- projekty społeczeństwa obywatelskiego: w ramach tego środka przyznaje się dotacje na wspieranie projektów promowanych przez partnerstwa transnarodowe i sieci bezpośrednio angażujące obywateli. Projekty te zrzeszają obywateli z różnych środowisk w ramach działań, które stwarzają możliwość udziału w kształtowaniu unijnej agendy politycznej. W ramach tych projektów obywateli zachęca się do współpracy w zakresie wieloletnich zagadnień priorytetowych oraz do debaty poświęconej tym zagadnieniom na szczeblu lokalnym i europejskim.

- partnerstwo miast: działanie to wspiera projekty zrzeszające szerokie grono obywateli z miast partnerskich w celu przedyskutowania tematów zgodnych z celami programu. Poprzez zachęcanie obywateli na szczeblu lokalnym i unijnym do debaty nad konkretnymi zagadnieniami europejskiej agendy politycznej projekty te mają na celu promowanie aktywności obywatelskiej i rozwijanie możliwości w zakresie zaangażowania obywatelskiego;

Ponadto w ramach tego komponentu wspiera się działania związane z innymi decydującymi momentami i punktami odniesienia w najnowszej historii Europy. W szczególności pierwszeństwo przyznaje się projektom promującym tolerancję, wzajemne zrozumienie, dialog międzykulturowy i pojednanie jako sposób na to, by zostawić za sobą przeszłość i budować przyszłość, kładąc nacisk na dotarcie do młodszego pokolenia.

Biorąc pod uwagę zaangażowanie organizacji partnerskich, wszystkie państwa uczestniczące w programie otrzymały dotacje na projekty. Węgry, którym przyznano około 15 % całkowitej liczby dotacji na projekty w latach 2014–2016, są niezmiennie państwem z największą liczbą beneficjentów. Liczba projektów na Słowacji i we Włoszech jest zbliżona, gdyż państwom tym przyznano odpowiednio około 13 % i 11 % dotacji. Przyczynił się do tego głównie środek w zakresie partnerstwa miast, w ramach którego prawie połowa otrzymanych wniosków pochodziła z tych trzech państw członkowskich.

Średnio sfinansowano mniej niż 10 % projektów zgłoszonych w latach 2014–2016, z wyjątkiem projektów w dziedzinie partnerstwa miast. W 2016 r. sfinansowano 8 % projektów upamiętniających, 22 % projektów w dziedzinie partnerstwa miast, 9 % sieci miast i 5 % projektów społeczeństwa obywatelskiego. Wysokie zapotrzebowanie ze strony osób ubiegających się o dotację pokazuje, że istnieje możliwość zapewnienia dodatkowego finansowania, w tym na działania następcze i rozpowszechnianie. Pomimo pozytywnej oceny ze względu na ograniczenia budżetowe nie można było sfinansować znacznej liczby projektów, które przyczyniłyby się do zwiększenia wpływu programu. Zainteresowane strony podkreśliły, że taka sytuacja może zniechęcić wnioskodawców do ponownego złożenia wniosku w przyszłości. W swoim sprawozdaniu z realizacji programu na lata 2014–2020, sporządzonym w marcu 2017 r., Parlament Europejski wezwał Radę i Komisję Europejską do rozważenia całkowitego budżetu w kwocie około 500 mln EUR na następny program w ramach kolejnych wieloletnich ram finansowych. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny doszedł do podobnych wniosków w swojej opinii na temat finansowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego z października 2017 r..

W latach 2014–2016 przyznano dotacje na wsparcie ponad 1 000 projektów w 33 państwach uczestniczących. W sumie w działania wspierane w ramach programu bezpośrednio zaangażowało się 3,3 mln obywateli (np. uczestników działań prowadzonych w ramach partnerstwa miast, uczestników wydarzeń organizowanych przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego itd.), a pośrednio dodatkowe 3,9 mln (np. użytkownicy materiałów internetowych sporządzonych w ramach programu, czytelnicy opracowań przygotowanych przez ośrodki analityczne itd.). Z danych dotyczących podmiotów będących beneficjentami po raz pierwszy wynika, że program skutecznie dociera do nowych odbiorców zarówno poprzez przyciąganie nowych beneficjentów, jak i poprzez większe, bardziej transnarodowe partnerstwa. Dzięki projektom w dziedzinie partnerstw miast i sieciom miast program dotarł do prawie 4 500 miast w Europie.

