KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 6.12.2022 COM(2022) 716 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Dynamiczna przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego służąca utrzymaniu praw podstawowych w UE



Roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2022 r.







Dynamiczna przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego służąca utrzymaniu praw podstawowych w UE Roczne sprawozdanie ze stosowania

Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2022 r. Spis treści 1. Wprowadzenie 2. Kluczowa rola organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw 3. Ochrona organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw 4. Wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw 5. Wzmacnianie pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw 6. Podsumowanie



1.Wprowadzenie Karta praw podstawowych Unii Europejskiej („Karta”) obejmuje szeroki zakres praw podstawowych i stanowi potwierdzenie, że UE opiera się na wartościach wynikających z praw podstawowych, zasad demokracji i praworządności. Wiążący charakter Karty sprawił, że porządek prawny UE stał się punktem odniesienia w dziedzinie ochrony praw podstawowych. W jakich sytuacjach Karta ma zastosowanie? Od 2009 r. Karta ma taki sam status prawny jak Traktaty, będące pierwotnym prawem Unii, na którym opiera się prawodawstwo UE. Instytucje europejskie muszą zawsze działać zgodnie z Kartą, a państwa członkowskie muszą przestrzegać jej postanowień przy wdrażaniu prawa Unii. Państwa członkowskie wdrażają prawo Unii również wtedy, gdy: – nadają skuteczność przepisom UE w drodze przyjęcia krajowych środków wykonawczych; – przyjmują przepisy dotyczące danej sprawy, w przypadku której prawo Unii nakłada konkretne obowiązki lub dopuszcza odstępstwa; – wdrażają przepisy unijne przy wydatkowaniu środków pieniężnych w ramach programów finansowania unijnego. Państwa członkowskie muszą zapewnić wydatkowanie środków unijnych zgodne z zasadami określonymi w przepisach, na których opiera się finansowanie. Aby usprawnić stosowanie Karty i pogłębić wiedzę społeczeństwa na jej temat, w 2020 r. Komisja Europejska przedstawiła strategię na rzecz wzmocnienia stosowania Karty praw podstawowych („strategię dotyczącą Karty”). Zgodnie z tą strategią Komisja podchodzi obecnie do swoich rocznych sprawozdań dotyczących Karty w sposób tematyczny, aby podkreślić niektóre z najpilniejszych kwestii dotyczących praw podstawowych i stosowanie Karty w wybranych obszarach.

Postępy we wdrażaniu strategii dotyczącej Karty -Komisja przyjęła roczne sprawozdanie ze stosowania Karty za 2021 r. poświęcone ochronie praw podstawowych w erze cyfrowej. -Dotychczas 22 państwa członkowskie wyznaczyły punkt kontaktowy ds. Karty w celu wspierania współpracy i propagowania skutecznego stosowania Karty; pierwsze posiedzenie osób wyznaczonych do kontaktów odbyło się w czerwcu 2022 r. -Oceniono ponad 400 programów finansowych państw członkowskich aby zagwarantować wprowadzanie skutecznych rozwiązań zapewniających poszanowanie postanowień Karty przy wdrażaniu odnośnych środków unijnych („horyzontalny warunek podstawowy” dotyczący skutecznego stosowania i wdrażania Karty). -W ciągu pierwszych dwóch lat realizacji programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” (program CERV) prawie 600 projektów objęto wsparciem w kwocie 260 mln EUR, aby promować wartości UE i zwalczać nienawiść, dyskryminację i nietolerancję w UE, a w ramach programu „Sprawiedliwość” wspiera się projekty szkolenia pracowników wymiaru sprawiedliwości z zakresu praw podstawowych. -Jak podkreślono w komunikacie „Egzekwowanie prawa Unii na rzecz Europy, która spełnia swoje zadania”, Komisja zintensyfikowała działania na rzecz propagowania i ochrony praw człowieka, podstawowych wolności i praworządności w drodze postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. -Komisja wzmocniła swoje podejście oparte na współpracy z państwami członkowskimi w określonych obszarach objętych zakresem stosowania Karty, takich jak zwalczanie rasizmu, dyskryminacji, mowy nienawiści oraz przestępstw z nienawiści. -Szkolenia i materiały poświęcone tematyce Karty są dostępne na nowej europejskiej platformie szkoleniowej europejskiego portalu „e-Sprawiedliwość”, a Komisja opracowuje również szkolenia, które pomogą pracownikom instytucji Unii w skutecznym stosowaniu Karty w ich codziennej pracy. -Dotychczas 15 państw członkowskich udostępniło swoje najlepsze praktyki w zakresie stosowania Karty i rozpowszechniania wiedzy na jej temat za pośrednictwem europejskiego portalu e-Sprawiedliwość, a także aktualizuje informacje w ramach interaktywnego narzędzia „prawa podstawowe”. -Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) dokonała kolejnej aktualizacji swojej bazy danych Charterpedia i opracowała nowe kursy internetowe dotyczące zakresu stosowania Karty. -Aby pogłębić świadomość obywateli w kwestii praw przysługujących im na mocy Karty, w 2021 r. Komisja rozpoczęła kampanię #RightHereRightNow. Informacje na temat Karty są również dostępne na stronie „Twoje prawa w UE” na europejskim portalu „e-Sprawiedliwość” oraz na portalu Europa. W ramach strategii dotyczącej Karty Komisja zobowiązała się do wspierania środowiska sprzyjającego działalności podmiotów społeczeństwa obywatelskiego oraz do podjęcia działań przeciwko środkom naruszającym prawo Unii, w tym postanowienia Karty, jeżeli środki te wpływają na działalność organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W strategii dotyczącej Karty podkreślono również znaczenie ustanowienia i utrzymania silnych i niezależnych krajowych instytucji praw człowieka (NHRI). Dlatego właśnie głównym tematem sprawozdania za 2022 r. jest przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego i jej rola w ochronie i propagowaniu praw podstawowych wynikających z Karty. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw są niezbędni w konstytucyjnych społeczeństwach demokratycznych, aby ożywiać i chronić wartości i prawa zapisane w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) oraz w Karcie. Służą oni swoją wiedzą fachową w trakcie prac związanych z kształtowaniem polityki i prac legislacyjnych prowadzonych przez organy krajowe i instytucje Unii oraz pomagają zapewnić, aby organy te były rozliczane z przestrzegania praw podstawowych i zasad praworządności. Jak wynika z niniejszego sprawozdania, państwa członkowskie i UE w różnym stopniu podjęły działania na rzecz ochrony, wspierania i wzmacniania pozycji podmiotów społeczeństwa obywatelskiego, zapewniające im szereg możliwości współpracy. W ostatnich latach organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw także coraz częściej stają jednak w obliczu wyzwań związanych z zawężaniem się przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Za pomocą różnych środków prawnych, administracyjnych i politycznych stopniowo ograniczano ich podstawowe wolności, co wpłynęło na ich zdolność – jako partnerów strategicznych UE i państw członkowskich – do działania na rzecz wspierania praw podstawowych. Pomimo tych wyzwań organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wykazują się znaczną wytrwałością w kontynuowaniu swojej pracy. W niektórych państwach członkowskich podmioty te odegrały zasadniczą rolę podczas pandemii COVID-19 i rosyjskiej wojny agresywnej przeciwko Ukrainie, a także stały na czele zapewniania zrozumienia, zgłaszania i zaspokajania potrzeb jednostek oraz ochrony ich praw. Znaczenie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw w czasie kryzysu W czasie pandemii COVID-19 organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw opowiadali się za przejrzystymi i proporcjonalnymi środkami reagowania na stan zagrożenia zdrowia, a w niektórych państwach członkowskich udzielali podstawowej pomocy osobom dotkniętym chorobą . Organizacje społeczeństwa obywatelskiego, we współpracy z UE, europejskimi organizacjami zajmującymi się weryfikacją informacji oraz z instytucjami publicznymi w państwach członkowskich, odgrywały kluczową rolę w zwalczaniu dezinformacji w sytuacjach nadzwyczajnych. Od wybuchu rosyjskiej wojny agresywnej przeciwko Ukrainie organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw mobilizowali do przyjmowania i wspierania osób wewnętrznie przesiedlonych w Ukrainie oraz osób, które uciekły do państw członkowskich . Ustanowili specjalną służbę odpowiedzialną za łączenie zaginionych, uciekających przed konfliktem dzieci z rodzinami i opiekunami . Pracowali również nad wymianą najlepszych praktyk w zakresie opieki nad dziećmi bez opieki i dziećmi oddzielonymi od rodzin, które przyjeżdżają do UE z Ukrainy. Aby ułatwić wymianę informacji i koordynację inicjatyw wśród podmiotów społeczeństwa obywatelskiego, Komisja utworzyła specjalną sieć podmiotów zainteresowanych kwestią zdrowia pod nazwą „Wsparcie dla Ukrainy, sąsiadujących państw członkowskich UE i Mołdawii” na platformie polityki zdrowotnej UE. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego odegrały również znaczącą rolę w dokumentowaniu aktów okrucieństwa, badaniu przejawów zbrodni międzynarodowych i przymusowych deportacji obywateli Ukrainy do Rosji. Prowadziły również działania na rzecz budowania zdolności ukraińskich organów ścigania i systemów wymiaru sprawiedliwości, aby umożliwić przeprowadzenie śledztw i ściganie osób podejrzanych o popełnienie zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości ze względu na dużą liczbę zgłoszonych przypadków . W kontekście obu kryzysów organizacje społeczeństwa obywatelskiego odegrały zasadniczą rolę w przekazywaniu informacji o wyjątkowych trudnościach doświadczanych przez szczególne grupy, takie jak kobiety, dzieci, osoby z niepełnosprawnościami, osoby LGBTIQ, Romowie i osoby starsze, czym przyczyniły się do podejmowania świadomych decyzji o najlepszym sposobie zaspokojenia ich szczególnych potrzeb. Niniejsze sprawozdanie publikowane jest w decydującym momencie dla unijnej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Stanowi ono część działań Komisji na rzecz uznania wkładu, jaki organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wnoszą w zapewnienie przestrzegania podstawowych wartości UE, oraz jej zaangażowania na rzecz wspierania ich pracy, zarówno w ramach działań wewnętrznych, jak i zewnętrznych. W Unii opartej na prawach podstawowych, praworządności i demokracji podmioty społeczeństwa obywatelskiego odgrywają kluczową rolę w propagowaniu i ochronie praw podstawowych zapisanych w Karcie oraz pomagają w zapewnieniu właściwego stosowania Karty. W ten sposób sprawozdanie to stanowi uzupełnienie rocznych sprawozdań na temat praworządności , europejskiego planu działania na rzecz demokracji, unijnej tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości oraz prac Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. W sprawozdaniu potwierdzono, że organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw należy zapewnić możliwość pracy w środowisku, w którym przestrzegane są ich własne prawa podstawowe, oraz przedstawiono przykłady tego, w jaki sposób cel ten jest osiągany lub co stanowi przeszkodę w jego osiągnięciu na szczeblu unijnym i krajowym. Sprawozdanie jest odpowiedzią na wezwanie do dalszych działań Unii, w tym na wezwanie w ramach Konferencji w sprawie przyszłości Europy. Na jakich informacjach opiera się niniejsze sprawozdanie? Sprawozdanie opiera się na ocenie jakościowej wyników konsultacji przeprowadzonych przez Komisję i przeanalizowanych przez Agencję Praw Podstawowych oraz na innych źródłach, w tym na: -czterech ukierunkowanych konsultacjach z: (i) państwami członkowskimi; (ii) sześcioma organizacjami parasolowymi europejskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego działającymi w obszarze praw podstawowych; (iii) dwoma organizacjami międzynarodowymi oraz (iv) Europejską Siecią Krajowych Instytucji Praw Człowieka (ENNHRI) i europejską siecią krajowych organów ds. równości (EQUINET); -konsultacjach internetowych ze 150 organizacjami społeczeństwa obywatelskiego za pośrednictwem sieci społeczeństwa obywatelskiego Agencji Praw Podstawowych, czyli platformy praw podstawowych; -uwagach otrzymanych podczas sporządzania innych sprawozdań Komisji, takich jak roczne sprawozdanie na temat praworządności; -sprawozdaniach innych instytucji i agencji Unii, w szczególności sprawozdaniach Agencji Praw Podstawowych dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego oraz organizacji międzynarodowych. Przykłady przedstawione w niniejszym sprawozdaniu wybrano, aby pokazać znaczące zmiany, jakie zaszły w ostatnich latach, oraz przedstawić zarówno wyzwania, jak i pozytywne aspekty, wskazane przez zainteresowane strony w państwach członkowskich. Przykłady i opisy środków i inicjatyw krajowych nie są wyczerpujące i zamieszczono je wyłącznie w celach poglądowych. W sprawozdaniach podsumowujących konsultacje i w indywidualnych uwagach przedstawiono dodatkowe środki i inicjatywy. Tematy poruszone w poszczególnych rozdziałach (dotyczące ochrony, wspierania i wzmacniania organizacji społeczeństwa obywatelskiego) wybrano jako kluczowe współzależne wskaźniki środowiska sprzyjającego społeczeństwu obywatelskiemu. 2.Kluczowa rola organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw prowadzą wiele działań w państwach członkowskich oraz na szczeblu UE. Ponieważ organizacje społeczeństwa obywatelskiego to zróżnicowana grupa, część z nich posiada szerokie uprawnienia związane z prawami podstawowymi, a inne zapewniają wiedzę fachową lub wsparcie w zakresie określonych praw. Organizacje te mogą prowadzić działania na skalę krajową lub o zasięgu regionalnym lub lokalnym. Ponadto mogą prowadzić szeroki zakres działań lub koncentrować się jedynie na określonych pracach, takich jak rzecznictwo lub świadczenie usług dostosowanych do potrzeb swoich członków lub beneficjentów. Co równie ważne, krajowe instytucje praw człowieka (NHRI), organy ds. równości i instytucje rzeczników praw obywatelskich na wiele sposobów przyczyniają się także do działań ukierunkowanych na wdrażanie prawa i polityki Unii. Podnoszenie poziomu świadomości Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw podnoszą poziom świadomości, udzielają informacji, kształcą i szkolą społeczeństwo, określone grupy osób i organy państw członkowskich w zakresie praw podstawowych i ich egzekwowania, demokratycznego procesu decyzyjnego i praworządności. W ten sposób organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw propagują kulturę praw i demokratycznej rozliczalności w UE. Na przykład w Chorwacji rzecznik praw obywatelskich szkoli urzędników służby cywilnej i sędziów w zakresie Karty. Szkolenie obejmuje zobowiązania wynikające z Karty, jak również jej ewentualne wykorzystanie w kampaniach, działalności publicznej i wspieraniu ofiar naruszeń praw człowieka. Na Litwie organizacje społeczeństwa obywatelskiego zorganizowały niedawno interaktywne wydarzenie międzynarodowe ukierunkowane na zwiększenie świadomości osób młodych na temat mowy nienawiści i jej skutków społecznych oraz na szkolenie osób młodych w zakresie umiejętności przeciwdziałania mowie nienawiści i zachęcanie ich do takiego przeciwdziałania. Ponadto organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw informują o kwestiach potencjalnie dotyczących społeczeństwa oraz o metodach, za pomocą których obywatele mogą uczestniczyć w demokratycznym procesie decyzyjnym. Podmioty społeczeństwa obywatelskiego mobilizują ludzi do publicznego wyrażania swoich poglądów w formie demonstracji, petycji, referendów i paneli obywatelskich. Mogą one przyczyniać się do podnoszenia poziomu świadomości i wspólnie promować politykę i przepisy poza granicami poszczególnych państw członkowskich, przekazując cenną wiedzę ze szczebla krajowego decydentom unijnym lub międzynarodowym i vice versa.

