1. Wprowadzenie

Zgodnie z art. 8 ust. 1 decyzji Komisji z dnia 24 listopada 2015 r. w sprawie koordynacji działań Unii i państw członkowskich przy użyciu mechanizmu koordynacji (dalej zwanej „decyzją”) Komisja systematycznie informuje Parlament Europejski i Radę o wdrażaniu Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji (dalej zwanego „instrumentem”). Art. 8 ust. 2 decyzji stanowi, że Komisja składa Parlamentowi Europejskiemu i Radzie doroczne sprawozdanie z wdrażania instrumentu. Pierwsze takie sprawozdanie zostało opublikowane w marcu 2017 r. Opisano w nim funkcjonowanie instrumentu, pierwsze działania podjęte w celu jego wdrożenia, monitorowanie i system oceny, jak również odnośne działania w zakresie komunikacji.

1.1. Turcja a kryzys uchodźczy

Położenie geograficzne Turcji sprawia, że jest ona ważnym krajem przyjmującym i tranzytowym dla uchodźców i migrantów. W związku z napływem migrantów na niespotykaną jak dotąd skalę, głównie w następstwie konfliktów w Syrii i w Iraku, Turcja przyjęła ponad 3,8 mln uchodźców i migrantów, co stanowi największą liczbę na świecie. Liczba ta obejmuje 3,5 mln zarejestrowanych uchodźców z Syrii, z czego niecałe 7 % przebywa w 21 obozach założonych przez rząd turecki, oraz ponad 300 tys. zarejestrowanych uchodźców i osób ubiegających się o azyl pochodzących głównie z Iraku, Afganistanu, Iranu i Somalii. Liczbę uchodźców i osób ubiegających się o azyl w rozbiciu na poszczególne prowincje przedstawiono na mapie na stronie 3. Ów napływ migrantów miał duży wpływ na społeczności przyjmujące. Turcja w dalszym ciągu podejmuje godne pochwały działania, przyjmując dużą liczbę uchodźców i migrantów i zapewniając im wsparcie.

1.2 Reakcja UE na kryzys oraz ustanowienie instrumentu

W 2015 r. Unia Europejska i jej państwa członkowskie postanowiły zwiększyć swoje zaangażowanie polityczne i finansowe we wspieranie wysiłków Turcji związanych z przyjmowaniem uchodźców. W ramach oświadczeń UE–Turcja z dnia 29 listopada 2015 r. i 18 marca 2016 r. uzgodniona została kompleksowa współpraca między Unią Europejską a Turcją, oparta na współodpowiedzialności, wzajemnych zobowiązaniach i wspólnych efektach pracy. Na posiedzeniu szefów państw lub rządów z udziałem Turcji w dniu 29 listopada 2015 r. uruchomiono wspólny plan działania UE–Turcja, aby pomóc Turcji w uporaniu się ze skutkami konfliktu w Syrii.

W odpowiedzi na apel państw członkowskich UE o udostępnienie znacznych dodatkowych środków na wsparcie dla uchodźców w Turcji w dniu 24 listopada 2015 r. Komisja postanowiła stworzyć Instrument Pomocy dla Uchodźców w Turcji. Instrument ten stanowi mechanizm koordynacji uruchamiania zasobów udostępnionych w ramach budżetu UE i dodatkowych wkładów od państw członkowskich włączonych do budżetu UE jako zewnętrzne dochody przeznaczone na określony cel, które w latach 2016–2017 wyniosą łącznie 3 mld EUR.

Wkład ten uzupełnia i znacznie zwiększa kwotę zapewnionego już finansowania w ramach regionalnego funduszu powierniczego UE w odpowiedzi na kryzys w Syrii (fundusz powierniczy UE), Instrumentu na rzecz Przyczyniania się do Stabilności i Pokoju, Europejskiego Instrumentu na rzecz Wspierania Demokracji i Praw Człowieka oraz programów krajowych realizowanych dzięki środkom finansowym z Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej, co pozwala wysunąć kwestie związane z uchodźcami na pierwszy plan we współpracy z kluczowymi partnerami.

