W połączeniu z technologiami cyfrowymi szersze zastosowania akumulatorów następnej generacji umożliwią istotną zmianę mobilności w kierunku zrównoważonego rozwoju. Dotyczy to różnych rodzajów transportu, w tym przewozu osób i transportu towarowego, pojazdów ciężkich lub lotnictwa. Przykładowo elektryczne statki powietrzne mogłyby potencjalnie zapewnić połączenia między małymi regionalnymi portami lotniczymi w całej UE. Zarządzaniu dodatkowym zapotrzebowaniem na energię elektryczną w transporcie, zarówno w celu bezpośredniej elektryfikacji, jak i masowej produkcji paliw odnawialnych i niskoemisyjnych dla sektorów, w których trudno obniżyć emisyjność, takich jak lotnictwo i transport wodny, musi towarzyszyć poprawa efektywności energetycznej pojazdów elektrycznych. Wymaga to również podejścia na poziomie systemowym służącego zintegrowaniu czujników, mocy obliczeniowej i zaawansowanego oprogramowania. Wykorzystanie danych pochodzących z pojazdów i ich otoczenia może zoptymalizować ładowanie. Ładowanie dwukierunkowe mogłoby zapewnić elastyczność inteligentnym sieciom elektroenergetycznym, wspierając integrację energii ze źródeł odnawialnych i maksymalizując jej wykorzystanie. Ponadto, w połączeniu z usługami kosmicznymi, transformacja cyfrowa może wspierać niezawodne rozwiązania dla połączonych i zautomatyzowanych (w tym autonomicznych) statków i pojazdów, przyczyniając się do zwiększenia efektywności zarządzania ruchem i obniżenia zużycia paliwa. Schematy doświadczalne, takie jak stanowiska badawcze lub żywe laboratoria, które umożliwiają testowanie rozwiązań w zakresie mobilności w rzeczywistym środowisku, mogą pomóc w lepszym zrozumieniu potrzeb użytkowników końcowych. Cyfrowi bliźniacy pojazdów mogą dostarczać pełnych danych na temat osiągów w czasie rzeczywistym, historii serwisowania, konfiguracji, wymiany części lub gwarancji. Inteligentna mobilność będzie wymagała znacznych inwestycji w rozwój nowych technologii i infrastruktury oraz dostępu do różnych technologii cyfrowych, takich jak sztuczna inteligencja, chmura czy półprzewodniki. Ponadto, aby osiągnąć masę krytyczną i uniknąć uzależnienia od dużych, dominujących podmiotów, uczestnicy sektora będą musieli tworzyć partnerstwa, dokonywać inwestycji wspólnie oraz uzgadniać wspólne normy, infrastrukturę, platformy i ramy zarządzania. Zasadnicze znaczenie będzie miała również społeczna akceptacja pojazdów autonomicznych oraz dostępność związana z kosztami.

W miarę wzrostu liczby ludności i poziomu życia zapotrzebowanie na transport nadal będzie rosło. W latach 2015–2050 skala przewozu osób na całym świecie może wzrosnąć niemal trzykrotnie. Przewiduje się, że do 2050 r. przewóz drogowy osób w UE wzrośnie o około 21 %, a transport towarowy o 45 %, pomimo starań, aby coraz większą część ruchu przenosić na inne środki transportu, takie jak kolej lub transport wodny. Wpływ na sektor będą miały także: urbanizacja, rosnąca świadomość konsumentów, zmieniające się koszty środków zrównoważonego transportu (obecnie jeszcze stosunkowo wysokie) oraz nowe modele biznesowe (w tym w zakresie zarządzania łańcuchem dostaw). Ponadto transformacja cyfrowa może jeszcze bardziej przyspieszyć hybrydyzację miejsc pracy, co wpłynie na lokalną i transgraniczną mobilność pracowników.

Transformacja cyfrowa może zwiększyć bezpieczeństwo energetyczne w UE. Technologie cyfrowe mogą wspierać bardziej efektywne przepływy nośników energii i zwiększać połączenia międzysystemowe między poszczególnymi rynkami. Mogą one dostarczyć danych niezbędnych do dopasowania podaży do popytu na poziomie bardziej zdezagregowanym i w czasie zbliżonym do rzeczywistego. Prognozowanie produkcji energii i zapotrzebowania na nią można usprawnić dzięki technologiom cyfrowym, nowatorskim czujnikom, danym satelitarnym i łańcuchom bloków. Umożliwiłoby to inteligentnym sieciom energetycznym dostosowanie zużycia energii do warunków pogodowych wpływających na produkcję odnawialnych źródeł energii o zmiennej wydajności. Umożliwi to skuteczne zarządzanie energią ze źródeł odnawialnych i jej dystrybucję, ułatwi wymianę transgraniczną i zapobiegnie przerwom w dostawach. Transformacja cyfrowa wzmocni pozycję obywateli i przedsiębiorstw, umożliwiając im przejście na ekologiczne źródła energii, dostosowanie zużycia, a nawet handel energią. „Energia jako usługa” oraz innowacyjne usługi energetyczne oparte na danych mogą zmienić sposób interakcji między dostawcami i odbiorcami energii. Ponadto mikrosieci i sieci samoorganizujące się mogą stać się oddolnym sposobem zarządzania systemem energetycznym. Aby zwiększyć odporność na zagrożenia hybrydowe, transformacja cyfrowa systemów energetycznych będzie wymagać większych możliwości w zakresie cyberbezpieczeństwa oraz bezpiecznych, autonomicznych i powszechnych systemów łączności, takich jak bezpieczna łączność oparta na infrastrukturze kosmicznej.

