1. Wprowadzenie

Cyfryzacja umożliwia innowacyjne usługi, nowe modele biznesowe i nowe formy organizacji pracy. Dzięki dużym ilościom danych i potężnym technologiom, takim jak sztuczna inteligencja (AI), cyfryzacja łączy świat, zacieśnia współpracę międzynarodową oraz usprawnia funkcjonowanie organizacji i zarządzanie pracownikami.

Nowe technologie umożliwiają automatyzację znacznej części codziennej pracy administracyjnej i powtarzalnych zadań, nad którymi pracownicy spędzali godziny, dzięki czemu mogą skupić się na bardziej kreatywnej, analitycznej i strategicznej pracy, która może zapewnić ich organizacji przewagę konkurencyjną. Cyfryzacja sprawia, że telepraca i praca hybrydowa stają się realnym wyborem dla coraz większej liczby przedsiębiorstw, umożliwiając bardziej elastyczną organizację pracy i większą wydajność, a jednocześnie przyczyniając się do realizacji zobowiązań UE w zakresie ochrony środowiska. Cyfrowe platformy pracy mogą skutecznie dopasować podaż pracy do popytu na nią oraz tworzyć możliwości dla klientów, pracowników i osób samozatrudnionych.

Oprócz tych możliwości transformacja cyfrowa wiąże się również z wyzwaniami. Warunki pracy w UE należą do najlepszych na świecie. Minimalne wymogi dotyczące czasu pracy, bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony socjalnej oraz równego traktowania osób (w tym równości wynagrodzeń mężczyzn i kobiet) stanowią część europejskiego modelu społecznego. Jednak pojawienie się cyfryzacji wpływa na rynki pracy w sposób, który podważa ten model. Nowe formy organizacji pracy nie przekładają się automatycznie na wysokiej jakości miejsca pracy.

Zasad leżących u podstaw naszej europejskiej społecznej gospodarki rynkowej nie należy zatem brać za pewnik i należy je chronić. Niektóre osoby znajdują się w coraz bardziej niekorzystnej sytuacji, w tym wiele osób pracujących za pośrednictwem cyfrowych platform pracy w niepewnych warunkach zatrudnienia. Nowe sposoby organizacji pracy, takie jak praca za pośrednictwem platform internetowych, sprawiają, że prawidłowe klasyfikowanie osób jako pracowników lub osób samozatrudnionych jest bardziej skomplikowane. Prowadzi to do sytuacji, w których część osób jest niesprawiedliwie pozbawiona dostępu do praw i ochrony związanych ze statusem pracownika. Inni zaś nie mogą korzystać z rzeczywistej autonomii, jaką daje status osoby samozatrudnionej. W miarę jak narzędzia algorytmiczne stają się coraz bardziej rozpowszechnione w świecie pracy, w coraz większym stopniu zwraca się uwagę na kwestie związane z nadzorem, wykorzystywaniem danych, równością i dyskryminacją (np. nierówne traktowanie ze względu na płeć wbudowane w modele narzędzi algorytmicznych) oraz stosowanie zarządzania algorytmicznego.

Zgodnie ze zobowiązaniem przewodniczącej Ursuli von der Leyen Komisja proponuje zestaw środków mających na celu poprawę warunków pracy za pośrednictwem platform internetowych.

Na Szczycie Społecznym w Porto w maju 2021 r. przywódcy UE odnowili swoje zobowiązanie do wprowadzenia w życie Europejskiego filaru praw socjalnych. Pakiet dotyczący pracy za pośrednictwem platform internetowych, wraz z inicjatywami Komisji dotyczącymi sztucznej inteligencji i umiejętności cyfrowych, jest kluczowym elementem naszej wizji Europy socjalnej w erze cyfrowej. Wizja ta została zapisana w Europejskim filarze praw socjalnych i towarzyszącym mu planie działania. Wizja ta dotyczy przyszłości, w której gospodarka cyfrowa będzie rozwijała się w sposób zrównoważony i wywiąże się z wielu obietnic, a także w której nowe modele biznesowe utworzą więcej lepszych miejsc pracy, z utrzymaniem wysokich standardów społecznych.

