Projekt ITER stanowi wyjątkowy przykład międzynarodowej współpracy naukowej między siedmioma stronami, które odpowiadają za 80 % światowego PKB. Ma on na celu zbadanie, czy można wykorzystać fuzję jądrową jako źródło energii w pokojowych celach. Po podpisaniu w 2006 r. umowy ITER przez siedmiu partnerów międzynarodowych, do których należy Euratom (reprezentowany przez Komisję Europejską), Rada Unii Europejskiej przyjęła w marcu 2007 r. decyzję 2007/198/Euratom powołującą Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej (F4E). Podstawowym zadaniem F4E jest wypełnianie zobowiązań Euratom dotyczących projektu ITER i realizacja innych działań związanych z ITER. Członkowie F4E to Euratom, państwa członkowskie Euratomu i Szwajcaria.

W kontekście negocjacji umowy ITER w 2005 r. podpisano odrębną, ale powiązaną umowę dwustronną między UE a Japonią. Umowa ta, zwana „szeroko zakrojoną koncepcją”, umożliwia współpracę obu stron w ramach trzech zlokalizowanych w Japonii projektów związanych z syntezą jądrową, które mają na celu wspieranie rozwoju i realizacji projektu ITER oraz przygotowania do budowy elektrowni demonstracyjnej. Większość (ok. 90 %) zasobów, które UE przeznacza na potrzeby projektów w ramach szeroko zakrojonej koncepcji, przybiera postać dobrowolnego przekazywania przez szereg członków F4E komponentów w ramach wkładów niepieniężnych; w związku z tym wkład pieniężny przekazywany za pośrednictwem F4E na rzecz projektów w ramach szeroko zakrojonej koncepcji jest bardzo mały w porównaniu z wkładem pieniężnym i niepieniężnym F4E na rzecz ITER.

Zgodnie z warunkami umowy ITER każda strona zobowiązała się do zapewnienia dwóch rodzajów wkładu w projekt: niepieniężnego i pieniężnego. Wkłady pieniężne przekazuje się bezpośrednio na rzecz organizacji ITER i są one wykorzystywane w ramach jej działalności, która obejmuje projektowanie i specyfikację komponentów wykorzystywanych w projekcie, jak również ogólny montaż, instalację i obsługę urządzenia. Wkłady niepieniężne przyjmują postać komponentów tokamaka oraz systemów dodatkowych i pomocniczych; strony zamawiają je i budują, po czym dostarczają do ośrodka projektu ITER w Cadarache we Francji. Na rys. 2 przedstawiono uproszczony schemat tokamaka ITER, wskazując strony odpowiedzialne za najważniejsze wkłady niepieniężne.

Niniejsze sprawozdanie oparte jest na badaniu uzupełniającym przygotowanym pod koniec 2017 r. i na początku 2018 r. przez zewnętrznego konsultanta. Jego zakres obejmował lata 2014–2017 i dotyczył w szczególności europejskiego wkładu w projekt ITER za pośrednictwem F4E. Sprawozdanie opiera się ponadto na dwóch innych badaniach przeprowadzonych przez konsultantów zewnętrznych: jedno z nich dotyczyło przygotowania oceny skutków / oceny ex ante unijnego finansowania projektu ITER i działań dotyczących szeroko zakrojonej koncepcji oraz udziału w nich w ramach następnych WRF i rozważono w nim poszczególne warianty przyszłego wkładu UE w projekt pod kątem finansowania i zarządzania; oraz na badaniu dotyczącym optymalnego wykorzystania środków finansowych, w ramach którego przeanalizowano skutki dla przemysłu Unii wynikające z unijnych inwestycji w projekt ITER w okresie 2008–2017 i sporządzono model przyszłych skutków dalszych inwestycji. Te trzy badania oparto z kolei na innych przeglądach F4E i organizacji ITER przeprowadzonych w ostatnich latach. W załączniku 1 przedstawiono pełen wykaz dokumentów potwierdzających, do których odniesiono się w niniejszej ocenie.

