KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 30.9.2014 COM(2014) 610 final SPRAWOZDANIE KOMISJI Sprawozdanie roczne za 2013 r. w sprawie pomocy finansowej na rozszerzenie (IPA, PHARE, CARDS, Instrument Pomocy Przedakcesyjnej dla Turcji, środki przejściowe) {SWD(2014) 287 final}



1. Wprowadzenie Ogólnym celem polityki rozszerzenia jest wdrożenie art. 49 Traktatu o Unii Europejskiej, który oferuje perspektywę członkostwa w UE wszystkim krajom europejskim szanującym podstawowe wartości UE oraz zobowiązującym się je wspierać. Obecnie program rozszerzenia koncentruje się na regionie Bałkanów Zachodnich, Turcji i Islandii. W 2013 r. kraje objęte procesem rozszerzenia poczyniły dalsze postępy na swojej drodze do członkostwa w Unii Europejskiej. W krajach kandydujących i potencjalnych krajach kandydujących odnotowano szereg pozytywnych zmian, w tym postępy w reformach związanych z UE. W maju 2013 r. rząd Islandii zawiesił negocjacje akcesyjne. Strona islandzka wznowi je, jeżeli rząd zdecyduje się podążać w kierunku członkostwa w UE. Cele polityczne Komisji w zakresie rozszerzenia są wspierane w ramach Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA). Instrument ten jest środkiem, za którego pośrednictwem UE wspiera reformy mające zapewnić zgodność ze standardami UE i dorobkiem prawnym UE w krajach objętych procesem rozszerzenia poprzez udzielanie pomocy zarówno finansowej, jak i technicznej. Fundusze IPA wzmacniają potencjał krajów w całym procesie przystąpienia, prowadząc do stopniowego, pozytywnego rozwoju w regionie. IPA zastąpił poprzednie instrumenty przedakcesyjne: PHARE, ISPA, SAPARD, instrument przedakcesyjny dla Turcji i instrument finansowy dla regionu Bałkanów Zachodnich, CARDS . Od 2007 r. kraje objęte procesem rozszerzenia otrzymały środki finansowe i wsparcie za pośrednictwem tego pojedynczego kanału. IPA składa się z pięciu komponentów: oI (Pomoc w okresie przejściowym i rozwój instytucjonalny) oII (Współpraca transgraniczna) oIII (Rozwój regionalny) oIV (Rozwój zasobów ludzkich) oV (Rozwój obszarów wiejskich) Za komponenty I i II odpowiada Dyrekcja Generalna ds. Rozszerzenia (DG ELARG). Wszystkich kraje będące beneficjentami mają do nich dostęp. Pozostałe komponenty, których celem jest przygotowanie beneficjentów do wdrażania funduszy strukturalnych po przystąpieniu do UE, udostępniane są wyłącznie krajom kandydującym i podlegają odpowiedzialności, odpowiednio, Dyrekcji Generalnej ds. Polityki Regionalnej (DG REGIO), Dyrekcji Generalnej ds. Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Włączenia Społecznego (DG EMPL) oraz Dyrekcji Generalnej ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich (DG AGRI). Jeśli chodzi o pomoc przedakcesyjną, w latach 2007–2013 kwoty przydziału środków finansowych w ramach IPA wyniosły około 11,5 mld EUR, przy czym około 1,8 mld EUR przydzielono na 2013 r. IPA był wdrażany przez cały 2013 r., a ostatnie programy w ramach IPA przyjęto pod koniec 2013 r. Sprawozdanie roczne za 2013 r. jest dobrą okazją, aby przyjrzeć się sukcesom i wnioskom wyciągniętym z IPA, i może pomóc w zdefiniowaniu przyszłej pomocy w ramach nowego IPA II na lata 2014–2020. Sprawozdanie to zarysowuje w ogromnym skrócie kontekst polityczny, w jakim odbywały się działania finansowane przez UE, zgodnie z oceną przedstawioną w pakiecie rozszerzenia. Podkreśla ponadto postępy osiągnięte w zakresie poprawy jakości planowania strategicznego, przedstawiania przeglądu realizacji programów/projektów oraz bieżącego procesu programowania i lepszej koordynacji między darczyńcami. Analiza zdobytych doświadczeń, zawarta również w licznych ocenach, służy do sformułowania zaleceń dotyczących dalszej poprawy skuteczności wykorzystania funduszy IPA po 2014 r. Zgodnie ze strategią rozszerzenia UE na lata 2013–2014 szczególny nacisk kładzie się na podejście „najpierw podstawy”. Od 2014 r. nowy Instrument Pomocy Przedakcesyjnej (IPA II) zastępuje poprzedni instrument. Środki przewidziane na lata 2014–2020 wynoszą 11,7 mld EUR. W oparciu o wnioski wyciągnięte z planowania i wdrażania w poprzednim okresie finansowym, w tym o wyniki dwóch ocen IPA: oceny śródokresowej i meta-oceny, pomoc przedakcesyjna będzie bardziej powiązana z priorytetami polityki rozszerzenia, a także będzie bazować na podejściu strategicznym, bardziej ukierunkowanym na wyniki, którego celem jest przeprowadzenie najważniejszych reform w krajach objętych procesem rozszerzenia. 2.Najważniejsze punkty dotyczące wdrażania programów w 2013 r. a) Współpraca dwustronna

