KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 26.1.2017 COM(2017) 35 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO Europejska przestrzeń badawcza: czas na wdrożenie i monitorowanie postępów {SWD(2017) 21 final}



Europejska przestrzeń badawcza: czas na wdrożenie i monitorowanie postępów 1.WPROWADZENIE W 2014 r., dwa lata po przyjęciu komunikatu „Wzmocnione partnerstwo w ramach europejskiej przestrzeni badawczej na rzecz doskonałości i wzrostu gospodarczego” , Komisja odnotowała, że państwa członkowskie i zainteresowane strony w dziedzinie badań naukowych poczyniły duże postępy we wdrażaniu EPB. Aby zapewnić funkcjonowanie EPB, potrzebne były jednak dalsze wysiłki, szczególnie polegające na wdrażaniu niezbędnych reform w dziedzinie EPB w państwach członkowskich i krajach stowarzyszonych. Podstawę EPB stanowi sześć priorytetów: zwiększenie skuteczności krajowych systemów badawczych; optymalizacja współpracy i konkurencji transnarodowej, w tym „optymalizacja współpracy i konkurencji transnarodowej” i „infrastruktura badawcza”; otwarcie rynku pracy dla naukowców; propagowanie równości płci i uwzględnianie aspektu płci w dziedzinie badań naukowych; optymalizacja przepływu wiedzy naukowej, dostępu do niej i jej przekazywania, w tym „obieg wiedzy” i „otwarty dostęp”; współpraca międzynarodowa. W maju 2015 r. Rada Europejska potwierdziła swoje zaangażowanie na rzecz w pełni operacyjnej EPB i zatwierdziła plan działania w dziedzinie EPB na lata 2015–2020, który stanowi żyjący dokument nadający kierunek działaniom państw członkowskich w zakresie organizowania procesów wdrażania priorytetów EPB na szczeblu krajowym. Rada wezwała państwa członkowskie do wdrażania planu działania w dziedzinie EPB w drodze uwzględnienia odpowiednich środków w krajowych planach działań i strategiach w dziedzinie EPB. Monitorowanie wdrażania planu działania w dziedzinie EPB na podstawie głównych wskaźników zaproponowanych przez europejski komitet doradczy ds. badań i innowacji zostanie uwzględnione w sprawozdaniu z postępu prac w dziedzinie EPB za 2016 r.. Jak do tej pory krajowe plany działań w dziedzinie EPB na lata 2015–2020 zostały przyjęte przez 24 państwa członkowskie i pięć krajów stowarzyszonych, przy czym należy spodziewać się, że w najbliższej przyszłości wszystkie państwa członkowskie zatwierdzą plany działań. Dzięki przedmiotowym krajowym planom działań, które służą jako czynniki sprzyjające krajowym reformom polityki w dziedzinie EPB, istnieje lepszy wgląd we wszystkie przyszłe strategie w dziedzinie EPB i powiązane z nimi środki polityki w państwach członkowskich i krajach stowarzyszonych. W niniejszym sprawozdaniu z postępu prac w dziedzinie EPB za 2016 r. podsumowano aktualną sytuację EPB i postęp we wdrażaniu EPB w latach 2014–2016. Po raz pierwszy dokonano pomiaru postępu prac w dziedzinie EPB w odniesieniu do każdego państwa w zakresie każdego z priorytetów na podstawie mechanizmu monitorowania EPB, czyli zestawu 24 głównych wskaźników zdefiniowanych wspólnie przez państwa członkowskie, zainteresowane strony w dziedzinie badań naukowych i Komisję. Sprawozdanie po raz pierwszy daje również wyobrażenie o realizacji priorytetów EPB, ich powiązaniu z planem działania w dziedzinie EPB na lata 2015–2020 i głównych obszarach, których będą dotyczyć krajowe plany działania w dziedzinie EPB. W tabeli zamieszczonej na końcu niniejszego dokumentu przedstawiono stopy wzrostu w odniesieniu do głównych wskaźników. W towarzyszącym dokumencie roboczym służb Komisji i sprawozdaniu „Data gathering and information for the 2016 ERA monitoring” sporządzonym przez Science-Metrix przedstawiono dane liczbowe dotyczące zestawu wskaźników wraz z dodatkowymi informacjami jakościowymi mającymi znaczenie dla polityki. 2.GŁÓWNE USTALENIA 2.1.Zwiększenie skuteczności krajowych systemów badawczych Cel:

odpowiednio opracowane i skutecznie działające krajowe systemy w zakresie badań naukowych i innowacji pozwalające na uzyskanie maksymalnej zyskowności nakładów publicznych.

