W rezultacie przepisy krajowe są często niewystarczające do zapewnienia pełnej zgodności z określonymi kluczowymi przepisami dyrektywy. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których zakres stosowania środków krajowych jest węższy niż zakres stosowania określony w art. 2 dyrektywy. W toku oceny ustalono również, że w szeregu państw członkowskich występują inne nieprawidłowości, w szczególności związane z publicznymi wypowiedziami o winie i prawem do nieobciążania samego siebie.

Sposób transpozycji dyrektywy różni się w poszczególnych państwach członkowskich. Niektóre państwa członkowskie wprowadziły konkretne środki wyraźnie transponujące prawa określone w dyrektywie oprócz środków służących prawnemu lub praktycznemu wdrożeniu dyrektywy. W innych państwach uznano, że obowiązujące środki są już zasadniczo zgodne z wymogami określonymi w dyrektywie, i nie przyjęły żadnych konkretnych środków transponujących dyrektywę. Jakkolwiek problem braku wyraźnych przepisów transponujących może być niekiedy przynajmniej częściowo zniwelowany w drodze praktycznych środków służących wdrożeniu dyrektywy i w drodze orzecznictwa, to jednak nie zawsze ma to miejsce.

Zgodnie z art. 14 państwa członkowskie musiały dokonać transpozycji dyrektywy do prawa krajowego do dnia 1 kwietnia 2018 r. Do tego dnia 11 państw członkowskich – Bułgaria, Grecja, Chorwacja, Cypr, Łotwa, Luksemburg, Malta, Austria, Rumunia, Słowacja i Szwecja – nie przedstawiło Komisji wszystkich wymaganych środków. W związku z tym w maju 2018 r. Komisja wszczęła postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 258 TFUE przeciwko tym państwom członkowskim w związku z niedopełnieniem lub częściowym dopełnieniem obowiązku zgłoszenia środków transpozycji. Większość z nich od tamtej pory spełniła ten obowiązek, a skargi w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego zostały cofnięte. Po sprawdzeniu kompletności transpozycji cztery postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego są jednak nadal w toku, ponieważ nie wszystkie przepisy dyrektywy zostały transponowane. Ponadto w lutym 2021 r. wszczęto trzy nowe postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku z częściowym niedopełnieniem obowiązku zgłoszenia środków.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej do tej pory kilkukrotnie dokonywał wykładni dyrektywy (UE) 2016/343, którą to wykładnię uwzględniono w niniejszym sprawozdaniu.

Chociaż zgodnie z art. 11 dyrektywy państwa członkowskie muszą przesyłać Komisji do dnia 1 kwietnia 2020 r., a następnie co trzy lata, dostępne dane przedstawiające sposób wdrożenia praw ustanowionych na mocy dyrektywy, jak dotąd z tego obowiązku wywiązała się wyłącznie Austria. Brak informacji ze strony państw członkowskich utrudnia przeprowadzenie pełnej oceny wdrożenia dyrektywy w praktyce.

UE przyjęła w tej dziedzinie sześć dyrektyw: oprócz dyrektywy 2016/343 obowiązuje dyrektywa w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego, dyrektywa w sprawie prawa do informacji, dyrektywa w sprawie prawa dostępu do adwokata oraz prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi w czasie pozbawienia wolności, dyrektywa w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci oraz dyrektywa w sprawie pomocy prawnej. Komisja Europejska przedstawiła już sprawozdania z wdrażania trzech pierwszych dyrektyw. Dyrektywy te przyczyniają się do zwiększenia wzajemnego zaufania i tym samym do poprawy stosowania zasady wzajemnego uznawania wyroków i innych orzeczeń sądowych.

Dyrektywa (UE) 2016/343 w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym („dyrektywa”) ma na celu wzmocnienie prawa do rzetelnego procesu sądowego w postępowaniu karnym przez ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie.

