[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 9.7.2009

KOM(2009) 341 wersja ostateczna

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY, PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Roczne sprawozdanie Komisji Europejskiej w sprawie Instrumentu na rzecz Stabilności w 2008 r. {SEC(2009)932}

WPROWADZENIE

Niniejsze sprawozdanie przedstawiane jest Parlamentowi Europejskiemu i Radzie zgodnie z wymogiem sprawozdawczości określonym w art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1717/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 listopada 2006 r. ustanawiającego Instrument na rzecz Stabilności. Artykuł ten stanowi, co następuje:

„Komisja bada postępy osiągnięte we wdrażaniu środków przyjętych na podstawie niniejszego rozporządzenia i przekazuje Parlamentowi Europejskiemu i Radzie roczne sprawozdanie z realizacji pomocy. Sprawozdanie to kierowane jest również do Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów. Zawiera ono informacje za rok poprzedni na temat finansowanych działań oraz informacje o wynikach monitorowania i oceny, a także o realizacji zobowiązań i płatności budżetowych, w rozbiciu na kraje, regiony i sektory współpracy.”

Ponadto niniejsze sprawozdanie uzupełnia informacje, które zostały przedłożone wcześniej zgodnie z wymogiem sprawozdawczości określonym w art. 6 ust. 6 rozporządzenia ustanawiającego Instrument na rzecz Stabilności. Zgodnie z praktyką ustanowioną przez Komisję w 2007 r. Rada i Parlament Europejski są systematycznie informowane o nadzwyczajnych środkach pomocy, które mają zostać podjęte w ramach Instrumentu na rzecz Stabilności (IfS) jako reakcja UE na sytuacje kryzysowe. Aby zapewnić przejrzyste stosowanie wymogu sprawozdawczości w odniesieniu do poszczególnych programów, sprawozdania roczne przedstawiają także aktualny stan wdrożenia wszystkich realizowanych obecnie, opisanych wcześniej środków. Przedstawiane są przy tym te aspekty, co do których nie można było uzyskać informacji przed rozpoczęciem realizacji programów. Aktualny stan wdrażania środków przedstawiono w załącznikach do niniejszego sprawozdania.

1. KONTEKST USTANOWIENIA INSTRUMENTU NA RZECZ STABILNOśCI

1.1. Reakcja na sytuacje kryzysowe

Komisja, przy pomocy zewnętrznych instrumentów WE, od wielu lat wnosi wkład w całokształt reakcji UE na takie sytuacje kryzysowe , jak klęski żywiołowe czy kryzysy polityczne w krajach trzecich. W przypadku kryzysów politycznych UE równolegle stosuje wspólne działania w ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) oraz europejskiej polityki bezpieczeństwa i obrony (EPBiO). Instrumenty te, jak mechanizm szybkiego reagowania oraz instrument na rzecz pokoju w Afryce, mogłyby w związku z tym pełnić istotną funkcję pomostową w stosunku do skutecznego wprowadzania wspólnotowych instrumentów geograficznych lub tematycznych, przyczyniając się do realizacji celów i budowania synergii z odpowiednimi strategiami krajowymi lub regionalnymi.

Wprowadzony w 2007 r. Instrument na rzecz Stabilności w znaczącym stopniu poprawił zdolność Komisji do reagowania na sytuacje kryzysowe , głównie dzięki komponentowi „reagowanie na sytuacje kryzysowe”, który stanowi największą część tego nowego instrumentu (który w wyniku dostosowania budżetowego z dnia 21 listopada 2008 r. zredukowany został do 1,3 miliarda EUR na okres siedmiu lat)[1].

W porównaniu z poprzednim mechanizmem szybkiego reagowania, nakłady finansowe na reagowanie w sytuacjach kryzysowych w ramach IfS są znacznie wyższe (93 mln EUR w 2007 r. oraz 129 mln EUR w 2008 r., co daje średnią 185 mln EUR rocznie przeznaczonych na reagowanie na sytuacje kryzysowe w latach 2007-2013), dłuższy jest także dopuszczalny czas trwania programów (18 miesięcy, z możliwością warunkowego przedłużenia). Środki podejmowane na mocy art. 3 rozporządzenia ustanawiającego IfS, czyli „pomoc w sytuacjach kryzysu lub początku kryzysu” definiowane są przez dyrekcję A w Dyrekcji Generalnej ds. Stosunków Zewnętrznych Komisji Europejskiej (DG RELEX) we współpracy z działami odpowiedzialnymi za określone rejony geograficzne w innych służbach działających w obszarze „Stosunki zewnętrzne”, a często również przy znacznym udziale delegatur Komisji w krajach trzecich. Uprzednie podejmowanie decyzji w sprawie programowania i ich wdrażanie należy do zadań Dyrekcji A w DG RELEX podczas gdy delegaturom Komisji w wielu przypadkach powierza się zarządzanie projektami na miejscu w poszczególnych krajach. Postępy poczynione w 2008 r. opisano w części 2 niniejszego sprawozdania.