Realizacja postanowień oświadczenia UE-Turcja z dnia 18 marca 2016 r. (zwanego dalej „oświadczeniem”) odegrała zasadniczą rolę na przestrzeni 2017 r., stanowiąc gwarancję tego, że wyzwania związane z migracją będą skutecznie rozwiązywane przez UE i Turcję, które działają wspólnie. Oświadczenie to nadal przynosi konkretne rezultaty, przyczyniając się do zmniejszenia liczby nielegalnych i niebezpiecznych przepraw i do ratowania życia na Morzu Egejskim. W 2017 r. szlakiem wschodniośródziemnomorskim do UE przybyło łącznie 41 720 migrantów, w porównaniu z 182 227 w 2016 r. Liczba ofiar na morzu znacznie spadła – w 2017 r. były to 62 osoby, podczas gdy w 2016 r. – 434 osoby.

Przyspieszono tempo trwających obecnie przesiedleń z Turcji do UE. Od 4 kwietnia 2016 t. do 14 lutego 2018 r. z Turcji do Europy przesiedlono 12 170 syryjskich uchodźców. Jeśli chodzi o program dobrowolnego przyjmowania ze względów humanitarnych, którego standardowe procedury operacyjne zostały zatwierdzone przez państwa członkowskie w grudniu 2017 r., powinien on zostać uruchomiony. Spełnione zostały bowiem ku temu wszystkie przesłanki i warunki przewidziane w oświadczeniu UE-Turcja. Pozwoli to na kontynuację przesiedleń i zapewni bezpieczną i legalną alternatywę dla nielegalnej migracji do UE.

Aby zapewnić pełną i trwałą realizację postanowień oświadczenia, konieczne są nieprzerwane wysiłki oraz determinacja polityczna wszystkich stron.

2. Funkcjonowanie instrumentu

Omawiany instrument to mechanizm koordynacji, który umożliwia sprawne, skuteczne i wydajne wykorzystanie pomocy UE dla uchodźców w Turcji. Zapewnia on optymalne wykorzystanie istniejących unijnych instrumentów finansowych w formie pomocy humanitarnej albo pozahumanitarnej w celu zapewnienia, by potrzeby uchodźców i społeczności przyjmujących były spełniane w kompleksowy i skoordynowany sposób.

Komitet sterujący przedstawia wytyczne strategiczne w sprawie ogólnych priorytetów, wspieranych rodzajów działań, kwot, które mają zostać przydzielone, i instrumentów finansowania, które należy uruchomić, a także, w stosownych przypadkach, w sprawie warunków dotyczących wykonywania przez Turcję jej zobowiązań w ramach wspólnego planu działania UE–Turcja. W trakcie drugiego roku wdrażania instrumentu odbyły się cztery posiedzenia komitetu sterującego: w dniach 12 stycznia, 31 marca, 28 czerwca i 8 listopada 2017 r. Dziewiąte posiedzenie komitetu sterującego zostało zwołane przez Komisję 9 marca 2018 r., a następne jest zaplanowane na wiosnę 2018 r.

Główne zasady rządzące realizacją instrumentu to szybkość, wydajność i skuteczność przy jednoczesnym zapewnieniu należytego zarządzania finansami. Istotne jest też zagwarantowanie trwałości efektów interwencji w ramach instrumentu stabilności oraz współodpowiedzialności UE i władz tureckich. Priorytetowe obszary wsparcia w ramach instrumentu określa się w oparciu o kompleksową i niezależną ocenę potrzeb, ze szczególnym uwzględnieniem grup szczególnie wrażliwych.

W ramach instrumentu koordynuje się środki finansowe pochodzące z następujących instrumentów finansowania zewnętrznego: rozporządzenie Rady (WE) nr 1257/96 dotyczące pomocy humanitarnej, Europejski Instrument Sąsiedztwa, Instrument Finansowania Współpracy na rzecz Rozwoju, Instrument Pomocy Przedakcesyjnej oraz Instrument na rzecz Przyczyniania się do Stabilności i Pokoju. Działania, które mają być finansowane z budżetu Unii, są wdrażane zgodnie z unijnymi przepisami finansowymi, które przewidują zarządzanie zarówno w trybie bezpośrednim, jak i pośrednim, i obejmują regionalny fundusz powierniczy UE w odpowiedzi na kryzys w Syrii. Udział poszczególnych instrumentów UE w finansowaniu projektów objętych Instrumentem Pomocy dla Uchodźców w Turcji przedstawia się następująco: