Ogólnie rzecz biorąc, w niniejszym sprawozdaniu wykazano spowolnienie we wdrażaniu EPB oraz fakt, że między państwami nadal istnieją duże rozbieżności, a w niektórych z nich rozbieżności te zwiększają się. Tendencje te wymagają odnowienia zobowiązania do (i) dalszego wzmacniania wspólnych wysiłków na wszystkich poziomach; (ii) przeprowadzenia reformy krajowych systemów badań naukowych i innowacji; (iii) urzeczywistnienia dobrze funkcjonującej EPB. Komisja przewidziała taką konieczność, proponując szereg programów na kolejny okres finansowania na lata 2021–2027: programy te obejmują fundusze regionalne, europejskie Narzędzie Realizacji Reform oraz kolejny unijny program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji – „Horyzont Europa”. Ostatni z wymienionych programów obejmuje specjalny filar, który ma pomóc we wzmocnieniu EPB.

Do połowy okresu obowiązywania planu działania w dziedzinie EPB na lata 2015–2020 krajowe plany działania na ten okres przyjęły 24 państwa członkowskie i 4 kraje stowarzyszone. Plany te są źródłem oficjalnych informacji na temat strategii w dziedzinie EPB i odpowiadających im środków z zakresu polityki wprowadzonych w tych państwach członkowskich i krajach stowarzyszonych. Stanowią one również istotne źródło obrazujące postępy we wdrażaniu EPB. Struktura większości krajowych planów działania jest zgodna z sześcioma priorytetami EPB – plany te stanowią dalsze dowody systematycznych i wspólnych wysiłków na rzecz planowania reform krajowych w celu wdrożenia EPB.

W listopadzie 2018 r. Rada przyjęła konkluzje w sprawie zarządzania EPB. Rada przywołała swoje konkluzje z maja 2015 r., które stanowiły punkt wyjścia późniejszych związanych z EPB krajowych planów działania (NAP), i wezwała do włączenia monitorowania wdrażania planu działania w dziedzinie EPB do sprawozdania z postępu prac w dziedzinie EPB w oparciu o główne wskaźniki zaproponowane przez Komitet Europejskiej Przestrzeni Badawczej i Innowacji.

Niemal wszystkie państwa przyjęły lub zaktualizowały krajowe strategie na rzecz badań naukowych i innowacji, co ma przyczynić się do zwiększenia doskonałości w zakresie badań naukowych. Chociaż w ostatnich latach poczyniono postępy, z analizy wynika, że konieczne jest lepsze dopasowanie różnych strategii w zakresie badań naukowych i innowacji realizowanych przez zainteresowane strony, tak aby ich współpraca była bardziej skuteczna. Monitorowanie i ocena krajowej polityki w zakresie badań naukowych i innowacji powinny stanowić główne działania w dążeniu do poprawy skuteczności krajowych systemów badań naukowych i innowacji, ograniczenia fragmentacji i określenia obszarów wymagających poprawy, w szczególności poprzez dostosowanie instrumentów krajowych i unijnych.

Większość krajowych planów działania ma przejrzystą strukturę dostosowaną do priorytetów EPB. W planach tych widać coraz większe dopasowanie polityki krajowej w zakresie badań naukowych i innowacji w państwach należących do EPB do celów na poziomie UE ukierunkowanych na realizację EPB. Państwa członkowskie UE starają się również sprawić, aby ich krajowe systemy badawcze były bardziej skuteczne i konkurencyjne dzięki wdrożeniu krajowych i regionalnych strategii inteligentnej specjalizacji.

Finansowanie oparte na konkurencji – finansowanie badań naukowych przydzielane na zasadach konkurencyjnych i obejmujące udział międzynarodowych ekspertów w panelach ocen – stało się powszechną praktyką w państwach należących do EPB. Równowaga między finansowaniem opartym na zasadach konkurencji a finansowaniem blokowym nadal jednak znacznie się różni między państwami. W niektórych państwach, w których systemy badań naukowych i innowacji są słabiej rozwinięte, mniej konkurencyjne organizacje prowadzące badania naukowe opierają się głównie na finansowaniu blokowym. To z kolei ma często negatywny wpływ na ich zdolność do przyciągania najlepszych talentów oraz rozwijania i utrzymywania infrastruktury badawczej. Fakt ten uzasadnia przeprowadzenie dalszych reform systemów finansowania w celu osiągnięcia odpowiedniej równowagi.

Oczekiwane rezultaty: lepsze dopasowanie polityk krajowych do wspólnych europejskich priorytetów, stosowanie głównych zasad międzynarodowej wzajemnej oceny w stosunku do organizacji finansujących, odnalezienie odpowiedniej równowagi między finansowaniem konkurencyjnym a instytucjonalnym oraz inwestowanie w bardziej rozległe systemy edukacji i innowacji.

