UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele wniosku

Zapewnienie obywatelom i przedsiębiorstwom skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz ułatwianie współpracy sądowej między państwami członkowskimi należą do najważniejszych celów unijnej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości zapisanych w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat Unia poczyniła znaczne działania na rzecz zapewnienia koordynacji i harmonizacji transgranicznych postępowań sądowych w celu zacieśnienia współpracy sądowej w sprawach cywilnych i karnych. Przyjęto wiele aktów prawnych Unii w celu ułatwienia koordynacji przepisów krajowych dotyczących (i) jurysdykcji krajowej, (ii) uznawania i wykonywania aktów i nakazów sądowych, (iii) transgranicznego doręczania pism sądowych oraz (iv) przeprowadzania dowodu. Ponadto przyjęto dużą liczbę aktów prawnych Unii w celu ustanowienia postępowań sądowych na szczeblu unijnym, takich jak europejski nakaz zapłaty, europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń, europejski nakaz zabezpieczenia na rachunku bankowym itp. Skuteczne wdrażanie tych środków jest priorytetem Unii. W tym kontekście rozwój e-sprawiedliwości ma zasadnicze znaczenie dla powodzenia transgranicznych postępowań sądowych, których celem jest poprawa funkcjonowania systemów sądowych państw członkowskich i pomoc w usprawnieniu procedur, zmniejszeniu kosztów i zwiększeniu dostępności.

Dla zapewnienia skutecznych środków komunikacji między stronami i sądami, jak również między organami w różnych państwach członkowskich, kluczowe znaczenie mają narzędzia technologii informacyjnej. W związku z tym Komisja podejmuje nieustanne starania na rzecz poprawy internetowego dostępu do informacji proceduralnych i propaguje stosowanie interaktywnych formularzy udostępnianych za pośrednictwem europejskiego portalu „e-Sprawiedliwość”.

W ramach wieloletniego planu działania na lata 2009–2013 dotyczącego europejskiego e-prawa uruchomiono system elektronicznej wymiany informacji z dziedziny e-sprawiedliwości (e-CODEX, ang. e-Justice Communication via On-line Data Exchange), którego główne cele obejmowały wspieranie transformacji cyfrowej transgranicznych postępowań sądowych i ułatwienie komunikacji między organami sądowymi państw członkowskich.

System e-CODEX ułatwia bezpieczną komunikację w postępowaniach cywilnych i karnych dzięki dostosowanemu do potrzeb rozwiązaniu w zakresie transgranicznej wymiany wiadomości elektronicznych w dziedzinie współpracy sądowej. System e-CODEX składa się z pakietu oprogramowania, które można wykorzystać do utworzenia punktu dostępu na potrzeby bezpiecznej komunikacji. Punkty dostępu wykorzystujące e-CODEX mogą komunikować się z innymi punktami dostępu przez internet za pomocą zestawu wspólnych protokołów, bez udziału systemu centralnego. Każdy z punktów dostępu może być na przykład połączony z krajowym systemem zarządzania sprawami, co umożliwi mu bezpieczną wymianę dokumentów z innymi podobnymi systemami. Jeżeli chodzi o wymianę dokumentów w ramach określonych procedur, w systemie e-CODEX udostępnia się standardowe formularze cyfrowe (nie są one powiązane z treścią, która ma być przekazywana, lecz wyłącznie umożliwiają komunikację), które pozwalają na wymianę informacji między systemami krajowymi.

System e-CODEX został opracowany w latach 2010–2016 przez 21 państw członkowskich przy udziale innych państw trzecich/terytoriów i organizacji. Całkowity koszt opracowania systemu wyniósł około 24 mln EUR, z czego 50 % sfinansowała UE w formie dotacji, a 50 % uczestniczące państwa członkowskie.

Obecnie systemem e-CODEX zarządza konsorcjum złożone z państw członkowskich i innych organizacji, finansowane z dotacji UE. W okresie między zakończeniem funkcjonowania obecnego konsorcjum a przejęciem systemu przez agencję UE trwałość systemu będzie musiał zagwarantować inny podmiot .

Obecnie e-CODEX ułatwia komunikację elektroniczną między obywatelami a sądami oraz między administracjami państw członkowskich w niektórych transgranicznych postępowaniach cywilnych i karnych. Jak dotąd w projektach pilotażowych dotyczących stosowania systemu e-CODEX w różnych procedurach prawnych uczestniczyło 10 państw członkowskich.

System e-CODEX zostanie wykorzystany na potrzeby europejskiego portalu „e-Sprawiedliwość” – umożliwi on obywatelom podpisywanie i przesyłanie drogą elektroniczną do sądów właściwych w państwach członkowskich wniosków o wydanie europejskich nakazów zapłaty oraz o wszczęcie postępowania w sprawie drobnych roszczeń. Ponadto w 2018 r. Komisja zaproponowała przepisy przewidujące obowiązkowy kanał cyfrowy, który mógłby być wykorzystywany do doręczania dokumentów i przeprowadzania dowodów za pomocą zdecentralizowanego systemu informatycznego, który mógłby być oparty na rozwiązaniu interoperacyjnym, takim jak e-CODEX, jako środek przekazu cyfrowego. Te dwa rozporządzenia przyjęto w dniu 25 listopada 2020 r.

