Planuje się włączenie obowiązujących standardów mających poprawić jakość orzecznictwa sądowego do prawa krajowego. Jak zauważono w sprawozdaniu na temat praworządności z 2020 r., wspomniane standardy są obecnie zawarte w protokole ustaleń między Najwyższą Radą Sądownictwa a Krajową Izbą Adwokacką, przy czym ich celem jest poprawa przejrzystości i zwięzłości orzeczeń sądowych. Rząd przygotował zmiany służące włączeniu tych standardów do projektów ustaw o postępowaniu cywilnym.

Reforma sądów podatkowych jest nadal w toku. Komisja ekspercka powołana przez Ministerstwo Sprawiedliwości i Ministerstwo Gospodarki i Finansów powinna zakończyć swoje prace nad przygotowaniem reformy sądów podatkowych pierwszej i drugiej instancji do dnia 30 czerwca 2021 r. Celem tej reformy byłoby również zmniejszenie dużej liczby spraw wnoszonych do Najwyższego Sądu Kasacyjnego. Ponadto w związku z zaleceniem GRECO Rada Prezydencka ds. Sądów Podatkowych podjęła szereg działań prewencyjnych, nadzorczych i egzekucyjnych, aby zwiększyć poziom profesjonalizmu i uczciwości zawodowej funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości w sprawach podatkowych, a także aby zorganizować dalsze szkolenia w tym sektorze i osiągnąć postępy w procesie jego cyfryzacji .

Choć w sądach cywilnych i administracyjnych można zaobserwować dalsze postępy, jeżeli chodzi o proces cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości, w sektorze karnym nadal odnotowuje się trudności w tym zakresie . Cyfryzacja postępowań przed sądami cywilnymi pierwszej i drugiej instancji zakończyła się ; rozpoczęto ją natomiast w Sądzie Kasacyjnym (Izba Cywilna) i w odniesieniu do sędziów pokoju . Tempo cyfryzacji jest jednak wolniejsze w przypadku postępowań w sprawach karnych , w odniesieniu do których stosowne działania mają zostać podjęte do końca maja 2021 r. Pierwszym krokiem ma być przeprowadzenie cyfryzacji rejestru wykorzystywanego na potrzeby procedury zakładania podsłuchów. Jeżeli chodzi o wymiar sprawiedliwości w sprawach administracyjnych, w trakcie pandemii COVID-19 osiągnięto dalsze postępy w obszarze cyfryzacji postępowań administracyjnych dzięki przeprowadzaniu rozpraw na odległość . Poza orzeczeniami Najwyższego Sądu Kasacyjnego w sprawach cywilnych i karnych, które są już dostępne online, proces publikacji orzeczeń sądów pierwszej i drugiej instancji w internecie powoli posuwa się do przodu – przewiduje się, że zakończy się on do 2023 r. wyłącznie w odniesieniu do orzeczeń w sprawach cywilnych . Dalsze działania służące usprawnieniu procesu transformacji cyfrowej są obecnie w toku. Ich celem jest zwiększenie liczby usług online świadczonych przez kancelarie organów wymiaru sprawiedliwości dzięki aktualizacji portalu usług elektronicznych, rejestrów PEC i płatności elektronicznych oraz dzięki poprawie dostępu do niektórych usług za pośrednictwem SPID, krajowej karty usług (carta nazionale dei servizi) i elektronicznego dowodu tożsamości. Praca zdalna w trakcie pandemii COVID-19 przyspieszyła proces wdrażania dostępu zdalnego do niektórych rejestrów (rejestrów procesowych spraw cywilnych, postępowań nieprocesowych i sporów zbiorowych w pierwszej i drugiej instancji). Ponadto przewiduje się zorganizowanie odpowiedniej ilości szkoleń w zakresie umiejętności cyfrowych dla osób na stanowiskach kierowniczych oraz dla pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony i określony w celu wspierania procesu cyfryzacji i eliminowania zaległości . Jeżeli chodzi o projekt ustawy o postępowaniu cywilnym, rząd przygotował poprawki do projektu ustawy, aby wyeliminować wyzwania dla efektywności m.in. poprzez zwiększenie poziomu cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości – po zakończeniu prac nad tym projektem zostanie on przekazany parlamentowi.

