I. WPROWADZENIE

Niedawne ataki terrorystyczne pokazały tendencję polegającą na atakowaniu ofiar w przestrzeni publicznej, wykorzystywaniu słabych punktów tzw. „miękkich celów”, które naturalnie wynikają z ich otwartego i publicznego charakteru. Dotyczy to stref pieszych, atrakcji turystycznych, węzłów transportowych, centrów handlowych, miejsc kultu, otwartych rynków, sal koncertowych i placów miejskich, jak widać na przykładzie zamachów w Barcelonie, Berlinie, Brukseli, Londynie, Manchesterze, Nicei i Sztokholmie. Oprócz bardziej złożonych ataków „o wysokiej intensywności”, w których wykorzystano materiały wybuchowe i broń palną, Europę nęka również coraz więcej ataków przy zastosowaniu niezaawansowanej technologii, dokonywanych w przestrzeni publicznej przy użyciu przedmiotów codziennego użytku, np. taranowanie ciężarówką lub użycie noży w celu zranienia ofiar. Cele te są często rozmyślnie wybierane, by spowodować masowe ofiary wśród ludności. Oceny zagrożenia sporządzone przez Europol i Centrum Analiz Wywiadowczych UE (INTCEN) potwierdzają taki wybór celów, do czego również terroryści otwarcie nawołują w swoich publikacjach w internecie.

Ochrona przestrzeni publicznej stanowi szczególne wyzwanie dla państw członkowskich. Wynika to z faktu, że wiele miejsc publicznych stało się lub może stać się celem, z ich różnego charakteru: w pełni otwarta przestrzeń lub obszary, gdzie istnieje pewna forma ochrony, z różnorodności podmiotów zaangażowanych w ochronę takich miejsc, ryzyka masowych ofiar w ludziach i, co ważne, konieczności znalezienia równowagi między poprawą bezpieczeństwa a zachowaniem otwartego charakteru przestrzeni publicznej, i umożliwienia obywatelom dalszego życia codziennego.

Za ochronę przestrzeni publicznej odpowiedzialne są przede wszystkim państwa członkowskie , jednak UE może i powinna uczynić więcej w celu wspierania tych wysiłków. Zgodnie z zapowiedzią zawartą w liście intencyjnym skierowanym do Parlamentu Europejskiego i prezydencji Rady i w towarzyszącym mu planie działania na rzecz bardziej zjednoczonej, silniejszej i bardziej demokratycznej Unii, niniejszy plan działania określa środki mające na celu zapewnienie wytycznych i wsparcia państwom członkowskim na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym w działaniach na rzecz ochrony przestrzeni publicznej. Jest to część szerszego pakietu środków zwalczania terroryzmu, które mają zostać wdrożone w ciągu kolejnych 16 miesięcy. Mimo że „zerowe ryzyko” nie istnieje, te środki operacyjne będą służyć wspieraniu państw członkowskich w wykrywaniu zagrożeń, zmniejszaniu podatności przestrzeni publicznej na zagrożenia, łagodzeniu skutków ataków terrorystycznych i poprawie współpracy.

Wsparcie, jakiego UE może udzielać na rzecz ochrony przestrzeni publicznej, ma dwojaki charakter. Po pierwsze, może polegać na wspieraniu wymiany najlepszych praktyk między państwami przy pomocy ukierunkowanego finansowania (rozdział II), a także sieci ekspertów i materiałów zawierających wytyczne (rozdział III). Po drugie, UE może angażować w te prace wiele różnych zainteresowanych podmiotów zarówno na poziomie lokalnym, jak i z sektora prywatnego (rozdział IV). W oparciu o skoordynowane podejście oparte na sieci w niniejszym planie działania ustanawia się szereg forów dedykowanych bardziej systematycznej i ustrukturyzowanej wymianie informacji i dzieleniu się najlepszymi praktykami w celu ochrony przestrzeni publicznej. W stosownych przypadkach prace dotyczące ochrony przestrzeni publicznej opierać się będą na działaniach i doświadczeniach w takich obszarach jak ochrona infrastruktury krytycznej lub gotowość na wypadek zagrożeń chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych wynikających z synergii między powiązanymi obszarami.