1.2. Środki na przeciwdziałanie długoterminowym transregionalnym zagrożeniom bezpieczeństwa na mocy art. 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia ustanawiającego Instrument na rzecz Stabilności.

Inny komponent instrumentu poświęcony jest działaniom długoterminowym i obejmuje „pomoc w przypadku stabilnych warunków współpracy”.

W dokumencie strategicznym Instrumentu na rzecz Stabilności na lata 2007-2013 Komisja określiła priorytety w zakresie działań długoterminowych na mocy art. 4 ust. 1 i 2. Po pierwsze, celem jest wspieranie międzynarodowych dążeń do opanowania rozprzestrzeniania broni masowego rażenia poprzez sprawowanie skuteczniejszej kontroli nad materiałami i środkami chemicznymi, biologicznymi, radiologicznymi i jądrowymi, kontrolę nad towarami podwójnego zastosowania oraz kierowanie wiedzy naukowców z dziedzin związanych z uzbrojeniem ku działaniom pokojowym (53 mln EUR na lata 2007-2008). Po drugie, istotne jest wspieranie globalnych i transregionalnych wysiłków na rzecz przeciwdziałania zagrożeniom wynikającym z nielegalnego handlu, terroryzmu i przestępczości zorganizowanej (19 mln EUR na lata 2007-2008).

Dwa dalsze priorytety wymienione w art. 4 ust. 1 dotyczą zagrożeń dla strategicznej infrastruktury i strategicznych szlaków morskich o potencjalnie transgranicznym zasięgu. Te ostatnie dziedziny są dziedzinami nowymi, toteż stworzenie odpowiednich programów wymagać będzie szeroko zakrojonych przygotowań. Komisja objęła te dwie dziedziny kolejnym programem orientacyjnym na lata 2009-2011.

Za planowanie programów w ramach „komponentu długoterminowego” odpowiada DG RELEX, jednak ich realizacją zarządza bezpośrednio Biuro Współpracy EuropeAid (DG AIDCO). Postępy dotyczące tego komponentu poczynione w 2008 r. opisano w części 4 niniejszego sprawozdania.

1.3. Środki na „budowanie zdolności do działania w sytuacjach przedkryzysowych i pokryzysowych” na mocy art. 4 ust. 3 rozporządzenia ustanawiającego Instrument na rzecz Stabilności (zwane dalej „gotowością na wypadek sytuacji kryzysowych”).

W okresie 2007-2008 na omawiany komponent przeznaczono 15 mln EUR, z czego 7 mln EUR w roku 2007 a 8 mln EUR w roku 2008. Postępy poczynione w ramach tego komponentu, również zarządzanego centralnie przez Dyrekcję A w DG RELEX, opisano w części 3 niniejszego sprawozdania.

2. REAGOWANIE NA SYTUACJE KRYZYSOWE W RAMACH INSTRUMENTU NA RZECZ STABILNOśCI (ARTYKUł 3, POZYCJA BUDżETOWA 19.06.01)

2.1. Instrument na rzecz Stabilności jako część instrumentarium UE do reagowania na sytuacje kryzysowe

Aby odgrywać skuteczniejszą rolę w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa, UE musi posiadać odpowiednią zdolność do reagowania na sytuacje kryzysowe w krajach trzecich , tak aby udzielać tym krajom wsparcia w procesie powrotu na drogę zrównoważonego rozwoju. Doskonalenie zdolności Unii do reagowania na kryzysy światowe oznacza zarówno wzmacnianie rozmaitych instrumentów, jakimi Unia dysponuje (cywilne i wojskowe instrumenty zarządzania kryzysowego, dyplomacja, jak również współpraca na rzecz rozwoju i polityka handlowa) jak i zapewnienie skutecznego i spójnego współdziałania tych instrumentów, aby osiągnąć cele wyznaczone w ramach poszczególnych strategii krajowych i regionalnych na rzecz pokoju, stabilności i zrównoważonego rozwoju. Instrument na rzecz Stabilności stanowi ważne uzupełnienie instrumentów wspólnotowych w dziedzinie reagowania na sytuacje kryzysowe. Wymienione instrumenty wspólnotowe, w połączeniu ze wspólnymi działaniami UE w ramach WPZiB/EPBiO oraz pulą środków finansowych w ramach innych instrumentów wspólnotowych o określonym przeznaczeniu geograficznym, stanowią podstawę zdolności UE do reagowania na sytuacje kryzysowe.

