Morza i oceany w Europie są naturalnymi i kluczowymi sojusznikami w walce z kryzysem klimatycznym i kryzysem różnorodności biologicznej. Należy zlikwidować znaczną lukę w realizacji, aby zwiększyć ochronę mórz i oceanów z obecnych 11 % powierzchni do 30 % do 2030 r., osiągnąć ambitne cele w zakresie usuwania zanieczyszczeń z mórz i jak najlepiej wykorzystywać naturalne i morskie zasoby Europy w celu osiągnięcia europejskich celów na 2030 r. i ambicji w zakresie neutralności klimatycznej. Niniejszy komunikat, wraz z planowaną misją badawczą dotyczącą oceanów, utoruje drogę do urzeczywistnienia tych celów.

W niniejszym komunikacie określono szczegółowy i realistyczny program, w którym niebieska gospodarka ma odegrać istotną rolę w realizacji celów Europejskiego Zielonego Ładu. Dzięki dynamice i potencjałowi sektora w zakresie innowacji jest on dobrze przygotowany do tego, aby stać się siłą napędową dla transformacji ekologicznej, zastępując niekontrolowaną ekspansję czystymi, odpornymi na zmianę klimatu i zrównoważonymi działaniami, które mają niewielki wpływ na środowisko morskie. Przestarzały pogląd, że ochrona środowiska stoi w sprzeczności z gospodarką ustępuje miejsca przekonaniu, że szczególnie w gospodarce morskiej środowisko oraz gospodarka są nierozerwalnie połączone. Należy przesunąć nacisk z niebieskiego wzrostu w kierunku zrównoważonej niebieskiej gospodarki.

Zrównoważona niebieska gospodarka pozwoli stworzyć realne możliwości w zakresie tworzenia nowych miejsc pracy i szans dla przedsiębiorstw. Powstaną one w wyniku prac mających na celu złagodzenie wpływu na oceany i obszary przybrzeżne, aby zbudować odporny model gospodarczy oparty na innowacjach, gospodarce o obiegu zamkniętym i postawie pełnej szacunku wobec oceanów. Oznacza to, że przedsiębiorstwa, które korzystają z odnawialnych zasobów lub wytwarzają je, przyczyniają się do ochrony morskich ekosystemów, zmniejszają zanieczyszczenie i zwiększają odporność na zmianę klimatu, będą otrzymywały zachęty, podczas gdy inne będą musiały ograniczyć swój ślad środowiskowy. Jest to równie ważne dla ludzi, jak i dla planety. W Agendzie na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 uznano, że bez zdrowych oceanów życie na naszej planecie jest zagrożone, a bez zasobów oceanicznych społeczności ludzkie na całym świecie tracą zdolność utrzymywania się.

W niniejszym komunikacie przyjęto systemowy pogląd włączający politykę w zakresie oceanów do nowej europejskiej polityki gospodarczej. Oceany oraz „niebieska gospodarka”, której stanowią podstawę, są niezbędne do osiągnięcia transformacji, o której mowa w kontekście Europejskiego Zielonego Ładu. Znaczącymi przykładami są wkład oceanów w produkcję energii, ekologizację transportu oraz w zrównoważoną produkcję żywności. Wkład zdrowego oceanu jest niezbędny do zapewnienia zrównoważonej gospodarki. Musimy lepiej połączyć zieloną i niebieską politykę, jednocześnie promując nasze podejście poza granicami UE i odgrywając wiodącą rolę w międzynarodowym zarządzaniu oceanami.

Gdyby porównać globalną niebieską gospodarkę do gospodarki krajowej, byłaby to siódma największa gospodarka na świecie, a ocean jako podmiot gospodarczy byłby członkiem grupy G-7. Gospodarka ta działa w ramach największego ekosystemu planety: 97 % wszystkich wód i 80 % wszystkich form życia znajduje się w oceanach. Ocean otacza nas i utrzymuje, zapewniając wystarczającą ilość tlenu, aby zaspokoić co drugi nasz wdech, żywność dla niemal połowy ludzkości oraz krytyczne zasoby potrzebne dla zdrowia ludzi, nie wspominając o sieci interakcji gospodarczych.

W ramach Europejskiego Zielonego Ładu wzywa się do przekształcenia naszej gospodarki i uczynienie jej gospodarką nowoczesną, zasobooszczędną i konkurencyjną, która osiągnie zerowy poziom emisji gazów cieplarnianych netto i w której chroniony jest kapitał naturalny UE. Celem planu odbudowy dla Europy jest wsparcie transformacji ekologicznej i cyfrowej oraz uczynienie europejskiej gospodarki bardziej sprawiedliwą, odporną i trwałą dla przyszłych pokoleń. Niebieska gospodarka Unii Europejskiej może pomóc sprostać temu podwójnemu wyzwaniu: jeżeli przestawimy ją na ścieżkę zrównoważonego rozwoju, stanie się źródłem działań i pomysłów prowadzących do innowacji, wspierających szybką i trwałą odbudowę oraz chroniących naszą planetę.

