Pięć państw UE, których obywatele najczęściej padają ofiarą handlu ludźmi, biorąc pod uwagę wartości bezwzględne, to Rumunia, Węgry, Francja, Niderlandy i Bułgaria. Pięć państw trzecich, których obywatele najczęściej padają ofiarą handlu ludźmi w UE to Nigeria, Chiny, Ukraina, Maroko i Indie.

Zjawisko handlu ludźmi charakteryzuje się pewnymi powtarzającymi się modelami, nowymi problemami i pojawiającymi się tendencjami. Całkowita liczba zarejestrowanych ofiar według danych przedstawionych przez państwa członkowskie UE za dwa lata (lata 2017 i 2018) wyniosła 14 145, co oznacza wzrost w porównaniu z poprzednim okresem sprawozdawczym. Prawdopodobnie liczba ofiar jest w rzeczywistości znacznie wyższa niż wynika to z przedstawionych danych, gdyż wiele ofiar pozostaje niewykrytych. W stosunku do dużej liczby ofiar liczba postępowań karnych toczących się wobec sprawców i wydanych w stosunku do nich wyroków skazujących jest w dalszym ciągu niska. Niemal połowa wszystkich ofiar handlu ludźmi w UE to obywatele Unii. Handel ludźmi w granicach ich własnego państwa członkowskiego nadal stanowi rozpowszechniony problem, który dotyczy ponad jednej trzeciej wszystkich ofiar w UE.

Handel ludźmi to szczególnie poważne przestępstwo zakazane na podstawie Karty praw podstawowych Unii Europejskiej jako poważne naruszenie praw podstawowych. Zorganizowane grupy przestępcze prowadzą handel ludźmi w celu seksualnego wykorzystania lub w celu wyzysku pracowników, wykorzystania do żebractwa i w celach przestępczych. Siatki handlu ludźmi często prowadzą inne formy działalności przestępczej (lub są z nimi związane), takie jak przemyt migrantów, handel narkotykami, przemyt towarów, wymuszanie, pranie pieniędzy, przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów, oszustwa z wykorzystaniem karty płatniczej i przestępczość przeciwko mieniu (np. kradzieże).

Ochrona społeczeństwa przed przestępczością zorganizowaną, a w szczególności przeciwdziałanie handlowi ludźmi, to priorytet nowej strategii UE w zakresie unii bezpieczeństwa. W art. 20 dyrektywy 2011/36/UE („dyrektywa w sprawie zwalczania handlu ludźmi”) przewiduje się przedstawianie co dwa lata sprawozdania w sprawie postępów w dziedzinie zwalczania handlu ludźmi.

2.1.Handel ludźmi do celów seksualnego wykorzystywania

Handel ludźmi do celów seksualnego wykorzystywania, nierozerwalnie związany z problemem nierówności między kobietami i mężczyznami, jest formą przemocy wobec kobiet. Seksualne wykorzystywanie w dalszym ciągu stanowi dominującą formę handlu ludźmi w UE od 2008 r. Wśród ofiar 60 % pada ofiarą handlu ludźmi do celów seksualnego wykorzystywania, z czego ponad połowa to obywatele Unii. Ponad 90 % ofiar handlu ludźmi do celów seksualnego wykorzystywania to kobiety i dziewczęta, co uwydatnia znaczenie aspektu płci w przypadku tego przestępstwa. Kobiety i dziewczęta nadal stanowią większość ofiar handlu ludźmi w przypadku wszystkich form wykorzystywania. Występowanie takich modeli jest konsekwentnie podkreślane przez państwa członkowskie, organizacje społeczeństwa obywatelskiego i agencje UE. Środowiska wysokiego ryzyka wiążą się z prostytucją, działalnością agencji towarzyskich i usług towarzyskich, usługami w zakresie masażu oraz działalnością barów i klubów nocnych. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego zgłaszają wzrost handlu ludźmi do celów seksualnego wykorzystywania za pośrednictwem internetu i nowych technologii, które wykorzystuje się do rekrutacji i sprzedaży ofiar, głównie kobiet i dziewcząt, a także do nagabywania dzieci dla celów seksualnych.

