[pic] | KOMISJA EUROPEJSKA |

Bruksela, dnia 25.6.2010

KOM(2010)330 wersja ostateczna

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

dotyczące postępów w dziedzinie działań na rzecz zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej i inwestycji infrastrukturalnych

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

dotyczące postępów w dziedzinie działań na rzecz zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej i inwestycji infrastrukturalnych

I. WPROWADZENIE

Niniejsze sprawozdanie sporządzono stosownie do wymogów ustanowionych na mocy art. 9 dyrektywy 2005/89/WE (zwanej dalej „dyrektywą”) z dnia 18 stycznia 2006 r. dotyczącej działań na rzecz zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej i inwestycji infrastrukturalnych. Opisano w nim pokrótce postępy poczynione przez państwa członkowskie w zakresie wdrażania dyrektywy, a także najważniejsze zmiany w dziedzinie monitorowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej.

Celem dyrektywy jest określenie działań mających na celu zagwarantowanie bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, zagwarantowanie odpowiedniego poziomu mocy wytwórczych, zagwarantowanie odpowiedniej równowagi między dostawami a zapotrzebowaniem, jak również ustanowienie właściwego poziomu połączeń międzysystemowych pomiędzy krajami UE. Co więcej, dyrektywa ustala ramy, w których państwa członkowskie określają przejrzystą, stabilną i niedyskryminacyjną politykę dotyczącą bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, zgodną z wymogami konkurencyjnego wewnętrznego rynku energii elektrycznej. Dyrektywa stanowi uzupełnienie działań określonych uprzednio w dyrektywie dotyczącej energii elektrycznej 2003/54/WE oraz w rozporządzeniu 1228/2003 w sprawie transgranicznej wymiany energii elektrycznej. Przepisy wspomnianych aktów prawnych stanowią łącznie zbiór spójnych, podstawowych zasad w odniesieniu do tych istotnych kwestii, które przyczyniają się do zapewnienia wystarczalności mocy wytwórczych i systemów przesyłowych.

II. SZCZEGÓŁOWE USTALENIA

ARTYKUŁ 3: ZASADY OGÓLNE

Przepisy dyrektywy mają na celu zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej poprzez ustanowienie sprzyjającego klimatu inwestycyjnego, jak również określenie ról i obowiązków właściwych organów oraz wszystkich istotnych podmiotów. W tym względzie państwa członkowskie zobowiązane są do uwzględnienia czynników, takich jak stabilne otoczenie regulacyjne, wspieranie odnawialnych źródeł energii oraz potrzeba bieżącego utrzymania i modernizacji sieci elektroenergetycznych.

Ogólnie rzecz biorąc, państwa członkowskie dokonały w odpowiedni sposób transpozycji omawianego artykułu, wprowadzając nowe wymogi prawne lub wykorzystując przepisy innych dyrektyw uwzględniających te same cele. Przepisy dyrektywy zostaną wzmocnione za pośrednictwem trzeciego pakietu dotyczącego wewnętrznego rynku energii (zwanego dalej „trzecim pakietem”), który zobowiązuje operatorów systemów przesyłowych do zacieśniania wzajemnej współpracy w wielu dziedzinach, zwłaszcza w zakresie planowania inwestycyjnego. W ramach trzeciego pakietu ustanawia się także europejską sieć operatorów systemów przesyłowych energii elektrycznej (ENTSO-E), której zadania obejmują opracowanie planów rozwoju sieci, przeprowadzenie modelowania sieci zintegrowanej, opracowanie różnych wariantów oraz przeprowadzenie ocen odporności systemu zintegrowanego na awarie oraz jego zdolności do dostarczenia określonej ilości energii w danym czasie. Plany rozwoju powinny w wystarczającym stopniu wybiegać w przyszłość, umożliwiając tym samym rozpoznanie na wczesnym etapie luk inwestycyjnych, zwłaszcza w odniesieniu do transgranicznych zdolności przesyłowych.

Na rynku europejskim w dalszym ciągu istnieją jednak pewne istotne przeszkody. Najważniejszym problemem w zakresie wykonalności projektów inwestycyjnych jest ryzyko cenowe. Współistnienie otwartych rynków energii i regulowanych cen energii jest w dalszym ciągu stanem spotykanym dość często w państwach członkowskich UE — w ponad połowie państw członkowskich ceny są regulowane[1]. Systemy regulowanych cen, które mają charakter ogólny, nie są przejrzyste ani ukierunkowane wyłącznie na słabych ekonomicznie odbiorców, nie są uznawane za niezbędne. Taryfy regulowane często nie odzwierciedlają poziomów cen hurtowych, co może wywierać szkodliwy wpływ na inwestycje w nowe moce wytwórcze. W perspektywie średnioterminowej może to zagrażać bezpieczeństwu dostaw energii elektrycznej.

Aktualizacja lub odtwarzanie majątku wytwórczego i sieciowego, zwłaszcza w odniesieniu do osiągnięcia celów wykorzystania odnawialnych źródeł energii, będą wymagać w nadchodzących latach znacznych inwestycji. Niezbędne będzie finansowanie tych inwestycji, co oznacza, że inwestorzy muszą mieć pewność co do możliwości odzyskania długookresowego kosztu krańcowego. Większa część tego finansowania będzie niemal z pewnością pochodzić z rynku. Coraz większego znaczenia będzie nabierać to, w jaki sposób działania dotyczące celów wykorzystania odnawialnych źródeł energii oddziałują na cały rynek energii elektrycznej, oraz w jaki sposób operatorzy systemów przesyłowych rozbudowują sieć. Głęboki i płynny, zintegrowany europejski rynek energii elektrycznej może pomóc w ograniczeniu zmienności cen oraz w przyspieszeniu inwestycji, które wzmocnią integrację rynku wewnętrznego energii elektrycznej.

