Od 1998 r. do 2013 r. środki finansowe przyznane GMES przez UE oraz Europejską Agencję Kosmiczną (ESA) przeznaczone były głównie na prace rozwojowe w ramach projektów badawczych. Rozporządzenie w sprawie GMES GIO stanowiło kluczowy etap programu, gdyż przydzielono w nim pierwsze środki operacyjne na przejście do początkowej fazy realizacji w okresie 2011–2013.

GMES GIO pozwalał na lepsze zrozumienie sposobu, w jaki sposób nasza planeta może się zmieniać, a także wpływu tych zmian na nasze życie codzienne. Zapewniał nieprzerwane dostarczanie dokładnych i wiarygodnych danych oraz informacji na temat kwestii ochrony środowiska, zmiany klimatu i bezpieczeństwa osobom odpowiedzialnym za podejmowanie decyzji w UE, jak i w jej państwach członkowskich. Informacji takich potrzebują organy publiczne w państwach członkowskich i regionach odpowiadające za opracowanie i wdrożenie polityki. Komisja także potrzebuje tych informacji, aby móc formułować i monitorować politykę opartą na dowodach. GMES GIO przyczyniał się także do stabilności gospodarczej i wzrostu gospodarczego poprzez rozwój zastosowań komercyjnych w wielu różnych sektorach dzięki pełnemu i otwartemu dostępowi do danych pochodzących z obserwacji Ziemi i usług informacyjnych.

GMES GIO stanowił długoterminowy program oparty na partnerstwach pomiędzy Unią, państwami członkowskimi, Europejską Agencją Kosmiczną (ESA) i innymi odpowiednimi europejskimi zainteresowanymi stronami. Był to też program, w którym – w porównaniu do poszczególnych państw członkowskich – UE mogła odgrywać skuteczniejszą rolę w zakresie współpracy międzynarodowej poprzez dwustronną współpracę z innymi państwami prowadzącymi działania w przestrzeni kosmicznej lub poprzez udział w światowych wysiłkach w dziedzinie obserwacji Ziemi (np. Grupa ds. Obserwacji Ziemi).

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono główne ustalenia z oceny ex post europejskiego programu monitorowania Ziemi (GMES) i początkowej fazy jego realizacji (lata 2011–2013). Tę ocenę końcową przeprowadzono w imieniu Komisji, aby dopełnić obowiązku nałożonego na nią w art. 14 ust. 2 rozporządzenia w sprawie GMES i początkowej fazy jego realizacji („rozporządzenie w sprawie GMES GIO”), który stanowi, że „Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu, Radzie, Europejskiemu Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu oraz Komitetowi Regionów sprawozdanie z oceny okresowej do dnia 31 grudnia 2012 r. oraz sprawozdanie z oceny ex post do dnia 31 grudnia 2015 r.”.

c)komponent in situ zapewniający obserwacje za pomocą urządzeń powietrznych, morskich oraz naziemnych na potrzeby obszarów usług, o których mowa w lit. a)”.

Na działania na mocy tego rozporządzenia przeznaczono początkowo całkowity budżet w wysokości 107 mln EUR (zob. art. 8). Jeżeli porównać tę kwotę z budżetami dostępnymi do celów komponentu kosmicznego GMES w ramach 7PR (715 mln EUR) oraz programu ESA dotyczącego komponentu kosmicznego GMES (1,6 mld EUR), wyraźnie widać, że działania finansowane przez GMES GIO mogły obejmować jedynie ograniczoną część ogólnego zakresu programu GMES określonego w art. 2. Ustanowienie nawet małego budżetu operacyjnego na potrzeby GMES GIO było jednak ważnym sygnałem w odniesieniu do przygotowywania programu, który później stał się programem Copernicus.

Fakt ten potwierdzono w art. 3 rozporządzenia, który stanowi, że działalność operacyjna „może składać się z działań operacyjnych w następujących dziedzinach:

1.obszary usług, o których mowa w art. 2 ust. 2 lit. a);

2.środki na rzecz upowszechniania usług wśród użytkowników;

3.dostęp do danych;

4.wspieranie zbierania danych in situ;

5.komponent kosmiczny GMES”.

Dokładny zakres działań realizowanych w ramach programu GMES GIO został następnie określony w trzech rocznych programach prac i zatwierdzony przez państwa członkowskie w ramach Komitetu ds. GMES.

