·przyczynienie się do dalszego rozwijania przestrzeni, w której równość i prawa osób zapisane w TUE, TFUE, Karcie praw podstawowych i międzynarodowych konwencjach dotyczących praw człowieka, do których to konwencji przystąpiła Unia, są propagowane, chronione i skutecznie wdrażane.

Chociaż w niniejszym sprawozdaniu przeanalizowano wszystkie roczne programy prac z lat 2014–2020, nie wszystkie działania rozpoczęto do czasu przeprowadzania niniejszej oceny. W związku z tym w celu określenia zakresu niniejszego sprawozdania ustalono datę graniczną 31 grudnia 2020 r. W drugiej części oceny ex post przegląd ten zostanie uzupełniony analizą pozostałych działań.

Z tych powodów ocena ex post zostanie przeprowadzona w dwóch częściach. Niniejsze sprawozdanie stanowi pierwszą część oceny. Oparto je na obecnie dostępnych danych, przedstawiono w nim ogólny podział środków finansowych oraz ocenę dotychczasowych osiągnięć programu. Chociaż nowy program „Obywatele, równość, prawa i wartości” na lata 2021–2027 (zwany dalej „programem CERV”) został już przyjęty, m.in. w oparciu o wyniki oceny śródokresowej programu „Prawa, równość i obywatelstwo” na lata 2014–2020, niniejsza pierwsza część oceny ex post poprzedniego programu pozwoli lepiej zrozumieć, w jaki sposób można usprawnić realizację nowego programu CERV.

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono wyniki uzyskane w ramach programu, zgodnie z obowiązkiem określonym w art. 13 ust. 2 lit. c) podstawy prawnej programu („rozporządzenie”). Zgodnie z rozporządzeniem Komisja Europejska jest zobowiązana do przedstawienia Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdania z oceny ex post programu do 31 grudnia 2021 r. Sprawozdanie to musi zawierać ocenę długofalowego wpływu programu i trwałości efektów programu, by dostarczyć informacji umożliwiających podjęcie decyzji o kolejnym programie. W 2021 r. znaczna liczba projektów (ponad 40 %) jednak nadal była w toku ze względu na ich wieloletni okres realizacji. Wynikało to również z wpływu pandemii COVID-19, która spowodowała wydłużenie czasu trwania szeregu projektów. Dlatego też kompleksowa ocena długofalowych rezultatów i wpływu programu będzie możliwa dopiero na późniejszym etapie.

Finansowane projekty w tym obszarze przyczyniały się do lepszego wdrażania obowiązujących przepisów UE w państwach członkowskich oraz do zwalczania przestępstw z nienawiści i nawoływania do nienawiści. W ramach finansowanych działań wspierano w szczególności ochronę mniejszości przed gwałtownie rosnącym populizmem, ekstremizmem i nietolerancją.

W tabeli 1 poniżej przedstawiono roczne przydziały środków budżetowych, wynoszące ogółem 426,8 mln EUR w całym okresie programowania. Kwoty wzrastały co roku z 54,2 mln EUR w 2014 r. do 67,9 mln EUR w 2020 r.

W ramach programu finansowano projekty, w tym głównie działania służące zwiększaniu świadomości, mające na celu wspieranie uczestnictwa obywateli Unii w życiu obywatelskim i politycznym UE. Obejmowały one projekty mające na celu wsparcie obywateli w lepszym zrozumieniu ich praw wynikających z obywatelstwa UE. W ramach tego celu szczegółowego finansowano kampanie informacyjne dotyczące praw wynikających z obywatelstwa Unii, a szczególny nacisk kładziono na prawa wyborcze w perspektywie wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2019 r.

2.3.Wdrożenie

W latach 2014–2020 zaplanowano łącznie 81 zaproszeń do składania wniosków. Największa liczba tych zaproszeń była poświęcona celowi szczegółowemu dotyczącemu zapobiegania przemocy (Daphne) – 18 zaproszeń. Ponieważ cel szczegółowy dotyczący praw konsumentów finansowano wyłącznie w drodze zamówień publicznych, nie ogłoszono żadnych zaproszeń do składania wniosków dotyczących tego celu. W sumie w czasie trwania programu przyznano 942 dotacje na działania i dotacje na działalność.

Największą część działań finansowanych dzięki projektom w ramach programu „Prawa, równość i obywatelstwo” w latach 2016–2020 można sklasyfikować jako „działania szkoleniowe” (35 %).