Monitorowanie Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw monitorują przestrzeganie praw podstawowych w praktyce oraz pełnią ważną funkcję organizacji strażniczych. Często jako pierwsi otrzymują informacje na temat skutków środków prawnych i środków z zakresu polityki, a więc są w stanie zasugerować kierunek dalszego rozwoju istniejących środków. Uzyskują informacje z pierwszej ręki na temat potencjalnych naruszeń praw. Na przykład w Irlandii organizacje społeczeństwa obywatelskiego pełnią oficjalnie uznaną rolę w nadzorowaniu wdrażania krajowych strategii równości w zakresie migracji, równouprawnienia płci, praw Trawelerów i Romów, włączenia społecznego osób LGBTIQ oraz praw osób z niepełnosprawnościami. W Rumunii podczas pandemii rzecznik praw obywatelskich ocenił wpływ środków krajowych na prawa podstawowe i wydał zalecenie dotyczące przestrzegania praw człowieka oraz środków wyjątkowych nakazanych w czasie stanu nadzwyczajnego i stanu gotowości. W szeregu państw członkowskich organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wnoszą znaczący wkład w procedury regularnego monitorowania poszczególnych krajów przez międzynarodowe organy ds. praw człowieka. Wspieranie posiadaczy praw Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw udzielają posiadaczom praw i ofiarom naruszeń praw podstawowych wsparcia w zakresie wyjaśniania, obrony i egzekwowania ich praw. Czynią to w drodze gromadzenia i dostarczania informacji, prowadzenia dochodzeń w sprawie domniemanych naruszeń oraz składania sprawozdań krajowym, regionalnym i międzynarodowym organom monitorującym. Mogą pomagać ofiarom naruszeń w stosowaniu sądowych lub pozasądowych środków ochrony prawnej, oferować pomoc prawną lub angażować się w strategiczne spory sądowe. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw mogą prowadzić podobne działania na arenie międzynarodowej i pomagać poszczególnym skarżącym w informowaniu organów monitorujących prawa człowieka o powodach do niepokoju. Na przykład belgijski organ ds. równości prowadzi postępowania sądowe w imieniu pracowników, którzy twierdzą, że byli dyskryminowani ze względu na płeć, a w Słowenii rzecznik praw obywatelskich może wnosić skargi konstytucyjne dotyczące indywidualnych przypadków naruszeń praw podstawowych. W Niderlandach koalicja organizacji społeczeństwa obywatelskiego i osób prywatnych wystąpiła z pozwem, w którym zarzucała, że instrument prawny służący do wykrywania nadużyć finansowych narusza art. 7 i 8 Karty w odniesieniu do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz ochrony danych osobowych, a także kwestionowała jego zgodność z prawem. Ponadto organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wspierają posiadaczy praw poprzez świadczenie usług na rzecz obywateli. Usługi te mogą stanowić uzupełnienie usług świadczonych przez organy krajowe, regionalne lub lokalne, bądź też wynikać ze zobowiązania do świadczenia usług w imieniu państwa. Na przykład w Szwecji niekomercyjne schroniska dla kobiet oferują zakwaterowanie i rehabilitację ofiarom przemocy na tle płciowym i ofiarom handlu ludźmi, podczas gdy inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego wspierają osoby ubiegające się o azyl i osoby dochodzące roszczeń z tytułu dyskryminacji. W Czechach organizacje społeczeństwa obywatelskiego współpracowały przy tworzeniu dwóch specjalnych ośrodków wsparcia dla ofiar nielegalnej sterylizacji. Rzecznictwo Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw przyczyniają się również do demokratycznego procesu decyzyjnego, opowiadając się za prawami podstawowymi przy tworzeniu przepisów lub kształtowaniu polityki. Konsultacje mogą odbywać się w ramach ustalonego porządku lub z własnej inicjatywy organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw i umożliwiają one bezpośredni udział obywateli w procesie decyzyjnym w dotyczących ich sprawach. Określone organizacje społeczeństwa obywatelskiego i określeni obrońcy praw wspierają również uczestnictwo grup szczególnie wrażliwych w życiu demokratycznym. Na przykład w Belgii przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą w brukselskiej Radzie Doradczej ds. Osób z Niepełnosprawnościami oraz w brukselskiej Radzie ds. Równouprawnienia Płci (obie powołane przez rząd), które mogą opiniować wnioski ustawodawcze. We Francji organizacje społeczeństwa obywatelskiego są reprezentowane w Commission Nationale consultative des Droits de l’Homme, która przedkłada rządowi coroczne sprawozdania na temat różnych kwestii, w tym zwalczania rasizmu, ksenofobii i antysemityzmu, handlu ludźmi oraz dyskryminacji osób LGBTIQ. Różne państwa członkowskie angażują organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw w realizację planów działania na rzecz otwartego rządu w celu propagowania przejrzystości, odpowiedzialności, zaangażowania, uczciwości sektora publicznego oraz współpracy w społeczeństwie. Wspieranie sposobu stosowania przepisów UE Prawo Unii często wyraźnie powierza organizacjom społeczeństwa obywatelskiego kluczowe zadania dla zapewnienia skutecznego praktycznego wdrażania przepisów. Na przykład rozporządzeniem w sprawie współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów przyznaje się organizacjom konsumenckim prawo do powiadamiania organów władzy o naruszeniach unijnego prawa ochrony konsumentów. Dyrektywa w sprawie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy zawiera wymóg, aby państwa członkowskie zapewniły organizacjom społeczeństwa obywatelskiego możliwość wszczynania – na określonych warunkach – postępowań sądowych i procedur administracyjnych w imieniu lub w ramach wsparcia skarżącego. W zmienionym rozporządzeniu w sprawie konwencji z Aarhus wzmocniono prawo organizacji działających na rzecz ochrony środowiska do występowania do instytucji i organów Unii, które przyjęły akt administracyjny, z wnioskiem o wszczęcie procedury odwoławczej w odniesieniu do zgodności takiego aktu z unijnym prawem ochrony środowiska . W wyniku tej zmiany możliwe jest kwestionowanie większej liczby bardziej zróżnicowanych decyzji. Podobnie we wniosku dotyczącym dyrektywy w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju przewiduje się prawo organizacji do bezpośredniego składania skarg do danego przedsiębiorstwa w przypadku gdy działalność lub łańcuchy wartości tego przedsiębiorstwa mogą spowodować niekorzystne skutki dla praw człowieka lub dla środowiska. W dyrektywie o prawach ofiar przewiduje się utworzenie służb udzielających wsparcia jako organizacji publicznych lub organizacji społeczeństwa obywatelskiego . Podobnie w przypadku świadczenia usług wsparcia na rzecz ofiar terroryzmu w oparciu o dyrektywę w sprawie zwalczania terroryzmu wiele państw członkowskich łączy usługi świadczone bezpośrednio przez państwo z usługami świadczonymi przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego . We wniosku dotyczącym dyrektywy w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej potwierdzono również, że organizacje społeczeństwa obywatelskiego mogą udzielać specjalistycznego wsparcia ofiarom takiej przemocy. Zaproponowano również zobowiązanie państw członkowskich do konsultowania się z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w sprawie służb wsparcia, kształtowania polityki, przekazywania informacji i podnoszenia poziomu świadomości, programów badawczych i edukacyjnych, szkoleń i monitorowania. Art. 4 ust. 3 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, której stroną jest UE, zawiera wymóg przeprowadzania szczegółowych konsultacji z osobami z niepełnosprawnościami w sprawie dotyczących ich strategii politycznych, za pośrednictwem reprezentujących je organizacji. W odniesieniu do praw pasażerów prawo Unii zawiera wymóg konsultowania się z tymi organizacjami również w przypadku gdy operatorzy portów lotniczych, statków i terminali portowych przyjmują normy dotyczące pasażerów z niepełnosprawnościami oraz gdy operatorzy kolejowi, operatorzy statków, autobusów i autokarów przyjmują przepisy dotyczące niedyskryminacyjnego dostępu do usług. W ogólnym rozporządzeniu o ochronie danych (RODO) i w dyrektywie o ochronie danych w sprawach karnych stwierdzono, że w przypadku niezgodnego z prawem przetwarzania danych osobowych podmiotowi, organizacji lub zrzeszeniu, które nie mają charakteru zarobkowego, można przyznać prawo do wnoszenia skarg do właściwego organu nadzorczego i sądu krajowego. W rozporządzeniu w sprawie jednolitego rynku usług cyfrowych (akcie o usługach cyfrowych) uznano znaczenie społeczeństwa obywatelskiego dla skutecznego zwalczania nielegalnych treści w internecie przy jednoczesnym zapewnieniu poszanowania praw podstawowych oraz dla kontroli solidnych środków w zakresie przejrzystości, których wprowadzenie w ramach usług cyfrowych będzie konieczne po wejściu w życie rozporządzenia. W akcie o usługach cyfrowych uznano również potrzebę uwzględnienia dogłębnej wiedzy społeczeństwa obywatelskiego na temat ryzyka społecznego oraz zachęca się bardzo duże platformy internetowe i wyszukiwarki internetowe do konsultowania się ze społeczeństwem obywatelskim przy wypełnianiu swoich obowiązków w zakresie zarządzania ryzykiem. Organy ds. równości odgrywają kluczową rolę we wdrażaniu prawodawstwa UE w zakresie równego traktowania. Aby je w tym wspierać, Komisja przyjmie wnioski w sprawie prawodawstwa mającego na celu rozszerzenie mandatu, wzmocnienie uprawnień, zwiększenie zasobów i niezależności organów ds. równości, aby promować równe traktowanie. Oprócz wykonywania zadań przypisanych przepisami UE organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw, organizacje te przyczyniają się do zapewnienia skuteczności polityki UE. Na podstawie unijnego kodeksu postępowania dotyczącego nielegalnego nawoływania do nienawiści w internecie z 2016 r. sieć organizacji społeczeństwa obywatelskiego monitoruje wykonanie zobowiązań podjętych przez platformy internetowe, czym przyczynia się do ochrony grup zagrożonych mową nienawiści w całej UE. Podobnie Forum UE ds. Internetu skupia przedstawicieli rządów, organów ścigania, branży technologicznej i społeczeństwa obywatelskiego w celu ograniczenia rozpowszechniania brutalnych treści ekstremistycznych, terrorystycznych i związanych z niegodziwym traktowaniem dzieci w celach seksualnych. Od 2022 roku Forum zajmuje się też problemem handlu ludźmi prowadzonego z wykorzystaniem internetu. Komisja koordynuje również sieć upowszechniania wiedzy o radykalizacji postaw – europejską sieć specjalistów, którzy na co dzień pracują bezpośrednio z osobami podatnymi na radykalizację oraz osobami, które już jej uległy. W unijnym planie działania przeciwko rasizmowi na lata 2020–2025 zachęca się państwa członkowskie do angażowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego w opracowywanie, wdrażanie i ocenę krajowych planów działania przeciwko rasizmowi. 3.Ochrona organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw, którzy propagują prawa wynikające z Karty i strzegą ich w terenie, muszą mieć możliwość pracy we wspierającym środowisku, w którym przede wszystkim przestrzega się ich własnych praw podstawowych. Oznacza to możliwość prowadzenia działalności bez nieuzasadnionej ingerencji państwowej, państwa muszą więc aktywnie działać na rzecz ochrony i propagowania przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego oraz osób, które w tej przestrzeni działają. Chociaż większość państw członkowskich już to zapewnia, organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw nadal zgłaszają szereg problemów, przeszkód i ograniczeń w niektórych państwach członkowskich, co ogranicza możliwość prowadzenia działalności przez te podmioty. Na zakres ich działalności często mają wpływ ograniczenia budżetowe, kadrowe lub prawne.