3.Główne ustalenia zawarte w ocenach

Niniejszy dokument jest oparty na końcowej ocenie początkowej fazy realizacji programu Globalny monitoring środowiska i bezpieczeństwa (GMES GIO) (lata 2011–2013), która to ocena stanowi część szerszej oceny obejmującej trzy powiązane elementy, a mianowicie działania przygotowawcze GMES, a także sfinansowane ze środków 7PR części komponentu kosmicznego GMES, które szczegółowo opisano w towarzyszącym dokumencie roboczym służb Komisji. Ocena ta miała dwa nadrzędne cele: (i) ocenienie przydatności, skuteczności, spójności, efektywności, trwałości i europejskiej wartości dodanej GMES GIO oraz (ii) określenie ogólnej wartości społecznej pod względem równowagi między inwestycjami w infrastrukturę kosmiczną i usługi kosmiczne a wartością danych zgromadzonych na potrzeby wybranych usług.

Ocena ta została przeprowadzona przez zewnętrznego wykonawcę, który przyjął metodykę mieszaną, obejmującą badanie źródeł wtórnych, wywiad z zainteresowanymi stronami i ukierunkowane konsultacje. Gromadzenie danych obejmowało przegląd istniejących dokumentów (np. przepisów UE, ocen okresowych, programów prac GMES GIO, danych administracyjnych, statystyk użytkowania), kwestionariusz online adresowany do wszystkich grup zainteresowanych stron, badanie przemysłu drobnego ukierunkowane konkretnie na wykonawców, którzy utworzyli komponent kosmiczny GMES, oraz program ukierunkowanych, na wpół ustrukturyzowanych wywiadów z odpowiednimi osobami z kluczowych grup zainteresowanych stron. Z prośbą o udział w wywiadzie lub wypełnienie kwestionariusza zwrócono się do ponad 400 konkretnych osób, a ze 170 osobami przeprowadzono konsultacje w trakcie badania. Konsultacje online były jednak szeroko ogłaszane przez DG GROW, ESA, EEA i JRC oraz były publicznie dostępne. Analiza zainteresowanych stron uwydatniła cztery główne grupy, którymi są: liderzy w zakresie kształtowania polityki i inne kluczowe strony zajmujące się zarządzaniem przedmiotową inicjatywą; podmioty świadczące usługi GMES; użytkownicy usług GMES w sektorach publicznym i prywatnym; przemysłowcy, którzy pomogli zbudować infrastrukturę. W ramach wywiadów i konsultacji uzyskano raczej niewielką liczbę odpowiedzi, co odzwierciedla szczególny charakter GMES oraz małą liczbę osób i organizacji mających wiedzę o jego działaniach. Analizowane dane były ograniczone do wybranych usług ze względu na fakt, że dane na potrzeby wszystkich usług programu Copernicus trzeba było kupować od istniejących krajowych misji kosmicznych, dopóki w kwietniu 2014 r. (kiedy program Copernicus zastąpił GMES GIO) nie wystrzelono pierwszego wyspecjalizowanego satelity (Sentinel 1).

Pięć lat po publikacji rozporządzenia w sprawie GMES GIO (2010 r.) program GMES, jak również każda z jego sześciu usług pozostają ważne dla zaspokajania potrzeb europejskich decydentów i służb publicznych w zakresie informacji. Ponadto pojawiają się nowe priorytety polityki, takie jak zmiana klimatu czy migracja, które mogą wymagać nowych zdolności obserwacji Ziemi lub usług opartych na tej obserwacji.

Program GMES GIO był zasadniczo skuteczny pod względem przyczyniania się do realizacji jego określonych celów, które wyszczególniono w załączniku do rozporządzenia (UE) nr 911/2010. Miał pozytywny wpływ na tworzenie obecnego programu Copernicus poprzez ustanowienie dwóch z sześciu usług, koordynowanie dostępu do innych danych dotyczących przestrzeni kosmicznej i danych in situ oraz przyczynienie się do opracowania, budowy, uruchomienia i eksploatacji satelitów Sentinel. Ograniczone dostępne środki finansowe nie pozwoliły jednak na wdrożenie pozostałych czterech usług i program nie spełnił celów dotyczących upowszechniania usług wśród użytkowników oraz rozwoju sektora usług pochodnych. Większość zainteresowanych stron, które wzięły udział w konsultacjach, postrzega całą tę domenę jako obszar ciągłych działań, więc chociaż większość osób jest dość zadowolona z osiągnięć inicjatywy GMES GIO, istnieje wiele kwestii, w odniesieniu do których należało poczynić większe postępy.