Jak wynika z analizy, między państwami UE nadal jednak istnieje duża rozbieżność pod względem otwartości rynku pracy i możliwości rozwoju kariery zawodowej dostępnych dla naukowców. Prowadzi to do znacznych różnic w atrakcyjności karier naukowych między różnymi państwami i regionami Europy. Taka rozbieżność nie wynika wyłącznie z różnych systemów szkolnictwa wyższego i struktur kariery zawodowej, ale również z różnic w rozwoju gospodarczym, które wpływają na budżety publiczne przeznaczone na badania naukowe, a także na wynagrodzenia naukowców i inne warunki. Dostępność możliwości uczenia się oraz finansowania badań naukowych, zabezpieczenie finansowe i udział umów o pracę na czas określony to kluczowe czynniki decydujące o atrakcyjności regionu lub kraju.

Chociaż w ponad połowie państw należących do EPB oraz w 19 z 28 państw członkowskich UE istniały krajowe plany działania wraz z infrastrukturami badawczymi ESFRI, tylko jedna trzecia z nich określiła również swoje potrzeby w zakresie finansowania. Od czasu ostatniego monitorowania w 2016 r. osiem państw zaktualizowało swoje plany działania, przy czym niektóre z nich po raz pierwszy określiły wymogi w zakresie finansowania. Biorąc pod uwagę zarówno projekty, jak i przełomowe momenty w ramach ESFRI, z danych wynika, że udział państw nieco poniżej średniej dla EPB wzrasta szybciej niż państw plasujących się tuż powyżej średniej (przy dwukrotnie wyższej stopie wzrostu, która w porównaniu z wartościami z 2016 r. wzrosła odpowiednio o 40 %). Świadczy to o postępującej w istotny sposób konwergencji wśród państw należących do EPB.

Z ustaleń wynika, że państwa należące do EPB określiły priorytety strategiczne na szczeblu krajowym pomimo panujących między nimi różnic. Okazało się, że plany działania Europejskiego Forum Strategii ds. Infrastruktur Badawczych wniosły cenny wkład w krajowe procesy decyzyjne i często przyczyniały się do dostosowania do nich krajowych planów działania.

Poczyniono znaczne wysiłki w celu uwzględnienia wymiaru płci w dziedzinie badań naukowych na szczeblu UE i w państwach należących do EPB. Przyczyniło się to do większej liczby publikacji uwzględniających aspekt płci, chociaż ogólny poziom integracji pozostaje niski.

Z analizy wynika, że na szczeblu krajowym lub unijnym w coraz większym stopniu przyjmuje się plany dotyczące równości płci i związane z nimi strategie polityczne w celu wprowadzenia zmian instytucjonalnych. Coraz więcej państw dąży do poprawy przejrzystości procedur zatrudniania i awansu oraz włącza takie inicjatywy do krajowych planów działań. Z analizy krajowych planów działań wynika jednak, że między poszczególnymi państwami członkowskimi istnieją różnice pod względem osiągania celów związanych z płcią.

Wniosek Sytuacja w Europie w kwestii polityki wspierania obiegu wiedzy i otwartych innowacji pozostaje zróżnicowana. Ogólnie rzecz biorąc, w EPB wprowadza się coraz więcej inicjatyw i ram regulacyjnych w celu zwiększenia współpracy między sektorem publicznym i prywatnym w dziedzinie badań naukowych i innowacji. W wielu państwach należących do EPB wciąż konieczne jest jednak promowanie transferu wyników badań naukowych na rynek i zacieśniania współpracy między przemysłem i środowiskiem akademickim, na przykład za pomocą połączenia zachęt finansowych i sprzyjających ram regulacyjnych. Do obecnych wyzwań należy również wdrożenie skutecznych środków oceny i monitorowania polityki w zakresie badań naukowych i innowacji.

Otwarty dostęp do publikacji i danych

Cel: otwarty dostęp do publikacji naukowych sprzyja szybszemu przepływowi wiedzy i jej większemu rozpowszechnieniu, zwiększając tym samym korzyści na rzecz samej nauki i społeczeństwa jako całości. Jest to kluczowy element szerszych działań służących przejściu do otwartej nauki. Oczekiwane rezultaty: promowanie „złotego” lub „zielonego” podejścia do otwartego dostępu zgodnie z zaleceniem Komisji z 2012 r. w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony, uwzględnienie dopasowania i koordynacji negocjacji z wydawcami naukowymi w celu wspierania przejścia na nowe i w większym stopniu zrównoważone modele biznesowe.