Podejście podzielone na etapy stanowi jeden z najważniejszych elementów zmiany w zarządzaniu. W jego ramach dzieli się budowę i montaż urządzenia na cztery etapy, z których każdy zmierza do określonego kluczowego celu. Działania te znajdują kulminację w celu kończącym etap czwarty: pełne osiągnięcie etapu deuterowo-trytowego. Na każdym etapie projektu podejmuje się jedynie działania niezbędne do osiągnięcia celu danego etapu. W planie uwzględniono ograniczenia finansowe stron uczestniczących w projekcie ITER, ograniczając wkłady pieniężne i odraczając wkłady niepieniężne, które nie są niezbędne na bieżącym etapie projektu. Plan ogranicza również ryzyko, ponieważ przewiduje testowanie urządzenia i istniejących komponentów po zakończeniu każdego etapu, co pozwala na rozpoznanie i rozwiązanie wszelkich problemów przed podjęciem dalszych działań. Obecnie projekt znajduje się na pierwszym etapie, którego kluczowym celem jest pierwsza plazma. W celu uzyskania pierwszej plazmy zgodnie z planem w 2025 r. w ramach F4E przyjęto strategię „Prosta droga do pierwszej plazmy” (ang. Straight Road to First Plasma), w której priorytetowo traktuje się komponenty mające zasadnicze znaczenie dla tego celu pośredniego. Podejście podzielone na etapy przedstawiono na rys. 5 poniżej.

F4E rozpoczęło budowę ITER w Cadarache w 2009 r. i miała ona trwać dziesięć lat. Po odkryciu w 2013 r. licznych słabych punktów i niedociągnięć (dzięki wewnętrznej ocenie projektu ITER i przeglądowi F4E) uznano, że przyjęte w 2010 r. podstawowe założenia projektu nie są już realistyczne. Jedną z głównych przyczyn opóźnień i dodatkowych kosztów było niedopracowana konstrukcja komponentów projektu i w związku z tym jej częste zmiany, co wynikało ze złożoności i pionierskiego charakteru projektu. Przewidywane terminy dostaw niektórych wkładów rzeczowych przedłużyły się czasem aż do 45 miesięcy w stosunku do terminów zaplanowanych w harmonogramie ITER z 2010 r. Stało się oczywiste, że projekt wymaga działań naprawczych.

c) przygotowanie i koordynację programu działań mających na celu przygotowanie do budowy demonstracyjnych reaktorów syntezy jądrowej wraz z instalacjami towarzyszącymi, w tym międzynarodowej instalacji napromieniowywania materiałów przeznaczonych do syntezy jądrowej (International Fusion Materials Irradiation Facility, IFMIF).

Chociaż podpisane umowy opiewają na prawie 4 mld EUR, nie jest to kwota, którą zapłaciło F4E. Środki pieniężne przeznaczone początkowo na zamówienie dotyczące ustaleń są często wypłacane w ratach, przy czym większość kwoty jest wypłacana na końcu. Do maja 2017 r. z tytułu wkładów niepieniężnych na rzecz ITER wypłacono około 2,25 mld EUR. Środki pieniężne przekazano setkom różnych wykonawców oraz jeszcze większej liczbie podwykonawców w UE i poza nią, dzięki czemu przyczyniły się one także do wzrostu gospodarczego i zatrudnienia w gospodarce UE. Korzyści te zostaną przedstawione ilościowo w sekcji 5.

Zdecydowana większość wydatków F4E przypada na zamówienia dotyczące ustaleń. Są to umowy, tworzone i definiowane przez organizację ITER, z których każda dotyczy konkretnych prac, które mają być zrealizowane i przekazane organizacji ITER przez agencję wewnętrzną. Zamówienia dotyczące ustaleń mogą dotyczyć budowy komponentów, usług, zarządzania lub wszelkich innych prac, które należy wykonać w celu wniesienia wkładu w realizację projektu ITER, ale większość z nich dotyczy opracowywania i budowy komponentów do tokamaka jako wkładów niepieniężnych. Po podpisaniu zamówienia dotyczącego ustaleń z organizacją ITER, F4E ogłasza przetarg i podpisuje umowy z dostawcami wymaganych rezultatów.

