KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 24.11.2021 COM(2021) 741 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO Sprawozdanie przedkładane w ramach mechanizmu ostrzegania 2022









przygotowane zgodnie z art. 3 i 4 rozporządzenia (UE) nr 1176/2011 w sprawie zapobiegania zakłóceniom równowagi makroekonomicznej i ich korygowania {SWD(2021) 361 final}



Spis treści Streszczenie 1.Otoczenie makroekonomiczne i kształtowanie się zakłóceń równowagi w strefie euro 2.Zakłócenia równowagi, czynniki ryzyka i korekta: najważniejsze zmiany sytuacji w poszczególnych państwach 2.1.Przegląd wartości z tabeli wyników 2.2.Sektor zagraniczny i konkurencyjność 2.3.Zadłużenie sektora prywatnego i rynki mieszkaniowe 2.4.Sektor instytucji rządowych i samorządowych 2.5.Sektor finansowy 3.Streszczenie głównych zmian i wnioski pod kątem nadzoru 4.Uwagi dotyczące poszczególnych państw członkowskich Załącznik 1: Prognozy i prognozy teraźniejszości dotyczące podstawowych wskaźników zawartych w tabeli wyników Załącznik 2: Tabela wyników procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej Niniejsze sprawozdanie przedkładane w ramach mechanizmu ostrzegania rozpoczyna jedenasty roczny cykl procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej. Celem procedury jest wykrywanie zakłóceń równowagi, które utrudniają właściwe funkcjonowanie gospodarek państw członkowskich, unii gospodarczej i walutowej lub całej Unii, zapobieganie takim zakłóceniom i ich korygowanie, oraz wywołanie odpowiednich reakcji politycznych. Stosowanie procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej zostało włączone do europejskiego semestru na rzecz koordynacji polityki gospodarczej, aby zapewnić spójność z analizami i zaleceniami sporządzanymi w ramach innych narzędzi nadzoru gospodarczego (art. 1 i 2 rozporządzenia (UE) nr 1176/2011). Analiza zawarta w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania opiera się na ekonomicznej interpretacji tabeli wyników obejmującej wybrane wskaźniki, uzupełnionej szerszym zestawem wskaźników pomocniczych, narzędziami analitycznymi, ramami oceny i odpowiednimi informacjami dodatkowymi, w tym niedawno opublikowanymi danymi i prognozami. Niniejsze sprawozdanie obejmuje wzmocnioną prospektywną ocenę ryzyk wpływających na stabilność makroekonomiczną i na rozwój zakłóceń równowagi makroekonomicznej. Sprawozdanie przedkładane w ramach mechanizmu ostrzegania zawiera również analizę skutków, jakie dla całej strefy euro wywołują zakłócenia równowagi makroekonomicznej w państwach członkowskich. W niniejszym sprawozdaniu wskazano państwa członkowskie, w odniesieniu do których należy przeprowadzić szczegółowe oceny sytuacji, aby sprawdzić, czy występują w nich zakłócenia równowagi wymagające działań politycznych (art. 5 rozporządzenia (UE) nr 1176/2011). Komisja przygotuje następnie szczegółowe oceny sytuacji w odniesieniu do wskazanych państw członkowskich, uwzględniając przy tym dyskusje nad sprawozdaniem przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania prowadzone z Parlamentem Europejskim oraz w Radzie i na forum Eurogrupy. Szczegółowe oceny sytuacji zostaną opublikowane wiosną 2022 r. i będą stanowić podstawę dokonywanej przez Komisję oceny dotyczącej występowania i natężenia zakłóceń równowagi makroekonomicznej oraz określenia luk w polityce.



Streszczenie Niniejsze sprawozdanie przedkładane w ramach mechanizmu ostrzegania jest drugim sprawozdaniem pod znakiem pandemii COVID-19, ponieważ gospodarka wychodzi z kryzysu, który pojawił się nagle i niespodziewanie w 2020 r. Pandemia COVID-19 spowodowała kryzys gospodarczy o wyjątkowej dotkliwości. Po zakłóceniach w pierwszej połowie 2020 r. szybko nastąpiła początkowa faza ożywienia gospodarczego, kiedy w całej Europie złagodzono środki powstrzymujące rozprzestrzenianie się wirusa. Wprowadzenie szczepionek oznaczało zmianę perspektyw gospodarczych na lepsze. Chociaż różnice między państwami członkowskimi nadal istnieją, starania, by zaradzić bezpośrednim skutkom wstrząsu gospodarczego, przynoszą efekty. Pomyślne wprowadzenie szczepień, któremu towarzyszyła skuteczna i ukierunkowana strategia powstrzymywania rozprzestrzeniania się wirusa, doprowadziło do silniejszego ożywienia działalności gospodarczej od wiosny 2021 r., a koordynacja polityki gospodarczej została ukierunkowana na tworzenie podstaw dla solidnej odbudowy sprzyjającej włączeniu społecznemu oraz osiągnięcia większej odporności. Według prognozy gospodarczej Komisji z jesieni 2021 r. większość państw członkowskich ma do końca 2021 r. zbliżyć się do poziomu produkcji sprzed kryzysu, a tylko kilka państw powróci do tego poziomu w przyszłym roku. Pandemia wystąpiła w momencie, gdy większość zakłóceń równowagi była w toku korekty, której sprzyjały korzystne warunki makroekonomiczne, a jednocześnie pojawiały się nowe ryzyka związane z oznakami przegrzania. Dłuższy okres wzrostu gospodarczego trwający przez większą część minionej dekady ułatwił stopniową korektę zakłóceń. Były one związane z wysokimi wskaźnikami relacji zadłużenia sektora prywatnego i długu publicznego do PKB – następstw zarówno światowego kryzysu finansowego, jak i poprzedzającego go narastania zakłóceń. Skorygowano również duże deficyty obrotów bieżących i gwałtowny wzrost akcji kredytowej, co doprowadziło do stopniowej redukcji zadłużenia zewnętrznego i do wzmocnienia systemów bankowych. W ostatnich latach w pewnych sektorach w niektórych państwach pojawiły się wyzwania i ryzyka związane z oznakami przegrzania po stałym wzroście gospodarczym, występujące głównie na poziomie cen nieruchomości mieszkalnych i konkurencyjności kosztowej, zwłaszcza w państwach, w których wzrost gospodarczy był bardziej dynamiczny. Pandemia przerwała redukcję relacji długu do PKB, tempo wzrostu cen nieruchomości mieszkalnych natomiast wzrosło, co wskazuje na ogólne nasilanie się ryzyk makroekonomicznych. Pogłębiły się zakłócenia równowagi związane z wysokim długiem publicznym i zadłużeniem sektora prywatnego, wynikające z gwałtownego spadku PKB i wpływu budżetowego niezbędnych środków wprowadzonych w celu zaradzenia kryzysowi związanemu z COVID-19, chroniących zdolności produkcyjne i ograniczających skutki dla zatrudnienia i społeczeństwa. Tempo wzrostu cen nieruchomości mieszkalnych, które już wcześniej było dynamiczne, jeszcze bardziej się nasiliło, tak że w szeregu państw ceny te stanowią ryzyko, w szczególności tam, gdzie towarzyszy im znaczny wzrost długu hipotecznego. Dzięki wysokim współczynnikom kapitałowym i wysokim zabezpieczeniom przed utratą płynności banki były w stanie nadal udzielać kredytów gospodarce. W sektorze bankowym mogą jednak wystąpić efekty drugiej rundy, gdy środki ochronne zostaną zniesione, a długoterminowy wpływ pandemii na wypłacalność przedsiębiorstw będzie odbijać się na gospodarce. W państwach zależnych od dochodów z turystyki transgranicznej pogorszyły się rachunki zewnętrzne. Rozszerzone wsparcie polityczne pomogło ograniczyć bezrobocie i ustabilizowało dochody gospodarstw domowych. W miarę umacniania się ożywienia gospodarczego w niektórych państwach pojawiają się niedobory siły roboczej i presja kosztowa, a w szeregu państw przewidywany jest znaczny wzrost płac.

Szybka i skoordynowana reakcja polityczna na pandemię złagodziła jej skutki gospodarcze, a Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) daje wyjątkową okazję do tego, by gospodarka wyszła z kryzysu silniejsza. Tuż po wybuchu pandemii uruchomiono ogólną klauzulę wyjścia w ramach paktu stabilności i wzrostu, wspierając krajowe środki polityki fiskalnej. Porozumienie w sprawie tymczasowych ram pomocy państwa umożliwiło państwom członkowskim wykorzystanie pełnej elastyczności przewidzianej w zasadach pomocy państwa. Europejski instrument tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE) przyczynił się do ochrony miejsc pracy. Rządy zapewniły bezprecedensowe wsparcie budżetowe i polityczne, a Europejski Bank Centralny (EBC) wdrożył szeroką gamę środków, aby utrzymać stabilność finansową i zapewnić sprawne funkcjonowanie rynków finansowych. W miarę postępu ożywienia gospodarczego skuteczna realizacja reform oraz inwestycje w plany odbudowy i zwiększania odporności (RRP) pomogą wspierać trwałą odbudowę, zwiększą odporność oraz przyspieszą zieloną i cyfrową transformację w UE. Wdrożenie RRP może przyczynić się do zmniejszenia zakłóceń równowagi i ograniczyć ryzyka makroekonomiczne. Plany te stanowią wyjątkową okazję do skierowania państw członkowskich najbardziej dotkniętych kryzysem związanym z COVID-19 na ścieżkę trwałego, wyższego wzrostu gospodarczego, co będzie sprzyjać tworzeniu miejsc pracy, poprawi długookresową zdolność do obsługi długu i pomoże przywrócić równowagę całej gospodarki europejskiej. Przekrojową analizę przedstawioną w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania można podsumować następująco: ·Kryzys związany z COVID-19 tymczasowo wpłynął na pozycje zewnętrzne, ale nie zmienił zasadniczo tendencji w zakresie sald obrotów bieżących. W państwach z rozwiniętym sektorem turystyki transgranicznej odnotowano na ogół wyraźny wzrost deficytu obrotów bieżących lub zmniejszenie ich niewielkich nadwyżek. Oczekuje się, że wraz z ożywieniem w branży turystycznej nastąpi stopniowa korekta tej sytuacji. Niektóre z dużych nadwyżek obrotów bieżących zmniejszyły się umiarkowanie w 2020 r., doprowadzając saldo obrotów bieżących dla całej strefy euro do stanu zgodnego z fundamentalnymi parametrami gospodarczymi. Dane za pierwsze półrocze 2021 r. wskazują jednak na wyraźny wzrost nadwyżki obrotów bieżących strefy euro, spowodowany głównie wyższym saldem handlu usługami. Obecnie prognozuje się, że w 2021 r. saldo obrotów bieżących strefy euro powróci do poziomu z 2019 r., co odzwierciedla utrzymujący się stłumiony popyt krajowy. Ogólnie rzecz biorąc, największe zmiany na saldach obrotów bieżących dotyczyły składu: we wszystkich państwach członkowskich sektor prywatny zwiększył stan oszczędności netto, podczas gdy wierzytelności netto sektora instytucji rządowych i samorządowych wyraźnie zmalały ze względu na wpływ pandemii COVID-19 i środków wprowadzonych w celu jego złagodzenia. Szereg państw członkowskich z dużą ujemną międzynarodową pozycją inwestycyjną netto (MPI netto) odnotowało pogorszenie salda obrotów bieżących w 2020 r., ale przewiduje się, że wpływ na ich relację MPI netto do PKB będzie stopniowo odwracał się. ·Zakłócenie działalności gospodarczej w 2020 r. doprowadziło do dużego wzrostu jednostkowych kosztów pracy, który według oczekiwań zostanie częściowo odwrócony w miarę ożywienia gospodarczego, jednak w szeregu przypadków pojawiają się niedobory siły roboczej i presja kosztowa. Jednostkowe koszty pracy wzrosły w całej UE wskutek stabilności liczby pracowników mimo gwałtownie malejącej produkcji, co było możliwe dzięki różnym publicznym inicjatywom na rzecz utrzymania miejsc pracy, w szczególności mechanizmom zmniejszonego wymiaru czasu pracy, w których preferowano raczej zmniejszenie liczby godzin pracy niż ograniczenie zatrudnienia. Efekty te znajdują odzwierciedlenie w przejściowych spadkach ogólnej wydajności pracy w 2020 r. Wraz z ożywieniem gospodarczym wydajność powoli wzrasta i częściowo niweluje straty wynikające z jednostkowych kosztów pracy. Aczkolwiek w niektórych państwach wzrost płac czasami powraca do tendencji sprzed pandemii. Sytuacja na rynku pracy różni się jednak w poszczególnych sektorach i państwach, a podczas gdy w niektórych przypadkach zatrudnienie zasadniczo powróciło do poziomu sprzed kryzysu, w innych nadal istnieją znaczne różnice. W pewnych przypadkach zwiększona realokacja między miejscami pracy, przedsiębiorstwami i sektorami może być kontynuowana w okresie ożywienia gospodarczego i może prowadzić do pewnych trwałych zmian pod względem zdolności produkcyjnej państw. W niektórych innych przypadkach pojawiają się niedobory siły roboczej, szczególnie w państwach mniej dotkniętych kryzysem i w warunkach zwiększonego popytu. W połączeniu z innymi czynnikami, takimi jak szybko rosnące ceny energii, presja kosztowa może stać się znacząca i stanowić ryzyko w przyszłości. ·Szereg środków z zakresu polityki pozwoliło utrzymać miejsca pracy i zdolność produkcyjną w czasie kryzysu dzięki wspieraniu płynności i wypłacalności sektora prywatnego. Środki wsparcia, takie jak moratoria na spłatę długu i rządowe gwarancje kredytowe, pomogły