Informacje zwrotne uzyskane w trakcie konsultacji W konsultacjach przeprowadzonych w celu przygotowania niniejszego sprawozdania 61 % organizacji społeczeństwa obywatelskiego zgłosiło, że napotyka na przeszkody ograniczające ich „bezpieczną przestrzeń”. Dokładniej mówiąc, 44 % z nich było przedmiotem ataków werbalnych i nękania, zastraszania, negatywnych narracji lub kampanii oszczerstw i kampanii dezinformacyjnych. Inne napotkane przeszkody obejmowały ataki cyfrowe (19 %), penalizację działalności humanitarnej lub związanej z prawami podstawowymi (18 %), nękanie metodami administracyjnymi (15 %), akty napaści fizycznej na osoby i mienie (15 %), naruszenia ochrony danych (14 %), inwigilację (12 %), przeszkody związane z etycznym wykorzystaniem technologii lub sztucznej inteligencji (9 %) oraz strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej (7 %). Zjawiska te obserwowano w szczególności w odniesieniu do organizacji działających w obszarze praw kobiet oraz praw seksualnych i reprodukcyjnych, praw osób LGBTIQ, praw migrantów i osób ubiegających się o azyl oraz ochrony środowiska. Z podobnymi wyzwaniami borykają się obrońcy praw, tacy jak krajowe instytucje praw człowieka (NHRI). Jak podaje FRA, „znaczna liczba pracowników i wolontariuszy była obiektem gróźb lub nękania (werbalnego lub pisemnego, w tym w internecie) w związku z pracą dla NHRI”. W niektórych państwach członkowskich NHRI napotkały na przeszkody uniemożliwiające im zachowanie niezależności, zapewnienie odpowiednich zasobów i realizowanie swoich szerokich uprawnień. Dotyczy to również rzeczników praw obywatelskich. Organy ds. równości zgłaszały również, że otoczenie staje się coraz bardziej niesprzyjające ze względu na mniejszy konsensus społeczny w kwestiach równości oraz dopuszczanie do formułowania niezgodnych z prawem, dyskryminujących wypowiedzi. Z powodu presji zewnętrznej lub niedostatecznej liczebności personelu zgłoszono szereg przypadków, w których organom ds. równości brakowało niezależności i skuteczności. 3.1.Przykłady ochrony przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego przez państwa członkowskie Sprzyjające otoczenie ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw możliwości prowadzenia działalności i ochrony swojego prawa do zrzeszania się. Wiele państw członkowskich wspiera pracę tych podmiotów i obejmuje je ochroną prawną. W ostatnich latach w całej UE nastąpiły pewne pozytywne zmiany służące wsparciu środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego, a niektóre państwa członkowskie wprowadzają zmiany legislacyjne i instytucjonalne. Na przykład Chorwacja i Niemcy przygotowują krajowe plany działania na rzecz poprawy sytuacji organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W Słowenii celem wprowadzenia ustawy o organizacjach pozarządowych jest zapewnienie środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego. W innych państwach członkowskich, takich jak Bułgaria i Litwa, specjalne organy rządowe mają za zadanie opracowanie polityki wspierania społeczeństwa obywatelskiego. W Finlandii rządowy Komitet Doradczy ds. Polityki Społeczeństwa Obywatelskiego opracował strategię społeczeństwa obywatelskiego. W niektórych państwach członkowskich organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw zgłaszali jednak obawy dotyczące wpływu, jaki na ich wolność zrzeszania się mają przepisy dotyczące w szczególności porządku publicznego lub bezpieczeństwa, przy czym obawy te w niektórych przypadkach zostały wniesione do sądu. Inne przeszkody zgłaszane przez zainteresowane strony związane są z przepisami dotyczącymi przejrzystości , zwalczania terroryzmu i przeciwdziałania praniu pieniędzy . Pozostałe utrudnienia zgłaszane przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego są związane ze środkami odstraszającymi, takimi jak kontrole i dochodzenia w sprawie finansowania, oraz z przeszkodami w dostępie do finansowania. W większości państw członkowskich nie istnieją specjalne procedury zgłaszania i monitorowania gróźb i ataków. W związku z tym zasadniczą rolę w nadzorowaniu i sprawozdawczości w zakresie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego odgrywają organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw. Na przykład słowackie Krajowe Centrum Praw Człowieka dokumentuje groźby, zastraszanie, nękanie i ograniczanie praw, jakich doświadczają organizacje społeczeństwa obywatelskiego zajmujące się ochroną środowiska, prawami osób LGBTIQ oraz prawami kobiet, w tym zdrowiem i prawami seksualnymi i reprodukcyjnymi. W Finlandii jedna z organizacji społeczeństwa obywatelskiego opracowała narzędzie „Together Against Hate” [„Razem przeciwko nienawiści”], służące do gromadzenia danych na temat gróźb wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw oraz ataków na nich. Ponadto internetowa platforma badawcza CIVICUS Monitor monitoruje swobodę działania społeczeństwa obywatelskiego na obszarze 197 krajów i terytoriów, a Civic Space Watch zbiera od grup w Europie informacje o warunkach funkcjonowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz identyfikuje krajowe i ogólnoeuropejskie trendy w tym zakresie. W celu przeciwdziałania fizycznym i internetowym atakom na organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw we Francji Ministerstwo Spraw Wewnętrznych monitoruje zgłoszenia niezgodnych z prawem działań przeciwko tym grupom i może wprowadzać odpowiednie środki za pośrednictwem swojej Służby Ochrony. Luksemburg i Niderlandy wdrożyły projekty umożliwiające zagranicznym obrońcom praw, którzy są zagrożeni lub poddawani naciskom w swoim kraju, bezpieczny pobyt w tych państwach przez okres do trzech miesięcy. Szwecja przyjęła krajowy plan działania w celu wyeliminowania gróźb i przejawów nienawiści wobec, między innymi, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw. Krajowe instytucje praw człowieka i organy ds. równości pracują także nad promowaniem bezpiecznego środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego na poziomie krajowym. Krajowe instytucje praw człowieka ściśle współpracują z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, na przykład poprzez ich szkolenie i wsparcie w budowaniu ich zdolności. W Grecji Krajowa Komisja Praw Człowieka opowiedziała się za przyjęciem wniosku ustawodawczego mającego na celu ochronę obrońców praw przed atakami, represjami i ograniczeniami ich praw. 3.2.Inicjatywy UE na rzecz ochrony przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego UE podjęła szereg kroków w celu ochrony organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw. Narzędzia opracowane w celu wspierania i ochrony demokracji, praworządności i praw podstawowych mają na celu stworzenie, utrzymanie i ochronę środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw. W szczególności w rocznym sprawozdaniu Komisji na temat praworządności, w ramach czwartego filaru, który obejmuje instytucjonalne mechanizmy kontroli i równowagi, zawarto ocenę sytuacji przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego we wszystkich państwach członkowskich, w której uznano, że „społeczeństwo obywatelskie [również] odgrywa kluczową rolę w mechanizmach kontroli i równowagi” oraz przeanalizowano zmiany ram umożliwiających funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego. W 2022 r. w sprawozdaniu na temat praworządności sformułowano zalecenia dla państw członkowskich, obejmujące w niektórych przypadkach zalecenia dotyczące sytuacji przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. W ramach inicjatywy Komisji 2022 przeciwko strategicznym powództwom zmierzającym do stłumienia debaty publicznej wprowadzono konkretne środki mające na celu ochronę podmiotów angażujących się w debatę publiczną przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi, które przyczynią się również do stworzenia bezpiecznego środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw. We wniosku dotyczącym nowej dyrektywy w sprawie przestępstw przeciwko środowisku potwierdzono, że osoby, w tym członkowie organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które zgłaszają przestępstwa przeciwko środowisku, powinny otrzymać niezbędne wsparcie i niezbędną pomoc w kontekście ewentualnego postępowania karnego. Obrońcy środowiska są również objęci proponowaną dyrektywą i proponowanym zaleceniem dotyczącym strategicznych powództw zmierzających do stłumienia debaty publicznej, zgodnie z wymogami konwencji z Aarhus. Proponowany europejski akt o wolności mediów poprawi funkcjonowanie wewnętrznego rynku mediów poprzez zwiększenie przejrzystości i rozwiązanie problemu zakłóceń na rynku, a tym samym zwiększy wolność i pluralizm mediów we wszystkich państwach członkowskich oraz zagwarantuje dziennikarzom i redaktorom możliwość niezakłóconej pracy. Podobnie celem zalecenia Komisji w sprawie zapewnienia ochrony i bezpieczeństwa dziennikarzom i innym pracownikom sektora mediów oraz wzmocnienia ich pozycji jest zapewnienie pracownikom sektora mediów bezpieczniejszych warunków pracy, zarówno w internecie, jak i poza nim. Zgodnie z sugestią Parlamentu Europejskiego Komisja