W 2018 r. 31 państw należących do EPB stosowało strategie lub wytyczne mające na celu wspieranie otwartego dostępu do publikacji, zarządzania danymi badawczymi lub otwartej nauki. Środki prawne dotyczące wymienionych trzech obszarów przyjęło 19 z tych państw. Jednak nawet w państwach, w których przyjęto środki prawne, egzekwowanie tych środków jest bardzo zróżnicowane. Tylko kilka państw należących do EPB wprowadziło środki służące do monitorowania rozwoju strategii politycznych dotyczących otwartego dostępu do publikacji i zarządzania danymi badawczymi oraz ich wpływu.

W ostatnich latach odnotowano szybkie zmiany i postępy w kwestii otwartego dostępu do publikacji – w 2016 r. objął on do 50 % wszystkich publikacji w państwach należących do EPB. Różnice między państwami w kwestii realizacji polityki otwartego dostępu do publikacji znajdują odzwierciedlenie w zróżnicowanym stopniu egzekwowania tej polityki oraz w różnorodności preferowanych podejść do zapewniania otwartego dostępu. Niektóre państwa preferują „złote” podejście do otwartego dostępu, podczas gdy inne zachęcają do stosowania podejścia „zielonego” (samodzielna archiwizacja w repozytoriach), a jeszcze inne łączą oba podejścia. Ogólnie rzecz biorąc, w ostatnich latach udział publikacji naukowych objętych „złotym” podejściem do otwartego dostępu wzrósł w porównaniu z udziałem publikacji objętych „zielonym” podejściem do otwartego dostępu.

Jeżeli chodzi o zarządzanie danymi badawczymi, większość strategii wprowadzono stosunkowo niedawno. Nadal konieczna jest poprawa koordynacji i harmonizacji między poszczególnymi krajami. Najważniejszymi wyzwaniami związanymi z dalszym rozwojem otwartego dostępu do danych badawczych pozostają wyzwania finansowe i techniczne związane z przechowywaniem i dostępnymi formatami danych.

Chociaż przechodzenie na środowisko otwartej nauki już się rozpoczęło, wciąż utrudnia je szereg problemów dotyczących praw autorskich, kosztów, ochrony danych osobowych, postrzegania czasopism z otwartym dostępem jako czasopism o niższej jakości, niewystarczającego szkolenia w zakresie otwartego dostępu oraz polityki instytucjonalnej, która zachęca do publikowania w tradycyjnych czasopismach.

Wniosek W ostatnich latach poczyniono znaczne postępy w kwestii otwartego dostępu do publikacji, w tym przyjęto środki prawne. Wciąż jednak istnieją pewne przeszkody, polegające między innymi na różnym stopniu egzekwowania przepisów. Na szczeblu krajowym funkcjonuje również wiele podejść do zapewniania otwartego dostępu do danych badawczych – postępy w tym obszarze były dużo wolniejsze. W dalszym ciągu istnieje szereg wyzwań, które uniemożliwiają szeroko zakrojone przejście na środowisko otwartej nauki.

2.6.Współpraca międzynarodowa

Cel: zapewnienie, aby Europa jako całość mogła jak najlepiej wykorzystywać możliwości w zakresie badań naukowych i innowacji w kontekście globalnym. Oczekiwane rezultaty: określenie krajowych strategii dotyczących umiędzynarodowienia w celu stymulowania ściślejszej współpracy z kluczowymi państwami trzecimi, lepsza koordynacja celów i działań UE, państw członkowskich i krajów stowarzyszonych z państwami spoza UE i organizacjami międzynarodowymi, lepsze wykorzystanie wyników wielostronnych projektów UE i projektów międzyrządowych oraz lepsze wykorzystanie porozumień dwustronnych i wielostronnych między państwami członkowskimi UE i państwami będącymi partnerami międzynarodowymi.

Od czasu sprawozdania z postępu prac w dziedzinie EPB za 2016 r. państwa członkowskie UE odnotowały niewielki, ale stabilny wzrost liczby wspólnych publikacji z państwami nienależącymi do EPB. Średnie roczne stopy wzrostu w tych krajach wynosiły 4,4 % w latach 2014–2016 i 4,2 % w latach 2007–2016.

Państwa należące do EPB wykorzystują różne narzędzia do promowania współpracy międzynarodowej. Należy do nich zawieranie umów dwustronnych i tworzenie specjalnych ośrodków badawczych i innowacyjnych, jak również wyznaczanie doradców i specjalistów w dziedzinie badań naukowych i innowacji w swoich konsulatach i ambasadach na całym świecie. Kilka państw należących do EPB przyjęło również krajowe strategie na rzecz umiędzynarodowienia nauki i technologii lub podkreśliło znaczenie współpracy międzynarodowej w swoich krajowych dokumentach dotyczących badań naukowych i innowacji. Ponadto zarówno organizacje prowadzące badania naukowe, jak i organizacje finansujące badania w coraz większym stopniu wykorzystują możliwości dwustronnej lub wielostronnej współpracy z organizacjami z krajów partnerskich.