uniknąć sytuacji, w której niedobory płynności sektora prywatnego przekształciłyby się w problemy z wypłacalnością na początku kryzysu związanego z COVID-19. Moratoria umożliwiły opóźnienie spłaty długu, zwiększając saldo zadłużenia nominalnego i związane z nim obciążenie odsetkami. Wraz ze stopniowym wycofywaniem tych środków mogą pojawić się ewentualne trudności ze spłatą, zwłaszcza w sektorach, które bardziej ucierpiały wskutek kryzysu, i wśród przedsiębiorstw już wcześniej podatnych na zagrożenia. W wielu państwach wzrostowi zadłużenia zarówno przedsiębiorstw, jak i gospodarstw domowych towarzyszyło zwiększenie oszczędności netto. ·W 2020 r. zadłużenie przedsiębiorstw wzrosło w większości państw UE, niekiedy gwałtownie. Nowe zadłużenie na pokrycie nagłych strat dochodów i niedoborów płynności wynikających z pandemii przyczyniło się do wzrostu relacji zadłużenia przedsiębiorstw do PKB, co nałożyło się na skutki ostrej recesji. Chociaż do początku 2021 r. miały miejsce znacznie zwiększone przepływy kredytowe netto, ich niedawne ograniczenie może być zarówno oznaką niższego popytu, który może być powiązany z korzystaniem przez przedsiębiorstwa z nagromadzonej płynności, jak i niższej podaży kredytów. ·Tempo zaciągania kredytów i pożyczek przez gospodarstwa domowe wzrosło w miarę umacniania się ożywienia gospodarczego. W 2020 r. wzrost relacji zadłużenia gospodarstw domowych do PKB wynikał głównie z dużego spadku PKB. Przepływy kredytowe w szczytowym okresie pandemii były ograniczone, głównie ze względu na gwałtowny spadek kredytów konsumpcyjnych. Jednocześnie w obliczu dużej aktywności na rynku nieruchomości i rosnących cen nieruchomości mieszkalnych wiele państw odnotowało wzrost akcji kredytowej związanej z udzielaniem kredytów hipotecznych. Od początku 2021 r. przepływy kredytowe netto w szeregu państw wzrosły wraz z postępującym ożywieniem gospodarczym. ·Kryzys związany z COVID-19 i środki przedsięwzięte przez rządy w celu jego złagodzenia miały istotny wpływ na dług publiczny. Istotne szeroko zakrojone wsparcie udzielone przez rządy przyczyniło się do przekierowania części negatywnych skutków gospodarczych pandemii z gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, chroniąc miejsca pracy i potencjał wzrostu gospodarczego. Relacja długu publicznego do PKB bardziej wzrosła w państwach, które w nieproporcjonalnie dużym stopniu ucierpiały wskutek recesji, głównie ze względu na ich sektory turystyki. Oczekuje się, że relacja długu do PKB ustabilizuje się wraz z ożywieniem gospodarczym – w niektórych przypadkach wskaźniki te zaczęły już maleć, jednak ogólnie rządy wychodzą z tego kryzysu z wyraźnie wyższym zadłużeniem. Wspierający kurs polityki fiskalnej i środki z zakresu polityki pieniężnej wzajemnie się wzmacniały w utrzymaniu zaufania i stabilności. Warunki zaciągania kredytów i pożyczek przez rządy pozostały korzystne pomimo zwiększonych potrzeb finansowych państw, zarówno z powodu środków z zakresu polityki pieniężnej, jak i czynników długoterminowych, takich jak nadwyżka oszczędności nad inwestycjami w strefie euro. W związku z kształtowaniem się inflacji koszty finansowania zewnętrznego nieznacznie wzrosły, lecz ogólnie pozostają na niskim poziomie. Koszty finansowania zewnętrznego wzrosły nieco bardziej w przypadku pewnych państw członkowskich spoza strefy euro, które stosują płynne kursy walutowe. Niektóre z nich mają istotny odsetek długu denominowanego w walucie obcej lub stosunkowo krótkie terminy zapadalności długu. ·Pandemii towarzyszyło dalsze przyspieszenie wzrostu cen nieruchomości mieszkalnych. Po latach tendencji wzrostowej wzrost cen nieruchomości mieszkalnych jeszcze bardziej przyspieszył w 2020 r. i w pierwszej połowie 2021 r. – ceny te osiągnęły najszybsze tempo wzrostu od czasu światowego kryzysu finansowego. W różnych państwach UE istnieje ryzyko zawyżenia cen. Budzi to niepokój szczególnie tam, gdzie zadłużenie gospodarstw domowych jest wysokie lub szybko rośnie. Wzrost cen nieruchomości mieszkalnych był napędzany przez różne czynniki zwiększające popyt i ograniczające podaż. Ograniczenia podaży występowały już przed pandemią, a obostrzenia tymczasowo je nasiliły. Pandemia mogła doprowadzić do pewnych zmian strukturalnych w popycie na nieruchomości mieszkalne, ponieważ przejście w większym stopniu na pracę zdalną może zmienić preferencje geograficzne. Warunki finansowe były akomodacyjne i ogólnie prawdopodobnie będą nadal sprzyjać zwiększonemu popytowi na nieruchomości mieszkalne, podczas gdy rosnące wraz z ożywieniem gospodarczym dochody gospodarstw domowych prawdopodobnie będą podtrzymywać dalszy wzrost cen tych nieruchomości. ·Sektor bankowy utrzymał wysokie współczynniki kapitałowe, ale rentowność spadła w 2020 r., a pełny wpływ kryzysu na bilanse banków może być widoczny dopiero z opóźnieniem. Sytuacja w sektorze bankowym znacznie się poprawiła od czasu światowego kryzysu finansowego dzięki wyposażeniu w kapitał w latach przed pandemią, a współczynniki kapitałowe w 2020 r. jeszcze bardziej wzrosły, między innymi wskutek tymczasowych ograniczeń regulacyjnych dotyczących wypłaty dywidend. Wpływ kryzysu związanego z COVID-19 na sektor bankowy był ograniczony dzięki wzmocnieniu tego sektora osiągniętemu po kryzysie finansowym oraz dzięki szeroko zakrojonym tymczasowym środkom z zakresu polityki, takim jak gwarancje kredytowe, moratoria na spłatę długu lub tymczasowe złagodzenie przepisów. Liczba kredytów zagrożonych w 2020 r. nadal malała, zwłaszcza w państwach, w których były one znaczne i w których banki pozbywały się aktywów zastanych. Nadal istnieje jednak utrzymujący się od dawna problem niskiej rentowności. Ponadto pełny wpływ kryzysu na jakość aktywów, rentowność i wyposażenie w kapitał może się jeszcze urzeczywistnić po wycofaniu środków z zakresu polityki. Należy ściśle monitorować potencjalne więzi między bankami, państwami i sektorem przedsiębiorstw. Chociaż wpływ pandemii złagodzono dzięki zdecydowanym działaniom w ramach polityki, to jednak pandemia pogłębiła rozbieżności między państwami strefy euro. Państwa członkowskie ze znaczącym sektorem turystyki transgranicznej były najbardziej narażone na skutki gospodarcze pandemii COVID-19, co spowodowało zróżnicowane skutki dla zatrudnienia i wzrostu gospodarczego. Ponieważ państwa te charakteryzowały się również stosunkowo dużym długiem publicznym, zadłużeniem sektora prywatnego lub zadłużeniem zewnętrznym, doprowadziło to do większego rozproszenia zadłużenia w strefie euro. Niektóre z tych prawidłowości są związane z czynnikami przejściowymi, takimi jak wpływ ograniczeń związanych z podróżą, lecz mimo powodzenia zdecydowanych działań w ramach polityki w ograniczaniu pogłębiania się różnic gospodarczych i społecznych kryzys grozi pozostawieniem następstw i utrwaleniem rozbieżności. W całej strefie euro utrzymuje się duża nadwyżka obrotów bieżących, co świadczy o tym, że istnieje możliwość podtrzymania ożywienia gospodarczego w strefie euro na poziomie zagregowanym. Przyczyniłoby się to również do szybszego zmniejszenia zakłóceń równowagi. Saldo obrotów bieżących całej strefy czasowo obniżyło się do poziomu zbliżonego do fundamentalnych parametrów gospodarczych, ale przewiduje się, że powróci do poziomu sprzed kryzysu powyżej tych parametrów. Wyniki na szczeblu państw członkowskich bardzo się różnią. Przywracanie równowagi zewnętrznej w strefie euro jest tym bardziej istotne ze względu na ograniczone możliwości dodatkowego wsparcia pieniężnego na podtrzymanie popytu. W świetle wzajemnych powiązań między gospodarkami strefy euro potrzebna jest odpowiednia kombinacja polityk makroekonomicznych we wszystkich państwach członkowskich, aby utrzymać ożywienie gospodarcze, a jednocześnie korygować zakłócenia równowagi i przeciwdziałać pojawiającym się ryzykom. Ekspansja gospodarcza w państwach będących wierzycielami netto strefy euro, również oparta na sprzyjających warunkach popytowych, byłaby korzystna nie tylko dla tych państw, lecz także dla państw będących dłużnikami netto, ponieważ wyższy wzrost w strefie euro wspiera wzrost i zmniejszenie zadłużenia, jak również poprawę pozycji zewnętrznych w tej drugiej grupie krajów. W tym względzie pomocne byłoby wycofanie nadzwyczajnego wsparcia politycznego wprowadzonego w czasie kryzysu, dostosowanego do konieczności dokonywania korekt. Wyraźna i trwała poprawa wydajności i konkurencyjności w państwach będących dłużnikami netto przyczyniłaby się również do przywracania równowagi zewnętrznej i pomogłaby obniżyć poziom zadłużenia. Sprawne wykorzystanie instrumentów wprowadzonych na poziomie strefy euro i całej UE przy jednoczesnej skutecznej realizacji niezbędnych reform i inwestycji wspierałoby trwałe ożywienie gospodarcze i wzmacniało odporność, w tym przez przeciwdziałanie zakłóceniom równowagi i pojawiającym się ryzykom. Niezwykle ważną rolę będzie odgrywać pełna absorpcja środków dostępnych w Next Generation EU i wieloletnich ramach finansowych (WRF) oraz wykorzystanie ich w jak najbardziej produktywny sposób. Zmaksymalizowałoby to skutki gospodarcze tych środków i przyczyniłoby się do zrównoważonego wzrostu. Pełny wpływ pandemii na zakłócenia równowagi będzie widoczny dopiero z opóźnieniem, ponieważ mogą wystąpić efekty drugiej rundy. W sektorze przedsiębiorstw nadal występują zagrożenia finansowe wynikające z wyczerpania kapitału własnego wskutek długotrwałych strat i wysokiego zadłużenia. Niektóre przedsiębiorstwa mogą ucierpieć wskutek zmian strukturalnych, które wymagają dostosowania ich modeli biznesowych. Wygaśnięcie środków wsparcia może doprowadzić do wzrostu liczby kredytów zagrożonych i upadłości co najmniej w sektorach najbardziej dotkniętych kryzysem związanym z COVID-19 oraz wśród przedsiębiorstw, które były podatne na zagrożenia przed kryzysem. Zanim takie skutki się urzeczywistnią, może upłynąć trochę czasu, w zależności od tego, jakiego rodzaju zwłoka może być udzielana niewypłacalnym kredytobiorcom. Możliwość likwidowania istniejącej utraty wartości w drodze postępowania upadłościowego jest ważna dla zapewnienia udzielania nowych kredytów w gospodarce. Udzielanie przez rząd gwarancji na pożyczki i kredyty dla przedsiębiorstw przyczynia się do utrzymania rentowności tych podmiotów, ale jeśli gwarancje te są znaczne, może również prowadzić do powstania więzi między sektorem przedsiębiorstw a sektorem instytucji rządowych i samorządowych, wpływającej też na banki. Istnieje ryzyko, że słabości bilansów przedsiębiorstw mogą mieć wpływ na rynek pracy, a tym samym na zdolność niektórych gospodarstw domowych do spłacania pożyczek i kredytów. Silny wzrost akcji kredytowej w segmencie hipotecznym jest dodatkowym czynnikiem ryzyka, szczególnie w przypadku korekty na rynkach mieszkaniowych. Podobnie dalsze pogarszanie się cen aktywów w postaci nieruchomości komercyjnych również może osłabić sektor finansowy. Warunki finansowania będą miały wpływ na rozwój zakłóceń równowagi. Niskie stopy procentowe umożliwiły rządom, przedsiębiorstwom i gospodarstwom domowym większe zadłużenie się i zamortyzowanie skutków pandemii, aby chronić miejsca pracy i zdolność produkcyjną. Wzrost stóp procentowych zwiększyłby koszty finansowania długu zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym, zwiększając ryzyko tam, gdzie potrzeby w zakresie finansowania są duże. Od początku 2021 r. inflacja znacznie wzrosła w strefie euro i w wielu innych rozwiniętych gospodarkach. Chociaż wydaje się, że czynniki decydujące o tym wzroście inflacji, w tym gwałtownym wzroście cen energii, są w większości przejściowe, istnieje ryzyko, że mogą nie być tak krótkotrwałe. Dopóki warunki finansowania nie zostaną zaostrzone, wyższa inflacja może obniżyć poziom zadłużenia. Przedłużający się wzrost inflacji może jednak doprowadzić do zaostrzenia warunków finansowania i wyższych kosztów finansowania zewnętrznego. Rozwój sytuacji na rynkach mieszkaniowych wymaga ścisłego monitorowania. Wysokie ceny nieruchomości mieszkalnych stanowią ryzyko, zwłaszcza w połączeniu z wysokim zadłużeniem gospodarstw domowych, do czego dochodzą niepewne dostosowania na rynku pracy. Stwarza to ryzyko dla zdolności gospodarstw domowych do wywiązywania się z ich zobowiązań hipotecznych. Wyższe stopy procentowe mogłyby wywierać dodatkową presję na zdolność do spłaty kredytów hipotecznych, co miałoby również wpływ na sektor bankowy. Dalszy wzrost cen w miarę postępującego ożywienia