Agresja wojskowa Rosji wobec Ukrainy zwiększyła znaczenie geopolitycznych aspektów transformacji w kierunku czystej energii, uwypuklając potrzebę jej przyspieszenia i połączenia sił w celu stworzenia bardziej odpornego systemu energetycznego i prawdziwej unii energetycznej. UE przedstawiła ambitne możliwości złagodzenia wpływu wysokich cen energii na konsumentów (w szczególności podatnych na zagrożenia i zagrożonych ubóstwem energetycznym) i przemysł oraz zwiększenia bezpieczeństwa dostaw energii w UE. W perspektywie średnioterminowej najbardziej opłacalnym rozwiązaniem pozwalającym zmniejszyć zależność UE od paliw kopalnych jest zintegrowany system unijny oparty w dużej mierze na produkcji czystej energii, dywersyfikacji dostaw energii oraz zwiększeniu oszczędności energii i efektywności energetycznej we wszystkich sektorach. Przykładowo pełne wdrożenie pakietu „Gotowi na 55” pozwoliłoby obniżyć do 2030 r. zużycie gazu w UE o 30 %. Jest to tym bardziej istotne, że postępy w zakresie dwojakiej transformacji spowodują wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną.

Do 2030 r. większość redukcji emisji CO2 dokona się w dostępnych obecnie technologiach. Osiągnięcie neutralności klimatycznej i obiegu zamkniętego do 2050 r. będzie jednak możliwe dzięki rozwojowi nowych technologii, które obecnie znajdują się w fazie eksperymentalnej, demonstracyjnej lub prototypowej. Należą do nich rozmaite technologie cyfrowe, które mogą sprzyjać dwojakiej transformacji we wszystkich sektorach.

Sektory emitujące najwięcej gazów cieplarnianych w UE to energetyka, transport, przemysł, budownictwo i rolnictwo. Zmniejszenie ich śladu środowiskowego, przewidziane również w pakiecie „Gotowi na 55”, oraz wzmocnienie ich odporności ma zatem zasadnicze znaczenie dla udanej dwojakiej transformacji. Bez odpowiednich technologii i strategii politycznych ograniczenie niekorzystnego wpływu tych sektorów na środowisko może być jednak trudniejsze. Dotyczy to w szczególności areny światowej – przewiduje się, że do 2050 r. liczba ludności świata osiągnie 9,7 mld, a jej średni dochód wzrośnie, przez co będzie ona wymagała więcej żywności, produktów przemysłowych, energii, mieszkań, mobilności i wody.

Dalsze napięcia pojawią się w odniesieniu do odpadów elektronicznych i śladów środowiskowych technologii cyfrowych. Większa zależność od elektroniki, telefonów i sprzętu komputerowego powoduje w skali globalnej wytwarzanie coraz większej ilości odpadów elektronicznych która do 2030 r. może osiągnąć 75 mln ton. W UE obecnie tylko 17,4 % tych odpadów jest odpowiednio przetwarzanych i poddawanych recyklingowi, podczas gdy ilość wytwarzanych odpadów elektronicznych rośnie o 2,5 mln ton rocznie. Bez odpowiednich strategii politycznych każde przejście na nowe standardy lub technologie będzie wymagało wymiany dużej ilości sprzętu. Na przykład sieci 5G i 6G będą wymagały od użytkowników wymiany sprzętu, aby w pełni wykorzystać ich zalety, ponieważ większość dotychczasowych smartfonów, tabletów i komputerów będzie jedynie wstecznie kompatybilna. Postępy w transformacji cyfrowej spowodują również wzrost zużycia wody, np. do chłodzenia ośrodków przetwarzania danych lub produkcji układów scalonych. Wydobywanie i przetwarzanie surowców niezbędnych do transformacji budzi obawy natury ekologicznej i etycznej. Ponadto zagrożenia dla klimatu i środowiska wpłyną na trwałość i funkcjonowanie krytycznych infrastruktur cyfrowych. W ciągu najbliższych 30 lat koszty szkód spowodowanych ekstremalnymi zdarzeniami pogodowymi w całej UE mogą wzrosnąć o 60 %.

Jeśli technologie cyfrowe nie staną się bardziej energooszczędne, ich powszechne stosowanie przyczyni się do zwiększenia zużycia energii. Technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT) odpowiadają za 5–9 % światowego zużycia energii elektrycznej i około 3 % emisji gazów cieplarnianych. Brak uzgodnionych ram dotyczących pomiaru wpływu transformacji cyfrowej na środowisko, w tym ewentualnych efektów odbicia, prowadzi do znacznych różnic w tych szacunkach. Z badań wynika jednak, że zużycie energii w sektorze ICT będzie nadal rosło ze względu na coraz większą skalę wykorzystywania i produkcji sprzętu dla konsumentów oraz zapotrzebowania ze strony sieci, ośrodków przetwarzania danych oraz kryptoaktywów. Zużycie energii wzrośnie również z powodu coraz częstszego korzystania z platform internetowych, wyszukiwarek, koncepcji rzeczywistości wirtualnej, takich jak metawersum, oraz platform do przesyłania strumieniowego muzyki lub wideo. Z drugiej strony, wprowadzenie następnych generacji układów scalonych o niskim poborze mocy oraz wydajniejszych technologii łączności (sieci 5G i 6G, sieci zasilanych sztuczną inteligencją) może zmniejszyć ogólny ślad środowiskowy sektora ICT.

