PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 213/62

Zawiadomienie Komisji „Infrastruktura przesyłu energii i prawodawstwo UE w dziedzinie ochrony przyrody”

(2018/C 213/02)

SPIS TREŚCI

Strona

O NINIEJSZYM DOKUMENCIE 65

Cel 65

Struktura i treść 65

Charakter niniejszego dokumentu 65

1. ODNOWIONA INFRASTRUKTURA ENERGETYCZNA DLA EUROPY 67

1.1. Potrzeba odnowionej infrastruktury energetycznej w Europie 67

1.2. Wyzwania w zakresie infrastruktury 68

1.2.1. Sieci przesyłowe i magazynowanie energii elektrycznej 68

1.2.2. Sieci gazu ziemnego i magazynowanie gazu ziemnego 69

1.2.3. Transport ropy i olefin oraz infrastruktura rafineryjna 69

1.2.4. Wychwytywanie, transport i składowanie dwutlenku węgla (CCS) 69

1.3. Rodzaje użytkowanych instalacji przesyłu i dystrybucji energii 69

1.3.1. Instalacje przesyłu i dystrybucji gazu i ropy naftowej 69

1.3.2. Instalacje przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej 70

1.4. Projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania (PWZ) 70

2. UNIJNE PRAWODAWSTWO W DZIEDZINIE OCHRONY PRZYRODY 72

2.1. Wprowadzenie 72

2.2. Dyrektywy ptasia i siedliskowa 72

2.3. Zarządzanie obszarami Natura 2000 i ich ochrona 73

2.3.1. Podejmowanie pozytywnych środków ochronnych i zapobieganie pogarszaniu się sytuacji 73

2.3.2. Procedura wydawania pozwoleń na plany i przedsięwzięcia wywierające wpływ na obszary Natura 2000 74

2.4. Przepisy dotyczące ochrony gatunków 75

3. POTENCJALNE SKUTKI INSTALACJI PRZESYŁU ENERGII DLA SIECI NATURA 2000 I GATUNKÓW CHRONIONYCH W UE 76

3.1. Wprowadzenie 76

3.2. Potrzeba stosowania indywidualnego podejścia 76

3.3. Przegląd potencjalnych skutków dla gatunków i siedlisk chronionych w UE 77

3.3.1. Utrata, degradacja lub rozdrobnienie siedlisk 77

3.3.2. Niepokojenie i przesiedlenie 77

3.3.3. Ryzyko kolizji i porażenia prądem elektrycznym 77

3.3.4. „Efekt bariery” 77

3.4. Rozróżnianie skutków istotnych od nieistotnych 78

3.5. Skutki skumulowane 78

4. POTENCJALNE SKUTKI INFRASTRUKTURY SIECI ELEKTROENERGETYCZNYCH DLA DZIKIEGO PTACTWA 79

4.1. Wprowadzenie 79

4.2. Infrastruktura sieci elektroenergetycznych 79

4.3. Potencjalne negatywne skutki infrastruktury elektroenergetycznej dla dzikiego ptactwa 80

4.3.1. Porażenie prądem elektrycznym 80

4.3.2. Kolizje 83

4.3.3. Utrata i rozdrobnienie siedlisk 84

4.3.4. Płoszenie/przemieszczenia 84

4.3.5. Pola elektromagnetyczne 84

4.4. Potencjalne pozytywne skutki infrastruktury elektroenergetycznej dla dzikiego ptactwa 84

5. POTENCJALNE ŚRODKI ŁAGODZĄCE SKUTKI WYWIERANE PRZEZ INFRASTRUKTURĘ ELEKTROENERGETYCZNĄ NA DZIKIE PTACTWO 86

5.1. O jakie środki łagodzące chodzi? 86

5.2. Potencjalne środki łagodzące negatywne skutki planów lub przedsięwzięć elektroenergetycznych dla gatunków dzikiego ptactwa 88

5.2.1. Wprowadzanie środków zapobiegawczych na etapie planowania 88

5.2.2. Badanie potencjalnych środków łagodzących skutki i środków zapobiegawczych na poziomie przedsięwzięcia 90

5.3. Szczegółowe zalecenia techniczne dotyczące działań zaradczych i środków łagodzących 91

5.3.1. Zmniejszenie ryzyka porażenia prądem elektrycznym 91

5.3.2. Zmniejszenie ryzyka kolizji 92

6. ZNACZENIE STOSOWANIA STRATEGICZNEGO PODEJŚCIA DO PLANOWANIA 93

6.1. Korzyści zintegrowanego planowania 93

6.2. Określenie dogodnych lokalizacji dla urządzeń energetycznej sieci przesyłowej 94

6.3. Szukanie sposobów uproszczenia procedur udzielania pozwoleń dotyczących urządzeń przesyłowych 96

6.3.1. Wczesne planowanie, przygotowywanie planów działania i ustalanie zakresów ocen 96

6.3.2. Wczesne i skuteczne uwzględnianie ocen oddziaływania na środowisko i innych wymogów środowiskowych 97

6.3.3. Koordynacja procedur i terminów ich realizacji 98

6.3.4. Jakość raportów 98

6.3.5. Współpraca transgraniczna 98

6.3.6. Wczesny i skuteczny udział społeczeństwa 99

7. PROCEDURA WYDAWANIA POZWOLEŃ NA PODSTAWIE ART. 6 DYREKTYWY SIEDLISKOWEJ 99

7.1. Wprowadzenie 99

7.2. Zakres procedury udzielania pozwoleń określonej w art. 6 100

7.3. Procedura przeprowadzania odpowiednich ocen krok po kroku 102

7.3.1. Krok pierwszy: rozpoznanie 102

7.3.2. Krok drugi: odpowiednia ocena 102

7.3.3. Krok trzeci: zatwierdzenie lub odrzucenie planu lub przedsięwzięcia w świetle wniosków wynikających z odpowiedniej oceny 109

7.4. Procedura odstępstwa na podstawie art. 6 ust. 4 109

8. INFRASTRUKTURA PRZESYŁU ENERGII W ŚRODOWISKU MORSKIM 113

8.1. Przegląd infrastruktury pozyskiwania energii prądów morskich w UE 114

8.1.1. Ropa naftowa i gaz 114

8.1.2. Morska energia wiatru, fal i prądów pływowych 115

8.1.3. Wychwytywanie i składowanie dwutlenku węgla (CCS) 117

8.1.4. Sieci przesyłowe 117

8.1.5. Założenia dotyczące przyszłości 117

8.2. Sieć Natura 2000 w środowisku morskim 119

8.2.1. Ochrona środowiska morskiego oraz siedlisk i gatunków morskich 119

8.2.2. Środki wspierające i użyteczne źródła informacji 123

8.3. Potencjalne skutki i podejścia do środków łagodzących 124

8.3.1. Instalacja 126

8.3.2. Eksploatacja 129

8.3.3. Likwidacja 131

8.3.4. Skutki skumulowane 131

8.3.5. Potencjalne środki łagodzące 132

8.4. Znaczenie planowania strategicznego 133

BIBLIOGRAFIA 136

ZAŁĄCZNIK 1 – INICJATYWY KRAJOWE I MIĘDZYNARODOWE 150

ZAŁĄCZNIK 2 – SYSTEMATYCZNA, HIERARCHICZNA LISTA SKUTKÓW INTERAKCJI PTAKÓW Z LINIAMI ENERGETYCZNYMI (BIRDLIFE, 2013) 157

ZAŁĄCZNIK 3 – PODSUMOWANIE DOWODÓW WPŁYWU LINII ENERGETYCZNYCH NA POZIOM POPULACJI GATUNKÓW PTAKÓW ZAGROŻONYCH W SKALI ŚWIATOWEJ (MIĘDZYNARODOWA UNIA OCHRONY PRZYRODY, 2012) 159

ZAŁĄCZNIK 4 – PRZYKŁADY SKUTKÓW LINII ENERGETYCZNYCH DLA METAPOPULACJI GATUNKÓW WYMIENIONYCH W ZAŁĄCZNIKU I DO DYREKTYWY PTASIEJ 161

ZAŁĄCZNIK 5 – PROPONOWANA LISTA GATUNKÓW O ZNACZENIU PRIORYTETOWYM W KONTEKŚCIE ZAPOBIEGANIA SKUTKOM I ŁAGODZENIA SKUTKÓW LINII ENERGETYCZNYCH W UE 163

ZAŁĄCZNIK 6 – PORÓWNANIE PROCEDUR ODPOWIEDNIEJ OCENY (OO), OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO (OOŚ) I STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO (SOOŚ) 168

O NINIEJSZYM DOKUMENCIE

Cel

W listopadzie 2010 r. Komisja Europejska opublikowała komunikat „Priorytety w odniesieniu do infrastruktury energetycznej na 2020 r. i w dalszej perspektywie – Plan działania na rzecz zintegrowanej europejskiej sieci energetycznej”. Zawiera on wezwanie do znacznego powiększenia infrastruktury przesyłu energii w celu zapewnienia w całej Europie bezpiecznych i zrównoważonych dostaw energii po przystępnych cenach przy jednoczesnym zmniejszeniu emisji CO2.

Nowe rozporządzenie TEN-E (UE) nr 347/2013 ustanawia ogólnounijne ramy planowania i realizacji infrastruktury energetycznej w UE. Ustanowiono w nim dziewięć priorytetowych korytarzy infrastruktury strategicznej w zakresie energii elektrycznej, gazu i ropy, a także trzy ogólnounijne priorytetowe obszary tematyczne dla autostrad elektroenergetycznych, inteligentnych sieci i sieci przesyłu dwutlenku węgla. Wprowadzono w nim także przejrzysty i globalny proces identyfikacji i wyboru projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania (PWZ) niezbędnych do realizacji priorytetowych korytarzy.

Jak wszystkie działania w zakresie rozwoju w obrębie UE, infrastruktura przesyłu energii musi być w pełni zgodna z polityką UE w dziedzinie środowiska, w tym z dyrektywami siedliskową i ptasią (dyrektywami UE dotyczącymi ochrony przyrody). Niniejszy dokument zawiera wytyczne dotyczące najlepszych sposobów osiągnięcia tego w praktyce. Poświęcono w nim szczególną uwagę prawidłowemu stosowaniu procedury wydawania pozwoleń na podstawie art. 6 dyrektywy siedliskowej, która wymaga, aby wszystkie plany i przedsięwzięcia, które mogą mieć znaczące negatywne skutki dla obszaru Natura 2000, były poddawane odpowiedniej ocenie przed wydaniem dotyczącego ich pozwolenia. Odniesiono się w nim także do wymagań w zakresie ochrony gatunków w ramach szerzej pojętego obszaru.

Obszary Natura 2000 nie są pomyślane jako strefy zakazu wstępu i realizowanie w nich nowych przedsięwzięć nie jest wykluczone. Należy je jednak realizować w sposób zapewniający ochronę rzadkich oraz zagrożonych gatunków i typów siedlisk, ze względu na które wyznaczono dany obszar. Często można to osiągnąć przez staranne planowanie, dobry i pluralistyczny dialog oraz w stosownych przypadkach przez zastosowanie odpowiednich środków łagodzących skutki, tak aby już na początku wyeliminować wszelkie potencjalne negatywne skutki poszczególnych przedsięwzięć oraz skumulowany wpływ na cele w zakresie ochrony danego obszaru lub skutkom tym zapobiec.

Niniejszy dokument jest przeznaczony głównie dla podmiotów realizujących przedsięwzięcia w dziedzinie infrastruktury energetycznej, operatorów systemów przesyłowych (OSP) i organów odpowiedzialnych za wydawanie pozwoleń na plany i przedsięwzięcia z zakresu przesyłu energii, ale powinien zainteresować również konsultantów w dziedzinie oceny skutków, zarządzających obszarami Natura 2000, organizacje pozarządowe i wszelkich innych praktyków zainteresowanych lub uczestniczących w planowaniu, projektowaniu, realizacji lub zatwierdzaniu planów i przedsięwzięć w zakresie infrastruktury energetycznej. Ma on w zamierzeniu zapewnić im przegląd skutków propozycji w zakresie infrastruktury energetycznej dla gatunków i siedlisk chronionych w UE w ramach sieci Natura 2000 oraz przegląd podejść do łagodzenia wszelkich negatywnych skutków.

Niniejszy dokument może być także przydatny w procedurach oceny planów i przedsięwzięć dotyczących instalacji służących do przesyłu energii, realizowanych na podstawie dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz dyrektywy w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, w odniesieniu do których zostało ustalone, że przeprowadzenie odpowiedniej oceny ich oddziaływania na sieć Natura 2000 nie jest niezbędne.

Zakres

W niniejszym dokumencie podano wytyczne oraz najlepsze praktyki w zakresie instalacji, eksploatacji i likwidacji instalacji przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej, gazu i ropy naftowej w odniesieniu do obszarów Natura 2000 oraz gatunków chronionych na mocy unijnych dyrektyw siedliskowej i ptasiej, w ramach szerzej pojętego obszaru. Skupiono się tylko na infrastrukturze przesyłu energii, a nie na obiektach wytwarzania energii takich jak platformy do wydobycia ropy naftowej, zapory elektrowni wodnych, turbiny wiatrowe, elektrownie itd.

Uwzględniono takie rodzaje infrastruktury przesyłu energii jak gazociągi i ropociągi, a także elektroenergetyczne przewody przesyłowe wysokiego i średniego napięcia oraz instalacje dystrybucyjne, przy czym w odniesieniu do tych ostatnich skupiono się na instalacjach lądowych. Osobny rozdział poświęcono infrastrukturze przesyłu energii w środowisku morskim.

Struktura i treść

Dokument składa się z ośmiu rozdziałów:

— Rozdziały 1 i 2 zawierają przegląd kontekstu polityki UE w odniesieniu do infrastruktury energetycznej oraz zapotrzebowania na nowoczesną, połączoną sieć energetyczną w całej Europie zgodnie z rozporządzeniem TEN-E. Podkreślono w nich przepisy dyrektyw ptasiej i siedliskowej, których powinni być świadomi wykonawcy i operatorzy systemów przesyłu energii oraz władze; między innymi poświęcono szczególną uwagę procedurze wydawania pozwoleń na podstawie art. 6 dotyczącej wszystkich planów lub przedsięwzięć, które mogą znacząco oddziaływać na obszary Natura 2000, a także wymaganiom związanym z gatunkami chronionymi w UE w ramach szerzej pojętego obszaru.