pracuje również nad inicjatywą ustawodawczą w sprawie transgranicznego uznawania stowarzyszeń w UE. Inicjatywa ta będzie skoncentrowana na transgranicznej działalności stowarzyszeń, aby umożliwić im pełne korzystanie z jednolitego rynku i praw podstawowych wynikających z Karty. Oprócz środków prawnych Komisja chroni organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw także w ramach akcji kontrolnych podejmowanych w odniesieniu do wymierzonych w nich środków, które są sprzeczne z prawem UE, w tym z Kartą. Komisja wszczęła dwa postępowania przeciwko Węgrom w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku z ustawą o finansowaniu organizacji społeczeństwa obywatelskiego ze źródeł zagranicznych oraz ustawą penalizującą udzielanie pomocy osobom ubiegającym się o azyl. Wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w tych dwóch sprawach stanowią precedens w kontekście orzekania w sprawie podobnych przepisów i podkreślają kluczową rolę Trybunału w ochronie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i praw podstawowych w UE. Zaangażowanie UE w działania zmierzające do ochrony przestrzeni sprzyjającej społeczeństwu obywatelskiemu znajduje również odzwierciedlenie w jej działaniach zewnętrznych, w tym w Planie działania UE dotyczącym praw człowieka i demokracji (2020–2024). Znajduje ono wyraz również w wytycznych UE w sprawie obrońców praw człowieka. Od 2015 roku Komisja wspiera mechanizmy ochrony najbardziej zagrożonych obrońców praw człowieka. Unijny kryzysowy fundusz na rzecz zagrożonych obrońców praw człowieka zapewnia wsparcie obrońcom praw człowieka poprzez przyznawanie im niewielkich dotacji. ProtectDefenders.eu to działająca na skalę międzynarodową koalicja organizacji społeczeństwa obywatelskiego, której celem jest przyjmowanie wniosków o wsparcie obrońców praw człowieka, rozpatrywanie ich i odpowiadanie na nie. Zapewnia ona stałe, elastyczne wsparcie opracowywania programów wsparcia, począwszy od budowania zdolności, poprzez doradztwo prawne i doradztwo w zakresie bezpieczeństwa, aż po pomoc w relokacji i udzielanie schronienia. Z instrumentu kryzysowego w zakresie praw człowieka udziela się dotacje organizacjom społeczeństwa obywatelskiego w celu zapewnienia kontynuacji działalności ruchów na rzecz praw człowieka w najbardziej represyjnych warunkach działania. Komisja sfinansowała również opracowanie projektu CSO Meter. Dokonuje się w nim oceny stopnia otwartości środowiska społeczeństwa obywatelskiego w krajach Partnerstwa Wschodniego w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa. Aby chronić przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego, UE nawiązała ścisłą współpracę i dialog z organizacjami międzynarodowymi. W szczególności UE w pełni wykorzystuje normy i wiedzę wypracowane przez Radę Europy i jej organy monitorujące. Komitet Ministrów Rady Europy przyjął trzy niewiążące instrumenty dotyczące przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Międzyrządowy Komitet Sterujący ds. Praw Człowieka bada wpływ krajowego ustawodawstwa, polityki i praktyk na działalność organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw, a także określa najlepsze praktyki w zakresie promowania i ochrony przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Rada Ekspertów ds. Prawa dotyczącego Organizacji Pozarządowych śledzi wdrażanie zalecenia dotyczącego statusu prawnego organizacji pozarządowych i doradza, jak dostosować prawo i praktykę krajową do norm europejskich. Ponadto na platformie na rzecz bezpieczeństwa dziennikarzy odnotowywane są przypadki ataków na dziennikarzy, ze wskazaniem, czy zostały one zainicjowane przez podmioty państwowe, czy niepaństwowe, oraz przy określeniu wagi tych ataków.

Kluczowym partnerem jest również Organizacja Narodów Zjednoczonych, w szczególności ze względu na jej mechanizmy monitorowania, skoncentrowane na rozwiązywaniu problemów związanych z atakami, nękaniem, kryminalizacją i kampaniami oszczerstw, które w ostatnich latach miały wpływ na organizacje społeczeństwa obywatelskiego na całym świecie, w tym w UE. Duże znaczenie ma również współpraca z Biurem Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka (ODIHR) Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). ODIHR wspiera organy krajowe w wypełnianiu zobowiązań w zakresie ochrony obrońców praw człowieka poprzez monitorowanie ich możliwości działania oraz budowanie zdolności dzięki kształceniu i szkoleniu w zakresie praw człowieka. 4.Wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw Dostęp do środków finansowych i swoboda korzystania z nich stanowią integralną część prawa do wolności zrzeszania się . Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw potrzebują wystarczających środków finansowych, aby skutecznie realizować powierzone im zadania. Kilka państw członkowskich poinformowało, że zwiększyło ogólne wsparcie finansowe organizacji społeczeństwa obywatelskiego i wsparcie w celu zrekompensowania skutków pandemii COVID-19 ; w ostatnich latach działania te znacząco wsparli międzynarodowi darczyńcy i UE. W całej UE organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw mają jednak trudności z finansowaniem konkretnych działań, przy czym tendencja ta nasiliła się w związku z pandemią i obecnym kryzysem kosztów utrzymania , zwłaszcza w zakresie rzecznictwa i monitorowania. Informacje zwrotne uzyskane w trakcie konsultacji W konsultacjach przeprowadzonych w celu przygotowania niniejszego sprawozdania organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw uznali brak finansowania za jedno z głównych wyzwań dla swojej działalności i poinformowali, że w wielu państwach członkowskich możliwości finansowania są niewielkie, w szczególności w odniesieniu do działań na rzecz praworządności, demokracji i praw podstawowych . Konsultacje prowadzone przez internet wykazały, że prawie połowa ankietowanych organizacji (49 %) zgłosiła istnienie przeszkód w systemach finansowania. W szczególności 40 % zgłosiło bariery utrudniające uzyskanie finansowania. Mniejszy odsetek organizacji (poniżej 15 %) wskazywał na przeszkody dotyczące statusu organizacji charytatywnych, finansowania ze źródeł zagranicznych, systemów podatkowych, korupcji związanej z prowadzeniem księgowości i kontroli, a także na ograniczenia dotyczące zbiórek pieniędzy on-line. 4.1.Przykłady wspierania podmiotów społeczeństwa obywatelskiego przez państwa członkowskie Głównym źródłem finansowania i zasobów organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw są środki udostępniane przez państwa członkowskie. Wszystkie państwa członkowskie wydatkują środki publiczne na organizacje społeczeństwa obywatelskiego na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym w ramach wielu różnych programów finansowania. Na przykład fundusze przeznaczone dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego w Estonii , na Łotwie , na Litwie i na Malcie zapewniają instytucjonalne wsparcie budowania zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W Finlandii organizacje społeczeństwa obywatelskiego otrzymują od państwa środki finansowe pochodzące z różnych źródeł, w tym z przychodów z przedsiębiorstwa państwowego działającego na regulowanym rynku gier hazardowych . W niektórych państwach członkowskich, takich jak Dania, Niderlandy i Szwecja, dostępne jest publiczne finansowanie wspierania ochrony praw podstawowych . Kilka państw członkowskich oferuje również środki na pokrycie części kosztów administracyjnych i infrastrukturalnych organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Niektóre państwa członkowskie zapewniają również korzystne systemy opodatkowania darowizn na rzecz organizacji społeczeństwa obywatelskiego , co zachęca do przekazywania prywatnych darowizn. W większości państw członkowskich organizacjom społeczeństwa obywatelskiego przysługuje zwolnienie z opodatkowania dotacji, subwencji i darowizn. Na przykład we Włoszech darowizny na rzecz organizacji społeczeństwa obywatelskiego można odliczyć od podatku, a w Czechach organizacje te są zwolnione z podatku dochodowego, podatku drogowego i podatku od nieruchomości, jeżeli ich wydatki są przeznaczone na cele organizacyjne. Nawet w przypadkach, gdy środki finansowe są dostępne, organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw zgłaszają przeszkody w dostępie do takich środków, polegające m.in. na skomplikowanych, uciążliwych i nie zawsze przejrzystych procedurach składania wniosków lub sprawozdań oraz kryteriach kwalifikowalności, a także na dużym zapotrzebowaniu na dostępne finansowanie . Dodatkowym wyzwaniem zgłaszanym przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego jest krótkoterminowe finansowanie projektów, które stopniowo wypiera finansowanie długoterminowe lub finansowanie wydatków administracyjnych . Szereg państw członkowskich pracuje nad przezwyciężeniem takich wyzwań dotyczących możliwości uzyskania finansowania, dostępu do niego i jego zrównoważonego charakteru. Starają się one zapewnić sprawiedliwy podział środków poprzez stosowanie przejrzystych kryteriów i publikowanie zaproszeń do składania wniosków, aby