Dążenie do transformacji ekologicznej przyczyni się również do transformacji sektora cyfrowego. Odnawialne źródła energii, czysty wodór, energia jądrowa (w tym małe reaktory modułowe) i technologia fuzji jądrowej będą miały istotne znaczenie w kontekście rosnącego zapotrzebowania na energię w sektorze cyfrowym. Wspieranie strategii politycznych mających na celu osiągnięcie do 2030 r. neutralności klimatycznej i efektywności energetycznej ośrodków przetwarzania danych i infrastruktur chmury, w tym poprzez zaspokojenie ich zapotrzebowania na energię elektryczną energią słoneczną lub wiatrową, będzie wspierać zazielenianie technologii opartych na danych, takich jak analiza dużych zbiorów danych, łańcuchy bloków i internet rzeczy. Wyzwaniem mogą być jednak opóźnienia we wprowadzaniu mocy wytwórczych i infrastruktury w zakresie wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych. Lepsze planowanie lokalizacji i stosowanie odpowiednich technologii mogłoby umożliwić ponowne wykorzystanie ciepła wytwarzanego przez ośrodki przetwarzania danych w sektorach usług. Zrównoważone finansowanie pomoże uruchomić neutralne dla klimatu inwestycje w sektorze cyfrowym. Lepsze projektowanie, modele biznesowe i modele produkcji o obiegu bardziej zamkniętym mogą przyczynić się do ograniczenia ilości odpadów elektronicznych. Po stronie popytu zużycie przez przedsiębiorstwa i obywateli oraz praktyki przez nich stosowane będą miały istotne znaczenie dla zmniejszenia zużycia energii podczas korzystania z technologii cyfrowych.

Technologie cyfrowe mogą odegrać kluczową rolę w osiągnięciu neutralności klimatycznej, ograniczeniu zanieczyszczenia i przywróceniu bioróżnorodności. Dzięki pomiarom i kontroli nakładów oraz większej automatyzacji technologie takie jak robotyka i internet rzeczy mogą poprawić zasobooszczędność oraz zwiększyć elastyczność systemów i sieci. Energooszczędne zarządzanie danymi oparte na łańcuchu bloków w całym cyklu życia i łańcuchu wartości produktów i usług może stymulować postęp w kierunku gospodarki o bardziej zamkniętym obiegu i konkurencyjnego zrównoważonego rozwoju. Technologie cyfrowe mogą również wspierać procesy monitorowania, raportowania i weryfikacji emisji gazów cieplarnianych na potrzeby ustalania opłat za emisję. Cyfrowe paszporty produktów umożliwiają lepszą identyfikowalność materiałów, komponentów i całego procesu oraz ułatwiają dostęp do danych, co ma zasadnicze znaczenie dla rentownych modeli biznesowych o obiegu zamkniętym. Cyfrowi bliźniacy mogą ułatwić innowacje i projektowanie bardziej zrównoważonych procesów, produktów lub budynków. Informatyka kwantowa ułatwi przeprowadzanie symulacji zbyt złożonych dla klasycznych komputerów. Technologie oparte na danych satelitarnych, dostarczające informacji z całego świata w czasie rzeczywistym, monitorują postępy w kierunku zrównoważonego rozwoju. Udostępnianie danych lub gamifikacja mogą zwiększyć udział społeczeństwa w kierowaniu transformacjami i we współtworzeniu innowacji.

Na drodze do 2050 r. powiązanie obu aspektów transformacji będzie zależeć od zdolności do wdrożenia istniejących i nowych technologii na dużą skalę, a także od różnych czynników geopolitycznych, społecznych, gospodarczych i regulacyjnych. W oparciu o ich analizę w niniejszym komunikacie określono dziesięć najważniejszych obszarów, w których konieczne będą działania. Aby dodatkowo wzmocnić synergie i złagodzić napięcia pomiędzy transformacją ekologiczną a cyfrową, konieczne jest przyjęcie kompleksowego, przyszłościowego i strategicznego podejścia do dwojakiej transformacji, uwzględniającego jej nieodłączny charakter geopolityczny.

W tym nowym kontekście geopolitycznym i w oparciu o kompleksowe prognozowanie, w sprawozdaniu dotyczącym prognozy strategicznej z 2022 r. przedstawiono perspektywiczną strategiczną refleksję nad interakcjami między transformacją ekologiczną a transformacją cyfrową. Obie transformacje mają priorytetowe znaczenie w agendzie politycznej UE, a ich wzajemne zależności będą miały ogromne konsekwencje w przyszłości. Ich powodzenie będzie również kluczowe dla osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju ONZ. Choć mają one różny charakter i podlegają specyficznej dynamice, dokładniejszej analizy wymaga ich powiązanie, czyli zdolność do wzajemnego wzmacniania się. Transformacja ekologiczna nie będzie możliwa bez wdrożenia celów i strategii politycznych określonych w Europejskim Zielonym Ładzie – przekrojowej strategii służącej osiągnięciu neutralności klimatycznej i ograniczeniu degradacji środowiska do 2050 r. Do niedawna transformacja cyfrowa przebiegała z jedynie niewielkim uwzględnieniem kwestii zrównoważonego rozwoju. Aby ograniczyć negatywne skutki uboczne i w pełni wykorzystać potencjał transformacji cyfrowej jako procesu sprzyjającego zrównoważoności środowiskowej, zrównoważonego rozwoju społecznego i stabilności gospodarczej, konieczne jest stworzenie odpowiednich ram politycznych i odpowiednie zarządzanie, zgodnie z założeniami cyfrowego kompasu i pakietu „Gotowi na 55”.

