Czynniki te zostały doprecyzowane w art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, który stanowi, że uwzględnia się należycie „wszelkie inne czynniki, które w opinii danego państwa członkowskiego mają znaczenie dla wyczerpującej oceny zgodności z kryteriami deficytu i długu i które państwo członkowskie przedstawiło Radzie i Komisji”.

Art. 126 ust. 3 Traktatu stanowi, że jeśli państwo członkowskie nie spełnia wymogów jednego lub obu tych kryteriów, Komisja sporządza sprawozdanie. W sprawozdaniu tym Komisja „uwzględnia również to, czy deficyt publiczny przekracza publiczne wydatki inwestycyjne i uwzględnia wszelkie inne istotne czynniki, w tym średniookresową sytuację gospodarczą i budżetową państwa członkowskiego”.

Podsumowując, deficyt planowany na 2020 r. przekracza wartość referencyjną określoną w Traktacie jako 3 % PKB i nie jest jej bliski. Planowane przekroczenie uznaje się za wyjątkowe w rozumieniu Traktatu i paktu stabilności i wzrostu; ponadto obecnie uznaje się, że ma ono charakter tymczasowy. Analiza wskazuje zatem, że prima facie nie spełniono kryterium deficytu określonego w Traktacie i rozporządzeniu (WE) nr 1467/97.

Z prognozy Komisji z wiosny 2020 r. – w której przewiduje się, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych spadnie w 2021 r. do wartości poniżej 3 % PKB – wynika, że planowane przekroczenie wartości referencyjnej wynoszącej 3 % PKB będzie miało charakter tymczasowy. Prognozom tym towarzyszy jednak niepewność na wyjątkowo wysokim poziomie.

W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

W obecnej sytuacji kluczowym dodatkowym czynnikiem, który należy uwzględnić, są skutki gospodarcze pandemii COVID-19, które bardzo poważnie wpływają na sytuację budżetową i wywołują wysoki poziom niepewności co do perspektyw na przyszłość. Pandemia doprowadziła również do uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej.

3.1. Pandemia COVID-19

Pandemia COVID-19 doprowadziła do poważnego wstrząsu gospodarczego, który wywołuje znaczące negatywne skutki dla całej Unii Europejskiej. Konsekwencje dla wzrostu PKB będą zależały zarówno od czasu trwania pandemii, jak i od okresu obowiązywania środków wprowadzonych przez władze krajowe oraz na szczeblu europejskim i światowym w celu spowolnienia jej rozprzestrzeniania się, ochrony zdolności produkcyjnych i wspierania popytu zagregowanego. Państwa członkowskie już przyjęły lub właśnie przyjmują środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemów ochrony zdrowia i udzielenie pomocy tym osobom i sektorom, które szczególnie ucierpiały na skutek pandemii. Wprowadzono również znaczące środki w zakresie pomocy na utrzymanie płynności finansowej oraz inne gwarancje. Właściwe urzędy statystyczne, pod warunkiem otrzymania bardziej szczegółowych informacji, dokonają analizy, czy środki te będą miały natychmiastowe skutki dla salda sektora instytucji rządowych i samorządowych. Środki te, wraz ze spadkiem aktywności gospodarczej, przyczynią się do znacznego wzrostu deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz pogorszenia sytuacji w zakresie zadłużenia.

3.2 Sytuacja gospodarcza w średnim okresie

W 2019 r. wzrost gospodarczy osiągnął 3,9 % i był oparty na szerokich podstawach. Prognoza Komisji z wiosny 2020 r. zakłada silny wstrząs dla litewskiej gospodarki w 2020 r. spowodowany przez pandemię COVID‑19. Jest to uznane za czynnik łagodzący, mający wpływ na ocenę, czy Litwa spełniła kryterium deficytu w 2020 r. Prognozuje się, że największy niekorzystny wpływ na wzrost gospodarczy będzie wynikał ze spadku popytu krajowego, natomiast w znacznie mniejszym stopniu z poziomu eksportu netto. Pomimo prognozowanego silnego odbicia w 2021 r. PKB utrzyma się poniżej poziomu z 2019 r.

