Dyrektywa Rady 2006/117/Euratom ustanawia wspólnotowy system nadzoru i kontroli nad transgranicznym przemieszczaniem odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego w celu zagwarantowania właściwej ochrony ludności. Dyrektywa zapewnia informowanie zainteresowanych państw członkowskich o przemieszczeniach odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego na ich terytorium lub przez ich terytorium oraz zobowiązuje je do wydawania zgody lub uzasadnionej odmowy w odniesieniu do takich przemieszczeń. Dyrektywa ta uzupełnia dyrektywę Rady 2011/70/Euratom, która dotyczy w szczególności polityki i obowiązków w zakresie gospodarowania odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym w perspektywie długoterminowej.

Ponadto w wyniku eksploatacji reaktorów jądrowych oraz reaktorów badawczych powstaje również wypalone paliwo jądrowe. Wypalone paliwo jądrowe oznacza paliwo jądrowe, które zostało napromieniowane w rdzeniu reaktora i na stałe z niego usunięte. Może ono zostać uznane za materiał nadający się do ponownego przetworzenia lub może zostać przeznaczone do ostatecznego składowania bez dalszego wykorzystywania i potraktowane jako odpad promieniotwórczy.

Gdy dochodzi do powstania wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych, są one przechowywane przed ich ewentualnym przetworzeniem lub ponownym przetworzeniem i trwałym składowaniem. Wypalone paliwo jądrowe i odpady promieniotwórcze przewozi się z obiektów, w których powstały lub w których zostały zagospodarowane, głównie z wykorzystaniem transportu drogowego, kolejowego lub morskiego, a w nielicznych przypadkach – transportu lotniczego.

Przywóz, wywóz i tranzyt odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego odpowiednio na terytoria, z terytoriów i przez terytoria państw członkowskich należą do regularnych praktyk w UE. Przepływy takich materiałów, zwane także przemieszczaniem, mają miejsce w większości państw członkowskich niezależnie od skali ich programów jądrowych.

Obecnie 16 państw członkowskich posiada reaktory jądrowe na swoim terytorium, przy czym eksploatowane reaktory jądrowe znajdują się w 14 państwach członkowskich. Ponadto 20 państw członkowskich eksploatowało lub nadal eksploatuje reaktory badawcze w UE. Niektóre państwa członkowskie wysyłają wypalone paliwo jądrowe do ponownego przetworzenia w UE lub w państwach trzecich. Większość państw członkowskich, w których znajdują się reaktory badawcze, przewiduje zwrot wypalonego paliwa jądrowego dostawcy (USA lub Federacji Rosyjskiej) przed 2020 r., przy czym w przypadku szeregu reaktorów szkoleniowych i badawczych należy jeszcze określić długoterminowy sposób gospodarowania (np. poprzez trwałe składowanie) wypalonym paliwem jądrowym. Odpady promieniotwórcze były też w wielu przypadkach wysyłane do miejsc znajdujących się w UE i poza UE w celu minimalizacji odpadów promieniotwórczych poprzez przetwarzanie (np. topienie, spalanie), przed skierowaniem ich do przechowywania lub trwałego składowania.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 dyrektywy Rady 2006/117/Euratom od dnia 25 grudnia 2011 r. państwa członkowskie są zobowiązane do przedstawiania Komisji co trzy lata sprawozdań z wdrażania dyrektywy. W związku z tym termin przedstawienia drugiego sprawozdania upłynął w dniu 25 grudnia 2014 r.

Wszystkie państwa członkowskie przedstawiły swoje drugie krajowe sprawozdania w sprawie przemieszczania odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego na swoich terytoriach w okresie 2012–2014, natomiast Chorwacja złożyła sprawozdanie po raz pierwszy. Podczas tej drugiej rundy składania sprawozdań odnotowano poważne opóźnienia, ponieważ tylko trzy państwa członkowskie przekazały sprawozdania w terminie (pozostałe przekazały sprawozdania z różnymi opóźnieniami).