2.2. Geneza i przyjmowanie programów reagowania na sytuacje kryzysowe w ramach IfS

Specyfika programów reagowania na sytuacje kryzysowe polega na tym, że programów tych nie można opracować z wyprzedzeniem. Powstają one jako reakcja na sytuacje kryzysowe lub początki kryzysu – kiedy pomocy nie można udzielić dostatecznie szybko w ramach innych instrumentów finansowych WE – i uwzględniają horyzontalne i geograficzne cele i priorytety UE. Podejmowane działania powinny wzajemnie się uzupełniać i dążyć do osiągnięcia efektu synergii ze wspólnotowymi politykami i instrumentami o określonym zasięgu geograficznym. IfS stosowany jest z reguły, gdy dochodzi do nowego poważnego kryzysu politycznego, po klęsce żywiołowej lub gdy pojawia się możliwość zapobieżenia kryzysowi, przyczynienia się do rozwiązania konfliktu czy też gdy konieczne jest zapewnienie odpowiednich warunków do przekazania pomocy wspólnotowej.

W ramach reakcji na kryzysy polityczne środki z zakresu IfS często opracowywano i wdrażano równolegle do działań WPZiB/EPBiO , jak np. ostatnio w Gruzji, gdzie po sierpniowym konflikcie, środki IfS w ramach reagowania na sytuacje kryzysowe w wysokości 15 mln EUR zostały wykorzystane na finansowanie pilnie potrzebnego wsparcia dla ponad 30 000 uchodźców wewnętrznych oraz na operację usuwania niewypałów jednocześnie z rozmieszczeniem Misji Obserwacyjnej Unii Europejskiej w Gruzji (EUMM Georgia). Innym przykładem ilustrującym skuteczność z jaką IfS uzupełnia instrumenty EPBiO, instrumenty o określonym zasięgu geograficznym oraz strategie w ramach współpracy na rzecz rozwoju, jest sytuacja w Czadzie i Republice Środkowoafrykańskiej, gdzie w ramach wsparcia misji sił Unii Europejskiej (EUFOR), IfS przeznaczył 15 mln EUR na program misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice Środkowoafrykańskiej i w Czadzie (MINURCAT), mający na celu ochronę obozów uchodźców i procesu wyborczego w Czadzie oraz 6,5 mln EUR na reformę systemów bezpieczeństwa w Republice Środkowoafrykańskiej. Jednocześnie poprzez współpracę w ramach puli środków B z 9. EFR sfinansowano program wspierający stabilizację (fr. Programme d'Accompagnement à la Stabilisation ), którego budżet wynosi 13 mln EUR i który ma celu stworzenie odpowiednich warunków (bezpieczeństwo żywności, odnowienie infrastruktury socjalnej, przywrócenie zasad państwa prawa oraz mechanizmów dotyczących mediacji) dla zrównoważonego powrotu uchodźców wewnętrznych do ich miejsc pochodzenia. Aby zapewnić kontynuację działań, w ramach 10. EFR przeznaczono 25 mln EUR na wsparcie reform w sektorze wymiaru sprawiedliwości, w tym dalsze wsparcie dla drugiej fazy MINURCAT.

Procedury zatwierdzania w ramach IfS zostały stworzone z myślą o zapewnieniu szybkiego przyjmowania programów reagowania na sytuacje kryzysowe do wysokości 20 mln EUR. Jednocześnie działania w ramach IfS mają charakter wysoce polityczny, toteż ich realizacja nie może się odbywać bez namysłu i wymaga stosownych nakładów czasowych na odpowiednie konsultacje polityczne w obrębie UE, konsultacje z władzami krajowymi oraz innymi podmiotami międzynarodowymi.

2.3. Programy reagowania na sytuacje kryzysowe przyjęte w ramach IfS w 2008 r.

2.3.1. Wykonanie z punktu widzenia budżetu

Po stronie środków na zobowiązania kwota przeznaczona na reagowanie i gotowość na sytuacje kryzysowe (19 06 01) wzrosła o ponad jedną trzecią: ze 100 mln EUR w 2007 r. do 136,871 mln EUR w 2008 r. Ze wspomnianej sumy 128,87 mln EUR przeznaczono na komponent „reagowanie na sytuacje kryzysowe”[2] . Na koniec roku wskaźnik realizacji zobowiązań wyniósł 100%[3]. Innym wskaźnikiem obrazującym znaczną poprawę w terminowości przekazywania pomocy kryzysowej jest fakt, że obecnie zawarto już umowy obejmujące 75% tych środków na zobowiązania (tj. 96 mln EUR) ; tymczasem w roku 2007 wskaźnik ten wynosił 46%.

W trakcie roku okazało się, że kwota środków na płatności w wysokości 70 mln EUR pierwotnie przewidziana dla pozycji budżetowej 19 06 01 na rok 2008 r. jest niewystarczająca. W związku z tym konieczne było wnioskowanie o przesunięcie dodatkowych środków na płatności w wysokości 37 mln EUR. Ostateczne wykonanie opiewało na sumę 92 mln EUR, co stanowi prawie trzykrotny wzrost w porównaniu z poziomem płatności w 2007 r. Procentowo stanowi to 85% ogółu środków w 2008 r. (wraz ze zwiększeniem), co również jest wyższe w stosunku do wskaźnika wykonania z 2007 r. (wynoszącego 68%).

