Unijne dyrektywy ptasia i siedliskowa („dyrektywy dotyczące ochrony przyrody”), stanowiące podstawę sieci obszarów chronionych Natura 2000, są fundamentem polityki UE w zakresie różnorodności biologicznej. Mają one na celu zapewnienie ochrony gatunków i typów siedlisk mających znaczenie dla UE i obejmują ochroną wszystkie ptaki dzikie (ponad 460 gatunków), siedliska reprezentatywne i zagrożone (233 typy, od skupisk trawy morskiej po murawy alpejskie) i niemal 1 400 dodatkowych gatunków od małych roślin po ssaki, w tym wiele najbardziej znanych gatunków dzikich. Na ich podstawie państwa członkowskie zobowiązuje się do utrzymania i odtworzenia właściwego stanu ochrony tych gatunków i siedlisk.

·sytuacja krótkoterminowa w zakresie tendencji populacji 91 gatunków zimujących jest podobna do sytuacji w 2015 r. (45 % wykazuje wzrost, a 29 % – spadek); 54 % tendencji długoterminowych to tendencje rosnące, a 13 % malejące (tym samym odsetek w pierwszym przypadku spadł o 9 pp, natomiast w drugim jest prawie taki sam).

Z oceny na poziomie UE wynika, że stan populacji 47 % wszystkich gatunków ptaków jest dobry, co stanowi spadek o 5 punktów procentowych (pp) z 52 % w 2015 r. Odsetek gatunków o niewystarczającym i złym stanie wzrósł z 32 % do 39 %, natomiast stan 14 % wciąż jest nieznany (w porównaniu z 16 % w 2015 r.) ze względu na brak wiarygodnych danych.

Stan 81 % wymienionych siedlisk oceniono na poziomie UE jako „niewystarczający” lub „zły”. Jedynie 9 % z nich wykazuje tendencje poprawy, natomiast 36 % charakteryzuje ciągłe pogorszenie. Pogarszające się tendencje odnotowano w co najmniej 25 % wszystkich ocen wśród wszystkich grup siedlisk z wyjątkiem siedlisk skalnych (15 %). Najwyższy odsetek pogarszających się tendencji dotyczy siedlisk typu torfowiska, grzęzawiska i mokradła oraz murawy i wydmy (ponad 50 % w przypadku każdej grupy). Siedliska typu muraw, głównie łąki kośne, łąki z Molinia i kilka typów półnaturalnych odmian suchych muraw, wykazują spadkową tendencję w zakresie stanu ochrony, co odzwierciedla ich zależność od praktyk rolnictwa ekstensywnego, których poziom nadal spada w całej UE. Siedliska leśne charakteryzuje najwyższy odsetek tendencji poprawy wśród ocen (13 %).

Z 233 typów siedlisk wymienionych w załączniku I do dyrektywy siedliskowej 224 to siedliska lądowe, a dziewięć jest całkowicie morskich. Uwzględniony w sprawozdaniu obszar tych pierwszych odpowiada niemal jednej trzeciej obszaru lądowego UE-28, czyli 1,3 mln km2. Powierzchnia drugiego z wymienionych rodzajów siedlisk wynosi 0,4 mln km2 wód UE.

·odsetek wymienionych w załączniku II gatunków (na które można polować) o dobrym stanie populacji był niższy o 9 pp (spadek z 55 % do 46 %) niż w 2015 r., natomiast odsetek gatunków o niewystarczającym i złym stanie populacji wzrósł o 9 pp (z 39 % do 48 %); oraz

·odsetek wymienionych w załączniku I gatunków o bezpiecznym stanie populacji spadł o 8 pp (z 48 % do 40 %) w porównaniu z 2015 r., natomiast odsetek gatunków o niewystarczającym i złym stanie populacji wzrósł o 6 pp (z 38 % do 44 %). Wynika z tego, że stan populacji kilku gatunków wymienionych w załączniku I pogorszył się pomimo zastosowania szczególnych środków ochrony siedlisk wymaganych na podstawie dyrektywy. Fakt, że stan populacji 16 % gatunków wymienionych w załączniku I jest wciąż nieznany, wzbudza szczególne obawy i uwydatnia konieczność usprawnienia systemów monitorowania tych gatunków w państwach członkowskich;