Komisja przygotowała niniejsze sprawozdanie dla Parlamentu Europejskiego, Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego zgodnie z art. 20 ust. 2 dyrektywy na podstawie sprawozdań krajowych oraz po wymianie poglądów z komitetem doradczym i przyjęciu przez komitet doradczy. Sprawozdanie opiera się na sprawozdaniach przekazanych przez wszystkie państwa członkowskie i stanowi kolejne sprawozdanie po pierwszym sprawozdaniu Komisji za okres 2008–2011, sporządzonym w 2013 r..

Sprawozdawczość ma na celu dostarczenie informacji na temat przemieszczania wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych we Wspólnocie, najnowszych tendencji oraz wyzwań dotyczących przywozu, wywozu i tranzytu wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych, zgłoszonych odmów i przemieszczeń niedoszłych do skutku, jak również proponowanych działań.

Bardziej szczegółowe informacje na temat wdrażania dyrektywy w każdym państwie członkowskim zawarte są w dokumencie roboczym służb Komisji SWD(2018)4. We wnioskach sformułowanych w niniejszym sprawozdaniu podkreśla się kwestie, które wymagają dalszej uwagi.

1.1.Ramy prawne

Bezpieczne i odpowiedzialne gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym, w tym bezpieczne przemieszczanie tych materiałów na terytorium oraz poza terytorium państw członkowskich, stanowi wymóg prawny. Wymóg ten wynika zarówno z prawa międzynarodowego, jak i z prawa UE.

Na poziomie międzynarodowym głównym punktem odniesienia w tym zakresie jest Wspólna konwencja bezpieczeństwa w postępowaniu z wypalonym paliwem jądrowym i bezpieczeństwa w postępowaniu z odpadami promieniotwórczymi (wspólna konwencja). Wspólna konwencja m.in. nakłada na umawiające się strony obowiązki związane z bezpieczeństwem transgranicznego przemieszczania (przywozu, wywozu i tranzytu) wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych. W art. 27 wspólnej konwencji wymaga się, aby każda z umawiających się stron zaangażowana w ruch transgraniczny podjęła właściwe działania dla zapewnienia, że ruch taki odbywa się zgodnie z postanowieniami konwencji oraz odpowiednich wiążących instrumentów międzynarodowych. Od czasu opublikowania przez Komisję pierwszego sprawozdania z wdrażania dyrektywy 2006/117/Euratom Malta stała się umawiającą się stroną wspólnej konwencji, a tym samym wszystkie 28 państw członkowskich UE to umawiające się strony tej konwencji, co wskazuje na zaangażowanie państw członkowskich w zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa w odniesieniu do wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych od ich wytworzenia do trwałego składowania.

Na poziomie UE od czasu opublikowania przez Komisję pierwszego sprawozdania z wdrażania dyrektywy 2006/117/Euratom dokonano w 2013 r. rewizji dyrektywy Rady 96/29/Euratom w sprawie podstawowych norm bezpieczeństwa, zachowując ogólny cel związany ze zwiększeniem ochrony przed zagrożeniami wynikającymi z narażenia na działanie promieniowania jonizującego, także podczas transportu wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych. Zrewidowana dyrektywa 96/29/Euratom (nowa dyrektywa 2013/59/Euratom) uchyla i konsoliduje w jednym akcie prawnym przepisy pięciu dyrektyw UE, w tym dyrektywy 2003/122/Euratom w odniesieniu do wysokoaktywnych źródeł zamkniętych. Państwa członkowskie, do dnia 6 lutego 2018 r., dokonają transpozycji nowej dyrektywy, która określa także zharmonizowane kryteria i ogólne poziomy w odniesieniu do zwolnienia materiału z kontroli regulacyjnej. Jeżeli chodzi o naturalnie występujące materiały promieniotwórcze (NORM), zakres stosowania dyrektywy 2013/59/Euratom rozszerzono, aby obejmował działania człowieka wiążące się z obecnością naturalnych źródeł promieniowania, w tym przetwarzanie materiałów zawierających naturalnie występujące nuklidy promieniotwórcze. Dyrektywa zawiera wymóg, zgodnie z którym ochrona przed naturalnymi źródłami promieniowania powinna zostać w pełni włączona do ogólnych wymogów, zamiast być przedmiotem osobnego tytułu. W szczególności sektory przetwarzające materiały zawierające naturalnie występujące nuklidy promieniotwórcze, które wymagają kontroli regulacyjnej, powinny być zarządzane w tych samych ramach regulacyjnych co inne rodzaje działalności. Dyrektywa zawiera wymóg (art. 23), aby państwa członkowskie zapewniały identyfikację klas lub rodzajów działalności, w których wykorzystuje się NORM i które prowadzą do narażenia pracowników lub osób z ogółu ludności, którego to narażenia nie można pominąć z punktu widzenia ochrony przed promieniowaniem. Wykaz sektorów przemysłowych, w których wykorzystuje się NORM i które należy wziąć pod uwagę w trakcie identyfikacji – poza sektorem wydobycia i obróbki rudy uranu – znajduje się w załączniku VI do dyrektywy 2013/59/Euratom. Jeżeli państwo członkowskie deklaruje odpady NORM jako odpady promieniotwórcze, ich przemieszczanie należy zgłosić zgodnie z art. 20 dyrektywy 2006/117/Euratom.

