W 2017 r. 26 państw członkowskich udzieliło pomocy w ramach Funduszu, co stanowi znaczący postęp w stosunku do poprzedniego roku. CY, HU i HR rozpoczęły dystrybucję pomocy w 2017 r., a PT wznowiła dystrybucję żywności, którą wstrzymano w 2016 r. Spośród 26 państw członkowskich 22 państwa dystrybuowały żywność lub podstawową pomoc materialną oraz zapewniały środki towarzyszące (PO I; zob. wykres 1), a 4 państwa członkowskie wdrożyły programy włączenia społecznego (PO II; zob. wykres 1). Poza UK jedynym państwem członkowskim, które nie udzielało pomocy w 2017 r., była RO, która na skutek zmian instytucjonalnych musiała zmodyfikować swój program operacyjny.

Jeżeli chodzi o realizację finansową, do dnia 31 grudnia 2018 r. Komisja dokonała płatności okresowych na łączną kwotę 955 mln EUR. Do tego czasu realizacja finansowa wyrażona jako poziom płatności okresowych dokonanych przez Komisję przekroczyła 25 % łącznego przydziału na lata 2014–2020.

Ogólnie rzecz biorąc, realizacja finansowa programów Funduszu w 2017 r. w dalszym ciągu przyspieszała. W praktyce całkowite kwalifikowalne wydatki publiczne (krajowe i unijne) zatwierdzone do celów wsparcia operacji w ramach Funduszu wyniosły 637,3 mln EUR, co stanowi wzrost w porównaniu z 569,5 mln EUR w 2016 r. i znaczny wzrost w stosunku do 2015 r. (444,2 mln EUR). Tym samym łączna kwota zaciągniętych zobowiązań na lata 2014–2017 wyniosła 1 973,5 mln EUR lub 44 % łącznych środków programów (w ramach współfinansowania unijnego i krajowego). Płatności wykonane na rzecz beneficjentów w 2017 r. były niższe niż w poprzednim roku (405,2 mln EUR w 2017 r. w porównaniu z 434,9 mln EUR w 2016 r.), ale nieco wyższe niż w 2015 r. (395,2 mln EUR). Szczegółowy podział środków finansowych, również według państw członkowskich, przedstawiono w tabeli I w załączniku.

W przeglądzie śródokresowym Funduszu potwierdzono, że Fundusz udziela bardzo potrzebnej pomocy osobom najbardziej potrzebującym. W latach 2014–2017 w ramach Funduszu udzielano wsparcia średnio 12,7 mln osób rocznie. Fundusz jest spójny z krajowymi funduszami ograniczania ubóstwa i funduszami UE, zwłaszcza z EFS, oraz stanowi uzupełnienie tych funduszy. Działalność Funduszu ma godne uwagi pozytywne skutki w niemal wszystkich państwach członkowskich, zwłaszcza jeżeli chodzi o nowe grupy docelowe, nowe działania i większy zasięg terytorialny. Jednym z godnych uwagi skutków jest zwiększenie zdolności i profesjonalizacji organizacji partnerskich. Istnieją jednak spójne dowody świadczące o „nadmiernie rygorystycznym wdrażaniu”, które prowadzi do ustanawiania nadmiernych wymogów, takich jak ustanowiony przez większość państw członkowskich wymóg rejestracji odbiorców końcowych. Wyciągnięte wnioski obejmują potrzebę dalszego koncentrowania się na osobach najbardziej potrzebujących, wzmacnianiu dalszych synergii z EFS oraz utrzymaniu elastyczności wdrażania. Odniesiono się do nich we wniosku Komisji w sprawie EFS+.