gospodarczego może przyczynić się do presji na wzrost płac i doprowadzić do zwiększenia liczby zaciąganych kredytów hipotecznych. Przystępność cen nieruchomości mieszkalnych pogorszyła się w ostatnich latach, co ma potencjalnie niekorzystne konsekwencje makroekonomiczne, związane z niższym spożyciem prywatnym i mniejszą mobilnością pracowników oraz przekierowaniem kredytów z inwestycji zwiększających wydajność. Obniżenie wysokiego poziomu zarówno długu publicznego, jak i zadłużenia sektora prywatnego zależy przede wszystkim od tego, czy ożywienie gospodarcze przekształci się w trwałą ekspansję, co wymaga inwestycji produkcyjnych. Trwałe ożywienie gospodarcze zależy od wspierającego kursu polityki i odpowiednio zaplanowanego w czasie wycofania nadzwyczajnego wsparcia politycznego wprowadzonego podczas kryzysu. Trwała ekspansja gospodarcza zależy od wzmocnienia odporności gospodarczej i społecznej, co wymaga przeprowadzenia odpowiednich reform i inwestycji. Inwestycje zwiększające wydajność są potrzebne do pobudzania wzrostu gospodarczego w perspektywie średniookresowej oraz do wspierania przekształceń strukturalnych, które są niezbędne do przeprowadzenia zielonej i cyfrowej transformacji w sytuacji zmian demograficznych. Jest to tym bardziej istotne, że wiele państw charakteryzuje się wysokim poziomem długu publicznego i zadłużenia sektora prywatnego oraz stosunkowo niskim potencjalnym wzrostem gospodarczym, co utrudnia obniżenie wysokiego poziomu zadłużenia. W sytuacji wysokiego poziomu długu publicznego konieczna jest poprawa struktury dochodów i wydatków, aby stworzyć przestrzeń, w ramach której realizowane są inwestycje publiczne, ponieważ zmniejszenie zadłużenia za pomocą wiarygodnej strategii korekty fiskalnej jest również konieczne do zapewnienia przestrzeni na potrzeby reagowania na wszelkie przyszłe kryzysy. Jednocześnie inwestycje prywatne mogą być hamowane przez potrzeby przedsiębiorstw w zakresie zmniejszenia zadłużenia. Skuteczna realizacja planów odbudowy i zwiększania odporności ma do odegrania ważną rolę we wspieraniu inwestycji publicznych i prywatnych, pomagając w ten sposób przezwyciężyć długoterminowe skutki pandemii oraz umożliwiając osiągnięcie silniejszego wzrostu gospodarczego i większej odporności. Nowy RRF w połączeniu z europejskimi funduszami strukturalnymi i inwestycyjnymi posłuży do upowszechniania ożywienia gospodarczego obejmującego wiele inwestycji, a ich skuteczna realizacja sprawi, że gospodarka UE będzie bardziej zrównoważona, sprzyjająca włączeniu społecznemu, odporna i lepiej przygotowana na zieloną i cyfrową transformację zgodnie z celami Unii w tym zakresie. Pandemia uwypukliła pozytywną rolę antycyklicznej dyskrecjonalnej polityki fiskalnej, wspierającej polityki pieniężnej i koordynacji europejskiej w reagowaniu na kryzys gospodarczy. Kryzys związany z COVID-19 pokazał, że znaczące dyskrecjonalne reakcje fiskalne mogą skutecznie złagodzić bezpośrednie skutki dużego wstrząsu i skutecznie utorować drogę do szybkiego odbicia. Bezpośredni wysiłek fiskalny na szczeblu krajowym został wzmocniony wykorzystaniem elastyczności istniejącej w ramach regulacyjnych UE. Zbiorowa reakcja podbudowała zaufanie. Środki z zakresu polityki pieniężnej przyczyniły się do utrzymania korzystnych warunków finansowania dla wszystkich sektorów gospodarki przez cały okres trwania pandemii, wspierając aktywność gospodarczą i zapewniając stabilność cen w perspektywie średnioterminowej. Wzajemnie wzmacniające się efekty polityki fiskalnej i pieniężnej miały kluczowe znaczenie dla zamortyzowania wpływu kryzysu i dla wsparcia ożywienia gospodarczego. Chociaż oczekuje się, że polityka pieniężna w nadchodzących latach pozostanie akomodacyjna, niskie stopy procentowe i niedawny wzrost inflacji ograniczają możliwości dalszego poluzowania polityki pieniężnej. W związku z tym konieczne może być utrzymanie stabilizacyjnej roli polityki fiskalnej na wypadek ryzyka pogorszenia, podczas gdy rozważna polityka budżetowa w normalnych czasach wzbudza zaufanie do skuteczności polityki budżetowej w czasach kryzysu. Zapobieganie zakłóceniom równowagi makroekonomicznej i ich korygowanie pozostaje kwestią zasadniczą. Po pierwsze, słabe ożywienie gospodarcze może spowodować wzrost liczby bankructw przedsiębiorstw prowadzących do utraty miejsc pracy, a także zwiększone zapotrzebowanie na związane z kryzysem gwarancje na pożyczki i kredyty dla przedsiębiorstw oraz ograniczenie inwestycji. Po drugie, niekorzystny rozwój sytuacji gospodarczej może pogłębić więzi bank–państwo. Po trzecie, gwałtownie rosnące ceny aktywów i nieruchomości mieszkalnych mogą zwiększyć podatność sektora gospodarstw domowych na zagrożenia ze względu na niezrównoważony wzrost cen aktywów. Ryzyka te mogą negatywnie wpłynąć na długookresową zdolność do obsługi długu publicznego oraz ograniczyć możliwości reagowania polityki fiskalnej na przyszłe wyzwania. Likwidacja narosłych podatności na zagrożenia pomoże również utrwalić ożywienie gospodarcze i wzmocnić długoterminowy wzrost gospodarczy. Do zwiększenia skuteczności wspólnej polityki pieniężnej przyczynią się bardziej podobne struktury gospodarcze i bardziej zsynchronizowane cykle koniunkturalne. Upowszechniając ożywienie gospodarcze obejmujące wiele inwestycji, RRF przyczyni się do stabilności makroekonomicznej. Skuteczna realizacja planów odbudowy i zwiększania odporności sprawi, że gospodarka UE będzie bardziej zrównoważona, sprzyjająca włączeniu społecznemu, odporna i lepiej przygotowana na zieloną i cyfrową transformację. Pomoże to również ograniczyć ryzyko rozbieżności w UE, ponieważ dotacje w ramach RRF są kierowane do państw członkowskich o niższym PKB na mieszkańca, wyższym bezrobociu i najbardziej dotkniętych kryzysem związanym z COVID-19. Ponadto, inaczej niż miało to miejsce w latach po światowym kryzysie finansowym, wyższe inwestycje publiczne przyczynią się do ożywienia gospodarczego po pandemii. Dotacje z RRF sfinansują wysokiej jakości projekty inwestycyjne i umożliwią reformy zwiększające wydajność, nie powodując przy tym wzrostu krajowych wskaźników deficytu i zadłużenia. Szacuje się, że te dotacje i inne unijne źródła finansowania zwiększą inwestycje publiczne w państwach członkowskich średnio o około 0,5 % PKB rocznie w latach 2021 i 2022.

Zapobieganie zakłóceniom równowagi makroekonomicznej i ich korygowanie zwiększa zdolność państw członkowskich do reagowania na wstrząsy i wspiera konwergencję gospodarczą. Likwidacja narosłych podatności na zagrożenia lub zapobieganie im przyczynią się do utrwalenia ożywienia gospodarczego i wzmocnienia długoterminowego wzrostu gospodarczego. Państwa, w których istnieją zakłócenia równowagi, muszą powrócić na ścieżkę korekty sprzed pandemii, w czym pomocne będą polityki mające na celu wzmocnienie potencjalnego wzrostu gospodarczego. Zmniejszenie zakłóceń równowagi może również przynieść pozytywne skutki uboczne w innych państwach. Głębsza integracja gospodarcza i finansowa oraz bardziej zsynchronizowane cykle koniunkturalne przyczynią się do zwiększenia skuteczności wspólnej polityki pieniężnej, zwłaszcza w przypadku państw należących do strefy euro, umożliwiając jej lepsze reagowanie na przyszłe wyzwania. W niniejszym sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania stwierdza się, że przeprowadzenie szczegółowej oceny sytuacji jest uzasadnione w przypadku 12 państw członkowskich: Chorwacji, Cypru, Francji, Niemiec, Grecji, Irlandii, Włoch, Niderlandów, Portugalii, Rumunii, Hiszpanii i Szwecji. Te państwa członkowskie poddano szczegółowej ocenie sytuacji w poprzednim rocznym cyklu nadzoru w ramach procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej i stwierdzono, że występują w nich zakłócenia (Chorwacja, Francja, Niemcy, Irlandia, Niderlandy, Portugalia, Rumunia, Hiszpania i Szwecja) lub nadmierne zakłócenia równowagi makroekonomicznej (Cypr, Grecja i Włochy). W nowych szczegółowych ocenach sytuacji przeanalizowane zostanie, jak powstały te zakłócenia równowagi, oraz ich powaga, rozwój i reakcja polityczna ze strony państw członkowskich – aby zaktualizować obecne oceny i oszacować ewentualne pozostałe potrzeby w zakresie polityki. W sekcji 3 przedstawiono podsumowanie rozwoju tych zakłóceń równowagi, a w sekcji 4 omówiono informacje dotyczące poszczególnych państw. Ponadto w szeregu państw członkowskich, których nie poddano szczegółowej ocenie sytuacji w poprzednim cyklu, odnotowano zmiany, które zasługują na szczególną uwagę. Słowacja charakteryzuje się silnym wzrostem cen nieruchomości mieszkalnych oraz trwałym, choć spowalniającym wzrostem pod względem zaciągania kredytów i pożyczek przez gospodarstwa domowe. Eksport jest wyraźnie skoncentrowany w kilku określonych sektorach i nastąpiła utrata konkurencyjności kosztowej, ale jak dotąd nie odnotowano niekorzystnego wpływu na udziały w rynkach eksportowych. W przypadku Węgier należy zwrócić uwagę na wzajemne zależności między zaciąganiem kredytów i pożyczek przez sektor instytucji rządowych i samorządowych a finansowaniem zewnętrznym w kontekście znacznej ekspozycji dłużnej w walucie obcej. Wzrost cen nieruchomości mieszkalnych był silny. Presja na konkurencyjność kosztową rośnie, ale jak dotąd nie odnotowano niekorzystnego wpływu na udziały w rynkach eksportowych. Istnieje również potrzeba monitorowania rozwoju ryzyka – w wielu przypadkach związanego z rynkami mieszkaniowymi – w innych państwach członkowskich. W przypadku Danii i Luksemburga rozwój sytuacji na rynku mieszkaniowym wskazuje na narastanie ryzyk. Chociaż zmienione preferencje, sprzyjające warunki finansowe i ograniczenia podaży mogą podtrzymywać wzrost cen nieruchomości mieszkalnych, nie można wykluczyć ryzyka korekty w dół, mającej potencjalne konsekwencje dla szeroko rozumianej gospodarki. Czechy charakteryzują się silnym wzrostem cen nieruchomości mieszkalnych i utrzymującymi się utratami konkurencyjności kosztowej, które od kilku lat są znaczne. Na Malcie rosnące zadłużenie sektora prywatnego w połączeniu ze słabościami ram prawnych dotyczących niewypłacalności stwarzają szczególne podatności na zagrożenia. W ramach monitorowania i nadzoru należy uważnie śledzić rozwój sytuacji w tych sześciu państwach członkowskich i sprawdzać, czy jest on spójny ze stabilnością makroekonomiczną i jej sprzyja. Bilans ryzyk nie wskazuje obecnie na potrzebę przeprowadzania szczegółowej oceny sytuacji. Sekcja 4 zawiera więcej informacji na temat rozwoju sytuacji w poszczególnych państwach. 1. Otoczenie makroekonomiczne i kształtowanie się zakłóceń równowagi w strefie euro Kontekst gospodarczy Niniejsze sprawozdanie przedkładane w ramach mechanizmu ostrzegania przygotowano w kontekście gospodarczym pandemii COVID-19. Pierwszym skutkiem pandemii była ostra recesja, ponieważ ograniczenia mające na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się wirusa miały wyraźny wpływ na działalność gospodarczą w 2020 r. Doprowadziło to do obniżenia PKB o 5,9 % w UE i 6,4 % w strefie euro w 2020 r., przy czym między poszczególnymi państwami istnieją znaczne różnice. Niektóre państwa odnotowały spadki dwucyfrowe lub większe, a inne doświadczyły jedynie łagodnej recesji. Polepszająca się sytuacja zdrowotna umożliwiła złagodzenie ograniczeń od drugiego kwartału 2020 r., co stanowiło początek ożywienia gospodarczego. Poszczególne fale pandemii kształtowały nierównomierne ożywienie do początku 2021 r. Wprowadzenie szczepień, któremu towarzyszyła skuteczna i ukierunkowana strategia powstrzymywania rozprzestrzeniania się koronawirusa, jak również szeroko zakrojone środki wsparcia publicznego umożliwiły większą mobilność i silniejsze niż oczekiwano ożywienie działalności gospodarczej od wiosny 2021 r. W swojej prognozie gospodarczej z jesieni 2021 r. Komisja przewiduje ogółem wzrost PKB o 5 % zarówno w UE, jak i w strefie euro w 2021 r. oraz o 4,3 % w 2022 r. Według prognozy większość państw członkowskich ma do końca 2021 r. zbliżyć się do poziomu produkcji sprzed kryzysu, a tylko kilka państw powróci do tego poziomu w przyszłym roku (wykres 1.1 a) ( ). Chociaż wpływ pandemii złagodzono dzięki zdecydowanym działaniom w ramach polityki, to jednak pogłębiła ona rozbieżności między państwami strefy euro. Odzwierciedla to nierównomierne skutki pandemii i różnice w strukturach gospodarczych. Ograniczenia miały większy negatywny wpływ na usługi wymagające intensywnych kontaktów niż na przetwórstwo