— Rozdział 3 zawiera ogólny przegląd różnych rodzajów potencjalnych skutków infrastruktury przesyłu energii dla typów siedlisk i gatunków chronionych na mocy dwóch dyrektyw UE dotyczących ochrony przyrody. Świadomość tych potencjalnych skutków nie tylko zapewni prawidłowe przeprowadzanie odpowiedniej oceny na podstawie art. 6 dyrektywy siedliskowej, ale powinna również pomóc w identyfikowaniu odpowiednich środków łagodzących, jakie można zastosować w celu uniknięcia lub zmniejszenia wszelkich znaczących negatywnych skutków.

— Rozdziały 4 i 5: skupiono się w nich w szczególności na potencjalnym wpływie infrastruktury sieci elektroenergetycznej i na identyfikacji stosownych środków łagodzących skutki na różnych etapach cyklu planu czy przedsięwzięcia. Podano w nich szczegółowe zalecenia techniczne w zakresie środków zaradczych oraz łagodzących opartych, tam gdzie to możliwe, na doświadczeniach w zakresie dobrych praktyk i najnowszych badaniach prowadzonych w całej Europie.

— Rozdział 6: określono w nim korzyści z obrania bardziej strategicznego i zintegrowanego podejścia do planowania infrastruktury przesyłu energii w sposób, dzięki któremu unika się lub minimalizuje potencjalne konflikty z wymogami unijnego prawodawstwa w dziedzinie ochrony przyrody na późniejszym etapie procesu planowania, kiedy możliwości wyboru są znacznie bardziej ograniczone. Zawiera on również przegląd sposobów skutecznego usprawniania różnych wymaganych na podstawie unijnych przepisów prawa z zakresu ochrony środowiska, w tym dyrektywy siedliskowej, ocen skutków dla projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, zwłaszcza w świetle skróconych harmonogramów procedur wydawania pozwoleń dotyczących takich projektów na podstawie rozporządzenia TEN-E.

— Rozdział 7: opisano w nim procedurę wydawania pozwoleń na podstawie art. 6 dyrektywy siedliskowej. Celem jest podanie praktycznych porad co do stosowania procedury wydawania pozwoleń, szczególnie w kontekście infrastruktury przesyłu energii.

— Rozdział 8 zawiera analizę skutków infrastruktury przesyłu energii dla środowiska morskiego. Po pierwsze zawiera on przegląd infrastruktury pozyskiwania energii prądów morskich na wodach morskich UE oraz przewidywanych przyszłych działań rozwojowych. Następnie przedstawiono w nim skutki dla morskich obszarów Natura 2000 i gatunków chronionych, z odniesieniami do przepisów zawartych w dyrektywach siedliskowej i ptasiej, a także właściwe środki wspierające i wskazówki ze strony UE i innych podmiotów. Po trzecie zawiera on przegląd potencjalnych skutków infrastruktury przesyłowej (przewodów i rurociągów) związanej z ropą naftową, gazem oraz energią wiatrową, fal i pływów, a także wychwytywaniem, transportem i składowaniem dwutlenku węgla (CCS) dla gatunków i siedlisk morskich chronionych na mocy unijnych dyrektyw siedliskowej i ptasiej. Podano w nim przykłady dobrych praktyk w ramach omawiania sposobów łagodzenia takich skutków. Po czwarte w rozdziale tym przeanalizowano korzyści wynikające z planowania strategicznego infrastruktury przesyłu energii w środowisku morskim, w tym wagę osadzenia tej kwestii w kontekście innego prawodawstwa i polityk UE, takich jak dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej i morskie planowanie przestrzenne.

W całym dokumencie, tam gdzie to możliwe, podawane są przykłady dobrych praktyk, w celu pokazania, jak można w praktyce pogodzić instalacje przesyłu energii i unijne prawodawstwo w dziedzinie ochrony przyrody. Przykłady stanowią użyteczne źródło pomysłów w zakresie różnych możliwych do wykorzystania rodzajów technik i podejść.

Charakter niniejszego dokumentu

Celem niniejszych wytycznych jest wyjaśnienie przepisów dyrektyw siedliskowej i ptasiej oraz osadzenie ich w szczególności w kontekście rozwoju i eksploatacji sieci przesyłu energii. Dokument ten nie ma charakteru prawodawczego; podano w nim raczej praktyczne wytyczne i najlepsze praktyki w zakresie stosowania istniejących przepisów. Stanowi on zatem jedynie odzwierciedlenie poglądów służb Komisji. Ostatecznej wykładni dyrektyw UE dokonuje Trybunał Sprawiedliwości.

Niniejszy dokument stanowi uzupełnienie istniejących ogólnych wytycznych interpretacyjnych i metodycznych Komisji dotyczących art. 6 dyrektywy siedliskowej (1). Zaleca się, aby czytać te wytyczne w związku z niniejszym dokumentem.

Wreszcie w niniejszym dokumencie uznaje się w pełni, że dwie dyrektywy dotyczące ochrony przyrody są wpisane w zasadę pomocniczości, i to państwa członkowskie określają, w jaki sposób najlepiej realizować wynikające z nich wymogi proceduralne. Opisane w niniejszym dokumencie procedury w zakresie dobrych praktyk oraz proponowane metody nie mają zatem charakteru normatywnego, lecz mają stanowić przydatne porady, pomysły i propozycje oparte na informacjach zwrotnych i danych pochodzących od właściwych organów, przedstawicieli przedsiębiorstw z sektora energii, organizacji pozarządowych oraz innych ekspertów i zainteresowanych stron.

Komisja dziękuje za cenny wkład oraz wypowiedzi wszystkim, którzy uczestniczyli w przygotowaniu niniejszych wytycznych.

1. ODNOWIONA INFRASTRUKTURA ENERGETYCZNA DLA EUROPY

1.1. Potrzeba odnowionej infrastruktury energetycznej w Europie

Państwa UE uzgodniły nowe ramy polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030, w tym ogólnounijne założenia i cele polityki w zakresie emisji gazów cieplarnianych, energii ze źródeł odnawialnych, efektywności energetycznej i elektroenergetycznych połączeń międzysystemowych. Wyżej wspomniane założenia i cele polityki mają przyczynić się do stworzenia przez UE bardziej konkurencyjnego, bezpiecznego i zrównoważonego systemu energetycznego i do realizacji jej długoterminowego celu w zakresie zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych do 2050 r.

Rysunek 1

Ramy polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030 – uzgodnione zasadnicze cele

10 %połączeń międzysystemo-wych

-20 %emisji gazów cieplarnianych

20 %energii ze źródeł odnawialnych

15 %połączeń międzysystemo-wych

≥ 30 %wzrost efektywności energetycznej

≥27 %energii ze źródeł odnawialnych

≥ - 40 % emisji gazów cieplarnianych

20 %wzrost efektywności energetycznej

Komisja przedstawiła, jako jeden ze swoich kluczowych priorytetów, Strategię ramową na rzecz stabilnej unii energetycznej opartej na przyszłościowej polityce w dziedzinie klimatu (2). Jej celem jest przyczynienie się do realizacji przez UE jej celów i założeń na rok 2030 i zapewnienie europejskim konsumentom bezpiecznej, zrównoważonej, konkurencyjnej energii po przystępnych cenach oraz umożliwienie im korzystania z trwającej obecnie gruntownej transformacji europejskiego systemu energetycznego.

Aby cele na rok 2030 mogły zostać osiągnięte, niezbędna jest modernizacja europejskich instalacji przesyłu i magazynowania energii (3). Przestarzałe i słabo połączone ze sobą nawzajem infrastruktury silnie ograniczają rozwój europejskiej gospodarki. Na przykład rozwojowi wytwarzania energii elektrycznej przez morskie elektrownie wiatrowe w regionach Morza Północnego i Bałtyku przeszkodziły niewystarczające połączenia morskie i lądowe sieci. Ocenia się, że ryzyko i koszt przerw w dostawach oraz straty wzrosną, jeżeli UE nie zainwestuje w inteligentne, efektywne i konkurencyjne sieci energetyczne i nie wykorzysta swojego potencjału poprawy efektywności energetycznej.

Nowa polityka UE na rzecz infrastruktury energetycznej pomoże w koordynowaniu i optymalizacji rozwoju sieci na skalę całego kontynentu, dzięki czemu UE będzie mogła w pełni wykorzystać potencjał zintegrowanej sieci europejskiej, znacznie przekraczający wartość poszczególnych elementów tej sieci.

Za sprawą europejskiej strategii na rzecz całkowicie zintegrowanej infrastruktury energetycznej opartej na inteligentnych i niskoemisyjnych technologiach, dzięki korzyściom skali, zmniejszą się koszty przejścia na gospodarkę niskoemisyjną dla poszczególnych państw członkowskich. Zwiększy ona także bezpieczeństwo dostaw i pomoże ustabilizować ceny dla konsumentów, zapewniając dostawy energii elektrycznej i gazu do miejsc, w których są one potrzebne. Sieci europejskie ułatwią również konkurencję na jednolitym rynku energii w UE, stymulując solidarność państw członkowskich, oraz zapewnią europejskim obywatelom i przedsiębiorstwom dostęp do źródeł energii po przystępnych cenach.

Aby przyczynić się do realizacji tej ważnej, zasadniczej zmiany w dziedzinie przesyłu energii, UE przyjęła w 2013 r. nowe rozporządzenie TEN-E (UE) nr 347/2013 (4). Określono w nim kompleksowe, ogólnounijne ramy na rzecz planowania i realizacji infrastruktury energetycznej.

Ustanowiono w nim dziewięć priorytetowych korytarzy infrastruktury strategicznej w zakresie energii elektrycznej, gazu i ropy, a także trzy ogólnounijne priorytetowe obszary tematyczne dla autostrad elektroenergetycznych, inteligentnych sieci i sieci przesyłu dwutlenku węgla, w celu optymalizacji rozwoju sieci na poziomie europejskim do 2020 r. i w dalszej perspektywie.

Rysunek 2

Priorytetowe korytarze przesyłu energii elektrycznej, gazu i ropy naftowej

1.2. Wyzwania w zakresie infrastruktury

Wyzwanie polegające na wprowadzeniu połączeń międzysystemowych i dostosowaniu europejskiej infrastruktury energetycznej do nowych potrzeb dotyczy wszystkich sektorów i wszystkich rodzajów instalacji przesyłu energii.

1.2.1. Sieci przesyłowe i magazynowanie energii elektrycznej

Sieci przesyłowe należy koniecznie unowocześnić i zmodernizować, aby sprostać rosnącemu popytowi będącemu skutkiem nie tylko dużej zmiany w całym łańcuchu wartości energii i koszyku energetycznym, ale również zwiększenia liczby zastosowań i technologii zdanych na energię elektryczną jako źródło energii. Konieczna jest również pilna rozbudowa i modernizacja sieci w celu stymulowania integracji rynku i utrzymania obecnych poziomów bezpieczeństwa systemu, zwłaszcza w celu zapewnienia przesyłu i równowagi energii elektrycznej wytwarzanej ze źródeł odnawialnych, której ilość w okresie 2007–2020 ma się zwiększyć ponad dwukrotnie.

Większość zdolności wytwórczych będzie skoncentrowana w miejscach oddalonych od głównych ośrodków zużycia czy magazynowania. Znaczna część będzie pochodziła z instalacji morskich, naziemnych parków energii słonecznej i wiatrowej w Europie Południowej lub z instalacji do wytwarzania energii z biomasy znajdujących się w Europie Środkowo-Wschodniej. Oczekuje się także, że zwiększy się udział produkcji zdecentralizowanej.

Oprócz wymienionych wymogów krótkoterminowych konieczne będzie fundamentalne przekształcenie sieci przesyłowych energii elektrycznej, aby do roku 2050 umożliwić przejście na system elektroenergetyczny o niższej emisyjności wspierany nowymi technologiami przesyłu energii długodystansowymi liniami elektroenergetycznymi wysokiego napięcia oraz magazynowania energii elektrycznej, umożliwiającymi przyjmowanie coraz większych ilości energii ze źródeł odnawialnych dostępnych na terytorium UE i poza nim.

Jednocześnie należy spowodować, aby sieci stały się bardziej inteligentne. Realizacja celów UE na 2020 r. w zakresie efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii nie będzie możliwa bez zapewnienia większej innowacyjności i inteligentnych rozwiązań w sieciach, zarówno na poziomie przesyłu, jak i dystrybucji, zwłaszcza za sprawą technologii informacyjno-komunikacyjnych. Będzie to miało zasadnicze znaczenie w zarządzaniu od strony popytu oraz w innych usługach świadczonych w ramach inteligentnych sieci.

1.2.2. Sieci gazu ziemnego i magazynowanie gazu ziemnego

Ocenia się, że gaz ziemny będzie nadal odgrywał kluczową rolę w koszyku energetycznym UE w nadchodzących dziesięcioleciach, zyskując znaczenie jako paliwo alternatywne na potrzeby zmiennego wytwarzania energii elektrycznej. Sieci gazu wymagają jednak większej elastyczności, jeśli chodzi o system gazociągów, w tym dwukierunkowych gazociągów, zwiększonej pojemności magazynowej i elastyczności dostaw, z uwzględnieniem skroplonego gazu ziemnego (LNG) i sprężonego gazu ziemnego (CNG).

1.2.3. Transport ropy i olefin oraz infrastruktura rafineryjna

Prognozuje się, że w przypadku utrzymania obecnej polityki w takich obszarach jak klimat, transport i efektywność energetyczna, ropa wciąż będzie stanowiła 30 % energii pierwotnej, i w 2030 r. znaczna część paliw stosowanych w transporcie może być nadal na bazie ropy. Bezpieczeństwo dostaw zależy od integralności i elastyczności całego łańcucha dostaw, począwszy od ropy naftowej dostarczanej do rafinerii, a skończywszy na produkcie końcowym rozprowadzanym wśród konsumentów. Przyszły kształt infrastruktury transportu ropy naftowej i produktów naftowych będzie jednocześnie uwarunkowany zmianami w europejskim sektorze rafineryjnym, który boryka się obecnie z wieloma problemami.

