Z oceny 7. EAP wynika, że zasadniczo jest to skuteczne narzędzie strategiczne na wysokim poziomie przyczyniające się do wytyczania polityki ochrony środowiska. EAP ma pozytywny wpływ na uwzględnienie i udoskonalenie polityki ochrony środowiska, a poza tym wiele podmiotów wykorzystuje EAP również jako narzędzie do planowania zapewniające ciągłość polityki ochrony środowiska, w tym dzięki jego długoterminowej wizji, odpowiedzialności i przewidywalności działań Komisji Europejskiej. Zasadniczo uznano, że cele priorytetowe 7. EAP, w szczególności wizja programu na 2050 r., są nadal aktualne.

UE przyjęła również kompleksowe środki w odpowiedzi na kryzys związany z COVID-19, który ma negatywny wpływ na życie i środki utrzymania oraz jest źródłem bezprecedensowych wyzwań w zakresie kształtowania polityki, przy czym sytuacja jest tym trudniejsza, że nastąpiło poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej. W planie odbudowy Next Generation EU, zaproponowanym przez Komisję Europejską w dniu 27 maja 2020 r. i zatwierdzonym na nadzwyczajnym posiedzeniu Rady Europejskiej, które odbyło się w lipcu 2020 r., podkreślono status Europejskiego Zielonego Ładu jako nowej strategii Europy na rzecz wzrostu i jego roli w zakresie osiągnięcia zrównoważonej i szybkiej odbudowy, a także w zakresie zapewnienia długoterminowej przewidywalności w kierunku osiągnięcia neutralności klimatycznej i ostatecznie sprawiedliwej i uczciwej transformacji, w ramach której nikt nie zostaje pozostawiony w tyle. 8. unijny program działań w zakresie środowiska, w którym określono tę samą długoterminową wizję i te same cele priorytetowe co w Zielonym Ładzie, przyczyni się do realizacji unijnego wspólnego zobowiązania w zakresie ekologicznej odbudowy gospodarki.

W następstwie szerokiej debaty na temat komunikatu pt. „Czysta planeta dla wszystkich” w marcu 2020 r. UE przedstawiła swoją długoterminową strategię na podstawie porozumienia paryskiego w ramach Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, zobowiązując się do osiągnięcia gospodarki neutralnej dla klimatu do roku 2050. Komisja zaproponowała zapisanie tego celu w Europejskim prawie o klimacie. Komisja Europejska przyjęła również szereg nowych inicjatyw strategicznych, w szczególności Nowy plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym na rzecz czystszej i bardziej konkurencyjnej Europy, strategię na rzecz bioróżnorodności 2030 i strategię „od pola do stołu”.

W dniu 11 grudnia 2019 r. w odpowiedzi na te wyzwania Komisja Europejska przyjęła Europejski Zielony Ład – ambitny program, którego realizacja ma sprawić, że do 2050 r. Europa stanie się pierwszym neutralnym dla klimatu kontynentem, a także ma zapewnić ochronę, zachowanie i poprawę kapitału naturalnego UE oraz ochronę zdrowia i dobrostanu obywateli przed zagrożeniami i negatywnymi skutkami związanymi ze środowiskiem. W programie tym – który opiera się na modelu regeneracyjnego wzrostu, przynoszącym więcej korzyści niż strat – określono priorytety w zakresie ochrony środowiska na najbliższe lata oraz unijny cel polegający na transformacji gospodarki UE z myślą o zrównoważonej przyszłości, tak aby nikt nie został pozostawiony w tyle, a żeby osiągnąć te cele w praktyce w ramach programu opracowano zbiór strategii politycznych, które przyniosą głęboką transformację, oraz wezwano Unię do wzmocnienia swojej pozycji lidera na forum światowym w kwestiach klimatycznych i środowiskowych.