Na świecie zachodzą przełomowe zmiany geopolityczne, które wzmacniają megatrendy mające już wpływ na UE. Długoterminowe skutki agresji wojskowej Rosji wobec Ukrainy, m.in. w zakresie energii, żywności, gospodarki, bezpieczeństwa, obrony i geopolityki, będą miały wyraźny wpływ na dążenie Europy do osiągnięcia sprawiedliwej transformacji ekologicznej i cyfrowej . Te i inne przyszłe wyzwania nie odwrócą jednak uwagi Unii Europejskiej od jej celów długoterminowych. Dzięki odpowiedniemu zestawowi strategii politycznych mogą one służyć jako katalizator przyspieszający osiągnięcie tych celów. Ostatecznie może to zwiększyć naszą odporność i otwartą strategiczną autonomię w różnych obszarach, od energii, poprzez żywność, bezpieczeństwo i dostawy o kluczowym znaczeniu – m.in. dostawy surowców niezbędnych do przeprowadzenia transformacji – po najnowocześniejsze technologie.

Transformacja cyfrowa i sztuczna inteligencja przyczynią się również do powstania bardziej efektywnych rozwiązań w zakresie multimodalnej mobilności dzięki połączeniu wszystkich rodzajów transportu w ramach jednej, interoperacyjnej platformy o charakterze „mobilność jako usługa” lub „transport jako usługa”. Może to zwiększyć efektywność, ofertę dla konsumentów, dostępność i przystępność cenową, zwłaszcza transportu publicznego. Ponadto platformy cyfrowe przyczynią się do rozwoju innych możliwości, takich jak pooling i sharing. Technologia cyfrowa jest również kluczowym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu w miastach, a także w regionach oddalonych i na obszarach wiejskich, usług multimodalnej mobilności opartej na sieci, umożliwiających obywatelom i przedsiębiorstwom dostęp do różnych wariantów zarówno przewozu osób, jak i transportu towarowego, oraz wybór spośród nich. Ponadto nowe niskoemisyjne, cyfrowe i oparte na sztucznej inteligencji technologie i rozwiązania, np. drony, mogą zaoferować szerokie spektrum nowych zastosowań i usług, od dostawy towarów po pomoc medyczną. Będzie to wymagało dalszego zapewniania interoperacyjności między różnymi rodzajami transportu, operatorami i platformami oraz powszechnego dostępu do systemów łączności. W szczególności lepszy i szerszy dostęp do danych dotyczących mobilności pomoże organom publicznym w monitorowaniu i planowaniu działań, infrastruktury i usług w zakresie transportu oraz w lepszym dopasowaniu podaży do zapotrzebowania przy niższych kosztach i mniejszym wpływie na środowisko. Dostęp do danych ma również kluczowe znaczenie dla poprawy zarządzania ruchem i zapewnienia klientom i przedsiębiorstwom szerszego wyboru rozwiązań w zakresie mobilności zgodnej z zasadami zrównoważonego rozwoju.

3.Zwiększanie neutralności klimatycznej przemysłu dzięki technologiom cyfrowym

Aby być dobrze przygotowanym do osiągnięcia neutralności klimatycznej w 2050 r., przemysł UE będzie musiał już do 2030 r. zmniejszyć emisje CO2 o 23 % w stosunku do 2015 r. Przemysł na całym świecie jest odpowiedzialny za około 37 % całkowitego zużycia energii końcowej oraz za około 20 % emisji gazów cieplarnianych. Cztery sektory energochłonne – stali, cementu, chemikaliów oraz masy celulozowej i papieru – odpowiadają za około 70 % całkowitej globalnej emisji CO2 z przemysłu. Są one również największymi w UE przemysłowymi odbiorcami energii.

Technologie cyfrowe będą miały istotne znaczenie dla zarządzania podażą i popytem dużych przemysłowych odbiorców energii w systemie o zróżnicowanych źródłach i surowcach. Inteligentne liczniki, w tym podliczniki, oraz czujniki mogą zwiększyć efektywność energetyczną, dostarczając w czasie rzeczywistym informacji o zużyciu energii na potrzeby narzędzi zarządzania energią. Systemy kontroli nadzorczej, analizy dużych zbiorów danych i akwizycji danych poprawią wydajność procesów przemysłowych, a także danych dotyczących przetwarzania, aby umożliwić podejmowanie lepszych decyzji. Cyfrowe bliźniaki pomogą w udoskonalaniu projektów systemów, testowaniu nowych produktów, monitorowaniu i zapewnianiu konserwacji zapobiegawczej, ocenie cyklu życia produktu oraz wyborze optymalnych materiałów. Optymalizacja oparta na danych pomoże ulepszyć istniejące materiały, opracować bardziej ekologiczne alternatywy i wydłużyć ich trwałość. Monitorowanie i śledzenie dostarcza informacji o materiałach lub częściach użytych w produktach, co może przyczynić się do wzmocnienia obiegu zamkniętego dzięki lepszej konserwacji i wysokiej jakości recyklingowi w obiegu zamkniętym. Integracja produkcji, technologii cyfrowych i innych zaawansowanych technologii, takich jak robotyka lub drukowanie 3D i 4D, również będzie odgrywać istotną rolę. Wykorzystanie rozwiązań cyfrowych przez sektor przemysłowy wymaga wyższego poziomu gotowości technologicznej i cyberbezpieczeństwa, aby chronić dane dotyczące procesów przemysłowych i integralność ich funkcjonowania.