ARTYKUŁ 4: BEZPIECZEŃSTWO OPERACYJNE SIECI

Jeżeli chodzi o bezpieczeństwo operacyjne sieci, dyrektywa stanowi, że państwa członkowskie lub inne właściwe organy zapewniają określenie przez operatorów systemów przesyłowych („OSP”) minimalnego zakresu zasad oraz obowiązków odnośnie do bezpieczeństwa operacyjnego sieci, i że operatorzy systemów są zobowiązani do postępowania zgodnego z tymi zasadami. W szczególności państwa członkowskie gwarantują, że operatorzy połączonych systemów przesyłowych i operatorzy systemów dystrybucyjnych („OSD”) wymieniają informacje dotyczące funkcjonowania sieci. Spośród pozostałych wymogów wyróżnić można obowiązek realizowania celów w zakresie jakości dostaw oraz bezpiecznej pracy sieci.

Operatorzy sieci elektroenergetycznych są najbardziej zaangażowani w rozwiązywanie problemu potencjalnych zakłóceń w dostawach energii elektrycznej. Ogromne znaczenie ma przejrzystość i wymiana informacji z innymi operatorami sieci. Usprawniona koordynacja zmniejsza ryzyko rozległych przerw w zasilaniu i chroni europejskich odbiorców. Zdolność połączeń międzysystemowych pomiędzy OSP odgrywa bardzo istotną rolę w utrzymywaniu i zwiększaniu bezpieczeństwa systemu w czasie przerw w pracy generatorów. Awarie sieci i rozległe przerwy w zasilaniu w latach 2003 i 2006 były spowodowane niedostateczną koordynacją pracy sieci oraz brakującymi elementami w sieciach elektroenergetycznych lub pogłębione tymi czynnikami i wyraźnie wykazały granicę dobrowolnej współpracy.

W większości państw członkowskich UE zasady funkcjonowania sieci są opracowywane pod względem technicznym przez OSP, przy czym istnieje pewna forma systemu zatwierdzania z udziałem organów regulacyjnych lub rządu. We wszystkich państwach członkowskich kryteria bezpieczeństwa operacyjnego sieci odnoszące się do procedur postępowania w sytuacjach nadzwyczajnych są określane z wyprzedzeniem, a ponadto istnieją przepisy dotyczące współpracy z sąsiednimi OSP w zakresie istotnych kwestii bezpieczeństwa operacyjnego. Przykładowo, w Republice Czeskiej, Luksemburgu, Portugalii i Republice Słowackiej władze pełnią wyraźnie określoną rolę w realizacji i rozwoju bezpieczeństwa operacyjnego.

Dyrektywa 2005/89/WE dotycząca energii elektrycznej zobowiązuje OSP, a w stosownych przypadkach także OSD, do określania i realizowania celów w zakresie jakości dostaw oraz bezpiecznej pracy sieci. W 2008 r. Rada Europejskich Regulatorów Energetyki (CEER) przeprowadziła analizę porównawczą poświęconą jakości dostaw energii elektrycznej[2]. Jak wynika z analizy, wszystkie państwa członkowskie monitorują nieplanowane przerwy w dostawach trwające dłużej niż trzy minuty, i można ogólnie stwierdzić, że ciągłość dostaw energii elektrycznej w Europie ulega poprawie, przy czym skumulowany roczny czas przerw w przeliczeniu na odbiorcę maleje niemal nieprzerwanie od 2002 r. Analiza wykazała również, że większość państw członkowskich gromadzi pewne informacje na temat przyczyn przerw w dostawach. Nie jest zaskoczeniem, że ciągłość dostaw jest lepsza w regionach miejskich niż wiejskich. Prowadzone są jednak prace z udziałem Europejskiego Komitetu Normalizacyjnego Elektrotechniki (CENELEC) nad opracowaniem zharmonizowanych wskaźników ciągłości, co ma służyć poprawie skuteczności systemów monitorowania ciągłości dostaw.

Komisja zwołuje odbywające się dwa razy do roku posiedzenia Komitetu ds. Transgranicznej Wymiany Energii Elektrycznej ( Electricity Cross-Border Committee ), podczas których omawiane są prognozy dotyczące zapotrzebowania na energię elektryczną w okresie letnim lub zimowym. Celem tych posiedzeń jest wymiana informacji, które mają służyć podnoszeniu świadomości w zakresie potencjalnych problemów związanych z dostawami. Sezonowe (letnie lub zimowe) sprawozdanie dotyczące prognoz jest opracowywane na szczeblu europejskim i zawiera podsumowanie krajowych lub regionalnych bilansów energetycznych pomiędzy prognozowanym wytwarzaniem a szczytowym zapotrzebowaniem w ujęciu tygodniowym na nadchodzący okres letni lub zimowy. Gdyby wymagała tego sytuacja, Komisja może ustanowić doraźne „cellules de vigilance” dotyczące okresów krytycznych, tak, aby zapewnić szybką wymianę informacji pomiędzy sąsiadującymi krajami i operatorami systemów przesyłowych. „Cellule de vigilance” tego rodzaju została ustanowiona w miesiącach letnich w latach 2007–2009. Najważniejszy wniosek wynikający z posiedzeń, które odbyły się w latach 2007–2009, jest taki, że krajowe bilanse wytwarzania i obciążenia są w większości krajów zasadniczo uznawane za wystarczające dla bezpiecznej pracy systemu w normalnych warunkach. W czasie niesprzyjających warunków pogodowych lub innych określonych okresów wiążących się z ryzykiem niedoborów energii elektrycznej, wprowadza się środki ograniczające to ryzyko – przy istniejącej zdolności połączeń międzysystemowych niezbędny import jest możliwy.