Określenie ram monitorowania 8. EAP należy również rozpatrywać w kontekście innych działań w zakresie zarządzania i monitorowania, w szczególności w kontekście europejskiego semestru, sprawozdania monitorującego Eurostatu dotyczącego celów zrównoważonego rozwoju oraz rocznego sprawozdania dotyczącego prognozy strategicznej, które również bazują na dostępnych danych i wskaźnikach najistotniejszych z punktu widzenia konkretnych celów polityki. Chociaż takie narzędzia w zakresie zarządzania i monitorowania służą różnym celom, to jednak powinny być w coraz większym stopniu wzajemnie powiązane, co prowadzi do dalszej poprawy ich spójności.

Pomiar postępów poczynionych przez UE i jej państwa członkowskie w kierunku osiągnięcia oenzetowskich celów zrównoważonego rozwoju 2030 wymaga zintegrowanych ram w zakresie celów środowiskowych, społecznych i gospodarczych. Rada i Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny wezwały do pomiaru wyników gospodarczych i postępów społecznych nie tylko „w oparciu o PKB” oraz do przejścia na stosowanie „dobrobytu” jako drogowskazu działań politycznych, co popiera również Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju. Posłowie do Parlamentu Europejskiego zorganizowali w 2018 r. konferencję pod hasłem „post-growth” z udziałem zainteresowanych stron.

Chociaż poszczególne instrumenty legislacyjne w zakresie ochrony środowiska wymagają przedstawiania regularnych sprawozdań przez państwa członkowskie na temat konkretnych obszarów polityki ochrony środowiska, w prawie Unii nie przewidziano kompleksowych ram mających na celu zapewnienie skoordynowanego podejścia do ogólnego osiągnięcia unijnych celów środowiskowych. W ramach Europejskiego Zielonego Ładu ogłoszono, że nowy unijny program działań w zakresie środowiska będzie obejmował nowy mechanizm monitorowania służący zapewnieniu, by Unia pozostała na dobrej drodze do osiągnięcia swoich celów środowiskowych.

Art. 3 stanowi podstawę dla wspólnego zrozumienia i zobowiązania w odniesieniu do warunków podstawowych koniecznych do osiągnięcia tych tematycznych celów priorytetowych, co zapewnia spójne wdrażanie na odpowiednim poziomie. Komisja zapowiedziała, że ulepszy swoje wytyczne i narzędzia wspierające lepsze stanowienie prawa pod kątem ich skuteczności w kwestiach zrównoważonego rozwoju i innowacji, tak by wszystkie unijne inicjatywy były zgodne z ekologiczną zasadą „nie szkodzić”.

W komunikacie „Europejski Zielony Ład” podkreśla się konieczność zadbania o to, by strategie polityczne i przepisy były egzekwowane i przyniosły wymierne rezultaty.

Niniejszy wniosek służy zwiększeniu spójności i synergii między działaniami na wszystkich poziomach zarządzania dzięki zintegrowanemu pomiarowi postępów w kierunku osiągnięcia celów środowiskowych i klimatycznych. Zgodnie z przyjętą w ramach Europejskiego Zielonego Ładu zasadą „nie szkodzić” we wniosku wspiera się ograniczenie obciążeń dla środowiska i klimatu oraz umacnia się zintegrowane podejście do rozwoju i wdrażania polityki, w szczególności poprzez uwzględnienie zrównoważonego rozwoju we wszystkich istotnych inicjatywach i projektach na szczeblu krajowym i unijnym.

Zaangażowanie Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) i Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) ma kluczowe znaczenie dla realizacji tych prac i osiągnięcia celów 8. EAP. Na nowe ramy monitorowania i sprawozdawczości, zaproponowane w odniesieniu do 8. EAP, będą składały się w jak największym stopniu istniejące narzędzia i wskaźniki monitorowania opierające się głównie na europejskich statystykach oraz danych EEA i ECHA, co ma zapobiec powielaniu i ograniczyć obciążenie administracyjne państw członkowskich. Oznacza to, że agencjom tym powierza się dodatkowe zadania tak, aby mogły w pełni przyczynić się do osiągnięcia priorytetów i stworzenia warunków podstawowych określonych w art. 3 i 4 programu.