Biorąc pod uwagę wsparcie państw członkowskich i ich doświadczenie w stosowaniu systemu w różnych postępowaniach cywilnych i karnych, e-CODEX ma potencjał, by stać się głównym rozwiązaniem cyfrowym umożliwiającym bezpieczne przekazywanie danych elektronicznych w transgranicznych postępowaniach cywilnych i karnych w Unii. W swojej ocenie dotacji na projekt e-CODEX Komisja stwierdziła, że projekt pilotażowy z dziedziny e-sprawiedliwości zapewnił kluczowe elementy składowe umożliwiające bezpieczną i niezawodną wymianę w ramach współpracy sądowej. Ponadto w swoim komunikacie „Digitalisation of justice in the European Union – A toolbox of opportunities” [„Cyfryzacja wymiaru sprawiedliwości w Unii Europejskiej – wachlarz możliwości”], przyjętym wraz z niniejszym wnioskiem, Komisja uznaje e-CODEX za główne narzędzie i złoty standard do celów ustanowienia interoperacyjnej, bezpiecznej i zdecentralizowanej sieci komunikacji między krajowymi systemami informatycznymi w transgranicznych postępowaniach cywilnych i karnych.

Długoterminowa stabilność systemu e-CODEX, jego zwiększone wykorzystanie i zarządzanie operacyjne stanowią dla Unii priorytet. System e-CODEX mógłby zostać wykorzystany w celu umożliwienia skuteczniejszej współpracy sądowej między organami sądowymi w sprawach karnych, co pozwoliłoby zintensyfikować walkę z przestępczością transgraniczną, terroryzmem i cyberprzestępczością. Obejmuje to procedury wzajemnego uznawania w ramach różnych instrumentów oraz inne procedury współpracy sądowej, takie jak te wynikające z konwencji o pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej, której odpowiednie przepisy zastąpiono europejskim nakazem dochodzeniowym.

Tymczasowe środki na prowadzenie systemu e-CODEX można znaleźć w instrumencie „Łącząc Europę”, programie „Sprawiedliwość” lub ich następcach w ramach kolejnych wieloletnich ram finansowych. Konsorcjum państw członkowskich i innych organizacji, które obecnie zapewnia rozwój informatyczny i utrzymanie oprogramowania e-CODEX, nie zapewni jednak długoterminowego zarządzania operacyjnego systemem. Wykorzystanie tymczasowych dotacji na działania do celów zarządzania systemem nie jest trwałym rozwiązaniem, ani też rozwiązaniem, które mogłoby w przyszłości pozwolić na to, by e-CODEX stał się domyślnym systemem wykorzystywanym w ramach transgranicznych postępowań cywilnych i karnych. Niedawno, dnia 13 października 2020 r., Rada wezwała Komisję do przedstawienia wniosku ustawodawczego z myślą o zapewnieniu trwałości systemu e-CODEX dzięki odpowiedniej strukturze zarządczej i kierowniczej kompatybilnej z eu-LISA, która to struktura będzie przestrzegać niezależności sądów i wymogów konstytucyjnych państw członkowskich, a jednocześnie zapewni odpowiednią reprezentację organów sądowych UE i państw członkowskich, a także najważniejszych zainteresowanych stron. Celem zagwarantowania trwałego, długoterminowego zarządzania operacyjnego systemem e-CODEX niniejszy wniosek służy ustanowieniu stabilnego rozwiązania w zakresie zarządzania systemem, obejmującego przejrzysty proces podejmowania decyzji, zapewniający zaangażowanie państw członkowskich i innych zainteresowanych stron.

Ponadto e-CODEX musi być zarządzany w sposób, który nie podważa niezależności krajowych organów wymiaru sprawiedliwości. Cel ten można osiągnąć poprzez wprowadzenie modelu zarządzania, który zapewnia odpowiednią reprezentację organów sądowych państw członkowskich oraz przydzielenie odrębnego budżetu podmiotowi zarządzającemu systemem.

Ocena skutków wykazała, że najlepszym rozwiązaniem zapewniającym stabilną przyszłość e-CODEX jest przeniesienie go do Agencji Unii Europejskiej ds. Zarządzania Operacyjnego Wielkoskalowymi Systemami Informatycznymi w Przestrzeni Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości, zwanej eu-LISA, oraz upoważnienie Agencji do zapewnienia zarządzania operacyjnego systemem. Stabilne zarządzanie systemem e-CODEX pozwoli na ustanowienie go jako domyślnego systemu wymiany wiadomości elektronicznych na potrzeby współpracy sądowej na szczeblu UE.

Agencja eu-LISA nie przejmie systemu e-CODEX przed lipcem 2023 r. Przekazanie nie może nastąpić wcześniej ze względu na bieżące istotne zadania powierzone eu-LISA, a mianowicie opracowanie i przyszłe zarządzanie wieloma wielkoskalowymi scentralizowanymi systemami informacyjnymi UE w zakresie bezpieczeństwa, zarządzania granicami i migracją, tj. systemem wjazdu/wyjazdu, europejskim systemem informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż (ETIAS) oraz europejskim systemem przekazywania informacji z rejestrów karnych w odniesieniu do obywateli państw trzecich (systemem ECRIS-TCN). Ponadto Agencja jest również odpowiedzialna za modernizację Systemu Informacyjnego Schengen (SIS) oraz wizowego systemu informacyjnego (VIS). Ponadto, zgodnie z rozporządzeniami (UE) 2019/817 i (UE) 2019/818 w sprawie ustanowienia ram interoperacyjności systemów informacyjnych UE, eu-LISA otrzymała zadanie polegające na zapewnieniu technicznej interoperacyjności między tymi systemami.

Termin przejęcia systemu e-CODEX przez eu-LISA jest głównym elementem niniejszego wniosku, którego celem jest zagwarantowanie skutecznego zarządzania systemem e-CODEX. Przejęcie systemu wcześniej niż w lipcu 2023 r. nie byłoby wykonalne.