Tabela 1: Zestawienie środków na zobowiązania Euratomu na rzecz ITER do uzyskania pierwszej plazmy (PP), od PP do etapu deuterowo-trytowego (D-T) i łącznie po 2020 r. Jednostki są wartościami bieżącymi w mld EUR.

Fizyczne postępy projektu można monitorować na podstawie celów pośrednich. Co roku na jednym z organizowanych dwa razy do roku posiedzeń, Rada ITER zatwierdza szereg celów pośrednich służących monitorowaniu wyników i składaniu sprawozdań Radzie ITER. Cele pośrednie związane z europejskim wkładem są również monitorowane przez radę zarządzającą F4E. Cele pośrednie obejmują wszystkie obszary projektu, od zamówień publicznych po budowę. W tabeli 2 przedstawiono stan wszystkich celów pośrednich, które należało osiągnąć do końca 2017 r. Wszystkie zaplanowane do końca 2017 r. cele pośrednie zostały osiągnięte.

W niektórych badaniach, z których korzystano przy tej ocenie, wykorzystano dane historyczne do przewidzenia wpływu ITER na gospodarkę w różnych scenariuszach dotyczących przyszłości. Prognozowanie i przewidywanie zakłada konieczność przyjęcia pewnych założeń dotyczących zmian sytuacji geopolitycznej w okresie, do którego odnoszą się przewidywania.

Można jednak określić podstawowe założenia w ramach pewnych ograniczeń. Przy analizie ilościowej w badaniu dotyczącym optymalnego wykorzystania środków finansowych skoncentrowano się wyłącznie na gospodarce UE i przyjęto dwa podstawowe założenia. Pierwsze to scenariusz zakładający brak wydatków na ITER, w którym z budżetu F4E nie wydano żadnych środków; wpływ ITER względem tego scenariusza nazywa się wpływem brutto. Drugie to scenariusz, w którym zamiast wydatków na ITER tę samą kwotę wydano w innych sektorach gospodarki UE proporcjonalnie do ich wielkości. Wpływ względem tego scenariusza nazywa się wpływem netto. Kwestię tę omówiono szerzej w części „Skuteczność” w sekcji 5 (Analiza).

XV.Jeżeli weźmie się pod uwagę wkład pozostałych stron, a także zasoby, które będą niezbędne po 2020 r., koszt ITER jest bardzo wysoki. Projekt ten wymaga również szerokiej fachowej wiedzy technicznej i dużej liczby wykwalifikowanych producentów, aby projektowanie i budowa komponentów oraz uczestnictwo w przetargach odbywały się w uczciwy i konkurencyjny sposób. Krótko mówiąc, budowa urządzenia służącego do syntezy jądrowej, jakim jest ITER, wymaga stałego zaangażowania naukowego, kierowniczego i finansowego na skalę, której żadne państwo nie byłoby w stanie się podjąć. Dlatego można to osiągnąć jedynie dzięki współpracy zarówno między państwami członkowskimi, jak i w skali światowej. W przypadku wspólnego projektu o zasięgu globalnym UE jest niezbędna, aby promować interesy państw europejskich na równi z innymi mocarstwami światowymi.

XIII.Badanie dotyczące optymalnego wykorzystania środków finansowych wykazało, że w latach 2008–2017, w porównaniu z brakiem wydatków, dzięki wydatkom F4E na ITER uzyskano 34 000 stanowisk pracy na rok oraz prawie 4,8 mld EUR w wartości dodanej brutto. Istnieje również duży potencjał dla technologii typu spin-off, ponieważ ITER plasuje się w czołówce badań nad syntezą jądrową, a wiele jego komponentów to rozwiązania innowacyjne. W tym samym badaniu wskazano szereg analiz przykładów, gdzie udział przedsiębiorstw w ITER umożliwił rozwój przedsiębiorstw typu spin-off oraz innowacji, które często mogły być przenoszone do innych sektorów.