2.3.2. Programy przyjęte w 2008 r.

W drugim roku funkcjonowania Instrumentu na rzecz Stabilności, z jego środków ponownie sfinansowano znaczną liczbę projektów w ramach reagowania na sytuacje kryzysowe, w drodze przyjęcia środków pomocy nadzwyczajnej zgodnie z rozporządzeniem ustanawiającym IfS. Ogólnie rzecz biorąc, w 2008 r. przyjęto i zrealizowano 26 decyzji o finansowaniu , w tym dwa nowe narzędzia IfS oraz 16 działań w ramach narzędzi IfS . Wyczerpujący wykaz wszystkich decyzji o finansowaniu przyjętych w 2008 r. w ramach pozycji budżetowej 19 06 01 znajduje się w załącznikach do niniejszego sprawozdania.

Najważniejsze działania w ramach reagowania na sytuacje kryzysowe w 2008 r. obejmowały pomoc na rzecz rozwiązania konfliktu w Demokratycznej Republice Konga (10 mln EUR), wsparcie na rzecz zagrożonego procesu pokojowego oraz okresu transformacji w Nepalu (5,95 mln EUR), wsparcie dla uchodźców wewnętrznych będących ofiarami sytuacji kryzysowej w Gruzji (15 mln EUR) , dalsze wspieranie procesu pokojowego w Kosowie podczas trudnego okresu transformacji po ogłoszeniu niepodległości i rozpoczęciu unijnej misji EULEX ( 14,2 mln EUR ), znaczący program odbudowy w Bangladeszu przeznaczony na złagodzenie skutków niszczycielskiego cyklonu SIDR (13 mln EUR) oraz dodatkowe wsparcie na rzecz zagrożonego procesu porozumienia w Libanie, polegające na pomocy przedwyborczej w związku z wyborami zaplanowanymi na 2009 r. (4 mln EUR). Ponadto przyjęto dwa nowe narzędzia służące wspieraniu działań o mniejszym zasięgu, polegających na udzielaniu pilnej pomocy na rzecz rozliczenia okresu zmiany ustrojowej oraz na rzecz trybunałów międzynarodowych (12 mln EUR), a także na mediację i proces porozumienia (5,5 mln EUR).

Dwa lata od uruchomienia Instrumentu na rzecz Stabilności, jego komponent „reagowanie w sytuacjach kryzysowych” osiągnął pełnię możliwości i stanowi cenne uzupełnienie unijnych narzędzi zarządzania kryzysowego. Jeśli chodzi o geograficzny zasięg przekazywanej pomocy, to w latach 2007 i 2008 przeznaczono ogółem 220 mln EUR na 59 działań na całym świecie .

W ostatnich dwóch latach największa część wsparcia przekazana została w Afryce (DRK, RŚA, Czad, Somalia – 29 %), Azji (głównie w Afganistanie, Sri Lance, Nepalu, Południowej Tajlandii, Acehu, Timorze Wschodnim – 19 %), na Środkowym Wschodzie (Liban, Palestyna, iraccy uchodźcy w Syrii – 12 %), w Kosowie (24 mln EUR) oraz Gruzji (17 mln EUR).

Pod względem tematycznym podejmowane działania obejmują szerokie spektrum kwestii i koncentrują się na konkretnych potrzebach wynikających z poszczególnych konfliktów lub pojawiających się po ich zakończeniu: krótkoterminowe doradztwo w celu opracowania i wprowadzenia w życie reform systemów bezpieczeństwa po konfliktach (RŚA, DRK, Republika Gwinei Bissau, Liban, Palestyna, Timor Wschodni); działania uzupełniające w miejscach, gdzie obecnie prowadzone są misje EPBiO (Gruzja, Kosowo, DRK, Afganistan, Czad, Palestyna); wspieranie regionalnych zdolności do budowania pokoju (misja UA w Somalii - AMISOM AMISOM, e UA-ONZ w Darfurze); wspieranie rządów prawa oraz rozliczenia okresu zmiany ustrojowej (Afganistan, Kirgistan, Kolumbia, Haiti, Sierra Leone, Wyspy Salomona); wspieranie władz tymczasowych (międzynarodowe biuro cywilne w Kosowie); rozwiązywanie konfliktów i wspieranie pojednania (Sri Lanka, Tajlandia, Kolumbia, Uganda, Zimbabwe, Peru, Palestyna, Birma/Związek Myanmar, Nepal); dokonywanie ocen potrzeb po konfliktach i pomoc w odbudowie pokonfliktowej (Bangladesz, Nikaragua, Liban, Peru); niesienie pomocy wysiedlonej ludności (Liban, Syria); oraz zarządzanie zasobami będącymi źródłem konfliktów (specjalnie utworzony system).