przemysłowe. Doprowadziło to do znacznych rozbieżności w wynikach gospodarczych – zarówno w poszczególnych państwach, jak i między nimi. Kraje, w których sektor turystyki transgranicznej jest znaczący i na które ograniczenia mobilności miały szczególny wpływ, doświadczyły gwałtowniejszego niż przeciętnie spadku PKB oraz znacznego pogorszenia się rachunków zewnętrznych. Stało się tak w przypadku Grecji, Portugalii i Hiszpanii. Recesja również uderzyła mocno w państwa o wysokim zadłużeniu krajowym, takie jak Francja i Włochy (zob. wykres 1.1 b). Zaliczają się one także do krajów o najwyższych poziomach zadłużenia sektora prywatnego, długu publicznego i zadłużenia zewnętrznego w UE. Przewiduje się, że w niektórych z tych państw ożywienie gospodarcze będzie wolniejsze. Wyjątkowa reakcja polityczna miała zasadnicze znaczenie dla złagodzenia skutków kryzysu związanego z COVID-19 i dla wsparcia ożywienia gospodarczego, a jednocześnie miała pozytywny wpływ na stabilność makroekonomiczną. Rządy udzieliły bezprecedensowego wsparcia fiskalnego, aby chronić miejsca pracy i dochody oraz wspomagać przedsiębiorstwa, zmniejszając ryzyko ich upadłości. Przewidziano moratoria na zapłatę podatków i spłatę długów przez gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa, a także udzielono gwarancji rządowych na kredyty bankowe. W rezultacie w 2020 r. dochody do dyspozycji brutto gospodarstw domowych były zasadniczo stałe w całej UE pomimo wyraźnej recesji. Stopa bezrobocia w UE wzrosła zaledwie o 0,4 punktu procentowego, a liczba przypadków upadłości przedsiębiorstw była bardzo ograniczona, ponieważ znaczną część tego wpływu przejęły na siebie rządy. Bezprecedensowa koordynacja reakcji politycznych miała miejsce na szczeblu UE. Tuż po wybuchu pandemii uruchomiono ogólną klauzulę wyjścia w ramach paktu stabilności i wzrostu, wspierając środki polityki fiskalnej. Porozumienie w sprawie tymczasowych ram pomocy państwa umożliwiło państwom członkowskim wykorzystanie pełnej elastyczności przewidzianej w zasadach pomocy państwa. Europejski instrument tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE) przyczynił się do ochrony rynków pracy. W ramach inicjatyw inwestycyjnych w odpowiedzi na koronawirusa (CRII i CRII+) oraz REACT-EU uruchomiono fundusze polityki spójności i uzupełniono je w celu wsparcia sektora zdrowia publicznego, przedsiębiorstw i najsłabszych grup społecznych. Instrumenty finansowe zostały udostępnione w ramach Europejskiego Mechanizmu Stabilności i przez Europejski Bank Inwestycyjny. Skuteczna realizacja reform oraz Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) pomoże sprawić, aby gospodarka UE była bardziej zrównoważona, sprzyjająca włączeniu społecznemu, odporna i lepiej przygotowana na zieloną i cyfrową transformację zgodnie z celami Unii w tym zakresie. Wspólne globalne działania z zakresu polityki pieniężnej doprowadziły do zapewnienia akomodacyjnych warunków finansowych. Europejski Bank Centralny (EBC) wdrożył szeroką gamę środków, aby utrzymać stabilność finansową i zapewnić sprawne funkcjonowanie rynków finansowych. Zapewnił dodatkową płynność bankom, złagodził wymogi dotyczące zabezpieczeń i dokonał dużych dodatkowych zakupów aktywów sektora publicznego i sektora prywatnego. Akomodacyjny kurs polityki pieniężnej wspierał łagodne nastroje panujące na rynkach finansowych i pomógł uniknąć zapaści kredytowej, a wyceny na wielu rynkach obligacji i akcji przekroczyły poziomy sprzed pandemii. Wraz z czynnikami długoterminowymi, w tym m.in. nadwyżką oszczędności nad inwestycjami w strefie euro, wysoka płynność rynkowa zapewniała niskie koszty finansowania zewnętrznego pozyskiwanego przez państwa, w niektórych przypadkach nawet niższe niż przed wybuchem kryzysu, a spready w strefie euro zmniejszyły się. Oczekiwania dotyczące silnego ożywienia gospodarczego sprzyjały pozytywnym nastrojom na rynkach, wzmocnionym przez przełom w pracach nad szczepionkami jesienią 2020 r. Warunki finansowe pozostają na historycznie niskich poziomach, ale należy monitorować oznaki zaostrzenia. Chociaż dochody z obligacji skarbowych nieznacznie wzrosły w 2021 r., zazwyczaj utrzymują się znacznie poniżej średnich historycznych. Rządy o najmocniejszych ratingach korzystają z ujemnych lub zbliżonych do zera stóp procentowych długu, podczas gdy w szeregu państw członkowskich, zwłaszcza spoza strefy euro, nastąpił pewien wzrost. Na rynkach obligacji korporacyjnych panowały łatwe, choć nieco zaostrzające się warunki finansowania, a oprocentowanie kredytów bankowych w UE było na rekordowo niskim poziomie lub do niego zbliżone. Kurs euro umocnił się w drugiej połowie 2020 r., a następnie nieco spadł, tę tendencję odzwierciedlały również kursy walut kilku państw spoza strefy euro. Inflacja wzrosła w 2021 r., ale oczekuje się, że wzrost ten będzie przeważnie przejściowy. Inflacja ogólna w strefie euro wzrosła w ostatnich miesiącach do poziomu najwyższego w ciągu ostatniego dziesięciolecia po tym, jak przez prawie dekadę pozostawała na poziomie poniżej wartości docelowej. W szeregu państw członkowskich spoza strefy euro inflacja przekraczała wartości docelowe. Wzrost cen energii w znacznym stopniu przyczynił się do wzrostu inflacji, przy czym wzrost inflacji bazowej był mniejszy. Oczekuje się, że wzrost inflacji będzie przeważnie przejściowy, choć niekoniecznie krótkotrwały. Zniwelowanie pewnych tarć związanych z odchodzeniem od paliw kopalnych może potrwać. Ponowne otwarcie gospodarcze spowodowało wyraźny wzrost popytu, ale działalność jest ograniczona przez wąskie gardła w podaży. Prawdopodobne jest pewne przeniesienie rosnących kosztów na niektóre ceny konsumpcyjne, chociaż jego stopień jest niepewny, a mniejsze marże zysku mogą wchłonąć część tego wzrostu. Wydaje się, że ryzyko utrzymującej się dynamiki inflacji jest obecnie ograniczone, ponieważ oczekiwania inflacyjne w strefie euro pozostają dobrze ugruntowane i zasadniczo odzwierciedlają powrót do tendencji sprzed pandemii. Korekty strukturalne, w tym reakcja struktury spożycia na pandemię i niedobory wykwalifikowanej siły roboczej w określonych branżach, mogą jednak wpływać na ceny i płace względne, co może zwiększać wahania inflacji. Przedłużający się wzrost inflacji może prowadzić do zmian tempa normalizacji polityki pieniężnej oraz skutkować zaostrzeniem warunków finansowych i wyższymi kosztami finansowania zewnętrznego. Odbudowa gospodarki UE przebiega szybciej, niż się spodziewano, ale prognoza gospodarcza pozostaje niepewna. W całej UE udane kampanie szczepień zmniejszyły potrzebę wprowadzania radykalnych środków powstrzymujących rozprzestrzenianie się przyszłych fal zakażeń. W skali globalnej ryzyka związane z pandemią pozostają istotne ze względu na niższe wskaźniki wprowadzenia szczepień. Handel nadal odbudowuje się po ograniczeniach spowodowanych pandemią i uległ stłumieniu wskutek wąskich gardeł po stronie podaży, które mają wpływ na działalność wysoce zintegrowaną w globalnych łańcuchach wartości. Trwała reorientacja łańcuchów wartości generuje koszty i może wiązać się zarówno z ryzykiem, jak i z możliwościami dla państw UE. Spadek rentowności przedsiębiorstw i wzrost dźwigni finansowej przyczyniły się do ograniczenia inwestycji prywatnych. Może to osłabiać ożywienie gospodarcze i utrudniać zmniejszenie zadłużenia przedsiębiorstw. Wycofanie wsparcia politycznego może spowodować aktualizację wyceny ryzyka. Niepewność może zwiększyć zmienność na rynkach finansowych, co miałoby niekorzystny wpływ na ceny aktywów finansowych i nieruchomości, biorąc pod uwagę powszechne oddzielenie cen papierów wartościowych od fundamentalnych parametrów gospodarczych ( ) ( ) ( ). Jeżeli chodzi o ewentualny bardziej pozytywny scenariusz, szybsze postępy w kontrolowaniu pandemii na całym świecie oraz wdrażanie ambitnych i skoordynowanych reform i inwestycji w całej UE mogłyby umożliwić trwałe ożywienie gospodarcze. Silne ożywienie gospodarcze sprzyja stabilności makroekonomicznej, ale efekty drugiej rundy wynikające z recesji mogą nadejść z opóźnieniem i nadal stanowić ryzyko. W warunkach silnego wzrostu PKB wysokie wskaźniki długu publicznego i zadłużenia sektora prywatnego, po wyraźnym wzroście odnotowanym w zeszłym roku, ustabilizowały się lub nieznacznie maleją w większości państw UE. Zlikwidowanie wsparcia politycznego nieuchronnie ujawni potencjalne podatności na zagrożenia w sektorach i obszarach najbardziej dotkniętych pandemią COVID-19. Zniesienie moratoriów na spłatę długu może doprowadzić do trudności w obsłudze zadłużenia dla przedsiębiorstw i gospodarstw domowych oraz do niewypłacalności przedsiębiorstw i wzrostu bezrobocia. Powiązania między długiem państwowym i zadłużeniem sektora prywatnego a sektorem finansowym stanowią mechanizm przenoszenia ryzyka. Pogorszenie się jakości aktywów sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz aktywów prywatnych może mieć wpływ na bilanse instytucji finansowych, których niska rentowność jeszcze bardziej zmalała pod wpływem pandemii. Trudności z obsługą zadłużenia mogą zmniejszyć inwestycje, dochody gospodarstw domowych i konsumpcję, hamując wzrost gospodarczy i osłabiając zmniejszanie zadłużenia. Pandemia doprowadziła do pogorszenia konkurencyjności kosztowej w szeregu państw, w których już przed kryzysem nastąpił silny wzrost kosztów pracy, mający według prognoz utrzymać się w niektórych przypadkach. Ceny nieruchomości mieszkalnych rosną w najszybszym tempie od ponad dziesięciu lat, przy czym w czasie pandemii wzrost ten był nieprzerwany lub nawet silniejszy. W przeciwieństwie do wzrostu zadłużenia ożywienie gospodarcze prawdopodobnie nie doprowadzi do korekty cen nieruchomości mieszkalnych, chociaż pewne krótkoterminowe trudności związane z podażą mogą się zmniejszyć. Rosnące ceny nieruchomości mieszkalnych stanowią zagrożenie dla stabilności makroekonomicznej, zwłaszcza gdy towarzyszy im wysokie zadłużenie gospodarstw domowych i silny wzrost akcji kredytowej. Pogarszająca się przystępność cen nieruchomości mieszkalnych może pociągać za sobą koszty ekonomiczne w postaci zmniejszenia konsumpcji i osłabienia mobilności pracowników. Jednocześnie korekty cen nieruchomości i innych aktywów mogą prowadzić do pogorszenia bilansów instytucji finansowych. Wykres 1.1:PKB w stosunku do poziomów sprzed pandemii oraz poziomy zadłużenia sprzed kryzysu a recesja związana z COVID-19 Źródło: baza danych AMECO, Eurostat oraz prognozy gospodarcze Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. Skutki uboczne i kwestie związane z dostosowaniem strefy euro ( ) Kryzys związany z COVID-19 pogłębił zakłócenia równowagi w strefie euro. Większość państw najbardziej dotkniętych kryzysem związanym z COVID-19 to kraje, które weszły w pandemię z wyższym długiem publicznym, zadłużeniem sektora prywatnego lub zadłużeniem zewnętrznym, w niektórych przypadkach połączonym z niskim wzrostem potencjalnego PKB. Kryzys związany z COVID-19 znacząco wpłynął na pozycje zewnętrzne państw będących dłużnikami netto charakteryzujących się dużymi sektorami turystyki, a miał bardziej ograniczony wpływ na rachunki zewnętrzne innych państw. W niektórych krajach najbardziej dotkniętych recesją ożywienie gospodarcze postępuje szybko, lecz w innych ma ono wolniejsze tempo. Wskazuje to, że wzrost gospodarczy może w mniejszym stopniu przyczynić się do wyeliminowania zakłóceń równowagi zasobowej, przynajmniej w najbliższej przyszłości, oraz uwydatnia znaczenie skutecznych reform i inwestycji mających na celu zaradzenie słabościom strukturalnym i pobudzenie potencjalnego PKB w przyszłości ( ). Bilans handlowy strefy euro wzrósł nieznacznie w 2020 r., ponieważ produkcja zmniejszyła się wraz ze spadkiem popytu. Zarówno eksport, jak i import towarów i usług zmniejszyły się w 2020 r. Nadwyżka w handlu towarami umocniła się, co w dużej mierze wynikało z niższych cen energii, podczas gdy nadwyżka w handlu usługami zmalała, głównie z powodu ograniczenia podróży międzynarodowych. Ogólnie rzecz biorąc, wstrzymało to spadek nadwyżki handlowej strefy euro, który rozpoczął się w 2017 r. Według prognoz bilans handlowy nieznacznie wzrośnie w 2021 r., a w 2022 r. pozostanie zasadniczo na stałym poziomie (wykres 1.2). Oczekuje się, że w 2021 r. mimo wciąż znacznej luki produktowej inflacja bazowa (inflacja ogólna z wyłączeniem cen energii i żywności nieprzetworzonej) w strefie euro wzrośnie, pozostając jednak poniżej wartości docelowej inflacji ogólnej.