Większość państw członkowskich zgłasza konkretne środki zastosowane w celu uwzględnienia kluczowych modeli i pojawiających się tendencji w związku z handlem ludźmi do celów seksualnego wykorzystywania. Takie środki obejmują identyfikację ofiar i ich wspieranie poprzez zapewnienie wsparcia społecznego, takiego jak strategie wychodzenia, ponowna integracja społeczna i reintegracja zawodowa lub usługi w zakresie zdrowia seksualnego dla ofiar handlu ludźmi wykorzystywanych do celów prostytucji. Inne środki są ukierunkowane na sektory i grupy wysokiego ryzyka (dzieci narażone na ryzyko wykorzystania, członkowie zmarginalizowanych społeczności romskich, migranci i uchodźcy) i obejmują działania operacyjne, takie jak śledztwa, niejawny nadzór, nadzór w internecie, kampanie informacyjne, kształcenie i szkolenie oraz zmiany instytucjonalne i polityczne. Niektóre państwa członkowskie przyjęły przepisy uznające za przestępstwo korzystanie z usług świadczonych przez ofiary handlu ludźmi do celów seksualnego wykorzystywania, zastosowały środki zapobiegawcze koncentrujące się na ograniczeniu popytu oraz środki w ramach przemocy ze względu na płeć. Zgłoszono również współpracę transgraniczną na szczeblu unijnym, szczególnie przy wsparciu Agencji Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania (Europol) i Agencji Unii Europejskiej ds. Współpracy Wymiarów Sprawiedliwości w Sprawach Karnych (Eurojust). Agencje UE w dalszym ciągu wspierają działania państw członkowskich, w tym publikując wytyczne lub organizując szkolenia.

Mimo podjęcia tych konkretnych działań organizacje społeczeństwa obywatelskiego nadal podkreślają, że zbyt mało uwagi poświęca się problemowi handlu ludźmi do celów seksualnego wykorzystywania, w tym również w kwestii dochodzeń i uwzględniania związanego z tym przestępstwem aspektu płci.

2.2.Handel ludźmi do celów wyzysku pracowników

Szereg państw członkowskich i organizacji społeczeństwa obywatelskiego zgłosiło wzrost handlu ludźmi do celów wyzysku pracowników. Spośród wszystkich ofiar 15 % zostało sprzedane do celów takiego wykorzystania. Ze sprawozdań wynika, że do wyzysku ofiar dochodziło w sektorze rolnym (co dotyczy również prac sezonowych), prywatnych agencjach zatrudnienia, budownictwie, sektorze hotelarsko-gastronomicznym, sektorze usług sprzątania, pracach domowych, usługach opiekuńczych, w domach opieki, sklepach nocnych, pubach, myjniach samochodowych, w przedsiębiorstwach zajmujących się zbiórką i recyklingiem odpadów, w leśnictwie, przemyśle włókienniczo-odzieżowym, produkcji spożywczej oraz w przetwórstwie i przy pakowaniu.

Wyzysk pracowników to problem, który dotyka głównie mężczyzn (68 %), chociaż w niektórych sektorach dotyczy przeważnie kobiet, w szczególności w dziedzinach prac domowych, działalności opiekuńczej lub usług sprzątania. Państwa członkowskie zgłosiły również, że coraz więcej dzieci pada ofiarą handlu do celów wyzysku pracowników.