Zwiększane są zasoby ludzkie i planuje się dalszy nabór pracowników wymiaru sprawiedliwości, jak również pracowników administracyjnych. We wrześniu 2020 r., po wydaniu opinii Najwyższej Rady Sądownictwa, Ministerstwo Sprawiedliwości utworzyło dodatkowe 600 stanowisk dla funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości w sądach najwyższej instancji i w prokuraturze (70 jednostek), sądach pierwszej i drugiej instancji (422 jednostki) oraz grupie zadaniowej ds. elastycznych planów kadrowych (176 jednostek), a w marcu 2021 r. nowi pracownicy (285 funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości) rozpoczęło staże. Po upływie okresu ich pierwszego zawieszenia w związku z pandemią COVID-19 wznowiono organizowanie konkursów . W 2020 i 2021 r. za pośrednictwem procedur cyfrowych przeprowadzono nabór ponad 2 000 pracowników administracyjnych . Po opublikowaniu sprawozdania na temat praworządności z 2020 r., w którym zasoby ludzkie uznano za szczególne wyzwanie we Włoszech wywierające wpływ na efektywność całego systemu wymiaru sprawiedliwości, rząd zaplanował podjęcie nadzwyczajnych działań na rzecz zwiększenia poziomu zatrudnienia w Biurze Procesowym, w którym pracownicy administracyjni i funkcjonariusze wymiaru sprawiedliwości będą współpracowali ze sobą w synergiczny sposób za pośrednictwem zmienionych modułów organizacyjnych . W ramach tych działań planuje się zatrudnienie około 16 500 absolwentów prawa, ekonomii i zarządzania oraz nauk politycznych na podstawie trzyletnich umów o pracę na czas określony, aby zapewnić funkcjonariuszom wymiaru sprawiedliwości odpowiednie wsparcie techniczne , a także 1 600 młodych absolwentów i 750 absolwentów specjalizujących się w określonej dziedzinie oraz 3 000 osób posiadających dyplom uczelni wyższej w celu wsparcia wymiaru sprawiedliwości i monitorowania realizacji projektów Ministerstwa Sprawiedliwości takich jak projekty cyfryzacji postępowań i reform. Część tych nowo zatrudnionych pracowników zostanie oddelegowana do Najwyższego Sądu Kasacyjnego, aby zreorganizować izby cywilne, w tym izby odpowiedzialne za rozpoznawanie spraw z zakresu prawa podatkowego. Jeżeli chodzi o wymiar sprawiedliwości w sprawach administracyjnych, nadal nie uzupełniono istotnych wakatów, w szczególności na stanowiskach sędziów sądów pierwszej instancji. W lutym 2021 r. ogłoszono jednak nową procedurę naboru 40 sędziów (którą rozszerzono następnie do 60 sędziów); planuje się ponadto utworzenie dodatkowych 130 stanowisk administracyjnych. Przewiduje się również przeprowadzenie nowych postępowań rekrutacyjnych na stanowiska w wymiarze sprawiedliwości w sprawach administracyjnych , aby udzielić wsparcia kancelariom sądów, wnieść wkład w proces transformacji cyfrowej i monitorować działania związane z realizacją projektów. Nowe środki służące zmniejszeniu zaległości i skróceniu czasu trwania postępowań mają na celu uwzględnienie powtarzającego się od wielu lat zalecenia dla Włoch dotyczącego efektywności systemu wymiaru sprawiedliwości .