1.2.4. Wychwytywanie, transport i składowanie dwutlenku węgla (CCS)

Choć technologie CCS ograniczają na dużą skalę emisje CO2, wciąż jednak znajdują się na wczesnym etapie rozwoju. Oczekuje się, że w 2020 r. rozpocznie się stopniowe wprowadzanie na rynek technologii CCS na potrzeby wytwarzania energii elektrycznej i zastosowań przemysłowych. Z uwagi na nierównomierne rozłożenie w Europie potencjalnych miejsc składowania CO2, jak też mając na uwadze fakt, że niektóre państwa członkowskie mają ograniczony potencjał składowania na swoich terytoriach, może być konieczna budowa europejskiej transgranicznej infrastruktury rurociągowej obejmującej także środowisko morskie.

1.3. Rodzaje użytkowanych instalacji przesyłu i dystrybucji energii

Sposób przesyłu, dystrybucji i magazynowania różnych form energii różni się oczywiście w zależności od funkcji danego rodzaju energii i tego, czy realizowany jest w środowisku lądowym czy morskim. Na przekład przesył energii elektrycznej realizuje się zwykle za pomocą linii elektroenergetycznych czy przewodów, a przesył gazu i ropy naftowej – za pomocą rurociągów.

W niniejszym dokumencie skupiono się w szczególności na następujących instalacjach (5):

— Instalacje przesyłu gazu i ropy naftowej na lądzie: podziemne rurociągi, rurociągi naziemne, w tym przecinające cieki wodne, a także wszelkie obiekty towarzyszące (początkowe stacje tłoczące, stacje pomp (w przypadku ropy naftowej) i tłocznie gazu (w przypadku gazu), pośrednie stacje odbioru, stacje zaworów odcinających, stacje reduktorów i końcowe stacje odbioru),

— Naziemne instalacje przesyłu energii elektrycznej: podziemne linie elektroenergetyczne, napowietrzne linie elektroenergetyczne i obiekty towarzyszące (słupy, podstacje i stacje przekształtnikowe).

1.3.1. Instalacje przesyłu i dystrybucji gazu i ropy naftowej

Rurociągi wykorzystywane są zwykle do przesyłu dużych ilości ropy naftowej, przetworzonych produktów naftowych lub gazu ziemnego drogą lądową. Ropociągi układane są ze stalowych lub plastikowych rur, których średnice wewnętrzne mieszczą się zwykle w zakresie od 100 do 1 200 mm. Większość ropociągów jest zakopana na głębokości ok. 1 do 2 m. Ropa utrzymywana jest w ruchu dzięki stacjom pomp. Gazociągi do przesyłu gazu ziemnego układane są z rur ze stali węglowej, których średnice mieszczą się w zakresie od 51 do 1 500 mm. Gaz jest sprężany za pomocą tłoczni gazu.

Trasa rurociągu biegnie przez otwarty korytarz ruchu. Jednym z kroków podczas budowy rurociągu jest wybór trasy, która musi następnie zostać zbadana, w celu przewidzenia i usunięcia wszelkich fizycznych przeszkód. W razie potrzeby prowadzi się wykopy, zwłaszcza wzdłuż głównej trasy i w miejscach krzyżowania się rurociągu. Następnie instaluje się rury wraz z elementami towarzyszącymi (zaworami, łącznikami itd.). W stosownych przypadkach zasypuje się następnie rurę oraz wykop.

1.3.2. Instalacje przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej

Ponieważ do tej pory nie jest możliwe magazynowanie dużych ilości energii elektrycznej, musi ona być wytwarzana w czasie rzeczywistym. Oznacza to, że jej nieprzerwany przesył do użytkowników powinien być możliwie najskuteczniejszy. Przesył energii elektrycznej na lądzie polega na przesyłaniu jej z elektrowni do podstacji wysokiego napięcia zlokalizowanych w pobliżu ośrodków popytu. Duże ilości energii elektrycznej przesyła się w postaci prądu o wysokim napięciu (w Europie to 110–750 kV, ENTSO, 2012), aby zmniejszyć straty energii podczas przesyłu na znaczną odległość do podstacji.

Liniami przesyłowymi dostarczającymi znaczne ilości energii na duże odległości przesyła się zwykle prąd przemienny trójfazowy wysokiego napięcia (APLIC, 2006). W przypadku bardzo dużych odległości (zwykle powyżej 600 km) większą wydajność zapewniają linie wysokiego napięcia prądu stałego (HVDC). Energia elektryczna może być przesyłana liniami napowietrznymi lub kablami podziemnymi. We wszystkich przypadkach stosuje się wysokie napięcia, ponieważ istniejące technologie umożliwiają wydajne przesyłanie dużych ilości energii elektrycznej jedynie przy wysokich napięciach.

W ramach dystrybucji energii elektrycznej przesyła się prąd średniego napięcia (często poniżej 33 kV) z systemu przesyłowego do odbiorców końcowych. Rozróżnienie pomiędzy liniami energetycznymi wysokiego napięcia a liniami dystrybucyjnymi średniego napięcia jest ważne z punktu widzenia ochrony przyrody, ponieważ ryzyko porażenia prądem istnieje tylko w przypadku dystrybucyjnych linii energetycznych średniego napięcia, podczas gdy ryzyko kolizji istnieje zarówno w przypadku linii przesyłowych, jak i dystrybucyjnych (6) (zob. rozdział 4).

Energia elektryczna jest zwykle przesyłana liniami napowietrznymi zawieszonymi na słupach, rozbudowanych konstrukcyjnie lub pojedynczych, niekiedy korzysta się jednak również z podziemnych linii elektroenergetycznych – szczególnie na obszarach miejskich lub we wrażliwych lokalizacjach. Napowietrzne linie energetyczne wywierają określony wpływ na różnorodność biologiczną, zdrowie oraz krajobraz, inny niż w przypadku linii podziemnych. Z drugiej strony koszty inwestycji początkowej w przypadku podziemnych kabli często bywają znacznie wyższe niż w przypadku linii napowietrznych.

1.4. Projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania (PWZ) (7)

W obowiązującym rozporządzeniu TEN-E, które weszło w życie dnia 15 maja 2013 r., określono ramy prawne oraz ramy polityki optymalizacji rozwoju sieci na poziomie europejskim do 2020 r. i w dalszej perspektywie. Zidentyfikowano w nim 12 strategicznych priorytetowych korytarzy oraz obszarów tematycznych w zakresie infrastruktury energetycznej, w wymiarze transeuropejskim/transgranicznym. W rozporządzeniu określono proces ustalania raz na dwa lata ogólnounijnych list projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania (tzw. PWZ) (8), które przyczyniają się do rozwoju sieci infrastruktury energetycznej w każdym z 12 priorytetowych korytarzy i obszarów tematycznych.

Aby dany projekt mógł zostać umieszczony na liście unijnej, musi on przynieść znaczne korzyści co najmniej dwóm państwom członkowskim; przyczynić się do integracji rynku i zwiększenia konkurencyjności; zwiększyć bezpieczeństwo dostaw i ograniczyć emisje CO2. Proces identyfikacji opiera się na współpracy regionalnej, obejmując państwa członkowskie i różne zainteresowane strony, które wnoszą swoją wiedzę i doświadczenie specjalistyczne w zakresie wykonalności technicznej i warunków rynkowych, zarówno z krajowego, jak i europejskiego punktu widzenia.

W listopadzie 2017 r. przyjęto trzecią unijną listę 173 PWZ (9) w dziedzinie infrastruktury energetycznej. Lista obejmuje 106 projektów dotyczących energii elektrycznej, w tym elektroenergetycznych linii przesyłowych i magazynowania energii, 4 projekty w zakresie inteligentnych sieci i 53 projekty dotyczące gazu. Po raz pierwszy uwzględniono na liście PWZ także 4 projekty dotyczące sieci przesyłu dwutlenku węgla. Listę PWZ aktualizuje się co dwa lata, dołączając do niej nowe potrzebne projekty i usuwając zakończone.

Wymienione PWZ mogą się kwalifikować do otrzymywania wsparcia finansowego w ramach instrumentu „Łącząc Europę”. W ramach tego nowego instrumentu na okres 2014–2020 przeznaczono budżet w wysokości 5,35 mld EUR na transeuropejską infrastrukturę energetyczną. W 2016 r., w ramach drugiego i trzeciego zaproszenia do składania wniosków, na 27 PWZ przydzielono w sumie 707 mln EUR w formie dotacji. 11 spośród tych dotacji dotyczyło projektów w sektorze energii elektrycznej, a 15 – projektów w sektorze gazowym; 1 dotyczyła projektu w dziedzinie inteligentnych sieci. 8 dotacji dotyczyło obiektów budowlanych, a 19 – badań. 800 mln EUR w dotacjach w ramach instrumentu „Łącząc Europę” odłożono na PWZ w 2017 r.

W przypadku PWZ korzysta się z usprawnionej procedury planowania i wydawania pozwoleń, ze względu na strategiczne znaczenie tych projektów dla UE. Obejmuje to na przykład ustanowienie pojedynczego właściwego organu krajowego, aby stanowił on „punkt kompleksowej obsługi” zajmujący się wszystkimi pozwoleniami, a także ustalenie wiążącego terminu wydawania pozwolenia na projekt wynoszącego trzy i pół roku. Celem jest przyspieszenie procedur i zapewnienie szybkiego wydawania pozwoleń oraz uruchamiania projektów uznawanych za niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego i przybliżenia osiągnięcia celów UE dotyczących klimatu i energii, a jednocześnie zapewnienie przestrzegania najwyższych standardów nałożonych przez unijne prawodawstwo w dziedzinie ochrony środowiska, zwiększenie przejrzystości i poprawa w obszarze udziału społeczeństwa. To z kolei powinno zwiększyć atrakcyjność PWZ z punktu widzenia inwestorów dzięki udoskonalonym ramom regulacyjnym.

Projekty w dziedzinie energii będące przedmiotem wspólnego zainteresowania: mapa interaktywna Komisja Europejska opracowała platformę na rzecz przejrzystości (10) umożliwiającą użytkownikowi identyfikację oraz zapoznanie się z każdym ze 173 PWZ przyjętych w 2017 r. za pośrednictwem internetowej przeglądarki map. Umożliwia ona wyświetlanie map dotyczących projektów związanych z danym rodzajem energii (energią elektryczną, gazem, ropą naftową lub innymi), infrastruktury, krajem lub priorytetowym korytarzem. Udostępniane jest także podsumowanie merytoryczne dla każdego projektu, wkrótce po jego przyjęciu.

Należy jednakże mieć na uwadze, że unijna lista zawiera PWZ na różnych etapach rozwoju. Niektóre z nich pozostają w początkowej fazie rozwoju, dlatego nadal konieczne są badania, aby wykazać, że projekt jest wykonalny.

Włączenie takich projektów do unijnej listy projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania pozostaje także bez uszczerbku dla wyników odpowiednich ocen oddziaływania na środowisko i procedur wydawania pozwoleń. Jeśli projekt włączony do unijnej listy projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania okaże się niezgodny z dorobkiem prawnym UE, zostanie z niej usunięty.

W lipcu 2013 r. Komisja wydała wytyczne (11), aby wesprzeć państwa członkowskie w określaniu odpowiednich środków o charakterze ustawodawczym i nieustawodawczym na rzecz usprawnienia różnych procedur oceny oddziaływania na środowisko oraz zapewnienia spójnego stosowania tych, które są wymagane w odniesieniu do PWZ na podstawie prawa unijnego.

Co oznacza „Usprawnianie”? Usprawnianie oznacza: poprawę i lepsze koordynowanie procedur oceny oddziaływania na środowisko, w celu zmniejszenia niepotrzebnego obciążenia administracyjnego , wytworzenia synergii i dzięki nim skrócenia czasu potrzebnego do przeprowadzenia procesu oceny przy jednoczesnym zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony środowiska poprzez kompleksowe oceny oddziaływania na środowisko zgodne z dorobkiem prawnym UE. Źródło: Wytyczne „Usprawnianie procedur oceny oddziaływania na środowisko w odniesieniu do projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania w dziedzinie infrastruktury energetycznej”, lipiec 2013 r.

Wytyczne zawierają sześć głównych zaleceń dotyczących usprawniania procedur. Zalecenia oparte są na dotychczasowych doświadczeniach z wdrażania i na dobrych praktykach zidentyfikowanych w państwach członkowskich (w celu zapoznania się ze szczegółowymi informacjami zob. rozdział 4).

W zaleceniach skupiono się w szczególności na:

— wczesnym planowaniu, przygotowywaniu planów działania i ustalaniu zakresów ocen,

— wczesnym i skutecznym włączeniu ocen oddziaływania na środowisko i innych wymogów środowiskowych do procedur,

— koordynacji i terminach realizacji procedur,

— gromadzeniu danych, udostępnianiu danych i kontroli ich jakości,

— współpracy transgranicznej oraz

— wczesnym i skutecznym udziale społeczeństwa.

W następnych rozdziałach wytycznych skupiono się zwłaszcza na procedurze wydawania pozwoleń na podstawie dyrektywy siedliskowej w kontekście planów i przedsięwzięć w dziedzinie przesyłu energii. Inne procedury wydawania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach nie są szczegółowo uwzględnione, ale wspomina się o nich w odpowiednich przypadkach.

Niniejszy dokument uzupełnia zatem wyżej wspomniane wytyczne dotyczące usprawniania procedur w odniesieniu do PWZ, ale ma szerszy zakres, gdyż obejmuje wszystkie rodzaje infrastruktury przesyłu ropy naftowej, gazu i energii elektrycznej, niezależnie od tego, czy chodzi o PWZ, czy nie.

2. UNIJNE PRAWODAWSTWO W DZIEDZINIE OCHRONY PRZYRODY

2.1. Wprowadzenie

Niektóre plany i przedsięwzięcia w dziedzinie infrastruktury przesyłu energii mogą potencjalnie oddziaływać na jeden lub więcej obszarów Natura 2000 stanowiących elementy sieci Natura 2000, lub mogą wywierać wpływ na pewne rzadkie i zagrożone gatunki chronione na podstawie ustawodawstwa UE. Dyrektywy siedliskowa i ptasia zawierają przepisy, które muszą być w takich przypadkach przestrzegane. Niniejszy rozdział zawiera przegląd tych przepisów. W następnych rozdziałach przedstawiono konkretne elementy procedury wydawania pozwoleń na podstawie art. 6 dyrektywy siedliskowej, szczególnie w zakresie, w jakim wiąże się ona z planami lub przedsięwzięciami w dziedzinie przesyłu energii.

