Głównym celem Komisji jest zapewnienie, aby wszystkie państwa członkowskie dokonały transpozycji wymogów określonych w dyrektywie do prawa krajowego, tak aby prawa określone w dyrektywie były chronione w całej Unii Europejskiej. Transpozycja dyrektywy jest warunkiem koniecznym do prawidłowej oceny stopnia, w jakim państwa członkowskie wdrożyły środki niezbędne do wykonania dyrektywy. Komisja rozpoczęła ocenę zgodności środków krajowych z dyrektywą niezwłocznie po ich zgłoszeniu przez państwa członkowskie. Na przykład Luksemburg dokonał jednak transpozycji dyrektywy dopiero w marcu 2017 r., a Rumunia uzupełniła swoje wstępne zgłoszenie częściowe, wprowadzając środki transpozycji w dniach 12 lipca 2016 r. i 6 października 2017 r. Opóźnienia w transpozycji przełożyły się na opóźnienie ogólnego procesu oceny. Ostatnie postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku z niedopełnieniem obowiązku zgłoszenia środków transpozycji można było zakończyć dopiero w styczniu 2018 r. W tej sytuacji, biorąc pod uwagę złożoność oceny wszystkich środków przekazanych przez 27 państw członkowskich związanych dyrektywą, ze szczególnym uwzględnieniem różnic ich krajowych systemów prawnych, Komisja nie była w stanie przedstawić niniejszego sprawozdania wcześniej.

Na mocy art. 11 państwa członkowskie musiały dokonać transpozycji dyrektywy do prawa krajowego do dnia 2 czerwca 2014 r. Do dnia upływu termin transpozycji siedem państw członkowskich nie przedstawiło Komisji informacji o niezbędnych środkach: Republika Czeska, Cypr, Hiszpania, Luksemburg, Malta, Słowenia i Słowacja. W lipcu 2014 r. Komisja podjęła zatem decyzję o wszczęciu postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 258 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej przeciwko tym siedmiu państwom członkowskim w związku z niedopełnieniem obowiązku zgłoszenia środków transpozycji.

W dyrektywie ustanowiono: prawo do otrzymania informacji o prawach procesowych ustnie (art. 3) lub pisemnie w sytuacji, w której dana osoba zostaje pozbawiona wolności (art. 4) lub podlega europejskiemu nakazowi aresztowania (art. 5), prawo do informacji dotyczących oskarżenia (art. 6) i prawo dostępu do materiałów sprawy (art. 7).

W dyrektywie ustanowiono prawo do informacji w postępowaniu karnym i postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania. Prawo to ma zastosowanie od chwili poinformowania osób przez właściwe organy, że są one podejrzane lub oskarżone o popełnienie przestępstwa, do czasu zakończenia postępowania.

Ustanowienie w dyrektywie wspólnych norm minimalnych regulujących prawo do informacji w postępowaniu karnym (oraz w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania) ma zwiększyć wzajemne zaufanie państw członkowskich do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. W związku z powyższym dyrektywa opiera się na prawach określonych na przykład w art. 47 i 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz ma na celu ich propagowanie.

Dyrektywa 2012/13/UE ma służyć zapewnieniu, by przysługujące osobom podejrzanym i oskarżonym prawo do informacji w postępowaniu karnym było egzekwowane w praktyce.

Tych sześć dyrektyw służy ogólnemu celowi polegającemu na zwiększeniu wzajemnego zaufania poprzez umożliwienie lepszego stosowania zasady wzajemnego uznawania leżącej u podstaw unijnej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Osiągają one ten cel, zapewniając wspólne normy minimalne dotyczące praw procesowych we wszystkich postępowaniach karnych i spójniejsze wdrażanie prawa do rzetelnego procesu sądowego, które to prawo określono w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz w art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC).

Pierwszym środkiem przyjętym zgodnie z harmonogramem działań była dyrektywa 2010/64/UE w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym. Od czasu przyjęcia tych dwóch pierwszych dyrektyw trwają dalsze prace związane z prawami procesowymi. Od tamtej pory UE przyjęła kolejne cztery dyrektywy: w sprawie prawa dostępu do adwokata i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi w czasie pozbawienia wolności; w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie; w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci oraz w sprawie pomocy prawnej.

Dyrektywa 2012/13/UE w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym („dyrektywa”) to drugi instrument przyjęty zgodnie z harmonogramem działań mających na celu umocnienie praw procesowych osób podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniu karnym. W dniu 11 grudnia 2009 r. Rada Europejska z zadowoleniem przyjęła harmonogram działań i uznała go za część programu sztokholmskiego – Otwarta i bezpieczna Europa dla dobra i ochrony obywateli.