O ile nauka o klimacie, a w szczególności prace Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu, stanowi źródło wiarygodnych danych i informacji na temat poziomu emisji gazów cieplarnianych zgodnego z celem porozumienia paryskiego zakładającym utrzymanie wzrostu temperatury w skali światowej na poziomie znacznie niższym niż 2 °C oraz do kontynuowania działań na rzecz utrzymania go poniżej 1,5 °C w porównaniu z poziomem sprzed epoki przemysłowej, to jednak prace dotyczące innych ograniczeń planety nadal trwają. Poczynienie postępów w zakresie takich prac ma istotne znaczenie pod względem gromadzenia wiedzy, na podstawie której decydenci i zainteresowane strony mogą stwierdzić, czy polityka ochrony środowiska jest wystarczająco ambitna, aby utrzymać Europę w bezpiecznej przestrzeni operacyjnej.

Proces rozwoju ram monitorowania 8. EAP to szansa na przeanalizowanie potencjału bieżącego kierunku prac we Wspólnym Centrum Badawczym Komisji, w Europejskiej Agencji Środowiska i innych instytucjach nad ograniczeniami planety (np. zużyciem wody słodkiej, zmianą użytkowania gruntów, zakwaszaniem oceanów) i nad unijnym śladem konsumpcyjnym, w tym wylesianiem i degradacją lasów w państwach trzecich.

uwzględniając wniosek Komisji Europejskiej,

po przekazaniu projektu aktu ustawodawczego parlamentom narodowym,

uwzględniając opinię Komitetu Ekonomiczno-Społecznego,

uwzględniając opinię Komitetu Regionów,

stanowiąc zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą,

a także mając na uwadze, co następuje:

(1)Zgodnie z art. 192 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej od 1973 r. ogólne unijne programy działań w zakresie środowiska stanowią ramy działania Unii w dziedzinie środowiska i klimatu.

(2)Decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1386/2013/UE ustanowiono 7. unijny program działań w zakresie środowiska (7. EAP), w którym określono unijny program ochrony środowiska obowiązujący do dnia 31 grudnia 2020 r., a także długoterminową wizję na 2050 r.

(3)W przeprowadzonej przez Komisję ocenie 7. EAP uznano, że wizja programu na 2050 r. i jego cele priorytetowe są nadal aktualne; program przyczynił się do zapewnienia bardziej przewidywalnych, szybszych i lepiej skoordynowanych działań związanych z polityką w zakresie środowiska, a struktura i sprzyjające ramy prawne programu przyczyniły się do powstania synergii, dzięki czemu polityka w zakresie środowiska stała się bardziej skuteczna i wydajna. Ponadto w ocenie stwierdzono, że 7. EAP wyprzedził oenzetowską agendę 2030, gdyż podkreśla się w nim, że wzrost gospodarczy i dobrostan społeczny zależą od zdrowej bazy zasobów naturalnych, a także ułatwił osiągnięcie celów zrównoważonego rozwoju. Program pomógł również Unii mówić jednym głosem na światowym forum w kwestiach klimatycznych i środowiskowych. W swojej ocenie 7. EAP Komisja stwierdziła również, że postępy odnotowane w zakresie ochrony przyrody, zdrowia i integracji polityki były niewystarczające.