IX.Jeżeli chodzi o poprawę kultury projektowej i zarządzania projektem od czasu zmiany zarządzania w 2015 r., to mimo że okres trzech lat jest bardzo krótki, aby można było dostrzec istotną poprawę w przypadku tak dużego projektu, widoczne są pewne oznaki postępu. W ostatniej rocznej ocenie F4E stwierdzono, że F4E „wydaje się być na dobrej drodze i może zmienić stan na stabilny, nieawaryjny”. Zarówno z tej oceny, jak i z wywiadów przeprowadzonych na jej poparcie wynika jednak, że nadal pozostaje wiele do zrobienia, w szczególności w kwestii zarządzania umowami oraz praktyk w dziedzinie zamówień publicznych. Przepisy dotyczące zamówień publicznych F4E nie zostały opracowane z myślą o międzynarodowym, eksperymentalnym projekcie naukowym. Aby temu zaradzić, F4E aktywnie współpracuje z przedstawicielami przemysłu i środowiskiem badawczym, aby zachęcać do udziału w zaproszeniach do składania ofert i w zaproszeniach do składania wniosków. Obejmuje to współpracę z siecią urzędników łącznikowych ds. kontaktów z branżą (ILO) oraz siecią urzędników łącznikowych z europejskich laboratoriów syntezy jądrowej (EFLO). Ponadto obejmuje to inicjatywy komunikacyjne i informacyjne mające na celu zwiększenie świadomości i zdolności.

VIII.W terminie wyznaczonym na uzyskanie pierwszej plazmy nie uwzględniono rezerw na ewentualne wydatki związane z nieprzewidzianymi wydarzeniami lub działaniami obarczonymi ryzykiem, których nie można jednak wykluczyć, szczególnie w przypadku projektów o porównywalnym stopniu złożoności. Aby zapewnić niezawodność wykonania projektu, w terminie jego realizacji powinno uwzględnić się rozsądny plan awaryjny. Jak stwierdzono w opublikowanym niedawno komunikacie Komisji w sprawie ITER i zgodnie z dotychczasowym doświadczeniem w realizacji dużych projektów międzynarodowych o podobnym stopniu złożoności i dojrzałości, Komisja ocenia, że właściwe wydaje się uwzględnienie ewentualnych nieprzewidzianych opóźnień w realizacji harmonogramu do 24 miesięcy oraz możliwości wzrostu nieplanowanych kosztów do 10–20 %.

VII.Jak wyjaśniono w logice interwencji (rys. 4), trzy zadania F4E można uznać za jego cele szczegółowe. Dotychczasowy postęp w realizacji tych celów został poddany szczegółowej ocenie w sekcji 2 i 3. Realizacja projektów w ramach BA przebiega w dużej mierze zgodnie z planem, projekty przygotowawcze DEMO (z wyjątkiem części dotyczącej IFMIF na podstawie umowy w sprawie szeroko zakrojonej koncepcji) nie są realizowane przez F4E do czasu uzyskania pierwszej plazmy i mimo że w przeszłości miały miejsce poważne opóźnienia oraz przekroczenia kosztów w odniesieniu do ITER, obecnie odnotowuje się stałe postępy zgodnie z harmonogramem i budżetem w ramach nowych podstawowych założeń z 2016 r. Na rys. 9 i 10 przedstawiono, w jakim stopniu realizacja projektu ITER przebiega zgodnie z harmonogramem pod względem uzyskanych i dostępnych punktów.

VI.W przeciwieństwie do porozumienia paryskiego, cele zrównoważonego rozwoju dotyczą nie tylko zagadnień związanych z energią i klimatem, lecz także szerokiej gamy kwestii związanych z rozwojem społecznym i gospodarczym. Do 2030 r. ma zostać osiągniętych 17 celów zrównoważonego rozwoju dotyczących takich obszarów, jak: ubóstwo, edukacja, głód, warunki sanitarne, równouprawnienie płci i zmiana klimatu. Pomimo swojego długoterminowego charakteru ITER jest zgodny z tymi celami.