2.4. Narzędzia IfS pierwsze i drugie narzędzie dotyczące doradztwa w zakresie strategii politycznych i mediacji, narzędzie dotyczące zasobów będących źródłem konfliktów oraz narzędzie dotyczące rozliczenia okresu zmiany ustrojowej

W świetle pozytywnych doświadczeń uzyskanych w ramach stosowania mechanizmu szybkiego reagowania niektóre najważniejsze dziedziny tematyczne związane z reagowaniem na sytuacje kryzysowe, które zazwyczaj wymagają natychmiastowego rozpoczęcia drobniejszych działań, zostały objęte przez IfS w drodze przyjęcia decyzji o finansowaniu ustanawiających poszczególne narzędzia. Do wspomnianych dziedzin należy obecnie zaliczyć doradztwo w zakresie strategii politycznych i mediacji, zasoby będące źródłem konfliktów oraz (pokonfliktowe) rozliczenia okresu zmiany ustrojowej. Przyjęte narzędzia umożliwiają finansowanie pilnych, szczegółowo ukierunkowanych środków o mniejszym zasięgu na niższym poziomie oddelegowania, bez konieczności przyjmowania odrębnej decyzji o finansowaniu

Narzędzia przyjęte w 2007 r. dotyczące doradztwa w zakresie strategii politycznych i mediacji (10 mln EUR) oraz zasobów będących źródłami konfliktów (2 mln) zostały w pełni wykorzystane i zakontraktowane do końca 2008 r. W ramach doradztwa w zakresie strategii politycznych i mediacji sfinansowano pięć działań w 2007 r. i dwanaście w 2008 r. Obejmowały one krótkoterminowe i pilne doradztwo polityczne i przekazanie wiedzy eksperckiej w Gwinei Bissau, Armenii, Gruzji, Libanie, Sri Lance i Związku Myanmar i w innych ogniskach kryzysu, a także finansowanie oceny pokryzysowej, przeprowadzanej wspólnie z ONZ i Bankiem Światowym w Bangladeszu, Związku Myanmar, na Haiti i Ukrainie. Jeśli chodzi o narzędzie dotyczące zasobów będących źródłami konfliktów, z jego środków sfinansowano w sumie 5 działań związanych ze zwalczaniem nielegalnego wydobywania diamentów i handlu nimi w ramach procesu z Kimberley oraz ze zwalczaniem nielegalnej eksploatacji innych zasobów naturalnych w innych rejonach świata.

W 2008 r. przyjęto nowe narzędzie w dziedzinie rozliczenia okresu zmiany ustrojowej, którego środki w wysokości 12 mln EUR przeznacza się na dostarczanie w odpowiednim czasie pomocy ukierunkowanej na wspieranie trybunałów międzynarodowych i inicjatyw w zakresie sprawiedliwości okresu przejściowego. Partnerami Komisji wdrażającymi te projekty są organizacje międzynarodowe i regionalne, podmioty publiczne i niepubliczne oraz odpowiednie trybunały i „komisje prawdy”. Na pierwsze działanie, którego celem było szybkie zapewnienie odpowiedniego finansowania trybunałowi międzynarodowemu w Sierra Leone, przed którym toczy się sprawa dotycząca zbrodni wojennych popełnionych przez Charlesa Taylora, przeznaczono już w 2008 r. 2,5 mln EUR. Ponadto w grudniu 2008 r. przeznaczono 5,5 mln EUR na wykonanie decyzji dotyczącej drugiego narzędzia w dziedzinie doradztwa w zakresie strategii politycznych i mediacji.

2.5. Postępy w realizacji programów reagowania na sytuacje kryzysowe, przyjętych w 2007 r.

Prawie wszystkie środki na zobowiązania przeznaczone na działania w ramach reagowania na sytuacje kryzysowe w 2007 r. zostały zakontraktowane, a współczynnik wykonalności wynosił 97%. Płatności w ramach tych umów wynosiły 65%. W związku z faktem, iż długość trwania projektu wynosi zazwyczaj między 12 a 18 miesięcy, obecnie w miejscach przeznaczenia trwa realizacja większości środków przyjętych w 2007 r. W międzyczasie realizacja niektórych środków, jak na przykład projektu reformy systemu sprawiedliwości w Afganistanie, została zakończona. Szczegółowe informacje dotyczące postępów operacyjnych i skutków środków przyjętych w 2007 r. zawarto w załącznikach.

2.6. Rola delegatur Komisji

Ścisłe i regularne monitorowanie wszystkich programów IfS jest zadaniem delegatur Komisji w krajach-beneficjentach. W wielu przypadkach delegatury przekazują propozycje projektów do Komisji oraz są również bezpośrednio odpowiedzialne za wdrażanie przyjętych programów pomocy.

W 2007 r. realizacja większości projektów – 21 z 26 decyzji o finansowaniu i trzech działań w ramach narzędzi IfS – została powierzona delegaturom w odpowiednich państwach. W wyniku tego w 2008 r. delegatury zawarły 40 umów w ramach pozycji budżetowej 19 06 01. Ogółem od 2007 r. 27 delegaturom Komisji przekazano do realizacji 40 działań dotyczących reagowania na sytuacje kryzysowe, opiewających na kwotę 180 mln EUR. Pozwoliło to nie tylko na negocjowanie i zawierania umów z lokalnymi partnerami oraz – w razie potrzeby – dostosowywanie tych umów w czasie, ale także na dokładne nadzorowanie wykonania projektów na miejscu.

