Programy pszczelarskie są współfinansowane ze środków Unii Europejskiej na poziomie 50 % i są realizowane przez trzy lata. Programy te są dobrowolne, ale na ich wprowadzenie zdecydowały się wszystkie państwa członkowskie, co świadczy o dużym zainteresowaniu tych państw oraz o istotnych potrzebach tego sektora. Od 2023 r. sektor ten będzie nadal otrzymywał wsparcie w ramach obowiązkowych interwencji dotyczących pszczelarstwa stanowiących część niedawno zatwierdzonych planów strategicznych WPR. Państwa członkowskie mogą także zwiększyć stopę współfinansowania z minimalnego poziomu 50 % do maksymalnie 70 %.

UE udziela bezpośredniego wsparcia sektorowi pszczelarskiemu od 1997 r. Daje to państwom członkowskim możliwość opracowania krajowych programów dla ich sektorów pszczelarskich. Celem tych programów jest poprawa ogólnych warunków produkcji i wprowadzania do obrotu produktów pszczelich: miodu, mleczka pszczelego, pyłku, propolisu i wosku pszczelego.

Sprawozdanie obejmuje wdrażanie krajowych programów pszczelarskich na lata 2020–2022, opracowanych na lata pszczelarskie 2020–2022 trwające od 1 sierpnia 2019 r. do 31 lipca 2022 r., zgłoszonych Komisji do 15 marca 2019 r. Programy te zostały następnie zmienione w 2021 r. w celu ich przedłużenia do 31 grudnia 2022 r. zgodnie z wymogami art. 55 ust. 1 rozporządzenia o wspólnej organizacji rynków produktów rolnych i zgodnie z rozporządzeniem przejściowym. W ramach tej zmiany zwiększono również roczny przydział środków z budżetu UE z 40 mln EUR do 60 mln EUR w 2021 r. Przedłużenie programów pozwala na płynne przejście od obecnych do przyszłych interwencji zawartych w planach strategicznych WPR. Sprawozdanie nie obejmuje wdrażania w okresie przedłużonego roku pszczelarskiego od 1 sierpnia 2021 r. do 31 grudnia 2022 r. Pełne sprawozdanie z wdrażania w przedłużonym roku może być przygotowane dopiero pod koniec 2023 r., ponieważ płatności na rzecz beneficjentów trwają do 15 października 2023 r.

Zgodnie z art. 225 lit. a) rozporządzenia o wspólnej organizacji rynków produktów rolnych co trzy lata Komisja ma przedstawić Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie w sprawie wprowadzenia w życie środków dotyczących sektora pszczelarskiego ustanowionych w art. 55, 56 i 57. Sprawozdanie to musi także obejmować najnowsze postępy w rozwoju systemów identyfikacji uli. Niniejsze sprawozdanie spełnia wymogi określone w art. 225 lit. a).

Znaczenie sektora pszczelarskiego jest zdecydowanie większe, niż można sądzić po jego ograniczonej wielkości w porównaniu z innymi sektorami rolnictwa. Poza dostarczaniem miodu i innych produktów pszczelich przyczynia się on do zapylania upraw, owoców i innych roślin. W ramach wspólnej polityki rolnej (WPR) dostępnych jest kilka narzędzi umożliwiających wsparcie sektora pszczelarskiego – jednym z nich są programy pszczelarskie określone w rozporządzeniu (UE) nr 1308/2013 („rozporządzenie o wspólnej organizacji rynków produktów rolnych”).

Wielkość wywozu z UE jest znacznie niższa w porównaniu z przywozem. W 2021 r. wywóz miodu z UE wyniósł 25 421 ton, a jego wartość całkowita wyniosła 146,4 mln EUR, co stanowi około 15 % wielkości przywozu do UE. Głównymi rynkami, na które trafia miód z UE, są rynki Zjednoczonego Królestwa, Szwajcarii, Arabii Saudyjskiej, USA i Japonii. W 2021 r. średnia cena eksportowa wynosiła 5,76 EUR/kg.

UE jest samowystarczalna pod względem produkcji miodu tylko w 60 %. W 2021 r. przywóz miodu do UE wyniósł 173 403 tony, a jego wartość całkowita wyniosła 406,1 mln EUR. UE jest drugim – za Ameryką Północną – co do wielkości importerem miodu na świecie, a Ukraina jest jej głównym dostawcą. Od 2019 r. przywóz do UE z Ukrainy zwiększył się z 44 523 do 53 777 ton w 2021 r. W tym samym okresie przywóz z Chin, drugiego pod względem wielkości dostawcy UE, także wzrósł z 45 108 do 48 109 ton, a przywóz z Argentyny i Meksyku, które są na trzecim i czwartym miejscu pod względem wielkości dostaw, spadł z odpowiednio 21 269 i 18 205 ton w 2019 r. do 14 396 i 15 486 ton w 2021 r.