W tych kompleksowych unijnych ramach bezpieczeństwa jądrowego i radiacyjnego dyrektywa 2006/117/Euratom odnosi się w szczególności do kwestii zezwoleń regulacyjnych i aspektów proceduralnych transgranicznego przemieszczania odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego wytworzonych w obiektach cywilnych i w ramach działalności cywilnej. Dyrektywa ma zastosowanie w każdym przypadku, gdy:

·w kontekście przemieszczania wypalonego paliwa jądrowego lub odpadów promieniotwórczych kraj pochodzenia, kraj przeznaczenia lub jakikolwiek kraj tranzytowy jest państwem członkowskim UE;

·ilości oraz stężenie wypalonego paliwa jądrowego lub odpadów promieniotwórczych przeznaczonych do przemieszczania (zwanych transportowanym materiałem) przekraczają poziomy określone w art. 3 ust. 2 lit. a) i b) dyrektywy 96/29/Euratom (zastąpionej ostatnio dyrektywą Rady 2013/59/Euratom).

1.2.Ogólne zasady nadzoru i kontroli nad przemieszczaniem

Zgodnie z dyrektywą 2011/70/Euratom każde państwo członkowskie ponosi pełną odpowiedzialność za wybór własnej polityki w zakresie gospodarowania odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym w ramach swojej jurysdykcji, w tym za wywóz wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych lub przywóz takich materiałów (np. w celu przetwarzania lub ponownego przetwarzania) na swoje terytorium.

Art. 17 ust. 1 dyrektywy 2006/117/Euratom wymaga, aby państwa członkowskie stosowały standardowy dokument do celów nadzoru i kontroli przemieszczeń odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego. W przypadku gdy takie materiały przemieszcza się z przeznaczeniem do państw trzecich, państwa członkowskie są także zobowiązane do stosowania kryteriów wywozu zgodnie z art. 16 ust. 2 dyrektywy i zaleceniem Komisji.

Jeżeli przemieszczanie nie może dojść do skutku lub warunki przeprowadzenia przemieszczania nie są spełnione w świetle tej dyrektywy, właściwe organy państwa członkowskiego pochodzenia zapewniają, by przedmiotowe odpady promieniotwórcze albo wypalone paliwo jądrowe zostały odebrane przez posiadacza, chyba że możliwe jest zastosowanie innego bezpiecznego rozwiązania. Właściwe organy zapewniają, by podmiot odpowiedzialny za przemieszczanie podjął w razie potrzeby działania naprawcze w zakresie bezpieczeństwa. W takiej sytuacji koszty powstałe w przypadku, gdy przemieszczanie nie może dojść do skutku lub zostało przerwane, ponosi posiadacz (art. 12 dyrektywy).