V.Z perspektywy międzynarodowych zobowiązań UE związanych z energią ITER jest istotny w kontekście zobowiązań UE wynikających z porozumienia paryskiego oraz celów zrównoważonego rozwoju (zwanych zwykle Agendą na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030), które przyjęto w 2015 r. w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. Cele porozumienia paryskiego, które mają zostać osiągnięte do końca tego stulecia, dotyczą ograniczenia globalnego ocieplenia, zwiększenia zdolności przystosowywania się do zmiany klimatu oraz przejścia na niską emisję gazów cieplarnianych. Aby osiągnąć te cele, bezsprzecznie konieczne jest stopniowe odchodzenie od stosowania paliw kopalnych na rzecz alternatywnych rozwiązań przyjaznych dla klimatu. Chociaż energia termojądrowa jako realne komercyjne źródło energii stanowi cel długoterminowy, w przypadku którego przewiduje się, że produkcja energii elektrycznej nie rozpocznie się przed 2050 r., ramy czasowe dla tych celów mają również charakter długoterminowy. W związku z tym, jako niskoemisyjna alternatywa dla paliw kopalnych oraz uzupełnienie dla energii ze źródeł odnawialnych, badania nad energią termojądrową, a co za tym idzie – projekt ITER, są w dużym stopniu zgodne z zobowiązaniami UE wynikającymi z porozumienia paryskiego.

IV.W przypadku projektu takiego jak ITER, którego komponenty wyprodukowane w różnych państwach przez różnych wykonawców muszą współdziałać w doskonałej harmonii, zmiany projektowe są w nieunikniony sposób bardzo trudne i kosztowne. W wyniku przeprowadzonej w 2013 r. oceny zniechęcano organizację ITER do wprowadzania zmian projektowych i zachęcano do zamrażania projektów na wczesnym etapie. Środki te, mimo że bardzo korzystne z punktu widzenia zarządzania projektem, stwarzają sytuację, w której w danym projekcie nie można z łatwością uwzględnić nowych osiągnięć technologicznych ani ulepszeń w specyfikacji projektu. W ramach tych ograniczeń istnieje jednak niewielka możliwość wprowadzenia zmian w projekcie, np. w projekcie mniejszych komponentów. Większość spośród pracowników i zainteresowanych stron z organizacji ITER i F4E, a także członków rady zarządzającej i urzędników ds. łączności z branżą zgodziła się, że F4E odpowiednio dostosowuje się do postępów w zakresie technologii i nauki i nikt nie wskazał istotnych osiągnięć technologicznych i naukowych, które powinny były zostać uwzględnione w ramach F4E, a nie zostały.

II.W przeciwieństwie do odnawialnych źródeł energii, które na ogół znajdują się na etapie rozwoju, który pozwala na produkowanie z nich energii do celów komercyjnych, synteza jądrowa jest nadal nową technologią, która wymaga dalszych badań, zanim osiągnie ten sam poziom zaawansowania. ITER zajmuje wyjątkowe miejsce w krajobrazie badań nad energią termojądrową. Jest to kluczowy instrument realizacji europejskiego planu działania w zakresie badań nad energią termojądrową. Plan ten stanowi podstawę dla programów EUROfusion i „Fusion for Energy” oraz zapewnia jasno określony kierunek działań, których celem jest wytwarzanie energii elektrycznej do celów komercyjnych w drodze syntezy jądrowej.