Wykres 1.2:Produkcja strefy euro, popyt krajowy, bilans handlowy i inflacja bazowa Źródło: baza danych AMECO i prognoza gospodarcza Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. Nadwyżka obrotów bieżących strefy euro nadal stopniowo się zmniejszała w 2020 r. do poziomu zgodnego z poziomem wynikającym z fundamentalnych parametrów gospodarczych strefy euro, lecz w 2021 r. ponownie wzrasta. W 2020 r. saldo obrotów bieżących strefy euro wykazało nadwyżkę w wysokości 2 % PKB (wykres 1.3 a) ( ). Pomimo lekkiego wzrostu bilansu handlowego nieznacznie niższe saldo dochodów doprowadziło do niewielkiego spadku salda obrotów bieżących. Zarówno nominalne saldo obrotów bieżących, jak i saldo obrotów bieżących w ujęciu uwzględniającym zmiany cykliczne, które to salda wyniosły 1,6 % PKB, zbliżyły się do normy dla salda obrotów bieżących odzwierciedlającej fundamentalne parametry gospodarcze strefy euro, szacowanej na 1,7 % PKB ( ). Odzwierciedlało to fakt, że popyt krajowy utrzymywał się na lepszym poziomie niż w przypadku większości partnerów handlowych. Dane za pierwsze półrocze 2021 r. wskazują jednak na wzrost nadwyżki obrotów bieżących strefy euro, spowodowany głównie wyższym saldem handlu usługami. Ogólnie rzecz biorąc, obecnie prognozuje się, że w 2021 r. saldo obrotów bieżących strefy euro powróci do poziomu z 2019 r. Odzwierciedla to powrót różnicy między PKB a zagregowanym popytem do poziomu sprzed pandemii, a tym samym utrzymywanie się stłumionego popytu krajowego (wykres 1.2). Wykres 1.3:Saldo obrotów bieżących strefy euro w podziale według państw oraz wierzytelności i zadłużenie netto w podziale według sektorów Źródło: bilans płatniczy opracowany przez Eurostat, baza danych AMECO i prognoza gospodarcza Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. W 2020 r. główne zmiany sald obrotów z zagranicą miały charakter sektorowy, a nie geograficzny. W 2020 r. odnotowano dalszy spadek nadwyżek obrotów bieżących państw wnoszących największy wkład w nadwyżkę strefy euro – Niemiec i Niderlandów (wykres 1.3 a). Dodatni wkład Włoch oraz ujemny wkład Francji nieco się zwiększyły. Wzrost nadwyżki strefy euro w pierwszej połowie 2021 r. był w dużej mierze spowodowany gwałtownym wzrostem salda obrotów bieżących Irlandii. Wkład Niemiec i Niderlandów w nadwyżkę strefy euro również wzrósł i powrócił do poziomu z 2019 r. Wkład Włoch w nadwyżkę wzrósł i osiągnął poziom wkładu Niderlandów. Obecnie prognozuje się, że struktura geograficzna nadwyżki strefy euro nie ulegnie znaczącym zmianom w przyszłości. Wkład poszczególnych sektorów w saldo obrotów z zagranicą uległ natomiast znacznej zmianie w 2020 r. (wykres 1.3 b). Zwiększone oszczędności gospodarstw domowych oraz – w mniejszym stopniu – przedsiębiorstw, zostały zrównoważone silną ekspansywną polityką fiskalną. Przewiduje się dalszy wzrost wierzytelności netto sektora prywatnego w 2021 r., który to wzrost będzie napędzany głównie przez sektor przedsiębiorstw i nastąpi mimo spadku zapobiegawczych oszczędności i wzrostu konsumpcji w gospodarstwach domowych. Prognozuje się, że zadłużenie netto sektora instytucji rządowych i samorządowych pozostanie na prawie niezmienionym poziomie, przy czym duży wzrost deficytu w Niemczech znacząco przyczyni się do wysokiego zadłużenia netto sektora instytucji rządowych i samorządowych w strefie euro (wykres 1.4). Oczekuje się, że pozycje sektora instytucji rządowych i samorządowych znacznie zmniejszą się w 2022 r. (zob. również sekcja 2.4 dotycząca sektora instytucji rządowych i samorządowych). Ponieważ w odniesieniu do wierzytelności netto sektora prywatnego przewidywany jest spadek o podobnej wielkości, prognozuje się, że pozycja zewnętrzna pozostanie na niezmienionym poziomie. Wykres 1.4:Rozkład geograficzny zadłużenia netto sektora instytucji rządowych i samorządowych w strefie euro Źródło: bilans płatniczy opracowany przez Eurostat i baza danych AMECO. Rozwiązania polityczne Pandemia uwypukliła pozytywną rolę antycyklicznej dyskrecjonalnej polityki fiskalnej, wspierającej polityki pieniężnej i koordynacji europejskiej w reagowaniu na kryzys gospodarczy. Kryzys związany z COVID-19 pokazał, że znaczące dyskrecjonalne reakcje fiskalne mogą skutecznie złagodzić bezpośrednie skutki dużego wstrząsu i skutecznie utorować drogę do szybkiego odbicia. Bezpośredni wysiłek fiskalny na szczeblu krajowym został wzmocniony poluzowaniem ram regulacyjnych UE. Zbiorowa reakcja podbudowała ogólne zaufanie do gospodarki. Środki z zakresu polityki pieniężnej przyczyniły się do utrzymania korzystnych warunków finansowania dla wszystkich sektorów gospodarki przez cały okres trwania pandemii, wspierając aktywność gospodarczą i zapewniając stabilność cen w perspektywie średnioterminowej. Wzajemnie wzmacniające się efekty polityki fiskalnej i pieniężnej miały kluczowe znaczenie dla zamortyzowania wpływu kryzysu i dla wsparcia ożywienia gospodarczego. Chociaż warunki finansowania mają pozostać wspierające, niskie stopy procentowe i niedawny wzrost inflacji ograniczają możliwości dalszego poluzowania polityki pieniężnej. W związku z tym konieczne może być utrzymanie stabilizacyjnej roli polityki fiskalnej na wypadek ryzyka pogorszenia, podczas gdy rozważna polityka budżetowa w normalnych czasach wzbudza zaufanie do skuteczności polityki budżetowej w czasach kryzysu. Zapobieganie zakłóceniom równowagi makroekonomicznej i ich korygowanie pozostaje kwestią zasadniczą. Po pierwsze, słabe ożywienie gospodarcze może spowodować wzrost liczby bankructw przedsiębiorstw prowadzących do utraty miejsc pracy, a także zwiększone zapotrzebowanie na związane z kryzysem gwarancje na pożyczki i kredyty dla przedsiębiorstw oraz ograniczenie inwestycji. Po drugie, niekorzystny rozwój sytuacji gospodarczej może pogłębić więzi bank–państwo. Po trzecie, gwałtownie rosnące ceny aktywów i nieruchomości mieszkalnych mogą zwiększyć podatność sektora gospodarstw domowych na zagrożenia ze względu na niezrównoważony wzrost cen aktywów ( ). Ryzyka te mogą negatywnie wpłynąć na długookresową zdolność do obsługi długu publicznego oraz ograniczyć możliwości reagowania polityki fiskalnej na przyszłe wyzwania. Likwidacja narosłych podatności na zagrożenia pomoże również utrwalić ożywienie gospodarcze i wzmocnić długoterminowy wzrost gospodarczy. Do zwiększenia skuteczności wspólnej polityki pieniężnej przyczynią się bardziej podobne struktury gospodarcze i bardziej zsynchronizowane cykle koniunkturalne. Obniżenie wysokiego poziomu zarówno długu publicznego, jak i zadłużenia sektora prywatnego zależy przede wszystkim od tego, czy ożywienie gospodarcze przekształci się w trwałą ekspansję, co wymaga inwestycji produkcyjnych. Ta pierwsza kwestia zależy od wspierającego kursu polityki podczas ożywienia gospodarczego i odpowiednio zaplanowanego w czasie wycofania nadzwyczajnego wsparcia politycznego wprowadzonego podczas kryzysu. Siła ekspansji zależy od wzmocnienia fundamentalnych parametrów gospodarczych, co wymaga wdrożenia odpowiednich reform i inwestycji. Jest to tym bardziej istotne, że wiele państw charakteryzuje się wysokim poziomem długu publicznego i zadłużenia sektora prywatnego oraz stosunkowo niskim wzrostem potencjalnego PKB. Utrudnia to obniżenie ich poziomu zadłużenia i wymaga wiarygodnego powrotu do ostrożnych pozycji średnioterminowych, gdy pozwolą na to warunki ekonomiczne. W świetle wzajemnych powiązań między gospodarkami strefy euro potrzebna jest odpowiednia kombinacja polityk makroekonomicznych we wszystkich państwach członkowskich, aby utrzymać ożywienie gospodarcze, a jednocześnie korygować zakłócenia równowagi i przeciwdziałać pojawiającym się ryzykom. Ekspansja gospodarcza w państwach będących wierzycielami netto strefy euro, również dzięki sprzyjającym warunkom popytowym, byłaby korzystna nie tylko dla tych państw, lecz także dla państw będących dłużnikami netto, ponieważ wyższy wzrost w strefie euro wspiera wzrost i zmniejszenie zadłużenia, jak również poprawę pozycji zewnętrznych w tej drugiej grupie krajów. W tym względzie pomocne byłoby wycofanie nadzwyczajnego wsparcia politycznego wprowadzonego w czasie kryzysu, dostosowanego do konieczności dokonywania korekt. Wyraźna i trwała poprawa wydajności i konkurencyjności w państwach będących dłużnikami netto przyczyniłaby się również do przywracania równowagi zewnętrznej i pomogłaby obniżyć poziom zadłużenia. Sprawne wykorzystanie instrumentów wprowadzonych na poziomie strefy euro i całej UE przy jednoczesnej skutecznej realizacji niezbędnych reform i inwestycji wspierałoby trwałe ożywienie gospodarcze i wzmacniało odporność, w tym przez przeciwdziałanie zakłóceniom równowagi i pojawiającym się ryzykom. Niezwykle ważną rolę będzie odgrywać pełna absorpcja środków w ramach Next Generation EU i wykorzystanie ich w jak najbardziej produktywny sposób. Zwiększyłoby to wpływ funduszy UE na gospodarkę i zapobiegło jednocześnie ryzyku nadmiernego wzrostu działalności w sektorach towarów i usług niepodlegających wymianie handlowej oraz nierównowagi zewnętrznej w państwach, w których wpływy środków unijnych stanowią dużą część PKB. Upowszechniając ożywienie gospodarcze obejmujące wiele inwestycji i wzmacniając odporność, skuteczna realizacja reform i inwestycji w ramach RRF przyczyni się do stabilności makroekonomicznej. Skuteczna realizacja planów odbudowy i zwiększania odporności sprawi, że gospodarka UE będzie bardziej zrównoważona, sprzyjająca włączeniu społecznemu, odporna i lepiej przygotowana na dwojaką transformację. Pomoże to również ograniczyć ryzyko rozbieżności w UE, ponieważ dotacje w ramach RRF są kierowane do państw członkowskich o niższym PKB na mieszkańca i najbardziej dotkniętych kryzysem związanym z COVID-19. Dzięki wspieraniu potencjału wzrostu gospodarczego realizacja planów odbudowy i zwiększania odporności może poprawić długookresową zdolność do obsługi długu, zwłaszcza w państwach członkowskich, w których występują największe ryzyka fiskalne i zbyt wysokie zadłużenie sektora prywatnego. Ponadto, inaczej niż miało to miejsce w latach po światowym kryzysie finansowym, wyższe inwestycje publiczne przyczynią się do ożywienia gospodarczego po pandemii. Dotacje z RRF sfinansują wysokiej jakości projekty inwestycyjne i umożliwią reformy zwiększające wydajność, nie powodując przy tym wzrostu krajowych wskaźników deficytu i zadłużenia. Szacuje się, że te dotacje i inne unijne źródła finansowania zwiększą inwestycje publiczne w państwach członkowskich średnio o około 0,5 % PKB rocznie w latach 2021 i 2022. 2. Zakłócenia równowagi, czynniki ryzyka i korekta: najważniejsze zmiany sytuacji w poszczególnych państwach 2.1. Przegląd wartości z tabeli wyników Sprawozdanie przedkładane w ramach mechanizmu ostrzegania opiera się na ekonomicznej interpretacji tabeli wyników dla procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej, która to tabela obejmuje szereg wskaźników i stanowi narzędzie pozwalające wykryć dowody prima facie świadczące o możliwym ryzyku i podatności na zagrożenia. Tabela zawiera 14 wskaźników i orientacyjnych wartości progowych odnoszących się do następujących obszarów: pozycji zewnętrznej, konkurencyjności, zadłużenia sektora prywatnego oraz długu publicznego, rynków mieszkaniowych, sektora bankowego i zatrudnienia. Tabela opiera się na danych dobrej jakości statystycznej, aby zapewnić stabilność danych i ich spójność między państwami. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej (rozporządzenie (UE) nr 1176/2011) rolą Komisji jest poddanie wartości z tabeli wyników interpretacji ekonomicznej, która pozwala na głębsze zrozumienie ogólnego kontekstu gospodarczego i uwzględnienie kwestii specyficznych dla poszczególnych państw; wskaźniki zawarte w tabeli wyników nie powinny być odczytywane mechanicznie ( ) Zestaw 28 wskaźników pomocniczych uzupełnia analizę tabeli wyników. Ponadto w niniejszym sprawozdaniu wykorzystuje się prognozy, prognozy teraźniejszości i dane o wysokiej częstotliwości, aby lepiej ocenić ewentualne zmiany ryzyk dla stabilności makroekonomicznej. Oficjalna tabela wyników sprawozdania przedkładanego w ramach mechanizmu ostrzegania zawiera dane do 2020 r. Ze względu na znaczną niepewność co do pełnego wpływu kryzysu związanego z COVID-19 niniejsze sprawozdanie zawiera prospektywną ocenę potencjalnych skutków kryzysu dla stabilności makroekonomicznej i rozwoju istniejących zakłóceń równowagi makroekonomicznej. Jest to zgodne z podejściem przyjętym w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania opublikowanym w listopadzie 2020 r. Wartości zmiennych zawartych w tabeli wyników na 2021 r. i kolejne lata oszacowano na podstawie danych prognostycznych Komisji, a prognozy teraźniejszości są oparte na danych tegorocznych (zob. szczegółowe informacje w załączniku 1). Prognozy te są obarczone znaczną niepewnością i należy o tym pamiętać, aby przestrzegać zasad przejrzystości w odniesieniu do analizy i wykorzystanych danych oraz zachować ostrożność co do wniosków. Ponadto, podobnie jak w poprzednich latach, w ocenie zawartej w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania uwzględniono również ustalenia wynikające z ram oceny, a także wnioski z istniejących szczegółowych ocen sytuacji i odpowiednich analiz. Dane zawarte w tabeli wyników wskazują, że niedawna korekta nierównowagi zasobowej została przerwana w kontekście kryzysu związanego z COVID-19, a ryzyko przegrzania związane głównie z rynkami mieszkaniowymi może stać się powszechniejsze. Policzenie przypadków wartości, które przekraczały progi w tabeli wyników zawartej w sprawozdaniu przedkładanym w ramach mechanizmu ostrzegania w kolejnych latach, pozwoliło dostrzec poniższe tendencje (wykres 2.1.1): ·Faza ekspansji gospodarczej w latach 2013–2019 przyczyniła się do zmniejszenia relacji zadłużenia sektora prywatnego do PKB i relacji długu publicznego do PKB, czego odzwierciedleniem był fakt, że do 2019 r. coraz mniejsza liczba państw członkowskich wykazywała wskaźniki zadłużenia przekraczające wartości progowe. Kryzys związany z COVID-19 przerwał ten spadek, a większa liczba państw odnotowała lub według prognoz odnotuje wskaźniki zadłużenia sektora prywatnego i długu publicznego przekraczające wartości progowe. ·Wyższe ceny nieruchomości mieszkalnych doprowadziły do tego, że w ostatnich latach coraz większa liczba wskaźników w poszczególnych państwach przekraczała odpowiednie wartości progowe. Prawidłowość ta stała się wyraźnie bardziej widoczna w 2020 r., kiedy to więcej państw przekroczyło te wartości. ·W wielu przypadkach wzrost jednostkowych kosztów pracy (oparty na skumulowanych zmianach w ciągu 3 lat) przekraczał wartości progowe przed kryzysem związanym z COVID-19, a w 2020 r. odnotowano dalszy gwałtowny wzrost jednostkowych kosztów pracy. Wynikało to głównie z mechanicznego wpływu znacznie niższej wydajności ze względu na spadek aktywności gospodarczej w kontekście znacznego chomikowania pracy. Oczekuje się, że wzrost jednostkowych kosztów pracy spowolni, ponieważ ożywienie gospodarcze powinno umożliwić ponowny wzrost ogólnej wydajności. W 2020 r. wskaźniki przekraczające wartości progowe dla realnego efektywnego kursu walutowego i udziału w rynkach eksportowych stały się liczniejsze, ale oczekuje się, że stosunkowo szybko nastąpi ich spadek.

