w sprawie wspólnego przeglądu realizacji Umowy między Unią Europejską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki o przetwarzaniu i przekazywaniu z Unii Europejskiej do Stanów Zjednoczonych danych z komunikatów finansowych do celów Programu śledzenia środków finansowych należących do terrorystów

1 sierpnia 2010 r. weszła w życie Umowa między Unią Europejską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki o przetwarzaniu i przekazywaniu z Unii Europejskiej do Stanów Zjednoczonych danych z komunikatów finansowych do celów Programu śledzenia środków finansowych należących do terrorystów („program TFTP”).

Aspekty proceduralne

W art. 13 umowy przewidziano regularne wspólne przeglądy zabezpieczeń, kontroli i wzajemności postanowień, przeprowadzane przez zespoły ds. przeglądu z Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych, do których należą przedstawiciele Komisji Europejskiej i Departamentu Skarbu USA (zwanego dalej „Departamentem Skarbu”) oraz przedstawiciele dwóch organów ds. ochrony danych z państw członkowskich UE. Do zespołów można włączyć także ekspertów w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony danych oraz osoby z doświadczeniem w wymiarze sprawiedliwości.

Niniejsze sprawozdanie dotyczy szóstego wspólnego przeglądu umowy od momentu jej wejścia w życie i obejmuje okres od 1 grudnia 2018 r. do 30 listopada 2021 r. Poprzednie wspólne przeglądy umowy przeprowadzono w lutym 2011 r., w październiku 2012 r., w kwietniu 2014 r., w marcu 2016 r. i w styczniu 2019 r. 27 listopada 2013 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie wspólnego sprawozdania Komisji i Departamentu Skarbu dotyczącego wartości danych dostarczonych w ramach programu TFTP na podstawie art. 6 ust. 6 umowy.

Zgodnie z art. 13 ust. 3 umowy na potrzeby przeglądu Unię Europejską reprezentowała Komisja Europejska, a Stany Zjednoczone – Departament Skarbu. Zespołem ds. przeglądu z ramienia UE kierował wysoki rangą urzędnik Komisji; a w skład zespołu wchodziło ogółem dwóch członków personelu Komisji, jak również przedstawiciele dwóch krajowych organów ds. ochrony danych z UE.

Szósty wspólny przegląd przeprowadzono w dwóch głównych etapach: 8 marca 2022 r. w pomieszczeniach Europolu w Hadze, a 29 i 30 marca 2022 r. w Departamencie Skarbu w Waszyngtonie.

Niniejsze sprawozdanie jest oparte na informacjach zawartych w pisemnych odpowiedziach Departamentu Skarbu na kwestionariusz wysłany przez UE przed przeglądem, informacjach uzyskanych w trakcie rozmów z personelem Departamentu Skarbu i członkami zespołu USA ds. przeglądu, jak również informacjach zawartych w innych publicznie dostępnych dokumentach Departamentu Skarbu. Ponadto w sprawozdaniu uwzględniono informacje dostarczone podczas przeglądu przez pracowników Europolu, łącznie z danymi przekazanymi przez inspektora ochrony danych Europolu. W celu uzupełnienia posiadanych informacji Komisja spotkała się również z wyznaczonym dostawcą i otrzymała od niego informacje oraz zorganizowała 24 stycznia 2022 r. spotkanie w celu otrzymania informacji zwrotnej od państw członkowskich na temat postanowień umowy dotyczących wzajemności.

Zalecenia i wnioski

Informacje i wyjaśnienia uzyskane od Departamentu Skarbu, Europolu, wyznaczonego dostawcy i niezależnych organów nadzorczych oraz sprawdzenie odpowiednich dokumentów i losowo dobranej próbki nakazów przedstawienia danych i wyszukiwań wśród danych dostarczonych w ramach programu TFTP pozwalają Komisji ogólnie sądzić, że umowa oraz odnośne zabezpieczenia i kontrole są wdrażane odpowiednio.