Znacząco wzrosła również całkowita liczba partnerów uczestniczących w każdym projekcie. Z biegiem czasu wnioskodawcy zdobywali coraz większe doświadczenie i w rezultacie przedstawili bardziej złożone projekty z udziałem większej liczby partnerów. Łącznie w programie wzięło udział ponad 2 500 organizacji, podzielonych na około 700 organizacji promujących pamięć o przeszłości i 1 800 organizacji społeczeństwa obywatelskiego.

2.6. Jakość projektów

Wprowadzenie systemu wieloletnich priorytetów tematycznych w miejsce poprzedniego systemu rocznych priorytetów przyniosło elastyczność i znaczną poprawę na poziomie projektu. Wprowadzono wieloletnie priorytety obejmujące pozostały okres programowania (2016–2020), aby dać wnioskodawcom więcej czasu na zaplanowanie i przygotowanie projektów, a tym samym pozwolić im lepiej skupić się na celach programu i złożyć lepiej sformułowane wnioski o większym potencjalnym wpływie. Skoncentrowanie działań prowadzonych w ramach programu na obywatelach oraz położenie nacisku na aktualne kwestie, takie jak migracja, solidarność, różnorodność kulturowa, włączenie społeczne, europejskie dziedzictwo kulturowe i pamięć historyczna, pozwoliły uczestnikom na włączenie oddolnych perspektyw do debaty europejskiej, umożliwiając jednocześnie instytucjom UE bezpośredni kontakt z ludźmi w terenie.

Przyczyniło się to do poprawy ogólnej jakości projektów w dziedzinie partnerstwa miast, czego dowodem są wyniki uzyskane w trakcie przeglądu. W przeszłości projekty w dziedzinie partnerstwa miast często polegały na spotkaniach osób z różnych państw w celu omówienia różnorodnych zagadnień, takich jak środowisko naturalne czy sport. W wyniku tego programu ukierunkowane działania Komisji i Agencji Wykonawczej sprawiły, że finansowane w jego ramach projekty w dziedzinie partnerstw miast i sieci miast zaczęły stopniowo w coraz większym zakresie sprzyjać włączeniu społecznemu i stawać się bardziej ustrukturyzowane. Obecnie w ramach tych projektów angażuje się zazwyczaj dużą liczbę partnerów (średnio 5 w przypadku projektów w dziedzinie partnerstw miast i 10 w przypadku sieci miast) oraz koncentruje się na kluczowych zagadnieniach, takich jak migracja czy debata na temat przyszłości Europy.

Zaostrzono również wymogi dotyczące treści w odniesieniu do projektów związanych z pamięcią o przeszłości Europy i projektów społeczeństwa obywatelskiego, tworząc silniejsze powiązanie z celami programu. W rezultacie coraz więcej organizacji przedstawiało bardziej innowacyjne projekty o wyraźniejszym wymiarze europejskim.

2.7. Wsparcie strukturalne dla organizacji

W latach 2014–2017 europejskie organizacje społeczeństwa obywatelskiego i ośrodki analityczne otrzymały wieloletnie wsparcie strukturalne w postaci dotacji operacyjnych. Na podstawie programu prac na lata 2014–2017 wybrane organizacje otrzymały roczne dotacje operacyjne. W następstwie zewnętrznego śródokresowego przeglądu programu wieloletnie dotacje operacyjne umożliwiły beneficjentom realizację długoterminowej wizji i tym samym zwiększenie efektywności ich działań.

3. Jakie są osiągnięcia programu „Europa dla obywateli”?

Jak wykazano w towarzyszącym dokumencie roboczym służb Komisji, w połowie okresu programowania program osiąga ogólnie dobre wyniki w odniesieniu do obu komponentów pod względem celów szczegółowych, co stwierdzono na podstawie wskaźników wpływu w ocenie skutków, wskaźników związanych z wynikami określonych w rozporządzeniu i opinii wyrażonych przez zainteresowane strony.