Projekt ustawy odnoszący się do wyzwań napotykanych przez Najwyższą Radę Sądownictwa, w tym również do trybu powoływania członków tej Rady, jest w dalszym ciągu przedmiotem dyskusji w parlamencie. Najwyższa Rada Sądownictwa borykała się z szeregiem problemów związanych z reprezentatywnością jej członków oraz przejrzystością stosowanych przez nią procedur obsadzania najwyższych stanowisk sędziowskich . Celem projektu ustawy przedstawionego przez rząd w sierpniu 2020 r. jest zapewnienie niezależności członków Najwyższej Rady Sądownictwa względem samorządów zawodowych m.in. poprzez wprowadzenie zmian w zasadach wyboru jej członków, a także poprzez silniejsze zróżnicowanie jej składu pod względem regionu pochodzenia jej członków i uwzględnienie w większym stopniu równouprawnienia płci. Projekt ustawy służy ponadto wyraźniejszemu rozgraniczeniu funkcji sędziowskich od funkcji politycznych. W kwietniu 2021 r. Najwyższa Rada Sądownictwa wydała szereg opinii w sprawie projektu ustawy, zwracając uwagę na jego mocne strony (np. sposób organizacji stanowisk w systemie wymiaru sprawiedliwości , w tym w prokuraturze, a także większą przejrzystość procedury obsadzania stanowisk wysokiego szczebla i większą przejrzystość niektórych przepisów dotyczących procedury oceny zawodowej funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości ). Rada zgłosiła również pewne zastrzeżenia dotyczące w szczególności systemu wyborczego, podkreślając ryzyko marginalizacji mniejszości, uprawnienia dyskrecjonalne Ministerstwa Sprawiedliwości pozwalające mu tworzyć kolegia wyborcze przed wyborami oraz potencjalne ograniczenie pluralizmu wśród członków Rady będących sędziami. Jeżeli chodzi o system środków dyscyplinarnych, Najwyższa Rada Sądownictwa zwróciła uwagę na ryzyko wynikające z niejednoznacznego charakteru definicji nowych przewinień dyscyplinarnych. W dniu 26 marca 2021 r. GRECO przyjęła drugi raport zgodności, w którym omówiono kwestię bezpośredniego angażowania się funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości w życie polityczne. Pomimo postępów osiągniętych w pracach nad projektem ustawy uznano, że zalecenie zostało wdrożone tylko częściowo z uwagi na fakt, że projekt ten nie został jeszcze przyjęty. W marcu 2021 r. nowe kierunki polityki w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości zostały przedstawione parlamentowi przez Ministra Sprawiedliwości . Należy zagwarantować, aby wspomniane reformy przeprowadzano z uwzględnieniem zaleceń Rady Europy dotyczących Rady Sądownictwa, w tym zaleceń dotyczących wyboru jej członków , a także statusu funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości, ich kariery, spoczywającej na nich odpowiedzialności oraz mającego do nich zastosowanie systemu środków dyscyplinarnych . Włochy współpracują z Radą Europy w tym zakresie.

Poziom postrzeganej niezależności sądów we Włoszech pozostaje niski. Pomimo nieznacznej poprawy w porównaniu z zeszłym rokiem zaledwie 34 % ogółu społeczeństwa uznaje go za „dość dobry lub bardzo dobry”. W przypadku przedsiębiorstw odnotowano dalszy spadek, co potwierdza utrzymanie tendencji spadkowej obserwowanej w ciągu ostatnich 2 lat – obecnie zaledwie 29 % przedsiębiorstw uznaje niezależność sądów za „dość dobrą lub bardzo dobrą” . Na przestrzeni ostatnich pięciu lat postrzegana niezależność sądów utrzymywała się stale na niskim poziomie.

Jeżeli chodzi o mechanizmy kontroli i równowagi, nadal obowiązuje stan wyjątkowy związany z pandemią COVID-19, ale rząd przyjmuje środki mające na celu stopniowe łagodzenie restrykcji. Trwają rozmowy nad nowym wnioskiem dotyczącym wzmocnienia roli parlamentu w sytuacjach nadzwyczajnych. Odnotowano nieznaczną poprawę w kwestii wykorzystywania konsultacji publicznych i oceny skutków regulacji ex post, ale działania te nadal nie mają charakteru systematycznego. W parlamencie trwają prace nad projektem ustawy ustanawiającej niezależną instytucję praw człowieka. Odnotowano pewne postępy w kwestii ustawodawstwa dotyczącego organizacji społeczeństwa obywatelskiego zajmujących się migrantami, np. w odniesieniu do przepisów regulujących działalność organizacji społeczeństwa obywatelskiego prowadzących operacje poszukiwawczo-ratownicze na morzu, chociaż nadal istnieją obawy dotyczące kontekstu ogólnego, w którym zarządzanie migracjami w UE stanowi wyzwanie.