Zgodnie z art. 4 ust. 3, określone w art. 4 ust. 1 zobowiązanie do nieodnoszenia się do podejrzanych lub oskarżonych jako do winnych nie stanowi przeszkody dla podawania przez organy publiczne do wiadomości publicznej informacji o postępowaniu karnym, gdy jest to bezwzględnie konieczne z powodów związanych z postępowaniem przygotowawczym w sprawie karnej lub interesem publicznym. Prawo krajowe niektórych państw członkowskich nie jest w pełni zgodne z tym przepisem, co wynika z co najmniej jednej z poniższych przyczyn. Odpowiednie środki krajowe nie obejmują wszystkich organów publicznych lub wszystkich rodzajów informacji, nie obowiązuje wymóg wynikający ze sformułowania „gdy jest to bezwzględnie konieczne” lub też brak jest określenia wyraźnych warunków ograniczających rozpowszechnianie informacji. W niektórych przypadkach problemy z zapewnieniem zgodności w tym zakresie mają mniejszy wpływ w praktyce, gdyż istotne są również prawnie niewiążące wytyczne, takie jak wytyczne prasowe dotyczące kontaktowania się z dziennikarzami i udzielania im informacji.

W czterech państwach członkowskich wynika to z ograniczonego zakresu stosowania środków krajowych transponujących art. 4 ust. 1, na przykład w sytuacji, w której transpozycja ogranicza się do orzeczeń sądowych, ale nie obowiązują żadne środki odnoszące się do organów publicznych.

W innych państwach członkowskich wdrożenie tego przepisu w praktyce stanowi problem. Na przykład z praktyki wynika, że o ile sędziowie i prokuratorzy zazwyczaj przestrzegają art. 4 ust. 1, inne organy, takie jak ministrowie lub członkowie parlamentu, czasem odnoszą się do oskarżonego jako do winnego.

Zaledwie sześć państw członkowskich w pełni uwzględniło w swoim prawodawstwie – zgodnie z art. 4 ust. 1 – wszelkie środki niezbędne do zapewnienia, by do czasu udowodnienia podejrzanemu lub oskarżonemu winy zgodnie z prawem organy publiczne w swoich wypowiedziach publicznych oraz w orzeczeniach sądowych innych niż rozstrzygające o winie nie odnosiły się do takiej osoby jako do winnej. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, oraz z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym. Na tej podstawie i zgodnie z motywem 16 Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że dyrektywa „nie reguluje [...] przesłanek wydawania postanowień o zastosowaniu tymczasowego aresztowania”.

Rozdział 2 dyrektywy dotyczy zasady domniemania niewinności. W art. 3 zobowiązuje się państwa członkowskie do zapewnienia, aby podejrzani i oskarżeni byli uważani za niewinnych, do czasu udowodnienia im winy zgodnie z prawem. W jednym państwie członkowskim zapewniono przestrzeganie tej zasady w odniesieniu do oskarżonych i osób pozbawionych wolności, ale nie wobec podejrzanych, którzy nie zostali pozbawieni wolności.

Chociaż niektóre państwa członkowskie nie dokonały wyraźnej transpozycji art. 2, to jednak zakres stosowania środków krajowych służących wdrożeniu praw określonych w dyrektywie jest przeważnie zgodny z dyrektywą. W jednym państwie członkowskim środki transpozycji mają jednak zastosowanie wyłącznie do osób pozbawionych wolności lub oskarżonych, ale nie do faktycznie podejrzanych, co znacznie ogranicza zgodność z dyrektywą. W kilku państwach członkowskich problemy z zapewnieniem zgodności z tą zasadą wynikają z bardziej ograniczonego zakresu czasowego środków krajowych. Takie ograniczenia zakresu czasowego mogą mieć wpływ również na zakres podmiotowy, jeżeli oddziałują na sposób wszczynania postępowania lub na moment, w którym daną osobę uznaje się za podejrzanego.

W art. 2 określono zakres stosowania wymogów określonych w dyrektywie. Ma ona zastosowanie do osób fizycznych będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym, na wszystkich etapach postępowania karnego od chwili, gdy dana osoba staje się podejrzana lub zostaje oskarżona o popełnienie czynu zabronionego lub domniemanego czynu zabronionego, aż do uprawomocnienia się orzeczenia w przedmiocie ostatecznego rozstrzygnięcia, czy osoba ta popełniła dany czyn zabroniony.

W art. 6 ust. 1 zobowiązuje się państwa członkowskie do zapewnienia, aby przy ustalaniu winy podejrzanych lub oskarżonych ciężar dowodu spoczywał na oskarżeniu. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem obowiązków sędziego lub właściwego sądu w zakresie poszukiwania zarówno dowodów obciążających, jak i uniewinniających, oraz prawa obrony do przeprowadzenia dowodów zgodnie z obowiązującym prawem krajowym.

