1Obieg węgla

Węgiel jest pierwiastkiem warunkującym istnienie życia oraz stanowiącym podstawę funkcjonowania naszych społeczeństw i gospodarek. Występuje on w ludzkim DNA i stanowi połowę masy naszego pożywienia. Przekształcanie wapienia i rudy żelaza w cement i stal stanowiące budulec miast, w których żyjemy, obejmuje przetwarzanie węgla. Chemia organiczna wykorzystuje niepowtarzalne cechy węgla do produkcji wysoce złożonych molekuł stosowanych w wyrobach farmaceutycznych, chemikaliach, tworzywach sztucznych i zaawansowanych materiałach, z których korzystamy na co dzień. Od ponad stu lat oparte na węglu paliwa kopalne zapewniają energię wykorzystywaną w naszych domach, fabrykach i pojazdach. Emisje ze spalania paliw kopalnych, procesów przemysłowych i zmiany sposobu użytkowania gruntów kumulują się jednak w oceanach i drastycznie zwiększają stężenie CO2 w atmosferze. W rezultacie klimat na świecie ociepla się, różnorodność biologiczna zanika, oceany zakwaszają się, a ekstremalne zdarzenia pogodowe stają się coraz częstsze. To z kolei prowadzi do zakłócenia krótkoterminowego obiegu węgla między roślinnością a atmosferą i podniesienia poziomów mórz ze względu na wpływ zmiany klimatu na grunty, lasy, morza i kriosferę. W niektórych regionach sytuację tę potęguje niezrównoważona eksploatacja zasobów naturalnych. Wszystkie te sprzężenia zwrotne napędzają kryzys klimatyczny i kryzys bioróżnorodności oraz stanowią bezpośrednie zagrożenie dla funkcjonowania ekosystemów i społeczności ludzkich.

W odpowiedzi na pilną potrzebę podjęcia działań w dziedzinie klimatu, na którą zwrócono uwagę w kolejnych ocenach Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC), Unia Europejska przyjęła przepisy na rzecz realizacji określonego w nich celu, jakim jest osiągnięcie neutralności klimatycznej w całej gospodarce do 2050 r. Zgodnie z Europejskim prawem o klimacie emisje i pochłanianie gazów cieplarnianych w Unii Europejskiej należy zrównoważyć najpóźniej do 2050 r., aby móc osiągnąć ujemne emisje w późniejszym czasie. Unia Europejska ustanowiła również cel polegający na uzyskaniu odporności na zmianę klimatu do 2050 r., aby przygotować się na niemożliwe do uniknięcia skutki zmiany klimatu.

Osiągnięcie tak ambitnych celów wymaga ustanowienia zrównoważonego i odpornego na zmianę klimatu obiegu węgla poprzez trzy kluczowe działania:

·po pierwsze, należy przede wszystkim drastycznie ograniczyć naszą zależność od węgla, np. zwiększając efektywność budynków, środków transportu i przemysłu, zmniejszając zużycie surowca pierwotnego i przechodząc na gospodarkę o obiegu zamkniętym, jak również zwiększając wykorzystanie energii ze źródeł odnawialnych. W Europejskim prawie o klimacie wyraźnie ustanowiono cel polegający na osiągnięciu neutralności klimatycznej do 2050 r., a z naszej analizy długoterminowej wynika, że osiągnięcie neutralności klimatycznej wymaga ograniczenia o 95 % obecnego wykorzystania energii z węgla kopalnego w unijnym zużyciu energii końcowej. Strategia obniżenia emisyjności stanowi najważniejszy element obowiązujących polityk z zakresu klimatu, środowiska i energii ukierunkowanych na osiągnięcie do 2030 r. celu, jakim jest redukcja emisji gazów cieplarnianych w UE o 55 % w porównaniu do 1990 r.;

·po drugie, musimy odzyskiwać węgiel ze strumieni odpadów, ze zrównoważonych źródeł biomasy lub bezpośrednio z atmosfery, aby wykorzystywać go zamiast węgla kopalnego w sektorach gospodarki, które nieuchronnie pozostaną zależne od węgla. Gospodarka o obiegu zamkniętym i sektory zrównoważonej biogospodarki mogą pomóc w osiąganiu tego celu, a w ich ramach należy propagować rozwiązania technologiczne w zakresie wychwytywania i utylizacji dwutlenku węgla (CCU) oraz produkcję zrównoważonych paliw syntetycznych lub innych niekopalnych produktów węglowych;

·po trzecie, musimy propagować rozwiązania w zakresie usuwania dwutlenku węgla pozwalające na wychwytywanie CO2 z atmosfery i składowanie go przez długi czas – w ekosystemach przy zastosowaniu rozwiązań z zakresu ochrony przyrody i uprawy sprzyjającej pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę albo przy zastosowaniu innych form przechowywania w drodze rozwiązań przemysłowych. Jednocześnie należy zapewnić, aby działania te nie wywierały negatywnego wpływu na różnorodność biologiczną ani nie pogorszyła stanu ekosystemów, zgodnie z zasadą ostrożności i zasadą „nie czyń poważnych szkód”. Rozwój i stosowanie na szeroką skalę rozwiązań w zakresie usuwania dwutlenku węgla jest nieodzownym elementem neutralności klimatycznej i będzie wymagało znacznego ukierunkowanego wsparcia w kolejnych dziesięciu latach.