W ramach trzeciego pakietu poszerzono zakres obowiązków organów regulacyjnych o monitorowanie zgodności oraz dokonywanie przeglądu dotychczasowego funkcjonowania zasad dotyczących bezpieczeństwa i niezawodności sieci, a także ustalanie i zatwierdzanie standardów i wymogów jakości usług oraz dostaw, lub przyczynianie się do tego wraz z innymi właściwymi organami. Organy regulacyjne mają również obowiązek zapewnienia, że OSP i OSD wypełniają swoje zobowiązania wynikające z dyrektywy, w tym zapewnienie zdolności systemu do pokrycia uzasadnionego zapotrzebowania na energię elektryczną. Ponadto na poziomie przesyłu organy regulacyjne mają obowiązek monitorowania planów inwestycyjnych OSP oraz ich zgodności z planem rozwoju sieci dla całej Wspólnoty, co obejmuje prognozę dotyczącą wystarczalności mocy wytwórczych, która zostanie przygotowana przez ENTSO-E.

ARTYKUŁ 5: UTRZYMYWANIE RÓWNOWAGI MIĘDZY DOSTAWAMI A ZAPOTRZEBOWANIEM

Aby utrzymać równowagę między dostawami a zapotrzebowaniem, państwa członkowskie muszą podjąć właściwe środki w celu utrzymania równowagi pomiędzy zapotrzebowaniem na energię elektryczną a dostępnością mocy wytwórczych. Należy to przeprowadzić poprzez zachęcanie do ustanowienia ram rynku hurtowego zapewniających odpowiednie sygnały cenowe w odniesieniu do wytwarzania i zużycia energii elektrycznej, a także poprzez zobowiązanie OSP do zapewnienia dostępności odpowiedniego poziomu rezerw mocy wytwórczych dla celów bilansowania lub przyjęcia równoważnych mechanizmów rynkowych.

Zapotrzebowanie na energię elektryczną

Tendencje w zakresie zapotrzebowania na energię elektryczną, przedstawione przez Komisję Europejską w drugim strategicznym przeglądzie sytuacji energetycznej[3], wykazują zwiększone zapotrzebowanie na energię elektryczną, co przewidziały także europejskie podmioty sektora elektroenergetycznego, aczkolwiek na nieco niższym poziomie. Komisja szacuje, że w świetle bieżących tendencji i polityki coroczny wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną będzie wynosić około 1 % na przestrzeni kolejnych 20 lat[4]. Opublikowana ostatnio przez ENTSO-E prognoza wystarczalności systemu[5] na lata 2010–2025 wskazuje, że zgodnie z przewidywaniami zapotrzebowanie na energię elektryczną będzie wzrastać, przy czym większość państw członkowskich zgłasza dosyć znaczny wzrost obciążenia po 2015 r.

Średni roczny wzrost obciążenia wg ENTSO-E | 2010–2015 | 2015–2020 | 2020–2025 |

Styczeń, godz. 19:00 | 1,32% | 1,45% | 1,21% |

Lipiec, godz. 11:00 | 1,49% | 1,66% | 1,32% |

Źródło danych: Sprawozdanie ENTSO-E w sprawie prognozy wystarczalności systemu

Wspomniane prognozy należy rozpatrywać uwzględniając ostatni kryzys gospodarczy, który spowodował drastyczny spadek zapotrzebowania na energię elektryczną w całej Europie. Z roku na rok, miesięczne zużycie energii elektrycznej w UE spadło o ponad 5 %, 10 %, 6 % i 5 %, odpowiednio w marcu, kwietniu, maju i czerwcu 2009 r. Zużycie energii elektrycznej w Europie zmniejszyło się nawet do rekordowo niskiego poziomu w czerwcu 2009 r., tj. –23 % w porównaniu do początku roku[6]. Spadek zużycia energii elektrycznej ustabilizował się, a gdzieniegdzie nastąpił ponowny wzrost, jednak wartości utrzymały się na poziomie znacznie niższym w porównaniu z poprzednimi latami.

Niektóre kraje, np. Niemcy, Francja, Polska i Portugalia, przewidują, że programy oszczędności energetycznej i większa wydajność technologiczna wywrą wpływ na ich wzrost zużycia energii. Inne kraje zwróciły uwagę, że przejście na niskoemisyjne systemy energetyczne może doprowadzić do zwiększenia wykorzystania energii elektrycznej, zwłaszcza w odniesieniu do zużycia przez pompy ciepła i pojazdy o napędzie elektrycznym.

