W styczniu 2018 r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący zalecenia Rady w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie, który odnosi się do wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem oraz znaczenia wspierania rozwoju kompetencji we wczesnej edukacji ze szczególnym uwzględnieniem kompetencji społecznych i emocjonalnych.

W zaleceniu Komisji pt. „Inwestowanie w dzieci: przerwanie cyklu marginalizacji” podkreślono znaczenie zapewnienia dostępu do wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki nad dziećmi, które sprzyjają włączeniu społecznemu; zagwarantowania, aby były one przystępne cenowo, oraz dostosowania zakresu pomocy do potrzeb rodzin, biorąc pod uwagę w szczególności potrzeby marginalizowanych dzieci.

Jeżeli chodzi o europejski poziom odniesienia określony w kontekście strategicznych ram współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia, stwierdzono, że co najmniej 95 % dzieci w wieku od czterech lat do wieku rozpoczęcia obowiązkowej nauki w szkole podstawowej powinno uczestniczyć we wczesnej edukacji. Poziom ten prawie osiągnięto. Celem uzgodnionym na posiedzeniu Rady Europejskiej w Barcelonie w 2002 r. (który ma doprowadzić do podniesienia współczynnika aktywności zawodowej kobiet) jest zapewnienie 33 % dzieci w wieku poniżej trzech lat i 90 % dzieci w wieku od trzech lat do wieku obowiązku szkolnego dostępu do tych usług. Ocenę osiągnięcia tych celów przedstawia się jednocześnie z niniejszym wnioskiem.

W większości państw UE ani jakość, ani liczba miejsc nie spełnia oczekiwań. Obecnie w UE żyje ponad 32 mln dzieci poniżej wieku obowiązku szkolnego, lecz zaledwie około 15 mln z nich uczestniczy we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem. Chociaż decyzja o korzystaniu z tych usług należy do rodziców, popyt na takie miejsca jest w całej Europie wyższy niż podaż.

Celem niniejszego wniosku w sprawie zalecenia Rady jest wsparcie państw członkowskich w ich staraniach na rzecz ulepszenia dostępu do systemów wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem oraz podniesienia jakości tych systemów, przy czym w niniejszym wniosku uznaje się, że odpowiedzialność w tym obszarze spoczywa w głównej mierze na państwach członkowskich. Celem niniejszego wniosku jest również określenie wspólnej europejskiej koncepcji jakości we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem. We wniosku przedstawia się narzędzia i przykłady polityki służące wspieraniu państw członkowskich w ich ambicjach dotyczących zapewnienia wysokiej jakości systemów i usług sprzyjających włączeniu. W niedawnym przeglądzie polityki wskazano, że państwa stosujące strategiczne podejście do jakości dokonują większych postępów w rozwijaniu i ulepszaniu wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem. Jednak zaledwie w kilku państwach członkowskich istnieją ramy jakości lub podobne dokumenty strategiczne regulujące świadczenie takiej edukacji i opieki. Dlatego w niniejszym wniosku przedstawiono kluczowe elementy ram jakości wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, które mogą stanowić inspirację dla państw członkowskich w ich strategicznym myśleniu o tych usługach.

Wczesna edukacja i opieka nad dziećmi sprzyjająca włączeniu znacząco przyczynia się do rozwiązania problemu nierówności i wykluczenia społecznego. W przypadku braku wysokiej jakości wczesnej edukacji pomiędzy dziećmi o różnym statusie społeczno-ekonomicznym powstają różnice pod względem kompetencji i rozwoju, co wzmacnia cykl międzypokoleniowego dziedziczenia marginalizacji. Doświadczenia związane z wczesną edukacją i opieką nad dzieckiem są szansą na zapobieżenie i zniwelowanie niekorzystnej sytuacji dzieci pochodzących ze społeczności romskich znajdujących się w niekorzystnej sytuacji oraz ze środowisk migranckich. Wyniki badań pokazują, że w przypadku dzieci z podobnych środowisk migranckich te, które uczestniczyły we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem w kraju przyjmującym, osiągają lepsze wyniki w czytaniu. Ponadto wysokiej jakości usługi wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem pozytywnie wpływają na współczynnik aktywności zawodowej rodziców i przynoszą wyraźne korzyści pod względem osiągania równouprawnienia płci.

Wysokiej jakości usługi odgrywają zasadniczą rolę w poprawianiu wyników edukacyjnych, uwzględniając rozwój kompetencji społecznych. Badania wskazują na to, że udział we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem prowadzi do lepszego opanowania umiejętności podstawowych oraz stanowi silny środek zapobiegający wczesnemu kończeniu nauki. Także PISA, Program międzynarodowej oceny umiejętności uczniów OECD, pokazuje, że uczniowie, którzy uczestniczyli w edukacji przedszkolnej przez ponad rok, osiągali lepsze wyniki z matematyki w wieku 15 lat. Uczniowie, którzy nie brali udziału w edukacji przedszkolnej, są trzykrotnie bardziej narażeni na osiąganie słabych wyników w nauce niż ci, którzy uczestniczyli w takiej edukacji przez ponad rok.