Oczekiwane rezultaty:

lepsze dopasowanie polityk krajowych do wspólnych europejskich priorytetów, stosowanie głównych zasad międzynarodowej wzajemnej oceny w stosunku do organizacji finansujących, odnalezienie odpowiedniej równowagi między finansowaniem konkurencyjnym a instytucjonalnym oraz inwestowanie w bardziej rozległe systemy edukacji i innowacji. Doskonałość w zakresie badań naukowych wzrosła, osiągając w latach 2010–2013 w odniesieniu do państw UE-28 średnioroczną stopę wzrostu na poziomie 6,4 %. Prawie wszystkie państwa posiadają krajowe strategie w zakresie B+I, jedną nadrzędną strategię, a także liczne strategie poszczególnych organów rządowych. Finansowanie B+I, jak przedstawiono w poprzednim sprawozdaniu z postępu prac (2014 r.), wciąż stanowi problem. Dalsze usprawnianie procedur finansowania pomogłoby w ograniczeniu fragmentacji, zwiększeniu zwrotu z finansowania badań naukowych, ułatwiając jednocześnie współpracę transgraniczną i międzysektorową. Dalsze doskonalenie byłoby z korzyścią dla kryteriów i procesów dotyczących mechanizmów finansowania. Krajowe zobowiązania w zakresie finansowania B+I muszą być jasne i wyraźne oraz ustanawiane w perspektywie długoterminowej. W ten sposób powstanie przewidywalne środowisko, które jest pożądane zarówno przez sektor publiczny, jak i prywatny. Krajowe plany działań w dziedzinie EPB koncentrują się głównie na poprawie ram prawnych w odniesieniu do krajowych systemów B+I; opracowywaniu długoterminowych krajowych strategii w zakresie B+I; tworzeniu nowych mechanizmów finansowania uwzględniających elementy konkurencyjności (takie jak przykłady z Finlandii i Niderlandów mające na celu wzmocnienie profili badawczych uniwersytetów); oraz znalezieniu komplementarności między finansowaniem krajowym i unijnym z uwzględnieniem partnerstw publiczno-prywatnych. Chociaż w krajowych planach działań w zakresie EPB kładzie się nacisk na rozwój ogólnych strategii, ram odniesienia i mechanizmów oceny, mniejszą uwagę poświęca się dokładnemu poziomowi i mechanizmom finansowania. Wniosek ogólny W analizie wykazano, że większość państw poczyniła postępy w obszarze doskonałości badań naukowych i prawie wszystkie spośród nich przyjęły krajowe strategie w zakresie B+I. Kilka państw członkowskich ponownie definiuje swoje krajowe strategie w zakresie B+I w oparciu o szeroko pojętą koncepcję innowacji uwzględniając edukację w obszarze B+I w celu uzyskania większej wydajności. Zgodnie z pierwszym wykazem krajowych planów działań w dziedzinie EPB w przyszłości wzmacniane będzie bardziej holistyczne strategiczne podejście do B+I. Warunkiem koniecznym jest jednak zapewnienie bardziej stabilnych mechanizmów finansowania inwestycji rządowych. 2.2.Optymalizacja współpracy i konkurencji transnarodowej Wspólne podejmowanie istotnych wyzwań Cel:

kluczowe znaczenie dla Europy, aby była w stanie reagować na dynamicznie zmieniający się świat, ma lepsza współpraca ze względu na potrzebę sprostania istotnym wyzwaniom, z którymi wszyscy mamy do czynienia. Oczekiwane rezultaty:

