Wprowadzenie

Zmiana klimatu stanowi wyzwanie dla naszego pokolenia, a UE przoduje w negocjowaniu wielostronnych ram w celu podjęcia tego globalnego wyzwania. W 2015 r. dyplomacja UE odegrała wiodącą rolę w negocjacjach dotyczących historycznego i globalnego porozumienia klimatycznego z Paryża. 195 państw porozumiało się co do jednego prostego celu: przekazania przyszłym pokoleniom zdrowszej planety oraz lepiej prosperujących, bardziej nowoczesnych i sprawiedliwszych społeczeństw. Po raz pierwszy system ONZ zapewnił wkłady wszystkich państw w celu ograniczenia ich emisji gazów cieplarnianych. Obecnie do inicjatywy tej przyłączyli się najwięksi światowi emitenci, w tym Chiny, które same odpowiadają za ponad jedną czwartą światowych emisji. W porozumieniu paryskim określono cel polegający na ograniczeniu wzrostu średniej temperatury na świecie do poziomu znacznie poniżej 2 °C, przy jednoczesnym zachowaniu limitu 1,5 °C. Jego strony odpowiadają za wprowadzenie solidnego systemu przejrzystości, za pomocą którego będzie można monitorować postępy we wdrażaniu ich wkładów, oraz są zobowiązane do podnoszenia poziomu ambicji swoich udziałów w świetle najnowszej wiedzy naukowej co pięć lat.

UE działała na swoim terytorium szybko i zdecydowanie, aby zrealizować rzeczywiste działania podjęte w ramach zobowiązań wynikających z porozumienia paryskiego. Na początku kadencji obecnej Komisji prawie 5 lat temu przewodniczący Jean-Claude Juncker zdefiniował, jako wyraźny priorytet w walce ze zmianą klimatu, stworzenie stabilnej europejskiej unii energetycznej opartej na przyszłościowej polityce w dziedzinie klimatu, aby doprowadzić do sprawiedliwego przejścia do nowoczesnej, neutralnej dla klimatu i konkurencyjnej gospodarki, a jednocześnie zapewnić możliwości tworzenia nowych miejsc pracy i trwałego wzrostu gospodarczego. Działania w dziedzinie klimatu mają również fundamentalne znaczenie dla osiągnięcia wszystkich 17 celów zrównoważonego rozwoju.

W wyniku tej polityki UE jest obecnie jedyną dużą gospodarką na świecie, która w pełni wprowadziła zobowiązania wynikające z porozumienia paryskiego do swojego prawodawstwa i będzie działać na rzecz ograniczenia emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 40 % do 2030 r. w ramach przygotowań do gospodarki neutralnej dla klimatu.

Obecnie UE dysponuje prawdopodobnie najbardziej kompleksowymi i ambitnymi ramami prawnymi, których podstawą jest długotrwały demokratyczny i partycypacyjny proces decyzyjny. Europa przechodzi z powodzeniem na gospodarkę neutralną dla klimatu – w latach 1990–2017 emisje gazów cieplarnianych zmniejszyły się o 23 %, a wzrost gospodarczy wyniósł 58 %. Jako że nasi partnerzy międzynarodowi intensyfikują swoje działania w zakresie transformacji, rośnie zainteresowanie modelem i polityką UE, co zapewnia doskonałe możliwości w zakresie współpracy politycznej i dyplomacji gospodarczej.

Pomimo zmian w polityce powodowanych przez krajowe cykle polityczne, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, globalne wsparcie dla porozumienia paryskiego pozostaje silne, przy czym wszystkie największe gospodarki świata, z wyjątkiem jednej, nadal ją popierają. Niemniej jednak jest kwestią oczywistą, że globalna transformacja niezbędna w celu osiągnięcia celów paryskich nie postępuje wystarczająco szybko. Najnowsze sprawozdania naukowe, w szczególności sprawozdanie specjalne Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) na temat skutków globalnego ocieplenia o 1,5 °C, potwierdzają, że wniesione w pierwszej rundzie wkłady stron w porozumienie paryskie nie są wystarczające do osiągnięcia celów porozumienia. W konsekwencji rośnie zaniepokojenie społeczne, a obywatele domagają się bardziej ambitnych i zdecydowanych działań w zakresie zmiany klimatu, co potwierdziły niedawne wybory europejskie i badanie Eurobarometru dotyczące zmiany klimatu.

W związku z tym Sekretarz Generalny ONZ António Guterres organizuje Szczyt na rzecz Działań Klimatycznych, który odbędzie się w Nowym Jorku w dniu 23 września 2019 r., w przeddzień otwarcia Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Następnie, w dniach 24 i 25 września, odbędzie się szczyt ONZ dotyczący celów zrównoważonego rozwoju.