Chorwacja Od 1 lipca 2013 r. Chorwacja jest państwem członkowskim UE. Przystąpienie Chorwacji do UE jest przykładem potencjału przekształceniowego oraz stabilizacji procesu rozszerzenia. Po podpisaniu traktatu o przystąpieniu dnia 9 grudnia 2011 r., Chorwacja kontynuowała w 2013 r. wdrażanie środków mających na celu dalsze zwiększanie jej zdolności do wypełnienia zobowiązań związanych z członkostwem w UE. Program krajowy odnoszący się do komponentu I, przyjęty w 2012 r., obejmuje dwa lata budżetowe, a mianowicie program IPA na 2012 r. „Pomoc w okresie przejściowym i rozwój instytucjonalny” oraz 6-miesięczny przydział środków na 2013 r. Całkowita kwota przeznaczona na programy krajowe w 2012 i 2013 r. wynosiła 46,80 mln EUR. W 2013 r. kontynuowano wdrażanie programu w ramach komponentu III. Po przystąpieniu Chorwacji do UE programy zostały zweryfikowane, natomiast zachowały takie same priorytety w ramach polityki spójności współfinansowanej z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Wdrożenie pomocy finansowej UE w latach 2012–2013 zapewniło dalsze wsparcie na rzecz zakończenia reform i stworzenia zdolności w głównych dziedzinach z perspektywy członkostwa, takich jak sądownictwo, prawa podstawowe i sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo. Pozwoliło to również kontynuować wysiłki mające na celu przygotowanie Chorwacji do zarządzania środkami poakcesyjnymi i do ich wdrażania. Wieloletni program operacyjny dotyczący rozwoju zasobów ludzkich (HRDOP) w ramach komponentu IV IPA, realizowany w latach 2007–2013, miał na celu wsparcie Chorwacji w tworzeniu polityki oraz przygotowaniu jej do wdrożenia unijnej polityki spójności i zarządzania nią, w szczególności w odniesieniu do Europejskiego Funduszu Społecznego. Zgodnie z dokumentem dotyczącym wieloletniego planowania orientacyjnego program ten skupiał się na walce z bezrobociem poprzez podejmowanie celowych działań, promowanie włączenia społecznego oraz usuwanie przeszkód w zatrudnieniu. Większe skoncentrowanie się na polityce przyczyniło się do poprawy zdolności dostosowawczych przedsiębiorstw i pracowników od 2011 r. W 2012 r. wprowadzono nową oś priorytetową skierowaną do organizacji społeczeństwa obywatelskiego, której celem jest wspieranie dialogu społecznego. Czarnogóra W przypadku Czarnogóry poczyniono postępy w negocjacjach akcesyjnych. W czerwcu 2013 r. kraj ten przyjął kompleksowe plany działania w odniesieniu do rozdziałów 23 i 24. W grudniu 2013 r. otwarto pięć rozdziałów, w tym rozdziały 23 i 24 odnoszące się do ważnej reguły rządów prawa. W sumie otwartych było wówczas łącznie siedem rozdziałów, z których dwa zostały tymczasowo zamknięte. W czerwcu 2013 r. zakończono spotkania poświęcone przeglądowi zgodności prawa Czarnogóry z prawem unijnym (screening). Fundusze pomocy przedakcesyjnej dla Czarnogóry zostały zaprogramowane i wdrożone w 2013 r. w kontekście trwających negocjacji akcesyjnych. Wstępny przydział środków budżetowych na 2013 r. został zaprogramowany już pod koniec 2012 r. Pod koniec 2012 r. przyjęto również programy operacyjne na lata 2012–2013 w ramach komponentu III (22,24 mln EUR) i komponentu IV (5,58 mln EUR). W 2013 r. przydzielono jednak Czarnogórze dodatkowe środki, które zostały zaprogramowane w drugiej połowie 2013 r. i przyjęte zgodnie z poprawkami do części I i II programów krajowych na lata 2012–2013. W 2013 r. Czarnogóra podjęła znaczne wysiłki w celu przekazania uprawnień w zakresie zarządzaniazdecentralizowanym wdrażaniem funduszy IPA. Kontrole w odniesieniu do komponentów I i II IPA przeprowadzono równocześnie z kontrolami komponentów III i IV. Władze czarnogórskie rozpoczęły przygotowania do IPA II, które w drugiej połowie 2013 r. nabrały rozpędu oraz skupiły się na wdrożeniu podejścia sektorowego i rozpoczęciu przygotowań do opracowania dokumentu strategicznego dla Czarnogóry. Władze czarnogórskie, tak samo jak inni beneficjenci, przyczyniły się jednocześnie do przygotowania dokumentu strategicznego obejmującego wiele krajów dla IPA II oraz, tak samo jak inne państwa Bałkanów Zachodnich, do sfinalizowania strategii dla Europy Południowo-Wschodniej do 2020 r. Serbia Decyzja podjęta w czerwcu 2013 r. przez Komisję Europejską odnośnie do otwarcia negocjacji w sprawie przystąpienia Serbii opierała się na historycznym porozumieniu między Serbią i Kosowem, które zostało osiągnięte w kwietniu 2013 r. w ramach dialogu wspieranego przez UE. Następnie w grudniu 2013 r. Rada przyjęła ramy negocjacyjne na rzecz negocjacji w sprawie przystąpienia oraz wyznaczyła datę pierwszej konferencji międzyrządowej (IGC), która odbyła się w styczniu 2014 r. W grudniu 2013 r. przyjęto roczny program IPA na 2013 r. i przez cały rok prowadzono aktywne przygotowania do IPA II (projektu indykatywnego krajowego dokumentu strategicznego) i „systemu zarządzania zdecentralizowanego” (DIS) (przekazanie zarządzania komponentami I i II IPA). Decyzję w tej sprawie podjęto w marcu 2014 r. W 2013 r. z komponentu I programu krajowego IPA zakontraktowano 89 mln EUR, a z komponentu II (CBC) 1,7 mln EUR. Kolejne 4,4 mln EUR zakontraktowano z innych budżetów (na przykład z budżetu przeznaczonego na społeczeństwo obywatelskie – 1,97 mln EUR i z budżetu przeznaczonego na Europejski Instrument na rzecz Wspierania Demokracji i Praw Człowieka (EIDHR) – 1 mln EUR), co dało łącznie około 95 mln EUR. Jeszcze bardziej zwiększono odpowiedzialność organów krajowych za proces programowania, szczególnie w odniesieniu do koordynacji między darczyńcami. Przy programowaniu podejścia sektorowego w 2013 r. uwzględniono wyciągnięte wnioski.