2.2. Dyrektywy ptasia i siedliskowa

Za ważny element strategii „Europa 2020” uznaje się powstrzymanie spadku różnorodności biologicznej w UE; wzywa się przy tym do prowadzenia inteligentnej polityki sprzyjającej włączeniu społecznemu i zrównoważonemu rozwojowi, biorącej pod uwagę istotne korzyści społeczno-ekonomiczne, jakie przynosi społeczeństwu przyroda.

W marcu 2010 r. szefowie unijnych państw i rządów postawili przed sobą ambitny cel w postaci powstrzymania do 2020 r. spadku różnorodności biologicznej w Europie i odwrócenia tego trendu. W maju 2011 r. Komisja Europejska przyjęła nową unijną strategię ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r. (COM(2011) 244) (12) w której ustanowiła ramy polityki osiągnięcia wspomnianego celu.

Dyrektywa ptasia (13) oraz dyrektywa siedliskowa (14) stanowią podstawę unijnej polityki w dziedzinie różnorodności biologicznej. Umożliwiają one wszystkim państwom członkowskim Unii współdziałanie w ramach wspólnego systemu prawnego w celu ochrony najbardziej zagrożonych oraz najcenniejszych europejskich gatunków i siedlisk w obrębie ich naturalnego zasięgu na terenie UE, niezależnie od granic politycznych czy administracyjnych.

Te dwie dyrektywy nie obejmują każdego gatunku roślin i zwierząt w Europie (tj. całej różnorodności biologicznej Europy). Zamiast tego skupiono się w nich na podzbiorze około 2 000 gatunków, które potrzebują ochrony, aby zapobiec zmniejszaniu się ich liczebności lub ich degradacji. Często mówi się o nich jako o gatunkach będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty lub o gatunkach chronionych w UE. Na podstawie dyrektywy siedliskowej jest też chronione około 230 rzadkich lub zagrożonych typów siedlisk.

Ogólnym celem tych dwóch dyrektyw jest zapewnienie utrzymania gatunków i typów siedlisk objętych ochroną w ramach tych dyrektyw oraz przywrócenie właściwego stanu ochrony (15) w całym ich naturalnym zasięgu na terenie UE. Cel ten określono pozytywnie, wskazując sprzyjającą sytuację, którą należy osiągnąć i utrzymać. Chodzi zatem o więcej niż tylko o uniknięcie pogorszenia się sytuacji.

Aby cel ten został osiągnięty, dyrektywy UE dotyczące ochrony przyrody wymagają, by państwa członkowskie:

— wyznaczyły i chroniły podstawowe obszary ochrony gatunków i typów siedlisk wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy siedliskowej i w załączniku do I dyrektywy ptasiej, a także ochrony ptaków wędrownych. Obszary te tworzą część ogólnounijnej sieci Natura 2000,

— ustanowiły przepisy w zakresie ochrony gatunków w odniesieniu do wszystkich europejskich gatunków dzikiego ptactwa i innych gatunków zagrożonych wymienionych w załącznikach IV i V do dyrektywy siedliskowej. Przepisy w zakresie ochrony stosuje się w obrębie całego naturalnego zasięgu gatunków w UE, to jest całego szerzej pojętego obszaru (tzn. zarówno na obszarach Natura 2000, jak i poza nimi).

2.3. Zarządzanie obszarami Natura 2000 i ich ochrona

Jak dotąd wyznaczono ponad 27 000 obszarów otrzymało status obszarów Natura 2000. Obejmują one łącznie około 18 % powierzchni lądowej Europy oraz znaczące obszary morskie.

PRZEGLĄDARKA NATURA 2000: przydatne narzędzie dla wykonawców projektów Przeglądarka Natura 2000 to internetowy system tworzenia map w ramach systemu informacji geograficznej umożliwiający wykonawcom projektów ustalenie położenia każdego z obszarów Natura 2000 należących do unijnej sieci oraz zapoznawanie się z nimi. Umożliwia ona analizowanie obszarów w bardzo szczegółowej skali (1:500), w której wyświetlają się w bardzo wysokiej rozdzielczości granice danego obszaru oraz główne cechy jego krajobrazu. Dla każdego z obszarów dostępny jest standardowy formularz danych, w którym wymienione są gatunki i typy siedlisk, ze względu na które obszar wyznaczono, a także szacowana liczebność populacji i stan ochrony obszaru, wreszcie jego znaczenie dla odnośnych gatunków lub typów siedlisk w obrębie UE. http://natura2000.eea.europa.eu/

Ochronę obszarów Natura 2000 regulują przepisy art. 6 dyrektywy siedliskowej. Jest w nim mowa o dwóch typach środków: w art. 6 ust. 1 i 2 (16) uregulowano ochronę wszystkich obszarów Natura 2000 przez cały czas, natomiast w art. 6 ust. 3 i 4 sformułowano podstawę dla procedury wydawania pozwoleń na realizację planów lub przedsięwzięć, które mogą wywrzeć znaczący negatywny wpływ na obszar Natura 2000.

Z artykułu tego jasno wynika, że obszary Natura 2000 nie są „strefami zakazu rozwoju”. Nowe plany i przedsięwzięcia są w nich całkowicie możliwe, pod warunkiem przestrzegania określonych proceduralnych i materialnych środków ochrony. Wdrożono procedurę wydawania pozwoleń mającą na celu zapewnienie, by takie plany i przedsięwzięcia realizowane były w sposób zgodny z celami ochrony danego obszaru Natura 2000.

2.3.1. Podejmowanie pozytywnych środków ochronnych i zapobieganie pogarszaniu się sytuacji

Artykuł 6 dyrektywy siedliskowej: Art. 6 ust. 1 Dla specjalnych obszarów ochrony państwa członkowskie tworzą konieczne środki ochronne obejmujące, jeśli zaistnieje taka potrzeba, odpowiednie plany zagospodarowania opracowane specjalnie dla tych terenów bądź zintegrowane z innymi planami rozwoju oraz odpowiednie środki ustawowe, administracyjne lub umowne, odpowiadające ekologicznym wymaganiom typów siedlisk przyrodniczych, wymienionych w załączniku I, lub gatunków, wymienionych w załączniku II, żyjących na tych terenach. Art. 6 ust. 2 Państwa członkowskie podejmują odpowiednie działania w celu uniknięcia na specjalnych obszarach ochrony pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków, jak również w celu uniknięcia niepokojenia gatunków, dla których zostały wyznaczone takie obszary, o ile to niepokojenie może mieć znaczenie w stosunku do celów niniejszej dyrektywy.

Artykuł 6 ust. 1 i 2 dyrektywy siedliskowej wymaga, aby państwa członkowskie:

— podejmowały pozytywne środki ochronne konieczne do zachowania lub odtworzenia typów siedlisk i gatunków, dla których wyznaczono dany obszar (art. 6 ust. 1),

— podejmowały środki w celu uniknięcia jakiegokolwiek pogorszenia stanu typów siedlisk lub jakiegokolwiek znaczącego niepokojenia występujących tam gatunków (art. 6 ust. 2).

W ramach tych pierwszych państwa członkowskie muszą ustanowić dla każdego obszaru Natura 2000 jasne cele w dziedzinie ochrony oparte na stanie ochrony i wymaganiach ekologicznych występujących w nim typów siedlisk i gatunków będących przedmiotem zainteresowania UE. Cel w dziedzinie ochrony powinien zmierzać co najmniej do zachowania stanu ochrony gatunków i siedlisk, dla których został wyznaczony i nie pozwalać na dalsze pogarszanie się tego stanu.

Ponieważ jednak ogólnym celem dyrektyw dotyczących ochrony przyrody jest osiągnięcie przez gatunki i typy siedlisk właściwego stanu ochrony w całym ich naturalnym zasięgu, poprawa stanu ich ochrony na poszczególnych obszarach może wymagać ambitniejszych celów w dziedzinie ochrony. Świadomość celów w dziedzinie ochrony danego obszaru Natura 2000 jest szczególnie ważna w przypadku planistów i wykonawców projektów w zakresie przesyłu energii oraz dla właściwych organów, ponieważ konieczna jest ocena potencjalnych negatywnych skutków danego planu lub przedsięwzięcia w odniesieniu do tych celów w dziedzinie ochrony (17).

W dyrektywie siedliskowej zachęca się organy odpowiedzialne za ochronę przyrody do opracowywania w bliskiej współpracy z lokalnymi zainteresowanymi stronami planów ochrony obszarów Natura 2000 (18), choć nie jest to obowiązkowe. Plany te mogą stanowić bardzo przydatne źródło informacji, ponieważ zwykle zawierają szczegółowe informacje o gatunkach i typach siedlisk, dla których wyznaczono dany obszar, wyjaśnia się w nich cele w dziedzinie ochrony tego obszaru oraz w stosownych przypadkach ustosunkowuje się do innych sposobów użytkowania gruntów w tym obszarze. Przedstawia się w nich również praktyczne środki ochrony potrzebne do osiągnięcia celów w dziedzinie ochrony danego obszaru.

2.3.2. Procedura wydawania pozwoleń na plany i przedsięwzięcia wywierające wpływ na obszary Natura 2000

Artykuł 6 dyrektywy siedliskowej: Art. 6 ust. 3 Każdy plan lub przedsięwzięcie, które nie jest bezpośrednio związane lub konieczne do zagospodarowania terenu, ale które może na nie w istotny sposób oddziaływać, zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, podlega odpowiedniej ocenie jego skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony. W świetle wniosków wynikających z tej oceny oraz bez uszczerbku dla przepisów ust. 4 właściwe władze krajowe wyrażają zgodę na ten plan lub przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się, że nie wpłynie on niekorzystnie na dany teren oraz, w stosownych przypadkach, po uzyskaniu opinii całego społeczeństwa. Art. 6 ust. 4 Jeśli pomimo negatywnej oceny skutków dla danego terenu oraz braku rozwiązań alternatywnych, plan lub przedsięwzięcie musi jednak zostać zrealizowane z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, w tym interesów mających charakter społeczny lub gospodarczy, państwo członkowskie stosuje wszelkie środki kompensujące konieczne do zapewnienia ochrony ogólnej spójności Natury 2000. O przyjętych środkach kompensujących państwo członkowskie informuje Komisję. Jeżeli dany teren obejmuje typ siedliska przyrodniczego i/lub jest zamieszkały przez gatunek o znaczeniu priorytetowym, jedyne względy, na które można się powołać, to względy odnoszące się do zdrowia ludzkiego lub bezpieczeństwa publicznego, korzystnych skutków o podstawowym znaczeniu dla środowiska lub, po wyrażeniu opinii przez Komisję, innych powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego.

W art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej ustanowiono procedurę wydawania pozwoleń, zgodnie z którą należy postępować, kiedy proponuje się plan i przedsięwzięcie mogące wpływać na obszar lub obszary Natura 2000 (19). Wspomniana procedura wydawania pozwoleń ma zastosowanie nie tylko w przypadku planów lub przedsięwzięć realizowanych wewnątrz obszaru Natura 2000, ale także realizowanych na zewnątrz takiego obszaru, jeśli ich realizacja mogłaby mieć istotny wpływ na ochronę gatunków i siedlisk wewnątrz obszaru.

W art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej wymaga się, aby każdy plan lub przedsięwzięcie mogące w istotny negatywny sposób oddziaływać na obszar Natura 2000 było poddawane odpowiedniej ocenie mającej na celu przeprowadzenie szczegółowej analizy tego oddziaływania w świetle celów w dziedzinie ochrony danego obszaru. Właściwy organ może wyrazić zgodę na plan lub przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się na podstawie odpowiedniej oceny, że nie będą one miały niekorzystnego wpływu na integralność danego terenu. Ważne jest, aby zwracać uwagę na to, że obowiązkowe jest wykazanie braku (a nie występowania) negatywnych skutków.

W zależności od rodzaju i dotkliwości zidentyfikowanych skutków możliwe będzie niekiedy dostosowanie planu lub przedsięwzięcia lub wprowadzenie pewnych środków łagodzących pozwalających uniknąć tych skutków, zapobiec im, usunąć je lub zmniejszyć do nieistotnego poziomu, tak aby można było wyrazić zgodę na dany plan lub przedsięwzięcie.

Jeżeli nie jest to możliwe, plan lub przedsięwzięcie muszą zostać odrzucone oraz należy przeanalizować mniej szkodliwe rozwiązania alternatywne. W wyjątkowych okolicznościach można przywołać procedurę odstępstwa na podstawie art. 6 ust. 4 i wyrazić zgodę na plan lub przedsięwzięcie o niekorzystnych skutkach dla integralności obszaru lub obszarów Natura 2000, jeżeli da się wykazać, że nie ma alternatywnych rozwiązań oraz że dany plan lub przedsięwzięcie uznaje się za niezbędne z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego. Należy w takich przypadkach stosować odpowiednie środki kompensujące, aby zapewnić ochronę ogólnej spójności sieci Natura 2000.

Trzeba również zauważyć, że procedura wydawania pozwoleń na podstawie dyrektywy siedliskowej nie jest taka sama, jak ta przewidziana na podstawie dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko i dyrektywy w sprawie strategicznej oceny wpływu na środowisko, choć mogą być one zintegrowane (w celu zapoznania się ze szczegółowymi informacjami zob. rozdział 7). W przeciwieństwie do oceny oddziaływania na środowisko oraz strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, których wyniki należy brać pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w sprawie zatwierdzenia planu lub przedsięwzięcia, wnioski z odpowiedniej oceny są ostateczne i określają, czy można zatwierdzić dany plan lub przedsięwzięcie.

2.4. Przepisy dotyczące ochrony gatunków

Drugi zestaw przepisów dwóch dyrektyw UE dotyczących ochrony przyrody dotyczy ochrony określonych gatunków w obrębie całego ich zasięgu na terenie UE, tzn. zarówno na obszarach Natura 2000, jak i poza nimi.

Niektóre gatunki chronione są potencjalnie narażone na zagrożenia ze strony określonych rodzajów przedsięwzięć w zakresie infrastruktury energetycznej, na przykład napowietrznych przewodów elektrycznych. Przy analizie takich planów i przedsięwzięć na potencjalnie wrażliwych obszarach poza obszarami Natura 2000 w ramach procedur oceny/strategicznej oceny oddziaływania na środowisko należy zatem uwzględniać także i te przepisy.

