Ponadto w ramach przygotowania do przeglądu dyrektywy NEC, który ma zostać przeprowadzony do 2025 r., w trzeciej prognozie w sprawie czystego powietrza przeanalizowano kilka aspektów, które mogłyby zostać uwzględnione w tym przeglądzie. W szczególności przeanalizowano wpływ na zgodność włączenia bardziej kompleksowego zakresu emisji, które obecnie nie są uwzględniane w kontrolach zgodności z poziomami emisji wynikającymi z dyrektywy NEC, ale które mają wyraźny wpływ na jakość powietrza. Dotyczy to podlegających kondensacji cząstek stałych i niektórych źródeł emisji w rolnictwie. W niniejszym sprawozdaniu zwrócono również uwagę na dodatkowe korzyści wynikające z ograniczenia emisji metanu, który jest zarówno czynnikiem zanieczyszczenia powietrza, jak i gazem o dużym potencjale w zakresie tworzenia efektu cieplarnianego.

Trzecia prognoza w sprawie czystego powietrza stanowi bezpośredni wkład w przygotowanie sprawozdania dotyczącego monitorowania i prognoz eliminacji zanieczyszczeń poprzez analizę perspektyw osiągnięcia dwóch celów planu działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń związanych z czystym powietrzem. Są to ograniczenie o ponad 55 % skutków zanieczyszczenia powietrza dla zdrowia w UE do 2030 r. (wyrażonych jako przedwczesne zgony) oraz ograniczenie o 25 % liczby ekosystemów, w których zanieczyszczenie powietrza zagraża różnorodności biologicznej (w porównaniu z poziomami z 2005 r.).

Wszystkie trzy filary podlegają zmianom w celu dostosowania ich do nowej polityki i rozwoju nauki. W szczególności, działając zgodnie z mandatem wynikającym z Europejskiego Zielonego Ładu i dążeniem UE do eliminacji zanieczyszczeń na rzecz nietoksycznego środowiska, Komisja zaproponowała niedawno zmianę dyrektyw w sprawie jakości powietrza. Dzięki wnioskowi UE wchodzi na ścieżkę prowadzącą do eliminacji emisji zanieczyszczeń powietrza najpóźniej do 2050 r. Ponadto we wniosku tym ustanawia się tymczasowe normy jakości powietrza do 2030 r., które są lepiej dostosowane do zaktualizowanych wytycznych w zakresie jakości powietrza wydanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) w odniesieniu do najważniejszych zanieczyszczeń powietrza.

Podejście UE do poprawy jakości powietrza obejmuje podejmowanie działań w trzech obszarach (lub „filarach”). Pierwszym z nich są normy jakości powietrza określone w dyrektywach w sprawie jakości powietrza. Drugim jest ustanowienie krajowych zobowiązań w zakresie redukcji emisji, o których mowa w dyrektywie w sprawie redukcji krajowych emisji (dyrektywie NEC) w odniesieniu do głównych transgranicznych zanieczyszczeń powietrza. Trzecim jest określenie na szczeblu UE przewidzianych w prawodawstwie norm emisji dla kluczowych źródeł zanieczyszczeń – od emisji pochodzących z pojazdów i statków po emisje pochodzące z wykorzystania energii i emisje przemysłowe, a także wymogów dotyczących ekoprojektu dla kotłów i pieców.

Po dokonaniu przeglądu bilansów emisji za 2020 r. przedłożonych przez państwa członkowskie w 2022 r. Komisja stwierdziła, że 14 państw członkowskich nie wywiązało się z ustalonych zobowiązań w zakresie redukcji w odniesieniu do co najmniej jednego zanieczyszczenia. W 11 z tych państw członkowskich jednym z emitowanych zanieczyszczeń przekraczających normy jest amoniak. Państwa muszą opracować krajowe programy ograniczania zanieczyszczenia powietrza (KPOZP) i aktualizować je co najmniej raz na cztery lata, ponieważ programy te stanowią kluczowe narzędzie zarządzania służące realizacji zobowiązań w zakresie redukcji emisji określonych w dyrektywie NEC. Wszystkie państwa członkowskie, które przedłożyły swój pierwszy KPOZP przed upływem terminu składania sprawozdań w 2019 r., w 2023 r. muszą złożyć zaktualizowany plan przedstawiający środki mające na celu zmniejszenie ich emisji. Państwa członkowskie, w przypadku których pierwszy KPOZP lub najnowsze dane wskazują, że nie spełnią ustalonych zobowiązań w zakresie redukcji emisji, muszą również zaktualizować swoje środki redukcji emisji.