Zgodnie z Europejskim filarem praw socjalnych dzieci powinny mieć prawo do wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, które charakteryzują się dobrą jakością i przystępną ceną. Stwierdzono w nim również, że dzieci ze środowisk znajdujących się w niekorzystnej sytuacji powinny mieć prawo do szczególnych środków służących wyrównaniu szans.

We wniosku przewiduje się zalecenia zgodne z pięcioma wymiarami ram jakości wraz z możliwymi działaniami politycznymi podejmowanymi w odpowiedzi na główne wyzwania tego sektora. Pozwoli to państwom członkowskim wykorzystać zalecenie Rady zgodnie z ich szczególnymi potrzebami. Każde państwo członkowskie podejmuje decyzję dotyczącą podejścia, jakie przyjmie w pracy na rzecz usprawnienia swojego systemu.

Niniejsza inicjatywa jest zgodna z art. 165 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Art. 165 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej stanowi, że „Unia przyczynia się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości, poprzez zachęcanie do współpracy między państwami członkowskimi oraz, jeśli jest to niezbędne, poprzez wspieranie i uzupełnianie ich działalności, w pełni szanując odpowiedzialność państw członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych”.

W ramach procesu europejskiego semestru szczególną uwagę poświęca się kwestii wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, a kilka państw członkowskich otrzymało szczegółowe zalecenia dotyczące opieki na dzieckiem i edukacji włączającej. W wytycznych dotyczących zatrudnienia podkreślono znaczenie dostępu do przystępnej cenowo wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem charakteryzującej się wysoką jakością. W rocznej analizie wzrostu gospodarczego na 2018 r. omówiono znaczenie tej kwestii z punktu widzenia polityk w zakresie równości szans, włączenia społecznego i równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. We wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu na 2018 r. również odniesiono się do postępów poczynionych w tej dziedzinie przez państwa członkowskie; monitorowany jest zwłaszcza dostęp do wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem dla dzieci poniżej trzeciego roku życia jako element tabeli wyników w zakresie filaru praw socjalnych. Należy promować godzenie życia zawodowego z rodzinnym, szczególnie przez dostęp do opieki długoterminowej oraz przystępnej cenowo wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem charakteryzującej się wysoką jakością.

W Planie działania na rzecz integracji obywateli państw trzecich i komunikacie w sprawie ochrony migrujących dzieci uznano, że wczesna edukacja i opieka nad dzieckiem jest podstawą integracji rodzin i dzieci z państw trzecich. Przedmiotowa inicjatywa przyczynia się do znoszenia barier dotyczących udziału dziewcząt i chłopców będących obywatelami państw trzecich we wczesnej edukacji, do zapewnienia, aby wszystkie dzieci miały możliwość wykorzystania swojego pełnego potencjału, a także do wspierania integracji dzieci-migrantów.

W unijnych ramach dotyczących krajowych strategii integracji Romów oraz w zaleceniu Rady z 2013 r. w sprawie skutecznych środków integracji Romów w państwach członkowskich wezwano państwa członkowskie do poszerzenia dostępu do wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem i podniesienia jej jakości, w tym poprzez ukierunkowane wsparcie dla dzieci romskich.

W komunikacie dotyczącym równowagi między życiem zawodowym a prywatnym uznano potrzebę zapewnienia wysokiej jakości formalnych usług opieki w całej Europie w celu usunięcia przeszkód dla zatrudnienia, szczególnie kobiet. Może to potencjalnie przyczynić się do zwiększenia uczestnictwa kobiet w rynku pracy oraz równej niezależności ekonomicznej kobiet i mężczyzn, która jest priorytetem wyznaczonym w dokumencie Komisji pt. „Strategiczne zaangażowanie na rzecz równouprawnienia płci na lata 2016–2019”. Przedmiotowa inicjatywa przyczynia się zatem do osiągnięcia przewidzianych w Traktacie celów dotyczących równości mężczyzn i kobiet pod względem szans na rynku pracy i promowania wysokiego poziomu zatrudnienia w Unii.

Zalecenie Rady stanowi odpowiedni instrument w dziedzinie kształcenia i szkolenia, w której UE ma kompetencje wspierające, i instrument ten był często wykorzystywany do działań na szczeblu europejskim w dziedzinie kształcenia i szkolenia. Jako instrument prawny zalecenie wyraża zobowiązanie państw członkowskich do wprowadzenia środków opisanych w jego tekście oraz zapewnia bardziej solidną polityczną podstawę współpracy w tej dziedzinie, przy pełnym poszanowaniu kompetencji państw członkowskich w dziedzinie kształcenia i szkolenia.

3.WYNIKI OCEN EX POST, KONSULTACJI Z ZAINTERESOWANYMI STRONAMI I OCEN SKUTKÓW

•Oceny ex post / kontrole sprawności obowiązującego prawodawstwa

Nie dotyczy.