zapewnienie, aby ministerstwa i organizacje finansujące badania naukowe ściślej współpracowały w celu osiągnięcia lepszego dopasowania do tematów i priorytetów inicjatywy w zakresie wspólnego programowania, wzajemnego uznawania procedur oceny, wypracowania wspólnej terminologii i procedur wdrażania programów w zakresie B+I, lepszej integracji zaproszeń oraz promowania bardziej międzynarodowej perspektywy. Z ustaleń wynika, że w tym przypadku ma miejsce jedna z najwyższych stóp wzrostu wśród wszystkich głównych wskaźników EPB z roczną stopą wzrostu w latach 2010–2014 wynoszącą 7,8 % w odniesieniu do środków wyasygnowanych z budżetu państwa na rzecz europejskich transnarodowych publicznych działań w zakresie badań i rozwoju. Chociaż wynik ten świadczy o rosnącym ogólnym umiędzynarodowieniu nauki, jeszcze wyższa stopa wzrostu wskaźnika uzupełniającego dotyczącego krajowego wkładu we wspólne programowanie (inicjatywy wynikające z art. 185, inicjatywy w zakresie wspólnego programowania i programy ERA-NET) (42 % w latach 2012–2014) wskazuje na rosnące znaczenie, jakie rządy przypisują procesowi wspólnego programowania ukierunkowanego w większym stopniu na realizację polityki. Zdefiniowano główne wyzwania, zgodnie z którymi dla krajowych i międzynarodowych ustaleń dotyczących finansowania korzystna byłaby dalsza harmonizacja, która może również ułatwić międzynarodową mobilność naukowców. Ponadto korzystne mogłoby się okazać wyraźne połączenie inicjatyw w zakresie wspólnego programowania dotyczących istotnych wyzwań ze strategiami zaangażowanych partnerów w zakresie inteligentnych specjalizacji. Ocena społecznych korzyści badań naukowych musi być solidniejsza, aby ułatwić usprawnione zarządzanie badaniami, a także aby skuteczniej informować społeczeństwo o wartości badań, demonstrując zwrot z inwestycji. Większość krajowych planów działań w zakresie EPB koncentruje się na szerokim zakresie środków i działań państw członkowskich i krajów stowarzyszonych, aby zwiększyć ich udział we wspólnym programowaniu. Krajowe plany działań mają na celu lepsze dopasowanie krajowego i europejskiego programowania w zakresie badań i rozwoju, które odpowiada na główne zdefiniowane wyzwania. Wniosek ogólny W analizie wykazano, że w większości państw członkowskich poczyniono w ostatnich latach znaczne postępy pod względem uczestnictwa w inicjatywach w zakresie wspólnego programowania. W odniesieniu do przeszłych tendencji i środków, które wdrożono, lub których wdrożenie planowano w krajowych planach działań, można założyć, że wspólne programowanie będzie nadal odnotowywać znaczny wzrost pod względem ilości, jakości i wpływu. Będzie to przede wszystkim dotyczyło sytuacji, w której ramy polityki UE i dodatkowe środki finansowe z budżetu UE będą nadal służyły jako katalizator dla działań państw członkowskich. Infrastruktura badawcza Cel: dostępne infrastruktury badawcze wysokiej jakości stanowią istotę trójkąta wiedzy i mają kluczowe znaczenie dla europejskiej ambicji, aby przewodzić globalnemu ruchowi ukierunkowanego na otwartą naukę. Państwa członkowskie opracowały zbiorcze podejście za pośrednictwem ram prawnych Europejskiego Forum Strategii ds. Infrastruktur Badawczych (ESFRI), programu „Horyzont 2020” i konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej (ERIC).