2. Praca za pośrednictwem platform internetowych – dlaczego musimy działać

Praca za pośrednictwem platform internetowych to świat pracy podlegający nieustannym zmianom. Umożliwia wielu osobom utrzymanie się lub uzupełnienie ich dochodów, w tym osobom, które w przeciwnym razie miałyby trudności z dostępem do rynku pracy, takim jak osoby nisko uposażone, kobiety, osoby młode, osoby z niepełnosprawnościami, migranci lub osoby wywodzące się z mniejszości rasowych lub etnicznych. Stwarza możliwości rozwoju lub poszerzenia bazy klientów, czasami ponad granicami. Praca za pośrednictwem platform internetowych zapewnia przedsiębiorstwom znacznie szerszy dostęp do konsumentów, umożliwia dywersyfikację dochodów i rozwijanie nowych linii biznesowych, a tym samym pomaga im w rozwoju. Dla konsumentów oznacza to lepszy dostęp do produktów i usług, do których w przeciwnym razie trudno byłoby dotrzeć, a także dostęp do nowych i bardziej zróżnicowanych usług.

Gospodarka oparta na platformach cyfrowych szybko się rozwija. W latach 2016–2020 jej dochody wzrosły prawie pięciokrotnie z szacowanych 3 mld EUR do około 14 mld EUR. Dochody te mogą być nawet wyższe, gdyż w innym badaniu oszacowano je na 20,3 mld EUR. Obecnie ponad 28 mln osób w UE pracuje za pośrednictwem cyfrowych platform pracy. Oczekuje się, że w 2025 r. ich liczba osiągnie 43 mln.

Pracy za pośrednictwem platform internetowych daleko do jednorodności. Cyfrowe platformy pracy działają w wielu sektorach gospodarki: od najbardziej widocznych usług „w terenie”, takich jak podróżowanie, usługi dostawcze lub praca w gospodarstwie domowym, poprzez mikrozadania, takie jak szkolenia w zakresie sztucznej inteligencji lub kodowanie danych, po wymagające wysokich kwalifikacji, kreatywne lub specjalistyczne zawody, takie jak projektowanie architektoniczne, tłumaczenia lub rozwój IT. Cyfrowe platformy pracy cechują się też zróżnicowaną organizacją pracy, pozostawiając różny stopień autonomii i niezależności osobom pracującym za ich pośrednictwem. Praca za pośrednictwem platform internetowych jest główną działalnością niektórych osób, podczas gdy dla innych jest źródłem dodatkowych dochodów. Aby wszyscy ci ludzie mogli jak najlepiej wykorzystać nowe możliwości związane z pracą za pośrednictwem platform internetowych, istotne jest, by cyfrowe platformy pracy w całej UE działały na podstawie jasnych ram prawnych.

Niedawny rozwój gospodarki platform pracy przyniósł jednak również nowe wyzwania dla osób pracujących za ich pośrednictwem. Mogą one obejmować m.in. brak przejrzystości i przewidywalności ustaleń umownych, wyzwania związane ze zdrowiem i bezpieczeństwem, błędną klasyfikację statusu zatrudnienia lub niewystarczający dostęp do ochrony socjalnej.

Istnieje potrzeba większej jasności w odniesieniu do statusu zatrudnienia osób pracujących za pośrednictwem cyfrowych platform pracy. Szacuje się, że dziewięć na dziesięć cyfrowych platform pracy działających obecnie w UE klasyfikuje osoby pracujące za ich pośrednictwem jako osoby samozatrudnione. Wiele z tych osób cieszy się rzeczywistą autonomią w swojej pracy i docenia elastyczność i łatwy dostęp do klientów, jaki oferują cyfrowe platformy pracy. Inne osoby doświadczają jednak podporządkowania się cyfrowym platformom pracy, za pośrednictwem których działają – na przykład pod względem poziomów wynagrodzeń, organizacji czasu pracy i innych aspektów ich warunków pracy – oraz w różnym stopniu pozostają pod ich kontrolą. W takich przypadkach nie zawsze jest jasne, czy ich status zatrudnienia jest prawidłowo określony. Status zatrudnienia powinien opierać się na faktach charakteryzujących stosunek pracy, niezależnie od istnienia pisemnej umowy lub zawartych w niej warunków. Status zatrudnienia ma wpływ na to, jakie obowiązki spoczywają na cyfrowych platformach pracy i jakie prawa należy przyznać osobom pracującym za ich pośrednictwem. Preferencje obywateli co do pożądanego poziomu autonomii, elastyczności i ochrony mogą się różnić. Ważne jest zatem, aby mieli pewność prawa w odniesieniu do swojego statusu, co umożliwi im dokonywanie świadomych i dobrowolnych wyborów.