Celem Szczytu na rzecz Działań Klimatycznych jest zwiększenie poziomu ambicji w dziedzinie klimatu oraz przyspieszenie działań mających na celu wdrożenie porozumienia paryskiego. Celem szczytu jest w szczególności zachęcenie stron do podniesienia poziomu ambicji ich obecnych wkładów w redukcję emisji oraz do przedstawienia długoterminowych strategii w odpowiednim czasie przed posiedzeniem Konferencji Stron (porozumienia paryskiego) pod koniec 2020 r. Szczyt będzie dla szefów państw i rządów istotną okazją do przedstawienia swoich planów dotyczących zwiększenia poziomu ambicji i dotychczasowych postępów, a także dla władz szczebla lokalnego, dla przedsiębiorstw, dla sektorów finansów publicznych i prywatnych, a także dla społeczeństwa obywatelskiego, aby wysłać silny sygnał rynkowy i polityczny oraz nadać odpowiednie tempo w doganianiu najlepszych. Sekretarz Generalny Organizacji Narodów Zjednoczonych wezwał wszystkich szefów państw i rządów do wzięcia udziału w szczycie i jednocześnie zaznaczył w swojej wypowiedzi: „Nie przyjeżdżajcie z przemówieniami, przyjeżdżajcie z planami”.

Unia Europejska zdeterminowana na rzecz podniesienia poziomu ambicji w zakresie zmiany klimatu

UE i jej państwa członkowskie, wierne swojemu zaangażowaniu na rzecz działań wielostronnych opartych na nauce, aktywnie przygotowują się do uzgodnienia i przekazania na początku 2020 r. długoterminowej strategii UE mającej na celu osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Zgodnie z oczekiwaniem wyrażonym w porozumieniu paryskim uczestniczące w nim rządy powinny przedstawić takie strategie do 2020 r. W ramach przygotowań długoterminowej strategii UE oraz aby umożliwić wszystkim państwom członkowskim UE analizę i internalizację wizji, już w listopadzie 2018 r. Komisja Europejska odpowiedziała na wniosek Rady Europejskiej komunikatem „Czysta planeta dla wszystkich”. W minionym roku było to przedmiotem dogłębnej i demokratycznej dyskusji na szczeblu europejskim, krajowym i lokalnym. Oprócz szczebla unijnego państwa członkowskie UE są również zobowiązane do przygotowania własnych długoterminowych strategii krajowych w ramach rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną.

Zdecydowana większość państw członkowskich UE zatwierdziła już unijny cel w zakresie neutralności klimatycznej do 2050 r. i prowadzone są dalsze dyskusje w celu osiągnięcia konsensusu w ciągu najbliższych kilku miesięcy. Rada Europejska wezwała Radę i Komisję do przyspieszenia prac nad warunkami, zachętami i ramami wspomagającymi w celu ich wprowadzenia w życie, aby zapewnić przejście na gospodarkę UE neutralną dla klimatu. Rada Europejska sfinalizuje swoje wytyczne przed końcem roku w celu ujęcia długoterminowej strategii UE w Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC) na początku 2020 r. Zwróciła się ona również do Europejskiego Banku Inwestycyjnego o nasilenie wsparcia na rzecz działań w dziedzinie klimatu. Parlament Europejski, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny i Komitet Regionów już zatwierdziły cel dotyczący neutralności klimatycznej do 2050 r.

Neutralność klimatyczna do 2050 r., cel ambitniejszy niż przewidziano w sprawozdaniu specjalnym IPCC na temat skutków globalnego ocieplenia o 1,5 °C, stanowi dla UE wyzwanie w zakresie inwestycji i modernizacji, a także doskonałą okazję do zdobycia przewagi konkurencyjnej dzięki pierwszeństwu, tworzenia nowych miejsc pracy i podwyższania poziomu życia ludzi. Dążenie do realizacji mniej ambitnego planu byłoby sprzeczne z naszymi długoletnimi globalnymi ambicjami w dziedzinie klimatu i stanowiłoby dla UE utratę możliwości gospodarczych.

Budżet Unii Europejskiej jest centrum działań na rzecz realizacji ambitnych celów dotyczących klimatu. Komisja Europejska zaproponowała na lata 2021–2027 budżet UE w wysokości ponad 1 bln EUR; obecnie trwają negocjacje budżetowe. Komisja Europejska zaproponowała przeznaczenie co najmniej 25 % wydatków UE na działania związane z łagodzeniem zmiany klimatu i przystosowaniem się do niej, w tym na budżet Unii Europejskiej w zakresie współpracy międzynarodowej i współpracy na rzecz rozwoju. W związku z tym przyszły budżet będzie motywował do działań przyjaznych dla klimatu we wszystkich dziedzinach polityki i będzie podlegał kontroli, tak aby nie finansować inwestycji, które nie są zgodne z przejściem na neutralność klimatyczną. Program „Horyzont Europa” zapewni nowe ukierunkowanie europejskim badaniom naukowym i innowacjom, powierzając kluczowe miejsce działaniom na rzecz klimatu. Program InvestEU, instrument „Łącząc Europę”, wszystkie fundusze na rzecz spójność i rozwoju obszarów wiejskich UE będą dostępne w celu stworzenia zachęt dla inwestycji w infrastrukturę i produktywność, których potrzebujemy we wszystkich częściach UE.