4.Zazielenianie budynków w ramach transformacji cyfrowej

Trendy demograficzne i urbanizacja spowodują zmiany w zakresie zapotrzebowania na budynki. Do 2060 r. rosnąca liczba ludności miejskiej spowoduje dwukrotny wzrost światowych zasobów budowlanych. Do 2050 r. liczba osób mieszkających w regionach z przewagą obszarów miejskich i regionach pośrednich w UE może osiągnąć 80 %. Będzie też więcej małych gospodarstw domowych, które prawdopodobnie będą zużywać więcej energii na osobę niż większe gospodarstwa. Tendencje te, w połączeniu z wykorzystaniem urządzeń cyfrowych do pracy zdalnej, edukacji zdalnej oraz inteligentnego lub niezależnego życia, spowodują wzrost zużycia energii w budynkach. W UE sektor ten odpowiada obecnie za 40 % zużycia energii, a 75 % zasobów budowlanych jest nieefektywnych energetycznie.

Aby osiągnąć neutralność klimatyczną i znaczące korzyści z perspektywy zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń, do 2030 r. nowe budynki będą musiały być bezemisyjne, a jedna piąta istniejących budynków będzie musiała zostać poddana renowacji. Osiągnięcie neutralności klimatycznej w tym sektorze wymagałoby zastąpienia ogrzewania przy użyciu paliw kopalnych zrównoważonymi rozwiązaniami alternatywnymi, takimi jak pompy ciepła, zmniejszenia śladu węglowego związanego ze zużyciem wody oraz poprawy ogólnej charakterystyki energetycznej budynków, przy jednoczesnym zapewnieniu dostępności rozwiązań dla wszystkich. Przyczyni się to do realizacji celu UE, jakim jest renowacja 35 mln nieefektywnych energetycznie budynków do 2030 r. Inteligentne budynki i liczniki mogą pomóc w osiągnięciu tych celów i w przeciwdziałaniu ubóstwu energetycznemu. Do 2030 r. modelowanie danych o budynkach może jeszcze bardziej zwiększyć efektywność energetyczną i racjonalność gospodarki wodnej sektora, zapewniając długoterminową analizę wyborów projektowych w zakresie budowy i użytkowania budynków. Dostępność danych zanonimizowanych, inteligentnych urządzeń, a także danych o zachowaniach konsumentów umożliwią ukierunkowane inwestycje w renowacje. Cyfrowe dzienniki oraz analiza cyklu życia będą niezbędne do oceny, zgłaszania, przechowywania i śledzenia informacji o emisji w całym cyklu życia, a także pomogą zmniejszyć wpływ materiałów na środowisko i zapobiec stosowaniu materiałów toksycznych. Cyfrowi bliźniacy mogą zmienić sposób planowania i monitorowania przestrzeni miejskiej oraz zarządzania nią. Może się to przełożyć na zmniejszenie emisji w miastach, zwiększenie zasobooszczędności i poprawę jakości życia, lepsze wykorzystanie przestrzeni budowlanej, a także na większą odporność budynków na niebezpieczne zdarzenia.

5.Inteligentniejsze i bardziej ekologiczne rolnictwo

Kryzys klimatyczny i środowiskowy, zmiany demograficzne i niestabilność geopolityczna będą stanowić wyzwanie dla odporności rolnictwa w UE i jego drogi ku zrównoważonemu rozwojowi. Bez wprowadzenia środków z zakresu polityki do 2050 r. emisje pochodzące z sektora rolnictwa na całym świecie mogą wzrosnąć o 15–20 %. Przewiduje się, że do tego czasu 10 % globalnego obszaru, który obecnie nadaje się pod uprawy i do prowadzenia chowu zwierząt gospodarskich, będzie nieodpowiednie pod względem klimatycznym. Inne zagrożenia będą dotyczyć biosfery, wody, gleby lub różnorodności biologicznej. W nowej sytuacji geopolitycznej UE musi zmniejszyć swoją zależność od importu pasz, nawozów i innych środków produkcji. Musi to mieć miejsce bez uszczerbku dla wydajności, bezpieczeństwa żywnościowego lub procesu zazieleniania sektora, a także przy jednoczesnym rozwiązaniu problemu braku bezpieczeństwa żywnościowego w krajach partnerskich o niskich dochodach.