Grupa ekspertów ds. Funduszu, w której skład wchodzą członkowie instytucji zarządzających, spotkała się dwukrotnie – w 2017 i 2018 r. – w celu omówienia wdrażania programu Funduszu, w tym opracowania środków dotyczących podstawowej pomocy materialnej (cel szczegółowy XI) oraz integracji społecznej osób najbardziej potrzebujących (cel szczegółowy X) w ramach EFS+. W trakcie okrągłego stołu przedstawiono informacje na temat aktualnej sytuacji, jeżeli chodzi o komplementarność między Funduszem a EFS. Komisja zorganizowała posiedzenia sieci ds. Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym, podczas których poruszono również kwestię przyszłości Funduszu w nowym okresie programowania. Do końca 2018 r. odbyło się 13 wydarzeń mających na celu wymianę doświadczeń oraz dobrych praktyk. Uczestnicy, a zwłaszcza państwa członkowskie będące organizatorami, przedstawili studia przypadków oraz wspólne wyzwania i rozwiązania dotyczące kwestii będących przedmiotem wspólnego zainteresowania w odniesieniu do realizacji programu Funduszu. Posiedzenia koncentrowały się zwłaszcza na środkach towarzyszących oraz na ograniczaniu bezdomności i wykluczenia mieszkaniowego. Po raz pierwszy posiedzenie sieci połączono z ceremonią rozdania nagród FEANTSA (Europejska Federacja Organizacji Krajowych Pracujących z Osobami Bezdomnymi) „Ending Homelessness Awards 2018”. W drugiej połowie 2017 i 2018 r. odbyły się coroczne posiedzenia z udziałem przedstawicieli organizacji partnerskich na szczeblu unijnym, podczas których skoncentrowano się na wyzwaniach związanych z wdrażaniem oraz pomysłach na nowy okres programowania i na działania w zakresie komunikacji.

W 2018 r. Komisja przyjęła ambitny wniosek w sprawie ustanowienia Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) na kolejny okres programowania przez połączenie Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym z Europejskim Funduszem Społecznym i trzema innymi instrumentami finansowania.Wniosek ten jest obecnie przedmiotem negocjacji ze współprawodawcami. Rozporządzenie w sprawie EFS+, któremu towarzyszy ocena skutków, ma na celu zapewnienie, by środki objęte zarządzaniem dzielonym koncentrowały się na kluczowych wyzwaniach, zwłaszcza na wspieraniu zasad Europejskiego filaru praw socjalnych oraz wdrażaniu zaleceń europejskiego semestru. W świetle wyżej wymienionych ciągłych wyzwań celem rozporządzenia jest sprzyjanie włączeniu społecznemu za pomocą znaczącej części krajowego przydziału środków z ESF+ (co najmniej 25 %) oraz zaradzanie deprywacji materialnej przez ustanowienie docelowego poziomu unijnego wynoszącego 4 % i minimalnego przydziału środków na poziomie 2 % na państwo członkowskie. W ten sposób zapewnia się minimalną kwotę środków na rzecz najbardziej potrzebujących; Komisja szacuje, że wsparcie pozostanie na tym samym poziome co w ramach obecnego Funduszu. Rozporządzenie w sprawie EFS+ stanowi również odpowiedź na wniosek zainteresowanych stron o utrzymanie mniej surowych wymogów w przypadku tego rodzaju pomocy, a także uproszczenie gromadzenia danych oraz wymogów dotyczących monitorowania i sprawozdawczości.

Chociaż odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym spadł w 2017 r. z 23,5 % do 22,4 %, ryzyko wykluczenia społecznego, zwłaszcza w przypadku dzieci, osób bezdomnych, niepełnosprawnych oraz osób ze środowisk migracyjnych, w dalszym ciągu pozostaje wyzwaniem. Całkowita liczba osób zagrożonych ubóstwem oraz wykluczeniem społecznym wyniosła 113 mln; jest to poziom niższy niż przed kryzysem, ale wciąż daleki od celu wyznaczonego w strategii „Europa 2020”. Pogłębiona deprywacja materialna spadła do nowego niskiego poziomu, ale w kilku państwach członkowskich utrzymuje się na wysokim poziomie. W ostatnim okresie bezdomność wzrosła w niemal wszystkich państwach członkowskich. Zagrożenie ubóstwem wśród dzieci utrzymuje się na poziomie znacznie przekraczającym wartości dla ogółu społeczeństwa. W tym kontekście w dalszym ciągu niezbędne jest udzielanie wsparcia w ramach Funduszu dla grup społecznych znajdujących się w najbardziej niekorzystnej sytuacji przez dostarczanie żywności i podstawowych dóbr konsumpcyjnych, takich jak artykuły szkolne i środki higieny, bądź organizowanie działań na rzecz włączenia społecznego.

