–kadra kierownicza szkół, nauczyciele, szkoleniowcy i inni pracownicy dydaktyczni są często niewystarczająco przygotowani do przeciwdziałania osiąganiu słabych w wyników w nauce i zjawisku wczesnego kończenia nauki, do zaspokajania potrzeb wynikających z różnorodności, udzielania odpowiedniego wsparcia dzieciom doświadczającym trudności lub narażonym na pewne ryzyko lub uczniom o szczególnych potrzebach w zakresie dobrostanu i zdrowia psychicznego.

–często niedostatecznie zaspokajane są potrzeby określonych grup (takich jak uczniowie z widocznymi lub niewidocznymi niepełnosprawnościami, uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych lub uczniowie z problemami z zakresu zdrowia psychicznego, uczniowie ze środowisk migracyjnych, w tym uchodźcy, osoby należące do mniejszości etnicznych, takich jak Romowie, ofiary nękania); zjawisko to jest szczególnie poważne w przypadku uczniów o złożonych potrzebach (takich jak dzieci, których jeden z rodziców przebywa w zakładzie karnym, ofiary przemocy domowej, dzieci przebywające w placówkach opiekuńczych itp.);

Od czasu przyjęcia zalecenia Rady w 2011 r. w sprawie polityk na rzecz ograniczania zjawiska przedwczesnego kończenia nauki na szczeblu unijnym i w państwach członkowskich prowadzone były szeroko zakrojone prace. Niezależna ocena wdrażania zalecenia dała ogólnie korzystny obraz wpływu tego zalecenia i powiązanych narzędzi unijnych (mechanizmów monitorowania i sprawozdawczości w ramach europejskiego semestru; wzajemnego uczenia się i współpracy między państwami członkowskimi w ramach ET2020; finansowania, zwłaszcza za pomocą Erasmus+ i europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych; inwestycji w badania naukowe i komunikację). Z oceny tej należy wnioskować, że wdrażanie zalecenia Rady przyczyniło się do zmniejszenia odsetka osób wcześnie kończących naukę (ELET) na szczeblu unijnym (z 13,4 % w 2011 r. do 9,7 % w 2021 r.) i przyczyniło się do wprowadzenia zmian w instytucjach i politykach oświatowych.

W tym kontekście Komisja przedstawia wniosek dotyczący zalecenia Rady w sprawie dróg do sukcesów w szkole. Proponowane zalecenie uchyli i zastąpi zalecenie Rady z 2011 r. w sprawie polityk na rzecz ograniczania zjawiska przedwczesnego kończenia nauki, korzystając jednocześnie z doświadczeń nabytych w trakcie wdrażania tego wcześniejszego zalecenia. Od czasu przyjęcia zalecenia Rady z 2011 r. europejskie państwa znalazły się w nowej sytuacji, stanęły przed nowymi wyzwaniami i zyskały nowe możliwości, które poważne wpłynęły na systemy kształcenia i szkolenia. Do tych nowych okoliczności należą: rosnąca liczba napływających do UE migrantów spoza UE, w tym uchodźców, w wieku szkolnym oraz pandemia COVID-19. W dyskursie politycznym coraz częściej wyraża się zaniepokojenie pogarszającą się tendencją w zakresie poziomu umiejętności podstawowych, widoczną na podstawie wyników PISA 2018. Badania w dziedzinie edukacji przyniosły nowe informacje, zaś współpraca polityczna na szczeblu unijnym uwypukliła luki i obszary wymagające dalszych działań, co uzasadnia potrzebę przeglądu, aktualizacji i poprawy zalecenia Rady z 2011 r. Nowy wniosek ma szerszy zakres, ponieważ obejmuje jednocześnie dwa cele unijne: w zakresie umiejętności podstawowych i wczesnego kończenia nauki. Odzwierciedla to komplementarność tych dwóch wyzwań, ich przyczyn i środków ich zmniejszania. Rozszerzono ponadto perspektywę wniosku, aby uwzględnić w nim inne aspekty wcześniej nieporuszone, a mające silny wpływ na efekty edukacji, takie jak dobrostan w szkole.