I.W dniu 28 listopada 2018 r. Komisja Europejska przyjęła długoterminową wizję strategiczną dobrze prosperującej, nowoczesnej, konkurencyjnej i neutralnej dla klimatu gospodarki do 2050 r. – „Czysta planeta dla wszystkich”. Strategia ta pokazuje, w jaki sposób Europa może przewodzić w dążeniu do osiągnięcia neutralności klimatycznej poprzez inwestycje w realistyczne rozwiązania technologiczne, wzmocnienie pozycji obywateli i dostosowanie działań politycznych w ważnych obszarach, takich jak polityka przemysłowa, finanse i badania naukowe. W takim procesie transformacji ważne jest również zagwarantowanie sprawiedliwości społecznej. W analizie towarzyszącej niniejszemu dokumentowi potwierdzono, że synteza jądrowa jest potencjalną nową technologią wytwarzania energii elektrycznej, która nie prowadzi do emisji gazów cieplarnianych i w której wykorzystuje się paliwa dostępne w dużej ilości, a także uznano ITER za jedną z najważniejszych inicjatyw o wymiarze globalnym, która stanowi główny wkład Unii Europejskiej w badania nad syntezą jądrową. Energia termojądrowa może przynieść istotne korzyści. Paliwa do syntezy jądrowej (deuter i tryt) są powszechnie dostępne i prawie niewyczerpane. Elektrownia termojądrowa nie stwarza sama z siebie szczególnego zagrożenia dla bezpieczeństwa: mniej niż jeden gram paliwa tworzy plazmę, która w przypadku nieplanowanego zdarzenia w krótkim czasie ulega samowygaszeniu. W wyniku reakcji deuter-tryt dochodzi do uwolnienia neutronów, które spowodują aktywację materiałów ścianek. Powstałe w ten sposób odpady promieniotwórcze są krótkotrwałe. Korzyści płynące z energii termojądrowej jako źródła bezemisyjnej i zrównoważonej energii uzupełniającej odnawialne źródła energii stanowią przekonujący argument na rzecz syntezy jądrowej.

XVI.Zarządzanie na szczeblu UE pozwala uniknąć jeszcze bardziej złożonej struktury zarządzania, która powstałaby, gdyby uczestnictwo w projekcie odbywało się na poziomie państw członkowskich. Podobnie zapewnienie wkładu europejskiego za pośrednictwem F4E pozwala uniknąć potencjalnej złożoności wynikającej z faktu posiadania przez każde państwo członkowskie własnych przepisów dotyczących zamówień publicznych i procedur udzielania zamówień.

Efektywność

XVII.Wkład UE w budowę ITER wyniesie ogółem ok. 6,6 mld EUR do 2020 r. (wartości z 2008 r.) zgodnie z pułapem ustalonym przez Radę UE w 2010 r. Budżet F4E jest w większości wydatkowany w drodze zamówień publicznych. Wydatki administracyjne stanowiły 6 % (pod względem środków na zobowiązania) i 9 % (pod względem środków na płatności) całkowitych wydatków F4E w latach 2014–2017. Ten udział wydatków administracyjnych jest podobny, jak w przypadku innych dużych projektów. Główny wpływ na oszczędność kosztową F4E mają zatem jego praktyki w zakresie udzielania zamówień. Z czasem strategia zamówień F4E ewoluowała od zawierania dużych umów w sprawie zamówienia publicznego po stałej cenie w kierunku zawierania mniejszych umów o bardziej zmiennych cechach. W przypadku każdego zamówienia na portalu branżowym F4E publikowane jest zaproszenie do składania ofert. F4E, jako wspólne przedsięwzięcie UE, ma obowiązek przestrzegać unijnych procedur udzielania zamówień publicznych określonych w jego regulaminie finansowym. Zgodnie z tym regulaminem uczestnictwo w procedurach udzielania zamówień publicznych powinno być otwarte na równych warunkach dla wszystkich ofert z państw członkowskich UE oraz państw trzecich, które zawarły z UE specjalne porozumienie w sprawie zamówień publicznych. W przypadku regulaminu finansowego F4E udział w takich procedurach jest ograniczony do członków F4E (państw członkowskich UE i Szwajcarii) z pewnymi wyjątkami. System ten ma na celu unikanie monopoli i zachęcanie do przetargów konkurencyjnych, co w sposób przejrzysty i otwarty obniża koszty zamówień, biorąc pod uwagę wymogi prawidłowego zarządzania funduszami publicznymi.