Europejski Fundusz Pomocy Najbardziej Potrzebującym (Fundusz) ma na celu zaradzenie najcięższym formom ubóstwa w UE, takim jak niedostatek żywności, ubóstwo dzieci i bezdomność. Kwota środków dostępnych w ramach funduszu wynosi łącznie 3,8 mld EUR (ceny bieżące). UE zapewnia do 85 % współfinansowania uzupełniającego środki przeznaczone przez państwa członkowskie, a zatem zwiększa łączną wartość Funduszu do około 4,5 mld EUR. Państwa członkowskie wdrażają (i) program operacyjny oferujący żywność lub podstawową pomoc materialną (PO I) lub (ii) program operacyjny na rzecz włączenia społecznego (PO II). Oferowanie żywności lub udzielanie podstawowej pomocy materialnej musi być uzupełnione środkami towarzyszącymi, np. kierowaniem osób do służb społecznych. Zgodnie z art. 13 ust. 9 rozporządzenia (UE) nr 223/2014 (rozporządzenie w sprawie Funduszu) niniejsze podsumowanie opiera się na informacjach zawartych w przyjętych przez Komisję sprawozdaniach z wdrażania za 2017 r. Zastosowanie mają pewne ograniczenia dotyczące danych. W szczególności wartości dla szeregu wskaźników określono na podstawie opartych na wiedzy szacunków, przy czym wartości skumulowane należy interpretować ostrożnie (zob. również załącznik). Sprawozdania państw członkowskich są teraz pełniejsze, jednak wciąż zawierają one pewne luki; na przykład sprawozdawczość w zakresie zasad horyzontalnych często nie obejmuje informacji na temat środków zastosowanych w celu przestrzegania tych zasad. Jeżeli chodzi o środki towarzyszące, nastąpiła poprawa w zakresie sprawozdawczości, ale wkład państw członkowskich w osiągnięcie celu, jakim jest włączenie społeczne, w dalszym ciągu często trudno jest ocenić za pomocą przedstawionych dowodów, a przeszkody i wyzwania związane z realizacją tego celu wciąż nie są zgłaszane w sposób systematyczny. Sprawozdania z wdrażania przedłożyły wszystkie państwa członkowskie, z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa. Ze względu na opóźnienie czasowe między wdrożeniem a sporządzeniem sprawozdania niniejsze sprawozdanie podsumowujące obejmuje również późniejsze zmiany, jeżeli informacje te są dostępne.

W latach 2017 i 2018 zmieniono kilka programów operacyjnych, co świadczy o tym, że można zwiększyć skuteczność opracowywania interwencji lub szczególnych porozumień wykonawczych. Zmiany najczęściej dotyczyły sposobu docierania do odbiorców końcowych, kryteriów kwalifikowalności dla odbiorców końcowych lub struktury udzielanej pomocy żywnościowej i materialnej. Niektóre zmiany w PO były związane z wykorzystaniem stawek ryczałtowych, co uprościło zarządzanie Funduszem. Często wprowadzano też inne zmiany, które nie wymagały formalnych zmian, takie jak rozszerzenie środków towarzyszących lub ich dostosowanie do nowych potrzeb.

PO Rodzaj pomocy Państwo członkowskie PO I Żywność BE, BG, CY, EE, ES, FI, FR, HU, IT, LT, MT, PL, PT, SI (14) Podstawowa pomoc materialna AT (1) Oba rodzaje pomocy CZ, EL, HR, IE, LU, LV, SK (7) PO II Włączenie społeczne DE, DK, NL, SE (4)

Oszacowano, że w 2017 r. z pomocy w ramach Funduszu skorzystało 12,9 mln osób, co stanowi wyższą wartość niż średnia roczna w latach 2014–2017 wynosząca 12,7 mln osób. Spośród osób, którym w 2017 r. udzielono pomocy, 12 mln osób (95 %) otrzymało pomoc żywnościową, około 580 000 (4,5 %) – podstawową pomoc materialną, a w programach włączenia społecznego (PO II) wzięło udział około 36 600 osób (0,3 %).

Cztery państwa członkowskie, które wdrożyły programy włączenia społecznego, objęły pomocą o 25 % osób więcej niż w 2016 r. NL i SE wykazały wyjątkowy roczny wzrost wynoszący odpowiednio 333 % i 117 % dzięki przyjęciu różnych strategii angażowania odbiorców końcowych w proponowane działania na rzecz włączenia społecznego (wyjaśniono je bardziej szczegółowo poniżej). Wszystkie cztery państwa osiągnęły lub przekroczyły swoje roczne cele.