Technologie cyfrowe, jeśli zostaną odpowiednio zastosowane, mogą umożliwić inteligentne i bardziej ekologiczne rolnictwo. Większe wykorzystanie cyfrowej detekcji in situ (w celu dostosowania zabiegów do konkretnych warunków) oraz unijnych usług kosmicznych mogłoby zmniejszyć zużycie wody, pestycydów, nawozów i energii, co będzie również korzystne dla zdrowia ludzi i zwierząt. Cyfrowi bliźniacy dostarczą danych na potrzeby zarządzania dywersyfikacją produktów i wykorzystania funkcjonalnej różnorodności biologicznej do zmiany procesu zwalczania agrofagów. Informatyka kwantowa w połączeniu z bioinformatyką i genomiką roślin mogą przyczynić się do lepszego zrozumienia procesów biologicznych i chemicznych niezbędnych do ograniczenia stosowania pestycydów i nawozów. Platformy cyfrowe ułatwiające lokalną dystrybucję i zapobiegające marnowaniu żywności mogłyby pobudzić lokalną produkcję i skrócić obieg konsumpcyjny. Dane satelitarne, czujniki, łańcuchy bloków oraz dane z całego łańcucha wartości mogą zwiększyć identyfikowalność i przejrzystość. Otwarte rolnicze platformy cyfrowe stanowiące podstawę bezpiecznego i udostępniania rzetelnych danych oraz usług cyfrowych, takich jak rolnictwo precyzyjne, mogą usprawnić uczciwą współpracę w ramach łańcucha wartości i stworzyć efektywne rynki. Szersze wykorzystanie tych technologii będzie wymagało niższych kosztów instalacji i konserwacji oraz lepszej łączności na obszarach najbardziej oddalonych i na obszarach wiejskich. Ponadto rozwiązania cyfrowe opracowane na potrzeby znormalizowanych procesów będą musiały wspierać bardziej zróżnicowane modele rolnictwa. Zaufanie, wysoki poziom bezpieczeństwa i odpowiednie umiejętności zadecydują o wykorzystaniu technologii związanych z dwojaką transformacją.

IV. Czynniki geopolityczne, ekonomiczne, społeczne i regulacyjne mające decydujący wpływ na dwojaką transformację

Obecne zmiany geopolityczne potwierdzają potrzebę przyspieszenia dwojakiej transformacji przy jednoczesnym wzmocnieniu odporności UE i jej otwartej strategicznej autonomii. Skutki agresji wojskowej Rosji wobec Ukrainy już zmieniły rzeczywistość geopolityczną i gospodarczą. Obejmuje to różne czynniki istotne dla dwojakiej transformacji: gwałtowny wzrost cen energii i żywności oraz związane z tym skutki społeczne, potencjalną potrzebę tymczasowego zwiększenia wykorzystania węgla, dalszą presję na finanse publiczne, wyższe stopy inflacji, większe ryzyko w cyberprzestrzeni, problemy z łańcuchami dostaw i utrudniony dostęp do surowców i technologii krytycznych. Nowa pilna potrzeba przyspieszenia procesu odchodzenia od paliw kopalnych może okazać się punktem krytycznym transformacji ekologicznej. Sytuacja geopolityczna będzie również stymulować transformację łańcuchów dostaw wynikającą ze zmian w kosztach pracy i produkcji na całym świecie, a także ze skutków pandemii COVID-19. Zwiększy to presję na przechodzenie na mniej wrażliwe, bardziej zróżnicowane i bardziej niezawodne łańcuchy dostaw oraz, potencjalnie, „friend-shoring”. W niektórych przypadkach mogłoby to również zmniejszyć ślad węglowy i sprzyjać gospodarce o obiegu zamkniętym. W tym kontekście partnerzy UE, tacy jak Korea Południowa, Stany Zjednoczone i Japonia, wprowadzili również przykładowo systemy monitorowania łańcucha dostaw i zdolności krajowych lub niedawno rozpoczęli ich tworzenie.

Zapewnienie dostępu do surowców krytycznych będzie miało zasadnicze znaczenie dla dwojakiej transformacji UE. Obecnie zależność UE od państw trzecich, m.in. Chin, w zakresie wielu surowców krytycznych jest nawet większa niż zależność od Rosji w zakresie paliw kopalnych. Własna produkcja UE stanowi zaledwie 4 % światowego łańcucha dostaw surowców krytycznych wykorzystywanych do produkcji sprzętu cyfrowego, takich jak pallad, tantal czy neodym. W UE brakuje również odpowiednio rozwiniętego przemysłu wydobywczego, przetwórczego i recyklingowego. Postępy w rozwoju złóż krajowych, w tym złóż o strategicznym znaczeniu dla gospodarki, są jak dotąd niewystarczające, zwłaszcza że projekty nadal napotykają na poważne przeszkody. Jednocześnie osiągnięcie naszych celów w zakresie czystej energii będzie wymagało coraz większych ilości różnych surowców, np. wzrostu o 3 500 % zużycia litu, kluczowego składnika z punktu widzenia elektromobilności. W Chile znajduje się obecnie 40 % złóż litu, natomiast w Chinach znajduje się 45 % światowych zakładów rafinacyjnych litu. Ponadto spodziewany jest wzrost o 330 % wykorzystania kobaltu oraz wzrost o 30–35 % wykorzystania aluminium i miedzi. Szczególne znaczenie mają handel, współpraca i partnerstwa z szeregiem różnych państw o podobnych poglądach i bogatych w zasoby mineralne. Światowy wzrost popytu zwiększa konkurencję o zasoby i grozi pogorszeniem sytuacji pod względem koncentracji produkcji, tworząc tym samym dodatkowe ryzyko geopolityczne związane z podażą. Oprócz dostępu do surowców krytycznych, w nowym kontekście geopolitycznym kluczowe znaczenie będzie mieć zdolność do ustanawiania norm środowiskowych i standardów społecznych, zapewniających zrównoważony charakter przemysłu wydobywczego, rafinacyjnego i recyklingowego oraz produkcji energii.