Przepis ten ma istotne znaczenie dla tych państw członkowskich, w których właściwe do rozpatrywania spraw dotyczących drobnych przestępstw są organy administracji, policja lub sądy właściwe w sprawach innych niż sprawy karne. Przepis ten nie ma zastosowania do pozostałych państw członkowskich, w których kary za drobne przestępstwa zawsze wymierzają sądy właściwe w sprawach karnych.

W art. 2 ust. 2 dyrektywy zapewniono, aby – w przypadku gdy prawo państwa członkowskiego przewiduje nałożenie kary za drobne przestępstwa przez organ inny niż sąd właściwy w sprawach karnych, a od nałożenia takiej kary można się odwołać do takiego sądu – prawo do informacji przysługiwało w toku postępowania odwoławczego.

Co się tyczy zakresu podmiotowego – w prawodawstwie państw członkowskich występują pewne rozbieżności co do zakresu terminów „podejrzany” i „oskarżony”. Znaczna większość państw członkowskich rozróżnia oba te pojęcia w odniesieniu do osób, przeciwko którym wszczęto postępowanie karne. W systemie prawnym dwóch państw członkowskich istnieje jednak wyłącznie pojęcie „osoby oskarżonej”, nie ma zaś pojęcia „podejrzanego”. Daną osobę uznaje się za oskarżoną w momencie wniesienia aktu oskarżenia.

Problem powstaje jednak w przypadku trzech państw członkowskich, które wprowadziły obowiązek przedstawienia informacji o prawach wyłącznie w sytuacji, w której dana osoba zostaje pozbawiona wolności. Te same gwarancje nie mają zastosowania w odniesieniu do osób, które nie zostały pozbawione wolności.

Art. 2 ust. 1 dyrektywy stanowi, że prawo do informacji w postępowaniu karnym i postępowaniu dotyczącym wykonania europejskiego nakazu aresztowania ma zastosowanie od chwili poinformowania danej osoby przez właściwe organy, że jest ona podejrzana lub oskarżona o popełnienie przestępstwa, do czasu zakończenia postępowania, czyli do czasu uprawomocnienia się orzeczenia.

W większości państw członkowskich już wcześniej obowiązywały przepisy dotyczące prawa do informacji. Proces transpozycji polegał zatem na wprowadzeniu przez państwa członkowskie zmian we wcześniej obowiązujących przepisach lub przyjęciu bardziej szczegółowych przepisów.

W ramach oceny zwrócono uwagę na niektóre kwestie związane z przestrzeganiem przepisów przez szereg państw członkowskich, w szczególności w odniesieniu do pouczenia o prawach w postępowaniu karnym i postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania, prawa do informacji dotyczących oskarżenia i prawa dostępu do materiałów sprawy. Jeżeli problem tego typu rozbieżności nie zostanie rozwiązany, mogą one negatywnie wpływać na skuteczność praw ustanowionych w przedmiotowej dyrektywie. Komisja zastosuje wszelkie odpowiednie środki w celu zapewnienia zgodności z przepisami dyrektywy w całej Unii Europejskiej, w tym w stosownych przypadkach poprzez wszczynanie postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 258 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Chociaż skutki dyrektywy ograniczają się do ustanowienia norm minimalnych, co stwarza możliwość wystąpienia różnic między krajowymi przepisami karnoprocesowymi poszczególnych państw, to jednak dyrektywa nakłada na państwa członkowskie jednoznaczne zobowiązania.

Wszystkie państwa członkowskie, z wyjątkiem jednego, dokonały prawidłowej transpozycji tego przepisu. Wiele państw członkowskich, transponując ten przepis, doprecyzowało go, na przykład przez wskazanie, że prawo do odmowy składania wyjaśnień wiąże się z prawem do zgłaszania uwag dotyczących oskarżenia, złożenia oświadczenia lub odmowy udzielenia odpowiedzi na konkretne pytania.

Większość państw członkowskich zapewnia zgodność z tym przepisem. Problem ze zgodnością pojawia jednak w kilku państwach członkowskich, w których prawo do informacji na temat tłumaczenia ustnego i pisemnego nie jest wyraźnie uregulowane. W dwóch państwach członkowskich prawodawstwo krajowe nie przewiduje ani prawa do tłumaczenia pisemnego, ani prawa do uzyskania informacji o nim.