Dane przekazane w 2019 r. w odniesieniu do programów na lata 2020–2022 za 2018 r. wskazują, że w UE znajdowało się około 17,3 mln uli, którymi zajmowało się 615 058 pszczelarzy. Od tamtego czasu liczba uli wzrosła do 18,9 mln w 2020 r. i 20 mln w 2021 r. Najnowsze dane z 2018 r. wskazują również na znaczny wzrost liczby pszczelarzy od 2016 r., kiedy to w odniesieniu do programów na lata 2017–2019 zgłoszono 568 194 pszczelarzy. Należy jednak zwrócić uwagę, że brak jest zharmonizowanej metody definiowania pszczelarzy i sposobu szacowania liczby pszczelarzy, a zatem zmiany tej liczby niekoniecznie odzwierciedlają ogólną tendencję w tym sektorze.

-informacji przekazanych przez państwa członkowskie zgodnie z rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2015/1368 w odniesieniu do pomocy w sektorze pszczelarskim, w tym roczne sprawozdania z wdrażania określone w art. 10 tego rozporządzenia. Te roczne sprawozdania zawierają podsumowanie wydatków w euro poniesionych w trakcie roku pszczelarskiego w podziale na środki oraz wyniki oparte na wskaźnikach realizacji celu dla każdego wprowadzanego środka. Wskaźniki te nie są jednak zharmonizowane na szczeblu UE ani nie zostały wykorzystane do celów wyciągnięcia wniosków w kontekście niniejszego sprawozdania;

Mimo że finansowanie nie zostało w pełni wykorzystane, wskaźnik absorpcji był nadal stosunkowo wysoki zarówno w 2019, jak i w 2020 r., ale w 2021 r. znacznie spadł. Ten spadek współczynnika wykorzystania środków w 2021 r. można wyjaśnić znacznym zwiększeniem środków z budżetu i nieco późną zmianą programów w celu absorpcji tych środków, ponieważ zostały one zgłoszone w marcu 2021 r. i zatwierdzone w czerwcu 2021 r. Choć państwa członkowskie zostały poinformowane o nadchodzących zmianach w 2020 r. i zachęcone do maksymalnego wykorzystania środków w 2021 r., kilka państw członkowskich miało trudności z absorpcją zwiększonych środków, zwłaszcza te, które otrzymały znacznie wyższe środki niż w 2019 r. Podczas gdy w 2020 r. 21 państw członkowskich miało wskaźnik absorpcji na poziomie 80 % lub więcej, a tylko sześć z nich uzyskało wynik poniżej 80 %, w 2021 r. zaledwie 11 państw członkowskich miało wskaźnik absorpcji na poziomie 80 % lub więcej, a 16 z nich uzyskało wynik poniżej 80 %. W tabeli 1 zestawiono unijne środki finansowe i wskaźnik wykonania tych środków w programach pszczelarskich w latach 2020–2022 oraz w roku pszczelarskim 2019 (dla którego dane nie były dostępne w chwili publikacji ostatniego sprawozdania 17 grudnia 2019 r.).

Środki unijne przydzielone na sektor pszczelarski wzrosły z 36 mln EUR rocznie na programy pszczelarskie realizowane w latach 2017–2019 do 40 mln EUR rocznie na programy na lata 2020–2022. Te ostatnie zmieniono w 2021 r. w celu przedłużenia czasu ich trwania i zwiększenia przydziału środków z budżetu do 60 mln EUR od 2021 r.

d) Środki wspierające laboratoria przeprowadzające analizy produktów pszczelich w celu ułatwiania pszczelarzom wprowadzania do obrotu i podnoszenia wartości swoich produktów. Zakres tego środka (wykorzystywanego wprawdzie głównie do finansowania analiz wspomagających w odniesieniu do właściwości fizykochemicznych miodu) obejmuje także analizy innych produktów pszczelich, takich jak mleczko pszczele, pyłek, propolis lub wosk pszczeli. Informacje na ten temat umożliwiają pszczelarzom sprawniejsze wprowadzanie do obrotu i podnoszenie wartości ich produktów.

a) Pomoc techniczna skierowana do pszczelarzy i organizacji pszczelarzy. Państwa członkowskie wykorzystują ten środek do finansowania szkoleń, organizowania kursów i drukowania broszur edukacyjnych, a także do zakupu sprzętu technicznego do produkcji i przetwórstwa pierwotnego miodu oraz do udzielania wsparcia specjalnego młodym pszczelarzom.