II. UDOSTĘPNIENIE PRZEZ UE ŚRODKÓW FINANSOWYCH NA OCHRONĘ PRZESTRZENI PUBLICZNEJ

Udostępnienie przez UE środków finansowych stanowi kolejny sposób wspierania państw członkowskich w zakresie ochrony przestrzeni publicznej w oparciu o wiedzę fachową i najlepsze praktyki innych państw członkowskich i przy zacieśnianiu współpracy transgranicznej. Może to na przykład obejmować środki na rzecz promowania i wspierania rozwoju innowacyjnej infrastruktury w celu chronienia przestrzeni publicznej bez zmiany jej otwartego charakteru. W tym celu Komisja zwiększa dostępność środków finansowych UE, zarówno w perspektywie krótko-, jak i średnioterminowej.

W celu zaradzenia najpilniejszym potrzebom krótkoterminowym wraz z niniejszym planem działania Komisja ogłasza dziś zaproszenie do składania wniosków w ramach Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ISF) – z części dotyczącej współpracy policyjnej na łączną kwotę 18,5 mln EUR. Środki te zostaną przeznaczone na wspieranie transnarodowych projektów mających na celu poprawę ochrony przestrzeni publicznej.

Mogę one także służyć wspieraniu współpracy operacyjnej w terenie. Na poprawę współpracy służb pierwszego reagowania w następstwie ataków terrorystycznych UE udostępni środki finansowe w ramach wspomnianego zaproszenia do składania projektów współpracy w celu wzmocnienia koordynacji między organami ścigania, służbami ochrony ludności i służbami medycznymi w ostrej fazie po ataku.

Takie finansowanie krótkoterminowe zostanie uzupełnione w 2018 r. finansowaniem w ramach innowacyjnych działań miejskich ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Do finansowania mogą kwalifikować się działania takie jak zapewnienie fizycznej odporności budynków, fizycznej ochrony zatłoczonych miejsc i promowanie podejścia polegającego na uwzględnianiu bezpieczeństwa na etapie projektowania. Może to obejmować środki mające na celu zwiększenie bezpieczeństwa i promowanie bezpieczeństwa publicznego poprzez odpowiednie projektowanie przestrzeni publicznej, oświetlenie i kampanie na rzecz podnoszenia świadomości publicznej w ramach rewitalizacji obszarów miejskich. W celu wysondowania, jakie jest zainteresowanie miast testowaniem innowacyjnych rozwiązań kwestii bezpieczeństwa w przestrzeni publicznej oraz w celu zapoznania się z ich ewentualnymi pomysłami Komisja opublikowała w dniu 15 września 2017 r. zaproszenie do wyrażenia zainteresowania innowacyjnymi działaniami miejskimi. Pomoże to Komisji w przygotowywaniu przyszłych zaproszeń do składania wniosków w tym obszarze. Na tej podstawie w październiku 2018 r. Komisja ogłosi zaproszenie o łącznym budżecie w wysokości do 100 mln EUR na innowacyjne działania miejskie, których kluczowym tematem będzie bezpieczeństwo.

Istotne znaczenie ma uświadamianie organom zarządzającym, władzom lokalnym i beneficjentom odpowiedzialnym za zarządzanie tymi środkami, jak podatna na zagrożenia jest przestrzeń publiczna, a także pogłębianie wiedzy oraz rozpowszechnianie dobrych praktyk przez promowanie podejścia polegającego na uwzględnianiu bezpieczeństwa na etapie projektowania. Komisja zachęca państwa członkowskie, miasta i regiony do lepszego uwzględniania kwestii ochrony przestrzeni publicznej przy inwestycjach finansowanych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności.

Planowanie i projektowanie obszarów miejskich może przyczynić się do ochrony przestrzeni publicznej. W 2016 r. ministrowie UE odpowiedzialni za kwestie urbanistyczne uzgodnili pakt amsterdamski ustanawiający agendę miejską dla UE, tj. zintegrowane i skoordynowane podejście do miejskiego wymiaru polityki UE, a także strategii i przepisów krajowych. Agenda obejmuje obecnie 12 priorytetów. W październiku 2017 r. Komisja zaproponuje temat bezpieczeństwa w przestrzeni publicznej w ramach nowego partnerstwa z państwami członkowskimi, które ma koncentrować się głównie na lepszej wiedzy, lepszych przepisach i lepszym finansowaniu. Komisja wzywa państwa członkowskie i władze lokalne do wspierania tej inicjatywy.