Bezpośrednie oszczędności energii oraz inwestycje w efektywność energetyczną są jednym z najbardziej opłacalnych sposobów równoważenia przyszłych wzrostów zapotrzebowania. Stosownie do wymogów dyrektywy 2006/32/WE w sprawie efektywności końcowego wykorzystania energii i usług energetycznych, wszystkie państwa członkowskie opracowały swoje krajowe plany działania na rzecz racjonalizacji zużycia energii (NEEAP) wraz z wyczerpującym wykazem działań i środków. Jak wynika z analizy tych krajowych planów przeprowadzonej przez Komisję Europejską, oprócz bezpośrednich środków finansowych w rodzaju dotacji lub systemów kredytowych, pewna liczba państw członkowskich planuje wprowadzenie ulg podatkowych dla inwestycji w efektywność energetyczną w niektórych sektorach (np. budownictwo mieszkaniowe, branże przemysłu itd.), bądź już je wprowadziła, a także korzysta z opodatkowania energii, aby bezpośrednio zachęcać do oszczędności energii w innych przypadkach. W perspektywie średnioterminowej skuteczne wdrażanie takich i podobnych środków będzie mieć decydujące znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej.

W perspektywie długoterminowej rola energii elektrycznej w końcowym zużyciu energii będzie prawdopodobnie coraz większa. Decyzje podejmowane obecnie mają kluczowe znaczenie dla zapewnienia niezbędnego obniżenia emisji dwutlenku węgla po 2020 r. tak, aby skutecznie zmierzyć się z wyzwaniami wynikającymi ze zmian klimatycznych. Wyzwaniem dla decydentów jest zapewnienie sytuacji, w której rynki energetyczne w Europie – zarówno te regulowane, jak i nieregulowane – są w stanie stworzyć otoczenie pozwalające inwestorom na podejmowanie najważniejszych wymaganych inwestycji kapitałowych. Niezbędne będzie również odpowiednie wsparcie dla rozwoju technologii oferujących niskoemisyjne lub bezemisyjne rozwiązania w sektorze elektroenergetycznym.

Wystarczalność mocy wytwórczych

W okresie pomiędzy 1997 r. i 2007 r. miał miejsce wzrost zainstalowanej mocy wytwórczej w UE-27 o 18 % do poziomu 779 GW. Moc zainstalowana elektrowni cieplnych wzrosła o 16 %, w przypadku elektrowni wodnych nastąpił wzrost o 5 %, natomiast w przypadku wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych odnotowano jedenastokrotny wzrost[7]. Jak wykazują najnowsze dane Europejskiego Stowarzyszenia Energetyki Wiatrowej[8], instalacje wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych stanowiły 61 % wszystkich nowych instalacji w 2009 r. – drugim z kolei roku, w którym większość nowych instalacji wytwarzania energii opierała się na źródłach odnawialnych. Wartość inwestycji w farmy wiatrowe w UE w 2009 r. wyniosła 13 miliardów EUR, co odpowiada około 10,2 GW nowej zainstalowanej mocy elektrowni wiatrowych lub 39 % wszystkich nowych mocy wytwórczych. Wprowadzenie wielkoskalowych morskich elektrowni wiatrowych postawi rynek wewnętrzny w obliczu istotnych kwestii w zakresie rozwoju infrastruktury, bilansowania oraz zwrotu kosztów.

Niezależnie od rosnącego udziału źródeł odnawialnych, większość energii elektrycznej na terenie UE wytwarzana jest w dalszym ciągu w elektrowniach cieplnych. W 2007 r. większość łącznej mocy zainstalowanej w UE-27 pochodziła z elektrowni cieplnych (58 %), następne w kolejności były elektrownie wodne (18 %) i elektrownie jądrowe (17 %), natomiast udział mocy pochodzącej z pozostałych odnawialnych źródeł energii (z wyjątkiem energii wodnej) w 2007 r. wyniósł 7 % w porównaniu do 1 % w 1997 r.

[pic]

Do chwili obecnej poziom mocy wytwórczych w UE wzrastał wraz z nieprzerwanie rosnącym zapotrzebowaniem na energię. Szczegółowa analiza przeprowadzone przez ENTSO-E w prognozie wystarczalności systemu wskazuje, że w okresie od 2010 do 2025 r. moce wytwórcze będą wystarczające. Jak jednak wynika z krajowych sprawozdań przedłożonych przez państwa członkowskie, wystarczalność krajowych mocy wytwórczych zależy od istotnych założeń, w szczególności od wydłużenia okresu użytkowania istniejących jednostek wytwórczych. Jeżeli nie dojdzie do wymiany istniejących jednostek wytwórczych, w okresie od 2009 do 2025 r. niezbędne będą dodatkowe moce na poziomie 100–300 GW.

Jak wynika ze sprawozdania ENTSO-E w sprawie wystarczalności systemu, wzrost mocy wytwórczych netto nastąpi zarówno w przypadku scenariusza zachowawczego (ScA), jak i scenariusza najlepszego oszacowania (ScB), co przedstawia poniższy wykres[9]:

[pic]

Wystarczalność mocy wytwórczych można ocenić poprzez porównanie różnicy pomiędzy zapotrzebowaniem i niezawodnie dostępną mocą, którą określa się jako nadwyżkę mocy ( Remaining Capacity ). Na poniższym wykresie wartość nadwyżki mocy jest dodatnia, jednak uwzględniając niski poziom rozwoju nowych mocy wytwórczych w ramach scenariusza A, jej wartość opada drastycznie po 2015 r.