Głównym celem programów jest poprawa ogólnych warunków produkcji i wprowadzania do obrotu produktów pszczelich w UE. Wraz z reformą WPR z 2013 r. wprowadzono zmiany w tych programach z myślą o dostosowaniu środków kwalifikowalnych do potrzeb sektora, a także o lepszym przydziale środków z budżetu UE przez usprawnienie metod stosowanych przez państwa członkowskie przy szacowaniu liczby uli znajdujących się na ich terytorium. Środki kwalifikujące się do programów na lata 2020–2022 stanowią przedłużenie środków dostępnych w programach na lata 2017–2019 i zostały opisane poniżej.

Programy na lata pszczelarskie 2020–2022 i ich finansowanie zostały zatwierdzone decyzją wykonawczą Komisji (UE) 2019/974 z dnia 12 czerwca 2019 r. Programy te zmieniono w 2021 r. w celu ich przedłużenia do końca 2022 r. i zwiększenia rocznego budżetu z 40 mln EUR do 60 mln EUR (stanowiących wkład UE). Zmienione programy zostały zatwierdzone decyzją wykonawczą Komisji (UE) 2021/974 z dnia 9 czerwca 2021 r.

W 2021 r. na dwa środki (pomoc techniczna i zwalczanie inwazji pasożytów pszczół) przeznaczono 54 % dostępnych środków finansowych. W 2020 r., podobnie jak w latach poprzednich, łącznie na te dwa środki przeznaczono blisko 60 % dostępnego finansowania. Ten stan rzeczy odzwierciedla ciągłą potrzebę podnoszenia kwalifikacji pszczelarzy i inwestowania w sprzęt pszczelarski, co jest wspierane w ramach środka A (pomoc techniczna), a także modernizowania praktyk pszczelarskich w celu skutecznego zwalczania chorób pszczół i inwazji pasożytów na ule, co jest wspierane w ramach środka B (zwalczanie inwazji pasożytów i chorób pszczół).

Źródło: Roczne sprawozdanie państw członkowskich z realizacji za 2020 r.

5. METODY STOSOWANE DO OKREŚLANIA LICZBY ULI

Zgodnie z art. 3 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2015/1366, począwszy od 2017 r., państwa członkowskie przedkładające programy pszczelarskie muszą co roku powiadamiać Komisję o liczbie uli pszczelich na ich terytorium gotowych do zimowania. Ponadto zgodnie z art. 2 tego rozporządzenia państwa członkowskie muszą posiadać wiarygodną metodę określania tej liczby, którą powinny opisać w swoich programach pszczelarskich. To rozporządzenie delegowane przyjęto w 2015 r. na podstawie uprawnień przyznanych na mocy art. 56 ust. 1 lit. b) rozporządzenia o wspólnej organizacji rynków produktów rolnych i określało ono podstawę przydzielania unijnego wkładu finansowego na rzecz programów pszczelarskich państw członkowskich w oparciu o liczbę uli.

Wprowadzono w nim również definicję terminu „ul”, który oznacza „jednostkę zawierającą kolonię pszczoły miodnej wykorzystywanej do produkcji miodu i innych produktów pszczelich lub hodowli pszczół miodnych oraz wszystkie elementy niezbędne dla jej przetrwania”.

Choć roczne finansowanie dla państw członkowskich w ramach planów strategicznych WPR nie będzie już oparte na liczbie zgłoszonych uli, znajomość liczby uli w państwach członkowskich jest w dalszym ciągu ważna. Informacja ta jest niezbędna do tego, by móc śledzić rozwój sytuacji w sektorze, oceniać wpływ wsparcia, a także informować społeczeństwo europejskie. W ramach przyszłych planów WPR zgodnie z art. 36–38 rozporządzenia (UE) 2022/126 państwa członkowskie są zobowiązane do włączenia opisu wiarygodnej metody obliczania liczby uli gotowych do zimowania do swojego planu strategicznego oraz do zgłaszania liczby uli do 15 czerwca każdego roku. Te metody obliczania zgłoszone przez państwa członkowskie zarówno w ramach programów na lata 2020–2022, jak i planów strategicznych pozostają stosunkowo niezmienione w stosunku do pierwszych zgłoszonych metod w programach pszczelarskich na lata 2017–2019, opisanych w poprzednim sprawozdaniu z 17 grudnia 2019 r.

