (rozporządzenie (UE) 2016/679) oraz dyrektywę 2002/58/WE Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczącą przetwarzania danych osobowych i ochrony prywatności w sektorze łączności elektronicznej (54), które mają szczególne znaczenie w przypadku takich aspektów sprzedaży internetowej jak przetwarzanie danych oraz zgoda osoby, której dane dotyczą, na przetwarzanie jej danych osobowych, jeśli jest wymagana.

Ponadto dodatkowe wymogi informacyjne dotyczące usług łączności elektronicznej określono w Europejskim kodeksie łączności elektronicznej (dyrektywa (UE) 2018/1972) oraz w rozporządzeniu wykonawczym Komisji (UE) 2019/2243 (55) ustanawiającym formularz zawierający podsumowanie warunków umowy.

W art. 102 ust. 1 Europejskiego kodeksu łączności elektronicznej określono informacje, odnosząc się do art. 5 i 6 dyrektywy w sprawie praw konsumentów oraz załącznika VIII do Europejskiego kodeksu łączności elektronicznej, które dostawcy publicznie dostępnych usług łączności elektronicznej powinni dostarczyć, zanim konsument zostanie związany umową lub jakąkolwiek odnośną ofertą. Dostawcy publicznie dostępnych usług łączności elektronicznej są również zobowiązani do przekazania konsumentom zwięzłego i łatwego do odczytania podsumowania warunków umowy (art. 102 ust. 3 Europejskiego kodeksu łączności elektronicznej i rozporządzenie wykonawcze (UE) 2019/2243). Samo przekazanie podsumowania warunków umowy nie spełnia jednak w całości wszystkich obowiązków w zakresie przekazywania informacji przed zawarciem umowy przewidzianych w art. 102 ust. 1 i załączniku VIII do Europejskiego kodeksu łączności elektronicznej.

Dodatkowe wymogi informacyjne określono również w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/13/UE o audiowizualnych usługach medialnych w odniesieniu do usług audiowizualnych (56), w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE (57) w odniesieniu do energii elektrycznej, dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE (58) w odniesieniu do gazu ziemnego itp. (59)

Art. 6 ust. 8 dyrektywy w sprawie praw konsumentów odnosi się w szczególności do relacji między wymogami informacyjnymi określonymi w niniejszej dyrektywie a wymogami zawartymi w dyrektywie usługowej Parlamentu Europejskiego i Rady 2006/123/WE (60) oraz w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady2000/31/WE o handlu elektronicznym (61) . Po pierwsze, określono w nim, że wymogi informacyjne zawarte w tych trzech instrumentach wzajemnie się uzupełniają. Po drugie, doprecyzowano, że jeżeli przepis tych dwóch dyrektyw dotyczący „treści informacji i sposobu ich przekazywania” koliduje z przepisem Dyrektywy, pierwszeństwo ma ten ostatni (62).

3.1.5. Nałożenie dodatkowych wymogów informacyjnych

Zgodnie z art. 4 Dyrektywy: Państwa członkowskie nie mogą utrzymywać ani wprowadzać do swojego prawa krajowego przepisów odbiegających od tych, które zostały ustanowione w niniejszej dyrektywie, w tym również przepisów surowszych lub łagodniejszych w celu zapewnienia innego poziomu ochrony konsumentów, chyba że niniejsza dyrektywa stanowi inaczej.

Jednym z wyjątków od tego podejścia pełnej harmonizacji jest art. 5 ust. 4, na podstawie którego państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać w mocy dodatkowe wymogi w zakresie informacji przed zawarciem umowy w przypadku umów zawieranych w lokalu przedsiębiorstwa.

Podczas gdy wymogi informacyjne dotyczące umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość są zasadniczo wyczerpujące, państwa członkowskie mogą jednocześnie, zgodnie z art. 6 ust. 8 i motywem 12 Dyrektywy, nakładać dodatkowe wymogi informacyjne zgodnie z dyrektywą usługową 2006/123/WE i dyrektywą o handlu elektronicznym 2000/31/WE.