Połowa państw członkowskich dotarła do większej liczby osób niż w 2016 r., mimo że, ogólnie rzecz biorąc, w 2017 r. nastąpił spadek całkowitej liczby odbiorców końcowych z 16 mln osób w 2016 r. do 12,9 mln, zwłaszcza ze względu na brak świadczenia pomocy przez RO w 2017 r. W 2016 r. RO udzieliła wsparcia na rzecz 3,3 mln osób, ale, jak wyjaśniono powyżej, w 2017 r. musiała zaprzestać udzielania pomocy. Spadek został częściowo zrównoważony przez 13 państw członkowskich (AT, BE, BG, CZ, DE, DK, FR, IE, LU, LV, NL, PL i SE), które łącznie objęły pomocą około 362 000 odbiorców końcowych więcej niż w 2016 r. Ponadto w 2017 r. w udzielanie pomocy zaangażowały się CY, HU, HR i PT, zwiększając łączną liczbę osób, którym udzielono wsparcia, o 340 000 osób. Co więcej, IE, która do 2016 r. udzielała wyłącznie wsparcia żywnościowego, w 2017 r. udzieliła podstawowej pomocy materialnej około 5 000 osób.

Dzieci stanowiły 30 % z 12,9 mln osób, które w 2017 r. otrzymały pomoc żywnościową, podstawową pomoc materialną lub wsparcie w zakresie włączenia społecznego. Oznacza to, że wsparcie otrzymały 4 mln dzieci. Podobnie jak w ubiegłych latach około połowę wszystkich osób, które otrzymały wsparcie, stanowiły kobiety (6 mln). 10 % tych osób stanowili migranci, osoby obcego pochodzenia lub członkowie mniejszości narodowych (1,1 mln osób). Ponadto 8 % odbiorców końcowych stanowiły osoby w wieku 65 lat lub starsze (1 mln), 3 % – osoby niepełnosprawne (433 000) i 3 % osoby bezdomne (370 000).

Szacowana liczba osób bezdomnych, które otrzymały pomoc w ramach Funduszu, wzrosła w 2017 r. o 71 % i wyniosła ponad 370 000 osób. Około dwie trzecie dodatkowych osób bezdomnych, które objęto wsparciem, znajdowało się w IT, które to państwo rozszerzyło swój program dostarczania gotowych posiłków, by dotrzeć do większej liczby osób. Również w BE i CZ znacznie wzrosła liczba osób bezdomnych, które objęto wsparciem – w BE wsparciem żywnościowym, a w CZ zarówno wsparciem żywnościowym, jak i podstawową pomocą materialną. Również BG, IE, LV, SE i SK zgłosiły wzrost liczby osób w tej grupie docelowej, a HR, HU i PT w 2017 r. po raz pierwszy zaczęły udzielać pomocy, korzystając ze środków w ramach Funduszu.

PO I – Wsparcie żywnościowe

Większość państw członkowskich zwiększyła ilość dostarczanej żywności pomimo ogólnego spadku całkowitej ilości żywności rozdystrybuowanej w 2017 r. (spadek o 3 % w porównaniu z 2016 r.);wynikało to głównie z tego, że w 2017 r. RO nie udzielała wsparcia żywnościowego. 21 państw członkowskich udzieliło pomocy żywnościowej w 2017 r. Pięć państw członkowskich (ES, FR, PL, IT oraz BG) odpowiadało za 85 % całkowitej ilości żywności dostarczonej w 2017 r. (zob. wykres 2). Dwie trzecie pomocy żywnościowej stanowiły przetwory mleczne oraz mąka, chleb, ziemniaki i inne produkty skrobiowe. Największy wzrost liczby ton żywności rozdystrybuowanej w 2017 r. miał miejsce w IT i BG, gdzie rozszerzono program pomocy żywnościowej. Państwa te rozdystrybuowały (odpowiednio) o 24 000 i 19 000 ton żywności więcej niż w 2016 r. Ponadto dzięki włączeniu do programu dodatkowych artykułów spożywczych oraz organizacji partnerskich w 2017 r. IE czterokrotnie zwiększyła ilość rozdystrybuowanej żywności (dodatkowe 623 tony). Również inne państwa członkowskie, w tym BE, CY, CZ, HR, HU, LT, LV, PL, PT i SK, zwiększyły ilość dostarczanej żywności.