[pic]

Jest rzeczą oczywistą, że wystarczalność mocy wytwórczych będzie różna w poszczególnych państwach członkowskich, a w ramach każdej jurysdykcji będą istnieć różne regulacje prawne w odniesieniu do segmentu podstawowego, podszczytowego i szczytowego. Ważne jest, aby uwzględniać nie tylko nowe instalacje wytwórcze, ale również wiek istniejących elektrowni.

Drugi strategiczny przegląd sytuacji energetycznej zawiera szczegółowy przegląd struktury wieku eksploatowanych mocy wytwórczych. Podsumowując, zgodnie ze stanem z końca 2008 r. wiek większości europejskich elektrowni gazowych nie przekraczał 5 lat. Z drugiej strony, większość elektrowni węglowych i jądrowych była starsza niż 21 lat. W przypadku wielu z nich zbliża się data wycofania z eksploatacji, które następuje po około 40 (lub więcej) latach od rozpoczęcia eksploatacji, w zależności od rodzaju wytwarzania. Konieczność wymiany starzejących się elektrowni w połączeniu ze zwiększającym się udziałem energii wytwarzanej w oparciu o źródła odnawialne, zwłaszcza przez lądowe i morskie elektrownie wiatrowe, wynikającym ze zobowiązań dotyczących 2020 r. oraz dyrektywy 2001/80/WE w sprawie dużych obiektów energetycznego spalania, stanowią istotne wyzwanie dla operatorów systemów na nadchodzące lata – zarówno w kategoriach bilansowania, jak i wystarczalności sieci. Po 2015 r. wymagane będą dodatkowe inwestycje w moce wytwórcze tak, aby utrzymać właściwy poziom wystarczalności. ERGEG wyraziła obawy, że w wyniku kryzysu finansowego może dojść do opóźnienia rozważanych obecnie niezbędnych inwestycji, gdyż efektywność ekonomiczna tych projektów stanęła pod znakiem zapytania w związku z obniżonym zapotrzebowaniem na energię elektryczną.

Większość krajów pozwala na to, aby wystarczalność mocy wytwórczych została osiągnięta w ramach rynku. Dyrektywa 2005/89/WE określa jednak zakres przykładowych środków, z jakich mogą skorzystać państwa członkowskie w celu zapewnienia bezpieczeństwa dostaw. Tego rodzaju interwencje mogą być brane pod uwagę oprócz procedury przetargowej, uwzględnionej w dyrektywie 2003/54/WE. W art. 7 dyrektywy 2003/54/WE zwrócono już uwagę, że procedurę przetargową powinno się uznać za ostateczność w sytuacji, gdy w procesie przyznawania zezwoleń nie udało się zapewnić wystarczających mocy w celu pokrycia zapotrzebowania.

Przetargi stanowią poważną interwencję na rynku, która może prowadzić do zakłóceń pomiędzy istniejącymi i nowymi mocami wytwórczymi, a także spowodować załamanie cyklu inwestycyjnego, w której to sytuacji wytwórcy stracą prawdopodobnie chęć do inwestowania, jeżeli późniejszy przetarg mógłby istotnie obniżyć wartość ich inwestycji. Koncepcje poszczególnych krajów niemal zawsze wywierają pewne skutki na sąsiednie rynki. Przetarg na nowe moce wytwórcze w pobliżu granicy z sąsiednim krajem może wywierać wpływ również na zachowanie inwestorów (przeniesienie planowanych inwestycji), a także oddziaływać na handel transgraniczny. W związku z powyższym, przetargi należy stosować jedynie jako ostateczne działanie w celu zapobieżenia niedoborom dostaw, o ile nie istnieje absolutnie żaden inny sposób zapewnienia niezbędnych mocy w określonym czasie potencjalnego niedoboru. Niektóre państwa członkowskie (Hiszpania, Włochy, Grecja, Dania i Irlandia) wdrożyły różne systemy na rzecz zapewnienia mocy wytwórczych.

Sytuacja dotycząca przetargów jest jednak odmienna, jeżeli weźmiemy pod uwagę moce wytwórcze energii odnawialnej, które w większości przypadków nadal nie są ekonomicznie opłacalne bez wprowadzenia szczególnych bodźców. Z tej przyczyny państwa członkowskie często wykorzystują procedury przetargowe. Udział energii wytwarzanej w elektrowniach wiatrowych jest coraz bardziej zauważalny w koszyku energetycznym UE, a wykorzystywaniu procedur przetargowych do jej promowania powinna towarzyszyć dokładna ocena oddziaływania na rynek.

ARTYKUŁ 6: INWESTYCJE SIECIOWE

Państwa członkowskie są zobowiązane do ustanowienia ram regulacyjnych, które dostarczają sygnałów inwestycyjnych dla operatorów systemów przesyłowych i dystrybucyjnych do rozwoju ich sieci w celu zaspokojenia przewidywalnego zapotrzebowania na rynku. Ramy te muszą również ułatwiać inwestowanie, a w razie konieczności modernizację sieci. Państwa członkowskie, z wyjątkiem Niderlandów i Rumunii, nie musiały modyfikować istniejącego ustawodawstwa energetycznego, aby wdrożyć wspomniany przepis.