W danych na temat emisji z 2020 r. przedłożonych przez państwa członkowskie w 2022 r. podkreślono również, że niektóre z państw członkowskich muszą osiągnąć radykalną redukcję emisji szeregu substancji zanieczyszczających, aby wypełnić swoje bardziej ambitne zobowiązania w zakresie redukcji emisji na rok 2030 i kolejne lata. Z analizy EEA wynika, że istnieje potrzeba obniżenia emisji PM2,5 i NOx o ponad 30 % w latach 2020–2030 w przypadku odpowiednio 7 i 8 państw członkowskich. W odniesieniu do emisji NMLZO i amoniaku odpowiednio 10 i 11 państw członkowskich musi ograniczyć swoje emisje o ponad 10 % do 2030 r. Również w tym przypadku oznacza to, że muszą one wprowadzić dodatkowe, bardziej rygorystyczne i skuteczne strategie polityczne i środki.

Jeżeli chodzi o dyrektywy w sprawie jakości powietrza, w październiku 2022 r. w 18 państwach członkowskich wszczęto 28 postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego z powodu przekroczenia norm jakości powietrza. Postępowania toczące się zarówno przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak i przed sądami krajowymi potwierdzają, że w wielu przypadkach plany ochrony powietrza były nieodpowiednie lub przyjęto niewystarczające środki w celu ograniczenia zanieczyszczenia powietrza.

2.3.Powiązania między wnioskiem dotyczącym zmiany dyrektyw w sprawie jakości powietrza a dalszym wdrażaniem dyrektywy NEC

W następstwie zobowiązania podjętego w ramach Europejskiego Zielonego Ładu Komisja przedstawiła 26 października 2022 r. wniosek dotyczący zmiany dyrektyw w sprawie jakości powietrza. Celem było stopniowe osiągnięcie pełnego dostosowania unijnych norm jakości powietrza do zaleceń WHO, poprawa ram regulacyjnych oraz udoskonalenie przepisów dotyczących monitorowania, modelowania i planów ochrony powietrza. Podstawę zmiany stanowią wnioski z oceny („ocena adekwatności”) dyrektyw w sprawie jakości powietrza z 2019 r.

Jeżeli chodzi o powiązanie z dyrektywą NEC, wniosek obejmuje monitorowanie nowych substancji zanieczyszczających, w tym amoniaku, w „zbiorczych miejscach monitorowania” na obszarach miejskich i wiejskich. Monitorowanie na obszarach miejskich będzie uzupełnieniem monitorowania amoniaku w ekosystemach wynikającego z dyrektywy NEC, podczas gdy monitorowanie na obszarach wiejskich może pokrywać się z monitorowaniem ustanowionym zgodnie z art. 9 dyrektywy NEC. Wniosek usprawnia i upraszcza również wymogi w zakresie monitorowania poziomu ozonu. Zmiana ma na celu zwiększenie skuteczności planów ochrony powietrza, w tym poprzez wprowadzenie wymogu sporządzania planów ochrony powietrza przed wejściem w życie norm jakości powietrza, w przypadkach przekroczenia tych norm przed 2030 r., oraz poprzez wprowadzenie obowiązku regularnego aktualizowania planów ochrony powietrza, jeżeli nie osiągną one zgodności. Zmiany te będą sprzyjać perspektywicznemu planowaniu jakości powietrza, które dzięki temu może być skuteczniej koordynowane za pomocą krajowych programów ograniczania zanieczyszczenia powietrza (KPOZP). Sprawozdawczość w odniesieniu do wpływu na ekosystemy i realizacji KPOZP na mocy dyrektywy NEC może wspierać właściwe organy w identyfikacji pochodzenia zanieczyszczenia, co jest ważnym wymogiem dla sporządzania skutecznych planów ochrony powietrza.