Włochy nadal wzmacniają krajowe ramy prawne dotyczące zwalczania korupcji i przestępstw z nią związanych. Poziom współpracy, specjalizacji i zasobów, którymi dysponują śledczy i prokuratorzy zajmujący się korupcją i przestępstwami z nią związanymi, jest zasadniczo uznawany za wystarczający do zwalczania korupcji, w tym korupcji na wysokim szczeblu. Brak zasobów oraz ograniczone doświadczenie i wiedza prawnicza zmniejszają zdolność organów ścigania do skutecznego zwalczania przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych i prowadzenia postępowań w takich sprawach. Zwalczanie korupcji nadal utrudnia zbyt długi czas przeznaczony na rozpatrzenie sprawy, w szczególności na etapie apelacji. Kompleksowe reformy mające na celu usprawnienie postępowań karnych są nadal przedmiotem prac parlamentu. Na rozpatrzenie czeka szereg wniosków ustawodawczych i projektów nowelizacji mających na celu wzmocnienie środków służących zapobieganiu korupcji, w tym dotyczących konfliktu interesów, lobbingu i efektu „drzwi obrotowych”. Pandemia COVID-19 znacznie zwiększyła ryzyko korupcji i popełniania przestępstw z nią związanych w celu dalszego przenikania do legalnej gospodarki Włoch.

We włoskim systemie wymiaru sprawiedliwości nadal przeprowadza się szereg reform, których celem jest poprawa jego jakości i efektywności. Obejmują one projekty ustaw mających na celu usprawnienie postępowań w sprawach cywilnych i karnych, które to projekty są nadal przedmiotem dyskusji w parlamencie. Cyfryzacja systemu wymiaru sprawiedliwości postępuje, zasoby ludzkie zwiększono i zaplanowano kolejne nabory. Środki te mają szczególne znaczenie dla sprostania poważnym wyzwaniom związanym z efektywnością systemu wymiaru sprawiedliwości, w tym dotyczącym zaległości i przewlekłości postępowań. W parlamencie nadal trwają debaty na temat projektu ustawy dotyczącej Najwyższej Rady Sądownictwa i innych aspektów systemu wymiaru sprawiedliwości, mającej na celu wzmocnienie niezależności sądów. Celem tego projektu ustawy jest przede wszystkim zmiana sposobu wyboru członków Rady. Ważne jest, aby w reformach tych uwzględniono zalecenia Rady Europy.

Przewidywany wzrost liczby usług cyfrowych świadczonych w przedstawicielstwach mógłby przyczynić się do dodatkowego zwiększenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Jak zauważono w sprawozdaniu na temat praworządności z 2020 r., Ministerstwo Sprawiedliwości realizuje projekt przedstawicielstw w celu poprawy dostępu do sądów poprzez sprawniejsze usługi sądowe na poziomie bliższym obywatelom. Obecnie przedstawicielstwa funkcjonują już w czternastu spośród dwudziestu regionów, oferując jednolite usługi skierowane przede wszystkim do grup szczególnie wrażliwych dzięki zwiększeniu zaangażowania władz lokalnych i korzystaniu z narzędzi cyfrowych (np. przesyłanie dokumentów elektronicznych kancelariom sądu i uzyskiwanie dostępu do informacji dotyczących toczącego się postępowania za pośrednictwem platformy cyfrowej).