(4)Ze sprawozdania EEA „Środowisko Europy 2020 – stan i prognozy: wiedza na rzecz transformacji w kierunku zrównoważonej Europy” (SOER 2020) wynika, że w roku 2020 Unia będzie miała niepowtarzalną szansę zająć pozycję lidera pod względem zrównoważonego rozwoju oraz stawić czoła pilnym wyzwaniom w tym zakresie wymagającym przyjęcia rozwiązań systemowych. Jak wskazano w SOER 2020 zmiana klimatu na świecie i zmiany w światowych ekosystemach obserwowane od lat 50. XX wieku zachodzą na przestrzeni dziesięcioleci na niespotykaną dotychczas skalę w stosunku do tysiącleci. Od roku 1950 liczba ludności na świecie uległa potrojeniu, a liczba ludności zamieszkującej miasta wzrosła czterokrotnie. Oczekuje się, że przy obecnym modelu wzrostu nastąpi dalszy wzrost obciążeń dla środowiska, co będzie miało bezpośrednie i pośrednie szkodliwe skutki dla zdrowia i dobrostanu człowieka. Dotyczy to w szczególności sektorów o największym wpływie na środowisko, tj. przemysłu spożywczego, mobilności, sektora energetycznego, a także infrastruktury i budownictwa.

(5)The European Commission responded to the challenges identified in the SOER 2020 by adopting the European Green Deal: nowa strategia na rzecz wzrostu w kierunku dwojakiej transformacji – ekologicznej i cyfrowej, której celem jest przekształcenie Unii w sprawiedliwe i prosperujące społeczeństwo żyjące w konkurencyjnej, neutralnej dla klimatu i zasobooszczędnej gospodarce. Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) zapisuje się w prawie UE cel polegający na osiągnięciu neutralności klimatycznej do 2050 r.

(6)Europejski Zielony Ład leży u podstaw planu odbudowy Next Generation EU, w ramach którego propaguje się inwestycje w kluczowe ekologiczne sektory potrzebne do budowania odporności i tworzenia wzrostu i miejsc pracy w sprawiedliwym i integracyjnym społeczeństwie. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, który wprawi w ruch odbudowę gospodarczą Unii po kryzysie związanym z COVID-19 wraz z budżetem Unii na lata 2021–2027, również opiera się na celach priorytetowych określonych w Europejskim Zielonym Ładzie. Ponadto wszystkie inicjatywy w ramach planu odbudowy Next Generation EU powinny być zgodne z przyrzeczeniem „Nie szkodzić” złożonym w Europejskim Zielonym Ładzie.

(7)Unijne programy działań w zakresie środowiska wyznaczają kierunek rozwoju unijnej polityki w zakresie środowiska od wczesnych lat 70. XX wieku. 7. EAP przestanie obowiązywać w dniu 31 grudnia 2020 r., a w jego art. 4 ust. 3 zobowiązano Komisję, by w razie potrzeby przedstawiła wniosek dotyczący ósmego programu działań w zakresie środowiska (8. EAP) w odpowiednim terminie umożliwiającym uniknięcie luki między 7. EAP a 8. EAP. W komunikacie „Europejski Zielony Ład” Komisja ogłosiła przyjęcie nowego unijnego programu działań w zakresie środowiska.

(8)8. EAP powinien wspierać cele działań w dziedzinie ochrony środowiska i klimatu Europejskiego Zielonego Ładu zgodnie z długoterminowym celem, by w 2050 r. „cieszyć się dobrą jakością życia z uwzględnieniem ograniczeń planety”, który określono już w 7. EAP. Powinien przyczyniać się do osiągnięcia celów oenzetowskiej agendy 2030 oraz jej celów zrównoważonego rozwoju.

(9)8. EAP powinien przyspieszyć przejście na gospodarkę regeneracyjną, która daje planecie więcej niż sama bierze. W ramach modelu regeneracyjnego wzrostu uznaje się, że dobrostan i dobrobyt naszych społeczeństw zależy od stabilnego klimatu, zdrowego środowiska i sprawnych ekosystemów, które zapewniają bezpieczną przestrzeń operacyjną dla naszych gospodarek. Biorąc pod uwagę, że światowa populacja i zapotrzebowanie na zasoby naturalne nadal rosną, działalność gospodarcza powinna rozwijać się w sposób, który nie pogarsza, ale przeciwnie – cofa zmianę klimatu i degradację środowiska, minimalizuje zanieczyszczenia i skutkuje utrzymaniem i zwiększeniem kapitału naturalnego, zapewniając tym samym bogactwo zasobów odnawialnych i nieodnawialnych. Dzięki ciągłemu procesowi innowacji, dostosowaniu się do nowych wyzwań i współtworzeniu gospodarka regeneracyjna wzmacnia odporność i zabezpiecza dobrostan obecnych i przyszłych pokoleń.