Oczekiwane rezultaty: zapewnienie kompatybilności listy Europejskiego Forum Strategii ds. Infrastruktur Badawczych z krajowymi planami działania w zakresie B+I, ułatwienie dostępu do infrastruktury badawczej państwom członkowskim, które nie są w stanie inwestować w dużą infrastrukturę, oraz dokładne zbadanie planowanych wkładów finansowych. Z ustaleń wynika, że wiele państw członkowskich opracowało i wdrożyło krajowe plany działania w zakresie infrastruktury badawczej, stosując listę Europejskiego Forum Strategii ds. Infrastruktur Badawczych (ESFRI) jako punkt odniesienia dla definiowania swoich priorytetów. Dzięki jasnemu i spójnemu podejściu w takich krajowych planach działania możliwe by było jednak określenie kosztów związanych z infrastrukturą badawczą. Ponadto od momentu powstania projektu należy uwzględniać długoterminową stabilność infrastruktury badawczej, w tym finansowanie kosztów operacyjnych. Potrzebna jest również dalsza koordynacja krajowych mechanizmów finansowania i procesów decyzyjnych w celu przyspieszenia rozwoju infrastruktury. Ponadto, wybierając lokalizacje na potrzeby infrastruktury badawczej, można również do pewnego stopnia rozwiązać problem rozbieżności między zdolnością badawczą w regionach. Włączenie od samego początku sektora prywatnego do projektów w zakresie infrastruktury badawczej mogłoby pomóc w większym zaangażowaniu sektora prywatnego w działalność w zakresie B+I. W wielu krajowych planach działania podkreślono znaczenie skoordynowanego podejścia do infrastruktury badawczej na szczeblu europejskim. Podejmowane są konkretne środki mające na celu wzmocnienie krajowego zaangażowania w ogólnoeuropejskie instalacje, ustanowienie stabilnych mechanizmów finansowania oraz monitorowanie priorytetowych projektów. W planach działania podkreśla się również konieczność oceny bieżącej sytuacji, aby zapewnić optymalne wdrażanie. W niektórych planach działania ujęto również planowanie na szczeblu krajowym e-infrastruktury – elementów horyzontalnych, które umożliwią tworzenie sieci kontaktów, przetwarzanie danych, zarządzanie danymi i otwarty dostęp. Z powyższych informacji wynika, że poczyniono znaczne postępy w łączeniu krajowych procesów decyzyjnych dotyczących infrastruktury badawczej z priorytetami określonymi na szczeblu europejskim. Większą wagę należałoby jednak przyłożyć do skoordynowanego finansowania w zakresie wdrażania i funkcjonowania. Wniosek ogólny Z analizy krajowych planów działania w zakresie infrastruktury badawczej wynika, że poczyniono znaczne postępy w łączeniu krajowych priorytetów z priorytetami określonymi w ramach ESFRI. Dzięki takiemu rosnącemu dopasowaniu wzrasta spójność europejskiego ekosystemu infrastruktury badawczej oraz konkurencyjność EPB. Aby jednak dalej zwiększać skuteczność publicznych inwestycji w infrastrukturę badawczą, państwa członkowskie powinny uzgodnić strategię zapewniającą długotrwałą stabilność. 2.3.Otwarcie rynku pracy dla naukowców Cel: prawdziwie otwarta i nastawiona na doskonałość EPB, w której osoby o wysokich kwalifikacjach mogą swobodnie przemieszczać się między granicami w miejsca, w których ich talenty można jak najlepiej wykorzystać. Oczekiwane rezultaty: rządy i zainteresowane strony powinny rozważyć, w jaki sposób można lepiej wspierać zasady rekrutacji opartej na otwartości, przejrzystości i osiągnięciach zawodowych w ramach krajowych zasad finansowania oraz zlikwidować bariery prawne ograniczające otwartą rekrutację naukowców w organizacjach prowadzących badania naukowe i określić nowe drogi rozwoju kariery naukowej. Z ustaleń wynika, że liczba ofert pracy dla naukowców, umieszczanych na portalu sieci EURAXESS, wzrastała w UE-28 średnio w tempie 7,8 % w skali roku w latach 2012–2014. Zgodnie ze sprawozdaniem wykorzystanie sieci EURAXESS znacznie się różni w poszczególnych państwach. Korzyści wynikające z otwartej, przejrzystej i opartej na osiągnięciach zawodowych polityki rekrutacyjnej mają również większe znaczenie w przypadku naukowców znajdujących się na wczesnym etapie kariery, niż w przypadku naukowców o ustalonej pozycji, w przypadku których, jak się wydaje, większy wpływ na decyzje dotyczące awansu i zatrudnienia mają inne kryteria. Z ustaleń wynika, że działania w zakresie polityki mające na celu zwiększenie możliwości przenoszenia dotacji (model „pieniądze idą za naukowcem”) mogą przyczynić się do dalszego usprawnienia międzynarodowej mobilności naukowców. Niejednorodność w zabezpieczeniu społecznym pozostaje problemem i zniechęca do mobilności z państw, w których obowiązują bardziej opiekuńcze systemy. Aby usprawnić rekrutację oraz poprawić warunki pracy, istotne znaczenie ma dalszy rozwój procedur w zakresie zarządzania zasobami ludzkimi. Dwiema najistotniejszymi wskazywanymi kwestiami są możliwość przenoszenia uprawnień emerytalno-rentowych i kompetencje językowe będące koniecznym wymogiem związanym z nauczaniem. Aby zaradzić pierwszemu problemowi, Komisja uruchomiła w 2016 r. ogólnoeuropejski dodatkowy fundusz emerytalny dla naukowców o nazwie RESAVER (ang.: Retirement Savings Vehicle for European Research Institutions).