Dzięki specjalnym działaniom mającym na celu rozwiązanie problemu handlu ludźmi w celu wyzysku pracowników oraz poprawę sytuacji w zakresie identyfikacji ofiar urzędy pracy mogły prowadzić bardziej intensywne inspekcje w ściślejszej współpracy z organami ścigania. Państwa członkowskie informują, że organizują ukierunkowane kursy szkoleniowe dla inspektorów pracy i inspektorów ds. socjalnych, przedstawicieli organów ścigania, sędziów, osób wykonujących zawody prawnicze, pracowników socjalnych, organów celnych, urzędników służby dyplomatycznej i konsularnej, organów imigracyjnych, pracowników sektora edukacji, agencji zatrudnienia i schronisk. Ponadto państwa członkowskie prowadziły inspekcje w ramach dni wspólnego działania w zakresie wyzysku pracowników, wspólne dochodzenia oraz działania w ramach europejskiej multidyscyplinarnej platformy przeciwko zagrożeniom przestępstwami (EMPACT– handel ludźmi), koncentrując się w szczególności na sektorach wysokiego ryzyka. Działania informacyjne były kierowane do osób, które mogą paść ofiarą handlu ludźmi w celu wyzysku pracowników (szczególnie osoby poszukujące pracy), migrantów (na przykład na szlakach wykorzystywanych przez przemytników migrantów oraz wśród osób, którym grozi niebezpieczeństwo ze strony siatek przestępczych w rejonie Morza Śródziemnego) oraz do osób podlegających procedurom azylowym, a także społeczności romskich oraz osób wybierających się za granicę w celu podjęcia pracy.

Niedawno ustanowiony Europejski Urząd ds. Pracy będzie współpracował z agencjami UE prowadzącymi działalność w obszarze polityki zatrudnienia i polityki społecznej, a także z agencjami UE zajmującymi się zwalczaniem przestępczości zorganizowanej i handlu ludźmi, w tym z Europolem i Eurojustem.

Mimo postępów w zakresie identyfikacji przypadków handlu ludźmi do celów wyzysku pracowników organizacje społeczeństwa obywatelskiego wskazują, że inspekcje pracy i monitorowanie standardów zatrudnienia nadal wymagają udoskonalenia, w szczególności w sektorach, takich jak rolnictwo, budownictwo, gastronomia, usługi sprzątania, sektor hotelarsko-gastronomiczny (np. hotele) i sektor usług pielęgnacyjnych (np. salony pielęgnacji paznokci).

Szereg państw członkowskich zgłosiło, że w ramach zwalczania handlu ludźmi do celów wyzysku pracowników w międzynarodowych łańcuchach dostaw produktów oraz przeciwdziałania takiemu handlowi przyjęły środki dotyczące odpowiedzialności przedsiębiorstw i osób prawnych, należytej staranności w łańcuchu dostaw oraz zależności między działalnością gospodarczą a prawami człowieka (np. Grecja, Niderlandy, Austria). Organizacje społeczeństwa obywatelskiego podkreślają znaczenie zwiększenia przejrzystości w łańcuchach dostaw produktów, w obrębie których często dochodzi do przypadków handlu ludźmi, a także znaczenie wprowadzenia wymogów w zakresie należytej staranności.

2.3.Inne formy wykorzystywania

Ofiary handlu ludźmi do celu wykorzystywania w innej formie stanowiły 18 % ofiar. Głównie były to przypadki handlu ludźmi do celów przymusowego żebractwa, przymusowej przestępczości, a także sprzedaży niemowląt, pozyskiwania narządów, nielegalnej adopcji, handlu ludźmi, którego ofiarami padali obywatele Unii wykorzystywani finansowo w drodze podstępu, a także handlu ludźmi w celach macierzyństwa zastępczego.

Handel ludźmi w celu wykorzystania do przymusowej przestępczości i przymusowego żebractwa

W niektórych państwach członkowskich, a mianowicie w Bułgarii, Chorwacji, Grecji, Niderlandach i w Polsce, zgłaszano wzrost przypadków tych form wykorzystywania, które często obejmowały udział dzieci. Handel ludźmi w celu przymusowej przestępczości wiąże się z drobnymi przestępstwami, zorganizowaną przestępczością przeciwko mieniu, taką jak kradzieże kieszonkowe lub kradzieże w sklepach, oraz innego rodzaju kradzieżami. Ta forma wykorzystania wiąże się również z bardziej złożonymi przestępstwami, w tym z kradzieżami kwalifikowanymi, oszustwami lub sprzedażą narkotyków i handlem narkotykami. Obie formy wykorzystywania charakteryzują się wysokim poziomem mobilności między państwami. Ze sprawozdań wynika, że ofiarami handlu ludźmi do celów przymusowego żebractwa padają osoby cierpiące na uzależnienia od alkoholu i innych substancji odurzających, osoby z niepełnosprawnością ruchową, osoby należące do mniejszości etnicznych, w tym członkowie zmarginalizowanych społeczności romskich, lub osoby znajdujące się w trudnej sytuacji finansowej. Ofiary handlu ludźmi do celów przymusowej przestępczości i przymusowego żebractwa zwykle są młodsze od ofiar wykorzystywanych w innych formach. Nadal występują znaczne wyzwania w zakresie identyfikacji i uznawania ofiar handlu ludźmi wykorzystywanych do tych celów.