Wzmocnienie sieci może okazać się niezbędne, aby umożliwić elektrowniom wytwarzanie energii elektrycznej na maksymalnym poziomie oraz przesyłanie jej od wytwórców do odbiorców. Zima 2009 r. obnażyła słabość istniejących sieci elektroenergetycznych w sytuacji zmagania się ze zwiększonym zużyciem energii elektrycznej. Na wzmocnienie sieci mogą jednak niekorzystnie wpłynąć długotrwałe krajowe procedury planowania i wydawania pozwoleń. W większości państw członkowskich operatorzy sieci są zobowiązani do rozbudowywania i utrzymywania sieci stosownie do potrzeb i wymogów tak, aby zapewnić operacyjne i długoterminowe bezpieczeństwo dostaw – albo poprzez ustawodawstwo, albo w drodze licencjonowania w przypadku, gdy koszty inwestycji są odzyskiwane za pośrednictwem taryf przesyłowych bądź dystrybucyjnych. Dyrektywa wprowadza wymóg, zgodnie z którym operatorzy sieci przesyłowych, a w stosownych przypadkach także operatorzy systemów dystrybucyjnych, określają i realizują cele w zakresie jakości dostaw oraz bezpiecznej pracy sieci. Pociąga to za sobą wprowadzenie bodźców regulacyjnych, zachęcających do inwestowania w sprawne i skuteczne sieci. Jak wynika ze zgłoszeń dokonanych przez państwa członkowskie, wymóg ten został spełniony przez większość z nich po 2008 r.

Energia elektryczna jest zazwyczaj wytwarzana w niewielkiej odległości od miejsca jej wykorzystania, jednak dzięki właściwościom fizycznym energii elektrycznej można ją natychmiast przesyłać na dalekie odległości, ułatwiając tym samym handel transgraniczny. Polityka poszczególnych państw dotycząca mocy wytwórczych łączy się z istniejącą zdolnością połączeń międzysystemowych. Niektóre państwa członkowskie podjęły decyzję o niedokonywaniu inwestycji w lokalne wytwarzanie energii, a zamiast tego zdają się na połączenia międzysystemowe i umowy na dostawę zawierane z krajami sąsiedzkimi:

[pic]

Na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat import energii elektrycznej netto w UE-27 utrzymywał się na stosunkowo stabilnym poziomie, można jednak zauważyć duże różnice pomiędzy poszczególnymi państwami członkowskimi. W 2007 r. import energii elektrycznej netto w UE-27 wyniósł 10,5 TWh. Spośród państw członkowskich UE-27, największym eksporterem energii elektrycznej netto jest tradycyjnie Francja, natomiast Włochy są największym importerem netto. W przypadku krajów, w których krajowe moce wytwórcze energii elektrycznej nie będą wystarczające do pokrycia zapotrzebowania na energię elektryczną w okresach szczytowego zużycia, zdolność połączeń międzysystemowych jest zazwyczaj wystarczająca do pokrycia zapotrzebowania.

Wystarczalność zdolności połączeń międzysystemowych nie jest wyznaczona w prawodawstwie europejskim, a dyrektywa 2005/89/WE nie wprowadziła określonego poziomu połączeń międzysystemowych wymaganego pomiędzy państwami członkowskimi. Docelowy poziom połączeń międzysystemowych, wynoszący co najmniej 10 % zainstalowanych mocy wytwórczych, został jednak uzgodniony na posiedzeniu Rady Europejskiej w Barcelonie w dniach 15 i 16 marca 2002 r. Wpływ niskich poziomów połączeń wzajemnych polega na fragmentacji rynku wewnętrznego, a w dodatku stanowią one przeszkodę w rozwoju konkurencji. Istnienie odpowiedniej fizycznej zdolności przesyłowej połączeń międzysystemowych, niezależnie od tego, czy są to połączenia transgraniczne, czy nie, jest sprawą kluczową, ale nie jest warunkiem wystarczającym dla pełnego rozwoju konkurencji. Pełny wykaz transgranicznych połączeń międzysystemowych zamieszczono w roczniku statystycznym ENTSO-E[10].

Wartości fizyczne transgranicznych połączeń międzysystemowych różnią się znacznie od faktycznie dostępnych mocy w gęstych, wzajemnie powiązanych sieciach przesyłowych w Europie. Dla celów planowania, wartości całkowitej zdolności przesyłowej (TTC) oraz zdolności przesyłowej netto (NTC) są niezbędne uczestnikom rynku do przewidywania i planowania swoich transakcji. Poniższy wykres przedstawia rzeczywistą transgraniczną zdolność przesyłową w okresie zimowym 2009 r.[11]:

[pic]

Wdrożenie docelowego poziomu wykorzystania energii odnawialnych w 2020 r. będzie wymagać dalszego rozwoju i wzmocnienia infrastruktury sieci, w tym inteligentnych sieci i połączeń międzysystemowych. Dyrektywa 2009/28/WE zobowiązuje państwa członkowskie do podjęcia właściwych środków w celu zapewnienia tego niezbędnego rozwoju, przyspieszenia procedur autoryzacji w odniesieniu do infrastruktury sieciowej, skoordynowania procesu zatwierdzania infrastruktury sieciowej z procedurami administracyjnymi i procedurami planowania na rzecz dalszego rozwoju wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych. Co się tyczy projektów w zakresie transgranicznych połączeń międzysystemowych, zaplanowanych na najbliższą przyszłość i zgłoszonych przez organy krajowe (lub o których wiadomo z innych źródeł), ich wykaz zamieszczono w załączniku 1 do niniejszego sprawozdania.