W odniesieniu do drugiej kwestii wydaje się, że w większości państw zlikwidowano bariery prawne ograniczające rekrutację. Głównym problemem dotyczącym rekrutacji zagranicznych naukowców o ustalonej pozycji pozostaje wymóg posługiwania się językiem narodowym do celów nauczania. Wiele krajowych planów działań w dziedzinie EPB koncentruje się na promocji sieci EURAXESS, aby zwiększyć mobilność naukowców, zarówno zagraniczną, jak i między sektorami. Promocja strategii w zakresie zarządzania zasobami ludzkimi w odniesieniu do naukowców i zwracanie większej uwagi na stanowiska z możliwością stałego zatrudnienia również przyczyniają się do realizacji tego celu. Ponadto w krajowych planach działań w dziedzinie EPB podkreśla się znaczenie otwartych, przejrzystych i opartych na osiągnięciach zawodowych procedur rekrutacyjnych oraz wyzwania związane z zabezpieczeniem społecznym mobilnych naukowców. Wniosek ogólny Wyniki wskazują, że przykłada się większą wagę do otwartych, przejrzystych i opartych na osiągnięciach zawodowych procedur rekrutacyjnych na szczeblu krajowym. Kluczowe znaczenie w tym względzie ma dalsza promocja portalu sieci EURAXESS jako repozytorium praw naukowców. Potencjalne środki mające na celu dalsze ułatwianie międzynarodowej mobilności naukowców obejmują równy dostęp do krajowych programów finansowania badań naukowych dla zagranicznych naukowców oraz zwiększenie możliwości przenoszenia dotacji na badania naukowe. Dodatkowe środki obejmują dalsze opracowywanie procedur w zakresie zarządzania zasobami ludzkimi w instytucjach prowadzących badania naukowe. Tematy, które wciąż podlegają zmianom, to możliwość przenoszenia uprawnień emerytalno-rentowych i kompetencje językowe będące koniecznym wymogiem związanym z nauczaniem. 2.4.Propagowanie równości płci i uwzględnianie aspektu płci w dziedzinie badań naukowych Cel: stymulowanie doskonałości naukowej dzięki pełnemu wykorzystaniu równowagi i równości płci oraz unikanie nieuzasadnionego marnowania talentu. Oczekiwane rezultaty: rozwijanie polityk dotyczących równości płci, przykładanie szczególnej uwagi do obszarów, w których kobiety są niedostatecznie reprezentowane, promowanie podejścia do propagowania równości płci i uwzględnianie perspektyw związanych z płcią w badaniach naukowych. Zgodnie ze sprawozdaniem średnioroczna stopa wzrostu udziału kobiet zajmujących najwyższe stanowiska w sektorze szkolnictwa wyższego w UE-28 w latach 2007–2014 wynosiła 3,4 %. W 2014 r. osiągnęła w UE-28 wartość 23,5 %. Postęp zaobserwowano w prawie wszystkich państwach członkowskich. Analiza wykazała również, że jednym z głównych wyzwań, przed którymi stoją państwa, w dalszym ciągu pozostaje szklany sufit utrudniający kobietom dostęp do wyższych stanowisk. Znajduje to odzwierciedlenie w fakcie, że jedna trzecia naukowców to kobiety, jednak udział kobiet zajmujących wyższe stanowiska jest niższy niż jedna czwarta. Chociaż dane wskazują na poprawę sytuacji, tempo zmian wciąż jest powolne. Krajowe plany działań w dziedzinie EPB wykazują znaczną poprawę w promowaniu równości płci w zakresie B+I w porównaniu z sytuacją przedstawioną w sprawozdaniu z postępu prac w dziedzinie EPB za 2014 r. Wdrażanie monitorowania kwestii równości płci jest w trakcie realizacji lub jest planowane. Wskazuje to na rosnące zainteresowanie osiągnięciem równości płci w ramach krajowych systemów badawczych i szkolnictwa wyższego oraz zaangażowanie w tę kwestię na szczeblu krajowym. Zakres działań na rzecz równości płci i ich jakość różni się w poszczególnych państwach członkowskich. Uwzględnianie aspektu płci w