XVIII.Z czasem F4E podjęło skoordynowane wysiłki, aby ulepszyć swoje praktyki w zakresie kontroli i monitorowania. Na przykład w 2017 r. wdrożono zintegrowany system sprawozdawczości. Umożliwia on dostęp wszystkich pracowników F4E do generowanych komputerowo sprawozdań z wykorzystaniem bieżących danych z intranetu F4E. Automatyczne generowanie sprawozdań jest systemem o dużo większej skuteczności niż sporządzanie sprawozdań przez człowieka i chociaż zintegrowany system sprawozdawczości wymaga pewnych ustawień i konserwacji, ankietowani z F4E zgłaszali, że obciążenie administracyjne jest rozsądne. Jednym z kluczowych elementów strategii kontroli i monitorowania F4E jest zintegrowany system zarządzania. System ten składa się z zestawu kluczowych wskaźników efektywności. Ich celem jest ilościowe określenie postępów i zapewnienie łatwo monitorowanych zmiennych wskazujących na stan realizacji projektu. Pod koniec każdego roku F4E sporządza porównanie planowanych wskaźników ze wskaźnikami, które zostały osiągnięte. W rocznej ocenie F4E za 2014 r. stwierdzono, że „oceniający doceniają wartość zintegrowanego systemu zarządzania i uznają go za złożony, solidny system skutecznego i efektywnego zarządzania oraz zalecają jego systematyczne wdrażanie”.

XIX.W ostatnim sprawozdaniu Służby Audytu Wewnętrznego Komisji zwrócono uwagę na trzy bardzo ważne działania z poprzedniego audytu, które na początku 2018 r. były znacznie opóźnione. Od tego czasu F4E poczyniło postępy i zamierza zrealizować te działania do końca 2018 r. Poprawa wyników finansowych F4E została potwierdzona przez Parlament Europejski w rocznych procedurach udzielania absolutorium na podstawie rocznego przeglądu sprawozdań finansowych F4E przez Europejski Trybunał Obrachunkowy, który konsekwentnie potwierdził ich prawidłowość i zgodność. Absolutorium udzielono dla sprawozdań finansowych F4E za 2016 r. Procedura udzielania absolutorium dla rocznych sprawozdań finansowych za 2017 r. jest w toku. Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO) przedstawił wstępne uwagi dotyczące rezerwy na koszty likwidacji szkód oraz kwestii związanych z kontrolą wewnętrzną, w tym z procesem rekrutacji.

XX.W badaniu dotyczącym optymalnego wykorzystania środków stwierdzono, że w porównaniu z odpowiednim scenariuszem „inwestycji alternatywnych” wpływ netto wydatków ITER na wartość dodaną brutto w Europie wynosi 132 mln EUR, a na zatrudnienie – 5 800 stanowisk pracy na rok.

Spójność

XXI.W planie działania EUROfusion, opublikowanym po raz pierwszy w 2012 r. przez strony Europejskiej umowy na rzecz rozwoju syntezy jądrowej, przedstawiono podejście pragmatyczne i praktyczne działania dotyczące realizacji celu, którym jest wytwarzanie energii elektrycznej z syntezy jądrowej w komercyjnej sieci elektroenergetycznej. ITER jest kluczową instalacją przewidzianą w planie działania, wyróżnioną jako integralna część ogólnej strategii UE na rzecz syntezy jądrowej. W związku z tym większość środków finansowych na badania nad syntezą jądrową pochodzących z programu badawczo-szkoleniowego Euratom jest przeznaczana na przygotowania do eksploatacji ITER.

XXII.W ramach programu badawczo-szkoleniowego Euratom, stanowiącego uzupełnienie programu „Horyzont 2020”, wspierane są badania jądrowe i działania szkoleniowe, ze szczególnym uwzględnieniem bezpieczeństwa jądrowego, ochrony radiologicznej i rozwoju energii termojądrowej. Aby zrealizować ten ostatni cel, w ramach programu wzywa się do „przejścia ze czysto akademickiej działalności badawczej do zagadnień naukowych dotyczących projektowania, stworzenia i eksploatacji przyszłych instalacji takich jak ITER”. W ten sposób, wraz z istniejącymi projektami dotyczącymi syntezy jądrowej, takimi jak JET i przyszłymi reaktorami, takimi jak elektrownia demonstracyjna, projekt ITER stanowi podstawę programu badawczo-szkoleniowego Euratom i tym samym jest istotny dla przewodniego programu „Horyzont 2020”.