Prognozuje się, że pogorszenie koniunktury będzie miało negatywny wpływ na zatrudnienie. Oczekuje się, że stopa bezrobocia wzrośnie powyżej 9 % w 2020 r., a następnie spadnie poniżej 8 % w 2021 r. Ograniczona presja na rynku pracy oraz niższe ceny energii spowodują, że w perspektywie krótkoterminowej inflacja spadnie poniżej poziomu 2 %. Należy jednak podkreślić, że prognozy Komisji cechuje wyjątkowy stopień niepewności związany z czasem trwania pandemii i jej skutkami gospodarczymi.

3.3 Sytuacja budżetowa w średnim okresie

Na podstawie danych dotyczących wyników i obliczeń Komisji deficyt strukturalny Litwy w 2019 r. wyniósł 1,6 % PKB i był bliski osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego wynoszącego -1,0 % PKB, z uwzględnieniem odstępstwa związanego z reformami strukturalnymi na poziomie 0,5 % PKB w 2019 r. (luka wyniosła 0,1 % PKB). Ocena ogólna wskazuje na zgodność z wymogami paktu stabilności i wzrostu w 2019 r., ponieważ – zgodnie z oceną oraz biorąc pod uwagę odstępstwo związane z reformami strukturalnymi – saldo strukturalne Litwy jest zbliżone do średniookresowego celu budżetowego.

W litewskim programie stabilności na 2020 r. założono, że w 2020 r. deficyt wyniesie 11,4 % PKB, a następnie zostanie ograniczony do 3,9 % PKB w 2021 r. Spodziewane poziomy deficytu są wyższe niż przewidziano w prognozie Komisji z 2020 r. Różnica wynika z faktu, że władze litewskie uwzględniły większe kwoty wydatków publicznych na środki pobudzające gospodarkę i łagodzące skutki pandemii COVID-19. Ogólnie rzecz biorąc przyjęte środki rządowe mają na celu zagwarantowanie wystarczającego finansowania sektora opieki zdrowotnej, zapewnienie dochodu do dyspozycji, wsparcie płynności przedsiębiorstw oraz stymulowanie gospodarki.

Według wiosennej prognozy Komisji deficyt nominalny Litwy wyniesie w 2020 r. -6,9 % PKB. W związku z pandemią COVID-19 przewiduje się znaczny spadek dochodów sektora instytucji rządowych i samorządowych, które – zgodnie z prognozą – wzrosną dzięki oczekiwanemu znacznemu ożywieniu gospodarki w 2021 r. Jednocześnie prognozuje się wyższe od zakładanych wydatki na opiekę zdrowotną, a środki rządowe mające na celu wsparcie dochodu do dyspozycji gospodarstw domowych oraz pomoc przedsiębiorstwom w utrzymaniu płynności finansowej powinny przyczynić się do zwiększenia wydatków publicznych. Prognozuje się, że wydatki zmniejszą się w 2021 r., ponieważ większość środków związanych z COVID-19 powinna wygasnąć w 2020 r. Ponadto w związku z tym, że finansowanie w niektórych obszarach jest powiązane z PKB i ogólną sytuacją gospodarczą, zaktualizowane prognozy wydatków są niższe, niż przewidywano wcześniej. W związku z tym prognozuje się, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych Litwy spadnie w 2021 r. do 2,7 %.

3.4 Inne czynniki przedstawione przez państwo członkowskie

W dniu 11 maja 2020 r. władze Litwy przekazały pismo dotyczące istotnych czynników, o których mowa w art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1467/97. W analizie zawartej w powyższych sekcjach omówiono już ogólnie czynniki przedstawione przez władze Litwy.

4. Wnioski

W oparciu o plany zawarte w programie stabilności planuje się wzrost deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych Litwy w 2020 r. do 11,4 % PKB, czyli do poziomu, który przekracza wartość referencyjną określoną w Traktacie jako 3 % PKB i nie jest jej bliski. Planowane przekroczenie wartości referencyjnej ma charakter wyjątkowy i obecnie uznaje się, że będzie ono tymczasowe.

Jak tego wymaga Traktat i pakt stabilności i wzrostu, w niniejszym sprawozdaniu przeanalizowano również istotne czynniki.

Ogółem, biorąc pod uwagę, że planowany deficyt znacznie przekracza poziom 3 % PKB, a także uwzględniając wszystkie istotne czynniki, z analizy wynika, że kryterium deficytu w rozumieniu Traktatu i rozporządzenia (WE) nr 1467/1997 nie jest spełnione.