2.7. Kolejne nabyte doświadczenia

Funkcjonowanie komponentu IfS dotyczącego reagowania na sytuacje kryzysowe nadal odbywa się z powodzeniem i zgodnie z celami wytyczonymi w rozporządzeniu. W 2008 r. pula środków przeznaczonych na działania związane z tym komponentem została w pełni wykorzystana. Właściwa okazała się struktura organizacyjna w ramach dyrekcji działających w obszarze „Stosunki zewnętrzne”, co umożliwiło skuteczne i szybkie definiowanie i przyjmowanie koniecznych programów. Przyjęte programy przyczyniły się do działań na rzecz przeciwdziałania kryzysom w różnych częściach świata, w przydatny (i często decydujący) sposób uzupełniając inne działania UE, podjęte w reakcji na sytuacje kryzysowe, np. w Gruzji, Kosowie, Czadzie oraz Republice Środkowoafrykańskiej.

W 2009 r. Komisja zamierza – na podstawie środków przyjętych w latach 2007 i 2008, które znajdują się na odpowiednio zaawansowanym etapie realizacji – przeprowadzić szeroko zakrojoną ocenę programów, aby zyskać szczegółowy obraz skutków, skuteczności, wydajności, trwałości i innych rezultatów omawianego komponentu IfS. Opracowana ocena zostanie przedstawiona również Parlamentowi i Radzie.

3. KOMPONENT „GOTOWOść NA WYPADEK SYTUACJI KRYZYSOWYCH” W RAMACH IFS (ARTYKUł 4 UST. 3, POZYCJA BUDżETOWA 19 06 01).

Jeśli chodzi o komponent IfS „gotowość na wypadek sytuacji kryzysowych”, w roku 2008 mieliśmy do czynienia z dalszymi postępami w konsolidacji partnerstwa na rzecz budowania pokoju , którego celem jest mobilizacja i konsolidacja cywilnej wiedzy eksperckiej na rzecz działalności związanej z budowaniem pokoju. Komponent ten został stworzony przede wszystkim z myślą o wzmacnianiu zdolności właściwych podmiotów do szybkiego reagowania na kryzys oraz o współpracy z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i zespołami ekspertów, ale również organizacjami międzynarodowymi i odpowiednimi agencjami w państwach członkowskich UE.

W 2008 r. ogólna pula środków finansowych w wysokości 15 mln EUR na lata 2007 i 2008 została wykorzystana ; wdrożono komponenty i zrealizowano cele określone w rocznych planach działania na te lata.

W tym kontekście, w ramach wspierania partnerstwa na rzecz budowania pokoju, opublikowano dwa zaproszenia do składania wniosków, skierowane do organizacji społeczeństwa cywilnego: zaproszenie dotyczące działań wsparcia dla budowania potencjału oraz pierwszą część zaproszenia dotyczącego organizowania posiedzeń „okrągłego stołu”. Wnioski wyłonione w ramach pierwszego zaproszenia stanowiły mieszankę kompleksowych, międzyregionalnych i ukierunkowanych na sytuacje kryzysowe działań z zakresu budowania potencjału o szerokim spektrum geograficznym (sąsiedztwo europejskie, Afryka, Azja, Karaiby itd.). Jeśli chodzi o pierwszą część zaproszenia odnoszącego się do organizowania posiedzeń „okrągłego stołu”, wybrane wnioski również obejmowały propozycje kompleksowych działań ukierunkowanych na sytuacje kryzysowe, szczególnie w sąsiedztwie Unii Europejskiej.

Ponadto, w kontekście współpracy z organizacjami międzynarodowymi dotyczącej wczesnego ostrzegania i wczesnej odbudowy, przyznano dotacje bezpośrednie Unii Afrykańskiej (wsparcie dla kontynentalnego systemu wczesnego ostrzegania), UNDP (na rzecz współpracy pokonfliktowej, ocen potrzeb po klęskach żywiołowych oraz na rzecz kwestii zasobów naturalnych będących powodem konfliktów) oraz odpowiednim agencjom szkoleniowym państw członkowskich UE w ramach szkolenia cywilnych misji stabilizacyjnych.

W trakcie roku proces dialogu z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego uległ pogłębieniu dzięki zorganizowaniu serii spotkań konsultacyjnych (w lutym, czerwcu i październiku) oraz wykorzystaniu strony internetowej partnerstwa na rzecz budowania pokoju jako kanału wymiany informacji między partnerami.