zwiększyć szanse uzyskania finansowania. Na przykład w Hiszpanii sprawiedliwy podział środków jest zapewniony dzięki przepisom , które przewidują obowiązek podawania kryteriów oceny do publicznej wiadomości. Większość państw członkowskich planuje również uproszczenie i przyspieszenie dostępu do finansowania, w tym dzięki cyfryzacji procedur. Na przykład w Słowacji i Chorwacji tworzone są nowe systemy internetowe w celu uproszczenia procedur administracyjnych związanych z finansowaniem publicznym. Natomiast w Słowenii, aby uprościć system finansowania, stosuje się jednolite stawki i kwoty ryczałtowe. W niektórych państwach członkowskich źródłem dalszych barier jest upolityczniony podział finansowania publicznego, który wyklucza organizacje społeczeństwa obywatelskiego krytyczne wobec rządu, a faworyzuje tzw. organizacje pozarządowe tworzone przez agendy rządowe . Takimi barierami mogą być praktyki blokowania dostępu organizacji społeczeństwa obywatelskiego do funduszy publicznych poprzez uznawanie ich działalności rzeczniczej za działalność polityczną , co wpływa na ich status podmiotu zwolnionego z podatku , oraz przepisy dotyczące darowizn z zagranicy . Organizacje społeczeństwa obywatelskiego działające w pewnych wrażliwych obszarach, takich jak prawa osób LGBTIQ i równouprawnienie płci, w tym prowadzące działalność związaną z rzecznictwem i rozwiązywaniem strategicznych sporów prawnych, stoją w obliczu dalszego wykluczenia z finansowania publicznego. 4.2.Wsparcie UE dla podmiotów społeczeństwa obywatelskiego 4.2.1.Program „Obywatele, równość, prawa i wartości” Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw zawsze należeli do beneficjentów programów finansowania realizowanych przez Komisję i uzupełniających nakłady ponoszone przez państwa członkowskie. Program „Obywatele, równość, prawa i wartości”, którego budżet na lata 2021–2027 wynosi 1,55 mld EUR, jest największym w historii funduszem na rzecz praw podstawowych w UE. Jego celem jest ochrona i promowanie praw i wartości zapisanych w traktatach UE, Karcie i konwencjach międzynarodowych poprzez „wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i innych zainteresowanych stron na szczeblu lokalnym, regionalnym, krajowym i ponadnarodowym”. Informacje zwrotne uzyskane w trakcie konsultacji Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw z zadowoleniem przyjęli program „Obywatele, równość, prawa i wartości” jako pozytywną zmianę. Konsultacje pokazują, że większość organizacji społeczeństwa obywatelskiego jest świadoma istnienia programu, choć w różnym stopniu . 28 % respondentów biorących udział w konsultacjach w ramach niniejszego sprawozdania złożyło już wniosek o dofinansowanie w ramach programu, a 39 % zamierza to zrobić. Program „Obywatele, równość, prawa i wartości” obejmuje różne komponenty finansowania. W ramach nowego komponentu „Wartości Unii” wspiera się organizacje społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw i inne zainteresowane strony, które promują opartą na prawach podstawowych, demokracji i praworządności kulturę wartości w UE. Dostępne są środki na budowanie zdolności i podnoszenie świadomości na temat Karty oraz na działania pogłębiające wiedzę praktyków, przedstawicieli zawodów prawniczych, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i niezależnych organów praw człowieka, co umożliwia im skuteczne angażowanie się w spory sądowe na szczeblu krajowym i europejskim, jak również na poprawę dostępu do wymiaru sprawiedliwości i egzekwowania praw dzięki szkoleniom, wymianie wiedzy i dobrych praktyk. W ramach programu prac na lata 2023–2024 znacznie wzrośnie finansowanie budowania zdolności i kosztów prowadzenia sporów sądowych.

Nowa możliwość w ramach komponentu „Wartości Unii” polega na tym, że Komisja, w drodze otwartego zaproszenia do składania wniosków, wybrała pośredników organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Podmioty te będą udzielać wsparcia finansowego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego poprzez system redystrybucji dotacji z UE na budowanie zdolności wielu lokalnych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które promują i chronią wartości UE. Komisja wspiera również partnerstwa ramowe, takie jak sieci europejskie, organizacje społeczeństwa obywatelskiego działające na poziomie UE oraz europejskie ośrodki analityczne działające w obszarze wartości UE . Komisja wspiera w szczególności ENNHRI i szereg sieci organizacji społeczeństwa obywatelskiego, takich jak Civil Liberties Union (związek wolności obywatelskich), European Center for Not-for-profit Law (ECNL, Europejskie Centrum na rzecz Prawa Organizacji Pozarządowych) i Europejskie Forum Obywatelskie, które pracują nad stworzeniem i utrzymaniem przestrzeni sprzyjającej społeczeństwu obywatelskiemu. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego mają również dostęp do znacznych środków finansowych w ramach innych komponentów programu „Obywatele, równość, prawa i wartości”: równość, prawa i równouprawnienie płci, zwalczanie przemocy na tle płciowym i przemocy wobec dzieci (Daphne) oraz zaangażowanie i udział obywateli; organizacje społeczeństwa obywatelskiego stanowią prawie połowę beneficjentów tych komponentów. W 2021 r. finansowanie ze środków programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” wyniosło około 91,8 mln EUR. W 2022 r. kwota ta wzrosła do około 200 mln EUR . Na okres finansowania 2021–2027 opracowano system zarządzania ryzykiem obejmujący wszystkie etapy cyklu życia projektu. W zaproszeniach do składania wniosków i w całym cyklu życia projektu obowiązuje zasada poszanowania wartości UE. Regularnie sprawdza się czy wszyscy wnioskodawcy i beneficjenci przestrzegają wartości UE na etapach składania, oceny i realizacji wniosku. Unijne finansowanie wsparcia organizacji społeczeństwa obywatelskiego podczas rosyjskiej wojny agresywnej przeciwko Ukrainie Beneficjenci programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” mają możliwość reagowania na pilne potrzeby osób dotkniętych rosyjską wojną agresywną przeciwko Ukrainie, w szczególności poprzez gromadzenie danych i monitoring, podnoszenie świadomości, rzecznictwo, poradnictwo i pomoc dla poszkodowanych. W chwili wybuchu agresywnej wojny Rosji szereg spośród przewidzianych na 2022 r. zaproszeń do składania wniosków było już otwartych, a wnioskodawcy otrzymali możliwość dostosowania swoich wniosków do potrzeb wynikających z wojny. W przypadku niektórych zaproszeń przedłużono również terminy składania wniosków. Niektórzy partnerzy ramowi korzystający z finansowania opracowali działania w odpowiedzi na powstające potrzeby, takie jak prowadzenie kampanii w mediach społecznościowych, zapewnianie wsparcia psychologicznego lub szkolenie mentorów-ochotników. W 2023 r. partnerzy ramowi zaczną przyznawać te środki swoim organizacjom członkowskim na szczeblu lokalnym, które będą mogły podjąć konkretniejsze działania w odpowiedzi na tę wyjątkową sytuację. 4.2.2.Wsparcie w ramach innych programów UE Oprócz programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” UE zapewnia znaczne wsparcie organizacjom społeczeństwa obywatelskiego także w ramach wielu innych programów unijnych. W ramach programu „Sprawiedliwość” zapewnia skuteczny dostęp społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości dzięki wspieraniu szkoleń kadr wymiaru sprawiedliwości i przyznaje organizacjom społeczeństwa obywatelskiego dotacje na realizację, we współpracy z organami sądowymi , projektów takich jak transgraniczne projekty szkoleniowe dotyczące prawa UE dla pracowników wymiaru sprawiedliwości. Programy finansowania badań naukowych i innowacji – Horyzont 2020 i jego następca Horyzont Europa – również wspierają organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw w wielu obszarach tematycznych . W ramach programu Erasmus+ finansuje się projekty, które promują prawa podstawowe i wartości UE. Program ten zapewnia strukturalne wsparcie finansowe (dotacje na działalność) europejskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego działających w dziedzinie kształcenia i szkolenia lub zajmujących się pracą z młodzieżą, a od 2021 r. oferuje również roczne dotacje na działania. Ponadto w ramach programu na rzecz wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego finansuje się szkolenia dla społeczeństwa obywatelskiego z zakresu tworzenia narracji przeciwdziałających brutalnemu ekstremizmowi . W ramach swoich działań zewnętrznych UE ustanowiła długoterminowe praktyki finansowania i określania wyzwań stojących przed społeczeństwem obywatelskim oraz angażowania się w nie poprzez programy tematyczne i geograficzne. Instrumenty geograficzne, takie jak Instrument Pomocy Przedakcesyjnej oraz Instrument Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej (ISWMR – „Globalny wymiar Europy”), zapewniają ukierunkowane wsparcie dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego z krajowych i regionalnych puli środków finansowych (programy Instrumentu na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego Krajów Sąsiedztwa) w celu wzmocnienia zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego, poprawy dialogu między państwem a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego oraz promowania otwartej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego są również głównymi odbiorcami wsparcia z programu tematycznego na rzecz organizacji społeczeństwa obywatelskiego i programu tematycznego na rzecz praw człowieka i demokracji w ramach ISWMR – „Globalny wymiar Europy”. 