Usprawnienie procesu akcesyjnego – wiarygodna perspektywa członkostwa w UE dla państw regionu Bałkanów Zachodnich

I)Wprowadzenie

Od 2000 r. i 2003 r., kiedy to odbyły się posiedzenia w Feirze i Salonikach, Unia Europejska i jej państwa członkowskie konsekwentnie wyrażały swoje jednoznaczne poparcie dla europejskiej perspektywy Bałkanów Zachodnich. W swoich konkluzjach przyjętych na posiedzeniu Rady do Spraw Ogólnych w czerwcu 2019 r. Rada ponownie potwierdziła „swoje zaangażowanie na rzecz rozszerzenia, które pozostaje jedną z głównych polityk Unii Europejskiej, zgodnie z odnowionym konsensusem w sprawie rozszerzenia zatwierdzonym przez Radę Europejską w dniach 14–15 grudnia 2006 r. i z przyjętymi później konkluzjami Rady.” Na szczycie Rady w listopadzie 2019 r. panowało powszechne przekonanie, że należy przeanalizować skuteczność procesu negocjacji akcesyjnych.

Zdecydowanie wyrażana, oparta na osiągnięciach perspektywa pełnego członkostwa państw Bałkanów Zachodnich w UE jest zgodna z interesem samej Unii pod względem politycznym, gospodarczym i związanym z bezpieczeństwem. W czasach, kiedy globalne wyzwania i podziały się nasilają, jest to – bardziej niż kiedykolwiek – inwestycja geostrategiczna, która zaowocuje stabilną, silną i zjednoczoną Europą. Wiarygodna perspektywa przystąpienia do UE jest główną zachętą i siłą napędową transformacji w regionie, a tym samym zwiększa nasze wspólne bezpieczeństwo i dobrobyt. Jest to kluczowe narzędzie promowania demokracji, praworządności i poszanowania praw podstawowych, które to zasady są również głównymi motorami integracji gospodarczej i fundamentem pojednania i stabilności w regionie. Utrzymanie i wzmocnienie tej polityki jest zatem konieczne dla zapewnienia UE niezbędnej wiarygodności, sukcesu oraz wpływów w regionie i poza nim, zwłaszcza w czasach wzmożonej konkurencji geopolitycznej.

Oczywiste jest jednak również, że konieczne jest zwiększenie skuteczności procesu akcesyjnego jako całości i jego wdrażania. Strategiczny kierunek polityki pozostaje aktualny, nawet bardziej niż kiedykolwiek, jednak musi ona znaleźć lepsze osadzenie w terenie.

Pomimo kolejnych reform, takich jak nowe podejście do praworządności, skupienie się na kwestiach podstawowych i postępy osiągnięte dzięki strategii Komisji dotyczącej Bałkanów Zachodnich z 2018 r., proces akcesyjny musi być lepiej przygotowany do pokonywania strukturalnych niedociągnięć w krajach tego regionu, w szczególności w obszarze kwestii podstawowych.

Ogromne znaczenie ma pogłębianie wzajemnego zaufania wszystkich zainteresowanych stron oraz usprawnienie procesu akcesyjnego i zwiększenie jego skuteczności. Musi on stać się bardziej przewidywalny, wiarygodniejszy, a także – w oparciu o obiektywne kryteria, rygorystyczne uwarunkowania pozytywne i negatywne oraz odwracalność – bardziej dynamiczny i objęty silniejszym sterowaniem politycznym.

W niniejszym komunikacie przedstawiono konkretne propozycje Komisji dotyczące wzmocnienia całego procesu akcesyjnego. Ich ogólnym celem jest zwiększenie wiarygodności i zaufania po obu stronach oraz uzyskanie lepszych rezultatów w terenie. Proponowane zmiany mogą zostać ujęte w istniejących ramach negocjacyjnych, co zapewni równe warunki działania w regionie. Oznacza to, że ramy negocjacyjne dla Serbii i Czarnogóry nie zostaną zmienione, ale proponowane zmiany mogłyby – za zgodą tych dwóch państw – zostać ujęte w obowiązujących już ramach.