3.3.1.3.Informacje o prawie do informacji dotyczących oskarżenia – art. 3 ust. 1 lit. c)

W 25 państwach członkowskich obowiązują przepisy dotyczące informowania podejrzanych i oskarżonych o wszelkich uprawnieniach do bezpłatnej porady prawnej i warunkach jej uzyskania, jednak w dwóch państwach członkowskich nie ustanowiono żadnych przepisów dotyczących tej kwestii. W niektórych państwach członkowskich stwierdzono rozbieżności wynikające z faktu, że w prawodawstwie krajowym nie określono wyraźnie, iż informacje dotyczące przesłanek uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej muszą być udzielane podejrzanym lub oskarżonym. W jednym państwie członkowskim prawo do bezpłatnej porady prawnej nie jest zapewnione w toku postępowań w sprawie o wykroczenie. Z kolei w trzech państwach członkowskich stosowne informacje są udzielane wyłącznie osobom, które zostały pozbawione wolności.

Niemal wszystkie państwa członkowskie dokonały prawidłowej transpozycji art. 3 ust. 1 lit. a). Trzy państwa członkowskie jednak w ogóle nie transponowały jednak tego przepisu bądź też nie transponowały go w odniesieniu do postępowań w sprawie o wykroczenie. W trzech państwach członkowskich informacje nie są udzielane osobom podejrzanym lub oskarżonym, które nie zostały pozbawione wolności.

Większość państw członkowskich dokonała odpowiedniej transpozycji tego przepisu. Chociaż przepisy w niektórych państwach członkowskich nie wskazują wyraźnie, że informacji należy udzielać „niezwłocznie”, to jednak można to wywnioskować z faktu, że podejrzani lub oskarżeni są informowani o przysługujących im prawach najpóźniej przed pierwszym przesłuchaniem. W trzech państwach członkowskich informacje o prawach udzielane są jednak wyłącznie osobom, które zostają pozbawione wolności (zob. pkt 3.2.1).

W prawie jednego państwa członkowskiego nie przewidziano jako takiego pouczenia o prawach. W przepisach tych przewidziano wprawdzie pisemne oświadczenie o prawach, lecz charakter takiego oświadczenia nie ogranicza się wyłącznie do funkcji informacyjnej. W momencie przedstawienia danej osobie formalnych zarzutów otrzymuje ona do podpisania to oświadczenie wraz z aktem oskarżenia i protokołem przesłuchania. Oświadczenie zawiera wykaz niektórych praw osoby oskarżonej, jednak nie pokrywa się on z wykazem praw zawartym w dyrektywie.

Zgodnie z art. 4 dyrektywy państwa członkowskie są zobowiązane do niezwłocznego przekazania osobom pozbawionym wolności pouczenia o prawach zawierającego informacje o dodatkowych szczególnych prawach wymienionych w dyrektywie. Załączniki do dyrektywy zawierają wzory pouczenia skierowanego do: osób zatrzymanych lub aresztowanych (załącznik I) oraz osób zatrzymanych na podstawie europejskiego nakazu aresztowania (załącznik II).

3.4.2.3.Informacje o prawie dostępu do pilnej pomocy medycznej – art. 4 ust. 2 lit. c)

Pewne problemy pojawiają się jednak w przypadku ośmiu państw członkowskich. W państwie członkowskim, w którym nie przewidziano „pouczenia o prawach” (zob. pkt 3.4.1), nie wprowadzono przepisów przewidujących prawo dostępu do materiałów sprawy. Cztery państwa członkowskie zapewniają dostęp do dokumentów mających istotne znaczenie związanych z zatrzymaniem i aresztowaniem zamiast ogólnych informacji o dostępie do materiałów sprawy. Ponadto w jednym państwie członkowskim nie jest jasne, czy w przypadku niektórych trybów postępowania karnego pouczenie o prawach zawiera informacje o prawie dostępu do materiałów sprawy.

Większość państw członkowskich dokonała odpowiedniej transpozycji tego przepisu. Niektóre państwa członkowskie stosują ogólne odniesienie do prawa dostępu do materiałów sprawy, przewidując np. prawo do zapoznania się z aktami sprawy i wglądu w takie akta bądź prawo dostępu do materiału dowodowego lub dokumentacji sądowej, dokumentacji w sprawie karnej lub informacji zgromadzonych w toku postępowania przygotowawczego.