Jeśli chodzi o „Inicjatywę na rzecz pokoju” (znaną dotąd jako „Sieć zapobiegania konfliktom”) – która jest obecnie stopniowo włączana do partnerstwa na rzecz budowania pokoju – praca dziesięciu organizacji społeczeństwa obywatelskiego, współpracujących w ramach tej inicjatywy skupiona była na włączaniu wiedzy uzupełniającej w sześciu następujących dziedzinach: mediacja; regionalna współpraca w dziedzinie środowiska, gospodarki i zasobów naturalnych; bezpieczeństwo; demokratyzacja i rozliczanie okresu zmian ustrojowych; kwestie płci; budowanie potencjału i szkolenia. We wspomnianych dziedzinach podejmowane działania skierowane są przede wszystkim na wykorzystanie wiedzy eksperckiej w celu skuteczniejszego zapobiegania konfliktom oraz lepszym działaniom politycznym i praktycznym dotyczącym budowania pokoju.

4. „KOMPONENT DłUGOTERMINOWY” IFS (ARTYKUł 4 UST. 1 I 2, POZYCJE BUDżETOWE 19 06 02 ORAZ 19 06 03)

Na podstawie dokumentu strategicznego na lata 2007-2011 oraz programu orientacyjnego na lata 2007–2008, w 2008 r. przeprowadzono następujące działania:

4.1. 19 06 03 – Działania międzyregionalne w zakresie przestępczości zorganizowanej, nielegalnego handlu, ochrony infrastruktury o decydującym znaczeniu oraz zagrożeń dla zdrowia publicznego i działań w zakresie zwalczania terroryzmu oraz 19 06 02 03 – Polityka wspólnotowa w zakresie zwalczania rozprzestrzeniania broni lekkiej

Całkowicie wykorzystano środki na wszystkie działania przewidziane w rocznym planie działania na rok 2007 (9 mln EUR). Roczny plan działania na 2008 r. (13,3 mln EUR) został przyjęty w listopadzie 2008 r. Przewiduje on dalsze finansowanie Instrumentu ds. wspierania ekspertów oraz finansowanie na rzecz zwalczania nielegalnego handlu płynącego z/do Afganistanu, a także na podjęcie kwestii nielegalnego gromadzenia broni palnej i handlu nią, zwalczania przestępczości zorganizowanej i walkę z terroryzmem w Afryce, zapobieganie niewłaściwemu wykorzystaniu prekursorów narkotyków w regionie Ameryki Łacińskiej i Karaibów.

Instrument ds. wspierania ekspertów, będący mechanizmem propagującym mobilizację wysokiej klasy specjalistów do wspierania i definiowania środków w wielu dziedzinach transregionalnego zagrożenia dla bezpieczeństwa, został z powodzeniem uruchomiony w 2008 r. Opublikowano zaproszenie do wyrażenia zainteresowania, skierowane do państw członkowskich i podpisano pięć umów z konsorcjami kierowanymi przez agencje państw członkowskich oraz jedną umowę w sprawie szczególnego wsparcia technicznego ze Wspólnym Centrum Badawczym Komisji Europejskiej. Dodatkowo zorganizowano pięć warsztatów i misje w ponad 40 państwach.

Znaczący projekt „Zwalczanie nielegalnego handlu z/do Afganistanu”, którego pula środków wyniosła 9,5 mln EUR (1. i 2. faza) został podpisany z GtZ w imieniu konsorcjum obejmującego państwa członkowskie UE, Biuro NZ ds. Narkotyków i Przestępczości i Interpol w grudniu 2008 r. Projekt PRELAC (Zwalczanie nielegalnego handlu prekursorami narkotyków w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach) został podpisany w grudniu 2008 r. z Biurem NZ ds. Narkotyków i Przestępczości. Jego realizacja rozpocznie się w pierwszym kwartale 2009 r. Projekt dotyczący wspierania walki z nielegalnym gromadzeniem broni palnej i handlu nią w Ameryce Środkowej i krajach ościennych został uzgodniony w drodze specjalnego środka przyjętego w grudniu 2008 r.

W związku z tym, że pierwszy projekt określony w rocznym planie działania na rok 2007 rozpoczął się na początku 2009 r. i znajduje się dopiero na bardzo wczesnym etapie wdrażania, przewiduje się, że pierwsze wnioski będzie można sformułować w 2010 r.

4.2. 19 06 02 – Działania w dziedzinie zmniejszania zagrożenia oraz w dziedzinie gotowości w odniesieniu do materiałów lub substancji chemicznych, jądrowych i biologicznych

Roczny plan działania na rok 2008 (opiewający na 23,5 mln EUR[4]) został przyjęty w grudniu 2008 r. Przewiduje on wspieranie reorientacji zawodowej naukowców i inżynierów prowadzących dawniej prace w dziedzinie broni jądrowej dzięki Międzynarodowemu Centrum Nauki i Techniki w Moskwie (ISTC) oraz Centrum Nauki i Techniki na Ukrainie w Kijowie (STCU), wzmacnianie potencjału cywilnego i wymiany informacji w celu zwalczania nielegalnego handlu materiałami chemicznymi, biologicznymi, radiologicznymi i jądrowymi, wzmocnienie kontroli wywozowych dotyczących towarów podwójnego zastosowania oraz zwiększenie potencjału reagowania na zagrożenia biologiczne. Szczegółowe dane przedstawiono w załączniku.