Rysunek 1. Rodzaje działań finansowanych w poszczególnych latach (2016–2020)

Uwaga: Na osi pionowej przedstawiono liczbę działań. Projekty mogą być przypisane do więcej niż jednego rodzaju działań. Przed wprowadzeniem e-dotacji w 2016 r. dane miały inny format i nie można ich było wykorzystać w tej analizie.

Źródło: dokumenty projektowe DG JUST (dotacje na działania i dotacje na działalność).

W latach 2016–2020 większość beneficjentów (57 %) stanowiły organizacje nienastawione na zysk.

Zamówienia publiczne stanowiły ważny mechanizm finansowania szeregu celów szczegółowych, obejmujący łącznie 345 umów w całym okresie. W największym stopniu korzystano z tej możliwości finansowania w przypadku celu szczegółowego dotyczącego rasizmu i innych form nietolerancji – w całym okresie udzielono 112 zamówień publicznych.

Ogółem na zamówienia publiczne na usługi przeznaczono około 81 mln EUR. Zamówień publicznych udzielano najczęściej w przypadku działań analitycznych i monitorujących.

Zgodnie z zebranymi danymi w latach 2014–2015 grupą, na którą wsparcie było najczęściej ukierunkowane, były osoby młode (w tym dzieci), a następnie kobiety i studenci. W latach 2016–2020 zwiększył się stopień szczegółowości grup docelowych i grupą, na którą wsparcie było najczęściej ukierunkowane, stali się wysoko wykwalifikowani specjaliści, a następnie kobiety i dzieci. Inne istotne grupy to obywatele UE, osoby młode i społeczności.

2.4.Główne osiągnięcia programu

Wprowadzenie systemu wskaźników na potrzeby programu „Prawa, równość i obywatelstwo” okazało się odpowiednim sposobem mierzenia osiągnięć programu. W art. 14 rozporządzenia ustanawiającego program wymieniono wskaźniki, które służą jako podstawa do monitorowania i oceny.

Z danych zebranych na podstawie sprawozdań z projektów wynika, że w latach 2016–2020 co najmniej 80 mln osób otrzymało informacje w ramach kampanii informacyjnych lub wzięło udział w wydarzeniach służących zwiększaniu świadomości. Liczba ta obejmuje różne grupy docelowe, z których najliczniejsze to ogół społeczeństwa (ok. 46 mln); następnie obywatele UE (ok. 19 mln); kobiety (ok. 4 mln); oraz środowisko naukowe, organizacje społeczeństwa obywatelskiego, decydenci, media (ok. 3 mln); osoby należące do społeczności LGBT (ok. 1 mln) i przedstawiciele przedsiębiorstw (ok. 1 mln).

Ponadto ok. 85 000 osób uczestniczyło w wydarzeniach związanych z wymianą i wzajemnym uczeniem się, a co najmniej 1,5 mln osób wzięło udział w działaniach szkoleniowych.

Z dostępnych informacji wynika, że najczęściej osiągniętym rezultatem jest wzrost wiedzy i świadomości zainteresowanych stron i beneficjentów końcowych, co zgłoszono w odniesieniu do 78 % projektów, w przypadku których dostępne było sprawozdanie techniczne. Jest to zgodne z logiką interwencji programu: celem interwencji jest spowodowanie zmiany zachowań w społeczeństwie, więc zwiększanie świadomości ma kluczowe znaczenie.

Po zakończeniu projektów nadal funkcjonowało 645 narzędzi i mechanizmów transgranicznych, w tym formalne grupy doradcze, porozumienia o współpracy/umowy o współpracy oraz sieci.

W okresie realizacji programu „Prawa, równość i obywatelstwo” otrzymano dużą liczbę wniosków (4 903). Na każdą przyznaną dotację przypadało około pięciu wniosków. Ogólnie rzecz biorąc, średni wskaźnik powodzenia w otrzymaniu dotacji w ramach programu „Prawa, równość i obywatelstwo” wyniósł 17 %. Projekty nie były równomiernie rozłożone wśród państw członkowskich. Wynika to głównie z faktu, że w niektórych państwach złożono szczególnie dużą liczbę wniosków. Należy podkreślić, że dotacje na działalność, z których finansowane są głównie sieci ogólnounijne, gwarantowały sprawiedliwy zasięg geograficzny na poziomie UE.

Oprócz wskaźników określonych w rozporządzeniu opracowano szereg dodatkowych wskaźników służących do pomiaru osiągnięć programu.