Motyw 22 dyrektywy stanowi, że domniemanie niewinności zostałoby naruszone w przypadku przeniesienia ciężaru dowodu z oskarżenia na obronę. Ma to zastosowanie z zastrzeżeniem wykorzystania domniemań faktycznych lub prawnych w odniesieniu do odpowiedzialności karnej podejrzanego lub oskarżonego. W państwach członkowskich, w których obowiązują takie domniemania, są one zgodne z warunkami określonymi w motywie 22, tj. domniemania te są wzruszalne, są stosowane z zachowaniem prawa do obrony oraz są ograniczone i proporcjonalne do obranego uprawnionego celu. Wydaje się, że takie domniemania stosuje się w ograniczonym zakresie i w odniesieniu do konkretnych rodzajów spraw, takich jak wykroczenia drogowe, zniesławienie, oszustwa handlowe i przestępstwa związane ze środkami odurzającymi. Przepisy dwóch państw członkowskich nie są w pełni zgodne z art. 6 ust. 1, gdyż w ich prawie krajowym w niektórych sprawach zdejmuje się ciężar dowodu z oskarżenia bez określenia wyraźnych ograniczeń. W jednym z tych państw członkowskich rolę prokuratora przejmuje sędzia, na którym spoczywa ciężar dowodu.

W art. 6 ust. 2 zobowiązuje się państwa członkowskie do zapewnienia, aby wszelkie wątpliwości co do winy rozstrzygano na korzyść podejrzanego lub oskarżonego, także w sytuacji gdy sąd dokonuje oceny, czy uniewinnić daną osobę. W niektórych państwach członkowskich zasada ta stanowi ogólną zasadę uznaną w orzecznictwie pomimo braku jej wyraźnej transpozycji. Tylko jedno państwo członkowskie nie zapewniło pełnej zgodności z art. 6 ust. 2, ponieważ jeżeli oskarżyciel lub obrońca rezygnuje z przesłuchania świadka, sędzia może uznać, że obrońca i jego klient akceptują stanowisko tego świadka, co stanowi naruszenie zasady domniemania niewinności.

3.2.4.Prawo do nieskładania wyjaśnień i prawo do nieobciążania samego siebie – art. 7

W art. 7 ust. 1 zobowiązuje się państwa członkowskie do zapewnienia podejrzanym i oskarżonym prawa do nieskładania wyjaśnień w związku z czynem zabronionym, o którego popełnienie są podejrzani lub oskarżeni. W kilku państwach członkowskich transpozycji nie dokonano jednak w sposób w pełni zgodny z dyrektywą ze względu na bardziej ograniczony zakres stosowania środków krajowych.

Kwestia ta wpływa również na zgodność z art. 7 ust. 2, w którym państwa członkowskie zobowiązuje się do zapewnienia podejrzanym i oskarżonym prawa do nieobciążania samego siebie. Ponadto inne państwa członkowskie nie dokonały wyraźnej transpozycji art. 7 ust. 2. W jednym z takich państw członkowskich sąd najwyższy kilkukrotnie uznał jednak to prawo, natomiast w dwóch państwach członkowskich ani w prawie krajowym, ani w orzecznictwie sądów najwyższych nie zapewniono wyraźniej gwarancji poszanowania prawa do nieobciążania samego siebie.

Z kolei stwierdzone w dwóch państwach członkowskich inne problemy z zapewnieniem zgodności z tym przepisem należy uznać za szczególnie poważne, gdyż wydają się one bezpośrednio sprzeczne z prawem do nieobciążania samego siebie za sprawą środków, które mogą prowadzić do penalizacji korzystania z tego prawa lub zmuszać podejrzanych lub oskarżonych do wskazania okoliczności wykluczających odpowiedzialność karną.

Wszystkie państwa członkowskie dokonały transpozycji art. 7 ust. 3, zgodnie z którym korzystanie z prawa do nieobciążania samego siebie nie stanowi przeszkody dla gromadzenia przez właściwe organy materiału dowodowego, który można zgodnie z prawem uzyskać przy zastosowaniu przewidzianych prawem środków przymusu.

Państwa członkowskie nie dokonały wyraźnej transpozycji art. 7 ust. 4, zgodnie z którym państwa członkowskie mogą umożliwić swoim organom sądowym uwzględnienie, przy orzekaniu, gotowości podejrzanych i oskarżonych do współpracy. Z drugiej jednak strony żadne państwo członkowskie nie zabrania tego, a ponadto zazwyczaj w ogólnych przepisach karnoprocesowych dopuszcza się uwzględnienie przy orzekaniu zachowania, które można uznać za gotowość do współpracy.