Po wdrożeniu wniosek ten zwiększy potrzebę dalszego ograniczania przez państwa członkowskie emisji zanieczyszczeń powietrza w celu spełnienia nowych, ambitniejszych norm jakości powietrza. Przyczyni się on również do skutecznej realizacji zobowiązań ustanowionych w dyrektywie NEC. W ramach oceny skutków stanowiącej podstawę wniosku dotyczącego zmiany dyrektyw w sprawie jakości powietrza przeanalizowano wpływ ambitniejszych norm jakości powietrza na emisje zanieczyszczeń powietrza, zdrowie i ekosystemy, oraz ich konsekwencje gospodarcze. Trzecia prognoza w sprawie czystego powietrza opiera się na tej analizie i uzupełnia ją przez dodanie bardziej aktualnych zmian w obszarze modelowania i polityki (zob. załącznik)oraz prognozowanie sytuacji w ramach wielu potencjalnych przyszłych scenariuszy.

3.Wdrożenie dyrektywy NEC

3.1.Zmiany odpowiedniego prawodawstwa i kontekst polityczny

Aby osiągnąć w UE bardziej ambitne cele klimatyczne, w lipcu 2021 r. Komisja przyjęła pakiet wniosków ustawodawczych „Gotowi na 55”. Zwiększono w nim cel polegający na ograniczeniu emisji gazów cieplarnianych do 2030 r. do co najmniej 55 % poniżej poziomów z 1990 r. Jest to zgodne z głównym celem UE, jakim jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Środki przewidziane we wnioskach w ramach pakietu „Gotowi na 55” przyniosą dodatkowe korzyści dla jakości powietrza poprzez zmniejszenie emisji najważniejszych zanieczyszczeń powietrza (PM2,5, NOx i SO2) w porównaniu z wcześniejszą polityką klimatyczno-energetyczną (która była podstawą drugiej prognozy w sprawie czystego powietrza).

Jeżeli chodzi o transport, wniosek w sprawie normy emisji Euro 7 dotyczy emisji z rur wydechowych, a także z hamulców i opon w przypadku nowych pojazdów lekkich i ciężkich. W proponowanych zmienionych normach CO2 dla samochodów osobowych od 2035 r. wprowadzony zostanie zakaz sprzedaży samochodów osobowych i dostawczych z silnikami spalinowymi. Inne środki w sektorze transportu, bardziej powiązane ze zmianą zachowań i działaniami na szczeblu lokalnym, nie mogły znaleźć odzwierciedlenia w modelu.

Ponadto nowe przepisy proponowane na podstawie dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych (IED) wzmocnią powiązania z innowacjami i transformacją przemysłową, zaostrzą przepisy dotyczące warunków uzyskiwania pozwoleń i ustalania dopuszczalnych wielkości emisji oraz poprawią egzekwowanie przepisów, jednocześnie zwiększając poziom informacji, udziału społeczeństwa i dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Rozszerzono w nich objęte przepisami instalacje na przemysł wydobywczy, gigafabryki baterii i duże fermy bydła, a także na większą liczbę ferm trzody chlewnej i drobiu (co stanowi łącznie 13 % gospodarstw nieprodukujących na własne potrzeby w UE, które odpowiadają za 60 % amoniaku i 43 % emisji metanu z inwentarza żywego w UE). Scenariusz odniesienia niniejszej trzeciej prognozy w sprawie czystego powietrza obejmuje zatem elementy wniosku dotyczącego IED w zakresie proponowanego rozszerzenia na większą liczbę gospodarstw hodowlanych.