Handel ludźmi do celów przymusowych i opartych na wykorzystywaniu małżeństw dla pozoru

Ofiary handlu ludźmi w celu wykorzystywania w ramach przymusowych i opartych na wykorzystywaniu małżeństw dla pozoru czasem są zgłaszane jako ofiary handlu ludźmi do celów wykorzystywania w innej formie, w tym wykorzystywania seksualnego lub wyzysku pracowników. Kobiety i dzieci są szczególnie narażone na to, że padną ofiarą handlu ludźmi do tych celów. Ustalono, że najczęściej ofiarami są członkowie zmarginalizowanych społeczności romskich, a także ustalono istnienie związku z migracją, co wynika z trudnej sytuacji migrujących kobiet i dziewcząt.

2.4.Handel dziećmi

Niepokój budzi stałe występowanie dzieci wśród ofiar handlu ludźmi. Wśród wszystkich ofiar w UE niemal co czwarta ofiara to dziecko. Wśród dzieci, które padają ofiarą handlu ludźmi w UE, przeważającą większość stanowią dziewczęta (78 %). Spośród wszystkich dzieci, które padają ofiarą handlu ludźmi w UE, niemal 75 % dzieci miało obywatelstwo Unii. Wśród dzieci, które padają ofiarą handlu ludźmi i mają obywatelstwo państw trzecich, dziewczęta stanowią niemal trzy czwarte ofiar (69 %). Ponad 60 % dzieci będących ofiarami handlu ludźmi w UE pada ofiarą handlu ludźmi w celu seksualnego wykorzystywania. Handel dziećmi nadal stanowi poważny problem, szczególnie handel dziewczętami i chłopcami do celów seksualnego wykorzystywania i przymusowej przestępczości przeciwko mieniu, takiej jak kradzieże kieszonkowe lub kradzieże w sklepach, przestępstw związanych z narkotykami, takich jak uprawa konopi indyjskich, a także w celu przymusowych małżeństw dla pozoru w młodym wieku. W przypadku migrujących dzieci, a w szczególności migrujących dzieci bez opieki, nadal występuje większe ryzyko, że padną one ofiarą handlu ludźmi i wykorzystania na szlakach migracyjnych do UE i na terytorium UE. Handlarze ludźmi często wykorzystują ośrodki recepcyjne do identyfikacji potencjalnych ofiar i organizowania ich transportu do miejsc, w których będą wykorzystywane.

Państwa członkowskie i podmioty UE włożyły znaczny wysiłek w przeciwdziałanie handlowi dziećmi polegający na: (i) opracowaniu wytycznych, (ii) ustanowieniu struktur współpracy i wsparcia, (iii) organizacji inicjatyw w zakresie zapobiegania, (iv) organizacji szkoleń, (v) prowadzeniu działań informacyjnych, (vi) edukowaniu, a także (vii) prowadzeniu działań operacyjnych przez organy ścigania, w tym działań transgranicznych. Utrzymywanie się handlu dziećmi wymaga jednak bardziej zdecydowanych środków w celu skutecznego zapobiegania tego rodzaju przestępczości i jego zwalczania. W konkluzjach Rady w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych ponownie podkreślono, że walka z niegodziwym traktowaniem i wykorzystywaniem dzieci w celach seksualnych często oznacza również walkę z przestępczością zorganizowaną i handlem ludźmi. W strategii UE na rzecz skuteczniejszej walki z niegodziwym traktowaniem dzieci w celach seksualnych, przyjętej w 2020 r., podkreślono ponadto, że w ramach działań prewencyjnych należy uwzględnić szczególną sytuację różnych grup dzieci, w tym dzieci będących ofiarami handlu ludźmi.