W tym względzie właściwym przepisem dyrektywy o handlu elektronicznym jest art. 5, w którym państwa członkowskie zobowiązuje się do zapewnienia, aby usługodawca umożliwił usługobiorcom oraz właściwym organom łatwy, bezpośredni i stały dostęp co najmniej do informacji określonych w tym artykule. W art. 10 dyrektywy o handlu elektronicznym określono dalsze wymogi informacyjne dotyczące procedury zawierania umowy.

Jeżeli chodzi o dyrektywę usługową, w art. 22 ust. 1–4 określono szczegółowe wymogi w odniesieniu do informacji, które usługodawcy muszą udostępnić usługobiorcom, jak również wymóg jasnego, jednoznacznego i terminowego przekazywania tych informacji. W art. 22 ust. 5 wskazano również, że nie „pozbawia [ona] państw członkowskich możliwości nakładania dodatkowych wymogów informacyjnych mających zastosowanie do usługodawców prowadzących przedsiębiorstwo na ich terytorium”.

Nakładanie dodatkowych wymogów informacyjnych zgodnie z art. 6 ust. 8 dyrektywy w sprawie praw konsumentów stanowi jedną z opcji regulacyjnych, o której państwa członkowskie muszą, zgodnie z art. 29, poinformować Komisję. Komisja publikuje te informacje na stronie internetowej (63).

3.1.6. Zwolnienie dotyczące transakcji w „bieżących sprawach życia codziennego”

Na mocy art. 5 ust. 3 państwa członkowskie mogą nie stosować określonych w art. 5 ust. 1 wymogów w zakresie informacji przed zawarciem umowy w odniesieniu do umów zawieranych w lokalu przedsiębiorstwa, które dotyczą transakcji w bieżących sprawach życia codziennego i które są wykonywane natychmiast po zawarciu umowy.

Z samej swojej natury transakcje te dotyczą zwykle rzeczy o niskiej wartości. Jednym z oczywistych przykładów jest zakup środków spożywczych i napojów przeznaczonych do bezpośredniego spożycia – np. przekąsek, posiłków na wynos, itp.

Ponadto art. 5 ust. 3 może dotyczyć również niektórych usług, a nie tylko towarów. W tym kontekście szczególne znaczenie ma drugie kryterium określone w art. 5 ust. 3, tj. umowa ma być wykonana natychmiast po jej zawarciu.

— Jako przykłady takich usług związanych z bieżącymi sprawami życia codziennego można wskazać: świadczone na ulicy usługi czyściciela butów oraz usługi oferowane przez kino w przypadku zakupu biletu (tj. zawarcia umowy) bezpośrednio przed seansem.

3.1.7. Wiążący charakter informacji przed zawarciem umowy

Co się tyczy kwestii wiążącego charakteru informacji przed zawarciem umowy, które są udzielane na podstawie art. 6 ust. 1, art. 6 ust. 5 stanowi, co następuje: 5. Informacje, o których mowa [w] ust. 1, tworzą integralną część umowy zawieranej na odległość lub umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa i nie mogą być zmieniane, chyba że umawiające się strony wyraźnie postanowią inaczej”.

W związku z tym informacje udzielone na stronie internetowej przedsiębiorcy wiążą strony, a w przypadku gdy przedsiębiorca pragnie dokonać zmiany jakiejkolwiek ich części, musi uzyskać w tym przedmiocie wyraźną zgodę konsumenta:

— Przykładowo strony mogą wyraźnie ustalić – w drodze wymiany e-maili – inny termin dostarczenia towarów niż wskazany na stronie internetowej przedsiębiorcy;

— Z kolei zawarte w ogólnych warunkach postanowienie wskazujące, że przedsiębiorca może nie stosować się do informacji podanych na stronie internetowej nie stanowi zaspokojenia warunku wyraźnego porozumienia stron.

Art. 6 ust. 5 nie miałby zastosowania do zmian wprowadzonych do warunków umowy po jej zawarciu. Jeśli zmiany te wynikają z warunków umowy zastosowanie będzie miała dyrektywa w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (64).

3.1.8. Dodatkowe wymogi językowe

Art. 6 ust. 7 zezwala państwom członkowskim na wprowadzanie wymogów językowych odnoszących się do informacji umownych zawartych w umowach zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa / umowach zawieranych na odległość (65).