·W przypadku znacznej liczby państw członkowskich wartości sald obrotów bieżących (na podstawie średnich z 3 lat) nadal przekraczają górną lub dolną wartość progową. W ostatnich latach było więcej państw o nadwyżce obrotów bieżących przekraczającej górną wartość progową niż państw o deficycie poniżej dolnej wartości progowej. Kryzys związany z COVID-19 nie zmienił zasadniczo tendencji w zakresie sald obrotów bieżących, chociaż kilka innych państw nieznacznie przekroczyło wartości progowe ( ). Oczekuje się, że ożywienie gospodarcze przyczyni się do zmniejszenia liczby przypadków głęboko ujemnych międzynarodowych pozycji inwestycyjnych netto w odniesieniu do PKB, co oznaczałoby powrót do istniejącej przed pandemią tendencji polegającej na poprawie pozycji zewnętrznych. ·Kryzys wykazuje wpływ na rynek pracy. Chociaż stopy bezrobocia pozostały ogólnie ograniczone, współczynniki aktywności zawodowej obniżyły się i wykroczyły poza odpowiednią wartość progową w kilku państwach członkowskich, gdyż więcej osób opuszcza rynki pracy, co jest również przyczyną bardziej ograniczonego wzrostu nominalnych stóp bezrobocia. Bezrobocie długotrwałe, a zwłaszcza bezrobocie młodzieży, wykazuje zwykle dużą wrażliwość na zmiany sytuacji na rynku pracy. W pozostałej części sprawozdania przedkładanego w ramach mechanizmu ostrzegania dokładnie przeanalizowano te i inne powiązane kwestie. Wykres 2.1.1:Liczba państw członkowskich odnotowujących zmienne uwzględnione w tabeli przekraczające wartość progową Źródło: dane Eurostatu i obliczenia służb Komisji (zob. załącznik 1). 2.2. Sektor zagraniczny i konkurencyjność 2.2.1.Sektor zagraniczny Kryzys związany z COVID-19 negatywnie wpłynął na salda obrotów bieżących szeregu państw członkowskich cechujących się wysokim poziomem zobowiązań wobec zagranicy, podczas gdy nadwyżki obrotów bieżących szeregu innych państw pozostały duże. W całej UE w 2020 r. salda obrotów bieżących zmieniały się w różnych kierunkach, przy czym państwa, które są w dużym stopniu zależne od eksportu usług turystycznych, odnotowały znaczne pogorszenie się salda obrotów bieżących. Do państw tych należały Chorwacja, Cypr, Grecja i Malta oraz – w mniejszym stopniu – Portugalia i Hiszpania (wykres 2.2.1). Przed kryzysem związanym z COVID-19 wszystkie z nich, z wyjątkiem Malty, charakteryzowały się wysokim poziomem zobowiązań wobec zagranicy. Z drugiej strony w Czechach, na Łotwie, Litwie i w Polsce odnotowano znaczną poprawę salda obrotów bieżących, głównie w związku z wyższymi bilansami handlowymi, ale również dzięki rosnącym saldom dochodów z inwestycji, przy jednoczesnym spadku dochodów inwestorów zagranicznych w czasie kryzysu. Duże nadwyżki obrotów bieżących zmniejszyły się podczas pandemii w Niemczech, Danii, a w szczególności w Niderlandach, ale nadal są znaczne. W przypadku Słowenii nadwyżka obrotów bieżących dalej wzrosła. Niższe ceny energii w 2020 r. spowodowały wzrost sald obrotów bieżących niemal wszystkich państw członkowskich. Chociaż, biorąc pod uwagę skalę wstrząsu gospodarczego, zmiany sald obrotów z zagranicą pozostały w większości ograniczone i tymczasowe, nastąpiła duża zmiana we wkładzie poszczególnych sektorów w przepływy zewnętrzne państw UE. Gospodarstwa domowe zwiększyły oszczędności z powodów ostrożnościowych i ze względu na ograniczone możliwości konsumpcji, podczas gdy przedsiębiorstwa zwykle ograniczały inwestycje w warunkach niepewności, co prowadziło do wzrostu pozycji wierzytelności netto/zadłużenia netto sektorów prywatnych (wykresy 2.2.3 a, b i c). Z drugiej strony rządy interweniowały w celu wsparcia gospodarki w czasie kryzysu, jednocześnie borykając się ze spadkiem dochodów, co doprowadziło do wysokiego zadłużenia netto sektora instytucji rządowych i samorządowych we wszystkich państwach UE. Duże wahania sektorowe zasadniczo kompensowały się wzajemnie, dlatego nie spowodowały istotnych zmian w ogólnym poziomie wierzytelności netto/zadłużenia netto w przypadku większości państw członkowskich. Wykres 2.2.1:Salda obrotów bieżących i wartości odniesienia w latach 2019 i 2020 Źródło: Eurostat, obliczenia służb Komisji. W 2020 r. salda obrotów bieżących trzech państw członkowskich były niższe od dolnej wartości progowej w tabeli wyników dla procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej, która to wartość odzwierciedla średnią z trzech lat. Wysoki deficyt obrotów bieżących Cypru nadal pogarszał się w 2020 r., osiągając -10,1 % PKB, głównie z powodu spadków w sektorze turystyki międzynarodowej, ale również z powodu pogłębienia deficytu salda dochodów pierwotnych. Jego średnia z trzech lat obniżyła się jeszcze bardziej w stosunku do wartości progowej w tabeli wyników dla procedury dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej. Saldo obrotów bieżących jest poniżej dotyczącej go normy, a także poniżej poziomu wymaganego do doprowadzenia MPI netto do ostrożnościowej wartości odniesienia w okresie następnych 10 lat ( ) ( ). Saldo obrotów bieżących Rumunii utrzymało stałą tendencję spadkową – odnotowano niewielki spadek do poziomu -5 % PKB, co nieznacznie zwiększyło różnicę w stosunku do odpowiedniej normy. Podczas gdy saldo obrotów bieżących Irlandii w 2020 r. wyniosło -2,7 % PKB, średnia z trzech lat sięgała niemal -6 %, co wynikało z wyjątkowo dużego deficytu w 2019 r. ( ) W 2020 r. w czterech państwach członkowskich nadwyżki obrotów bieżących przekroczyły górną wartość progową ustaloną w procedurze dotyczącej zakłóceń równowagi makroekonomicznej. Sytuacja ta zachodzi w przypadku Danii, Niemiec i Niderlandów od niemal dziesięciu lat. Nadwyżki w Danii i Niemczech wyniosły w 2020 r. odpowiednio 8,1 % i 6,9 % PKB, co oznacza spadek w porównaniu z 2019 r., a nadwyżka w Niderlandach zmalała z 9,4 % do 7 % PKB, co wynikało również z działalności korporacji wielonarodowych. Podczas gdy duńska nadwyżka zmniejszyła się w związku z niższym bilansem handlowym, w Niemczech i Niderlandach spadek wynikał głównie z niższego salda dochodów z inwestycji. Wysoka nadwyżka w Słowenii wzrosła w czasie kryzysu z 6 % do 7,4 % PKB w warunkach wyższych sald handlowych i sald dochodów pierwotnych. Nadwyżki we wszystkich czterech państwach utrzymywały się znacznie powyżej odpowiednich norm dla salda obrotów bieżących oraz wartości odniesienia dla salda obrotów bieżących stabilizującego MPI netto. Salda obrotów bieżących w większości innych państw UE przekroczyły poziomy ustalone w 2020 r. dla poszczególnych państw na podstawie fundamentalnych parametrów gospodarczych, z kilkoma wyjątkami. Salda obrotów bieżących zarówno nominalne, jak i w ujęciu uwzględniającym zmiany cykliczne były powyżej sald rachunków bieżących uzasadnionych w świetle fundamentalnych parametrów gospodarczych lub zbliżone do tych sald, jak również powyżej sald obrotów bieżących stabilizujących MPI netto w większości państw członkowskich (wykres 2.2.1) ( ). Wyjątek stanowiły Grecja i Portugalia – ich salda obrotów bieżących plasowały się zarówno poniżej normy, jak i poniżej salda wymaganego do osiągnięcia poziomu ostrożnościowego MPI netto w okresie 10 lat. W przypadku obu tych państw, a zwłaszcza Grecji, kryzys związany z COVID-19 spowodował duży spadek ich salda obrotów bieżących, które znacznie wzrosło w poprzednich latach. Wykres 2.2.2:Zmiany salda obrotów bieżących Źródło: Eurostat, prognoza gospodarcza Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. i obliczenia służb Komisji. Przewiduje się, że deficyty obrotów bieżących państw ze znaczącymi sektorami turystyki transgranicznej będą powoli poprawiać się w latach 2021 i 2022, natomiast największe nadwyżki powinny w większości przypadków – ale nie zawsze – umiarkowanie spaść (wykres 2.2.2). W przyszłości oczekuje się stopniowego ożywienia w sektorze podróży międzynarodowych, które może być jednak nierównomierne i pozostać niepełne w horyzoncie prognozy (zob. ramka 1 dotycząca turystyki). Przyczyni się ono do poprawy sald obrotów bieżących państw, których gospodarki w dużym stopniu opierają się na eksporcie usług turystycznych, w szczególności Chorwacji, Cypru i Grecji. Oczekuje się jednak, że poprawa w przypadku znacznego deficytu obrotów bieżących Cypru będzie powolna. Prognozuje się dalsze pogorszenie salda obrotów bieżących Rumunii. Zmienne saldo obrotów bieżących Irlandii ma z kolei wykazać duże nadwyżki w okresie prognozy. Przewiduje się, że znaczne nadwyżki Danii, Niemiec i Słowenii zmaleją, choć w przypadku Niemiec tylko w bardzo umiarkowanym stopniu, podczas gdy nadwyżka Niderlandów ma do 2022 r. powrócić prawie do poziomu z 2019 r. Z punktu widzenia oszczędności i inwestycji wkład różnych sektorów w pozycje zewnętrzne nie powinien znacząco się zmienić w większości państw członkowskich. Oczekuje się, że w 2021 r. sektory prywatne pozostaną głównie kredytodawcami netto, natomiast rządy mają pozostać kredytobiorcami netto (wykres 2.2.3 d). Przewiduje się, że w sektorach prywatnych w większości państw członkowskich wierzytelności netto przedsiębiorstw wzrosną, a wierzytelności netto gospodarstw domowych nieco się zmniejszą. Oczekuje się, że, średnio, zadłużenie netto sektora instytucji rządowych i samorządowych zmniejszy się w umiarkowanym stopniu. W sektorach publicznych poziom wierzytelności netto państw członkowskich o wysokiej nadwyżce obrotów bieżących będzie miał wpływ na ich pozycję zewnętrzną. Wykres 2.2.3:Wierzytelności netto/zadłużenie netto w latach 2019–2021 w podziale według sektorów Źródło: baza danych AMECO i prognoza gospodarcza Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. W 2020 r. międzynarodowa pozycja inwestycyjna netto (MPI netto) pogorszyła się w większości państw będących dużymi dłużnikami netto, poprawiła się natomiast głównie w państwach o znacznych pozycjach dodatnich. Po wzroście MPI netto, który w 2019 r. miał miejsce we wszystkich państwach UE oprócz czterech, odnotowano znaczne różnice między państwami pod względem zmiany MPI netto w 2020 r., przy czym w niemal połowie państw członkowskich nastąpił spadek MPI netto. W 2020 r. 10 państw członkowskich UE (o jedno mniej niż w 2019 r.) odnotowało MPI netto poniżej wartości progowej określonej w tabeli wyników jako -35 % PKB. Oczekuje się, że w 2021 r. w przypadku wszystkich tych państw pozycje utrzymają się na poziomie niższym niż MPI netto wynikające z fundamentalnych parametrów gospodarczych, a w przypadku sześciu z nich według prognoz MPI netto będą poniżej progów ostrożnościowych (wykres 2.2.4) ( ). Prognozuje się w większości poprawę dużych ujemnych MPI netto. Oczekuje się, że w perspektywie średnioterminowej trzy państwa członkowskie, w których MPI netto w 2020 r. wyniosła poniżej -35 %, przekroczą ten poziom. Przewiduje się, że duże dodatnie MPI netto będą nadal rosnąć lub nie ulegną znaczącym zmianom. Wykres 2.2.4:Międzynarodowa pozycja inwestycyjna netto (MPI netto) w latach 2019–2022 i 2025 oraz wartości odniesienia w 2021 r. Źródło: Eurostat i obliczenia służb Komisji (zob. również Załącznik 1). Państwa członkowskie, w których odnotowano największe ujemne MPI netto, doświadczyły największego spadku w 2020 r., ale oczekuje się, że ożywienie gospodarcze w większości przypadków umożliwi poprawę. Cypr, Grecja, Irlandia i Portugalia mają MPI netto poniżej -100 % PKB oraz poniżej ich wartości odniesienia wynikającej z fundamentalnych parametrów gospodarczych oraz ostrożnościowej wartości odniesienia. Na kolejnym miejscu znajduje się Hiszpania, gdzie MPI netto wynosi około -85 % PKB. Z wyjątkiem Irlandii te państwa członkowskie doświadczyły silnego pogorszenia pozycji, które w przypadku Cypru i Grecji wyniosło około 20 punktów procentowych PKB. Głównymi przyczynami były spadek nominalnego PKB, w szczególności w Grecji, oraz duże deficyty obrotów bieżących, zwłaszcza na Cyprze. W Irlandii, a także na Cyprze poziomy MPI netto odzwierciedlają w dużej mierze transgraniczne relacje finansowe między przedsiębiorstwami wielonarodowymi oraz między spółkami celowymi. Wszystkie te pięć państw charakteryzuje się stosunkowo wysoką ujemną MPI netto z wyłączeniem instrumentów z gwarantowaną spłatą (NENDI), tj. dużym udziałem zobowiązań netto z tytułu zadłużenia w ich pozycji zewnętrznej ( ). Większość zobowiązań zagranicznych Grecji stanowi dług publiczny na preferencyjnych warunkach. Do stabilności zewnętrznej niektórych państw członkowskich o dużych ujemnych MPI netto będą przyczyniały się napływy dotacji – czasami znaczne – w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), jak również przesunięcia UE w wieloletnich ramach finansowych (WRF). Obecne prognozy wskazują jednak na stagnację MPI netto Cypru, nawet w perspektywie średniookresowej. Z drugiej strony MPI netto innych państw o dużych ujemnych MPI netto powinny stopniowo poprawiać się do 2022 r. i w perspektywie średniookresowej w związku z silnym wzrostem PKB i poprawą sald obrotów bieżących, przy czym oczekiwane postępy mają być wyjątkowo szybkie w przypadku Irlandii ze względu na duże prognozowane nadwyżki obrotów bieżących. Większość państw UE o umiarkowanie ujemnych MPI netto nie doświadczyła dużych zmian w pozycjach w 2020 r., a prognozy wskazują na poprawę sytuacji większości z nich w przyszłości. Oczekuje się, że w 2021 r. wszystkie te państwa – Chorwacja, Węgry, Polska, Rumunia i Słowacja – odnotują MPI netto niższe od ich wartości odniesienia wynikających z fundamentalnych parametrów gospodarczych, ale według prognoz tylko dwa ostatnie państwa członkowskie osiągną MPI netto poniżej progów ostrożnościowych. MPI netto wszystkich tych państw członkowskich, jak również innych państw Europy Środkowo-Wschodniej oraz krajów bałtyckich, charakteryzują się dużą wartością przychodzących bezpośrednich inwestycji zagranicznych oraz wartościami NENDI znacznie korzystniejszymi niż ich MPI netto. Ponadto państwa te są stosunkowo dużymi beneficjentami przesunięć UE w ramach WRF, co w znaczącym stopniu wspiera ich pozycje zewnętrzne. Oprócz przesunięć w WRF również dotacje w ramach RRF przyczyniają się do dalszego wzrostu MPI netto większości tych państw. Ogólnie rzecz biorąc, prognozy wskazują na poprawę MPI netto tych państw w przyszłości, z wyjątkiem Rumunii, której pozycja prawdopodobnie ulegnie umiarkowanemu pogorszeniu (wykres 2.2.4).