Wykres 2: Wsparcie żywnościowe udzielone w latach 2014–2017 (w tysiącach ton)

Źródło: Wspólny wskaźnik produktu Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym (ID 11), 2014–2017

Większość państw członkowskich, które udzieliły wsparcia żywnościowego, zdecydowała się na dystrybucję zestawu artykułów spożywczych przeznaczonych do spożycia domowego, najczęściej w postaci co najmniej jednego rodzaju standardowych paczek żywnościowych. Państwa te to BG, BE, CZ, EE, ES, HU, LT, LV, MT, PL, PT i SK. W innych państwach członkowskich organizacje partnerskie dostosowały pomoc do potrzeb grup docelowych (FI, HR, IE i SI). Niektóre państwa członkowskie zapewniły również gotowe posiłki dla dzieci w wieku szkolnym (CY, CZ, HR oraz IT) lub dla osób bezdomnych (FI, HU, IT, LV, PL oraz SK). Wsparcie żywnościowe zapewnione przez organizacje partnerskie w BG, CY, HU i ES było w całości finansowane ze środków Funduszu. W pozostałych państwach członkowskich organizacje partnerskie uzupełniały pomoc żywnościową w ramach Funduszu produktami spożywczymi finansowanymi lub darowanymi przez inne źródła.

PO I – Podstawowa pomoc materialna

W 2017 r. państwa członkowskie rozdystrybuowały o 25 % podstawowej pomocy materialnej więcej niż w 2016 r. (9,4 mln EUR). Państwa członkowskie, które rozdystrybuowały podstawową pomoc materialną, to: AT, CZ, EL, HR, IE, LU, LV i SK. Większość towarów podstawowych rozdystrybuowano w trzech państwach członkowskich: AT, CZ i EL (zob. wykres 3). Podstawowej pomocy materialnej, oprócz pomocy żywnościowej, udzieliły wszystkie państwa z wyjątkiem AT. Znaczący wzrost, jeżeli chodzi o podstawową pomoc materialną, był spowodowany głównie zwiększeniem przez CZ kwoty przeznaczanej na zaspokojenie potrzeb osób najbardziej potrzebujących w kraju o 1,1 mln EUR. Ponadto HR i IE, które w 2017 r. po raz pierwszy udzieliły podstawowej pomocy materialnej, dodały do łącznego wyniku około 1 mln EUR w postaci towarów. Wartość rozdystrybuowanych towarów wzrosła również w przypadku LV i SK. AT i EL rozdystrybuowały jednak o 530 000 EUR mniej niż w 2016 r.

Artykuły szkolne i produkty higieniczne państwa członkowskie rozdystrybuowały głównie rodzinom z dziećmi. CZ, HR i SK objęły pomocą również osoby bezdomne, zapewniając im produkty higieniczne i inne artykuły. Artykuły przekazywane rodzinom z dziećmi obejmowały materiały papiernicze i przybory szkolne (AT, HR, IE i LV) oraz tornistry (AT, HR i LV). Pomoc w przypadku LV i SK obejmowała również środki higieny osobistej, natomiast w przypadku HR – ubrania i artykuły dla niemowląt, sprzęt sportowy i ubrania. Osoby bezdomne otrzymały głównie środki higieny osobistej. W CZ otrzymały one również sprzęt kuchenny, ubrania i bieliznę pościelową, a w HR śpiwory/koce i bieliznę pościelową.

Wykres 3: Łączna wartość pieniężna podstawowej pomocy materialnej udzielonej w latach 2014–2017 (w mln EUR)

Źródło: Wspólny wskaźnik produktu Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym (ID 15), 2014–2017. UWAGA: w 2014 r. nie prowadzono dystrybucji podstawowej pomocy materialnej.

Państwa członkowskie zidentyfikowały kwalifikujących się odbiorców końcowych albo za pośrednictwem instytucji zarządzających wykorzystujących dane dotyczące zabezpieczenia społecznego, albo za pośrednictwem organizacji partnerskich wykorzystujących swoją znajomość i zrozumienie sytuacji społeczno-gospodarczej oraz potrzeb grup docelowych. Jest to zgodne z podstawą prawną programu Funduszu, ponieważ każde państwo członkowskie samodzielnie decyduje, w jaki sposób należy identyfikować osoby najbardziej potrzebujące, na podstawie obiektywnych kryteriów oraz w porozumieniu z zainteresowanymi stronami. W niektórych państwach członkowskich (IT, LT, LV i SI) instytucja zarządzająca wymagała od odbiorców końcowych wypełnienia formularza wniosku, aby zakwalifikować się do pomocy. Inne państwa członkowskie stosują inne metody. W LU oceny sytuacji odbiorców końcowych dokonywał indywidualnie specjalista, a w FI organizacje partnerskie organizowały głównie „otwarte wydarzenia świadczenia pomocy” i przekazywały żywność wszystkim, którzy o nią prosili. Gotowe posiłki dla osób bezdomnych zwykle zapewniano wszystkim osobom, które o nie prosiły lub które zgłosiły się do punktów dystrybucji (FI, HU, IT, LV, PL i SK).