Efektywność

Przewlekłość postępowań w dalszym ciągu stanowi poważne wyzwanie . Choć wskaźnik zamykanych spraw przekroczył już 100 % w sektorze cywilnym, szacowany czas potrzebny na rozstrzygnięcie procesowych spraw cywilnych i gospodarczych jest wciąż bardzo długi . Choć czas przeznaczony na rozpoznanie sprawy w pierwszej i drugiej instancji skrócił się w 2019 r., w przypadku Najwyższego Sądu Kasacyjnego odnotowano jego wydłużenie, głównie z powodu spraw podatkowych i spraw dotyczących ochrony międzynarodowej . W 2020 r. Najwyższy Sąd Kasacyjny odnotował istotny wzrost liczby wnoszonych spraw dotyczących ochrony międzynarodowej, podczas gdy przekazywane mu do rozpoznania sprawy leżące w zakresie właściwości sądów podatkowych charakteryzujące się wysokim wskaźnikiem umorzeń pozostają poważnym wyzwaniem. Wskaźniki niedopuszczalności są nadal wysokie . W 2020 r. w sądach administracyjnych dalej skracano czas przeznaczony na rozpatrzenie we wszystkich instancjach, ale utrzymywał się on powyżej średniej . Pozytywne rezultaty odnotowano również w obszarze zamówień publicznych . Włochy pozostają pod ścisłym nadzorem Komitetu Ministrów Rady Europy, jeśli chodzi o długość postępowań w sprawach administracyjnych . Jeżeli chodzi o postępowania w sprawach karnych, Najwyższy Sąd Kasacyjny odnotował w 2020 r. ogólny wzrost liczby spraw zawisłych , w szczególności na najwyższym szczeblu. Potwierdza to konieczność pilnego wprowadzenia środków mających na celu zwiększenie efektywności, zwłaszcza na etapie apelacji . Ponadto odnotowano, że połowa rozpraw w trybie zwyczajnym prowadzonych w sądach pierwszej instancji kończy się uniewinnieniem . Włochy pozostają pod ścisłym nadzorem Komitetu Ministrów Rady Europy również w odniesieniu do czasu trwania postępowań w sprawach karnych .

Projekty ustaw, które mają pomóc w sprostaniu wyzwaniom związanym z efektywnością. Rząd przedstawił zmiany w projekcie ustawy mające na celu zwiększenie efektywności prowadzenia postępowań cywilnych . Zmiany te obejmują m.in. szersze stosowanie alternatywnych metod rozwiązywania sporów , arbitraż, negocjacje wspomagane, większy nacisk na przygotowawczy i wstępny etap postępowania, zwiększenie cyfryzacji dzięki rozprawom na odległość, przegląd kryteriów dopuszczalności na etapie apelacji, uproszczenie procedury odwoławczej i reorganizację Biura Procesowego. W dziedzinie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych planowane środki mogą objąć m.in. usprawnienie systemu dokonywania zgłoszeń podejrzenia popełnienia przestępstwa, zwiększenie dostępu do procedur specjalnych (np. do ugody sądowej), szersze zaangażowanie sędziego na etapie postępowania przygotowawczego, selektywny dostęp do procedur odwoławczych, ograniczenie nadmiernej kryminalizacji oraz nowości w zakresie sankcji karnych oraz sprawiedliwości naprawczej ze szczególnym uwzględnieniem ofiar. Ponadto rząd może wprowadzić konkretne zmiany mające na celu zwiększenie efektywności Biura Procesowego. Projekt reformy dotyczącej Najwyższej Rady Sądownictwa i innych aspektów systemu wymiaru sprawiedliwości prawdopodobnie będzie zawierał również przepisy służące zwiększaniu efektywności i je ułatwiające (np. zobowiązanie funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości piastujących stanowiska kierownicze do uwzględnienia określonych ram czasowych w celu zapewnienia odpowiedniego planowania pracy biura).

II.Ramy antykorupcyjne

Krajowy organ antykorupcyjny jest główną instytucją odpowiedzialną za zapobieganie korupcji w administracji publicznej i nadzór nad przyjmowaniem lokalnych trzyletnich planów antykorupcyjnych. Jednostka antykorupcyjna policji finansowej jako wyspecjalizowany organ ścigania jest odpowiedzialna za prowadzenie śledztw w sprawie korupcji i zapobieganie jej. Niezależny organ Banku Włoch, włoska jednostka analityki finansowej, zapewnia wsparcie właściwej prokuraturze i współpracuje z policją finansową jako właściwym organem zajmującym się przyjmowaniem zgłoszeń dotyczących podejrzanych transakcji finansowych.

W opinii ekspertów i pracowników na stanowiskach kierowniczych w przedsiębiorstwach korupcja w sektorze publicznym utrzymuje się na stosunkowo wysokim poziomie. W opublikowanym przez Transparency International wskaźniku postrzegania korupcji w 2020 r. Włochy, z wynikiem 53/100, zajmują 15. miejsce w Unii Europejskiej i 52. na świecie . Wskaźnik ten poprawił się na przestrzeni ostatnich pięciu lat .