W przypadku skorzystania z tej opcji regulacyjnej, odpowiednie wymogi, na przykład wymóg podania informacji w języku urzędowym danego państwa członkowskiego, odnosiłyby się do przedsiębiorców transgranicznych na warunkach określonych w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady nr 593/2008 (66) w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (rozporządzenie Rzym I). Art. 6 tego rozporządzenia stanowi, że w przypadku gdy przedsiębiorca wykonuje swoją działalność w miejscu, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu, lub gdy kieruje taką działalność do tego państwa lub do kilku państw z tym państwem włącznie, umowa podlega prawu państwa, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu.

Jeżeli strony dokonały wyboru innego prawa, wybór taki nie może prowadzić do pozbawienia konsumenta ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów bezwzględnie obowiązujących w państwie, w którym ma on miejsce zwykłego pobytu. W związku z tym również w tej sytuacji, jeżeli przedsiębiorca kieruje swoją działalność do konsumentów w państwie członkowskim, które wprowadziło wymogi językowe na podstawie art. 6 ust. 7 dyrektywy w sprawie praw konsumentów, przedsiębiorca jest zobowiązany przekazać konsumentom informacje umowne w języku wymaganym przez to państwo członkowskie, jeżeli ten obowiązek językowy uznaje się za obowiązkowe „zobowiązanie umowne” zgodnie z prawem krajowym.

Pojęcie „kierowania” działalności handlowej lub zawodowej do państwa konsumenta zostało omówione przez TSUE w ramach postępowania w sprawach połączonych C-585/08 i C-144/09, Peter Pammer i Hotel Alpenhof GmbH. W wyroku tym wskazano szereg kryteriów pozwalających na ustalenie tego, czy strona internetowa jest „skierowana” do konkretnego państwa członkowskiego, wśród nich na przykład na użycie różnych języków lub walut na stronie internetowej (67).

Należy zauważyć, że ta opcja regulacyjna określona w dyrektywie w sprawie praw konsumentów stanowi uzupełnienie przepisów Unii dotyczących poszczególnych sektorów i produktów, które umożliwiają państwom członkowskim określenie wymogów językowych dotyczących ostrzeżeń lub instrukcji na przykład w odniesieniu do zabawek (68) lub urządzenia radiowego (69). Ponadto dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/771 (70) umożliwia określenie wymogów językowych dotyczących gwarancji handlowych w odniesieniu do towarów.

3.1.9. Ciężar dowodu

Z uwagi na fakt, że zaniechanie przekazania przez przedsiębiorcę pewnych informacji wymaganych przez Dyrektywę prowadzi do różnych sankcji w niej określonych (niezależnie od sankcji, które mogą zostać nałożone na podstawie prawa krajowego), art. 6 ust. 9 zawiera bardzo ważny przepis, który stanowi, że w odniesieniu do umów zawieranych na odległość i umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa „ciężar dowodu w zakresie spełnienia wymogów informacyjnych określonych w niniejszym rozdziale spoczywa na przedsiębiorcy”.

Nie należy wykluczać wprawdzie możliwości udowodnienia faktów w inny sposób, jednak sytuacja przedsiębiorcy będzie z pewnością gorsza wówczas, gdy wymagane informacje nie będą znajdować się na potwierdzeniu zawarcia umowy sporządzonym na trwałym nośniku, które zgodnie z art. 7 ust. 1 i 2 lub art. 8 ust. 7 (omówione w sekcji 4.4) zawsze musi zawierać informacje, o których mowa w art. 6 ust. 1, chyba że informacje te zostały już przekazane na trwałym nośniku.

3.2. Wymogi wspólne dotyczące umów zawieranych w lokalu przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość / umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa

3.2.1. Główne cechy

Artykuł 5 ust. 1 lit. a) i artykuł 6 ust. 1 lit. a) „główne cechy towarów lub usług w zakresie, w jakim jest to właściwe dla danego środka przekazu oraz dla towarów lub usług”

Choć ten wymóg informacyjny w sposób bezpośredni odnosi się do „towarów i usług”, znajduje on także zastosowanie – na mocy art. 5 ust. 2 i art. 6 ust. 2 – do mediów i internetowych treści cyfrowych.