5.Wzmacnianie pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw Społeczeństwo obywatelskie jest aktywnym i niezależnym partnerem systemu praw podstawowych Unii. UE i państwa członkowskie muszą uznawać rolę organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw, stwarzać im warunki do działania i zapewniać, aby mogli oni w istotny sposób uczestniczyć w podejmowaniu decyzji i wdrażaniu polityki krajowej i unijnej przynoszącej korzyści naszym demokracjom. Tak rozumiane wzmacnianie pozycji ma zasadnicze znaczenie dla istnienia dynamicznej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego oraz umożliwienia organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw współkształtowania polityki krajowej i unijnej. Wiele zainteresowanych stron wskazuje jednak, że w niektórych państwach członkowskich organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw mają utrudniony dostęp do konsultacji i dialogu z zainteresowanymi stronami. Nie zawsze dostępne są informacje o toczących się konsultacjach lub jasne wskazówki dotyczące tego, jak do nich dołączyć. Informacje zwrotne uzyskane w trakcie konsultacji W konsultacjach przeprowadzonych w celu przygotowania niniejszego sprawozdania ponad połowa organizacji (53 %) zgłosiła przeszkody w „uczestnictwie i współpracy z organami władzy”. Największymi wyzwaniami w tym obszarze były przeszkody ograniczające dostęp organizacji do konsultacji i udziału w podejmowaniu decyzji (45 %) oraz dostęp do informacji i dokumentów (42 %). Ponadto znaczna liczba organizacji (30 %) stwierdziła, że napotkała szerzej rozumiane przeszkody w prowadzeniu dialogu obywatelskiego. Według ustaleń FRA w konsultacjach nie są też wystarczająco reprezentowane mniejszości i grupy szczególnie narażone. 5.1.Przykłady wzmacniania pozycji podmiotów społeczeństwa obywatelskiego przez państwa członkowskie Włączanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw jest niezbędne w procesie przygotowywania, wdrażania i monitorowania prawodawstwa i polityki. Niektóre państwa członkowskie stworzyły mechanizmy konsultacyjne w celu zapewnienia, aby organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw angażowali się i mieli możliwość oceny sposobu, w jaki proponowane środki mogą wpłynąć na nich, na ich członków lub na prawa podstawowe w ujęciu ogólnym. Wiele państw członkowskich zbiera informacje od organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw w drodze otwartych konsultacji publicznych. Na przykład w Hiszpanii przed przygotowaniem projektu przepisów przeprowadza się otwarte konsultacje publiczne i wysłuchanie publiczne, podczas których organizacje społeczeństwa obywatelskiego mogą przedstawić swoją wiedzę i poglądy. Podobnie wiele państw członkowskich ułatwia udział zainteresowanych stron poprzez internetowe platformy konsultacyjne, na których znajdują się informacje o trwających konsultacjach. W Austrii przygotowaniu krajowego planu strategicznego dotyczącego wspólnej polityki rolnej towarzyszył proces, w którym każdy mógł uzyskać informacje i wnieść swój wkład. W szeregu państw członkowskich ogólne zasady przeprowadzania ocen skutków legislacyjnych umożliwiają ocenę wpływu wniosku ustawodawczego na społeczeństwo obywatelskie. W niektórych państwach członkowskich jest to obowiązek ustawodawcy. Na przykład w Niemczech wymagane jest dokonanie oceny wszystkich skutków projektów ustaw przygotowanych przez rząd federalny, w tym ich wpływu na przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego. Na Łotwie wpływ wniosków na prawa człowieka, wartości demokratyczne i rozwój społeczeństwa obywatelskiego ocenia się jako wpływ horyzontalny. Stałe struktury dialogu są niezbędne do celów wspierania rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Szereg państw członkowskich angażuje organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw za pośrednictwem specjalnych platform i sieci, stanowiących ich oficjalny mechanizm pomocy we wdrażaniu i monitorowaniu prawodawstwa i polityki. Na przykład w Czechach Rada ds. Organizacji Pozarządowych omawia kwestie kluczowe dla pracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego i uczestniczyła w tworzeniu strategii współpracy administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi. Opracowywana jest metodyka, która jeszcze bardziej ułatwi ich uczestnictwo. W Finlandii powołano Radę Doradczą ds. Polityki Społeczeństwa Obywatelskiego, której zadaniem jest promowanie interakcji między rządem a społeczeństwem obywatelskim. W Irlandii władze lokalne mogą kontaktować się z grupami społecznymi, w tym organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, poprzez sieć partycypacji publicznej. Głównym celem tej sieci jest umożliwienie jej członkom wyrażania swoich opinii w obrębie oficjalnych struktur decyzyjnych na szczeblu lokalnym. Szereg państw członkowskich angażuje organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw za pośrednictwem platform i sieci poświęconych ochronie praw podstawowych określonych grup. Na przykład w Grecji organizacje społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą w Krajowej Radzie Przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji i współpracują z biurem krajowego sprawozdawcy ds. handlu ludźmi. W Hiszpanii organizacje społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą w Radzie ds. Uczestnictwa Kobiet, która działa na rzecz równouprawnienia i niedyskryminacji. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą także w pracach Krajowej Rady ds. Niepełnosprawności oraz Rady ds. promocji równego traktowania i niedyskryminacji osób ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne. W Portugalii Rada Społeczno-Gospodarcza stanowi forum dialogu między partnerami społecznymi a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w kwestiach społeczno-gospodarczych.

Krajowe instytucje praw człowieka i organy ds. równości utrzymują regularny kontakt z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i działają jako pośrednik między nimi a różnymi szczeblami administracji rządowej. Włączają one organizacje społeczeństwa obywatelskiego w konsultacje, komitety doradcze, wspólne projekty i wydarzenia poświęcone dialogowi. Większość organów ds. równości włączyła organizacje społeczeństwa obywatelskiego do swoich organów zarządzających. Chociaż szereg krajowych instytucji praw człowieka i organów ds. równości deklaruje dobrą współpracę z władzami, nadal istnieją problemy dotyczące terminowych i przejrzystych konsultacji, udzielania informacji i systematycznego włączania tych instytucji w działania niezależnie od ich własnej inicjatywy. Cztery państwa członkowskie nie utworzyły jeszcze akredytowanych krajowych instytucji praw człowieka zgodnie z zasadami paryskimi ONZ. 5.2.Działania UE na rzecz wzmocnienia pozycji podmiotów społeczeństwa obywatelskiego W traktatach założycielskich UE uznano znaczenie uczestnictwa społeczeństwa obywatelskiego i dialogu społecznego. W art. 11 Traktatu o Unii Europejskiej zobowiązano instytucje Unii do umożliwiania obywatelom i stowarzyszeniom przedstawicielskim wypowiadania się i publicznej wymiany poglądów we wszystkich dziedzinach działania Unii. W tym samym artykule nałożono na instytucje wymóg utrzymania otwartego, przejrzystego i regularnego dialogu ze stowarzyszeniami przedstawicielskimi i społeczeństwem obywatelskim oraz prowadzenia szerokich konsultacji w sprawie nowych inicjatyw. Art. 15 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zobowiązuje instytucje, organy i jednostki organizacyjne UE do działania z jak największym poszanowaniem zasady otwartości w celu wspierania dobrych rządów i zapewnienia uczestnictwa społeczeństwa obywatelskiego. W Karcie uznano prawo do wolności wypowiedzi i informacji (art. 11) oraz do wolności pokojowego zgromadzania się i stowarzyszania się (art. 12). Zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, TSUE potwierdził, że prawo do swobodnego zrzeszania się stanowi jedną z głównych podstaw demokratycznego i pluralistycznego społeczeństwa, ponieważ pozwala obywatelom działać wspólne w obszarach wspólnych interesów, a tym samym przyczyniać się do właściwego funkcjonowania życia publicznego . Uznanie kluczowej roli przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego znajduje odzwierciedlenie w funkcjonowaniu UE i w jej polityce. Udział w kształtowaniu polityki Od 2015 r. w ramach Programu lepszego stanowienia prawa wymaga się, aby podczas przygotowywania inicjatyw ustawodawczych, oprócz ogólnej analizy ich wpływu na gospodarkę, społeczeństwo i środowisko rozważano ich wpływ na prawa podstawowe. Wymaga to, aby instytucje Unii oceniły, jaki jest najlepszy sposób promowania