Europol realizuje swoje zadania weryfikacyjne w pełnej zgodności z art. 4 na podstawie szczegółowej i regularnie aktualizowanej dokumentacji dodatkowej otrzymanej od Departamentu Skarbu. Mechanizm nadzorowania funkcjonuje sprawnie i w skuteczny sposób zapewnia, że przetwarzanie danych odbywa się zgodnie z warunkami określonymi w art. 5, w tym także, że dane są wyszukiwane wyłącznie w przypadkach, gdy istnieją uprzednio zebrane informacje lub dowody, które pozwalają przypuszczać, że podmiot, którego dane są wyszukiwane, jest powiązany z terroryzmem lub jego finansowaniem. Wszystkie niepobrane dane są usuwane najpóźniej po pięciu latach od ich otrzymania zgodnie z art. 6 ust. 4 umowy.

Program TFTP pozostaje głównym instrumentem stanowiącym źródło udostępnianych we właściwym momencie, dokładnych i wiarygodnych informacji o działaniach wiążących się z podejrzeniami o finansowanie i planowanie aktów terroryzmu. Pozwala on identyfikować i śledzić terrorystów oraz ich sieci wsparcia na całym świecie. W obecnym okresie objętym przeglądem UE nadal w znacznym stopniu korzystała z programu TFTP, przy czym prawie 50 % wskazówek wynikających ze wszystkich wyszukiwań trafiło do Europolu i państw członkowskich UE. W niektórych przypadkach informacje dostarczone na podstawie umowy odegrały zasadniczą rolę w przyspieszeniu szczegółowych dochodzeń w sprawie ataków terrorystycznych na terytorium UE.

Średnia miesięczna liczba wskazówek spadła co prawda w okresie objętym przeglądem – głównie z powodu pandemii COVID-19 – z 2 232 do 1 631, ale utrzymała się mimo wszystko na wysokim poziomie i była nadal dowodem wskazującym na wartość umowy. Miesięczna liczba wyszukiwań spadła z 1 115 do 828, tj. o 26 % w porównaniu z poprzednim okresem objętym przeglądem.

Obowiązkowa telepraca w Stanach Zjednoczonych w okresie od marca do maja 2020 r. nie miała istotnego wpływu na zabezpieczenia, kontrole lub wzajemności postanowień określonych w umowie. Wpływ na rolę organów nadzorczych i audytorów oraz nadzór nad środkami bezpieczeństwa służącymi ochronie informacji niejawnych ograniczył się do dostosowania poziomu zatrudnienia. Mimo że Departament Skarbu nie przesłał podczas tego ograniczonego okresu nowych wniosków, o których mowa w art. 4, w celu uzyskania danych, Komisja stwierdza, że Departament Skarbu był w stanie odpowiedzieć w tym okresie na pilne i priorytetowe wnioski o przeprowadzenie wyszukania poprzez TFTP zgodnie z warunkami określonymi w art. 5 umowy.

Odnosząc się do ewentualnych dalszych usprawnień, Komisja przyjmuje do wiadomości, że Departament Skarbu w rocznej ocenie wniosków na mocy art. 4 umowy ocenił rodzaje komunikatów i regiony geograficzne, które najczęściej i najrzadziej pojawiają się w trakcie wyszukiwań w ramach programu TFTP, ale sugeruje, że wynik takiej oceny powinien zostać bardziej szczegółowo wyjaśniony w ramach kolejnych wniosków składanych na mocy art. 4. Takie bardziej szczegółowe wyjaśnienia mogłyby lepiej posłużyć do wykazania, że Departament Skarbu zawęził zakres swojego wniosku w celu zmniejszenia ilości danych wymaganych od wyznaczonego dostawcy, zgodnie z art. 4 ust. 2.

Komisja sugeruje ponadto, by Departament Skarbu udoskonalił swoje mechanizmy przeglądu konieczności zatrzymywania „pobranych danych”, aby zapewnić, że dane te są zatrzymywane nie dłużej niż to konieczne do celów konkretnych dochodzeń lub operacji ścigania, do których są wykorzystywane (art. 6 ust. 7). Komisja sugeruje, aby Departament Skarbu opracował pisemne procedury przeglądu takiego zatrzymywania danych.