Przepisy dotyczące ochrony gatunków obejmują wszystkie występujące naturalnie gatunki dzikiego ptactwa w UE, a także inne gatunki wymienione w załącznikach IV i V do dyrektywy siedliskowej.

W zasadzie wymagają one, aby państwa członkowskie zabraniały:

— celowego niepokojenia tych gatunków podczas okresu rozrodu, wychowu młodych, snu zimowego i migracji,

— pogarszania stanu lub niszczenia terenów rozrodu lub odpoczynku,

— celowego niszczenia gniazd lub jaj, lub wyrywania lub niszczenia roślin chronionych.

Dokładne sformułowania przedstawiono w art. 5 dyrektywy ptasiej oraz w art. 12 (dot. zwierząt) i art. 13 (dot. roślin) dyrektywy siedliskowej (20).

Artykuł 5 dyrektywy ptasiej: Bez uszczerbku dla art. 7 i 9, państwa członkowskie podejmują niezbędne środki w celu ustanowienia powszechnego systemu ochrony dla wszystkich gatunków ptactwa, określonych w art. 1, zabraniającego w szczególności: a) umyślnego zabijania lub chwytania jakimikolwiek metodami; b) umyślnego niszczenia lub uszkadzania ich gniazd i jaj lub usuwania ich gniazd; c) wybierania ich jaj dziko występujących oraz zatrzymania tych jaj, nawet gdy są puste; d) umyślnego płoszenia tych ptaków, szczególnie w okresie lęgowym i wychowu młodych, jeśli mogłoby to mieć znaczenie w odniesieniu do celów niniejszej dyrektywy; e) przetrzymywania ptactwa należącego do gatunków, na które polowanie i których chwytanie jest zabronione. Artykuł 12 dyrektywy siedliskowej: 1. Państwa członkowskie podejmują wymagane środki w celu ustanowienia systemu ścisłej ochrony gatunków zwierząt wymienionych w załączniku IV lit. a) w ich naturalnym zasięgu, zakazujące: a) jakichkolwiek form celowego chwytania lub zabijania okazów tych gatunków dziko występujących; b) celowego niepokojenia tych gatunków, w szczególności podczas okresu rozrodu, wychowu młodych, snu zimowego i migracji; c) celowego niszczenia lub wybierania jaj; d) pogarszania stanu lub niszczenia terenów rozrodu lub odpoczynku. 2. W odniesieniu do tych gatunków państwa członkowskie wprowadzają zakaz przetrzymywania, transportu, sprzedaży lub wymiany oraz oferowania do sprzedaży lub wymiany okazów pozyskanych ze stanu dzikiego, z wyjątkiem tych pozyskanych legalnie przed wprowadzeniem w życie niniejszej dyrektywy. 3. Zakazy przewidziane w ust. 1 lit. a) i b) i w ust. 2 odnoszą się do wszystkich etapów życia tych zwierząt, do których stosuje się niniejszy artykuł. Artykuł 13 dyrektywy siedliskowej: 1. Państwa członkowskie podejmują wymagane środki w celu ustanowienia systemu ścisłej ochrony gatunków roślin, wymienionych w załączniku IV lit. b), zakazujące: a) celowego zrywania, zbierania, ścinania, wyrywania lub niszczenia roślin tych gatunków w ich naturalnym zasięgu, dziko występujących; b) przetrzymywania, transportu, sprzedaży lub wymiany oraz oferowania do sprzedaży lub wymiany okazów tych gatunków pozyskanych ze stanu dzikiego, z wyjątkiem okazów pozyskanych legalnie przed wprowadzeniem w życie niniejszej dyrektywy. 2. Zakazy określone w ust. 1 lit. a) i b) odnoszą się do wszystkich stadiów biologicznego cyklu roślin, do których stosuje się niniejszy artykuł.

W pewnych okolicznościach dozwolone są odstępstwa od powyższych przepisów (np. aby zapobiec poważnym szkodom w odniesieniu do upraw, zwierząt gospodarskich, lasów, połowów ryb, wód), o ile nie ma innego zadowalającego rozwiązania, a skutki tych odstępstw nie są niezgodne z ogólnymi celami omawianych dyrektyw.

Warunki stosowania odstępstw określono w art. 9 dyrektywy ptasiej oraz w art. 16 dyrektywy siedliskowej. W odniesieniu do infrastruktury przesyłu energii mogą mieć zastosowanie głównie powody związane z „interesem zdrowia i bezpieczeństwa publicznego” lub „inne powody o charakterze zasadniczym wynikające z nadrzędnego interesu publicznego” (por. art. 16 ust. 1 lit. c)).

3. POTENCJALNE SKUTKI INSTALACJI PRZESYŁU ENERGII DLA SIECI NATURA 2000 I GATUNKÓW CHRONIONYCH W UE

3.1. Wprowadzenie

Przedsięwzięcia w dziedzinie infrastruktury energetycznej zazwyczaj nie stanowią większego zagrożenia dla różnorodności biologicznej. W wielu przypadkach dobrze zaprojektowane i odpowiednio zlokalizowane instalacje oddziałują jedynie w ograniczonym stopniu lub wcale. Są także przykłady przedsięwzięć, które przyniosły przyrodzie więcej korzyści niż strat, zwłaszcza na obszarach, gdzie środowisko naturalne już jest poważnie zubożone. Nie znosi to jednak obowiązku analizowania potencjalnych skutków poszczególnych planów lub przedsięwzięć dla środowiska naturalnego, zgodnie z różnymi obowiązującymi procedurami oceny oddziaływania na środowisko, takimi jak oceny/strategiczne oceny oddziaływania na środowisko i odpowiednie oceny (w celu zapoznania się ze szczegółowymi informacjami zob. rozdział 7).

Niniejszy rozdział zawiera przegląd rodzajów możliwych skutków, jakie infrastruktura energetyczna mogłaby wywierać na siedliska i gatunki chronione na podstawie dyrektyw ptasiej i siedliskowej. Jego celem jest zapewnienie wykonawcom projektów, operatorom instalacji przesyłu energii oraz właściwym organom przeglądu rodzajów potencjalnych skutków, na które należy zwracać uwagę przy przygotowywaniu planów lub przedsięwzięć w dziedzinie infrastruktury przesyłu energii, a także przy przeprowadzaniu odpowiedniej oceny na podstawie procedury wydawania pozwoleń przewidzianej w art. 6 dyrektywy siedliskowej lub oceny zgodnej z dyrektywami w sprawie oceny/strategicznej oceny oddziaływania na środowisko.

3.2. Potrzeba stosowania indywidualnego podejścia

Należy podkreślić, że potencjalne skutki w bardzo dużym stopniu zależą od projektu i lokalizacji danej infrastruktury energetycznej oraz od wrażliwości występujących siedlisk i gatunków chronionych w UE. Dlatego zasadniczą sprawą jest analiza każdego poszczególnego planu lub przedsięwzięcia.

Projekt każdego przedsięwzięcia w dziedzinie instalacji przesyłu energii, w tym projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, będzie oczywiście zależał od szerokiego spektrum czynników, w tym od rodzaju i ilości przesyłanej energii, od środowiska przyjmującego (tj. ląd czy morze), od wymaganych odległości przesyłu i od zdolności wymaganej do odbioru lub przechowywania. Przedsięwzięcia mogą dotyczyć nie tylko budowy, ale i odnawiania lub likwidacji obiektów czy infrastruktury potrzebnych do przesyłu, odbioru lub przechowywania energii na lądzie.

Przy ocenie potencjalnych skutków dla przyrody oraz dzikiej fauny i flory ważne jest wzięcie pod uwagę nie tylko samej infrastruktury zasadniczej, ale także wszystkich związanych z nią instalacji i obiektów, takich jak tymczasowe drogi dojazdowe, obiekty wykonawców i miejsca przechowywania sprzętu, elementy konstrukcji, betonowe fundamenty, tymczasowe okablowanie, odkłady gruntu i miejsca ich przechowywania, itd. Skutki mogą być tymczasowe lub trwałe, na terenie lub poza terenem obiektów, mogą być skumulowane i odgrywać rolę na różnych etapach cyklu przedsięwzięcia (np. w fazie budowy, odnawiania, obsługi technicznej czy likwidacji). Wszystkie powyższe czynniki muszą być brane pod uwagę.

Przepisy dyrektyw UE dotyczących ochrony przyrody w zakresie ochrony gatunków muszą być brane pod uwagę, jeżeli istnieje ryzyko, że plan lub przedsięwzięcie w dziedzinie infrastruktury energetycznej może powodować śmierć lub zranienia albo celowe niepokojenie podczas okresu rozrodu, wychowu młodych, snu zimowego i migracji czy pogorszenie stanu lub niszczenie terenów rozrodu lub odpoczynku gatunków chronionych na podstawie tych dwóch dyrektyw (np. takich jak orły czy ssaki morskie). Ścisła ochrona dotyczy tutaj całego szerzej pojętego obszaru, tzn. zarówno terenu znajdującego się w obrębie obszarów Natura 2000, jak i poza nimi.

Środki łagodzące skutki Niekiedy można skutecznie zmniejszyć negatywne skutki, o których mowa w niniejszym rozdziale. Ich minimalizacja wiąże się z wprowadzaniem do planu czy przedsięwzięcia środków mających na celu eliminację tych potencjalnych negatywnych skutków lub zmniejszenia ich do poziomu, przy którym nie są już istotne. Oznacza to, że środki te muszą być bezpośrednio powiązane z prawdopodobnymi skutkami i oparte na dobrej znajomości danych gatunków/siedlisk. Środki łagodzące skutki mogą się wiązać ze zmianą lokalizacji przedsięwzięcia, ale także ze zmianami rozmiarów, projektu czy konfiguracji rozmaitych aspektów infrastruktury energetycznej. Mogą mieć także formę czasowych dostosowań w fazie budowy czy eksploatacji. Dalsze szczegóły, wraz z przykładami możliwych środków łagodzących skutki, podano w następnym rozdziale.

3.3. Przegląd potencjalnych skutków dla gatunków i siedlisk chronionych w UE

Rodzaj i skala oddziaływania w bardzo dużym stopniu zależą od występujących na danym terenie gatunków lub typów siedlisk chronionych w UE, od ich ekologii, rozmieszczenia i stanu ochrony. Stąd potrzeba indywidualnej oceny każdego planu lub przedsięwzięcia. Oto przegląd najczęściej występujących rodzajów skutków:

3.3.1. Utrata, degradacja lub rozdrobnienie siedlisk

Przedsięwzięcia w dziedzinie infrastruktury przesyłu energii mogą wymagać oczyszczenia gruntu i usunięcia porastającej go roślinności (często nazywa się to bezpośrednim zajęciem gruntu). Występujące siedliska mogą zostać wskutek tego zmienione, uszkodzone, rozdrobnione lub zniszczone. Skala utraty i degradacji siedlisk zależy od rozmiarów, lokalizacji i projektu przedsięwzięcia oraz od wrażliwości siedlisk, na które wywiera ono wpływ.

Należy zwracać uwagę na to, że choć rzeczywiście zajęta może zostać niewielka powierzchnia gruntu, skutki pośrednie mogą mieć znacznie większy zasięg, zwłaszcza w miejscach, gdzie realizowane przedsięwzięcia wpływają na ustrój wodny lub procesy geomorfologiczne i na jakość wody lub gleby. Takie pośrednie skutki mogą powodować poważną degradację, rozdrobnienie i utratę siedlisk, niekiedy nawet w znacznej odległości od obiektów czy instalacji związanych z danych przedsięwzięciem.

Istotność wspomnianej utraty zależy także od stopnia wrażliwości danych siedlisk i od tego, jak rzadko występują, lub od ich znaczenia jako miejsca żerowania, rozrodu czy snu zimowego gatunków. Przy ocenie istotności każdej utraty lub degradacji siedliska należy wziąć pod uwagę także potencjalne znaczenie niektórych siedlisk jako elementów korytarzy lub ostoi ważnych dla rozprzestrzeniania i migracji, a także dla przemieszczania się w bardziej lokalnym wymiarze, np. pomiędzy miejscami żerowania i gniazdowania.

3.3.2. Niepokojenie i przesiedlenie:

Niepokojenie gatunków w ich zwyczajowych miejscach rozrodu, żerowania lub odpoczynku a także wzdłuż ich szlaków migracyjnych może prowadzić do ich przesiedlenia się i wykluczenia, a tym samym do zaprzestania wykorzystywania siedlisk. Gatunki mogą przesiedlić się z terenów zlokalizowanych w obszarze związanym z danym przedsięwzięciem i wokół niego na przykład z powodu wzmożonego ruchu, obecności ludzi i hałasu, pyłu, zanieczyszczenia, sztucznego oświetlenia czy wibracji powodowanych podczas prac budowlanych lub po ich zakończeniu.

Istotność oddziaływania determinują skala i stopień niepokojenia oraz wrażliwość danych gatunków, a także dostępność i jakość innych pobliskich odpowiednich siedlisk, które mogą przyjąć wysiedlone zwierzęta. W przypadku gatunków rzadkich oraz zagrożonych nawet niewielkie lub czasowe niepokojenie może mieć poważne skutki dla ich przeżycia w danym regionie w dłuższej perspektywie czasowej.

3.3.3. Ryzyko kolizji i porażenia prądem elektrycznym

Ptaki, a być może także nietoperze, mogą zderzać się z różnymi elementami napowietrznych linii energetycznych i innych naziemnych instalacji elektrycznych. Poziom ryzyka kolizji w bardzo znacznym stopniu zależy od lokalizacji danego obszaru i od występujących gatunków, a także od czynników pogodowych i związanych z widocznością oraz od konkretnych rozwiązań zastosowanych w samych liniach energetycznych (szczególnie jeśli chodzi o porażenie prądem). Szczególnie narażone mogą być gatunki długo żyjące, mające niskie współczynniki reprodukcji lub gatunki rzadkie czy już sklasyfikowane jako narażone (na przykład orły, sępy i bociany).

Ryzyko kolizji i porażenia prądem dotyczące ptaków przeanalizowano bardziej szczegółowo w rozdziałach 4 i 5. Jeśli chodzi o nietoperze, niestety ogólnie brakuje badań w zakresie potencjalnego ryzyka i skutków ich kolizji z napowietrznymi liniami energetycznymi, w związku z trudnością monitorowania śmierci małych zwierząt wzdłuż tak długich linii.