W 2008 r. podpisano umowy odnoszące się do wszystkich działań podejmowanych na mocy art. 4 ust. 2, określonych w rocznym planie działania na rok 2007 i rozpoczęto ich realizację. W związku z faktem, iż pierwsze projekty rozpoczęły się dopiero kilka miesięcy temu, nie poddawano ich jeszcze ocenie, ale przewidziano, że zarówno oceny, jak i audyt będą mieć miejsce w roku 2010.

Podczas gdy działania w większości dziedzin objętych art. 4 ust. 2 były tradycyjnie (także w latach 2007/2008) skoncentrowane wokół Związku Radzieckiego, obecnie czyni się starania, aby rozszerzyć zakres geograficzny udzielanego wsparcia. Nowe regiony i państwa korzystają z pomocy w ramach IfS przeznaczonej na działania zmierzające do polepszenia ich zdolności do przeprowadzania kontroli wywozowych i przeciwdziałania nielegalnemu handlowi materiałami chemicznymi, biologicznymi, radiologicznymi i jądrowymi: pięć krajów Bałkanów Zachodnich, Albania, Turcja, Maroko, Tunezja, Egipt, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Chiny i Tajlandia. Ponadto eksperckie misje badawcze przeprowadzane w ramach Instrumentu ds. wspierania ekspertów potwierdziły konieczność podniesienia tego rodzaju zdolności w krajach Południowo-Wschodniej Azji, Środkowego Wschodu i niektórych częściach Afryki. Kraje te zostaną w przyszłości objęte wsparciem w ramach art. 4 ust. 2.

5. Wnioski

Z analizy drugiego roku funkcjonowania Instrumentu na rzecz Stabilności jasno wynika, iż stał się on wysoce użytecznym instrumentem w wachlarzu unijnych narzędzi zarządzania kryzysowego.

Wraz z pozostałymi instrumentami wspólnotowymi Instrument na rzecz Stabilności stanowi znaczący element w kompleksowym unijnym podejściu do zarządzania kryzysowego, które zyskało szerokie wsparcie wewnątrz Unii i na całym świecie, co podkreślono w zeszłorocznym sprawozdaniu dotyczącym europejskiej strategii bezpieczeństwa.

Dobra współpraca z państwami członkowskimi, Parlamentem Europejskim i Sekretariatem Rady umożliwiła Komisji opracowanie zarówno krótkoterminowych, jak i długoterminowych programów IfS, w taki sposób, aby wychodziły one naprzeciw najważniejszym potrzebom.

Ważne jest, aby w obliczu rosnącej liczby wniosków o udzielenie pomocy w ramach Instrumentu na rzecz Stabilności, instrument ten pozostawał nadal tak silnie finansowany.

[1] Zgodnie z art. 24 rozporządzenia ustanawiającego Instrument na rzecz Stabilności środki finansowe na realizację Instrumentu na rzecz Stabilności w latach 2007-2013 wynoszą łącznie 2 062 000 000 EUR. Rozporządzenie określa, że z tych środków nie więcej niż 7% przeznacza się na działania na mocy art. 4 ust. 1, nie więcej niż 15% – na działania na mocy art. 4 ust. 2 oraz nie więcej niż 5% – na działania na mocy art. 4 ust. 3, co stanowi maksymalną kwotę 557 mln EUR. Oznaczałoby to, że przynajmniej 73% środków przypada na działania na podstawie art. 3, czyli „pomoc w sytuacjach kryzysu lub początku kryzysu”. Niemniej po dostosowaniu budżetowym w listopadzie 2008 r., w wyniku których dokonano realokacji kwoty 240 mln EUR z pozycji budżetowej 19 06 01 na rzecz Instrumentu Żywnościowego, kwota dostępna na pomoc w sytuacjach kryzysowych zostanie zredukowana do poziomu między 1,27 mld EUR a 1,29 mld EUR na lata 2007-2013, i nie wyniesie, jak planowano wcześniej, 1,49 mld EUR.

[2] Pozostałe 8 mln EUR zostało przeznaczone na środki podjęte na mocy art. 4 ust. 3, „gotowość na wypadek sytuacji kryzysowych”, zob. poniżej.

[3] W pozycji budżetowej 19 06 01, całą kwotę w wysokości 136,871 mln EUR rozdysponowano jako środki C1. Dodatkowo kwotę w wysokości 236 868,50 rozdysponowano jako środki C4.

[4] Początkowo środki w pozycji budżetowej 19 06 02 01 na rok 2008 wynosiły ogółem 27 mln EUR, z czego 1,5 mln EUR zostało przesunięte do pozycji 19 08 01 03 na rzecz Gruzji, a 2 mln EUR zawarto w rocznym planie działania na rok 2008 jako wkład na rzecz Instrumentu ds. wspierania ekspertów na mocy art. 4 ust. 1.