Art. 6 ust. 1 dyrektywy zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, aby osobom podejrzanym lub oskarżonym udzielono informacji o czynie zabronionym, o którego popełnienie są one podejrzane lub oskarżone. Informacji tych należy udzielić niezwłocznie i muszą one być na tyle szczegółowe, na ile jest to konieczne do zagwarantowania rzetelności postępowania oraz skutecznego wykonywania prawa do obrony.

3.6.2.Informacje o powodzie zatrzymania i aresztowania oraz o czynie zabronionym – art. 6 ust. 2

Zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy osoby podejrzane lub oskarżone, które zostały zatrzymane lub aresztowane, mają prawo do otrzymania informacji o powodach ich zatrzymania lub aresztowania, w tym o czynie zabronionym, o którego popełnienie są podejrzane lub oskarżone.

Większość państw członkowskich stosuje wymóg, zgodnie z którym osoby podejrzane lub oskarżone pozbawione wolności mają prawo do otrzymania informacji o powodach ich zatrzymania lub aresztowania. W dwóch państwach członkowskich prawo to nie jest jednak wyraźnie zapewnione w odniesieniu do osób zatrzymanych, a jedynie w odniesieniu do osób aresztowanych. W jednym państwie członkowskim informacje o powodach zatrzymania lub aresztowania są udzielane dopiero w momencie, w którym dana osoba zostaje osadzona w areszcie śledczym. Z kolei w innym państwie członkowskim zgodnie z prawodawstwem krajowym osoba zatrzymana lub aresztowana musi zostać poinformowana o faktach, jednak nie określono, że należy jej przedstawić powody zatrzymania lub aresztowania.

3.6.3.Informacje na temat oskarżenia, w tym: rodzaju przestępstwa i jego kwalifikacji prawnej, jak również charakteru udziału osoby oskarżonej – art. 6 ust. 3

Zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy państwa członkowskie muszą zapewnić, aby przedstawiono szczegółowe informacje na temat oskarżenia, w tym rodzaju przestępstwa i jego kwalifikacji prawnej, jak również charakteru udziału osoby oskarżonej. Informacji tych należy udzielić najpóźniej w chwili przekazania podstawy oskarżenia do oceny sądu.

Większość państw członkowskich dokonała prawidłowej transpozycji tego przepisu. W kilku państwach członkowskich pojawiają się rozbieżności co do terminu udzielenia informacji na temat oskarżenia. W sześciu państwach członkowskich prokuratura przesyła podstawy oskarżenia najpierw do sądu, a dopiero później do osoby oskarżonej. W jednym państwie członkowskim dopuszcza się poinformowanie oskarżonego o obciążających go zarzutach przed samym rozpoczęciem rozprawy sądowej. W przypadku dwóch państw członkowskich nie jest jasne, czy decyzja zostaje doręczona osobie oskarżonej najpóźniej w chwili przekazania podstawy oskarżenia do oceny sądu. Wreszcie w jednym państwie członkowskim szczegółowych informacji na temat oskarżenia udziela się najpóźniej podczas posiedzenia lub rozprawy sądu wyznaczonych w celu rozstrzygnięcia sprawy co do jej istoty.

Wykładnia wyrażenia „najpóźniej w chwili przekazania podstawy oskarżenia do oceny sądu” była przedmiotem orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunału Sprawiedliwości. Trybunał orzekł, że „wykładni art. 6 ust. 3 dyrektywy 2012/13 należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by szczegółowe informacje na temat zarzutów oskarżenia mogły zostać przekazane obronie już po wniesieniu aktu oskarżenia do sądu, ale przed rozpoczęciem przewodu sądowego i rozpoczęciem rozpoznawania zarzutów co do istoty, jak również po rozpoczęciu przewodu sądowego, ale przed etapem narady, gdyby przekazane informacje zostały następnie zmienione, pod warunkiem jednak że sąd podejmie wszelkie niezbędne środki w celu zapewnienia poszanowania prawa do obrony i rzetelności postępowania”.

W kilku państwach członkowskich pojawiły się problemy dotyczące treści udzielanych informacji. Przykładowo przepisy krajowe nie stanowią, że osoba podejrzana lub oskarżona musi uzyskać szczegółowe informacje na temat oskarżenia, w tym charakteru przestępstwa i jego kwalifikacji prawnej lub charakteru udziału osoby oskarżonej. W prawodawstwie krajowym niektórych państw poziom szczegółowości udzielanych informacji na temat treści decyzji nadal nie jest precyzyjnie określony.