W niniejszym komunikacie wzywa się podmioty niebieskiej gospodarki do poparcia zasad Europejskiego Zielonego Ładu. W ciągu ostatnich 15 lat UE położyła solidne fundamenty pod zintegrowaną i opartą na synergii politykę morską w Europie, angażując w nią swoje państwa członkowskie, regiony, lokalne zainteresowane strony oraz podmioty zielonej gospodarki lądowej. Przejście na tworzenie zrównoważonej niebieskiej gospodarki będzie wymagało jeszcze ściślejszej współpracy z zainteresowanymi stronami, od dużych i małych przedsiębiorstw po grupy lokalne i osoby młode, które z pasją podchodzą do kwestii zdrowia oceanów, oraz społeczeństwo. Proces ten musi jednoczyć wszystkie grupy i sektory wokół wspólnej wizji. W celu uzupełnienia pozostałych realizowanych obecnie inicjatyw Komisji w niniejszym komunikacie przedstawiono (w rozdziale 2) program na rzecz niebieskiej gospodarki dotyczący obniżenia emisyjności, ochrony kapitału naturalnego, gospodarki o obiegu zamkniętym oraz odpowiedzialnej produkcji żywności. Chociaż komunikat ten nie ma wyczerpującego charakteru, ogłoszono w nim pewne nowe inicjatywy, a także opisano niektóre narzędzia (rozdział 3) i czynniki wspierające (rozdział 4) umożliwiające przekształcenie.

2.Przekształcenie łańcuchów wartości niebieskiej gospodarki

2.1 Osiąganie celów w zakresie neutralności klimatycznej i zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń

Zrównoważona niebieska gospodarka zapewnia liczne rozwiązania umożliwiające realizację celów Europejskiego Zielonego Ładu. Należy zmniejszyć ślad węglowy wielu prowadzonych obecnie działań, a w centrum uwagi powinny znaleźć się nowe działania neutralne pod względem emisji dwutlenku węgla. Niebieska gospodarka może przyczynić się do osiągnięcia neutralności pod względem emisji dwutlenku węgla poprzez rozwój technologii wytwarzania energii z morskich źródeł odnawialnych oraz ekologizację transportu morskiego i portów.

UE dąży do redukcji emisji gazów cieplarnianych do 2030 r. o co najmniej 55 % w stosunku do poziomu z 1990 r. oraz do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. Energia z morskich źródeł odnawialnych mogłaby przyczynić się do osiągnięcia tych celów i zapewnienia, aby w 2050 r. jedna czwarta energii elektrycznej w UE pochodziła przede wszystkim (choć nie wyłącznie) z morskiej energii wiatrowej. Zrównoważony koszyk energii oceanicznej powinien obejmować (oprócz energii pochodzącej z konstrukcji do produkcji morskiej energii wiatrowej przytwierdzonych do dna) energię pochodzącą z pływających elektrowni wiatrowych, energię cieplną oraz energię fal i pływów – czyli nowe technologie, które zgodnie z oczekiwaniami osiągną etap komercyjny w ciągu dziesięciu lat. Aby przyspieszyć ich rozwój, w 2020 r. Komisja opublikowała nową strategię UE na rzecz morskiej energii odnawialnej, której celem jest pięciokrotne zwiększenie zdolności w zakresie energii z morskich źródeł odnawialnych do 2030 r. i 30-krotne do 2050 r.

W ramach Europejskiego Zielonego Ładu wzywa się do redukcji emisji gazów cieplarnianych pochodzących ze wszystkich rodzajów transportu, w tym transportu morskiego, o 90 %. Nasze szlaki morskie są kluczowym ogniwem w światowym systemie handlu. Chociaż ten rodzaj transportu generuje relatywnie mniej emisji niż transport drogowy lub powietrzny, to ze względu na duże ilości wykorzystywanych paliw i fakt, że są to w dużej mierze paliwa kopalne, jest źródłem emisji dwutlenku węgla i innych zanieczyszczeń. Obniżenie emisyjności transportu morskiego (oraz operacji połowowych) będzie się wiązało z redukcją nie tylko emisji gazów cieplarnianych, ale również zanieczyszczenia powietrza i wody, a także ograniczeniem hałasu podwodnego, a jednocześnie stworzy nowe możliwości gospodarcze.