3.1. Znaczenie programu i europejska wartość dodana

W trudnych warunkach politycznych, społecznych i gospodarczych program odgrywa ważną rolę w zwiększaniu zaangażowania obywateli w całej Europie. Zachęca on obywateli do bardziej aktywnego uczestnictwa w rozwoju UE i promowania jej podstawowych wartości, takich jak tolerancja, solidarność i niedyskryminacja, poprzez projekty i działania, w których mogliby oni uczestniczyć i zabierać głos. Wiele projektów bezpośrednio odnosiło się do bieżących kwestii politycznych i społecznych, takich jak migracje i kryzysy gospodarcze. Program wspiera również wolontariat, w szczególności poprzez zapewnienie staży członkom nowo utworzonego Europejskiego Korpusu Solidarności.

Wzrost eurosceptycyzmu odczuwanego w tym okresie uwydatnił znaczenie programu, wzmacniając potrzebę zachęcania do rozwijania wspólnego poczucia tożsamości europejskiej i zastanowienia się nad przyczynami leżącymi u podstaw pytań dotyczących atrakcyjności i wartości dodanej Unii Europejskiej dla państw uczestniczących i obywateli europejskich. W tym kontekście program stanowił forum publiczne, na którym obywatele mieli możliwość wyrażania swoich poglądów na temat przyszłości Europy w ramach podejścia oddolnego.

W porównaniu z poprzednim programem większy nacisk położony w obecnym programie na europejską pamięć historyczną miał zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia jego celów. W szczególności zachęcił on do refleksji nad różnorodnością kulturową i wspólnymi wartościami Europy oraz stworzył powiązania między nauką płynącą z najnowszej historii Europy a debatą na temat jej przyszłości.

Wszystkie działania finansowane w ramach programu „Europa dla obywateli” mają wymiar transgraniczny – angażują obywateli i organizacje z kilku uczestniczących państw – albo są powiązane z samą Unią Europejską. Działania, takie jak te związane z pamięcią o przeszłości, partnerstwem miast lub sieciami paneuropejskimi mają na celu poszerzenie perspektyw i rozwijanie poczucia przynależności europejskiej i tożsamości europejskiej. Program wykazuje europejską wartość dodaną w postaci łącznego wpływu na uczestników i komplementarność z innymi inicjatywami UE. Jeżeli program nie będzie kontynuowany, mało prawdopodobne jest osiągnięcie pozytywnych skutków za pomocą innych środków.

3.2. Osiągnięcie celów programu

Dzięki komponentowi „pamięć o przeszłości Europy” program przyczynił się do zwiększenia wiedzy na temat europejskiej pamięci historycznej i pamięci o przeszłości Europy, m.in. poprzez rozwój działań łączących pamięć o przeszłości Europy z aktywnością obywatelską i szeroko rozumianą demokracją. W obszarze projektów związanych z Holokaustem i ludobójstwem zachęcano do wymiany ponad granicami państw i promowania europejskiego podejścia do historii, wnosząc w ten sposób znaczną wartość dodaną do odpowiednich debat. Zgodnie z zewnętrznym przeglądem śródokresowym uczestnicy zakończyli projekty związane z pamięcią o przeszłości Europy, uznając, że podzielają wspólne wartości z obywatelami z innych państw uczestniczących oraz że projekty te mogły przyczynić się do trwałych zmian w podejściu uczestników do UE oraz jej historii, wartości i kultury.

W obszarze partnerstwa miast wyniki w ramach programu osiąga się poprzez zwiększanie wzajemnego zrozumienia i przyjaźni między obywatelami na szczeblu lokalnym oraz zachęcanie do takiego zrozumienia i przyjaźni. W ramach partnerstwa miast stosuje się podejście oddolne do obywatelstwa poprzez angażowanie obywateli z lokalnych społeczności w doświadczanie i uznawanie wartości dodanej, jaką zapewnia UE. Doświadczenia te z kolei prowadzą do zwiększenia poczucia przynależności do UE i wreszcie do aktywności obywatelskiej na szczeblu UE.