Była jugosłowiańska republika Macedonii W październiku 2013 r., piąty rok z rzędu, Komisja zaleciła otwarcie negocjacji w sprawie przystąpienia byłej jugosłowiańskiej republiki Macedonii do UE. Rada nie zajęła jeszcze stanowiska w sprawie wniosku Komisji. Dialog na wysokim szczeblu w sprawie przystąpienia, zapoczątkowany w marcu 2012 r., w dalszym ciągu nadaje kierunek działaniom odnoszącym się do głównych priorytetów reform związanych z przystąpieniem do UE, bez pomijania standardowych procedur przedakcesyjnych. Biorąc pod uwagę wysoki poziom dostosowania do dorobku prawnego, nacisk położony jest na wdrożenie już istniejących strategii i przepisów prawnych oraz na poprawę powiązanych zdolności administracyjnych. Zarządzanie funduszami IPA w ramach zdecentralizowanego systemu wdrażania w 2013 r. nadal było dla władz krajowych wyzwaniem ze względu na niedobór personelu oraz niewystarczające zdolności w zakresie zarządzania w najważniejszych instytucjach. Dzięki połączonym wysiłkom władz krajowych i Komisji utrata środków z komponentu I została zmniejszona do 3,3 mln EUR z potencjalnej utraty wynoszącej około 15 mln EUR. Biorąc pod uwagę zakończenie programowania oraz przeglądu wszystkich programów w ramach różnych komponentów IPA w 2012 r., rok 2013 stał pod znakiem przygotowywania indykatywnego dokumentu strategicznego IPA II na lata 2014–2020. Albania W 2013 r. Komisja zaleciła, aby przyznać Albanii status kraju kandydującego przy założeniu, że będzie ona kontynuować działania mające na celu zwalczanie przestępczości zorganizowanej i korupcji. W czerwcu 2014 r. Albania otrzymała status kraju kandydującego. W trakcie 2013 r. pomoc finansowa UE w wysokości około 96 mln EUR w ramach komponentu I i II odegrała strategiczną rolę w Albanii, wpływając na poprawę zdolności administracyjnych szeregu instytucji oraz wspierając rozwój społeczny, środowiskowy oraz gospodarczy. Wyrażony w strategii rozszerzenia nacisk na takie obszary polityki jak sądownictwo i prawa podstawowe (rozdział 23) oraz sprawiedliwość, wolność, bezpieczeństwo (rozdział 24) wzmocnił dążenie rządu albańskiego do poprawy rządów prawa w kraju poprzez konkretne osiągnięcia. Pozytywne wdrażanie projektów w dziedzinie sądownictwa i walki z przestępczością zorganizowaną pokazuje, że kraj ten może poprawić skuteczność systemu sądownictwa oraz zwiększyć zdolności operacyjne organów ścigania, pod warunkiem że podejmowane wysiłki będą poparte wyraźną wolą polityczną, celem realizacji programu reform. Jednak projekty w zakresie infrastruktury w dalszym ciągu napotykają na trudności w realizacji, głównie ze względu na brak koordynacji między odpowiedzialnymi ministerstwami oraz instytucjami krajowymi i lokalnymi oraz na niewystarczające fundusze krajowe na pokrycie kosztów utrzymania i kosztów operacyjnych, co ma wpływ na długoterminową stabilność projektów. Albania zakończyła przygotowania do zdecentralizowanego zarządzania funduszami IPA w ramach komponentu I. W związku z tym część programu krajowego IPA na 2013 r. zostanie wdrożona w ramach tego nowego trybu zarządzania. Oczekuje się, że rząd zapewni stabilność w odniesieniu do stanowisk urzędników służby cywilnej odpowiedzialnych za zarządzanie środkami IPA; ponadto rząd powinien w dalszym ciągu wzmacniać swoje zdolności. W innym razie realizacja projektów IPA z 2013 r. może ucierpieć z powodu braku odpowiedniej wiedzy o przepisach dotyczących zamówień i procedurach rządzących funduszami UE. Rok 2013 stał pod znakiem przygotowywania indykatywnego dokumentu strategicznego IPA II na lata 2014-2020. Bośnia i Hercegowina W przypadku Bośni i Hercegowiny Komisja doszła do wniosku, że kraj ten stoi w miejscu, jeśli chodzi o europejski proces integracji, ponieważ nie wywiązał się z dwóch kluczowych zobowiązań: wdrożenia wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w „sprawie Sejdić-Finci) oraz ustanowienia skutecznego i wydajnego mechanizmu koordynacji, który umożliwiłby obywatelom tego kraju mówienie jednym głosem oraz odpowiednią komunikację z UE. W sprawozdaniu z postępów w 2013 r. Komisja stwierdziła, że coraz trudniej jest uzasadniać przekazywanie funduszy przedakcesyjnych krajowi, którego przedstawiciele polityczni nie chcą osiągnąć konsensusu niezbędnego do podążania drogą ku przystąpieniu. Komisja zdała sobie sprawę jak dużym ryzykiem obarczona jest taka sytuacja, w której pomoc przedakcesyjna nie przyniesie spodziewanych wyników. Ten zastój w procesie przystąpienia wpłynął zarówno na programowanie, jak i na wdrażanie pomocy IPA. Zwłaszcza wobec braku unijnego mechanizmu koordynacji i rosnącego upolitycznienia wdrażania IPA Komisja zdecydowała się wstrzymać realizację projektów IPA w 2013 r. i ostatecznie anulować dwa projekty z zakresu rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich, ponieważ nie można było dłużej zapewnić skutecznego wykorzystania pieniędzy podatników UE. W rezultacie Komisja ograniczyła budżet przydziału IPA w 2013 r. (z około 109 mln EUR, zgodnie z ostatnimi wieloletnimi ramami finansowania, do 64 mln EUR) jak i jego zakres oraz skierowała pomoc na projekty, które dają bezpośrednie korzyści obywatelom, w szczególności w zakresie sądownictwa i spraw wewnętrznych oraz w sektorze społecznym. Brak unijnego mechanizmu koordynacji oraz ogólnokrajowych strategii sektorowych w większości sektorów istotnych dla wsparcia IPA również wpłynął na przygotowywanie IPA II. Komisja zdecydowała się nie rozpoczynać przygotowań, dopóki nie zostanie zapewniona skuteczna koordynacja. Przygotowania do IPA II nie zostały ponownie wszczęte w 2013 r.