Celem komunikatu z 2020 r. pt. „Strategia na rzecz zrównoważonej i inteligentnej mobilności” jest wprowadzenie do obrotu pierwszych bezemisyjnych statków do 2030 r. i obniżenie emisyjności transportu morskiego za pomocą kompleksowego zestawu środków. Obejmują one między innymi ewentualne rozszerzenie unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji na transport morski oraz dostosowanie opodatkowanie produktów energetycznych do polityki UE w zakresie energii i klimatu podczas przeglądu dyrektywy w sprawie opodatkowania energii. Komisja rozważa także, czy podczas trwającego przeglądu dyrektywy w sprawie rekreacyjnych jednostek pływających należy wprowadzić nowe systemy napędowe, a także rozważa zmianę dyrektywy w sprawie zanieczyszczenia pochodzącego ze statków. Jednocześnie inicjatywa FuelEU przyczyni się do zwiększenia produkcji i upowszechnienia paliw odnawialnych i niskoemisyjnych (takich jak wodór i paliwa wodorowe, biopaliwa, paliwa syntetyczne, energia elektryczna i inne zrównoważone źródła energii, takie jak wiatr), a także zasilanie energią elektryczną z lądu statków zacumowanych w porcie. W tym kontekście zostaną poddane przeglądowi i ujednolicone zarówno rozporządzenie w sprawie TEN-T, jak i dyrektywy w sprawie infrastruktury paliw alternatywnych, głównie w celu zapewnienia uruchomienia odpowiedniej infrastruktury tankowania. Stocznie UE mogłyby wykorzystać możliwości wynikające z szybko rozwijających się rynków innowacyjnych energooszczędnych jednostek pomocniczych, dzięki czemu powinny znacznie zmniejszyć zużycie paliwa i emisje CO2.

W ramach planu działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń Komisja zamierza, w oparciu o sukces istniejących obszarów kontroli emisji, przewodzić staraniom zmierzającym do wyznaczenia obszarów na Morzu Śródziemnym (potencjalnie ograniczając w ten sposób emisje SO2 i NOx do powietrza pochodzące z żeglugi międzynarodowej odpowiednio o 80 % i 20 % w ciągu dziesięciu lat) i rozpocząć podobne prace na Morzu Czarnym.

Porty mają kluczowe znaczenie dla łączności oraz gospodarki regionów i państw. W miarę jak zmienia się krajobraz przemysłowy Europy (np. wraz z rozwojem energii z morskich źródeł odnawialnych), rola portów również będzie ewoluowała. Komisja uważa, że poza działalnością w zakresie przeładunku i logistyki przyszłość portów leży w rozwijaniu ich kluczowej roli jako centrów energetycznych (na potrzeby zintegrowanych systemów energii elektrycznej, wodoru oraz innych paliw odnawialnych i niskoemisyjnych) dla gospodarki o obiegu zamkniętym (na potrzeby zbierania, przeładowywania i usuwania odpadów ze statków i innych urządzeń portowych oraz na potrzeby wycofywania statków z eksploatacji), dla komunikacji (w kontekście kabli podmorskich) oraz dla przemysłu (jako klastrów przemysłowych). Kolejnym aspektem, który przyczynia się do obniżenia emisyjności i osiągnięcia zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń, jest zastosowanie inteligentnych rozwiązań cyfrowych i systemów autonomicznych, ponieważ optymalizują one przepływ ruchu i obsługę ładunków w portach oraz w ich okolicach. Przyjęcie tych nowych ról pozwoli poprawić warunki pracy operatorów oraz warunki życia okolicznych społeczności. Wyspecjalizowane porty rekreacyjne i rybackie również powinny nadać swojej działalności charakter ekologiczny.

Aby wspierać działania na rzecz obniżania emisyjności i zmniejszania zanieczyszczeń w produkcji energii, transporcie morskim i portach, Komisja:

-utworzy niebieskie forum użytkowników morza w celu koordynacji dialogu między podmiotami prowadzącymi działalność na morzu, zainteresowanymi stronami i naukowcami zajmującymi się rybołówstwem, akwakulturą, żeglugą, turystyką, energią odnawialną i angażującymi się w inne rodzaje działalności. Umożliwi to rozwój synergii między ich działaniami oraz pogodzenie interesów konkurujących ze sobą użytkowników morza;

-będzie promować wykorzystanie środków unijnych do celów wzmocnienia ekologicznego charakteru transportu morskiego poprzez:

a)rozwój żeglugi morskiej bliskiego zasięgu zamiast korzystania z bardziej zanieczyszczających środków transportu;

b)renowację floty morskiej UE (np. statków pasażerskich i statków dostawczych na potrzeby instalacji przybrzeżnych) w celu zwiększenia jej efektywności energetycznej; oraz

c)rozwój zaawansowanych zdolności produkcyjnych i technologicznych UE;

-będzie dążyć do wykorzystania nowego Europejskiego Funduszu Morskiego, Rybackiego i Akwakultury do wspierania flot rybackich w stosowaniu bardziej ekologicznych silników i technologii, pod warunkiem że renowacje te nie będą prowadzić do nadmiernej zdolności połowowej floty i do przełowienia;

-będzie dążyła do osiągnięcia celu, jakim są porty bezemisyjne, jak podkreślono w strategii na rzecz zrównoważonej i inteligentnej mobilności, w tym poprzez współpracę z podgrupą ds. zrównoważonych portów w ramach Europejskiego Forum Portów, w celu omówienia z odpowiednimi zainteresowanymi stronami najlepszych praktyk i inicjatyw oddolnych w zakresie ekologizacji usług portowych oraz wymiany i promocji w tym zakresie;

-będzie wspierała państwa członkowskie, za pośrednictwem wzmocnionego Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności i środków zwalczania zanieczyszczeń Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego, aby były przygotowane do reakcji na wypadki związane z zanieczyszczeniami mórz.