Z kolei kwestia dotycząca sposobu informowania osób, które nie mają zwykłego miejsca zamieszkania lub pobytu na obszarze właściwości miejscowej państwa członkowskiego, stanowi przedmiot dwóch odesłań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości.

3.6.4.Udzielanie zaktualizowanych informacji – art. 6 ust. 4

Zgodnie z art. 6 ust. 4 dyrektywy osoby podejrzane lub oskarżone muszą być niezwłocznie informowane o wszelkich zmianach w informacjach na temat oskarżenia, w przypadku gdy jest to konieczne do zagwarantowania rzetelności postępowania.

O ile większość państw członkowskich dokonała prawidłowej transpozycji tego przepisu, to jednak w pięciu państwach członkowskich nie można było wskazać żadnych środków wykonawczych. W kilku innych państwach członkowskich pojawiają się zastrzeżenia związane z tym, że jedynie niektóre zmiany muszą być komunikowane (na przykład zmiany klasyfikacji prawnej) lub że nie określono terminu udzielenia takich informacji.

3.7.Prawo dostępu do materiałów sprawy (art. 7)

W art. 7 dyrektywy określono zasady dotyczące prawa dostępu do materiałów sprawy.

3.7.1.Prawo dostępu do dokumentów mających istotne znaczenie dla zakwestionowania legalności zatrzymania lub aresztowania – art. 7 ust. 1

Zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy w przypadku gdy osoba zostaje zatrzymana i aresztowana na jakimkolwiek etapie postępowania karnego, osobie tej lub jej obrońcom zapewnia się dostęp do będących w posiadaniu właściwych organów dokumentów, które są związane z konkretną sprawą i mają istotne znaczenie dla skutecznego zakwestionowania, zgodnie z prawem krajowym, legalności zatrzymania lub aresztowania.

Ocena krajowych środków wykonawczych wykazała, że poszczególne państwa członkowskie różnie rozumieją termin „dokumenty mające istotne znaczenie” oraz różnie określają ogólny zakres dostępu.

Jedynie kilka państw członkowskich wyjaśnia kryterium „dokumentów mających istotne znaczenie”. Jedno państwo członkowskie stosuje katalog dokumentów mających istotne znaczenie, inne wyraźnie takie dokumenty definiuje i wymienia. W dwóch kolejnych jurysdykcjach również wprowadzono definicję, lecz decyzję w tej kwestii w konkretnych sprawach podejmuje oficer śledczy lub sąd. Pozostałe państwa członkowskie nie definiują pojęcia dokumentów mających istotne znaczenie.

Niektóre państwa członkowskie dopuszczają ponadto możliwość odmowy dostępu do dokumentów mających istotne znaczenie. W kilku państwach członkowskich obowiązujące ograniczenia dotyczące dostępu do materiałów sprawy (zob. poniżej pkt 3.7.2 dotyczący art. 7 ust. 2 oraz pkt 3.7.4 dotyczący art. 7 ust. 4) obejmują również dokumenty mające istotne znaczenie dla zakwestionowania legalności zatrzymania lub aresztowania. Organy prowadzące postępowanie mogą odmówić dostępu do dokumentów mających istotne znaczenie, jeżeli istnieje możliwość naruszenia praw podstawowych lub interesów innych osób bądź jeżeli udzielenie dostępu mogłoby poważnie zaszkodzić innemu postępowaniu przygotowawczemu. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie wyklucza się możliwości utajnienia części akt sprawy, aby uniemożliwić podejrzanym manipulowanie dowodami oraz zakłócenie przebiegu postępowania. Takiego dostępu nie można jednak odmówić, jeżeli doprowadziłoby to do istotnego ograniczenia prawa do obrony. W niektórych przypadkach mowa jest o występowaniu „czynników równoważących”, które powinny zapewnić danej osobie lub jej obrońcy możliwość skutecznego zakwestionowania legalności aresztowania.

Inne kwestie pojawiające się w kontekście tego przepisu dotyczą głównie terminu udzielenia dostępu do dokumentów mających istotne znaczenie. O ile w art. 7 ust. 1 mowa jest o „jakimkolwiek etapie postępowania karnego”, w niektórych państwach członkowskich dostęp do dokumentów mających istotne znaczenie jest udzielany dopiero po zakończeniu pierwszych przesłuchań lub nawet po zakończeniu postępowania przygotowawczego. W jednym z państw członkowskich nie wszystkie dokumenty mające istotne znaczenie są udostępniane osobom osadzonym w areszcie śledczym.