Zgodnie z art. 7 ust. 5, korzystania przez podejrzanych i oskarżonych z prawa do nieskładania wyjaśnień i z prawa do nieobciążania samego siebie nie wykorzystuje się przeciwko nim i nie uznaje się za dowód popełnienia danego czynu zabronionego. W 14 państwach członkowskich nie obowiązują żadne przepisy krajowe wyraźnie zakazujące wyciągania niekorzystnych wniosków. W niektórych z tych państw członkowskich nie uznaje się jednak, że ma to wpływ na zgodność z tą zasadą, gdyż daje się ją wywieść z przepisów ogólnych dotyczących dopuszczalności dowodów albo z orzecznictwa wynika, że zasada ta jest konsekwentnie przestrzegana w praktyce. Przykładowo taka sytuacja ma miejsce, gdy trybunały konstytucyjne uznają, że zakaz wyciągania niekorzystnych wniosków stanowi integralną część prawa do nieskładania wyjaśnień i prawa do nieobciążania samego siebie. W przypadku pozostałych państw członkowskich uznaje się, że luka ta również ma wpływ na zgodność z tą zasadą, gdyż przepisy ogólne są niewystarczające lub mają zbyt wąski zakres stosowania. W jednym państwie członkowskim pomimo transpozycji art. 7 ust. 5 zapewniono wyłącznie częściową zgodność z tym przepisem, ponieważ mimo że sądy zwracają szczególną uwagę na to, aby braku wyjaśnień ze strony oskarżonego lub jego odmowy obciążenia samego siebie nie interpretowano w sposób dla niego niekorzystny, taka ochrona nie dotyczy faktycznie podejrzanych.

3.3.Prawo do obecności na rozprawie (rozdział 3)

Na rozdział 3 dyrektywy składają się dwa artykuły: art. 8, który dotyczy prawa do obecności na rozprawie, oraz art. 9, w którym określono prawo do wznowienia postępowania, przysługujące w przypadku naruszenia art. 8.

3.3.1.Prawo do obecności na rozprawie – art. 8

Prawo krajowe wszystkich 25 państw członkowskich objętych zakresem stosowania dyrektywy jest zgodne z art. 8 ust. 1, zgodnie z którym państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia podejrzanym i oskarżonym prawa do obecności na rozprawie.

W art. 8 ust. 2 zezwala się państwom członkowskim na postanowienie, że rozprawa, której wynikiem może być orzeczenie w przedmiocie winy lub niewinności podejrzanego lub oskarżonego, może odbyć się pod jego nieobecność, pod warunkiem że:

a) podejrzanego lub oskarżonego powiadomiono we właściwym czasie o rozprawie i o konsekwencjach niestawiennictwa; lub

b) podejrzany lub oskarżony, którego powiadomiono o rozprawie, jest reprezentowany przez umocowanego obrońcę, wybranego przez tego podejrzanego lub oskarżonego lub wyznaczonego z urzędu.

Co się tyczy art. 8 ust. 2 lit. a), w motywie 36 dyrektywy wyjaśniono, że poinformowanie podejrzanego lub oskarżonego o rozprawie należy rozumieć jako doręczenie mu wezwania do rąk własnych lub przekazanie mu inną drogą urzędowej informacji o terminie i miejscu rozprawy w sposób, który umożliwia dowiedzenie się o tej rozprawie. Powiadomienie o konsekwencjach niestawiennictwa powinno w szczególności oznaczać powiadomienie podejrzanego lub oskarżonego, że orzeczenie może zostać wydane pod jego nieobecność na rozprawie.

Motyw 37 dyrektywy odnosi się do wymogu, zgodnie z którym oskarżony musiał być poinformowany o rozprawie i musiał umocować obrońcę z własnego wyboru lub wyznaczonego z urzędu, jak określono w art. 8 ust. 2 lit. b).

W przypadkach, w których warunki te są spełnione, Trybunał Sprawiedliwości wyjaśnił, że dyrektywa nie wyklucza przepisów krajowych, które stanowią, iż prawo do obecności na rozprawie nie zostało naruszone, jeżeli oskarżony jednoznacznie postanowił nie stawić się na jednej z rozpraw prowadzonych w ramach jego procesu.