Efekty edukacji, postrzegane jako nabyta wiedza i umiejętności oraz postawy ukształtowane podczas nauki szkolnej, są silnymi prognostykami zrównoważonego, zdrowego i udanego życia w okresie dorosłości. Efekty te, oceniane pod kątem „osiągnięć edukacyjnych” i „poziomu wykształcenia”, stanowią podstawy dalszego uczenia się, przyszłego zatrudnienia i satysfakcjonującego życia. Zdobycie umiejętności podstawowych (czytania i pisania, rozumowania matematycznego i w zakresie nauk przyrodniczych) ma zasadnicze znaczenie dla rozwoju akademickiego i osobistego uczniów, natomiast umiejętności i kompetencje nabyte w szkole średniej II stopnia są coraz częściej postrzegane jako minimalne wymogi przy poszukiwaniu pracy lub jako podstawa dalszego uczenia się i satysfakcjonującego życia. Modele społeczno-ekonomiczne i rozwarstwienie społeczeństwa wywierają jednak silny wpływ na doświadczenia edukacyjne i efekty edukacji u poszczególnych osób; uczniowie ze środowisk defaworyzowanych stanowią nieproporcjonalnie duży odsetek osób osiągających słabe wyniki w nauce; w ich przypadku większe jest również prawdopodobieństwo zakończenia nauki bez uzyskania kwalifikacji na poziomie średnim II stopnia. Z tego powodu zmniejszenie odsetka osób osiągających słabe wyniki w zakresie umiejętności podstawowych i przeciwdziałanie wczesnemu kończeniu naukito główne cele europejskiej współpracy w zakresie kształcenia i szkolenia. W komunikacie Komisji w sprawie utworzenia europejskiego obszaru edukacji do 2025 r. zapowiedziano „Drogi do sukcesów w szkole” jako inicjatywę przewodnią mającą wzmocnić włączający wymiar edukacji. Wzmocnienie tego wymiaru jest również jednym z celów Konferencji w sprawie przyszłości Europy określonych w jej sprawozdaniu końcowym z maja 2022 r. W sprawozdaniu tym postuluje się utworzenie włączającego europejskiego obszaru edukacji, w ramach którego wszyscy obywatele będą mieli równy dostęp do edukacji o wysokiej jakości. W inicjatywie „Drogi do sukcesów w szkole” kładzie się nacisk na zmniejszenie odsetka osób osiągających słabe wyniki w zakresie umiejętności podstawowych i zwiększenie odsetka osób z wykształceniem średnim. W rezolucji Rady w sprawie strategicznych ram europejskiej współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia na rzecz europejskiego obszaru edukacji i w szerszej perspektywie (2021–2030) wyrażono poparcie dla tego działania i ustalono cele unijne do roku 2030: odsetek 15-latków ze słabymi wynikami w rozumieniu czytanego tekstu, rozumowaniu matematycznym i rozumowaniu w naukach przyrodniczych powinien wynosić mniej niż 15 %, zaś odsetek osób wcześnie kończących naukę – mniej niż 9 %.

Systemy kształcenia i szkolenia mogą i powinny odgrywać zasadniczą rolę w dążeniu do uczynienia europejskich społeczeństw bardziej sprawiedliwymi, włączającymi i dostatnimi. Edukacja może zwiększyć spójność społeczną i odporność unijnej gospodarki: badania pokazują, że dostęp do edukacji o wysokiej jakości w przypadku dzieci i osób młodych z grup o niższych dochodach przyczynia się do zmniejszania bezrobocia i przerwania międzypokoleniowego dziedziczenia ubóstwa. Cele te można jednak osiągnąć wyłącznie pod warunkiem, że systemy kształcenia i szkolenia będą faktycznie sprawiedliwe i włączające. Szkoły muszą gwarantować, że wszyscy uczniowie będą mieli możliwość osiągnięcia sukcesu i wykorzystania swoich możliwości niezależnie od cech osobistych, uwarunkowań rodzinnych i kulturowych oraz sytuacji społeczno-ekonomicznej. Zostało to odzwierciedlone w zasadach 1 i 11 Europejskiego filaru praw socjalnych.

–obecnie co piąty europejski 15-latek osiąga słabe wyniki w nauce (22,5 % nie potrafi wykonać prostych zadań z zakresu rozumienia czytanego tekstu, 22,9 % – z matematyki, zaś 22,3 % – z zakresu rozumowania w naukach przyrodniczych). Przeciętna wartość unijna nie poprawiła się, a między państwami członkowskimi występują duże różnice, choć niektórym z państw udało się poprawić wyniki na przestrzeni czasu;

–w większości państw UE sytuacja społeczno-ekonomiczna znacznie wpływa na wyniki uczniów i ich własne oczekiwania związane z nauką. Ponadto państwa, w których występuje wysoki odsetek osób osiągających słabe wyniki w nauce, zazwyczaj również odnotowują duże różnice między wynikami uczniów żyjących w korzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej a wynikami uczniów w sytuacji niekorzystnej;

–odsetek osób osiągających słabe wyniki w zakresie rozumienia czytanego tekstu wśród osób ze środowisk migracyjnych (zgodnie z definicją w PISA OECD) jest w wielu państwach członkowskich znacznie wyższy niż wśród uczniów spoza środowisk migracyjnych;

–ogólnie rzecz biorąc, w państwach o niskim odsetku osób osiągających słabe wyniki w nauce zazwyczaj odnotowuje się też wysokie odsetki osób osiągających najlepsze wyniki, co sugeruje, że doskonałość w edukacji szkolnej może iść w parze z jej równością;

–dziewczęta osiągają zdecydowanie lepsze wyniki w rozumieniu czytanego tekstu, niezmiennie przewyższają one również chłopców, jeśli chodzi o wyniki w rozumowaniu w naukach przyrodniczych. Fakt ten potwierdzają dane krajowe, które pokazują również, że chłopcy są zazwyczaj częściej nieobecni w szkole niż dziewczynki.

Również wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Komputerowych i Informacyjnych (ICILS) z 2018 r. pokazują, że jedna piąta osób młodych w UE nie nabyła podstawowych umiejętności cyfrowych, ujawniając jednocześnie wpływ statusu społeczno-ekonomicznego na umiejętności cyfrowe: uczniowie żyjący w lepszych warunkach społeczno-ekonomicznych mają znacznie lepsze umiejętności korzystania z informacji cyfrowych, a uczniowie, których rodzice uzyskali dyplom ukończenia studiów co najmniej licencjackich, również osiągają lepsze wyniki od uczniów, których rodzice nie ukończyli studiów wyższych.

W europejskiej strategii na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami na lata 2021–2030 mającej wspierać państwa członkowskie we wdrażaniu Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, której UE jest stroną, Komisja podkreśliła różnicę w poziomie wykształcenia między osobami młodymi z niepełnosprawnościami a osobami młodymi bez niepełnosprawności wynikającą z braku inkluzywności i dostępności systemu edukacji. Wiele dzieci i osób młodych z niepełnosprawnościami uczęszcza do szkół specjalnych, które nie zawsze zapewniają realną możliwość przejścia do ogólnodostępnego systemu edukacji.

Najnowsze wyniki PISA rzuciły także światło na dodatkowe i równie niepokojące niedociągnięcia systemów edukacji, które mogą wpływać na efekty edukacji: dobrostan uczniów w szkole (mierzony pod kątem poczucia przynależności do szkoły) zmniejsza się, zaś nękanie/cyberprzemoc są wszechobecne i coraz częstsze. Z badań wynika, że bycie nękanym w szkole ma katastrofalne skutki dla dobrostanu uczniów oraz ich osiągnięć w nauce, a także zwiększa ryzyko zbyt wczesnego zakończenia nauki. Badania potwierdzają też, że zwiększenie dobrostanu uczniów, m.in. przez edukację społeczną i emocjonalną oraz zapobieganie nękaniu, ma zasadnicze znaczenie dla efektów edukacji. Dobrostan emocjonalny i zdrowie psychiczne dzieci i osób młodych również stały się jednym z głównych powodów do obaw w Europie: ok. 10–20 % dzieci doświadcza bowiem problemów ze zdrowiem psychicznym w okresie nauki szkolnej, a u połowy z nich pojawiają się one przed osiągnięciem 14. roku życia; są to zwłaszcza stany lękowe i depresja. Jest to poważny problem, który niekorzystnie wpływa na efekty edukacji. O ile szkoły nie mogą same rozwiązać tych problemów, mogą przyczynić się do podjęcia kwestii dobrostanu i zdrowia psychicznego we współpracy ze społecznością lokalną i zewnętrznymi specjalistami i agencjami.

Ubóstwo i czynniki społeczno-ekonomiczne są motywem przewodnim leżącym u podstaw tych wyzwań: sytuacja społeczno-ekonomiczna uczniów i ich rodzin nadal najsilniej warunkuje efekty edukacji, wskazując na niezmienne ryzyko międzypokoleniowego dziedziczenia niekorzystnej sytuacji i zmniejszonej mobilności społecznej w przypadku uczniów ze środowisk w trudniejszej sytuacji.

Ustalenia międzynarodowych badań naukowych oraz informacje zwrotne otrzymane w wyniku konsultacji poprzedzających niniejszy wniosek potwierdzają potrzebę łącznego rozpatrywania osiągnięć w nauce i poziomu wykształcenia. Słabe wyniki w zakresie umiejętności podstawowych i cyfrowych oraz wczesne kończenie nauki to kwestie powiązane, wynikające z kombinacji różnych czynników (osobistych, rodzinnych, społecznych i ekonomicznych). Nie są to czynniki związane wyłącznie z edukacją, jednak niektóre cechy systemów kształcenia i szkolenia (takie jak ograniczony dostęp do charakteryzującej się wysoką jakością wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, wczesne wyznaczanie określonych ścieżek edukacyjnych, segregacja, powtarzanie klasy, nauka w klasach specjalnych itp.) mogą jeszcze bardziej zwiększyć ich występowanie, wywierając wyjątkowo negatywny wpływ na grupy w trudniejszej sytuacji.

Kryzys wywołany pandemią COVID-19 dodatkowo zwiększył te wyzwania. Choć do oceny długofalowych skutków dłuższych przerw w funkcjonowaniu szkół dla uczenia się i postępów edukacyjnych potrzeba będzie więcej czasu i nakładów pracy, z niektórych wstępnych badań wynika, że kryzys ten mógł zahamować postępy uczniów i zwiększyć ryzyko przerwania nauki w przypadku osób zagrożonych opuszczeniem szkoły. Wyniki badań wskazują również na negatywne skutki kryzysu dla dobrostanu uczniów, m.in. z powodu zwiększonego stresu i stanów lękowych wynikających z odizolowania i braku kontaktu z rówieśnikami, większego narażenia na przemoc domową i ograniczonego dostępu do podstawowych usług. Dzieci zmarginalizowane pod względem społeczno-ekonomicznym, których osiągnięcia były przeciętnie mniejsze już przed pandemią, należą do grup najpewniej ponoszących najbardziej dotkliwe skutki lockdownów, m.in. z powodu braku dostępu do internetu i urządzeń elektronicznych niezbędnych do wirtualnego uczenia się. W rezultacie w trakcie pandemii odsetek uczniów osiągających słabe wyniki prawdopodobnie znacznie się w Europie zwiększył. Należy się również spodziewać, że w najbliższych latach wzrośnie także odsetek osób wcześnie kończących naukę, choć fakt ten znajdzie odzwierciedlenie w statystykach dopiero za parę lat.

Wymaga to nowych działań na rzecz lepszych efektów edukacji i włączającego środowiska szkolnego dla wszystkich uczniów niezależnie od ich cech osobistych, rodzinnych i kulturowych oraz sytuacji społeczno-ekonomicznej, z silniejszym naciskiem na poprawę osiągnięć w zakresie umiejętności podstawowych.

Należy poświęcić większą uwagę dobrostanowi w szkole, uwzględniając doświadczenia z wdrażania zalecenia Rady z 2011 r. w sprawie ograniczania zjawiska wczesnego kończenia nauki, najnowsze dane pochodzące z badań i konsultacji oraz nowe wyzwania uwydatnione w wyniku kryzysu wywołanego COVID-19.

Opierając się na doświadczeniach związanych z zaleceniem Rady z 2011 r., we wniosku Komisji dotyczącym zalecenia Rady w sprawie dróg do sukcesów w szkole przedstawiono odnowione ramy działań dla państw członkowskich, które mają im pomóc w opracowaniu – na odpowiednim szczeblu zgodnie ze strukturą ich systemów kształcenia i szkolenia – własnych zintegrowanych strategii na rzecz sukcesów w szkole, wspieranych dzięki skutecznemu gromadzeniu danych i monitorowaniu. Zaktualizowane ramy obejmują zestaw środków z zakresu polityki, do których należą: monitorowanie, zapobieganie, interwencja i kompensacja, w których kładzie się jednak silniejszy nacisk na zapobieganie i wczesną interwencję. Państwa członkowskie mogą stosować i łączyć te środki w zależności od ich szczególnych okoliczności i potrzeb.

•Cele proponowanego zalecenia Rady

Celem wniosku Komisji dotyczącego zalecenia Rady w sprawie dróg do sukcesów w szkole jest:

–uniezależnienie poziomu wykształcenia i osiągnięć edukacyjnych od statusu społecznego, ekonomicznego i kulturowego;

–zmniejszenie odsetka osób osiągających słabe wyniki w nauce na szczeblu UE i osiągnięcie celów unijnych europejskiego obszaru edukacji do roku 2030;

–propagowanie włączającego kształcenia i szkolenia, która to koncepcja obejmuje równość, jakość, wyniki w nauce, zaangażowanie, dobrostan w szkole, zdrowie psychiczne i fizyczne, a także poszanowanie różnorodności;

–dalsze dążenie, dzięki wzajemnemu uczeniu się, do wspólnego rozumienia czynników sprzyjających lepszym efektom edukacji i dobrostanowi, ze szczególnym naciskiem na uczniów ze środowisk defaworyzowanych.