Zagrożenia w przestrzeni publicznej ewoluują, dlatego musimy lepiej rozumieć trendy, ryzyko i możliwe środki łagodzące. Wymaga to wykorzystania w większym stopniu możliwości w zakresie badań. Dotychczas UE sfinansowała 48 projektów badawczych w zakresie bezpieczeństwa związanych z ochroną przestrzeni publicznej w ramach siódmego programu ramowego i programu „Horyzont 2020” na łączną kwotę 195 mln EUR. Wiele z tych projektów już zaczyna przynosić rezultaty, które należy rozpowszechniać i, w stosownych przypadkach, należy w dalszej kolejności realizować inwestycje, by przełożyć je na praktyczne działania. By pomóc wykorzystać wyniki badań na temat ochrony przestrzeni publicznej, Komisja ustanowi wymianę między forum ekspertów a Europejską Siecią Służb Technologii Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ENLETS), jak również siecią specjalistów w ramach programu „Horyzont 2020”.

Niezbędne są dalsze badania w celu poprawy zdolności wykrywania materiałów wybuchowych, broni palnej i innej broni lub materiałów chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych (CBRN), które sprawcy umieszczają w przestrzeni publicznej. Celem badań powinna być również analiza skuteczności różnych środków łagodzących oraz określenie strategii w celu zmniejszenia podatności na zagrożenia i zwiększenia odporności różnych ewentualnych celów. Testowanie odgrywa szczególną rolę w tym zakresie. Podjęte zostaną wysiłki na rzecz dostosowania projektów badawczych w ramach programu „Horyzont 2020” w celu zaspokojenia tych potrzeb.

Cel Działanie/wynik Termin Wsparcie działań państw członkowskich na rzecz ochrony przestrzeni publicznej z wykorzystaniem finansowania krótkoterminowego. 18,5 mln EUR w ramach Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ISF). Finansowanie to będzie przeznaczone m.in. na projekty dotyczące usprawnienia współpracy między organami ścigania, służbami ochrony ludności i służbami medycznymi w ostrej fazie po ataku. Zaproszenie do składania wniosków ogłoszone w październiku 2017 r. Zapewnienie większych środków z funduszy strukturalnych na rzecz ochrony przestrzeni publicznej. Zapewnienie finansowania w ramach innowacyjnych działań miejskich ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Zaproszenie do składania wniosków do października 2018 r.

III. SIECI EKSPERTÓW I WYTYCZNE UE W CELU OCHRONY PRZESTRZENI PUBLICZNEJ

Państwa członkowskie stosują różne podejścia i mają różne doświadczenia związane z ochroną przestrzeni publicznej. UE może je wspierać w stawianiu czoła rosnącym wyzwaniom w zakresie ochrony przestrzeni publicznej przez organizowanie forów wymiany wiedzy fachowej i najlepszych praktyk w tej dziedzinie. Powinno się to odbywać na wszystkich istotnych poziomach – na poziomie politycznym, specjalistów ds. egzekwowania prawa i na bardziej operacyjnym poziomie wyspecjalizowanych organów ścigania zajmujących się ochroną przestrzeni publicznej. Jak zapowiedziano w dziewiątym sprawozdaniu z postępu prac nad stworzeniem rzeczywistej i skutecznej unii bezpieczeństwa i jak również podkreślono w kompleksowej ocenie polityki UE w dziedzinie bezpieczeństwa, taka wymiana opiera się na podejściu sieciowym, co pozwala na bardziej ustrukturyzowaną wymianę najlepszych praktyk w celu wyciągnięcia wniosków ze zorganizowanych ataków, opracowania wytycznych i upowszechniania innowacyjnych rozwiązań mających pomóc zwiększyć ochronę przestrzeni publicznej.

Na poziomie politycznym Komisja powołała niedawno unijną grupę ds. polityki dotyczącej ochrony celów miękkich w celu zacieśnienia współpracy i koordynacji między państwami członkowskimi. Grupa skupia krajowych decydentów politycznych, a jej zadaniem będzie gromadzenie, wymiana i rozpowszechnianie najlepszych praktyk oraz doradzanie Komisji w sprawie dalszych działań dotyczących ochrony przestrzeni publicznej. Grupa będzie kierować pracami w dwóch obszarach: forum ekspertów i forum operatorów (zob. rozdział IV w przypadku drugiego forum).