Zróżnicowany rozwój sytuacji w 2020 r. odnotowano również w grupie państw członkowskich o dużych dodatnich MPI netto. MPI netto Niderlandów, Niemiec, Malty i Belgii nadal rosły w związku z utrzymującymi się znacznymi nadwyżkami obrotów bieżących w pierwszych dwóch państwach, a we wszystkich czterech przypadkach do tego wzrostu przyczynił się spadek nominalnego PKB. W szczególności Niderlandy, ale również Malta, odnotowały także znaczne pozytywne skutki wyceny. Z kolei negatywne zmiany wyceny ograniczyły wzrost MPI netto w Niemczech. Duże dodatnie MPI netto Danii i Luksemburga zmniejszyły się w warunkach negatywnych zmian wyceny pomimo znacznych nadwyżek obrotów bieżących w tych państwach. Wykres 2.2.5:Nominalne efektywne kursy walutowe (NEER) Źródło: Komisja Europejska. Warunki finansowania zewnętrznego mogą zaostrzyć się w przyszłości, co może mieć konsekwencje dla niektórych państw spoza strefy euro. Na początku kryzysu związanego z COVID-19 szereg państw spoza strefy euro odczuło napięcia panujące na światowych rynkach finansowych. W tym czasie waluty niektórych państw członkowskich spoza strefy euro, w szczególności węgierski forint, były pod presją i osłabiły się w marcu i kwietniu 2020 r., ale już w maju ich kurs poprawił się i ustabilizował (wykres 2.2.5) dzięki poprawie światowych nastrojów związanych z ryzykiem i ustabilizowaniu się przepływów kapitału. W przyszłości nie można wykluczyć pewnej ponownej zmienności przepływów kapitału ani zaostrzenia warunków finansowania zewnętrznego, częściowo w oczekiwaniu na zaostrzenie polityki pieniężnej w Stanach Zjednoczonych i innych rozwiniętych gospodarkach. W tym kontekście państwa spoza strefy euro, w których prognozuje się duże poziomy wierzytelności netto, są w mniejszym stopniu narażone na ryzyka związane z (re)finansowaniem zewnętrznym w przypadku ponownego pojawienia się takich ryzyk, podobnie jak państwa członkowskie o znacznych rezerwach walutowych. W tym kontekście rolę odgrywają również potrzeby zarówno sektora prywatnego, jak i sektora instytucji rządowych i samorządowych w zakresie finansowania zewnętrznego (zob. sekcja 2.4 dotycząca sektora instytucji rządowych i samorządowych). 2.2.2.Konkurencyjność Jednostkowe koszty pracy wzrosły w całej UE w wyniku wyraźnego przejściowego spadku ogólnej wydajności pracy w czasie kryzysu związanego z COVID-19. W tabeli wyników przedstawiono wzrost jednostkowych kosztów pracy, na podstawie skumulowanego wzrostu w ciągu trzech lat do 2020 r., powyżej wartości progowej w 18 państwach członkowskich w porównaniu z ośmioma państwami rok temu. Przed 2020 r. w niektórych państwach, w tym w Bułgarii, Czechach, Estonii, na Węgrzech, Łotwie, Litwie, w Luksemburgu, na Malcie, w Rumunii i na Słowacji, występowały oznaki potencjalnego przegrzania. W samym tylko 2020 r. wzrost jednostkowych kosztów pracy przyspieszył w 22 państwach członkowskich. Przewiduje się jednak, że ten wyjątkowy wzrost jednostkowych kosztów pracy częściowo ulegnie odwróceniu w wielu krajach w latach 2021 i 2022 w warunkach ogólnie rosnącej zmienności jednostkowych kosztów pracy. Wpływ pandemii COVID-19 i tarcia strukturalne pojawiające się w procesie ożywienia gospodarczego sprawiają, że trudno jest ocenić zmiany konkurencyjności kosztowej. Gwałtowne przyspieszenie wzrostu jednostkowych kosztów pracy w 2020 r. i jego oczekiwane częściowe odwrócenie w większości państw w latach 2021 i 2022 są zdominowane przez efekt statystyczny wynikający ze znacznego chomikowania pracy i spowodowanego tym spadku ogólnej wydajności na mieszkańca (wykres 2.2.6). Wynikało to ze wsparcia ze strony rządu na rzecz programów utrzymania miejsc pracy, głównie w postaci tymczasowo rozszerzonych mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy, w których preferowano raczej zmniejszenie liczby godzin pracy niż zmianę poziomu zatrudnienia. Połączenie zastoju na rynku pracy i niedoboru wykwalifikowanej siły roboczej wskazuje na zmienność i niepewność co do rozwoju sytuacji w przyszłości w zakresie jednostkowych kosztów pracy. Rozwój ten jest związany z problemami w łańcuchach dostaw i z tarciami wynikającymi z nierównomiernego ożywienia gospodarczego, a także z przyspieszoną transformacją cyfrową i długoterminowymi zmianami strukturalnymi. Biorąc pod uwagę fakt, że ostatnie lata charakteryzowały się wysokim wzrostem jednostkowych kosztów pracy w wielu państwach, utrata konkurencyjności kosztowej pozostaje ryzykiem, które należy monitorować, zwłaszcza w celu określenia stopnia, w jakim utrata odnotowana w 2020 r. może zostać zniwelowana w toku ożywienia gospodarczego. Polityki promujące konkurencyjność i wydajność pozostają niezwykle ważne dla trwałej odbudowy po kryzysie związanym z COVID-19. Wydajność pracy spadła w prawie wszystkich państwach UE w 2020 r., ale oczekuje się, że w tym i następnym roku wzrośnie (wykres 2.2.6 c). W czasie kryzysu związanego z COVID-19 nakłady pracy zmniejszyły się, głównie wskutek zmniejszenia wymiaru czasu pracy, podczas gdy liczba zatrudnionych niewiele się zmieniła, do czego przyczyniły się środki rządowe, w tym rozszerzone mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy, których wykorzystanie znacznie spadło w miarę ożywienia gospodarczego. W rezultacie wydajność pracy mierzona na podstawie liczby zatrudnionych spadła silniej w porównaniu z wydajnością pracy mierzoną na podstawie liczby przepracowanych godzin w większości państw. W latach 2021 i 2022 spodziewany jest gwałtowny wzrost wydajności wraz z pojawieniem się ożywienia gospodarczego i odwróceniem efektów chomikowania pracy. Przewiduje się, że w 2022 r. wydajność na osobę przekroczy poziom z 2019 r. we wszystkich państwach członkowskich z wyjątkiem Luksemburga, Malty, Portugalii i Hiszpanii. W 2020 r. wzrost płac był umiarkowany, ale oczekuje się, że w latach 2021 i 2022 przyspieszy, w niektórych przypadkach znacząco. W większości państw UE wzrost płac był stłumiony w czasie kryzysu związanego z COVID-19 (wykres 2.2.6 d). Przewiduje się, że w latach 2021 i 2022 wynagrodzenie na pracownika będzie wzrastało o ponad 5 % rocznie w Bułgarii, Czechach, na Węgrzech, we Włoszech, na Łotwie, Litwie, w Polsce, Rumunii i na Słowacji. W przypadku Belgii, Estonii i Irlandii wzrost ten powinien wynosić średnio 4–5 %. W Bułgarii, Czechach, Estonii, na Węgrzech, Łotwie, Litwie oraz w Rumunii i na Słowacji utrzymujący się wysoki wzrost płac i jednostkowych kosztów pracy już przed pandemią był powodem do niepokoju wywołującym pytania o konkurencyjność kosztową. W całej strefie euro zmiany jednostkowych kosztów pracy powinny ponownie przyczyniać się do przywracania równowagi zewnętrznej, kiedy ustąpi wpływ na wydajność. Wzrost jednostkowych kosztów pracy w 2020 r. był większy w niektórych państwach będących dłużnikami netto, takich jak Grecja, Portugalia i Hiszpania, ponieważ odnotowały one głębszą recesję i znaczny poziom chomikowania pracy. Do 2022 r. zmiana wzrostu jednostkowych kosztów pracy ponownie będzie przyczyniała się do przywracania równowagi zewnętrznej, ponieważ przewiduje się, że będzie ona nieco niższa w państwach będących dłużnikami netto niż w państwach będących wierzycielami netto (wykres 2.2.7). Na bardziej ograniczony wpływ na przywracanie równowagi w porównaniu z okresem przed pandemią oddziaływał utrzymujący się wpływ na wydajność, któremu trzeba będzie zaradzić, aby przezwyciężyć istniejące różnice. Według prognoz koszty związane z zatrudnieniem będą natomiast wyższe w państwach będących wierzycielami netto niż w państwach będących dłużnikami netto. Wykres 2.2.6:Jednostkowe koszty pracy, wynagrodzenia i wzrost wydajności Źródło: baza danych AMECO i prognoza gospodarcza Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. Wykres 2.2.7:Wzrost jednostkowych kosztów pracy w strefie euro Źródło: baza danych AMECO i prognoza gospodarcza Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. W 2020 r. nominalne efektywne kursy walutowe umocniły się w większości państw. Najsilniejsze aprecjacje odnotowano w przypadku Bułgarii, Grecji, Łotwy, Litwy i Szwecji. Jedynie Węgry oraz w mniejszym stopniu Czechy i Polska odnotowały nominalne deprecjacje. Aprecjacja nominalnych efektywnych kursów walutowych odzwierciedla również aprecjację euro na początku pandemii COVID-19 i związaną z tym ucieczkę w strefę bezpieczeństwa. Jak dotąd w 2021 r. nominalne efektywne kursy walutowe umocniły się w większości państw UE, chociaż w większości przypadków w sposób bardziej umiarkowany niż w 2020 r. Realne efektywne kursy walutowe (REER) bazujące na zharmonizowanym indeksie cen konsumpcyjnych umocniły się umiarkowanie w większości państw członkowskich w 2020 r., co częściowo odzwierciedla nominalne aprecjacje. Jedynymi państwami, w których nastąpiła deprecjacja realnego efektywnego kursu walutowego bazującego na zharmonizowanym indeksie cen konsumpcyjnych, były Chorwacja i Węgry. Najsilniejsze aprecjacje odnotowano w Bułgarii, na Litwie i w Szwecji. Ta umiarkowana aprecjacja nastąpiła po deprecjacji odnotowanej w większości państw członkowskich w 2019 r. Realny efektywny kurs walutowy oparty na deflatorze PKB, dla którego to kursu dostępne są prognozy na 2021 r., sugeruje, że w przyszłości można oczekiwać umiarkowanego wzrostu realnych kursów walutowych, ze znaczącymi aprecjacjami jedynie w Bułgarii, Czechach, na Litwie i w Szwecji (wykres 2.2.8 b). Zmiany realnych efektywnych kursów walutowych sprzyjają przywracaniu równowagi zewnętrznej, ale tylko w ograniczonym zakresie. Niektóre państwa będące wierzycielami netto, w tym Dania, Niemcy, Niderlandy i Malta, odnotowały w 2020 r. aprecjację realnego efektywnego kursu walutowego nieco powyżej średniej UE. Niektóre państwa będące dużymi dłużnikami netto lub kraje bardziej dotknięte recesją wywołaną COVID-19, takie jak: Cypr, Chorwacja, Grecja, Włochy, Portugalia lub Hiszpania, odnotowały pewną poprawę konkurencyjności względem tych państw będących wierzycielami netto, wynikającą z niższej inflacji, na co wskazują bardziej umiarkowane zmiany realnego efektywnego kursu walutowego (wykres 2.2.8). Wydaje się, że tendencja ta utrzymuje się również w 2021 r., co sugeruje, że zmiany realnego efektywnego kursu walutowego nadal w umiarkowanym stopniu sprzyjają przywracaniu równowagi zewnętrznej w najbliższej przyszłości. Wykres 2.2.8:Dynamika nominalnych i realnych efektywnych kursów walutowych (NEER i REER) Źródło: baza danych AMECO i prognoza gospodarcza Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. Udziały w rynkach eksportowych ulegały znacznym wahaniom w 2020 r., a trzy państwa członkowskie odnotowały straty przekraczające wartość progową zawartą w tabeli wyników. Na podstawie skumulowanej zmiany w okresie pięciu lat Francja, Grecja i Hiszpania odnotowały znaczne straty udziału w rynkach eksportowych przekraczające wartość progową. Z drugiej strony wiele państw odnotowało również znaczny wzrost – w przypadku Irlandii, Litwy i Polski powyżej 30 %. Udziały w rynkach eksportowych ulegały znacznym wahaniom w 2020 r. W samym tylko 2020 r. państwa UE odnotowały średnio pewien wzrost udziałów w rynkach eksportowych, ale przy dużych różnicach między poszczególnymi krajami. Oczekuje się, że niektóre państwa, w których odnotowano znaczne straty udziałów w rynkach eksportowych w 2020 r., w najbliższej przyszłości zniwelują jedynie część tych strat. Poza Austrią i Estonią gwałtowny spadek salda usług w kontekście kryzysu związanego z COVID-19 zatrzymał się w ostatnich kwartałach w Bułgarii, Chorwacji, na Cyprze, w Grecji, na Węgrzech, we Włoszech, na Malcie, w Portugalii i Hiszpanii. Po dużej poprawie od początku 2020 r. w bilansie handlowym usług w Niemczech nadal odnotowuje się niewielką nadwyżkę. W szeregu państw odnotowano korzystniejsze zmiany w bilansie handlowym towarów od 2019 r., częściowo kompensujące spadek bilansu handlowego usług. Oczekuje się, że w latach 2021 i 2022 udziały w rynkach eksportowych wzrosną szczególnie silnie w Chorwacji i Grecji oraz Hiszpanii, ponieważ sytuacja w zakresie podróży transgranicznych wraca do normy, ale nie we wszystkich przypadkach wzrost ten będzie wystarczał do zniwelowania wszystkich strat odnotowanych w 2020 r. Oczekuje się, że ogólnie w latach 2020–2022 udziały w rynkach eksportowych wzrosną najbardziej w Estonii, Irlandii, na Litwie, w Luksemburgu i w Polsce, a spadną w Grecji, Hiszpanii, Francji i Portugalii.