programach naukowych wciąż stanowi duże wyzwanie w wielu państwach członkowskich. Wniosek ogólny Z analizy wynika, że większość państw członkowskich poczyniła postępy w ustanawianiu lub planowaniu bardziej systemowych strategii na rzecz równości płci w zakresie B+I. Środki przedstawione w krajowych planach działań w dziedzinie EPB będą nadal służyły wsparciu zmiany instytucjonalnej dzięki planom w zakresie równości płci, które mają pełnić rolę katalizatora działań państw członkowskich. Z uwagi na tak dużą liczbę planowanych środków można oczekiwać, że w najbliższych latach nastąpi znaczny postęp w tej kwestii. Rzeczywista poprawa będzie zależała od zdolności państw członkowskich do utrzymania i umocnienia przyjętych dotychczas strategii zmian instytucjonalnych w perspektywie długoterminowej. 2.5.Optymalizacja przepływu wiedzy naukowej, dostępu do niej i jej przekazywania, w tym za pośrednictwem cyfrowej EPB

Transfer wiedzy i otwartość innowacji Cel:

usunięcie barier uniemożliwiających szersze wykorzystanie wiedzy w celu zwiększenia wzrostu gospodarczego i konkurencyjności w Europie dzięki pełnemu wdrożeniu polityk transferu wiedzy. Oczekiwane rezultaty: promowanie skutecznych mechanizmów transferu wiedzy, ustanowienie polityk i procedur w zakresie zarządzania własnością intelektualną. Analiza potwierdziła, że transfer, wdrażanie i faktyczne stosowanie wyników badań może przynosić znaczne korzyści gospodarcze. Można nawet tę kwestię postrzegać jako najważniejszy krok do rozwiązania ważnych problemów (priorytet 2a) i poprawy dobrobytu społecznego. Pomimo takich korzyści wynikających z przepływu wiedzy Europa nie jest jeszcze gotowa, aby wykorzystać potencjał regionu w celu uzyskania korzyści z inwestycji w badania naukowe i z ich potencjału, jaki wnoszą do wzrostu. W sprawozdaniu przedstawiono, że średnia roczna stopa wzrostu w latach 2008–2012 wyniosła 3,5 % w przypadku innowacyjnych przedsiębiorstw współpracujących z publicznymi lub prywatnymi instytucjami badawczymi, oraz 1,3 % w przypadku innowacyjnych przedsiębiorstw współpracujących z instytucjami szkolnictwa wyższego. Ogólną przeszkodę dla transferu wiedzy stanowi brak zainteresowania i wsparcia w odniesieniu do wykorzystywania wyników badań na rynku. Problemowi temu poświęca się zbyt mało uwagi zarówno na szczeblu UE, jak i na szczeblu krajowym. Główną przeszkodę stanowi niski poziom zatrudnienia naukowców w sektorze prywatnym i ograniczone doświadczenie naukowców zdobyte poza uczelnią. Dotyczy to w szczególności młodych naukowców. Ważnymi narzędziami zapewniającymi optymalny przepływ wiedzy są centra technologiczne i centra innowacji. Do głównych zadań takich centrów należy dopasowywanie potrzeb przemysłu i działalności badawczej i wspieranie komercjalizacji badań naukowych. W większości krajowych planów działań w dziedzinie EPB zwraca się uwagę na główne wyzwania, takie jak zarządzanie własnością intelektualną i ewentualne ustawodawstwo w tym względzie. Kładziony jest również nacisk na opracowywanie narzędzi służących współpracy publiczno-prywatnej w tym obszarze, a także na programy szkoleniowe na rzecz przedsiębiorczości. Wniosek ogólny Z analizy wynika, że transfer wiedzy w Europie jest bardzo zróżnicowany. Istnieje potrzeba rozważenia sposobu włączenia finansowania do każdego ogniwa w łańcuchu wiedzy oraz zapewnienie częstszego wprowadzania badań naukowych na rynek. Przedstawiciele organizacji badawczych przedstawili kilka propozycji, jak np. organizacja wydarzeń łączących środowisko przemysłu ze środowiskiem akademickim; wspólne zaproszenia do składania wniosków i na szkolenia dla środowiska przemysłu i organizacji prowadzących badania naukowe; oraz inicjatywy rozwoju kariery służące integracji studentów studiów doktoranckich z przemysłem sektora prywatnego. Inicjatywy takie będą służyły budowaniu zaufania i zacieśnianiu współpracy publiczno-prywatnej, a także promowaniu mobilności między sektorami. Otwarty dostęp do publikacji i danych Cel: otwarty dostęp do publikacji naukowych i danych sprzyja szybszemu przepływowi wiedzy i jej większemu rozpowszechnieniu, zwiększając tym samym korzyści na rzecz samej nauki i społeczeństwa jako całości. Stanowi on najważniejszą część obszerniejszego działania w kierunku otwartej nauki. Oczekiwane rezultaty: promowanie „złotego” lub „zielonego” podejścia do otwartego dostępu zgodnie z zaleceniem Komisji z 2012 r. w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony, uwzględnienie dopasowania i koordynacji negocjacji z wydawcami naukowymi w celu wspierania przejścia na nowe i w większym stopniu zrównoważone modele biznesowe. Analiza wykazała, że w 2016 r. w 24 państwach członkowskich przyjęto politykę wspierania otwartego dostępu. Większość tych środków przyjęto od 2012 r., a niektóre państwa, które przyjęły je najwcześniej, uzupełniły swoją politykę o dalsze środki. Ruch otwartego dostępu ewoluował w bardzo szybkim tempie, przekraczając w ubiegłym roku „punkt krytyczny” 50 %. W roku wydawniczym 2014 w ramach otwartego dostępu dostępnych było ok. 52 % publikacji w UE-28.

Polityki i praktyki związane z otwartym dostępem są jednak bardzo różnorodne i potrafią różnić się zarówno w poszczególnych państwach, jak i w poszczególnych organizacjach finansujących badania naukowe. Do osiągnięcia pełnego otwartego dostępu konieczne są dalszy rozwój modeli wydawniczych oraz systemów nagradzania, a także połączona infrastruktura służąca udostępnianiu danych badawczych i ich wykorzystywaniu. Za bariery utrudniające dalszy rozwój otwartego dostępu uważa się między innymi koszt przechodzenia na otwarty dostęp, różnorodność przepisów dotyczących praw autorskich w różnych krajowych kontekstach, brak przejrzystości prawnych aspektów własności praw, obawy sektora prywatnego dotyczące obowiązków udostępniania danych, natomiast w przypadku naukowców występują obawy skutków publikowania w ramach otwartego dostępu na ocenę ich pracy, a zatem na rozwój kariery. W ostatnich latach rozwijał się również otwarty dostęp do danych badawczych, jest on jednak na mniej zaawansowanym etapie. Poważne bariery techniczne i finansowe utrudniają przejście na skuteczne przechowywanie i wykorzystywanie danych, a brak specjalistów zajmujących się danymi i niewystarczający poziom umiejętności związanych z przetwarzaniem danych wśród naukowców stanowią wąskie gardło skutecznego wdrażania. Dnia 27 maja 2016 r. państwa członkowskie przyjęły konkluzje Rady w sprawie przejścia na system otwartej nauki. Rada wezwała w nich do uczynienia z otwartego dostępu do publikacji naukowych domyślnej opcji publikacji wyników badań finansowanych ze środków publicznych oraz wsparła przejście do 2020 r. na bezpośrednio otwarty dostęp jako opcję domyślną. W krajowych planach działań w dziedzinie EPB nacisk kładziony jest głównie na rozwój i wsparcie publikacji w ramach otwartego dostępu, w szczególności na tworzenie e-infrastruktury oraz strategii i planów działania wspierających publikacje w ramach otwartego dostępu. Główny nacisk kładzie się na miękkich środkach wspierających otwarty dostęp do danych i publikacji, zaś aspektom regulacyjnym poświęca się mniej uwagi. Wniosek ogólny Otwarty dostęp do wyników badań naukowych (do publikacji i do danych) cieszy się w ostatnich latach w Europie coraz większym wsparciem ze strony uczelni wyższych, centrów badawczych i agencji odpowiedzialnych za finansowanie. Wskutek wzrostu liczby kierunków polityki i inicjatyw w tym obszarze, w Europie wytworzył się jednak w tym zakresie bardzo zróżnicowany ekosystem. Następny etap powinien obejmować większą koordynację i konwergencję polityki między państwami w oparciu o najlepsze praktyki. Wiele jeszcze trzeba zrobić w odniesieniu do polityki otwartego dostępu do danych, a program „Horyzont 2020” stanowi przydatny model odniesienia. 2.6.Współpraca międzynarodowa Cel: zapewnienie, aby Europa jako całość mogła odnosić maksymalne korzyści z najlepszych możliwości w zakresie B+I w kontekście globalnym. Oczekiwane rezultaty: określenie krajowych strategii dotyczących umiędzynarodowienia w celu stymulowania ściślejszej współpracy z kluczowymi państwami trzecimi, lepsza koordynacja celów i działań UE, państw członkowskich i krajów stowarzyszonych z państwami spoza UE i organizacjami międzynarodowymi, lepsze wykorzystanie wyników wielostronnych projektów UE i projektów międzyrządowych oraz lepsze wykorzystanie porozumień dwustronnych i wielostronnych między państwami członkowskimi UE i państwami będącymi partnerami międzynarodowymi. Analiza wskazuje, że w latach 2005–2014 nastąpił istotny wzrost liczby wspólnych publikacji z partnerami nienależącymi do EPB w skali roku na poziomie 4,1 %. To nieco więcej niż wzrost w tym samym okresie w przypadku wspólnych publikacji z partnerami z EPB, który wyniósł 3,6 %. Z głównych ustaleń wynika, że rozwija się współpraca międzynarodowa z państwami trzecimi, chociaż państwa Europy Zachodniej przodują w tym zakresie i powiększa się przepaść oddzielająca inne państwa należące do EPB. Ponadto widać również postęp w przypadku międzynarodowej rekrutacji, chociaż i w tym przypadku państwa Europy Zachodniej przodują w tym obszarze, pozostawiając inne państwa w tyle. Istotne będzie położenie większego nacisku na szersze podejście do kwestii zasobów ludzkich w kontekście geograficznym, aby rozwiązać problem rozbieżności w środowisku badawczym. W większości krajowych planów działań w dziedzinie EPB skupiono się na opracowaniu strategii mających na celu ułatwienie współpracy wewnątrzunijnej, środkach informacyjnych i środkach służących zwiększeniu zasięgu i tworzeniu sieci kontaktów. Państwa członkowskie w coraz większym stopniu uznają znaczenie współpracy międzynarodowej i wspólnych działań, szczególnie względem państw rozwijających się w obszarze nauki. Wniosek ogólny Analiza wskazuje, że wiele państw członkowskich poczyniło w ostatnich latach znaczne postępy w zakresie swoich zdolności współpracy międzynarodowej. Wydaje się, że nikt nie kwestionuje już wartości dodanej, jaką wnoszą wspólne podejścia we współpracy międzynarodowej między państwami członkowskimi a UE jako jeden element strategii poza istniejącą współpracą dwustronną. Szczególnie mniejsze państwa członkowskie podkreślają potrzebę wspólnych podejść i wynikającą z nich wartość dodaną, w szczególności względem dużych państw o dużym znaczeniu w obszarze nauki i państw rozwijających się w tym obszarze. 3.WNIOSKI W niniejszym sprawozdaniu potwierdzono, że w ostatnich latach poczyniono duże postępy w dziedzinie EPB. Zgodnie ze średnimi UE-28 w przypadku wszystkich głównych wskaźników widać postęp w czasie, chociaż istnieją duże rozbieżności między państwami, zarówno pod względem poziomu wyników, jak i tempa wzrostu. (Zob. tabela przeglądowa dotycząca tempa wzrostu).