3.3.4. „Efekt bariery”

W przypadku infrastruktury elektroenergetycznej duże instalacje przesyłowe, odbiorcze czy magazynowania mogą zmuszać gatunki do całkowitego omijania danego obszaru, zarówno podczas migracji, jak i w bardziej lokalnym wymiarze, podczas regularnej aktywności związanej z żerowaniem. Występowanie takiego problemu zależy od szeregu czynników takich jak rozmiary podstacji, rozmieszczenie i przebieg tras przewodów elektrycznych, zakres wysiedlenia gatunków i ich zdolność do zrównoważenia wzmożonego wydatku energetycznego, a także od stopnia zakłóceń dotyczących tras pomiędzy miejscami żerowania, odpoczynku i rozrodu.

Kilka zespołów naukowców doniosło o nowych dowodach na to, że przewody elektryczne mogą odstraszać zwierzęta niewidzialnymi dla ludzi rozbłyskami w paśmie ultrafioletu. Międzynarodowy zespół naukowców przeprowadził badanie (21) zainspirowane obserwacjami wskazującymi, że przemierzające arktyczną tundrę renifery trzymają się z dala od linii energetycznych. Choć wiedza na ten temat jest jeszcze bardzo ograniczona, w niektórych konkretnych przypadkach przy ustalaniu istotności wpływu należy brać pod uwagę ten rodzaj omijania instalacji i rozdrobnienia siedlisk.

3.4. Rozróżnianie skutków istotnych od nieistotnych

Pierwszym krokiem w ramach jakiejkolwiek oceny skutków, czy to przeprowadzanej na podstawie art. 6 dyrektywy siedliskowej, jeżeli plan lub przedsięwzięcie ma wpływ na obszar Natura 2000, czy też na podstawie dyrektywy w sprawie oceny/strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, jeżeli niezbędna jest ocena, czy dany plan lub przedsięwzięcie w dziedzinie infrastruktury przesyłu energii oddziałuje na gatunki chronione poza siecią Natura 2000, jest identyfikacja gatunków i siedlisk, na które taki plan lub przedsięwzięcie może oddziaływać. Następnie konieczne jest ustalenie, czy skutki są istotne, czy nie. Procedurę prawną określania „istotności” w przypadku planów lub przedsięwzięć oddziałujących konkretnie na obszary Natura 2000 opisano w rozdziale 7. W tym miejscu wyjaśniono krótko niektóre ogólne zasady uwzględniane przy określaniu poziomu „istotności” w przypadku dzikiej fauny i flory (niezależnie od tego, czy występuje ona na obszarze Natura 2000, czy poza nim), aby pomóc w ogólnym zrozumieniu tego pojęcia.

Ocena istotności musi być dokonywana indywidualnie oraz w świetle tego, jakich gatunków i siedlisk może dotyczyć potencjalne oddziaływanie. Chociaż w przypadku niektórych gatunków utrata niewielkiej liczby osobników może być nieistotna, w przypadku innych może mieć poważne konsekwencje. Istotność skutków zależy od rozmiarów danej populacji, jej rozmieszczenia, zasięgu, strategii reprodukcyjnej i długości cyklu życia osobników. Wartości tych zmiennych bywają różne w każdym z obszarów.

Należy również brać pod uwagę połączenie różnych rodzajów skutków, na przykład dla danego gatunku samo bezpośrednie zajęcie terenu może nie mieć znaczenia, ale w powiązaniu z poważnym ryzykiem niepokojenia lub przesiedlenia może ono w istotnym stopniu pogorszyć kondycję tego gatunku, a w konsekwencji jego wskaźnik przeżywalności.

Ocena istotności musi być ponadto przeprowadzana w odpowiedniej skali geograficznej. W przypadku gatunków wędrownych przemieszczających się na duże odległości skutki na danym terenie mogą mieć konsekwencje dla danego gatunku na znacznie większym obszarze geograficznym. Podobnie w przypadku gatunków osiadłych o dużych terytoriach lub zmiennie wykorzystujących siedliska może okazać się niezbędne rozważenie potencjalnego oddziaływania w skali regionalnej, a nie lokalnej.

Wreszcie powyższe analizy należy opierać na najlepszych dostępnych danych. Może to wymagać przeprowadzenia jakiś czas przed rozpoczęciem przedsięwzięcia specjalnych badań terenowych lub programów monitorowania.

3.5. Skutki skumulowane

Określając skutki dla obszarów Natura 2000 należy także brać pod uwagę oceny skumulowanych skutków, zgodnie z wymaganiem wyrażonym w art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej. Skumulowane skutki planów i przedsięwzięć często bywają bardzo istotne i należy je starannie oceniać. Mogą występować, kiedy na danym obszarze lub wzdłuż korytarza przelotu znajduje się kilka obiektów lub instalacji infrastruktury energetycznej albo kiedy przedsięwzięcie w dziedzinie infrastruktury energetycznej realizowane jest na tym samym obszarze, co plan lub przedsięwzięcie innego typu (np. innego rodzaju obiekty przemysłowe). Skutki skumulowane to łączne skutki całej tej działalności rozpatrywane razem. Może się zdarzyć, że pojedyncze przedsięwzięcie w dziedzinie infrastruktury energetycznej samo nie ma istotnych skutków, ale jeśli jego oddziaływanie dodać do oddziaływania innych planów lub przedsięwzięć na danym obszarze, ich łączny wpływ może się okazać istotny.

Na przykład budowa ropociągu przecinającego teren podmokły może spowodować tymczasową, niewielką, akceptowalną degradację pewnego siedliska, do której siedlisko to się z łatwością przystosuje. Jeśli jednak na ten sam teren podmokły oddziałuje także projekt melioracyjny lub budowa drogi, łączne skutki hydrologiczne wszystkich tych przedsięwzięć mogą prowadzić do trwałej utraty, rozdrobnienia lub wysuszenia tego siedliska. W tym przypadku oddziaływanie każdego z przedsięwzięć rozpatrywane osobno jest niedostrzegalne, ale ich łączne oddziaływanie może być znaczące. Powyższe ma wpływ na decyzje podejmowane na etapie planowania obu proponowanych przedsięwzięć.

Skumulowane skutki należy brać pod uwagę również w ramach procedur przeprowadzanych na podstawie dyrektyw w sprawie oceny/strategicznej oceny oddziaływania na środowisko.

Ponieważ w całej Unii Europejskiej realizuje się w szybkim tempie przedsięwzięcia w dziedzinie infrastruktury energetycznej, ocena skumulowanych skutków już na początkowych etapach oceny oddziaływania na środowisko, a nie jedynie na samym końcu całego procesu, ma istotne znaczenie, jako że inaczej opóźniałaby decyzje w sprawie zgodności propozycji danych przedsięwzięć z unijnym prawodawstwem.

4. POTENCJALNE SKUTKI INFRASTRUKTURY SIECI ELEKTROENERGETYCZNYCH DLA DZIKIEGO PTACTWA

4.1. Wprowadzenie

W poprzednim rozdziale przedstawiono w ogólnym zarysie rodzaje możliwych skutków, na które należy zwrócić uwagę przy realizacji przedsięwzięć w dziedzinie infrastruktury energetycznej, szczególnie w obszarach objętych siecią Natura 2000 i wokół nich oraz w pobliżu innych wrażliwych obszarów wykorzystywanych przez gatunki chronione na mocy dwóch dyrektyw UE o ochronie przyrody.

W niniejszym rozdziale skupiono się na analizie możliwych skutków infrastruktury elektroenergetycznej w szczególności dla europejskiego dzikiego ptactwa. Jest to temat, któremu w ostatnich latach poświęcono wiele uwagi, oraz dziedzina, w której skutki mogą być częstsze i bardziej znaczące niż w przypadku innych rodzajów lądowej infrastruktury energetycznej.

4.2. Infrastruktura sieci elektroenergetycznych

W przeciwieństwie do innych towarów energii elektrycznej nie da się przechowywać, a zatem musi być wytwarzana i przesyłana do użytkowników w czasie rzeczywistym. Sieć przesyłowa energii elektrycznej jest w związku z tym bardziej skomplikowana i dynamiczna niż sieci innych mediów, takich jak woda lub gaz ziemny. Po wytworzeniu energii elektrycznej w elektrowni linie przesyłowe wysokiego napięcia (w Europie 110–750 kV, ENTSO, 2012) przenoszą znaczne ilości energii elektrycznej na duże odległości do podstacji. Z tych ostatnich energia elektryczna jest przesyłana liniami dystrybucyjnymi średniego (1–60 kV) i niskiego napięcia (< 1 kV) do odbiorców indywidualnych i biznesowych.

Rysunek 3

(USDA, 2009)

System energii elektrycznej odznacza się wysokim stopniem wzajemnych powiązań. Sieć przesyłowa obejmuje nie tylko linie przesyłowe łączące elektrownie z ośrodkami obciążenia, ale również łączące poszczególne linie przesyłowe, tworząc system, który pomaga zapewnić płynny przepływ energii elektrycznej. Jeżeli linia przesyłowa jest wyłączona z eksploatacji w jednej części sieci energetycznej, energia elektryczna jest standardowo przekierowywana do innych linii energetycznych, aby mogła być nadal dostarczana do odbiorcy (PSCW, 2009).

Energia elektryczna może być przesyłana liniami napowietrznymi lub kablami podziemnymi, z wykorzystaniem prądu przemiennego lub stałego. W każdym przypadku stosuje się wysokie napięcie, ponieważ zapewnia to większą wydajność przy znacznych odległościach (zazwyczaj większych niż 600 km). Linie napowietrzne zasilane prądem przemiennym (linie AC) są tradycyjnym sposobem przesyłania energii elektrycznej (EASAC, 2009).

Zalety linii napowietrznych w stosunku do kabli podziemnych polegają na tym, że jak dotąd koszty budowy linii napowietrznych są znaczne niższe niż koszty instalacji kabli podziemnych, a zdolność przesyłowa tych pierwszych jest wyższa. Przewidywany okres eksploatacji linii napowietrznych jest długi i może wynosić do 70 lub 80 lat. Podstawowe wady linii napowietrznych obejmują zajmowanie przez nie terenu oraz ich wpływ wizualny i różnego rodzaju wpływ na środowisko (EASAC, 2009) (22).

Konstrukcje linii przesyłowych umożliwiają zastosowanie co najmniej jednego obwodu trójfazowego. Wyposażone są one w trzy przewody liniowe (więcej w przypadku wiązek przewodów) oraz mogą mieć jeden przewód uziemiający lub dwa takie przewody (zazwyczaj nazywane przewodami statycznymi) zainstalowane ponad przewodami liniowymi w celu zapewnienia ochrony odgromowej. Konstrukcje linii dystrybucyjnych mogą być wyposażone w różnorodne układy przewodów (APLIC, 2006).

W większości komercyjnych napowietrznych linii energetycznych AC stosuje się jakąś formę konstrukcji wsporczej, która umożliwia podłączenie izolatorów i przewodów elektrycznych. Konstrukcje wsporcze mogą się składać z drewnianych słupów, pełnościennych lub kratowych konstrukcji stalowych, słupów betonowych z wzmocnieniami stalowymi lub słupów kompozytowych wykonanych z włókna szklanego lub innych materiałów. Izolatory wykonane są z porcelany lub materiałów polimerowych, które w normalnych warunkach nie przewodzą energii elektrycznej. Przewody elektryczne są zazwyczaj wytwarzane z miedzi lub aluminium (Bayle, 1999, Janss, 2000, APLIC, 2006).

Systemy trójfazowe są stosowane zarówno w liniach dystrybucyjnych, jak i przesyłowych. Jedną z podstawowych korzyści związanych z systemami trójfazowymi jest ich zdolność do przesyłania znacznych ilości energii na duże odległości (APLIC, 2006).

4.3. Potencjalne negatywne skutki infrastruktury elektroenergetycznej dla dzikiego ptactwa

Poniżej przedstawiono w zarysie podstawowe rodzaje skutków dotyczących gatunków dzikiego ptactwa. Niektóre europejskie gatunki chronione są wyraźnie bardziej podatne na niektóre rodzaje skutków – zwłaszcza porażenie prądem elektrycznym i kolizje – ze względu na rozmiary, morfologię, zachowanie i rozmieszczenie.

W tabeli w załączniku 2 przedstawiono systematyczną, hierarchiczną listę skutków interakcji ptaków z liniami energetycznymi (Birdlife, 2013). Zaprezentowane w niej informacje nie oznaczają, że skutki te wystąpią w opisany sposób we wszystkich okolicznościach. Wiele zależy od gatunku oraz okoliczności każdego indywidualnego przypadku, a także od dostępności środków naprawczych zmniejszających ryzyko wystąpienia opisywanych skutków.

Dlaczego niektóre gatunki ptaków są bardziej podatne na skutki linii energetycznych niż inne ptaki? Częstym powodem są następujące cechy fizjologiczne, behawioralne i ekologiczne: — duże rozmiary ciała, — słabe widzenie centralne, — preferowanie aktywności nocnej, — ptaki słabo latające, ptaki niezdolne do szybkich manewrów (kolizje), — ptaki niedoświadczone w lataniu, ptaki młode (porażenie prądem elektrycznym i kolizje), — preferowanie wysoko położonych miejsc odpoczynku, przesiadywania lub gniazdowania, — preferowanie bezdrzewnych, otwartych siedlisk (porażenie prądem elektrycznym), — zachowania stadne, — gatunki podatne na płoszenie, — preferowanie siedlisk na niewielkich wysokościach (tj. w związku z większym zagęszczeniem sieci elektroenergetycznej), — gatunki rzadkie i zagrożone (w połączeniu z niskim zagęszczeniem populacji, niską płodnością itp., zob. poniżej), — gatunki o niskim zagęszczeniu populacji (o mniejszym potencjale odnowy populacji), — gatunki o niskim potencjale rozrodczym (ze względu na wzrost upadkowości osobników dorosłych przywrócenie liczebności populacji po spadku tej liczebności wymaga więcej czasu), — gatunki o niskiej płodności, niskiej upadkowości, długim średnim trwaniu życia (ze względu na spadek potencjału uzupełnienia liczebności przy stałej utracie liczebności populacji), — ptaki wędrowne, pokonujące znaczne odległości między kontynentami (duża skala przestrzenna i bardzo różny stopień zmniejszenia ryzyka związanego ze skutkami linii energetycznych).