3.2.Perspektywy realizacji zobowiązań w zakresie redukcji emisji określonych w dyrektywie NEC na 2030 r. i kolejne lata

Zgodnie z wynikami trzeciej prognozy w sprawie czystego powietrza tylko pięć państw członkowskich jest na dobrej drodze do osiągnięcia w 2030 r. wszystkich swoich zobowiązań w zakresie redukcji emisji w ramach obecnych środków krajowych i przepisów UE oraz pod warunkiem przyjęcia przez Komisję i wdrożenia powyższych wniosków ustawodawczych (jest to „bazowy” scenariusz polityczny). Wszystkie inne państwa członkowskie muszą wprowadzić dodatkowe środki w celu wypełnienia swoich zobowiązań. Dotyczy to w szczególności emisji amoniaku, w odniesieniu do których 20 państw członkowskich musi zintensyfikować działania w celu ograniczenia swoich emisji do 2030 r. W tabeli 1 przedstawiono państwa członkowskie, które zgodnie z przewidywaniami nie spełnią swoich zobowiązań w zakresie redukcji emisji w odniesieniu do poszczególnych substancji zanieczyszczających. Te wyniki modelowania perspektywicznego potwierdzają tendencję zaobserwowaną w danych analizowanych przez EEA (zob. sekcja 2.2).

Analizując modelowanie poziomów emisji w 2025 r. oraz to, czy państwa członkowskie podążają ścieżką liniową, aby osiągnąć swoje bardziej ambitne zobowiązania w zakresie redukcji emisji na 2030 r., przewiduje się, że tylko siedem państw członkowskich będzie na dobrej drodze do odpowiedniego zmniejszenia wszystkich pięciu zanieczyszczeń. Pozostałe państwa członkowskie muszą bardzo szybko podjąć działania, w szczególności w celu zmniejszenia emisji amoniaku, ponieważ przewiduje się, że 19 państw członkowskich nie osiągnie ścieżki liniowej w 2025 r.

Perspektywy zgodności są lepsze w scenariuszu, w którym ludność UE stopniowo przechodzi na dietę fleksitariańską. Jest to szczególnie korzystne w przypadku emisji amoniaku, przy czym dziewięć dodatkowych państw członkowskich jest na dobrej drodze do wypełnienia zobowiązań w zakresie redukcji w 2030 r. w porównaniu ze scenariuszem odniesienia, co daje łącznie zgodność u 16 państw członkowskich. Zgodnie ze scenariuszem zakładającym – zgodnie z wnioskiem Komisji (scenariusz zakładający „bardziej rygorystyczne normy jakości powietrza”) – zaostrzone normy jakości powietrza w całej UE w odniesieniu do PM2,5 na poziomie 10 μg/m3 kolejne dwa państwa członkowskie wywiązałyby się z zobowiązań do zmniejszenia emisji amoniaku (łącznie 18 państw członkowskich) oraz poprawiłyby perspektywy zgodności w odniesieniu do NMLZO i PM2,5. Wykorzystanie wszystkich dostępnych środków technicznych umożliwiłoby wszystkim państwom członkowskim wywiązanie się z zobowiązań na 2030 r. z wyjątkiem NOx.





Tabela 1: Państwa członkowskie, które zgodnie z przewidywaniami nie spełnią swoich zobowiązań w zakresie redukcji emisji

Scenariusz Rok NH3 NMLZO NOx PM2,5 SO2 Scenariusz odniesienia 2025 BG, CZ, DK, DE, EE, IE, ES, FR, CY, LV, LT, LU, HU, AT, PL, PT, RO, SK, SE LT LV, LT HU, RO, SI - Scenariusz odniesienia 2030 BE, BG, CZ, DK, DE, IE, ES, FR, HR, CY, LV, LT, LU, HU, NL, AT, PL, PT, RO, SK ES, LT, HU, SI MT DK, ES, HU, SI - Bardziej rygorystyczne normy jakości powietrza 2030 CZ, DK, DE, IE, CY, LV, LT, LU, AT - MT - - Wszystkie środki techniczne 2030 - - MT - -

Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników modelowania ze sprawozdania IIASA (2022).