(10)W 8. EAP należy wskazać cele priorytetowe w obszarach neutralności klimatycznej, dostosowania do zmiany klimatu, ochrony i przywrócenia różnorodności biologicznej, gospodarki o obiegu zamkniętym, dążenia do osiągnięcia zerowego poziomu emisji zanieczyszczeń oraz ograniczenia presji środowiskowych związanych z produkcją i konsumpcją. Należy ponadto określić w nim warunki podstawowe osiągnięcia długoterminowych i tematycznych celów priorytetowych dla wszystkich zaangażowanych podmiotów.

(11)Biorąc pod uwagę, że polityka w zakresie ochrony środowiska jest w znacznym stopniu zdecentralizowana, działania zmierzające do osiągnięcia celów priorytetowych 8. EAP należy podejmować na różnych szczeblach zarządzania, tj. na szczeblu europejskim, krajowym, regionalnym i lokalnym, przyjmując oparte na współpracy podejście do wielopoziomowego sprawowania rządów. Należy wzmocnić zintegrowane podejście do rozwoju i wdrażania polityki w celu maksymalnego wykorzystania synergii między celami gospodarczymi, środowiskowymi i społecznymi, zwracając szczególną uwagę na potencjalne kompromisy i potrzeby grup szczególnie wrażliwych. Ponadto przejrzyste współdziałanie z podmiotami pozarządowymi jest ważne dla zapewnienia powodzenia 8. EAP i osiągnięcia jego celów priorytetowych.

(12)Wzmocniona współpraca z krajami partnerskimi, dobre zarządzanie środowiskiem na szczeblu globalnym oraz synergie między wewnętrznymi i zewnętrznymi unijnymi strategiami politycznymi mają kluczowe znaczenie dla osiągnięcia unijnych celów środowiskowych i klimatycznych.

(13)Komisja Europejska powinna ocenić postępy w osiąganiu celów priorytetowych 8. EAP przez Unię i państwa członkowskie w kontekście przejścia w kierunku bardziej zrównoważonego rozwoju, lepszego dobrostanu i większej odporności. Jest to zgodne z postulatami Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego dotyczącymi pomiaru wyników gospodarczych i postępów społecznych nie tylko w oparciu o PKB oraz przejścia do stosowania dobrobytu jako drogowskazu działań politycznych, które popiera również OECD.

(14)Ocena postępów na drodze do osiągnięcia celów priorytetowych 8. EAP powinna odzwierciedlać najnowsze zmiany dotyczące dostępności i istotności danych i wskaźników. Powinna być spójna i bez uszczerbku dla narzędzi monitorowania i zarządzania obejmujących bardziej szczegółowe aspekty polityki w zakresie środowiska i klimatu, takie jak w szczególności rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady 2018/1999, przegląd wdrażania polityki ochrony środowiska lub narzędzia monitorowania związane z gospodarką o obiegu zamkniętym, zerowym poziomem emisji, różnorodnością biologiczną, polityką dotyczącą powietrza, wody, gleby, odpadów lub każdą inną strategią polityczną dotyczącą środowiska. Wraz z innymi narzędziami stosowanymi w ramach europejskiego semestru, monitorowaniu celów zrównoważonego rozwoju przez Eurostat oraz w sprawozdaniu Komisji dotyczącym prognozy strategicznej stanowiłaby część spójnego wzajemnie powiązanego zestawu narzędzi monitorowania i zarządzania.