Stosowanie praktyk „zarządzania algorytmicznego” na cyfrowych platformach pracy wiąże się ze szczególnymi wyzwaniami. „Zarządzanie algorytmiczne” odnosi się do stosowania algorytmów, tj. zautomatyzowanych systemów do wspierania, a nawet zastępowania funkcji zarządczych, takich jak monitorowanie i ocena pracy. Zarządzanie algorytmiczne nie ogranicza się do gospodarki platform. Zautomatyzowane systemy są wykorzystywane na coraz więcej sposobów na szerzej pojętym rynku pracy – od bardzo podstawowego monitorowania harmonogramów czasu pracy, zmian roboczych i godzin pracy po bardziej złożone zastosowania związane z przydzielaniem zadań i obliczaniem wynagrodzeń.

W przypadku cyfrowych platform pracy zarządzanie algorytmiczne jest w sposób wyraźny nieodłącznie związane z ich modelem biznesowym i może mieć znaczący wpływ na warunki pracy. Może ponadto maskować zjawisko podporządkowania, pomimo twierdzenia o braku nadzoru ze strony człowieka. Osoba może być rzekomo samozatrudniona, a tym samym nie mieć dostępu do praw związanych ze statusem pracownika, podczas gdy w rzeczywistości kontrola sprawowana przez algorytmy pozbawia ją autonomii, z której korzystają osoby faktycznie prowadzące działalność na własny rachunek. Nawet w sytuacjach, w których status zatrudnienia jest prawidłowo sklasyfikowany, algorytmy mogą odgrywać decydującą rolę w dostępie do zadań, a tym samym – poziomie zarobków osób rzeczywiście samozatrudnionych. Ścisły związek między zarządzaniem algorytmicznym a warunkami pracy, istniejący w przypadku pracy za pośrednictwem platform internetowych, wymaga natychmiastowej i ukierunkowanej reakcji politycznej.

Problemy związane z egzekwowaniem przepisów, identyfikowalnością i przejrzystością, w tym w sytuacjach transgranicznych, mogą przyczynić się do złych warunków pracy i niewystarczającego dostępu do ochrony socjalnej. Organy krajowe mają trudności z dostępem do danych dotyczących cyfrowych platform pracy i osób pracujących za ich pośrednictwem, np. danych dotyczących liczby osób regularnie wykonujących pracę za pośrednictwem platform internetowych, ich statusu umownego, statusu zatrudnienia lub warunków korzystania z cyfrowych platform pracy. Problem identyfikowalności jest szczególnie istotny w przypadku cyfrowych platform pracy działających w kilku państwach członkowskich, co sprawia, że nie jest jasne, gdzie i przez kogo wykonywana jest praca za pośrednictwem platform internetowych.

Negocjacje zbiorowe i układy zbiorowe mają kluczowe znaczenie dla poprawy warunków pracy. W kontekście pracy za pośrednictwem platform internetowych dialog społeczny pozostaje jednak bardzo ograniczony. W pewnym stopniu sposób wykonywania pracy za pośrednictwem platform internetowych ogranicza praktyczne możliwości zbiorowej reprezentacji i organizacji. Często nie ma fizycznego miejsca pracy, co oznacza, że osoby pracujące za pośrednictwem cyfrowych platform pracy rzadko nawiązują interakcje, a przynajmniej nie nawiązują ich w sposób zorganizowany. Nierzadko mogą nawet nie znać swoich kolegów na danej platformie ani sposobu, w jaki mogą się z nimi skontaktować. Dla osób samozatrudnionych dodatkową przeszkodą w negocjacjach zbiorowych jest obecna interpretacja unijnego prawa konkurencji. W art. 101 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zakazuje się zawierania między przedsiębiorstwami porozumień, które ograniczają konkurencję. Osoby samozatrudnione są zazwyczaj uznawane za „przedsiębiorstwa” w świetle unijnego prawa konkurencji, co oznacza, że w praktyce osoby pracujące za pośrednictwem cyfrowych platform pracy zazwyczaj nie mogą negocjować zbiorowo poprawy warunków pracy bez ryzyka naruszenia unijnego prawa konkurencji.

Dążąc do sprostania tym wyzwaniom, Komisja nie zaczyna od zera. Dysponuje już różnymi istniejącymi i proponowanymi aktami prawnymi na szczeblu europejskim, które mają duże znaczenie dla kwestii pracy za pośrednictwem platform internetowych. Akty te obejmują całość unijnego prawa pracy i prawa o równym traktowaniu, a także instrumenty rynku wewnętrznego, takie jak ogólne rozporządzenie o ochronie danych, które zapewnia silną ochronę danych osobowych w całej Unii, rozporządzenie regulujące stosunki między platformami internetowymi a przedsiębiorstwami oraz proponowany akt w sprawie sztucznej inteligencji. Szczególne wyzwania nakreślone powyżej wymagają jednak dodatkowych ukierunkowanych działań.