W związku z powyższym Komisja zwraca się do państw członkowskich o wzmożenie wysiłków na rzecz informowania Europolu jako pojedynczego punktu kontaktowego (SPoC) o ostatecznym zakończeniu sprawy w celu dalszego poinformowania Departamentu Skarbu, co zasadniczo powinno prowadzić do usunięcia pobranych danych związanych z tą sprawą, chyba że prowadzone są inne dochodzenia na podstawie tych pobranych danych. Europol i państwa członkowskie powinny ustanowić i wdrożyć procedury przekazywania takich informacji zwrotnych. Należy również zwrócić uwagę na pobrane dane, które są przeglądane przez analityków Departamentu Skarbu, ale nie są uznawane za przydatne w ramach konkretnego dochodzenia i w związku z tym nie są dalej w tym kontekście rozpowszechniane. O ile takie dane są pobierane i drukowane, Komisja zaleca, aby Departament Skarbu opracował pisemne wytyczne dotyczące zarządzania dokumentami dla użytkowników/analityków TFTP w celu zapewnienia, by zatrzymywanie takich danych odbywało się zgodnie z art. 6 ust. 7.

Ponadto państwa członkowskie powinny dostarczać regularnych informacji zwrotnych Europolowi, do dalszego ich przekazywania w razie potrzeby do Departamentu Skarbu, odnośnie do wartości dodanej wskazówek otrzymanych od Departamentu Skarbu w ramach programu TFTP, które mogłyby przyczynić się do dalszej poprawy jakości i ilości informacji wymienianych na mocy art. 9 i 10. Komisja zachęca Europol do kontynuowania wysiłków na rzecz aktywnego promowania wiedzy o programie TFTP oraz wspierania państw członkowskich zwracających się o poradę i dzielenie się doświadczeniem przy składaniu ukierunkowanych wniosków na mocy art. 10. Komisja zachęca również państwa członkowskie do pełnego wykorzystania możliwości, jakie oferuje program TFTP.

Komisja zauważa, że procedury rozpatrywania wniosków osób mające zapewnić respektowanie ich praw w zakresie ochrony danych zgodnie z umową wydają się być skuteczne. Komisja zauważa również, że amerykańska Rada Nadzoru nad Prywatnością i Wolnościami Obywatelskimi stwierdziła w listopadzie 2020 r. w kontekście przeglądu nadzoru nad programem TFTP, że przegląd ten wskazuje, iż program jest dobrze przemyślany, stanowi istotną wartość dla zwalczania terroryzmu i w sposób odpowiedni chroni prywatność jednostki. Komisja podkreśla, jak ważne jest, aby Urzędnik ds. Prywatności w Departamencie Skarbu USA odpowiedzialny za wdrażanie art. 15 i 16 umowy kontynuował wysiłki na rzecz ułatwiania osobom korzystania z prawa dostępu do danych i prawa do środków odwoławczych, a także aby rozważył, w jaki sposób można przetestować procedury w przypadku braku konkretnych wniosków.

Komisja z zadowoleniem przyjmuje fakt, że władze Stanów Zjednoczonych cały czas w przejrzysty sposób dzielą się informacjami ilustrującymi znaczenie programu TFTP dla międzynarodowych wysiłków na rzecz walki z terroryzmem. Szczegółowe informacje o tym, w jaki sposób dane dostarczone w ramach programu TFTP mogą być i są wykorzystywane, oraz o konkretnych przypadkach ich wykorzystania, przedstawione we wspólnym sprawozdaniu dotyczącym wartości i w kontekście niniejszego przeglądu, jasno wyjaśniają funkcjonowanie programu TFTP i wykazują jego wartość dodaną dla bezpieczeństwa po obu stronach Atlantyku, ponieważ program ten pozostaje podstawowym narzędziem wspierania analityków zajmujących się walką z terroryzmem i dochodzeń antyterrorystycznych, na przykład w zakresie identyfikowania wcześniej nieznanych osób prowadzących działania terrorystyczne i ich popleczników finansowych.