Osiągnięto wiele konkretnych sukcesów operacyjnych, jeżeli chodzi o wkład programu GMES GIO w politykę UE – wzrosło wykorzystanie usług w zakresie monitoringu obszarów lądowych i zarządzania kryzysowego przez decydentów i agencje publiczne w obszarach rolnictwa, środowiska i zmiany klimatu. Usługi w zakresie zarządzania kryzysowego wykorzystywano w celu zaspokojenia wymagań różnych agencji rządowych pod względem informacji na przykład w przypadku powodzi, trzęsień ziemi, pożarów i innych zagrożeń dla środowiska. Program GMES GIO znacznie poszerzył swoją bazę użytkowników i osiągnął wzrost upowszechnienia korzystania z jego usług w zakresie monitoringu obszarów lądowych i zarządzania kryzysowego. Komponent kosmiczny dostarczył danych na potrzeby początkowej fazy realizacji usług, które pochodziły z misji wspomagających GMES, zostały nabyte od misji komercyjnych lub zostały dobrowolnie przekazane przez misje publiczne. Jeżeli chodzi o satelity Sentinel, program osiągnął swoje cele i przyczynił się do uruchomienia programu Copernicus, będącego jego następcą, więc również pod tym względem program GMES GIO uważa się za udany.

Program dostarczył wymagane produkty w oparciu o rozsądne i proporcjonalne koszty. Komponent kosmiczny GMES przyniósł znaczne bezpośrednie korzyści europejskiemu przemysłowi kosmicznemu – ponad 230 dostawców, w tym 48 MŚP, zawarło z ESA umowy na łączną kwotę 530 mln EUR. Wykorzystując ogólne statystyki przemysłu do oszacowania efektów zewnętrznych odnośnie do inwestycji i przyjmując przy tym dane szacunkowe z dolnej granicy, można obliczyć, że wartość całkowitych korzyści społecznych wynikających z infrastruktury GMES wynosi do 3 mld EUR. Szersze korzyści społeczno-ekonomiczne, na przykład to, jakie oszczędności umożliwiła początkowa faza realizacji GMES dzięki lepszemu wczesnemu ostrzeganiu lub reagowaniu kryzysowemu, są trudne do obliczenia na tym etapie. Ze względu na skalę zakłóceń gospodarczych nawet 1 % wkładu we wszystkie rodzaje sytuacji wyjątkowych dałby jednak oszczędności rzędu dziesiątków milionów w skali roku, czyli znacznie więcej, niż wynosi roczny koszt realizacji wszystkich usług GMES w zakresie reagowania kryzysowego (4–5 mln EUR rocznie).

Przeciwwagę efektywności, z jaką wprowadzono program GMES GIO i zapewniono ciągłość świadczenia usług, stanowi mniej skuteczne wsparcie na rzecz upowszechniania jego usług wśród użytkowników, dostępu do danych z misji wspomagających, zastosowań pochodnych i koordynacji danych. Sytuacja ta odzwierciedla fakt, że wybór odpowiednich zobowiązań finansowych dotyczących komponentu kosmicznego był priorytetowy w stosunku do rozwoju usług. Program był jednak prawidłowo zarządzany, lecz niedofinansowany, co uniemożliwiło przeznaczenie większych zasobów na likwidowanie przeszkód dotyczących danych lub świadczenie rozszerzonych usług na rzecz konkretnych grup użytkowników czy na innowacyjne strategie zamówień.

GMES przyniósł również znaczną wartość dodaną poprzez zapewnianie zharmonizowanych danych i technologii stosowanych we wszystkich państwach członkowskich UE w kwestiach transgranicznych oraz agregowanie do skali unijnej zharmonizowanych danych przekazywanych przez państwa członkowskie. Dostęp do jednorodnej bazy danych i produktów pochodnych dotyczących całej UE i reszty świata stanowi realną wartość dodaną dla szeregu obszarów polityki europejskiej.

Program miał pozytywne skutki dla współpracy wewnątrzunijnej i międzynarodowej oraz umożliwił utworzenie stałego europejskiego systemu monitorowania Ziemi, zgodnie z komunikatem Komisji w sprawie strategii „Europa 2020”, w którym uznano GMES za kluczowy element europejskiej polityki kosmicznej i środek, który może pomóc stawić czoło kluczowym wyzwaniom globalnym. Inicjatywa ta zapewnia wysoki poziom europejskiej wartości dodanej. Żadne państwo UE nie mogłoby samodzielnie utworzyć podobnego systemu, a programy krajowe naturalnie pełnią tylko ograniczoną liczbę funkcji i cechują się niższym poziomem funkcjonalności. GMES zapewnił wyższy poziom gwarantowanej ciągłości świadczenia usług w porównaniu z jakimkolwiek innym rozwiązaniem dostępnym na świecie: pełne, stałe monitorowanie czujników do obserwacji Ziemi.

GMES GIO wykazał swoją przydatność dla państw członkowskich podczas różnych zdarzeń ekstremalnych, takich jak powodzie (np. w Polsce) lub pożary lasów, oraz pod względem dostarczania danych na potrzeby prognozowania zbiorów upraw i do celów monitorowania różnorodności biologicznej, rozwoju obszarów miejskich, zbiorników wodnych, rzek, jezior, pokryw lodowych i wielu innych czynników.