Na podstawie informacji dostarczonych przez państwa członkowskie na potrzeby tej oceny określono, w jakim stopniu cel nr 1 strategii ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r. został osiągnięty. Celem było powstrzymanie pogarszania się stanu wszystkich gatunków i siedlisk objętych unijnym prawodawstwem w dziedzinie ochrony przyrody oraz osiągnięcie znaczącej i wymiernej poprawy ich stanu, tak aby do 2020 r. (w porównaniu z ocenami z 2010 r.) nastąpiło:

Ponad jedna czwarta (27 %) ocen dotyczących gatunków wskazuje, że ich stan ochrony jest dobry, w porównaniu z 23 % w 2015 r. Z 63 % ocen wynika niewystarczający lub zły stan gatunków, co jest wartością podobną do danych z 2015 r. (60 %). Liczba ocen „stan nieznany” spadła od ostatniego okresu sprawozdawczego (z 17 % do 10 %), ale pozostaje znacznie wyższa niż w przypadku siedlisk (4 %). Stan większości gatunków morskich (59 %) na poziomie państw członkowskich jest nieznany – w porównaniu z jedynie 8 % gatunków lądowych – z czego wynika, że na ich monitorowanie przeznacza się niewystarczające zasoby.

W stosunku do wartości odniesienia z 2010 r. poczyniono ograniczone postępy w realizacji celów na 2020 r., z wyjątkiem gatunków innych niż ptaki, w odniesieniu do których cel został prawie osiągnięty. Dalsze pogorszenie w przypadku niektórych siedlisk i gatunków przeważa nad poprawą. Z danych zgłoszonych w 2019 r. wynika, że odsetek gatunków i siedlisk o pogarszających się tendencjach wręcz nieznacznie wzrósł: w przypadku ptaków z 20 % do 23 %, gatunków innych niż ptaki – z 22 % do 26 %, a jeżeli chodzi o siedliska – z 30 % do 32 %.

Cel na 2020 r. – 34 % ocen siedlisk wskazujących na właściwy lub poprawiający się stan – nie został osiągnięty (zabrakło 12 pp). Odsetek gatunków innych niż ptaki, których stan ochrony oceniono jako właściwy lub poprawiający się, sięgnął jednak niemal poziomu celu pośredniego na 2020 r. wynoszącego 35 % (zabrakło 2 pp). Tendencje populacji ptaków przedstawiają obraz mieszany, ze wzrostem liczby bezpiecznych i poprawiających się gatunków w latach 2010–2015, ale zarazem przy pewnym pogorszeniu (‑3 pp) w latach 2015–2020, co oznacza różnicę ponad 20 pp w stosunku do celu wynoszącego 78 %. W związku z tym cel nr 1 strategii ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r. nie został osiągnięty.

3.2 Poprawa w państwach członkowskich

„Stan ochrony” charakteryzują powolne zmiany i w związku z tym nie jest on zbyt czułym krótkoterminowym wskaźnikiem poprawy. Ponadto oceny na poziomie UE mogą przysłaniać poprawę w poszczególnych państwach członkowskich. Pozytywne i stabilizujące się tendencje na poziomie krajowym (kiedy tendencje rzeczywiście zmieniają się z pogarszających się w poprzednim okresie sprawozdawczym na stabilne w bieżącym) są zatem pozytywnymi zmianami, które należy uwzględnić i poddać analizie wraz z pozytywnymi zmianami stanu ochrony.