W połączeniu z wystarczającymi inwestycjami wzmocniony obieg zamknięty i precyzja produkcji mogą pomóc w zmniejszeniu tych strategicznych zależności. Transformacja cyfrowa może jeszcze bardziej przyspieszyć wprowadzanie obiegu zamkniętego dzięki udoskonaleniu projektowania, zwiększeniu dokładności produkcji oraz usprawnieniu procesów naprawy, modernizacji i recyklingu. Na przykład po 2040 r. recykling może stać się głównym źródłem zaopatrzenia UE w większość metali przejściowych, wraz z utrzymującym się zapotrzebowaniem na metale pierwotne. Recykling będzie miał jeszcze większe znaczenie, ponieważ przykładowo produkcja stali lub aluminium ze złomu jest znacznie mniej energochłonna niż z surowców.Istotna jest zarówno ilość, jak i jakość recyklingu. Na przykład zanieczyszczenie miedzią stali i aluminium prowadzi do znacznych strat wartości i w konsekwencji do wzrostu zużycia energii i emisji.

Geopolityka technologii będzie zyskiwać na znaczeniu. Dostęp do technologii krytycznych zapewni przewagę konkurencyjną i zmniejszy strategiczne zależności. Obecnie ograniczone zdolności UE w zakresie niektórych technologii horyzontalnych osłabiają jej pozycję. Konkurencja technologiczna może szybko wzrosnąć, prowadząc do fragmentacji globalnych ekosystemów innowacji. Może to zwiększyć koszty i ryzyko w cyberprzestrzeni, zwłaszcza w przypadku technologii podwójnego zastosowania, np. infrastruktury 5G i 6G lub technologii cyfrowych w rolnictwie. Jest to tym bardziej istotne, że ilość gromadzonych danych, m.in. dotyczących nawyków i wzorców zachowań konsumentów, oraz liczba podłączonych urządzeń ogromnie wzrośnie. Ponadto należy się również spodziewać coraz silniejszych rywalizacji w zakresie wartości i modeli społecznych. Jest to już widoczne w różnych podejściach do internetu – jako przykłady można wymienić ograniczanie dostępu do określonych treści (np. Chiny, Rosja), stosowanie podejścia opartego na wartościach (np. nacisk UE na prywatność danych i godną zaufania sztuczną inteligencję) lub propagowanie określonych modeli zarządzania (np. w dużej mierze sprywatyzowanych, jak w USA, lub kierowanych przez państwo, jak w przypadku chińskiej suwerenności cyfrowej). Rosną obawy dotyczące powiązań między szkodliwymi działaniami w cyberprzestrzeni a dezinformacją, które zagrażają demokracji, pogłębiają podziały i utrudniają dostęp do dokładnych informacji. Jest to istotne, ponieważ zaprzepaszczono ostatnie 30 lat postępu demokratycznego: średni poziom demokracji na świecie w 2021 r. spadł do poziomu z 1989 r. Ponadto obecna sytuacja geopolityczna może mieć wpływ na projekty związane z dwojaką transformacją w krajach partnerskich, które już teraz borykają się z ograniczeniami finansowymi i ograniczeniami dostaw w związku z konsekwencjami pandemii COVID-19. Wyzwanie to staje się tym bardziej istotne, że po raz pierwszy postępy w realizacji celów ONZ w zakresie zrównoważonego rozwoju w ujęciu globalnym zostały zniwelowane.

Dostosowanie naszych strategii politycznych do nowego modelu gospodarczego będzie miało kluczowe znaczenie dla osiągnięcia dwojakiej transformacji. Wiąże się to ze zmianą tradycyjnego postrzegania postępu gospodarczego na bardziej jakościowy, skupiony na dobrostanie, zasobooszczędności, obiegu zamkniętym i regeneracji. Osiągnięcie neutralności klimatycznej, zrównoważonego wykorzystania zasobów i zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń oraz zatrzymanie spadku różnorodności biologicznej wymaga ostatecznie gruntownej zmiany polityki gospodarczej i społecznej, której siłą napędową będzie odpowiednie połączenie instrumentów rynkowych (np. ustalania opłat za emisję gazów cieplarnianych itp.) oraz inwestycji w zrównoważone projekty, zarówno ze strony sektora publicznego, jak i prywatnego. Czynnikiem stymulującym tę zmianę jest również rozwój przedsiębiorstw społecznych i inwestowania społecznego.

Dwojaka transformacja będzie sprawiedliwa lub nie będzie jej wcale: warunkiem jej powodzenia będzie inkluzywność i przystępność cenowa. Osoby o niskich i średnich dochodach są bardziej narażone na skutki i koszty dwojakiej transformacji, np. w zakresie automatyzacji miejsc pracy, dostępu do rozwiązań cyfrowych i cyfrowych usług publicznych, wyższych cen energii i żywności, finansowania poprawy efektywności energetycznej budynków lub ubóstwa transportowego. Istnieje również przepaść między przedsiębiorstwami zaawansowanymi technologicznie a mniej zaawansowanymi. Różnice regionalne w poziomie rozwoju gospodarczego i dobrobytu społecznego mogą jeszcze bardziej pogłębiać te dychotomie. Zakłócenia na rynku pracy i rynku kapitałowym mogą sprawić, że dysproporcje te będą utrzymywać się dłużej i generować większe koszty. W tym kontekście osiągnięcie neutralności klimatycznej i zrównoważenia środowiskowego będzie możliwe wyłącznie wówczas, gdy procesowi temu będą towarzyszyć środki wspierające te grupy w ponoszeniu powiązanych obciążeń finansowych i niwelowaniu różnic. Zasadnicze znaczenie dla zlikwidowania tych luk będzie miało osiągnięcie celów cyfrowej dekady Europy i Europejskiego filaru praw socjalnych, ale konieczne mogą być szersze działania. Jest to tym bardziej uzasadnione, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że skutki transformacji najdotkliwiej wpływają na osoby, które w najmniejszym stopniu przyczyniają się do emisji. Obecnie 10 % najbogatszych Europejczyków emituje bowiem ponad trzy razy więcej zanieczyszczeń na mieszkańca niż reszta obywateli Europy .