Europejski Zielony Ład i powiązane strategie zmierzają zatem do szybkiego ograniczenia stosowania węgla kopalnego i stopniowego odchodzenia od jego wykorzystania w perspektywie długoterminowej. Pozostały węgiel, który jest niezbędny do funkcjonowania naszego społeczeństwa nie będzie już pochodził z wydobycia paliw kopalnych – będzie pozyskiwany w sposób zrównoważony z naszych ekosystemów i przemysłu przy wykorzystaniu innowacyjnych technologii.

Jednocześnie obecne ogólnoświatowe działania w dziedzinie klimatu są niewystarczające do utrzymania stężenia CO2 w atmosferze na poziomach porównywalnych z celem określonym w porozumieniu paryskim. Dowody naukowe w dalszym ciągu i coraz pilniej wskazują, że ograniczenie globalnego ocieplenia do 1,5 °C będzie wymagało podjęcia w przyszłości aktywnych działań na rzecz obniżenia tego stężenia. Co więcej, osiągnięcie przez wszystkie główne gospodarki neutralności klimatycznej do połowy stulecia będzie jedynie pierwszym krokiem w kierunku przynajmniej częściowej odbudowy równowagi klimatycznej planety pod koniec obecnego stulecia. Usuwanie dwutlenku węgla będzie musiało odgrywać coraz ważniejszą rolę i stanie się głównym elementem działań po osiągnięciu neutralności klimatycznej, gdy ujemne emisje będą konieczne do ustabilizowania wzrostu temperatury na świecie. Dostępne rozwiązania oparte na odpornych ekosystemach naturalnych oraz przemysłowe wychwytywanie i składowanie dwutlenku węgla (CSS) należy wdrożyć w sposób skuteczny i zrównoważony, uwzględniający ich szczególne cechy. Usuwanie dwutlenku węgla zarówno przez ekosystemy, jak i przy zastosowaniu rozwiązań przemysłowych powinno być zgodne z rygorystycznymi wymogami dotyczącymi monitorowania, raportowania i weryfikacji, aby można było uznać je za wnoszące wkład w osiąganie unijnych celów klimatycznych i środowiskowych. Niezależnie od sposobu usuwania dwutlenku węgla wszystkie jego ilości należy rozliczać w sposób w pełni przejrzysty, z uwzględnieniem kryteriów takich jak czas składowania, ryzyko niezamierzonego uwolnienia, niepewność pomiaru lub ryzyko ucieczki emisji gazów cieplarnianych zwiększających emisje gazów cieplarnianych w innych miejscach.

Ustanowienie zrównoważonego obiegu węgla w gospodarce i ekosystemach UE stanowi długoterminowe przedsięwzięcie, które wymaga jednak podjęcia skoordynowanych działań już teraz. W niniejszym komunikacie skoncentrowano się na działaniach krótkoterminowych ukierunkowanych na zwiększanie skali upraw sprzyjających pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę jako modelu biznesowego zachęcającego do stosowania w ekosystemach naturalnych praktyk przyczyniających się do zwiększenia sekwestracji dwutlenku węgla (sekcja 2) i na promowaniu nowego przemysłowego łańcucha wartości umożliwiającego zrównoważone wychwytywanie, recykling, transport i składowanie węgla (sekcja 3). Wszystkie te działania wniosą wkład w unijne starania w zakresie łagodzenia zmiany klimatu przez redukcję emisji gazów cieplarnianych albo przez usuwanie dwutlenku węgla z atmosfery i utorują drogę do polityk zmierzających do osiągnięcia ujemnych emisji w przyszłości, przynoszących znaczne dodatkowe korzyści dla osiągania ambitnego celu Unii polegającego na odwróceniu utraty różnorodności biologicznej i zanieczyszczeń.

Podstawowym krokiem umożliwiającym osiągnięcie tego celu jest wdrożenie ram regulacyjnych zapewniających jasną i przejrzystą identyfikację działań, które w sposób jednoznaczny przyczyniają się do usuwania dwutlenku węgla z atmosfery i mogą zmniejszyć stężenie CO2 w atmosferze, tym samym przyczyniając się do rozwoju unijnych ram certyfikacji usuwania dwutlenku węgla w oparciu o solidne zasady rozliczania. Umożliwi to usuwanie dwutlenku węgla zarówno z ekosystemów naturalnych, jak i przy użyciu rozwiązań przemysłowych w sposób zrównoważony i gwarantujący wysoką jakość (sekcja 4). Mając na uwadze osiągnięcie neutralności klimatycznej w 2050 r., w niniejszym komunikacie należy zatem również rozpocząć refleksję nad dalszym włączeniem kwestii usuwania dwutlenku węgla do unijnych ram regulacyjnych i ram zgodności z prawem po 2030 r., uwzględniając przy tym zatwierdzone naukowo metody.

