1. Wprowadzenie

W 2015 r. Europa zmagała się z licznymi wyzwaniami: zagrożeniami bezpieczeństwa, przybywaniem uchodźców i migrantów na bezprecedensową skalę oraz wzrostem populizmu i ksenofobii. Wystawiły one wartości i solidarność UE na próbę. W zmaganiu się z takimi wyzwaniami niezwykle istotne jest, aby utrzymywać wspólne unijne wartości demokracji, praw podstawowych i państwa prawa.

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej weszła w życie w 2009 r. Od tego czasu stała się ważnym punktem odniesienia dla sądów europejskich i krajowych. Komisja Europejska promuje jej przestrzeganie we wszystkich działaniach UE i podejmuje w tym celu bliską współpracę z organizacjami krajowymi, europejskimi i międzynarodowymi.

W niniejszym szóstym sprawozdaniu rocznym dokonano przeglądu stosowania Karty przez UE i państwa członkowskie w 2015 r. W rozdziale specjalnym przedstawiono rezultaty dorocznego sympozjum na temat praw podstawowych, które odbyło się w 2015 r. i którego temat przewodni brzmiał „Tolerancja i wzajemny szacunek: zapobieganie i zwalczanie nienawiści na tle antysemickim i antymuzułmańskim w Europie”.

W 2016 r. sympozjum zostanie poświęcone kwestiom pluralizmu mediów i demokracji. Tematem dyskusji będzie związek między pluralizmem mediów a demokracją w kontekście zmieniającego się otoczenia medialnego w związku z rosnącą konwergencją mediów i rozwojem jednolitego rynku cyfrowego. Analizie zostaną poddane różnorakie aspekty pluralizmu mediów – począwszy od niezależności mediów i regulacji mediów po zagadnienia dotyczące wolności wypowiedzi i wolności dziennikarskiej. Sympozjum zostanie poprzedzone konsultacjami ze społeczeństwem obywatelskim i zainteresowanymi stronami.

2. Stosowanie Karty w UE i przez UE

2.1 Uwzględnianie Karty i lepsze stanowienie prawa

Podczas procesu legislacyjnego niezbędne są systematyczne kontrole w zakresie przestrzegania praw podstawowych, aby zagwarantować zgodność projektów aktów prawnych z Kartą. W stworzonym przez Komisję Programie lepszego stanowienia prawa poddano przeglądowi istniejące wytyczne służące doskonaleniu ocen skutków projektowanych aktów prawnych i polityk. Lepsze stanowienie prawa ma na celu zwiększenie przejrzystości w procesie decyzyjnym UE i poprawę jakości aktów prawnych. „Zestaw instrumentów służących lepszemu stanowieniu prawa” obejmuje listę kontrolną dotyczącą praw podstawowych, którą Komisja ma stosować podczas przeprowadzania ocen. W 2015 r. Komisja zorganizowała szkolenia dla konkretnych departamentów w celu zapewnienia, aby urzędnicy dysponowali instrumentami, dzięki którym będą mogli zastosować podejście oparte na prawach podstawowych w kształtowaniu polityki i stanowieniu prawa.

We wrześniu 2015 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie sytuacji w zakresie praw podstawowych w Unii Europejskiej (2013–2014). W rezolucji wyrażono obawy co do sytuacji w zakresie indywidualnych praw podstawowych w niektórych państwach członkowskich i zaapelowano o stworzenie ram monitorowania praworządności. W czerwcu 2015 r. Rada przyjęła konkluzje dotyczące stosowania Karty w 2014 r..

2.2. Uwzględnianie Karty w działaniach legislacyjnych i politycznych

Instytucje unijne są zobowiązane do przestrzegania Karty we wszystkich swoich działaniach. To przestrzeganie Karty podlega kontroli Trybunału Sprawiedliwości. W 2015 r. Komisja w dalszym ciągu zapewniała systematyczne kontrole w zakresie przestrzegania Karty w prawodawstwie Komisji i w ramach jej polityki. Ponadto poczyniła postępy w realizacji projektów legislacyjnych mających na celu promowanie praw podstawowych.

W grudniu 2015 r. Parlament i Rada uzgodniły pakiet dotyczący reformy ochrony danych. Odgrywa on kluczową rolę w ochronie praw podstawowych do prywatności i ochrony danych osobowych (art. 7 i 8 Karty), a także stanowi podstawowy element składowy jednolitego rynku treści cyfrowych. Na pakiet składa się ogólne rozporządzenie o ochronie danych oraz dyrektywa o ochronie danych w sektorze policji i wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Dyrektywa zastąpi obowiązujące przepisy i wejdzie w życie na początku 2018 r.

W 2015 r. Parlament i Rada uzgodniły treść dyrektyw w sprawie domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie i w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci w postępowaniu karnym. Będą one służyć promowaniu praw podstawowych do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu oraz domniemania niewinności i prawa do obrony (art. 47 i 48 Karty). Dyrektywa dotycząca praw ofiar weszła w życie w listopadzie 2015 r. Określono w niej wiążące prawa ofiar, w tym prawo do bycia uznawanym i traktowanym z szacunkiem, w sposób taktowny, zindywidualizowany, profesjonalny oraz niedyskryminacyjny.

Co więcej przyjęto dyrektywę w sprawie środków koordynacji i współpracy mających ułatwić ochronę konsularną niereprezentowanych obywateli Unii w państwach trzecich . W dyrektywie wyjaśniono między innymi, kiedy i w jaki sposób pochodzący z państw trzecich członkowie rodzin obywateli Unii mogą skorzystać z opieki, w celu zapewnienia skuteczności prawa do opieki konsularnej oraz prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego uznanego w art. 7 Karty.

W maju 2015 r. Komisja przedstawiła Europejski program w zakresie migracji,, w którym wskazano pilne środki służące lepszemu zarządzaniu migracjami na poziomie unijnym. Zaproponowała rozwinięcie wytycznych politycznych przewodniczącego Jeana-Claude’a Junckera opierających się na czterech kompleksowych filarach:

1.eliminowaniu czynników wywołujących nielegalną migrację;

2.zarządzaniu granicami – ochronie życia i wzmacnianiu granic zewnętrznych;

3.realizacji spoczywającego na Europie obowiązku zapewniania ochrony za pomocą silnej wspólnej polityki azylowej; oraz