Włochy realizują krajowy plan antykorupcyjny na lata 2019–2021. Centralnym organem koordynującym wykonanie planu jest krajowy organ antykorupcyjny. W planie, który jest nadrzędną strategią zapobiegania korupcji w administracji publicznej, określono główne cele polityczne w zakresie zapobiegania korupcji, które są aktualizowane każdego roku. Najważniejsze tematy aktualizacji planu dokonanej w 2021 r. dotyczą przede wszystkim zamówień publicznych, a także roli i funkcji lokalnych urzędników antykorupcyjnych, którzy służą jako punkty kontaktowe w każdej administracji lokalnej . Według organu antykorupcyjnego te dwie kwestie będą również głównymi tematami kolejnego planu trzyletniego na okres po 2021 r. Krajowy plan antykorupcyjny zakłada wsparcie organów administracji publicznej w opracowywaniu i wdrażaniu trzyletnich planów działania dla poszczególnych jednostek i obecnie jest ukierunkowany na zamówienia publiczne i ograniczanie ryzyka korupcji. Istnieje system monitorujący i zdaniem najważniejszych zainteresowanych stron system ten funkcjonuje sprawnie . W listopadzie 2020 r. organ antykorupcyjny rozpoczął ocenę postępów w realizacji tych przyjętych przez organy administracji publicznej planów lokalnych .

Weszły w życie zmiany legislacyjne mające na celu bardziej konsekwentne zwalczanie korupcji i przestępstw z nią związanych. W szczególności zmiany w kodeksie karnym wprowadziły ostrzejsze sankcje za nadużycia finansowe i rozszerzyły zakres podmiotowy korupcji międzynarodowej . Ponadto dekretem zmieniono przepisy dotyczące nadużycia stanowiska, tak aby obejmowały wyłącznie naruszenia zasad postępowania przewidziane w ustawie (lub aktach mających moc prawną), co ma na celu ograniczenie dotychczasowego zakresu swobody uznania .

Współpraca między instytucjami zwalczającymi korupcję przebiega dobrze, zwłaszcza w kontekście przestępczości zorganizowanej. Współpraca pomiędzy policją finansową, jednostką analityki finansowej, prokuraturą przy Trybunale Obrachunkowym, krajową dyrekcją ds. zwalczania mafii i organem antykorupcyjnym w zakresie informowania o podejrzanych działaniach okazała się skuteczna, szczególnie w odniesieniu do korupcji w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych i niezgodnych z prawem działań administracji publicznej . Również współpracę z Agencją ds. Ceł i Monopoli (Agenzia delle Dogane e dei Monopoli) uznano za przydatną w wykrywaniu korupcji w szerszym kontekście przenikania przestępczości zorganizowanej do gospodarki i administracji publicznej . Według policji finansowej i prokuratury zasoby oraz poziom specjalizacji śledczych i prokuratorów, jak również ich dostęp do informacji znajdujących się w odpowiednich rejestrach i bazach danych są zasadniczo wystarczające do tego, aby mogli oni wykonywać swoje zadania w zakresie zwalczania korupcji. Pomimo wprowadzenia niedawno w ramach prawnych istotnych zmian legislacyjnych brak zasobów oraz ograniczone doświadczenie i wiedza prawnicza zmniejszają zdolność organów ścigania do skutecznego zwalczania przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych i prowadzenia postępowań w takich sprawach . Włochy, jeden z największych eksporterów, przeszły ostatnio od aktywnego do umiarkowanego egzekwowania prawa w zakresie przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych , chociaż w porównaniu z sytuacją sprzed dziesięciu lat poświęca się tej formie przestępczości znacznie więcej uwagi .

Działania na rzecz zwalczania korupcji są nadal utrudnione przez przewlekłość postępowań, w szczególności na etapie apelacji. Izba Deputowanych nadal analizuje projekt ustawy z marca 2020 r. mający na celu poprawę efektywności procesów karnych i przyspieszenie postępowań w sądach apelacyjnych . W sądach pierwszej instancji i w Sądzie Kasacyjnym odnotowano już poprzednio pozytywne wyniki w zakresie skracania czasu trwania postępowań . Aktualne statystyki za 2020 r. dotyczące prowadzonych przez policję dochodzeń dotyczących korupcji, a także ścigania i wyroków skazujących wydawanych przez sądy, nie są dostępne; mają zostać opublikowane w 2021 r.