Na krajowym/regionalnym poziomie państw członkowskich poprawę wykazuje średnio 6 % ocen siedlisk, najczęściej w przypadku siedlisk leśnych i słodkowodnych (10 % wszystkich ocen w grupie), siedlisk typu wrzosowiska i zarośla strefy umiarkowanej (7 %), torfowiska, grzęzawiska i mokradła oraz wydmy (6 %). Przykładem siedliska przybrzeżnego o poprawiającym się stanie są bałtyckie łąki przybrzeżne w Finlandii.

Podobnie poprawę wykazuje średnio 6 % wszystkich krajowych/regionalnych ocen gatunków innych niż ptaki. Największa liczba przypadków poprawy dotyczy ssaków (9 % wszystkich zarejestrowanych ocen ssaków wskazuje na poprawę), a na kolejnych miejscach znajdują się ryby (8 %) i rośliny naczyniowe (5 %). Przykładami ssaków są m.in. bobry (Castor fiber), foki szare (Halichoerus grypus) i foki pospolite (Phoca vitulina).

Poprawę na poziomie krajowym w odniesieniu do ptaków określono w inny sposób, ponieważ nie przeprowadza się krajowych ocen stanu ochrony i tendencji stanu. W związku z tym za poprawę uznaje się krótkoterminową pozytywną tendencję populacji lub stabilizację po negatywnej długoterminowej tendencji opisanej w poprzednim sprawozdaniu. Ogółem 2 148 sprawozdań państw członkowskich wskazuje na poprawę zgodnie z powyższymi kryteriami. W ujęciu całościowym odpowiada to 397 (pod)gatunkom ptaków, w których przypadku następuje poprawa w co najmniej jednym państwie członkowskim w przynajmniej jednym zgłoszonym okresie. Około 44 % wszystkich gatunków ptaków wykazujących tendencje poprawy to wędrowne ptaki wodne. Wiele z tych gatunków zostało zaliczonych również do gatunków morskich zgodnie z unijną dyrektywą ramową w sprawie strategii morskiej i stanowi do 33 % wszystkich przypadków poprawy. Gatunki ptaków krajobrazu rolniczego i ptaków leśnych odpowiadają za około 9 % każde. Przykładami gatunków ptaków wykazujących poprawę są bielik (Haliaeetus albicilla), żuraw zwyczajny (Grus grus), kania ruda (Milvus milvus) i czapla biała (Ardea alba).

3.3 Postępy dotyczące jakości danych

Przeprowadzenie oceny postępów w zakresie stanu ochrony wymaga odpowiednich systemów monitorowania we wszystkich państwach członkowskich. W wielu przypadkach przekazywane informacje pochodzą jednak z częściowych badań przeprowadzonych w innych celach. W innych przypadkach państwa członkowskie nie dysponują odpowiednimi danymi i opierają się na opinii eksperta. Jeżeli chodzi o siedliska i gatunki wymienione w dyrektywie siedliskowej, ponad 40 % przekazanych informacji pochodzi z częściowych badań, a więcej niż 20 % opiera się wyłącznie na ocenie eksperta. Jeżeli chodzi o dane na temat ptaków, ponad 30 % informacji pochodzi z częściowych badań, a więcej niż 15 % opiera się wyłącznie na ocenie eksperta. Z niniejszej tury sprawozdawczej wynika, że ograniczenia ze względu na niedokładne lub niekompletne dane wciąż występują (chociaż w bardzo różnym stopniu w poszczególnych państwach członkowskich i na mniejszą skalę niż w 2015 r.). Przedstawione tutaj dane są jednak istotnym etapem przeprowadzania oceny stanu przyrody w UE i stanowią mocną podstawę do udoskonalenia sprawozdawczości, oceny i wdrażania, aby móc osiągnąć cele unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030.

4.Presje i reakcje

4.1 Presje

Europa jest jednym z najgęściej zaludnionych regionów na świecie. Działalność człowieka kształtowała jej krajobraz przez wieki i wywierała znaczny wpływ na jej różnorodność biologiczną, np. siedliska półnaturalne, takie jak łąki kośne objęte gospodarowaniem ekstensywnym i półnaturalne odmiany suchych muraw. Działalność człowieka spowodowała jednak także pogorszenie i spadek liczebności w przypadku wielu gatunków rodzimych i typów siedlisk, w szczególności (i znacznie szybciej) w ciągu ostatnich 100 lat.