i ochrony praw podstawowych w konkretnych aktach, a także umożliwia organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw weryfikowanie, w jaki sposób potencjalny wpływ nowych inicjatyw na prawa podstawowe i społeczeństwo obywatelskie jest uwzględniany w procesie stanowienia prawa UE. Mechanizmy konsultacji i dialogu umożliwiają również organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw przedstawianie swoich poglądów na temat przepisów i polityki UE w całym cyklu polityki, od wstępnego przygotowania inicjatywy po negocjacje między współustawodawcami, Parlamentem Europejskim i Radą. Formalne mechanizmy konsultacji i składania skarg W Zestawie narzędzi lepszego stanowienia prawa potwierdzono znaczenie udziału zainteresowanych stron, w tym społeczeństwa obywatelskiego, w kształtowaniu polityki UE. Konsultacje z zainteresowanymi stronami są istotnym elementem kształtowania polityki opartej na dowodach i stanowią nieoceniony wkład w legitymizację procesu kształtowania polityki. W portalu „Wyraź swoją opinię” można zgłaszać wszelkie uwagi dotyczące wniosków ustawodawczych, ich ocen, ocen adekwatności i komunikatów. Dzięki temu wszystkie zainteresowane strony mogą wnieść swój wkład w inicjatywy przed ich przyjęciem i po nim. Wkład ten może mieć formę przekazania ogólnych informacji zwrotnych lub wymiany poglądów i wiedzy w ramach otwartych konsultacji publicznych. Zbieranie informacji zwrotnych daje zainteresowanym stronom możliwość wymiany poglądów na temat konkretnego dokumentu (zazwyczaj jest to „zaproszenie do zgłaszania uwag”). Konsultacje publiczne składają się z pytań skierowanych do ogółu społeczeństwa, a także, w stosownych przypadkach, z pytań specjalistycznych skierowanych do ekspertów z organizacji społeczeństwa obywatelskiego, przedsiębiorstw, organów publicznych, środowisk akademickich itp. Respondenci mogą dołączać do swoich wypowiedzi materiały pisemne, takie jak dokumenty przedstawiające ich stanowisko. Odpowiedzi można przekazywać w każdym z 24 języków urzędowych UE. Przedstawiciele organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw mogą również składać formalne skargi do Komisji, jeśli podejrzewają, że organy państwa członkowskiego naruszają prawo UE. Po rozpatrzeniu takiej skargi Komisja decyduje, czy wszcząć postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Ponadto Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich posiada uprawnienia do badania skarg składanych przez osoby fizyczne i organizacje, dotyczących przypadków niewłaściwego administrowania przez instytucje, organy i agencje UE, w tym przypadków naruszenia praw podstawowych. Podmioty społeczeństwa obywatelskiego są istotnymi partnerami podczas przygotowywania inicjatyw UE. Niedawnym tego przykładem jest rola, jaką organizacje społeczeństwa obywatelskiego odegrały w kształtowaniu podejścia UE do ukierunkowanej na człowieka i godnej zaufania sztucznej inteligencji (AI). W konsultacjach publicznych dotyczących białej księgi w sprawie sztucznej inteligencji wzięło udział ponad 160 organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Wniosły one cenny wkład do wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie sztucznej inteligencji , którego celem jest stworzenie jednolitego rynku wiarygodnych, bezpiecznych i respektujących prawa podstawowe zastosowań sztucznej inteligencji. Inne niedawne przykłady obejmują wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju, pakiet w sprawie przeciwdziałania strategicznym powództwom zmierzającym do stłumienia debaty publicznej, wniosek w sprawie ustanowienia europejskiej przestrzeni danych dotyczących zdrowia, zalecenie Komisji w sprawie ochrony, bezpieczeństwa i wzmocnienia pozycji dziennikarzy i innych pracowników mediów oraz inicjatywę ustawodawczą służącą wzmocnieniu roli i uprawnień organów ds. równości. Konsultacje ze społeczeństwem obywatelskim stanowią również integralną część działań związanych z przygotowaniem i wdrażaniem unijnych umów handlowych. Komisja powołała grupę ekspertów ds. poglądów migrantów w dziedzinie migracji, azylu i integracji, składającą się z przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego posiadających odpowiednią wiedzę fachową, których zadaniem jest doradztwo w zakresie polityki migracyjnej. W unijnej strategii na rzecz równości osób LGBTIQ ustalono, że jej wdrażanie będzie regularnie konsultowane z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego. W ramach tej strategii organizacje społeczeństwa obywatelskiego zostały również zaangażowane w wiele związanych z nią działań, w tym w dialog z państwami członkowskimi. W unijnych ramach strategicznych na rzecz równouprawnienia, włączenia społecznego i udziału Romów kładzie się szczególny nacisk na udział, zwłaszcza romskiego społeczeństwa obywatelskiego, we wszystkich etapach procesu kształtowania polityki. Wdrażanie funduszy UE Na podstawie rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw można powierzać zadania. Zgodnie z tym prawodawstwem państwa członkowskie mają obowiązek wprowadzić skuteczne mechanizmy służące zapewnieniu, aby programy finansowane przez UE były opracowywane i wdrażane zgodnie z odpowiednimi postanowieniami Karty. Jest to element horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego skutecznego stosowania i wdrażania Karty („horyzontalny warunek podstawowy”). Przewidziano w nim również „partnerstwo” z szeregiem podmiotów regionalnych, lokalnych i reprezentujących społeczeństwo obywatelskie, takich jak podmioty zajmujące się prawami podstawowymi. Państwo członkowskie włącza te podmioty w proces przygotowywania, wdrażania i ewaluacji programów, w tym poprzez ich udział w komitecie odpowiedzialnym za monitorowanie wdrażania programów finansowania, w którym zapewniona jest zrównoważona reprezentacja zainteresowanych partnerów. Państwa członkowskie przyjmują coraz więcej rozwiązań mających na celu włączanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego we wdrażanie horyzontalnego warunku podstawowego. W stosownych przypadkach muszą one przeznaczyć odpowiednie zasoby z tych funduszy na budowanie zdolności administracyjnych partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Na przykład w Danii włączono organizacje społeczeństwa obywatelskiego i krajową instytucję praw człowieka w dwustronne i publiczne konsultacje organizowane przez instytucję zarządzającą programami objętymi zakresem stosowania rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów. Organizacje te uczestniczą również w monitorowaniu wdrażania wszystkich programów. W Rumunii instytucje zarządzające każdym z programów utworzyły komitety monitorujące, w skład których, dla każdego programu, wchodzą organizacje społeczeństwa obywatelskiego. W Czechach organizacje społeczeństwa obywatelskiego znalazły się wśród podmiotów, które przygotowują, wdrażają i monitorują fundusze objęte zakresem stosowania rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów. Umożliwia im to wpływanie na treść programów i zaproszeń do finansowania oraz uczestnictwo w ocenie i monitorowaniu, w tym w zakresie zgodności działań z Kartą. Poprawa dialogów strukturalnych Oprócz konsultacji Komisja stworzyła szereg dostosowanych do potrzeb mechanizmów dialogu, aby umożliwić zainteresowanym stronom, w tym organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw, regularne wnoszenie wkładu w kształtowanie i wdrażanie polityki w określonych dziedzinach. Strukturalny dialog ze społeczeństwem obywatelskim odbywa się na przykład za pośrednictwem takich forów i platform dotyczących ogólnych obszarów polityki, jak stałe forum społeczeństwa obywatelskiego ds. przeciwdziałania rasizmowi, platforma ds. niepełnosprawności, Europejskie Forum Migracji oraz platforma polityki zdrowotnej UE. Unijną sieć praw dziecka ustanowiono w celu wspierania wdrażania, monitorowania i oceny strategii UE na rzecz praw dziecka. Platformę praw ofiar uruchomiono w 2020 r. w celu ułatwienia dialogu oraz wymiany najlepszych praktyk i informacji między jej członkami, których dwie trzecie to przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego . UE nawiązała również dialogi na bardziej szczegółowe tematy, na przykład forum społeczeństwa obywatelskiego ds. równości osób LGBTIQ, platforma europejska na rzecz integracji Romów i projekt społecznego monitorowania Romów 2025, Europejskie Forum Społeczeństwa Obywatelskiego ds. Narkotyków oraz unijna platforma społeczeństwa obywatelskiego przeciwko handlowi ludźmi. Forum społeczeństwa obywatelskiego ds. zwalczania antysemityzmu skupia przedstawicieli Komisji i społeczności żydowskich, społeczeństwa obywatelskiego i innych zainteresowanych stron w celu tworzenia powiązań i maksymalizacji efektu wspólnych działań. Jako sygnatariusze kodeksu postępowania w zakresie zwalczania dezinformacji i członkowie stałej grupy zadaniowej ds. tego kodeksu organizacje społeczeństwa obywatelskiego zapewniają fachowe doradztwo w zakresie lepszego zrozumienia pojawiających się narracji dezinformacyjnych lub opracowywania kluczowych rezultatów, takich jak wskaźniki pomiaru wpływu kodeksu na dezinformację w UE.