Zmiany odrębnej ustawy o sygnalistach znajdują się na ostatnim etapie prac legislacyjnych. Do czasu ich przyjęcia w sektorze prywatnym sygnalistom przysługuje ograniczona ochrona, ponieważ opiera się na dobrowolnych programach, których nie wprowadzono we wszystkich przedsiębiorstwach . W praktyce organ antykorupcyjny nie posiada uprawnień do przyjmowania informacji od sygnalistów w sektorze prywatnym ani do nakładania sankcji . W związku z tym rozszerzenie zakresu stosowania na wszystkie przedsiębiorstwa zatrudniające ponad 50 pracowników w istotnym stopniu zwiększy poziom ochrony sygnalistów w sektorze prywatnym. W czerwcu 2021 r. organ antykorupcyjny wydał nowy zbiór wytycznych dotyczących sygnalizowania nieprawidłowości.

Wniosek ustawodawczy w sprawie konfliktu interesów dotyczący parlamentarzystów wciąż czeka na rozpatrzenie w parlamencie. Projekt ustawy przedstawiony w maju 2019 r. ma prawie w całości zmienić i zastąpić przepisy ustawy nr 215/2004 o konflikcie interesów . Został on zatwierdzony przez Komisję Spraw Konstytucyjnych Izby Deputowanych w październiku 2020 r. i wstępnie zaplanowano, że wejdzie w życie w dniu 1 lipca 2021 r. Wniosek obejmuje wprowadzenie bardziej rygorystycznych środków w odniesieniu do urzędników pracujących w krajowych, regionalnych i lokalnych instytucjach rządowych . Nadal nie udało się przyjąć sformalizowanego kodeksu etyki postępowania. Do czasu wejścia w życie nowej ustawy przepisy dotyczące konfliktu interesów pozostają rozdrobnione . Również publikacja oświadczeń majątkowych członków Izby Deputowanych i Senatu nadal odbywa się w sposób rozdrobniony i nieprzejrzysty.

Nie istnieje żadna ustawa dotycząca lobbingu członków rządu, ale przedstawiono parlamentowi kilka projektów ustaw. W projektach ustaw przedstawiono ogólne ramy dotyczące kontaktów z przedstawicielami grup interesu oparte na doświadczeniach z rejestrami służącymi przejrzystości Ministerstwa Rozwoju Gospodarczego i Ministerstwa Pracy . Nie wspomniano w nich konkretnie o wprowadzeniu „śladu legislacyjnego”, ale rząd zobowiązał się w 4. krajowym planie działania dotyczącym otwartego rządu do powołania grupy roboczej ds. opracowania jednolitego krajowego rejestru służącego przejrzystości, uwzględniającego publiczne agendy wszystkich decydentów obejmujące informacje na temat spotkań z lobbystami . Dopóki nie zacznie działać rejestr lobbystów, uwzględniający ślad legislacyjny, regulacja lobbingu w stosunku do rządu pozostaje rozdrobniona .

W przedstawionym w 2020 r. wniosku ustawodawczym dotyczącym konfliktu interesów przewidziano zmiany przepisów dotyczących zatrudnienia po ustaniu stosunku pracy (efekt „drzwi obrotowych”). Jeśli chodzi o zakres, wniosek obejmuje członków parlamentu oraz najwyższych urzędników władzy wykonawczej, ale nie obejmuje urzędników publicznych bezpośrednio związanych z ministrami, takich jak szefowie gabinetów. Nadal trwają dyskusje na temat długości proponowanego jednorocznego okresu karencji .