4.3.1. Porażenie prądem elektrycznym

Porażenia prądem elektrycznym mają znaczący wpływ na wiele gatunków ptaków i powodują śmierć tysięcy ptaków rocznie (23). Do porażenia prądem może dojść, gdy ptak dotknie jednocześnie dwóch przewodów liniowych lub jednego takiego przewodu i jednego uziemionego urządzenia, zwłaszcza gdy ma mokre pióra (Bevanger, 1998). Gatunki, których przedstawiciele szczególnie często padają ofiarą porażenia prądem elektrycznym, obejmują Ciconiiformes, Falconiformes, Strigiformes oraz Passeriformes (Bevanger, 1998) – zob. tabela poniżej.

Istnieje silny konsensus co do tego, że ryzyko, na które narażone są ptaki, zależy od budowy technicznej i szczegółowego projektu instalacji elektroenergetycznych. W szczególności ryzyko porażenia prądem elektrycznym jest wysokie w przypadku „źle skonstruowanych” słupów energetycznych średniego napięcia („słupy śmierci”) (BirdLife International, 2007).

Poniżej opisano niektóre czynniki wpływające na prawdopodobieństwo porażenia ptaków prądem elektrycznym:

— Morfologia ptaków: Duże ptaki są bardziej podatne na porażenie ze względu na to, że w ich przypadku prawdopodobieństwo dosięgnięcia komponentów elektrycznych rozpostartymi skrzydłami lub innymi częściami ciała jest wyższe niż u małych osobników (Olendorff i in., 1981; APLIC, 2006).

— Zachowania ptaków: Ptaki, które wykorzystują słupy energetyczne do przesiadywania, odpoczynku i gniazdowania, są bardziej podatne na porażenie prądem (Bevanger, 1998). Wydaje się, że gatunki gniazdujące na ziemi (błotniaki i niektóre sowy) rzadko padają ofiarą porażenia prądem elektrycznym ze względu na to, że zazwyczaj polują w locie i przesiadują na ziemi lub blisko ziemi (Benson, 1981).

— Rodzaj i układ słupów: — Większość wypadków ptaków ma miejsce na słupach linii dystrybucyjnych średniego napięcia (od 1 kV do 60 kV) ze względu na bliskość poszczególnych elementów (Haas i Nipkow, 2006). — Słupy o specjalnej funkcji (słupy mocne, słupy skrzyżowaniowe, słupy rozgałęźne lub stacje transformatorowe) zbierają o wiele liczniejsze żniwo niż proste konstrukcje styczne (Demeter i in., 2004). — López-López i jego zespół (2011) dowiedli, że liczbę zabitych ptaków można znacząco zmniejszyć dzięki modernizacji niebezpiecznych, słabo zaprojektowanych słupów.

— Czynniki środowiskowe: — Obfitość pożywienia dla ptaków drapieżnych: Liczba ptaków drapieżnych, które padają ofiarą porażenia prądem elektrycznym, rośnie wraz ze wzrostem liczebności zwierząt, na które polują te ptaki (Benson, 1981; Guil i in., 2011). — Struktura wegetacyjna i pokrywa roślinna: Struktura wegetacyjna może mieć wpływ na dostępność potencjalnych ofiar dla drapieżników oraz na wydajność żerowania drapieżników (Guil i in., 2011). — Siedlisko: Ptaki częściej korzystają ze słupów energetycznych i ulegają na nich porażeniu na obszarach, w których nie ma wielu miejsc do przesiadywania, np. na obszarach trawiastych i terenach podmokłych (Hass i in., 2005; Lehman i in., 2007). — Ukształtowanie terenu: Jeżeli chodzi o porażenia prądem elektrycznym, ukształtowanie terenu ma wpływ na miejsca wybierane przez ptaki do przesiadywania i odpoczynku, a wysokość pokrywy roślinnej wpływa na dostępność naturalnych miejsc do przesiadywania na danym obszarze. Upadkowość orłów rośnie wraz z nachyleniem terenu, prawdopodobnie ze względu na zwyczaj polowania z zasiadki. Badania naukowe wykazały, że lokalizacja konstrukcji wsporczych w wyżej położonych miejscach, otoczonych wysokimi zboczami, przyczynia się do wyższych wskaźników porażeń prądem elektrycznym. (Guil i in., 2011)

— Płeć: W ramach tego samego gatunku samice, które są większe, są bardziej narażone na porażenie (Ferrer i Hiraldo, 1992).

— Wiek: Młode i niedojrzałe ptaki są bardziej narażone na porażenie prądem niż osobniki dorosłe. Prawdopodobnie wynika to z braku doświadczenia w lądowaniu i podrywaniu się do lotu (Benson, 1981; Harness, 1997; Bevanger, 1998; Harness i Wilson, 2001; Janss i Ferrer, 2001; González i in., 2007).

— Czynniki przestrzenne: Na niektórych kluczowych dla ptaków obszarach wskaźniki porażenia prądem elektrycznym są wyższe niż na obszarach o niskim zagęszczeniu populacji (np. na obszarach lęgowych o znacznym zagęszczeniu populacji, strefach rozprzestrzeniania, miejscach gromadzenia się, na obszarach wąskich gardeł) (González i in., 2006; Cadahia i in., 2010).

— Czynniki sezonowe: Większość wypadków z udziałem ptaków ma miejsce począwszy od późnego lata, od okresu opuszczania gniazda przez pisklęta lub bezpośrednio po nim. Duże orły są bardziej narażone jesienią i zimą, prawdopodobnie ze względu na to, że ich pióra mokną podczas złych warunków pogodowych (deszcz, śnieg), co jest niezmiernie ważnym czynnikiem zwiększającym ryzyko porażenia prądem. (Benson, 1981; Bevanger, 1998; Lasch i in., 2010; Manville, 2005; Lehman i in., 2007).

— Przeważający kierunek wiatru w stosunku do poprzecznika wysięgnikowego również może przyczyniać się do porażeń wśród ptaków drapieżnych. Podejrzewa się, że jeżeli słupy z poprzecznikami wysięgnikowymi ustawione są prostopadle do przeważającego kierunku wiatru, skutkuje to mniejszą liczbą porażeń śmiertelnych wśród orłów niż w przypadku słupów, których poprzeczniki ustawione są ukośnie lub równolegle do wiatru – ze względu na trudności związane z podrywaniem się do lotu i lądowaniem przy wietrze bocznym. (Nelson i Nelson, 1976).

W poniższej tabeli przedstawiono przegląd rodzin europejskich ptaków, w przypadku których stwierdzono podatność na porażenia prądem elektrycznym lub kolizje (Birdlife, 2013).

Tabela 1

Dotkliwość skutków upadkowości spowodowanej porażeniem prądem elektrycznym i kolizjami z liniami energetycznymi dla populacji ptaków w przypadku różnych rodzin ptaków w Eurazji

Rodziny ptaków w Eurazji, w przypadku których stwierdzono, w skali międzynarodowej, podatność na porażenia prądem elektrycznym i kolizje Przypadki śmiertelne spowodowane porażeniem prądem elektrycznym Przypadki śmiertelne spowodowane kolizją Nurowate (Gaviidae) i perkozowate (Podicipedidae) 0 II Burzykowate (Procellariidae) 0 II Głuptakowate (Sulidae) 0 I Pelikany (Pelicanidae) I II-III Kormorany (Phalacrocoracidae) I I Czaple, bąki (Ardeidae) I II Bociany (Ciconidae) III II Ibisy (Threskiornithidae) I II Flamingi (Phoenicopteridae) 0 II Kaczki, gęsi, łabędzie, mergusy (Anatidae) 0 II Ptaki drapieżne (Accipitriformes i Falconiformes) II-III I-II Kuropatwy, przepiórki, głuszce (Galliformes) 0 II-III Chruściele, kokoszki, fulice (Rallidae) 0 II Żurawie (Gruidae) 0 III Dropie (Otididae) 0 III Ptaki przybrzeżne/brodzące (Charadriidae i Scolopacidae) I II-III Wydrzyki (Sterkorariidae) i mewy (Laridae) I II Rybitwy (Sternidae) 0-I I-II Alki (Alcidae) 0 I Stepówki (Pteroclididae) 0 II Gołębiowate (Columbidae) I-II II Kukułki (Cuculidae) 0 I-II Sowy i puszczyki (Strigiformes) II-III II Lelkowate (Caprimulgidae) i jerzyki (Apodidae) 0 I-II Dudki (Upudidae) i zimorodki (Alcedinidae) I I-II Żołny (Meropidae) 0-I I-II Kraski (Coraciidae) I-II I-II Dzięcioły (Picidae) I I-II Kruki, wrony, sójki (Corvidae) II I-II Średnie i małe ptaki śpiewające (Passeriformes) I I-II 0= brak doniesień o przypadkach śmiertelnych lub małe prawdopodobieństwo wystąpienia takich przypadków; I= zgłaszane przypadki śmiertelne, brak widocznego zagrożenia dla populacji ptaków; II= znaczne liczby przypadków śmiertelnych w skali regionalnej lub lokalnej, jednakże bez istotnego wpływu na ogólną populację gatunku; III= przypadki śmiertelne są jednym z głównych czynników upadkowości i stwarzają ryzyko wymarcia gatunku, w skali regionu lub w większej skali.

4.3.2. Kolizje

Kolizje z liniami energetycznymi powodują śmierć milionów ptaków na całym świecie i w przypadku niektórych gatunków ptaków mogą prowadzić do wysokiej upadkowości (Bevanger 1994, 1998; Janss 2000; APLIC, 2006; Drewitt i Langston, 2008; Jenkins i in., 2010; Martin, 2011; Prinsen i in., 2011). Dane empiryczne i rozważania teoretyczne wskazują, że gatunki charakteryzujące się znacznym obciążeniem powierzchni ciała podczas lotu i nieznacznym wydłużeniem skrzydeł narażone są na wysokie ryzyko kolizji z liniami energetycznymi. Ptaki te mają szybki lot, a połączenie ciężkiego ciała z małymi skrzydłami ogranicza szybkie reakcje na nieoczekiwane przeszkody (Bevanger, 1998). Gdy porównuje się liczbę odnotowanych ofiar kolizji do liczebności i rozmiaru populacji danego gatunku, w przypadku niektórych ptaków gatunków Galliformes, Gruiformes, Pelecaniformes i Ciconiiformes liczba ta jest nieproporcjonalnie duża (Bevanger, 1998) – zob. tabela 1.

Poniżej przedstawiono niektóre czynniki wpływające na prawdopodobieństwo kolizji:

— Morfologia ptaków: Ptaki o dużej masie ciała oraz względnie krótkich skrzydłach i ogonach, opisane jako „ptaki słabo latające”, są narażone na największe ryzyko kolizji (Bevanger, 1998; Janss, 2000).

— Fizjologia ptaków: Niektóre gatunki ptaków co najmniej tymczasowo tracą zdolność widzenia w kierunku lotu (Martin, 2011).

— Zachowania ptaków: — Zachowania stadne u gatunków codziennie przemieszczających się stadnie wzdłuż linii energetycznych do i z obszarów żerowania, gniazdowania oraz odpoczynku sprawiają, że ptaki te są szczególnie narażone (Janss, 2000). — Gatunki ptaków, które regularnie odbywają niskie loty nocą lub o zmierzchu, są bardziej podatne na kolizje niż gatunki latające głównie za dnia.

— Należy brać pod uwagę również inne czynniki, takie jak warunki pogodowe, układ linii energetycznych, przebieg przewodów, wykorzystanie siedlisk, roślinność wzdłuż linii energetycznych, topografia terenu, płoszenie ptaków, wybór tras migracji i miejsc odpoczynku.

Porażenia prądem i kolizje ptaków powodują straty ekonomiczne Wyłączenia spowodowane przez ptaki obniżają wiarygodność dostaw energii i zwiększają koszty jej dostarczania. Niektóre wyłączenia mogą mieć jedynie tymczasowe skutki dla niewielu odbiorców, a mimo to wpłynąć na wiarygodność usługi i gwarancje udzielane odbiorcom energii. Wyłączenia o większym zasięgu mogą mieć dramatyczne konsekwencje i spowodować znaczącą stratę ekonomiczną dla spółek energetycznych i odbiorców (APLIC, 2006). Koszty wynikające z wyłączeń spowodowanych przez ptaki obejmują koszty związane z: — utratą przychodów, — przywracaniem mocy, — naprawą sprzętu, — usuwaniem gniazd i innymi środkami kontroli szkód spowodowanych przez ptaki, — czasem poświęconym na administrację i zarządzanie, — utraconą usługą dla odbiorców i negatywnym odbiorem społecznym oraz — obniżeniem wiarygodności systemu elektroenergetycznego (APLIC, 2006).

4.3.3. Utrata i rozdrobnienie siedlisk

Otwarte, wydzielone korytarze ruchu wzdłuż linii energetycznych mogą przyczynić się do rozdrobnienia lasów i innych siedlisk przyrodniczych. Linie elektroenergetyczne mogą też prowadzić do utraty siedlisk, powodując przypadkowe pożary lasów (Rich i in., 1994). Chociaż rzeczywisty obszar gruntów zajmowanych przez infrastrukturę elektroenergetyczną może być dość mały, może mieć jednak istotne skutki, jeżeli utrata terenu będzie dotyczyć podstawowego siedliska konkretnego gatunku lub w przypadku wystąpienia skumulowanych skutków wynikających z innych przedsięwzięć na tym samym obszarze. Wymaga to zatem analizy w poszczególnych przypadkach.

4.3.4. Płoszenie/przemieszczenia

Podczas etapu budowy oraz utrzymywania linii elektroenergetycznych niektóre siedliska nieuchronnie ulegają zniszczeniu lub zmianie (van Rooyen, 2004; McCann, 2005). Napowietrzne linie elektroenergetyczne mogą prowadzić do utraty użytecznych miejsc żerowania na obszarze lęgowisk, miejsc odpoczynku oraz siedlisk zimowania. Niedawno przeprowadzone badania pokazały na przykład, że obecność linii elektroenergetycznej ma wpływ na kierunek lotu dropi zwyczajnych i ogranicza wykorzystanie dogodnych siedlisk (Raab i in., 2010) oraz że strepety unikają sieci przesyłowych, co jest najistotniejszym czynnikiem oddziałującym na zagęszczenie populacji dojrzałych płciowo osobników w miejscach z siedliskami odpowiednimi dla tego gatunku (Silva, 2010; Silva i in., 2010).