Zmiany udziałów w rynkach eksportowych mogą w pewnym stopniu przyczynić się do przywracania równowagi zewnętrznej w przyszłości. Oczekuje się, że w latach 2020–2022 państwa o dużych nadwyżkach obrotów bieżących, w tym Dania, Niemcy i Niderlandy, odnotują straty udziałów w rynkach eksportowych. Dane za drugi kwartał 2021 r. nadal wykazują nadwyżki salda usług, wyrażone jako odsetek PKB, w warunkach wzmocnienia bilansu handlowego towarów w Niemczech i Niderlandach. Niemniej jednak w miarę ożywienia przepływów turystycznych kraje te prawdopodobnie stracą część wzrostu udziałów w rynkach eksportowych w sektorze usług osiągniętego podczas pandemii COVID-19. Ramka 1: Turystyka w czasie kryzysu związanego z COVID-19 Turystyka była jednym z sektorów działalności gospodarczej najbardziej dotkniętych kryzysem związanym z COVID-19, ponieważ środki mające na celu opanowanie pandemii obejmowały ograniczenia w branży turystyczno-hotelarskej i w podróżach międzynarodowych. Skalę negatywnego wpływu odzwierciedla duży spadek liczby noclegów wykorzystanych przez turystów (wykres 1): w kwietniu 2020 r. liczba noclegów w turystycznych obiektach noclegowych spadła o 95 % w porównaniu z tym samym miesiącem w 2019 r. W miesiącach letnich odnotowano znaczną poprawę sytuacji, ponieważ w sierpniu 2020 r. turystyka krajowa zbliżyła się do poziomów z 2019 r. W sierpniowym okresie szczytowym liczba noclegów wykorzystanych przez turystów zagranicznych była natomiast o 60 % niższa od poziomu z sierpnia 2019 r. Wraz z drugą falą pandemii aktywność w zakresie podróży ponownie zmalała. Ostatnie, silniejsze ożywienie gospodarcze, w tym w turystyce transgranicznej, rozpoczęło się w maju 2021 r. Nastąpiło to po osiągnięciu znacznych postępów w zakresie szczepień i koordynacji przepisów dotyczących podróży transgranicznych w obrębie UE, co było możliwe dzięki wprowadzeniu unijnego cyfrowego zaświadczenia COVID. W lipcu odnotowano wzrost zarówno w sektorze turystyki krajowej, jak i w sektorze turystyki transgranicznej w porównaniu z poziomem z 2020 r., przy czym w tym drugim sektorze poprawa była większa. Jeżeli wziąć pod uwagę również prognozy teraźniejszości za sierpień i wrzesień, można wywnioskować, że ogólna działalność turystyczna w lecie 2021 r. wzrosła o około 30 % w porównaniu z 2020 r., ale nadal pozostaje na poziomie o 16 % niższym niż w 2019 r. Zaistniały także pewne zmiany w strukturze ( I ). Chociaż wydaje się, że w miesiącach letnich 2021 r., zwłaszcza we wrześniu, turystyka krajowa przekroczyła poziomy osiągnięte latem 2019 r., podróże transgraniczne nadal pozostają w tyle o ponad 40 % w stosunku do poziomu sprzed pandemii. Porównanie pierwszych dziewięciu miesięcy 2021 r. z tym samym okresem 2020 r. pokazuje, że wyniki sektora turystyki w 2021 r. wzrosły jedynie o około 12 %, co częściowo odzwierciedla fakt, że pandemia nie miała znacznego wpływu na pierwszy kwartał 2020 r. Wykres 1:Noclegi wykorzystane przez turystów w UE w latach 2020 i 2021 Źródło: szacunki Eurostatu i Komisji Europejskiej. Państwa członkowskie, które są w dużym stopniu zależne od eksportu usług turystycznych, ucierpiały szczególnie dotkliwie, ponieważ wskutek pandemii gwałtownie spadła liczba podróży transgranicznych. Znaczny spadek w sektorze turystyki międzynarodowej miał szczególnie silny wpływ na niektóre państwa będące dłużnikami netto, takie jak: Chorwacja, Cypr, Grecja, Portugalia czy Hiszpania, które odnotowywały znaczne nadwyżki w handlu usługami turystycznymi, a także na Maltę (wykres 2 a) ( II ). W przypadku większości z tych państw wpływ spadku w sektorze turystyki międzynarodowej na bilans handlowy zasadniczo odzwierciedla pogorszenie ich ogólnych bilansów handlowych w 2020 r. ( III ) ( IV ) Negatywne skutki dla dużych eksporterów usług turystycznych są stopniowo niwelowane w 2021 r. wraz ze wzrostem tempa ożywienia gospodarczego w sektorze turystyki transgranicznej. Na drugim końcu spektrum znajdują się państwa, które zazwyczaj importują więcej usług turystycznych, niż eksportują. W ich przypadku ograniczenie podróży międzynarodowych miało częściowy pozytywny wpływ na bilans handlowy, ponieważ turyści kierowali się do docelowych miejsc podróży w kraju. Wykres 2:Wpływ spadku w sektorze turystyki na bilans handlowy i prognozy na 2021 r. dotyczące liczby noclegów Źródło: szacunki Eurostatu i Komisji Europejskiej. Wstępne dane za 2021 r. wskazują na częściowe i stopniowe ożywienie gospodarcze w sektorze turystyki międzynarodowej, które jednak różni się w poszczególnych krajach. Przewiduje się, że liczba noclegów spędzonych w 2021 r. w obiektach zakwaterowania turystycznego przez turystów zagranicznych wzrośnie znacznie w Chorwacji, na Cyprze i w Grecji, a nieco mniej – w Hiszpanii (wykres 2 b) ( V ). Jednocześnie wydaje się, że odbicie w międzynarodowej aktywności turystycznej w Portugalii jest bardziej umiarkowane, ale poziom ten jest nieco wyższy od poziomu prognozowanego w przypadku Hiszpanii. Znaczący wzrost w sektorze turystyki transgranicznej przewidywany jest również w odniesieniu do Bułgarii, Włoch, Rumunii i Słowenii, podczas gdy na przykład w przypadku Austrii i Niderlandów oraz kilku innych państw członkowskich spodziewany jest spadek, prawdopodobnie odzwierciedlający różne sezonowe rozkłady przyjazdów turystów zagranicznych, jak również skutki zmiany kierunku podróży w latach 2020 i 2021. 2.3. Zadłużenie sektora prywatnego i rynki mieszkaniowe 2.3.1.Zadłużenie sektora prywatnego Wskaźniki zadłużenia sektora prywatnego wyraźnie wzrosły wraz z kryzysem związanym z COVID-19, ale w większości państw prognozuje się powrót w 2021 r. do tendencji spadkowej. W 2020 r. relacja zadłużenia sektora prywatnego do PKB wzrosła we wszystkich państwach UE z wyjątkiem Danii, Irlandii i Litwy (wykres 2.3.1), przerywając trwające w wielu krajach zmniejszanie zadłużenia. Wzrost w 2020 r. wynikał głównie ze spadku PKB, ale w większości państw nasiliło się również zaciąganie kredytów i pożyczek, zwłaszcza w przypadku przedsiębiorstw. Gwarancje kredytowe i moratoria na spłatę długu były ważnymi środkami z zakresu polityki służącymi przezwyciężeniu niedoborów płynności na początku kryzysu związanego z COVID-19, ale przyczyniły się również do wzrostu zadłużenia. Relacja zadłużenia sektora prywatnego do PKB przekroczyła wynoszącą 133 % PKB wartość progową zawartą w tabeli wyników w 12 państwach członkowskich (Belgia, Cypr, Dania, Finlandia, Francja, Irlandia, Luksemburg, Malta, Niderlandy, Portugalia, Hiszpania i Szwecja), podczas gdy rok temu w takiej sytuacji było 10 państw, a Hiszpania i Malta osiągnęły wyniki poniżej tej wartości (wykres 2.3.1). W przypadku innych państw członkowskich odnotowano znaczny wzrost, utrzymujący się poniżej wartości progowej. Całkowite zadłużenie sektora prywatnego wydaje się wysokie w porównaniu z wartościami odniesienia, w których uwzględnia się fundamentalne parametry gospodarcze poszczególnych państw, oraz z wartościami progowymi, w których uwzględnia się kwestie ostrożnościowe ( ). Dotyczy to Belgii, Cypru, Danii, Francji, Grecji, Irlandii, Luksemburga, Malty, Niderlandów, Portugalii, Hiszpanii i Szwecji. Ogólnie rzecz biorąc, kryzys związany z COVID-19 zwiększył ryzyka związane z poziomem zadłużenia sektora prywatnego. Przewiduje się, że wraz z ożywieniem gospodarczym relacja zadłużenia sektora prywatnego do PKB zacznie spadać w 2021 r. w całej UE (wykres 2.3.1). Oczekuje się jednak, że w większości państw UE relacja ta pozostanie powyżej poziomu z 2019 r. Ponieważ rządowe środki wsparcia są stopniowo wycofywane, zdolność przedsiębiorstw i gospodarstw domowych do wywiązywania się z zobowiązań w zakresie spłaty zadłużenia może być zagrożona, zwłaszcza w sektorach najbardziej dotkniętych kryzysem związanym z COVID-19 oraz w sektorach, w których bilanse były słabsze jeszcze przed tym kryzysem, co prowadzi do pogorszenia jakości zadłużenia. Ponadto rosnący poziom zadłużenia przedsiębiorstw, gospodarstw domowych, sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz banków doprowadził również do zwiększenia wzajemnych powiązań między sektorami, potencjalnie przyspieszając przenoszenie się wstrząsów między nimi. Zakłócenia w globalnych łańcuchach wartości i tarcia wynikające z nierównomiernego ożywienia gospodarczego w kontekście przyspieszonej transformacji cyfrowej stwarzają ryzyka oraz powodują zmiany strukturalne, a także rotację przedsiębiorstw i miejsc pracy. Wykres 2.3.1:Zadłużenie sektora prywatnego Źródło: Eurostat, baza danych AMECO, prognoza gospodarcza Komisji Europejskiej z jesieni 2021 r. oraz szacunki służb Komisji dotyczące zadłużenia sektora prywatnego w 2021 r. (zob. załą