Mając na uwadze, że przed rozpoczęciem stosowania wspomnianego aktu delegowanego nie istniał zharmonizowany przepis regulujący te kwestie, liczby uli zgłoszonych przed jego wejściem w życie w 2017 r. nie można bezpośrednio porównywać z liczbą uli zgłoszonych po 15 marca 2017 r. Długoterminowy trend historyczny pokazuje jednak, że rok do roku liczba uli w Unii Europejskiej wzrastała, jak pokazano na rys. 5. Ten pozytywny trend można zaobserwować w prawie wszystkich państwach członkowskich.

Rys. 5: Zmiana liczby uli w UE w tysiącach

Źródło:: Coroczne powiadamianie przez państwa członkowskie o liczbie uli gotowych do zimowania na ich terytorium.

6. PSZCZELARSTWO W PLANACH STRATEGICZNYCH WPR PO 2022 R.

Od 2023 r. wsparcie dla sektora pszczelarskiego będzie udzielane za pośrednictwem interwencji w sektorze pszczelarskim ujętych w krajowych planach strategicznych WPR. O ile na podstawie rozporządzenia o wspólnej organizacji rynków produktów rolnych wdrażanie programów pszczelarskich przez państwa członkowskie było dobrowolne, o tyle od 2023 r. będzie ono obowiązkowe. Włączenie pszczelarstwa do planów WPR zwiększy widoczność tego sektora i zapewni uwzględnienie jego wkładu w realizację ogólnych celów wspólnej polityki rolnej.

Finansowanie interwencji w sektorze pszczelarskim, określone w załączniku X do rozporządzenia o planach strategicznych WPR, pozostanie niezmienione w latach 2023–2025 i wyniesie 60 mln EUR na rok budżetowy. Budżet na rok 2023 obejmie zarówno interwencje dotyczące pszczelarstwa realizowane w ramach planów strategicznych (i opłacane w okresie od 1 stycznia 2023 r. do 15 października 2023 r.), jak i środki dotyczące pszczelarstwa realizowane od 1 sierpnia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. w ramach bieżących programów pszczelarskich (i opłacane w okresie od 16 października 2022 r. do 15 października 2023 r.). Podobnie pula środków finansowych na kolejne lata budżetowe będzie obejmować wydatki na interwencje dotyczące pszczelarstwa realizowane w ramach planów strategicznych, jak również wszelkie ewentualne pozostałe wydatki na środki dotyczące pszczelarstwa realizowane w ramach bieżących programów pszczelarskich. Szereg państw członkowskich rzeczywiście wykorzysta przydział środków finansowych na 2023 r. na opłacenie środków wdrożonych w ostatnich pięciu miesiącach 2022 r., co zostało zasygnalizowane w ich planach strategicznych. Kolejna zmiana wprowadzona w planach strategicznych umożliwia państwom członkowskim zwiększenie stopy współfinansowania z minimalnego obowiązkowego poziomu 50 % do 70 % w celu dalszego zwiększenia budżetu. Trzy państwa członkowskie (Bułgaria, Włochy i Luksemburg) zdecydowały się zwiększyć finansowanie; pozostałe podtrzymują obowiązkową minimalną stopę współfinansowania w wysokości 50 %

Przy określaniu swoich interwencji dotyczących pszczelarstwa w latach 2023–2027 w ramach planu strategicznego państwa członkowskie muszą dążyć do osiągnięcia co najmniej jednego z celów szczegółowych WPR (art. 6 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2021/2115).

Podobnie jak to ma miejsce w przypadku obecnych programów, wsparcie dla pszczelarstwa będzie udzielane w ramach szeregu interwencji opracowanych przez państwa członkowskie we współpracy z przedstawicielami organizacji działających w dziedzinie pszczelarstwa. Państwa członkowskie mogą wybierać spośród siedmiu rodzajów interwencji określonych w art. 55 rozporządzenia (UE) 2021/2115 i wymienionych poniżej, które kontynuują poprzednie środki na podstawie rozporządzenia o wspólnej organizacji rynków produktów rolnych i jeszcze bardziej rozszerzają zakres udzielanego wsparcia. Obejmują one:

a) usługi doradcze, pomoc techniczna, szkolenia, informacje i wymiana najlepszych praktyk, w tym poprzez tworzenie sieci kontaktów, dla pszczelarzy i organizacji pszczelarzy;

b) inwestycje w zasoby materialne i niematerialne, jak również inne działania, w tym na rzecz:

(I)zwalczania inwazji pasożytów i chorób pszczół, w szczególności warrozy;

(II)zapobiegania szkodom powodowanym niekorzystnymi zjawiskami klimatycznymi oraz promowania opracowywania i korzystania z praktyk zarządzania dostosowanych do zmieniających się warunków klimatycznych;

(III)zasiedlania uli w Unii, w tym hodowli pszczół;

(IV)racjonalizacji sezonowego przenoszenia uli;