Dwojaka transformacja spowoduje gruntowne zmiany na unijnym rynku pracy i w związanych z nim umiejętnościach. W sektorach i regionach silnie uzależnionych od wydobycia węgla i innych paliw kopalnych oraz od związanych z nimi łańcuchów przetwórczych i łańcuchów dostaw nastąpi utrata miejsc pracy. Z drugiej strony, w wyniku transformacji ekologicznej powstaną nowe miejsca pracy, np. w sektorze czystej energii, renowacji i gospodarki o obiegu zamkniętym . Analogiczna sytuacja ma miejsce w przypadku transformacji cyfrowej: stworzy ona prawdopodobnie nowe możliwości zatrudnienia i możliwości rynkowe, np. w sektorze zaawansowanych technologii, ale doprowadzi do utraty innych miejsc pracy, które zostaną w pełni lub częściowo zautomatyzowane. Dalsza transformacja cyfrowa, przyspieszona przez COVID-19, wpłynie także na warunki i modele pracy oraz dostęp do ochrony socjalnej. Procesy te niekoniecznie będą zachodzić jednocześnie, a ich wpływ na różne przedsiębiorstwa, sektory i regiony będzie nierównomierny, co oznacza potencjalną nierównowagę gospodarczą i na rynku pracy. Zmieniony zakres obowiązków pracowników i przesunięcia zatrudnienia będą wymagały innych zestawów umiejętności. Ogólnie rzecz biorąc, skutki dwojakiej transformacji na rynku pracy potencjalnie się uzupełniają – wzmacniają się i znoszą wzajemnie, co warto poddać dalszym badaniom.

Wzorce produkcji i konsumpcji będą ulegać zmianom. Technologie, takie jak przetwarzanie w chmurze, internet rzeczy czy analiza dużych zbiorów danych, umożliwią coraz częstsze korzystanie z nowych modeli biznesowych, m.in. z serwicyzacji – sprzedaży usług zamiast produktów. Przykładowo produkcja jako usługa pozwoli mniejszym przedsiębiorstwom korzystać z bardziej wydajnych, nowoczesnych zakładów produkcyjnych. Wzory konsumpcji, których podstawę stanowią również zmiany demograficzne, będą miały duże znaczenie, ponieważ konsumpcja gospodarstw domowych odpowiada za 72 % światowej emisji gazów cieplarnianych. Wybory konsumentów, np. korzystanie z pojazdu elektrycznego, instalacja pompy ciepła lub modernizacja domu, mogą zmniejszyć łączną emisję CO2 o ok. 55 % w skali światowej. Kluczowe znaczenie, zarówno dla środowiska, jak i dla ogólnego zdrowia ludności, będą miały także wybory behawioralne, np. zmiana diety, korzystanie z transportu publicznego czy jazda na rowerze. Technologie cyfrowe będą również miały wpływ na wzory konsumpcji. Wraz z rozwojem handlu elektronicznego będą one ułatwiać konsumpcję i kształtować decyzje konsumentów, w coraz większym stopniu oparte na informacjach cyfrowych. Będą one również stymulować rozwój gospodarki społecznej, gospodarki dzielenia się i gospodarki o obiegu zamkniętym, a także przechodzenie od posiadania zasobów do ich wytwarzania i handlu nimi, np. energią ze źródeł odnawialnych lub przedmiotami używanymi, takimi jak odzież. Indywidualne monitorowanie narażenia na zanieczyszczenia lub przyczyniania się do nich oraz dostęp do danych środowiskowych za pośrednictwem sieci mikroczujników i urządzeń inteligentnych ułatwi poszczególnym osobom dokonywanie wyborów.

Ważnym czynnikiem umożliwiającym dwojaką transformację będą normy. Mogą one wspierać opracowywanie metod przeprowadzania testów, systemów zarządzania lub rozwiązań w zakresie interoperacyjności niezbędnych do przeprowadzenia dwojakiej transformacji. W wielu przypadkach stanowią one wymóg umożliwiający dostęp do rynku i wspierają wdrażanie przepisów UE i celów politycznych, takich jak zharmonizowane podejście UE do zrównoważonych produktów. Normy dotyczące danych odegrają ważną rolę w zapewnieniu skutecznego i niezawodnego korzystania z gwałtownie zwiększonych ilości danych pochodzących z różnych źródeł i danych prywatnych. Chociaż normalizacja ma zasadnicze znaczenie dla realizacji celów naszej polityki, wiele państw niebędących członkami UE coraz częściej korzysta z niej w sposób asertywny, aby zapewnić swojemu przemysłowi zwiększony dostęp do rynku i rozwój technologii. W tym sensie zasadnicze znaczenie nadal będzie mieć rola UE w kształtowaniu norm globalnych oraz głos przedsiębiorstw z UE w regionalnych organach normalizacyjnych.