We Włoszech obowiązuje zakaz bezpośredniego finansowania partii politycznych, w tym kampanii politycznych, ze środków publicznych. W związku z tym partie polityczne muszą finansować swoją działalność niemal wyłącznie z darowizn od indywidualnych darczyńców lub osób prawnych . W rezultacie parlamentarzyści są w znacznym stopniu zmuszeni do finansowania kampanii politycznych ze środków własnych, co powoduje, że podmioty polityczne są bardziej zależne od prywatnych darowizn i bardziej podatne na nadmierny wpływ . Pułap dla darowizn otrzymywanych od osób prywatnych jest stosunkowo wysoki i wynosi 100 000 EUR rocznie. Zgodnie z obowiązującymi od 2019 r. przepisami dotyczącymi przejrzystości finansowania organizacji politycznych partie mają jednak obowiązek publikowania danych na temat darowizn . Informacje na temat otrzymanych darowizn o wartości powyżej 500 EUR, w formie pieniężnej lub rzeczowej, muszą zostać opublikowane wraz z danymi identyfikacyjnymi darczyńcy w ciągu miesiąca od daty otrzymania. Niedopełnienie wymogu publikacji jest karane grzywną administracyjną w wysokości od trzykrotności do pięciokrotności wartości niezgłoszonej darowizny. Przyjmowanie darowizn z zagranicy jest zakazane. Występują obawy co do możliwości i zasobów organów nadzorczych i kontrolnych . Praktyka wpłacania darowizn do fundacji i stowarzyszeń politycznych przed przekazaniem ich partiom politycznym może stanowić przeszkodę w zapewnieniu publicznej rozliczalności, ponieważ takie transakcje są trudne do śledzenia i monitorowania .

Pandemia COVID-19 znacznie zwiększyła ryzyko korupcji i popełniania przestępstw z nią związanych w celu dalszego przenikania do legalnej gospodarki Włoch. Według policji przestępcy uzyskali korzyści w szczególności dzięki zakupom małych przedsiębiorstw prywatnych, takich jak restauracje znajdujące się w trudnej sytuacji gospodarczej z powodu pandemii COVID-19, oraz produktów sanitarnych, w tym maseczek ochronnych, sprzętu ochronnego i urządzeń medycznych, które mogą posłużyć do popełniania innych przestępstw związanych z korupcją, takich jak pranie pieniędzy. Ponadto w przyjętym w lipcu 2020 r. dekrecie z mocą ustawy w sprawie środków na rzecz uproszczenia administracji i cyfryzacji wprowadzono również specjalny system udzielania zamówień publicznych . Środki te skupiają się na szybkich procedurach i bezpośrednim udzielaniu zamówień bez formalnego konkursu , na uproszczonych procedurach udzielania zamówień oraz na sankcjach dla osób, które wstrzymują lub spowalniają udzielanie zamówień na roboty publiczne i ich wykonanie – wszystkie te mechanizmy mogą ułatwiać korupcję . Organ antykorupcyjny zaktualizował we wrześniu 2020 r. swoją bazę danych zamówień publicznych, a w grudniu 2020 r. opracował nowe wskaźniki dotyczące ryzyka korupcji w sektorze zamówień publicznych.

III.Pluralizm mediów i wolność mediów

Wolność wypowiedzi i informacji, wolność prasy oraz zasadę przejrzystości własności mediów zagwarantowano w konstytucji włoskiej . W przepisach wykonawczych ustanowiono solidne ramy, których celem jest zapewnienie pluralizmu mediów w kraju, natomiast niezależny organ regulacyjny ds. mediów, którego rolę pełni organ ds. gwarancji łączności (AGCOM), został ustanowiony na mocy prawa. Chociaż organ ustawodawczy dokonuje obecnie przeglądu w odniesieniu do kary za zniesławienie w wymiarze do jednego roku pozbawienia wolności, wciąż opracowywane są przepisy mające na celu transpozycję zmienionej dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych. Dziennikarze muszą być zarejestrowani w Kolegium Dziennikarzy, które zapewnia samorządność zawodową.

Regulator audiowizualnych usług medialnych, AGCOM, w dalszym ciągu działa niezależnie i skutecznie. W listopadzie 2020 r. Obserwatorium Dziennikarskie AGCOM opublikowało sprawozdanie dotyczące m.in. wykonywania zawodu dziennikarza podczas pandemii COVID-19 oraz wielu wyzwań, którym musieli stawić czoła dziennikarze przed pandemią i w jej trakcie. Wskazano w nim pogarszające się warunki pracy, wzrost liczby freelancerów i innych niepewnych form zatrudnienia, a także brak specjalistycznej wiedzy dziennikarzy, zwłaszcza z zakresu zagadnień związanych z COVID-19 .