Kosowo W czerwcu 2013 r. Rada wydała upoważnienie do otwarcia negocjacji w sprawie zawarcia układu o stabilizacji i stowarzyszeniu (SAA) z Kosowem, które oficjalnie rozpoczęto w październiku 2013 r. Wdrożenie pomocy UE przekroczyło w 2013 r. zamierzone cele finansowe, zarówno w pod kątem umów, jak i płatności. W styczniu 2013 r. przyjęto program roczny na 2013 r., który zakładał przydział 65,86 mln EUR. Na podstawie pierwszego porozumienia w sprawie normalizacji stosunków między Serbią a Kosowem, zawartego w dniu 19 kwietnia 2013 r., Kosowu zapewniono dodatkowy przydział środków pierwotnie przydzielonych innym krajom; w grudniu 2013 r. przygotowano i zatwierdzono specjalny program obejmujący kwotę 38,5 mln EUR. Uczestnictwo Kosowa w programach w ramach komponentu II (współpraca transgraniczna) w 2013 r. postępowało sprawnie. Podpisano umowy finansowe na 2012 r., dotyczące wszystkich trzech programów współpracy transgranicznej (odpowiednio z Albanią, byłą jugosłowiańską republiką Macedonii oraz Czarnogórą). Ogłoszono pierwsze zaproszenie do składania wniosków w odniesieniu do byłej jugosłowiańskiej republiki Macedonii. W 2013 r. przygotowano indykatywny dokument strategiczny na lata 2014–2020. W ramach globalnego procesu skonsultowano się z władzami Kosowa, społeczeństwem obywatelskim i członkami społeczności międzynarodowej działającej w Kosowie, i w projekcie tekstu uwzględniono ich uwagi. W maju, lipcu i listopadzie 2013 r. rząd i Biuro ds. UE zorganizowali spotkania z przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego w celu skonsultowania się z nimi w sprawie wspierania w ramach IPA społeczeństwa obywatelskiego w latach 2014–2020. Spotkania te umożliwiły szeroko zakrojoną dyskusję w sprawie celów i działań, które należałoby uwzględnić w dokumencie strategicznym. Turcja Pozytywny program przyniósł ożywienie stosunków między UE a Turcją. Proces akcesyjny odzyskał dynamikę wraz z otwarciem nowego rozdziału (22: polityka regionalna). W grudniu 2013 r. podpisano umowę o readmisji między UE i Turcją oraz wszczęto dialog w sprawie liberalizacji wizowej. W wyniku zarzutów korupcji, które pojawiły się pod koniec 2013 r. i dotyczyły szeregu osobistości wysokiego szczebla, w tym członków rządu i ich rodzin, ostra odpowiedź rządu w formie wielu nowych przydziałów funkcji administracyjnych i zmian legislacyjnych wyłoniła nowych przedstawicieli w stosunkach z UE w kluczowych obszarach współpracy finansowej, takich jak rządy prawa. Pomimo zawirowań politycznych wpływ na proces programowania był kontrolowany. Prace nad nowym dokumentem strategicznym dotyczącym całych wieloletnich ram finansowych na lata 2014–2020 kontynuowano zgodnie z przewidywaniami, w ścisłej współpracy z ministerstwem do spraw europejskich i ministerstwem rozwoju. Jeśli chodzi o zarządzanie przez władze tureckie bieżącą pomocą finansową w ramach trybu zarządzania zdecentralizowanego, uprawnienia w zakresie zarządzania komponentem V IPA (rolnictwo i rozwój obszarów wiejskich) przekazano kolejnym 22 prowincjom w całej Turcji – łączna liczba akredytowanych agencji wzrosła w Turcji do 42. W odniesieniu do wdrażania programów IPA odnotowano jednak utrzymujące się opóźnienia, które wynikały między innymi z niedostatecznych możliwości niektórych struktur operacyjnych i beneficjentów końcowych. Islandia W dniu 22 maja 2013 r. rząd Islandii ogłosił swoją decyzję w sprawie zawieszenia negocjacji akcesyjnych. Do tego czasu poczyniono znaczące postępy w zakresie negocjacji: 27 rozdziałów otwarto, a 11 rozdziałów tymczasowo zamknięto. W rezultacie Komisja przestała się angażować w nowe zobowiązania wynikające z IPA i zaczęła stopniowo wycofywać trwające projekty IPA. W porozumieniu z rządem wstrzymano również wszystkie prace przygotowawcze w odniesieniu do IPA II. B) Współpraca regionalna Współpraca regionalna jest kontynuowana na forach regionalnych, takich jak Wspólnota Energetyczna, wspólny europejski obszar lotniczy, Środkowoeuropejska umowa o wolnym handlu (CEFTA) i Regionalna Szkoła Administracji Publicznej (ReSPA). Zgodnie z priorytetami strategii rozszerzenia, pomoc finansowa udzielana większej liczbie beneficjentów w 2013 r. przyczyniła się do postępów w dziedzinie rządów prawa, współpracy regionalnej w sprawach karnych, reformy administracji publicznej, statystyki oraz tworzenia sieci organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W kontekście współpracy terytorialnej i pojednania odnowione zobowiązanie do procesu z Sarajewa zostało potwierdzone przez uruchomienie regionalnego programu mieszkalnictwa (w 2013 r. program obejmował zatwierdzone projekty mieszkaniowe o wartości 60 mln EUR, a całkowity wkład Unii na rzecz funduszu wyniósł 84 mln EUR).

Aby zapewnić podstawy ożywienia gospodarczego w regionie Bałkanów Zachodnich, nowe inwestycje w infrastrukturę i wsparcie rozwoju sektora prywatnego zatwierdzono w ramach inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich, a także w ramach projektów z zakresu konkurencyjności i rozwoju zasobów ludzkich/szkoleń. Chociaż większa część wsparcia IPA dla beneficjentów dostarczana była za pomocą programów krajowych, prawie 9% dostępnych środków przyznano w ramach programów przeznaczonych dla większej liczby beneficjentów w celu uzupełnienia programów krajowych oraz wzmocnienia wielostronnych stosunków w regionie Bałkanów Zachodnich i Turcji w obszarach, które zostały uznane za kluczowe dla integracji europejskiej oraz stabilności w regionie. Wsparcie dla obszarów interwencji w ramach programów przeznaczonych dla wielu beneficjentów przyznano wyłącznie, gdy występowała wyraźna potrzeba współpracy regionalnej lub działań horyzontalnych, na przykład w ramach przeciwdziałania problemom transgranicznym lub zwiększania skuteczności za pomocą opracowania jednolitego podejścia, wspierania istniejących instrumentów lub też ułatwiania tworzenia sieci ekspertów. W latach 2011–2013 indykatywny przydział dostępny na pomoc skierowaną do wielu beneficjentów wynosił 526 mln EUR na komponent I. W 2013 r. kontynuowano udzielanie pomocy dopasowanej do indywidualnych potrzeb za pośrednictwem Instrumentu Pomocy Technicznej i Wymiany Informacji, TAIEX. Biorąc pod uwagę wszystkich beneficjentów, zorganizowano łącznie 2 118 wydarzeń i działań – jest to najlepszy wynik do tej pory. W porównaniu do 2012 r. TAIEX (uwzględniając wydarzenia angażujące wiele krajów) odnotował znaczny, wynoszący 15 % wzrost. Efektom ilościowym towarzyszyło silne dostosowanie TAIEX do myśli przewodniej polityki rozszerzenia i priorytetów pomocy. Świadczy o tym na przykład to, że w okresie poprzedzającym przystąpienie Chorwacji do UE oraz zaraz po przystąpieniu na jej rzecz zorganizowano jak dotąd najwięcej wydarzeń (180 wydarzeń; wzrost o 34 % w porównaniu do 2012 r.); najwyższą jak dotąd liczbę wydarzeń w sektorze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (556 wydarzeń; wzrost o 17% w porównaniu do 2012 r.); oraz wsparcie oceny zgodności ustawodawstwa Czarnogóry z dorobkiem prawnym UE (screening) i działań następczych. W przygotowanym przez DG ds. Rozszerzenia planie oceny obejmującym 2013 r. przewidziano ocenę instrumentu. 3. Wnioski wyciągnięte z wcześniejszej pomocy Zgodnie z zasadą kształtowania polityki opartej na dowodach Komisja nieustannie analizuje swoją pomoc w celu wyciągnięcia właściwych wniosków z poprzednich działań i zastosowania ich w przyszłym formułowaniu polityki i opracowywaniu koncepcji pomocy. Spośród ocen przeprowadzonych w 2013 r. dwie miały szczególne znaczenie dla informowania o przygotowywaniu przyszłej pomocy IPA: a)Ocena tematyczna rządów prawa, reformy sądownictwa i walki z przestępczością zorganizowaną w regionie Bałkanów Zachodnich potwierdziła znaczenie skoncentrowania się na tym temacie oraz pokazała, że UE wnosi znaczący wkład w poprawę podstawowych ram instytucjonalnych i organizacyjnych w tym sektorze w całym regionie. Uznano również, że pomoc UE przyczyniła się do wdrożenia ram prawnych i instytucjonalnych. Do najważniejszych i najbardziej trwałych rezultatów zalicza się restrukturyzację szeroko zakrojonych struktur instytucjonalnych. Uchwalono więcej bardziej odpowiednich przepisów, a w niektórych przypadkach zmieniona została wręcz cała filozofia leżąca u podstaw systemu prawnego, zgodnie z zasadą podziału władzy i akceptacją znaczenia niezależności, skuteczności i jakości sądownictwa. Zwiększenie skuteczności programów zależy jednak również od silniejszej woli politycznej, większej odpowiedzialności za programy oraz lokalnych zdolności administracyjnych. Podkreślono również potrzebę nadania wyraźnego priorytetu temu obszarowi i zwiększenia jego finansowania. Wnioski te uwzględniono zarówno w ramach strategii rozszerzenia na 2013 r., z wyraźnym naciskiem na zasadę „najpierw podstawy”, jak i w ramach programowania IPA II. b)Ogólne wnioski płynące z drugiej oceny okresowej IPA pokazują, że realizowanie wyników zasadniczo przebiega dobrze, w szczególności w tych krajach, które są zarządzane w sposób scentralizowany. Przełożenie wyników na poziomie projektu na rezultaty i wpływ nie jest jednak tak dobre, jak oczekiwano. Pomoc jest znacznie skuteczniejsza i najlepiej realizowana wtedy, gdy jest dostosowana do dorobku prawnego UE, ponieważ określona jest w nim politycznie akceptowana struktura instytucjonalna i motywacja. IPA ułatwia zmiany i stąd wniosek, że musi mu towarzyszyć wyraźny proces polityczny mający na celu generowanie trwałych wyników, zapewniając w ten sposób stałe postępy w procesie przystąpienia. Aktualność ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia odpowiedzialności, a programowanie wieloletnie może je jeszcze znacznie zwiększyć. Jeśli chodzi o efektywność, IPA został zakontraktowany i wdrożony ogólnie zgodnie z zaplanowanymi oczekiwaniami i za pomocą odpowiednich mechanizmów. Jednak zgodnie z oceną projekt ten nie jest wdrażany w sposób dostatecznie elastyczny i potrzebna jest większa elastyczność w skalowaniu projektu, zwłaszcza w odniesieniu do szybszego udzielania pomocy. Potrzeba czasu, aby po przekazaniu uprawnień do zarządzania krajowym strukturom odpowiedzialnym za kontraktowanie zdolności w zakresie zarządzania beneficjentami uległy poprawie, co oznacza, że należy zwiększyć odpowiedzialność. 4. Skupienie się na podstawach Wnioski wyciągnięte z wcześniejszej pomocy przedakcesyjnej i ogólne postępy w procesie rozszerzenia również zostały odzwierciedlone w strategii rozszerzenia na lata 2013–2014. Kraje objęte procesem rozszerzenia stoją wobec licznych wyzwań w obszarach mających kluczowe znaczenie dla powodzenia na drodze do przystąpienia do UE; zarządzanie gospodarcze i konkurencyjność; rządy prawa; funkcjonowanie instytucji zapewniających demokrację; prawa podstawowe; oraz w przypadku regionu Bałkanów Zachodnich – przezwyciężenie spuścizny przeszłości. W strategii rozszerzenia na lata 2013–2014, wydanej w październiku 2013 r., Komisja przedstawiła swoje podejście w tych obszarach, które jest zgodne z tymi podstawami (zasada „najpierw podstawy”). Pięć poniżej wymienionych podstaw jest ściśle powiązanych z kryteriami kopenhaskimi i uwarunkowaniami procesu stabilizacji i stowarzyszenia. Rządy prawa pozostają priorytetem dla UE i stanowią najważniejszy element procesu przystąpienia, ponieważ są głównym filarem kopenhaskich kryteriów politycznych. Komisja będzie kontynuować wdrażanie nowego podejścia do negocjacji w sprawie przystąpienia zgodnie z rozdziałami 23 (Sądownictwo i prawa podstawowe) i 24 (Sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo) oraz w dalszym ciągu będzie priorytetowo traktować rządy prawa poprzez prowadzenie ukierunkowanego dialogu z krajami objętymi procesem rozszerzenia, a także wzmacniać wsparcie reform związanych z rządami prawa poprzez IPA II. Strategie sektorowe będą opracowywane ze szczególnym naciskiem na rozwijanie niezależnych, skutecznych i profesjonalnych sądów oraz wspieranie poprawy zwalczania przestępczości zorganizowanej i korupcji.

Stabilność i właściwe funkcjonowanie instytucji demokratycznych również należy do kopenhaskich kryteriów politycznych. Od krajów objętych procesem rozszerzenia oczekuje się nadania priorytetu przejrzystości, rozliczalności i skuteczności instytucji i administracji publicznych. Komisja we współpracy z innymi organizacjami międzynarodowymi będzie wspierać za pomocą IPA reformę wyborczą i parlamentarną, a także będzie w dalszym ciągu promować współpracę międzyparlamentarną, traktować priorytetowo reformę administracji publicznej z naciskiem na przejrzystość, odpolitycznienie i merytokratyczne systemy rekrutacji oraz wspierać rozwój aktywnego społeczeństwa obywatelskiego poprzez budowanie zdolności. W odniesieniu do praw podstawowych Komisja kładzie szczególny nacisk na wolność słowa oraz ochronę mniejszości (w tym Romów) i LGBTI (lesbijki, geje, osoby biseksualne, transpłciowe i interseksualne). Komisja uwzględnia te prawa w regularnym dialogu z krajami objętymi procesem rozszerzenia oraz w ramach negocjacji w sprawie przystąpienia. Za pomocą IPA II Komisja opracuje długoterminową wizję pomocy finansowej UE na rzecz wolności słowa, a także wzmocni współpracę strategiczną z partnerami zewnętrznymi w odniesieniu do Romów i LGBTI, również poprzez zwiększenie finansowania oraz w oparciu o najlepsze praktyki. Komisja zaproponowała nowe podejście mające pomóc krajom objętym procesem rozszerzenia w spełnieniu kopenhaskich kryteriów ekonomicznych. Zachęca się państwa do wzmocnienia polityki gospodarczej i zarządzania nią poprzez przygotowywanie corocznych krajowych programów reform gospodarczych oraz, co dwa lata, programów na rzecz konkurencyjności i wzrostu. Celem takich działań jest sprecyzowanie wytycznych dotyczących reform niezbędnych w celu spełnienia kryteriów ekonomicznych. Za pośrednictwem IPA II Komisja wesprze proces akcesyjny poprzez zapewnienie przeprowadzenia reform w zakresie zarządzania gospodarczego, konkurencyjności i wzrostu. Reformy te będą koncentrowały się na sektorach transportu i energii, które mają kluczowe znaczenie dla zwiększenia konkurencyjności. Pojednanie, dobre stosunki sąsiedzkie i współpraca regionalna są istotne dla zapewnienia stabilności na Bałkanach Zachodnich. Wiele dwustronnych problemów pozostało w tym regionie nierozwiązanych, w tym problemy związane z mniejszościami oraz te wynikające z rozpadu byłej Jugosławii, na przykład wytyczanie granic. Spory dotyczące przynależności etnicznej i statusu społecznego w dalszym ciągu utrudniają funkcjonowanie instytucji i osłabiają proces reform. Komisja zachęca do podejmowania dalszych wysiłków w celu rozwiązania dwustronnych sporów i przezwyciężenia spuścizny przeszłości. W ramach IPA II Komisja będzie nadal wspierać inicjatywy regionalne, takie jak Rada Współpracy Regionalnej oraz inicjatywy mające zająć się kwestiami spuścizny wojny – proces z Sarajewa, sieć prokuratorów do spraw zbrodni wojennych, proces ujawniania prawdy i pojednania (RECOM). Wspierana będzie również współpraca w dziedzinie edukacji, nauki, kultury, mediów, młodzieży i sportu. 5. W kierunku bardziej wydajnego i skutecznego udzielania pomocy a) Nowy Instrument Pomocy Przedakcesyjnej na lata 2014–2020 W 2013 r. kontynuowano dyskusje i negocjacje z Parlamentem i Radą w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia IPA II. Negocjacje prowadzono równolegle z dyskusjami na temat czterech innych instrumentów zewnętrznych i wspólnego rozporządzenia wykonawczego. W dniu 5 grudnia 2013 r. Parlament Europejski zatwierdził porozumienie polityczne w odniesieniu do sześciu rozporządzeń. Rozporządzenie IPA II, przyjęte w dniu 11 marca 2014 r., wprowadza nowe elementy w porównaniu do poprzedniego rozporządzenia: IPA II określa nowe ramy udzielania pomocy przedakcesyjnej w wieloletnich ramach finansowych na lata 2014–2020. Z pomocy finansowej będą mogły skorzystać zarówno kraje kandydujące, jak i potencjalne kraje kandydujące, niezależnie od swojego statusu. IPA II przewiduje silniejszy związek pomiędzy pomocą finansową a programem politycznym, a także większą odpowiedzialność beneficjentów. Kompleksowa strategia krajowa będzie obejmować wszystkie obszary pomocy przez cały okres wynoszący 7 lat, z przeglądem śródokresowym w 2017 r., w odniesieniu do następujących obszarów polityki: reformy w przygotowaniach do członkostwa w Unii i unijnych instytucjach oraz budowaniu zdolności, rozwój społeczno-gospodarczy i regionalny, zatrudnienie, polityka społeczna, edukacja, promowanie równouprawnienia płci i rozwoju zasobów ludzkich, rolnictwo i rozwój obszarów wiejskich, współpraca regionalna i terytorialna. IPA II dąży do wprowadzenia logiki finansowania strategii politycznych zamiast projektów indywidualnych (podejście sektorowe) w oparciu o odpowiednie krajowe strategie sektorowe przygotowane przez beneficjentów. W przyszłości nastąpi stopniowe przejście do pośredniego zarządzania funduszami przez beneficjentów. Pomoc przedakcesyjna będzie realizowana w sposób bardziej systematyczny, ze szczególnym uwzględnieniem wyników oraz monitorowania pomocy. Wprowadzono również system nagradzania za wyniki. IPA II promuje większą rolę społeczeństwa obywatelskiego w programach wdrażanych zarówno przez organy rządowe, jak i przez bezpośrednich beneficjentów pomocy UE. Stopniowe przejście do podejścia sektorowego ma na celu poprawę osiągania celów, wywieranie większego wpływu oraz osiąganie większej wartości dodanej w ramach dostarczanej pomocy. Te zasady nabrały kluczowego znaczenia w odniesieniu do wszystkich nowych instrumentów działań zewnętrznych na lata 2014–2020. Przejście to jest szczególnie istotne w czasie, kiedy ograniczenia budżetowe, z którymi zmagają się państwa członkowskie oraz międzynarodowe instytucje finansowe, skłaniają do opracowania skuteczniejszej oraz bardziej zrównoważonej pomocy przedakcesyjnej. Strategiczne podejście do programowania, opierające się na potrzebach i silnych stronach krajów, doprowadzi do skuteczniejszego oraz bardziej zorientowanego na rezultaty procesu przedakcesyjnego. Ponadto – ponieważ podejście sektorowe opiera się na strategiach krajowych, maksymalizuje ono potencjał komplementarności, łączy różne tryby wsparcia oraz pomaga w racjonalizacji wsparcia poprzez odpowiedni podział pracy przy jednoczesnym zapewnieniu większej odpowiedzialności władz krajowych w zakresie realizacji programów. Wytyczne w sprawie stosowania podejścia sektorowego do pomocy przedakcesyjnej zostały przedstawione przez Komisję w 2013 r. w celu wspomożenia programowania IPA II. W ramach wdrażania podejścia sektorowego Komisja przewidziała również korzystanie z sektorowego wsparcia budżetowego. Ma to na celu wsparcie wdrażania tych strategii krajowych, które obejmują istotne i odpowiednie ramy wyników, oraz w zakresie przewidującym spełnienie określonych kluczowych warunków (istnienie strategii, stabilnych ram makroekonomicznych i odpowiedniego systemu zarządzania finansami publicznymi). W tym celu opracowano również szczegółowe wytyczne. W 2013 r. Komisja rozpoczęła jednocześnie przygotowywanie rozporządzenia wdrażającego IPA II i dokumentów z zakresu planowania strategicznego (dokumentów strategicznych) w celu stworzenia ram prawnych programowania oraz przyznawania funduszy w ramach IPA II. Komisja zarządza również specjalnie utworzonymi w tym celu wewnętrznymi grupami roboczymi, które zajmują się różnymi zagadnieniami dotyczącymi warunków wdrożenia nowego instrumentu, w tym przygotowują wewnętrzne wytyczne dotyczące programowania i sektorowego wsparcia budżetowego.

b) Współpraca ze społecznością darczyńców w zakresie skuteczności pomocy W 2013 r. Komisja nadal dążyła do koordynacji działań darczyńców, w tym działań zmierzających do maksymalizacji skuteczności pomocy i jej przejrzystości zgodnie z zobowiązaniami poczynionymi na 4. Forum wysokiego szczebla w sprawie skuteczności pomocy w Pusanie w listopadzie 2011 r., na którym Komisja uznała znaczenie wspólnych zasad takich jak odpowiedzialność za priorytety oraz znaczenie wyników, przejrzystości i rozliczalności. Komisja podejmuje zatem działania w celu dopilnowania, aby zasady te były zasadami kluczowymi, na których opiera się pomoc udzielana za pomocą IPA II. W tym kontekście i w 2013 r. Komisja podjęła dalsze kroki w celu zapewnienia dostosowania funduszy w ramach Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej do międzynarodowych standardów dotyczących przejrzystości pomocy, jak określiła Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz zgodnie z Międzynarodową Inicjatywą na rzecz Przejrzystości Pomocy (IATI). Na podstawie zobowiązań podjętych w Pusanie, we wrześniu 2013 r. udostępniono stosowne informacje dotyczące oficjalnej pomocy rozwojowej (ODA) w standardowym formacie umożliwiającym ich maszynowe odczytywanie. Za pomocą publikacji zbiorów danych wraz z informacjami na poziomie organizacji i działań, jak również informacjami na temat bieżących i przyszłych wydatków (informacje te są dostępne na stronie internetowej rejestru IATI), Komisja dostarcza aktualnych, szczegółowych oraz przyszłościowych danych dotyczących zasobów przekazywanych w ramach współpracy finansowej. W 2014 r. oczekuje się dalszych postępów, tak aby w grudniu 2015 r. osiągnąć pełną zgodność ze wspólnymi standardami, zgodnie ze zobowiązaniami przyjętymi w Pusanie. Już w 2013 r. DG ds. Rozszerzenia poprawiła swoją pozycję pod względem przejrzystości pomocy, a mianowicie awansowała z 43. pozycji w 2012 r. na 17. pozycję (spośród 67 zgłoszonych agencji). Wewnętrzna koordynacja procesów programowania ma zapewnić, że pomoc przedakcesyjna jest zgodna z różnymi inicjatywami w ramach Komisji, jak również inicjatywami państw członkowskich UE, międzynarodowych instytucji finansowych oraz szerokiej społeczności darczyńców w celu poprawy koordynacji działań darczyńców oraz skuteczności pomocy i w celu zapewnienia osiągnięcia oczekiwanych wyników. W tym kontekście Komisja dopilnowała również, aby koordynacja pomocy między darczyńcami międzynarodowymi i państwami członkowskimi została uwzględniona w ramach prawnych nowego instrumentu pomocy finansowej. W 2013 r. rozpoczęto specjalne badanie ekonomii politycznej interwencji darczyńców w regionie Bałkanów Zachodnich i Turcji. 