2Uprawa sprzyjająca pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę jako model biznesowy na rzecz zapewnienia zdrowszych ekosystemów

2.1Rola uprawy sprzyjającej pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę

Zrównoważone gospodarowanie gruntami będzie miało decydujące znaczenie dla realizacji celu zakładającego osiągnięcie przez UE neutralności klimatycznej w 2050 r., ponieważ zwiększy ilość dwutlenku węgla wychwytywanego i składowanego przez rośliny i glebę. Podczas gdy w przypadku lasów na poziomie UE można zaobserwować pochłanianie dwutlenku węgla netto w ujęciu rocznym, wszystkie inne sposoby użytkowania gruntów, jak np. grunty uprawne, użytki zielone, tereny podmokłe i tereny zamieszkałe wykazują ogólne emisje netto w ujęciu rocznym, przy czym można zaobserwować znaczne różnice w poszczególnych państwach członkowskich. Co więcej, z krajowych wykazów emisji gazów cieplarnianych przekazanych do celów sprawozdania UNFCCC wynika, że pochłanianie netto z ekosystemów lądowych w UE wykazuje tendencję spadkową na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat, co w dużej mierze spowodowane jest pogarszającą się sytuacją ekosystemów leśnych. Od ok. 2013 r. pochłanianie przez grunty leśne w ujęciu rocznym spada w tempie ponad 12 Mt ekwiwalentu CO2 rocznie – tendencja ta pojawiła się w szeregu regionów UE (a wartości te się różnią). Wspomniana trwająca od 2013 r. zmiana jest wynikiem szeregu czynników, które wskazano w strategii leśnej UE i ocenie skutków dotyczącej rozporządzenia LULUCF. Dostępne są rozwiązania umożliwiające odwrócenie tej tendencji spadkowej i szybki powrót do poziomów pochłaniania dwutlenku węgla netto, które występowały w przeszłości, tj. wynoszących znacznie powyżej 300 Mt ekwiwalentu CO2, lecz konieczne jest podjęcie działań ułatwiających wdrożenie tych rozwiązań.

Mając na uwadze powyższe, Komisja przedłożyła wniosek dotyczący zmiany rozporządzenia (UE) 2018/841 w sprawie LULUCF („wniosek dotyczący LULUCF”), ustanawiając unijny cel zakładający roczne pochłanianie netto wynoszące 310 Mt ekwiwalentu CO2 do 2030 r., tj. odpowiadające poziomowi zaobserwowanemu po raz ostatni w 2013 r., i określając limity emisji dla każdego państwa członkowskiego. Wspomniany wniosek zawiera również cel polegający na osiągnięciu neutralności klimatycznej w całym sektorze gruntów do 2035 r., co oznacza, że usuwanie dwutlenku węgla w ekosystemach lądowych powinno równoważyć emisje gazów cieplarnianych pochodzące ze wszystkich przypadków użytkowania gruntów, hodowli zwierząt gospodarskich i stosowania nawozów. We wniosku Komisji nie ustanowiono jednak bezpośrednich zachęt na poziomie zarządców gruntów, które przyczyniałyby się do usuwania dwutlenku węgla i ochrony zasobów węgla. System zachęt na poziomie zarządców gruntów zmotywowałby do podjęcia bezpośrednich działań na miejscu. W niniejszym komunikacie podjęto się wyzwania polegającego na uruchomieniu unijnej inicjatywy w zakresie uprawy sprzyjającej pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę ogłoszonej w strategii „Od pola do stołu” i powtórzonej w strategii leśnej UE 2030. Przeanalizowano również sposoby umożliwienia kluczowym zainteresowanym stronom w sektorze gruntów przyjęcia decydującej roli w zrównoważonym gospodarowaniu dwutlenkiem węgla na drodze do osiągnięcia neutralności klimatycznej. Niniejszy komunikat przyczyni się również do odbudowy odpornej przyrody o dużej różnorodności biologicznej w całej UE.

Uprawa sprzyjająca pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę jako model biznesowy

Uprawę sprzyjająca pochłanianiu dwutlenku węgla przez glebę można zdefiniować jako ekologiczny model biznesowy, w którym nagradza się zarządców gruntu za podejmowanie udoskonalonych praktyk z zakresu gospodarowania gruntami, prowadzących do zwiększenia sekwestracji dwutlenku węgla w biomasie, martwej materii organicznej i glebie przez zwiększenie wychwytywania dwutlenku węgla lub ograniczenie uwalniania dwutlenku węgla do atmosfery, przy poszanowaniu zasad ekologicznych sprzyjających różnorodności biologicznej i działających na korzyść kapitału naturalnego w ujęciu ogólnym. Zachęty finansowe mogą pochodzić ze źródeł publicznych lub prywatnych i mogą nagradzać zarządców gruntów albo za stosowane przez nich praktyki gospodarowania, które przyczyniają się do zwiększenia składowania dwutlenku węgla z atmosfery, albo za faktyczną ilość sekwestrowanego dwutlenku węgla.