Taki sam obowiązek nakłada się w art. 7 ust. 4 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, w którym określono wymogi informacyjne dotyczące „zaproszenia do dokonania zakupu”. W związku z tym przy wyborze głównych cech, o których należy poinformować konsumenta, przedsiębiorcy powinni stosować takie samo podejście jak do celów dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, tj. informować o tych cechach, które są potrzebne konsumentom do podjęcia świadomej decyzji o zakupie. Informacje o głównych cechach towarów mogą być dostępne na opakowaniu lub etykiecie, z którymi konsument może się zapoznać. W przypadku bardziej złożonych towarów może występować wymóg przekazania dodatkowych informacji w celu ustalenia głównych cech towarów.

W szczególności konsumentom należy przekazywać informację o wszystkich cechach produktu i warunkach ograniczających, których przeciętny konsument nie spodziewa się w przypadku danej kategorii lub danego rodzaju towaru lub usługi, ponieważ istnieje szczególne prawdopodobieństwo, że wpłyną one na decyzje konsumentów dotyczące transakcji (71).

W przypadku wszystkich umów, w których konsument podaje dane osobowe – niezależnie od tego, czy wiąże się to z płatnością, czy też nie – w momencie uzyskania danych osobowych przedsiębiorca musi poinformować konsumenta o celach przetwarzania.

3.2.2. Dane identyfikujące i dane kontaktowe przedsiębiorcy

Artykuł 5 ust. 1 b) dane identyfikujące przedsiębiorcę, na przykład firma przedsiębiorcy, pełny adres pocztowy, pod którym przedsiębiorca prowadzi przedsiębiorstwo, oraz numer telefonu przedsiębiorcy; Artykuł 6 ust. 1 b) dane identyfikujące przedsiębiorcę, na przykład firma przedsiębiorcy; c) pełny adres pocztowy, pod którym przedsiębiorca prowadzi przedsiębiorstwo, jak również numer telefonu oraz adres poczty elektronicznej przedsiębiorcy; dodatkowo, jeżeli przedsiębiorca udostępnia inny środek komunikacji online gwarantujący, że konsument może zachować pisemną korespondencję z przedsiębiorcą, w tym daty i godziny takiej korespondencji, na trwałym nośniku, informacje te muszą zawierać także szczegółowe dane dotyczące tych innych środków; wszystkie te środki komunikacji udostępniane przez przedsiębiorcę muszą umożliwiać konsumentowi szybkie skontaktowanie się z przedsiębiorcą i skuteczne porozumiewanie się z nim; w przypadku gdy ma to zastosowanie, przedsiębiorca udostępnia również pełny adres pocztowy i dane identyfikujące przedsiębiorcę, w imieniu którego działa; d) pełny adres pocztowy miejsca prowadzenia działalności przedsiębiorcy, jeżeli różni się od adresu podanego zgodnie z lit. c), a w przypadku gdy ma to zastosowanie – pełny adres pocztowy przedsiębiorcy, w imieniu którego działa, pod który to adres konsument może kierować wszelkie reklamacje;

3.2.2.1. Tożsamość przedsiębiorcy

Art. 7 ust. 4 lit. b) dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych stanowi, w uzupełnieniu przepisów dyrektywy w sprawie praw konsumentów, że w przypadku zaproszenia do dokonania zakupu za istotne uznaje się informacje na temat adresu i tożsamości przedsiębiorcy. W odniesieniu do umów zawieranych w lokalu przedsiębiorstwa informacje takie mogą wynikać z kontekstu (zob. również sekcja 3.1.3).

W przypadku umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa lub umów zawieranych na odległość w dyrektywie w sprawie praw konsumentów od przedsiębiorcy działającego w imieniu innego przedsiębiorcy wymaga się również podania danych identyfikujących tego drugiego przedsiębiorcę oraz jego pełnego adresu pocztowego. Również internetowe platformy handlowe, nawet jeśli są jedynie pośrednikami i nie „działają w imieniu” innego przedsiębiorcy, muszą czynić kroki zmierzające do zapewnienia, aby konsument był odpowiednio poinformowany o tożsamości rzeczywistego przedsiębiorcy oferującego dane towary lub usługi na podstawie informacji przedstawionych przez samego przedsiębiorcę. W praktyce, jeżeli platforma handlowa nie poinformuje o tożsamości rzeczywistego przedsiębiorcy, sprawia wrażenie, że to ona jest przedsiębiorcą, co może skutkować ponoszeniem przez nią odpowiedzialności za zobowiązania przedsiębiorcy.