•Konsultacje z zainteresowanymi stronami

W grudniu 2016 r. 250 ekspertów oraz osób odpowiedzialnych za wyznaczanie kierunków polityki i jej wdrażanie wzięło udział w konferencji „A Great start in life! The best possible education in the early years” („Dobry start życiowy. Najlepsza z możliwych wczesna edukacja”). Wnioski z konferencji zostały należycie uwzględnione podczas przygotowywania niniejszego wniosku. Ponadto wzięto pod uwagę odpowiednie ustalenia wynikające z konsultacji publicznych w sprawie inicjatywy na rzecz równowagi między życiem zawodowym a prywatnym i europejskiego filaru praw socjalnych.

W następstwie szeregu wcześniejszych konsultacji w sprawie wniosków dotyczących kluczowych zasad ram jakości wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem dnia 31 stycznia 2018 r. Komisja zorganizowała specjalne spotkanie konsultacyjne z zainteresowanymi stronami. Uczestniczyli w nim przedstawiciele szerokiego grona organizacji społeczeństwa obywatelskiego, a także przedstawiciele z państw członkowskich, reprezentujący organizacje działające w obszarze kształcenia i uczenia się przez całe życie, ochrony dziecka i praw dziecka, stowarzyszenia rodziców i rodzin, sieci na rzecz ograniczania nierówności społecznych, agencje ds. specjalnych potrzeb edukacyjnych i niepełnosprawności oraz związki zawodowe nauczycieli. Podczas spotkania z zainteresowanymi stronami potwierdzono i z zadowoleniem przyjęto ogólne podejście, a ponadto zyskano większą wiedzę na temat obecnych wyzwań w sektorze i ich możliwych rozwiązań.

·Zainteresowane strony podkreśliły potrzebę włączenia społecznego oraz wskazania określonych grup dzieci (lub rodzin) w celu zapewnienia, aby nie zostały one wykluczone. Przypomniały one, jak ważne jest zapewnienie spójnej jakości na wszystkich obszarach, w tym na obszarach wiejskich, i skupienie się na potrzebach dzieci, a także włączenie odpowiednich do wieku celów i założeń i położenie większego nacisku na uczenie się przez zabawę.

·Zainteresowane strony podkreśliły również potrzebę uznania, że celem ram jakości nie jest jedynie określenie minimalnych standardów oraz że należy zachęcać państwa członkowskie do świadczenia usług wysokiej jakości. Ponadto zalecenie Rady powinno stanowić wsparcie na poziomie państwa członkowskiego lub systemu oraz powinno zapewniać elastyczność umożliwiającą poszczególnym krajom weryfikację ich własnego podejścia do jakości.

•Gromadzenie i wykorzystanie wiedzy eksperckiej

W ciągu ostatnich dwóch lat Komisja pracowała z kluczowymi ekspertami z całej UE nad zdefiniowaniem czynników jakości i opracowaniem narzędzi samooceny. Pozostałe główne źródła przedstawiono poniżej:

1)dane dotyczące dostępu, uczestnictwa i jakości będą pochodzić z opracowań Eurydice: Key Data on Early Childhood Education and Care (2016) oraz z Monitora Kształcenia i Szkolenia (2017) oraz z opracowania OECD (2017) Starting Strong V: Key indicators on early childhood education and care;

2)projekt CARE (2016), Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European early childhood education and care, zalecenia dotyczące polityki w zakresie jakości. W ramach tego multidyscyplinarnego europejskiego projektu badawczego sformułowano wnioski i zalecenia dotyczące programu nauczania, jakości, dobra dzieci, wpływu, dostępu, finansowania i zarządzania oraz roli specjalistów;

3)sprawozdanie EENEE (2017), Benefits of early childhood education and care and the conditions under which they can be obtained. W sprawozdaniu tym zaproponowano różne rodzaje czynników, które mogą wpływać na urzeczywistnienie się tych potencjalnych korzyści;

4)sprawozdanie NESET (2017), Current state of national early childhood education and care quality frameworks, or equivalent strategic policy documents, governing early childhood education and care quality in EU Member States;

5)dokument roboczy służb Komisji Europejskiej w sprawie wdrożenia zalecenia dotyczącego inwestowania w dzieci opublikowany wraz z Europejskim filarem praw socjalnych.

Europejska platforma inwestycji na rzecz dzieci również zawiera oparte na dowodach dobre praktyki w odniesieniu do wdrażania zalecenia dotyczącego inwestowania w dzieci oraz zaktualizowane stanowiska państw w dziedzinie polityki dotyczącej dzieci i rodziny w UE.

•Ocena skutków

Zważywszy na uzupełniający charakter tych działań wobec inicjatyw państw członkowskich, dobrowolny charakter proponowanych działań i zakresu oczekiwanych skutków, nie przeprowadzono oceny skutków. Jednakże podstawą opracowania wniosku były poprzednie badania, konsultacje z państwami członkowskimi i konsultacje z zainteresowanymi stronami.

•Sprawność regulacyjna i uproszczenie