XXIII.Priorytety polityczne Komisji Europejskiej na lata 2014–2019 obejmują dwa priorytety istotne dla ITER: „Zatrudnienie, wzrost gospodarczy i inwestycje” oraz „Unia energetyczna i działania w dziedzinie klimatu”. Pierwszy z wymienionych priorytetów ma na celu ukierunkowanie środków UE na „zatrudnienie, wzrost gospodarczy i konkurencyjność”. W badaniu dotyczącym optymalnego wykorzystania środków finansowych oszacowano, że nawet na obecnym etapie, kilka lat przed rozpoczęciem etapu eksploatacji, w ramach projektu ITER osiągnięto wzrost wartości dodanej brutto i zatrudnienia w całej Europie. Priorytet polityczny „Unia energetyczna i działania w dziedzinie klimatu” jest niezwykle istotny dla ITER w wielu jego wymiarach, takich jak zróżnicowanie źródeł energii w Europie, dekarbonizacja gospodarki energetycznej oraz nadanie priorytetowego charakteru badaniom naukowym i innowacjom w dziedzinie technologii niskoemisyjnych i czystych technologii energetycznych.

XXIV.Celem realizowanego obecnie europejskiego strategicznego planu w dziedzinie technologii energetycznych (planu EPSTE) jest przyspieszenie rozwoju i wdrożenia technologii niskoemisyjnych. Chociaż w planie skoncentrowano się na rozwoju technologii energii odnawialnej w celu realizacji unijnych krótko- i długoterminowych celów w dziedzinie energii, wyróżniono w nim technologię syntezy jądrowej jako „atrakcyjne długoterminowe rozwiązanie z zakresu energii niskoemisyjnej o dużym potencjale” i przytoczono ITER jako jeden z najistotniejszych projektów dotyczących badań przemysłowych na świecie, którego celem jest wykazanie możliwości energii termojądrowej oraz pokazanie, że można ją wykorzystywać bez negatywnych skutków.

XXV.

6. Wnioski

Niniejszy dokument spełnia wymogi prawne dotyczące śródokresowego sprawozdania z postępu prac, ale zawiera również ustalenia z oceny śródokresowej zgodnie z zasadami lepszego stanowienia prawa. W ocenie skoncentrowano się na europejskim wkładzie w ITER w latach 2014–2017 i wykazano, że chociaż od czasu jego rozpoczęcia w projekcie ITER odnotowano znaczne opóźnienia i przekroczenia kosztów, zmiana w sposobie zarządzania wprowadzana od 2015 r. przyniosła pozytywne skutki. Jeżeli chodzi o obecne podstawowe założenia (zakres, koszty i harmonogram) przyjęte w 2016 r. ITER jest na dobrej drodze pod względem harmonogramu i budżetu. Projekty w ramach szeroko zakrojonej koncepcji również przebiegają sprawnie, jeżeli chodzi o ich podstawowe założenia. Obowiązki związane z przygotowaniem elektrowni demonstracyjnej są w większości wypełniane w ramach EUROfusion do czasu zakończenia pierwszego etapu ITER w 2025 r.

Budowa i zarządzanie ITER nadal jednak przechodzą proces usprawniania; w przypadku tak długoterminowego projektu istotne będzie monitorowanie, czy pozytywne skutki zmiany w zarządzaniu nadal występują, oraz czy nadzór i monitorowanie F4E przez Komisję Europejską ulega poprawie zgodnie z nową strategią nadzoru Komisji.

ITER pozostaje istotnym elementem unijnej polityki energetycznej i polityki innowacyjności, a jego potencjalna rola w obniżaniu emisyjności krajobrazu energetycznego po 2050 r. jest bardzo znacząca. Inwestycja ta jest spójna z innymi celami UE dotyczącymi wzrostu gospodarczego; dzięki inwestycji w ITER odnotowano już znaczny wzrost wartości dodanej brutto i zatrudnienia.

Jako strona przyjmująca tak istotnego projektu, jakim jest ITER (zarówno dużego projektu naukowego, jak i międzynarodowej współpracy na niespotykaną dotąd skalę) UE staje na czele badań nad syntezą jądrową, a w ramach różnych europejskich inicjatyw ITER jest przytaczany jako przykład inwestycji UE w przyszłe rozwiązania energetyczne.





Załącznik 1: Informacje proceduralne dotyczące procesu przygotowania oceny