6. Wnioski W 2013 r. dał się zauważyć istotny postęp na drodze ulepszenia strategii w zakresie pomocy dla krajów objętych polityką rozszerzenia i ukierunkowania jej na potrzeby jako integralnej części wizji strategii rozszerzenia. Do najważniejszych osiągnięć w staraniach ku przystąpieniu, wspieranych pomocą finansową, zalicza się: przystąpienie Chorwacji do UE; porozumienie między Serbią i Kosowem zawarte w kwietniu 2013 r.; rozpoczęcie negocjacji z Serbią; rozpoczęcie negocjacji w sprawie zawarcia układu o stabilizacji i stowarzyszeniu z Kosowem; otwarcie nowego rozdziału negocjacyjnego po trzech latach oraz podpisanie umowy o readmisji z Turcją; otwarcie w 2013 r. sześciu rozdziałów negocjacyjnych z Czarnogórą, w tym rozdziałów 23 i 24 dotyczących ważnej zasady rządów prawa, zgodnie z kompleksowymi planami działania; płynny proces wyborczy oraz wniosek Komisji w sprawie przyznania statusu kraju kandydującego Albanii. Przygotowania indykatywnych dokumentów strategicznych i prace nad rozporządzeniem w sprawie IPA i jego rozporządzeniem wykonawczym stanowiły ważny krok w kierunku uruchomienia nowego instrumentu w 2014 r. Na przyszłe prace wyraźnie wpłyną wyciągnięte wnioski oraz informacje zawarte w ostatnim sprawozdaniu z postępów, z istotnym uwzględnieniem „podstaw”, które należy również w pełni odzwierciedlić w ramach współpracy finansowej.



Stan wdrożenia pomocy finansowej IPA w podziale na kraje na dzień 31 grudnia 2013 r. jako odsetek ogólnej kwoty zobowiązań (2007–2013): W poniższych tabelach przedstawiono informacje dotyczące kwot przydziału środków finansowych w ramach IPA w latach 2007–2013 w mln EUR w podziale na beneficjentów (kraje kandydujące i potencjalne kraje kandydujące) oraz komponenty.

Komponent I IPA, wdrażany przez DG ds. Rozszerzenia, na dzień 31 grudnia 2013 r. (w EUR) IPA I Kwoty przydzielone Kwoty zakontraktowane Kwoty wypłacone Odsetek zakontrakto

wany Odsetek wypłacony Albania 512 037 790 340 129 252 208 188 304 66,43% 40,66% Bośnia i Hercegowina 516 518 116 340 463 959 235 929 768 65,92% 45,68% Chorwacja 254 165 147 241 139 563 167 873 568 94,88% 66,05% była jugosłowiańska republika Macedonii 248 191 651 134 902 876 94 954 199 54,35% 38,26% Islandia 34 837 163 10 033 958 3 620 572 28,80% 10,39% Kosowo 644 160 000 488 139 427 364 426 588 75,78% 56,57% Czarnogóra 165 170 940 122 489 195 106 817 828 74,16% 64,67% Serbia 1 207 777 326 851 440 943 655 964 421 70,50% 54,31% Turcja 1 578 268 393 1 329 654 221 900 975 608 84,25% 57,09% Suma 5 161 126 525 3 858 393 393 2 738 750 858 74,76% 53,06%



Komponent II IPA, wdrażany przez DG ds. Rozszerzenia, na dzień 31 grudnia 2013 r. (w EUR) IPA – ELARG – Programy CBC Kwoty przydzielone Kwoty przyznane Kwoty wypłacone Odsetek przyznany Odsetek wypłacony Albania 24 979 732 11 099 526 7 840 783 44,43% 31,39% Bośnia i Hercegowina 17 719 302 10 877 769 8 300 350 61,39% 46,84% Chorwacja 17 519 302 17 519 302 10 799 612 100,00% 61,64% była jugosłowiańska republika Macedonii 19 874 862 10 614 415 7 352 918 53,41% 37,00% Kosowo 6 600 000 346 675 194 733 5,25% 2,95% Czarnogóra 21 243 162 13 143 751 9 794 425 61,87% 46,11% Serbia 21 567 024 13 640 539 11 192 170 63,25% 51,89% Turcja 6 932 999 6 932 999 3 907 133 100,00% 56,36% Suma 136 436 383 84 174 976 59 382 124 61,70% 43,52% Komponent II IPA, wdrażany przez DG ds. Polityki Regionalnej, na dzień 31 grudnia 2013 r. (w EUR) IPA CBC Kwoty przyznane Kwoty wypłacone do 31 grudnia 2013 r. Odsetek Węgry – Serbia 50 112 428 34 956 939,11 71% Rumunia – Serbia 53 116 751 25 287 380,29 53% Bułgaria – Serbia 31 369 936 12 562 968,39 45% Bułgaria– była jugosłowiańska republika Macedonii 17 903 682 8 461 906,50 50% Bułgaria – Turcja 27 272 100 11 061 791,19 45% Grecja– była jugosłowiańska republika Macedonii 15 054 445 7 933 210,82 53% Grecja – Albania 11 316 585 4 738 738,14 56% Węgry – Chorwacja -Kwota przyznana przed przystąpieniem= 52 433 025 -Kwota przyznana po przystąpieniu Chorwacji do UE = 54 823 266 27 760 361,17 (W tym płatność zaliczkowa z tytułu przystąpienia Chorwacji do UE= 1 142 400,00) 60% Słowenia – Chorwacja -Kwota przyznana przed przystąpieniem= 42 703 502 -Kwota przyznana po przystąpieniu Chorwacji do UE = 44 774 910 20 976 325,64 (W tym płatność zaliczkowa z tytułu przystąpienia Chorwacji do UE= 1 142 400,00) 60% Rejon Morza Adriatyckiego 207 245 257,00 64 615 855,81 29,26%