W sprawie C-149/15, Wathelet, (72) Trybunał rozważał odpowiedzialność stacjonarnego pośrednika (warsztatu samochodowego) za zgodność z umową towarów sprzedawanych konsumentom na podstawie wcześniejszej dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie sprzedaży towarów konsumpcyjnych 1999/44/WE (73). Trybunał stwierdził, że chociaż w dyrektywie 1999/44/WE nie odniesiono się do kwestii odpowiedzialności pośredników wobec konsumentów „twierdzenie nie wyklucza samo w sobie, by pojęcie sprzedawcy w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) dyrektywy 1999/44/WE mogło być interpretowane w ten sposób, że obejmuje przedsiębiorcę działającego w imieniu i na rzecz osoby fizycznej, jeżeli z punktu widzenia konsumenta jawi się on jako sprzedawca towaru konsumpcyjnego na podstawie umowy w ramach prowadzonej przez niego działalności zawodowej lub gospodarczej. Przedsiębiorca ten mógłby bowiem wprowadzić w błąd konsumenta, wywołując u niego błędne wrażenie, że działa jako sprzedawca będący właścicielem towaru” (74).

Trybunał stwierdził również, że „[w] tym względzie istotne mogą być w szczególności stopień uczestnictwa i zakres starań pośrednika w ramach sprzedaży, okoliczności, w jakich towar został przedstawiony konsumentowi, oraz zachowanie konsumenta, aby ustalić, czy mógł on zrozumieć, że pośrednik działał na rzecz osoby fizycznej” (75).

Wnioski Trybunału dotyczące odpowiedzialności stacjonarnego pośrednika za zgodność towarów z umową mogą być również istotne w odniesieniu do innych pośredników i innych zobowiązań przedsiębiorców na podstawie prawa Unii, w tym w kontekście online. W szczególności za odpowiedzialne za zobowiązania przedsiębiorców dotyczące informacji udzielanych przed zawarciem umowy lub spełnienia świadczenia umownego zgodnie z dyrektywą w sprawie praw konsumentów można uznać internetowe platformy handlowe w sytuacji, gdy – z punktu widzenia konsumenta – przedstawiają siebie jako przedsiębiorców na podstawie (proponowanej) umowy.

W sprawie C-149/15, Wathelet, Trybunał podkreślił, że „zapoznanie się przez konsumenta z tożsamością sprzedawcy, a w szczególności jego statutem osoby fizycznej lub przedsiębiorcy, jest konieczne, aby mógł on skorzystać z ochrony, którą przyznaje mu dyrektywa 1999/44/WE” (76). Nawet gdyby rzeczywisty dostawca był jednak również przedsiębiorcą, a konsument nie byłby w związku z tym pozbawiony swoich praw, konsument – znając tożsamość rzeczywistego przedsiębiorcy – mógłby podjąć decyzję o niezawieraniu umowy. Konsument mógłby mieć w szczególności obawy dotyczące na przykład wiarygodności takiego przedsiębiorcy i możliwości wyegzekwowania od niego praw konsumentów.

Nieprzekazanie informacji dotyczących tożsamości przedsiębiorcy lub przekazanie nieprawidłowych danych stanowiłoby naruszenie przepisów dyrektywy w sprawie praw konsumentów. Mogłoby to również stanowić praktykę wprowadzającą w błąd w rozumieniu dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, w zakresie, w jakim wpływa na decyzję konsumenta dotyczącą transakcji. W prawie Unii istnieją również przepisy sektorowe, które wzmacniają ten wymóg. Na przykład w przypadku internetowej sprzedaży produktów leczniczych (77) surowo zabronione jest zacieranie różnicy między rynkiem a sprzedawcą detalicznym. Rynek oferujący produkty lecznicze na rynku UE powinien zapewnić konsumentom możliwość sprawdzenia, czy przedsiębiorca posiada odpowiednie pozwolenia i działa zgodnie z prawem (78).

Sposób wykonania umowy zawartej z zewnętrznym przedsiębiorcą nie ma wpływu