Państwa członkowskie zamieściły w sprawozdaniach informacje na temat głównych przyczyn utraty gatunków i pogorszenia stanu siedlisk w odniesieniu do każdego gatunku i siedliska. Ogólnie przekazały one 67 000 wpisów, korzystając z wykazu 203 pojedynczych presji z 15 kategorii (od „A-Rolnictwo” do „X-Inne”).

Wykres 9: Rozmieszczenie kategorii presji poziomu 1 wśród siedlisk, gatunków innych niż ptaki i ptaków

Najczęściej zgłaszane presje zarówno w przypadku siedlisk, jak i gatunków, wynikają z rolnictwa, co odzwierciedla względną skalę użytkowania gruntów rolnych i zmiany praktyk rolniczych (intensyfikację i odejście od rolnictwa ekstensywnego). Ekstensywna gospodarka rolna tworzy i utrzymuje siedliska półnaturalne o zróżnicowanej faunie i florze. Od lat 50. bardziej intensywne i wyspecjalizowane rolnictwo w coraz większym stopniu przyczyniało się jednak do utraty różnorodności biologicznej. W związku z tym najbardziej ucierpiały murawy, siedliska słodkowodne, wrzosowiska i zarośla, a także torfowiska, grzęzawiska i mokradła. Siedliska półnaturalne zależne od rolnictwa, takie jak murawy, są szczególnie zagrożone, a ich stan ochrony jest znacznie gorszy niż w przypadku innych typów siedlisk, które nie są zależne od rolnictwa (w przypadku 45 % z nich stan ochrony jest oceniany jako zły, w porównaniu z 31 % w przypadku innych siedlisk). W porównaniu z 2015 r. oceny siedlisk zależnych od rolnictwa wskazują na ogólne pogorszenie stanu ochrony: odsetek ocen wskazujących na dobry stan ochrony spadł z 14 % do 12 %, podczas gdy w odniesieniu do złego stanu ochrony odsetek ten wzrósł z 39 % do 45 %. Tylko 8 % siedlisk zależnych od rolnictwa wykazuje poprawiający się stan ochrony, podczas gdy w przypadku 45 % z nich stan ten pogarsza się. Dotyczy to również wielu gatunków ptaków, gadów, mięczaków, płazów, stawonogów i roślin naczyniowych, a bioróżnorodność gruntów rolnych stale się pogarsza.

Ogólnie rzecz biorąc, we wszystkich kategoriach drugim najczęściej zgłaszanym rodzajem presji są zmiany reżimów hydrologicznych (w tym zmiany wielozadaniowe w ramach kategorii „K-zmiana reżimów hydrologicznych” oraz zmiany hydrologiczne przypisywane do innych kategorii, np. do kategorii „A-rolnictwo”); na kolejnych miejscach znalazły się urbanizacja i zanieczyszczenie środowiska:

·presja dotycząca zmiany reżimów hydrologicznych pochodzi z wielu źródeł. Na przykład działalność rolnicza polegająca na osuszaniu i instalacje hydroelektryczne stanowią odpowiednio 14 % i 13 % wszystkich presji związanych z hydrologią. Nie jest zaskoczeniem, że presja w tej kategorii ma szczególne znaczenie dla słodkowodnych siedlisk i gatunków ryb, ale także dla ekosystemów bogatych w węgiel, takich jak torfowiska, grzęzawiska i mokradła;

·najważniejsze presje związane z urbanizacją dotyczą sportu, turystyki i rekreacji, i mają szczególny wpływ na siedliska morskie/przybrzeżne. Przekształcanie gruntów naturalnych i pół‑naturalnych w obszary mieszkalne, zabudowane lub tereny rekreacyjne ma głównie wpływ na siedliska muraw lub siedliska leśne; oraz