Głównym celem współpracy Unii Europejskiej z krajami Bałkanów Zachodnich jest przygotowanie ich do spełnienia wszystkich wymogów członkostwa. Chodzi tu o wspieranie podstawowych reform: demokratycznych, w dziedzinie praworządności i gospodarczych oraz dostosowanie do podstawowych wartości europejskich. To z kolei przyczyni się do utrwalenia i przyspieszenia wzrostu gospodarczego i konwergencji społecznej.

Zwiększenie skuteczności procesu akcesyjnego będzie zależeć w dużej mierze od komunikacji strategicznej. Konieczne jest podnoszenie świadomości w regionie na temat możliwości, jakie niosą ze sobą bliższa integracja i reformy, a także zwalczanie szkodliwych wpływów państw trzecich. Wymaga to również bardziej wiarygodnych wysiłków ze strony samych krajów dążących do akcesji. Publiczne zaangażowanie polityczne władz tych krajów w realizację strategicznego celu, jakim jest przystąpienie do UE, zostanie dokładniej ocenione w sprawozdaniach rocznych.

To strategiczne podejście będzie w związku z tym centralnym elementem dalekosiężnego programu. Program ten posłuży za wsparcie procesu przekształcenia gospodarek państw regionu Bałkanów Zachodnich w sprawnie funkcjonujące gospodarki rynkowe zdolne do pełnego włączenia się w jednolity rynek UE, tworzenia miejsc pracy i możliwości dla przedsiębiorców, poprawy klimatu biznesowego i inwestycyjnego, promowania praworządności i powstrzymania obserwowanego w regionie tzw. drenażu mózgów. Reformy są niezbędne, aby pobudzić rozwój gospodarczy krajów bałkańskich i osadzić ich gospodarkę w realiach rynków UE poprzez przyspieszenie niezbędnej konwergencji z UE. Komisja rozważy w szczególności, jak przyspieszyć inwestycje, integrację społeczno-gospodarczą, zapewnić poprawę w zakresie praworządności, zwiększyć dostęp do jednolitego rynku UE, poprawić konektywność, a także wykorzystać możliwości oferowane przez zieloną gospodarkę. Komisja przedstawi komunikat odnoszący się do tych kwestii przed szczytem w Zagrzebiu zaplanowanym na maj 2020 r.

II)Ożywienie procesu akcesyjnego

a)Większa wiarygodność

Aby proces akcesyjny odzyskał wiarygodność po obu stronach i aby można było w pełni wykorzystać jego potencjał, musi on opierać się na solidnym przekonaniu, wzajemnym zaufaniu i jasnych zobowiązaniach po obu stronach.

Oznacza to, że przywódcy krajów Bałkanów Zachodnich muszą w sposób bardziej wiarygodny wywiązywać się z podjętego zobowiązania do wdrożenia niezbędnych zasadniczych reform, czy to w zakresie praworządności, walki z korupcją, gospodarki czy też zapewnienia właściwego funkcjonowania instytucji demokratycznych i administracji publicznej lub dostosowania polityki zagranicznej. Państwa członkowskie i obywatele UE mają uzasadnione obawy, należy ich zatem utwierdzić co do istnienia w tych krajach jednoznacznej woli politycznej, popartej strukturalnymi, konkretnymi reformami. Przywódcy krajów Bałkanów Zachodnich muszą wykazać się dalszym zaangażowaniem na rzecz wzmocnienia współpracy regionalnej i dobrych stosunków sąsiedzkich w celu zapewnienia stabilności i dobrobytu swoim obywatelom, utwierdzając jednocześnie UE w przekonaniu, że region jest gotowy zmierzyć się ze spuścizną przeszłości.