ARTYKUŁ 7: SPRAWOZDAWCZOŚĆ

Monitorowanie oraz zgłaszanie danych dotyczących bezpieczeństwa dostaw zostało już ujęte w zobowiązaniu nałożonym w art. 4 dyrektywy 2003/54/WE. Zgodnie z tym artykułem, państwa członkowskie są zobowiązane do przygotowywania co dwa lata sprawozdania zawierającego szczególne odniesienie do: bilansu pomiędzy dostawami i zapotrzebowaniem na rynku krajowym na kolejne pięć lat; planowanych nowych inwestycji na kolejne pięć lub więcej lat; przepustowości, jakości i poziomu utrzymania sieci; a także środków podejmowanych w celu pokrycia zapotrzebowania szczytowego i postępowania w przypadku potencjalnych niedoborów. Zawartość i zakres sprawozdania z monitorowania są dodatkowo objaśnione w art. 7 dyrektywy 2005/89/WE.

Większość państw członkowskich przedkłada sprawozdania zawierające informacje dotyczące prognoz zużycia i wytwarzania, jak również potrzeb w zakresie wytwarzania i inwestycji sieciowych w ramach czasowych przekraczających 20 lat. Ogólny wniosek z krajowych sprawozdań w sprawie wystarczalności systemu energetycznego jest taki, że należy ją utrzymać na poziomie podobnym do obecnego.

Jakość sprawozdawczości jest różna w poszczególnych państwach członkowskich. Niektóre państwa członkowskie (np. Finlandia) publikują wyczerpujące dane i uwzględniają wszystkie elementy określone w dyrektywie, natomiast sprawozdania innych krajów zyskałyby na jakości, gdyby zawarto w nich więcej szczegółów. Przykładowo, sprawozdania krajów posiadających mniej dojrzałe rynki energii elektrycznej nie opisują w sposób wystarczający tego, w jaki sposób funkcjonowanie ich rynków hurtowych przyczyni się do wystarczalności wytwarzania i przesyłu.

Trzeci pakiet energetyczny przyniósł istotne zmiany w zakresie warunków monitorowania. Sprawozdanie ENTSO-E w sprawie prognozy wystarczalności systemu na lata 2010–2025 stanowiło pierwszą próbę oszacowania wystarczalności systemu elektroenergetycznego na szczeblu europejskim. Nowy, 10-letni plan rozwoju obejmie wszystkie aspekty istotne z punktu widzenia monitorowania bezpieczeństwa dostaw, zarówno w odniesieniu do wystarczalności wytwarzania, jak i przesyłu.

Komisja zaproponowała ulepszenie obecnych ram regulacyjnych, które nakładają na państwa członkowskie obowiązki sprawozdawcze w zakresie infrastruktury energetycznej za pośrednictwem projektu rozporządzenia w sprawie zgłaszania Komisji projektów inwestycyjnych dotyczących infrastruktury energetycznej we Wspólnocie Europejskiej.

WNIOSKI

Państwa członkowskie skutecznie wdrożyły przepisy dyrektywy – albo tworząc nowe przepisy legislacyjne, albo wykorzystując istniejące przepisy innych europejskich aktów prawnych. W perspektywie krótkoterminowej wydaje się, że przepustowość sieci i moce wytwórcze są wystarczające dla pokrycia zapotrzebowania Europy na energię elektryczną. Obraz ten traci jednak na ostrości w perspektywie średnio- i długoterminowej. Konieczne będzie zastąpienie starzejących się elektrowni nowymi. W tym celu potrzebne są wyraźne sygnały rynkowe dla nowych inwestycji, a ponadto państwa członkowskie powinny pamiętać o opóźnieniach, jakie mogą być spowodowane ich procedurami planowania. Biorąc pod uwagę obecny klimat ekonomiczny, trudniejszy może być także dostęp do finansowania.

Państwa członkowskie powinny w pełni rozważyć i przygotować się na skutki wprowadzenia do swoich systemów dużych ilości energii ze źródeł odnawialnych, w szczególności z lądowych i morskich elektrowni wiatrowych. Wraz ze wzrostem udziału tych źródeł energii tego rodzaju włączenie będzie wymagać, oprócz znacznych inwestycji sieciowych, które z czasem będą potrzebne do uwzględnienia nowego profilu wytwarzania, także zmian przepisów i procedur dotyczących bilansowania. Podobnie, zmiany profili zapotrzebowania mogą wymagać uwzględnienia, gdyż zaczynają funkcjonować środki w zakresie efektywności energetycznej, w tym inteligentne liczniki. Uwzględniając wsparcie ze strony organów regulacyjnych, należy wprowadzić systemy oparte na bodźcach w celu ułatwienia nowych inwestycji sieciowych, a ponadto należy uwzględnić wykorzystanie technologii inteligentnych sieci (Smart Grid).

Trzeci pakiet energetyczny przyniesie istotne zmiany w zakresie monitorowania bezpieczeństwa dostaw. Zobowiązanie ENTSO-E do przygotowywania co dwa lata 10-letniego planu rozwoju uwzględniającego wszystkie aspekty istotne z punktu widzenia monitorowania bezpieczeństwa dostaw, zarówno w odniesieniu do wystarczalności wytwarzania, jak i przesyłu, jest znaczącym krokiem naprzód. Mimo, że zobowiązanie to ma charakter niewiążący, zapewni ono odpowiednią podstawę dla kodeksów sieci ENTSO w odniesieniu do bezpieczeństwa i niezawodności sieci.