4.3.5. Pola elektromagnetyczne

Każdy prąd elektryczny, w tym prąd płynący liniami elektroenergetycznymi, generuje pola elektromagnetyczne. Jest to przyczyna narażenia wielu gatunków ptaków, podobnie jak ludzi, na oddziaływanie pól elektromagnetycznych przez całe życie (Fernie i Reynolds, 2005). Istnieją liczne prace badawcze, a także kontrowersje co do tego, czy narażenie na pola elektromagnetyczne oddziałuje na układ komórkowy, hormonalny, odpornościowy i rozrodczy kręgowców. W przeprowadzonych badaniach nad skutkami oddziaływania pól elektromagnetycznych na ptaki stwierdzono, że narażenie ptaków na oddziaływanie pól elektromagnetycznych zasadniczo zmienia, choć nie zawsze w taki sam sposób, ich zachowanie, wpływa na sukces reprodukcyjny, wzrost i rozwój, fizjologię i endokrynologię oraz stres oksydacyjny (Fernie, 2000; Fernie i Reynolds, 2005).

4.4. Potencjalne pozytywne skutki infrastruktury elektroenergetycznej dla dzikiego ptactwa

Linie i wieże elektroenergetyczne oraz słupy dystrybucyjne mogą mieć również szereg korzystnych skutków dla gatunków dzikich ptaków. Mogą one na przykład zapewnić:

— Materiał na lęgowiska, miejsca gniazdowania: Z różnych przyczyn ptaki mogą się czasem rozmnażać na konstrukcjach elektroenergetycznych, między innymi z powodu braku alternatywnych miejsc gniazdowania, takich jak drzewa i klify, lub ponieważ konstrukcje elektroenergetyczne zapewniają bezpieczną i solidną platformę chroniącą przed drapieżnymi ssakami, na której ptaki mogą budować gniazda (van Rooyen, 2004; McCann, 2005). Konstrukcje wsporcze mogą zapewnić materiał do gniazdowania w siedliskach, w których naturalne zasoby występują w niedostatecznej ilości, oraz zapewniać pewną ochronę, umożliwiając dzięki temu zwiększanie zasięgu przez niektóre gatunki lub zwiększając lokalne zagęszczenie populacji niektórych gatunków (APLIC, 2006).

— Miejsca przesiadywania, odpoczynku i polowania: Sępy i bociany często szukają linii elektroenergetycznych w celu odpoczynku, ponieważ zapewniają im one lepszą ochronę przed trudnymi warunkami pogodowymi i drapieżnikami naziemnymi. Obecność słupów elektrycznych na otwartych terenach siedliskowych jest korzystna dla niektórych ptaków drapieżnych, ponieważ zapewnia im miejsca przesiadywania z optymalną widocznością na tereny łowów. Konstrukcje linii energetycznych na względnie bezdrzewnych terenach zapewniły miliony kilometrów odpowiednich siedliskich dla czatujących ptaków drapieżnych (Olendoff i in., 1980).

— Zagospodarowanie siedlisk: Linie energetyczne mogą również zapewnić stałe siedlisko dla gatunków, które wymagają skąpej roślinności. Badania przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych pokazały, że otwarte korytarze ruchu wzdłuż linii energetycznych zapewniają siedliska dla ginących gatunków ptaków (Confer i Pascoe, 2003; Askins, 2012).

Projekt ELIA / RTE LIFE+: korzyści dla przyrody (24) ELIA (operator wysokonapięciowego systemu przesyłowego energii elektrycznej w Belgii) oraz RTE (operator systemu przesyłowego energii elektrycznej we Francji) realizowały 5-letnie przedsięwzięcie (w latach 2011–2017) mające na celu zagospodarowanie ponad 300 hektarów terenu znajdującego się pod napowietrznym liniami energetycznymi średniego i wysokiego napięcia w Walonii i we Francji oraz renaturalizację tego terenu. Przedsięwzięcie to jest przykładem zastosowania środków ochrony przyrody oraz sposobu wykorzystania rozwoju infrastruktury przez zainteresowane strony z branży energetycznej do zapewnienia korzyści w dziedzinie różnorodności biologicznej. Stawy (cel: 100 stawów na terenie realizacji przedsięwzięcia o powierzchni 130 km) Tam, gdzie występuje odpowiednia gleba (obecność nieprzepuszczalnej warstwy torfu, białej gliny i glejowych gleb gliniastych), oraz głównie na terenach zapewniających dobre potencjalne warunki dla niektórych rzadkich gatunków wykopano stawy lub zbudowano tamy na kanałach odpływowych w celu zalania terenów o powierzchni co najmniej 25 m2 (minimalny rozmiar umożliwiający ograniczenie procesu zamulania, tj. naturalnego wypełniania się stawów liśćmi). Sieć śródleśnych stawów umożliwia zasiedlenie terenu płazami, ważkami różno- i równoskrzydłymi, pływakowatymi oraz ptakami bagiennymi, a także zapobiega izolowaniu populacji. Sady (cel: 20 ha z 8 000 drzew) Kilka bardzo rzadkich, lokalnych gatunków drzew owocowych, głównie gruszy polnej (Pyrus pyraster), jabłoni dzikiej (Malus sylvestris) i nieszpułki zwyczajnej (Mespilus germanica), które są gatunkami o niewielkich rozmiarach, posadzono pod napowietrznymi liniami energetycznymi. Ich obecność wnosi różnorodność do drzewostanów oraz zapewnia schronienie i pożywienie dla całej gamy lokalnej fauny (dużych zwierząt, ptaków i owadów). Zwykłe łąki kwiatowe (cel: 20 ha) Zwykłe łąki kwiatowe zostały odtworzone przy drogach dostępu do linii energetycznych wysokiego napięcia i służą za schronienie dla rzadkiej flory, owadów, ptaków i małych ssaków. Regularne koszenie i usuwanie skoszonych roślin zubaża glebę i umożliwia ponowne pojawienie się rzadkich lub utraconych gatunków roślin. W skrajnych przypadkach łąki kwiatowe odtworzono przy użyciu materiału siewnego z lokalnych odmian roślin. Torfowiska i wrzosowiska (cel: renaturalizacja lub właściwe zagospodarowanie 20 dodatkowych hektarów) Renaturalizacja terenów podmokłych i wrzosowisk znajdujących się pod liniami energetycznymi jest możliwa przez usunięcie najwyższej warstwy gleby i wspieranie rozwoju gatunków pionierskich z banku nasion spoczynkowych znajdujących się pod tą warstwą. Na niektórych terenach przywrócono też lokalnie poziom wody, uszczelniając odpływy i regenerując mokre wrzosowiska i torfowiska. Celem jest utrzymanie i poprawa wymiany roślin i zwierząt pomiędzy istniejącymi torfowiskami i wrzosowiskami, w tym także tymi niedawno renaturalizowanymi. Wypasanie (cel: zagospodarowanie 20 ha przez wypasanie i 20 ha przez koszenie) Wypasanie wspierało renaturalizację zniszczonych torfowisk, wrzosowisk, nielicznych łąk i den dolin, pomagając w rozwiązaniu problemu gatunków dominujących, takich jak trzęślica. W innych przypadkach (łąki kośne, suche torfowiska, rzadkie łąki) koszenie (realizowane w ramach umów z lokalnymi rolnikami) dostosowane pod względem okresów i częstotliwości pomogło w utrzymaniu roślinności na odpowiednim poziomie dla licznych gatunków roślin, owadów i gadów. Gatunki inwazyjne (cel: przeprowadzić działania zaradcze na obszarze od 20 do 30 ha) W ramach przedsięwzięcia wyeliminowano lub opanowano wzrost gatunków roślin z walońskiej listy gatunków inwazyjnych, w szczególności czeremchy amerykańskiej (Prunus serotina), budlei Dawida (Buddleja davidii), barszczu Mantegazziego (Heracleum mantegazzianum), niecierpka gruczołowatego (Impatiens glandulifera), rdestowca ostrokończystego (Fallopia japonica), starca nierównozębnego (Senecio inaequidens) oraz, do pewnego stopnia, robinii akacjowej (Robinia pseudoacacia). Rozdrobnienie (cel: utworzenie obszarów stykowych na obszarze 30 km (90 ha) i ich renaturalizacja na obszarze 40 km (120 ha)) Obecnie w obszarach roboczych projektu korytarze linii energetycznych powstałe w lasach mają głównie kształt litery „U”: w samym środku rośnie niska trawa, regularnie przycinana, po czym następuje gwałtowne przejście do obszaru leśnego z wysokimi drzewami po obu stronach. W ramach tego przedsięwzięcia utworzono obszary w kształcie litery „V” pomiędzy korytarzem a lasem. Wspomniane obszary stykowe, z drzewami o dużych rozmiarach i różnych gatunków, mogą zapewnić, jako ekotony, pożywienie i schronienie szeregowi gatunków owadów, ssaków i ptaków, które nie występują w korytarzach, gdzie obszary otaczające są „czyste” i regularnie poddawane zabiegom służącym utrzymaniu. Dzięki temu las wzbogacają często nieobecne wcześniej gatunki drzew drugorzędnych. Obszary stykowe umożliwiają również zmniejszenie szkód powodowanych w drzewostanie przez wiatr, tworząc zbocze. Mogą one ponadto zawierać bardzo duże ilości drewna posuszowego i zapewniać schronienie ogromnym liczbom owadów oraz dogodne siedliska dla ptaków i nietoperzy. Gdy zagęszczenie obszarów stykowych wzrośnie, wysokie drzewa (brzozy, świerki, buki) stanowiące zagrożenie dla linii energetycznych będą rosnąć wolniej. Sytuacja początkowa i sytuacja po realizacji przedsięwzięcia

5. POTENCJALNE ŚRODKI ŁAGODZĄCE SKUTKI WYWIERANE PRZEZ INFRASTRUKTURĘ ELEKTROENERGETYCZNĄ NA DZIKIE PTACTWO

5.1. O jakie środki łagodzące chodzi?

Jeżeli przy przeprowadzaniu oceny planu lub przedsięwzięcia w dziedzinie infrastruktury energetycznej na podstawie art. 6 dyrektywy siedliskowej zidentyfikowano szereg negatywnych skutków dla obszaru sieci Natura 2000, taki plan lub przedsięwzięcie nie są automatycznie odrzucane. W zależności od dotkliwości potencjalnych skutków możliwe jest wprowadzenie środków łagodzących, które wyeliminują potencjalne negatywne skutki planu lub przedsięwzięcia, zredukują je do nieistotnego poziomu lub im zapobiegną.

Chociaż w niniejszym rozdziale skupiono się na obszarach sieci Natura 2000, środki redukujące szkodliwe skutki powinny być również przewidziane w ramach oceny oddziaływania na środowisko/strategicznej oceny oddziaływania na środowisko przeprowadzanej w odniesieniu do planów i przedsięwzięć, w przypadku których nie ma potrzeby dokonywania odpowiednich ocen, choć te plany i przedsięwzięcia mogą mieć negatywny wpływ na gatunki chronione.

Aby zdecydować, jakie środki łagodzące są niezbędne, kluczową sprawą jest w pierwszej kolejności przeprowadzenie oceny skutków planu lub przedsięwzięcia dla typów siedlisk i gatunków chronionych w UE występujących w obszarze sieci Natura 2000 (oddzielnie lub w połączeniu z innymi przedsięwzięciami lub planami). Dzięki temu możliwe będzie określenie charakteru i zasięgu negatywnych skutków oraz zapewnienie podstawowych informacji służących do ustalenia rodzaju wymaganych środków łagodzących.

Mówiąc krótko, ograniczenie szkodliwego wpływu na obszary sieci Natura 2000 może być skuteczne tylko wówczas, gdy potencjalne negatywne skutki zostały w pełni rozpoznane, poddane ocenie i zgłoszone. Określenie środków łagodzących skutki, podobnie jak sama ocena skutków, musi opierać się na solidnej wiedzy na temat odnośnych gatunków/siedlisk.

Środki łagodzące mogą obejmować zmiany w rozmiarach, lokalizacji, konstrukcji i konfiguracji różnych aspektów planu lub przedsięwzięcia w dziedzinie infrastruktury energetycznej (np. izolowanie przewodów, by zapobiec porażeniu prądem elektrycznym). Mogą one mieć również postać tymczasowych dostosowań w czasie budowy i eksploatacji (np. unikanie prowadzenia prac budowlanych w sezonie lęgowym).

Po określeniu i szczegółowym opracowaniu odpowiednich środków łagodzących plan lub przedsięwzięcie może zostać zatwierdzone zgodnie z procedurą przewidzianą w art. 6 dyrektywy siedliskowej – pod warunkiem, że wspomniane środki łagodzące są wdrażane zgodnie z instrukcjami przekazanymi przez właściwe organy.

Rysunek 4

Hierarchiczne podejście do wprowadzania środków łagodzących skutki. Należy zawsze starać się, by zastosowane środki łagodzące odpowiadały najwyższej pozycji w hierarchii środków (tj. pozwalały na uniknięcie skutków u źródła)

Podejście do łagodzenia skutków Preferencja Unikanie skutków u źródła Najwyższa Zmniejszenie skutków u źródła Redukcja skutków na obszarze Redukcja skutków przy odbiorniku Najniższa

Jeżeli na danym terenie wciąż obserwuje się znaczące skutki również po wprowadzeniu środków łagodzących, niezbędne jest przeanalizowanie rozwiązań alternatywnych (np. innej lokalizacji przedsięwzięcia, innej skali lub projektów działań lub procesów alternatywnych). Jeżeli takie alternatywne rozwiązania nie istnieją, plan lub przedsięwzięcie może nadal zostać zatwierdzone, w wyjątkowych przypadkach, o ile spełnione są warunki zawarte w art. 6 ust. 4 oraz zatwierdzono odpowiednie środki kompensujące, które zniwelują pozostałe negatywne skutki (zob. rozdział 7 w celu zapoznania się ze szczegółowymi informacjami), tak aby sieć Natura 2000 nie była zagrożona.

Ważne jest, aby w odniesieniu do każdego zaproponowanego środka łagodzącego:

— przedstawić wyjaśnienie, w jaki sposób środek ten pozwoli uniknąć wystąpienia zidentyfikowanych szkodliwych skutków na danym obszarze lub zmniejszyć je do nieistotnego poziomu,

— przedstawić dowody na to, w jaki sposób środki te zostaną zapewnione i wdrożone oraz kto się tym zajmie,

— przedstawić dowody dotyczące stopnia pewności w odniesi