Z racji, iż cele UE w zakresie klimatu na rok 2020 są coraz mniej odległe, państwa członkowskie powinny utrzymywać coraz większą czujność co do potencjalnych kwestii związanych z bezpieczeństwem dostaw, a także podejmować wystarczająco wcześnie stosowne działania w celu modernizacji i dostosowania swoich systemów do nowych wyzwań tak, aby odbiorcy mogli korzystać z wysokiej jakości, niskoemisyjnych i nieprzerwanych dostaw energii elektrycznej.

W niniejszym sprawozdaniu objaśniono niektóre z przyszłych tendencji rozwoju w ramach europejskiego systemu elektroenergetycznego, zwłaszcza w odniesieniu do włączenia ogromnych ilości energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych oraz konieczności ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w sektorze energetycznym: przechodzenie z paliw konwencjonalnych na energię elektryczną w ogólnym koszyku energetycznym; zwiększająca się odległość między miejscem wytwarzania energii i jej wykorzystania, spowodowana zdaniem się w większym stopniu na odnawialne źródła energii; nieregularny charakter najważniejszych odnawialnych źródeł energii (energia wiatru i fotowoltaika), zwiększający potrzebę bilansowania mocy, zarówno w przypadku energii konwencjonalnej, jak i odnawialnej; możliwa zwiększona rola importu energii elektrycznej spoza UE z racji dużego potencjału w zakresie „zielonej energii elektrycznej” w sąsiednich regionach. Wspomniane tendencje rozwoju będą wymagać olbrzymich inwestycji, a także odpowiednich systemów bodźców tak, aby inwestycje te mogły być realizowane we właściwym czasie przy jednoczesnym zapewnieniu konkurencyjności, zrównoważonego rozwoju i bezpieczeństwa dostaw. Komisja Europejska przygotowuje w związku z powyższym pakiet dotyczący infrastruktury energetycznej, którego zadaniem będzie wspieranie rozwoju europejskiej infrastruktury energetycznej. Nowy pakiet będzie bazował na obecnych ramach TEN-E i pomoże w ustanowieniu kompletnego zestawu obszarów polityki, uwzględniającego istniejące procedury oraz finansowanie rozwoju infrastruktury.

Załącznik 1

Wykaz zgłoszonych planowanych projektów inwestycyjnych w dziedzinie transgranicznych połączeń międzysystemowych

na kolejne pięć lat

1. Francja–Belgia;

2. Francja–Hiszpania;

3. Francja–Włochy;

4. Bułgaria–Była Jugosłowiańska Republika Macedonii (FYROM);

5. Dania–Norwegia;

6. Estonia–Finlandia;

7. Estonia–Łotwa;

8. Finlandia–Szwecja;

9. Szwecja–Norwegia;

10. Szwecja–Litwa;

11. Litwa–Polska;

12. Grecja–Turcja;

13. Niemcy–Polska;

14. Niemcy–Niderlandy;

15. Irlandia–Zjednoczone Królestwo;

16. Zjednoczone Królestwo–Niderlandy;

17. Zjednoczone Królestwo–Belgia;

18. Zjednoczone Królestwo–Francja;

19. Rumunia–Serbia;

20. Słowacja–Węgry;

21. Słowenia–Włochy;

22. Austria–Węgry;

22. Austria–Włochy;

23. Malta–Włochy;

24. Portugalia–Hiszpania.

Europejski plan naprawy gospodarczej przewiduje również wsparcie dla włączenia do sieci morskiej energii wiatrowej: dwa projekty w tej dziedzinie to Baltic-Kriegers Flak oraz sieć północnomorska (North Sea Grid).

[1] http://ec.europa.eu/energy/gas_electricity/benchmarking_reports_en.htm

[2] 4th Benchmarking Report on Electricity Quality of Supply, Ref.C08-EQS-24-04, 10 grudnia 2008 r. Analiza nie dostarczyła informacji dotyczących Irlandii, Grecji, Bułgarii, Cypru, Łotwy, Malty i Republiki Słowackiej.

[3] http://ec.europa.eu/energy/strategies/2008/doc/2008_11_ser2/strategic_energy_review_wd_future_position2.pdf

[4] Trends to 2030- update 2007; http://bookshop.europa.eu/is-bin/INTERSHOP.enfinity/WFS/EU-Bookshop-Site/en_GB/-/EUR/ViewPublication-Start?PublicationKey=KOAC07001

[5] www.entsoe.eu/fileadmin/user_upload/_library/publications/entsoe/outlookreports/SAF_2010-2025_final.pdf

[6] Szczegółową analizę zamieszczono w kwartalnych sprawozdaniach w sprawie europejskich rynków energetycznych na stronie internetowej: http://ec.europa.eu/energy/observatory/electricity/electricity_en.htm

[7] W sprawie szczegółów zob. również „2009 Annual Report of the Market Observatory for energy of the European Commission”, SEC(2009) 1734.

[8] http://www.ewea.org/fileadmin/emag/statistics/2009generalstats/

[9] Wykres uwzględnia kraje UE-27 oraz pozostałych członków ENTSO-E.

[10] http://www.entsoe.eu/index.php?id=55, Rocznik statystyczny, dane dotyczące połączeń międzysystemowych, tabela T9.

[11] Wartości zdolności przesyłowej netto NTC wg ENTSO-E w okresie zimowym 2009/2010 wykorzystano, sumując wartości importu w poszczególnych krajach, a także uwzględniając całkowite ograniczenia importowe w momencie ich ogłoszenia. W odniesieniu do zainstalowanych mocy wytwórczych wykorzystano dane Eurostat za 2007 r.