[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, 25.6.2009

KOM(2009) 295 wersja ostateczna

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

Szóste sprawozdanie w sprawie postępów w dziedzinie spójności gospodarczej i społecznej {SEK(2009) 828 wersja ostateczna}

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie 2

2. Regionalny wymiar kreatywności i innowacji 3

2.1. Kreatywność 4

2.1.1. Rozwijanie lokalnych talentów 4

2.1.2. Przyciąganie talentów i gości 4

2.1.3. Tolerancja 5

2.2. Innowacje 7

2.2.1. Nowe przedsiębiorstwa 8

2.2.2. Istniejące przedsiębiorstwa 10

2.3. Wnioski 11

3. Spójność terytorialna: stan debaty 12

3.1. Definicja, zakres i skala spójności terytorialnej 13

3.2. Lepsza koordynacja i nowe partnerstwa terytorialne 14

3.3. Lepsza współpraca 14

3.4. Lepsze rozumienie spójności terytorialnej 15

SPRAWOZDANIE KOMISJI

Szóste sprawozdanie w sprawie postępów w dziedzinie spójności gospodarczej i społecznej Regiony kreatywne i innowacyjne

WPROWADZENIE

Niniejsze sprawozdanie skupia się na kreatywności i innowacjach, gdyż te mogą pomóc Unii wydobyć się szybciej i bardziej zdecydowanie z obecnego kryzysu gospodarczego. Dlatego właśnie celami europejskiego planu naprawy gospodarczej oraz polityki spójności są inwestycje wzmacniające długoterminową konkurencyjność UE, takie jak przedsiębiorczość, dostęp do finansowania dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), kapitał ludzki, technologie informacyjno-komunikacyjne (TIK), technologie ekologiczne i efektywność energetyczna[1]. Plan ten wzmacnia powiązanie polityki spójności ze strategią lizbońską i skupia większą uwagę, w okresie 2007-2013 r., na innowacjach, na które przeznaczono 85 miliardów EUR[2]. W piątym sprawozdaniu w sprawie postępów[3] podkreślono silną rolę niektórych sektorów oraz restrukturyzacji gospodarczej w rozwoju regionalnym. Recesja przyspieszy restrukturyzację, boleśnie dotykając niektóre sektory, w szczególności w obliczu znacznych redukcji zatrudnienia staną sektory finansowy, budowlany i samochodowy.

Ponadto niniejsze sprawozdanie stawia tezę, że kreatywność i innowacje mają istotny wymiar regionalny[4]. OECD[5] podkreśla, że ponieważ innowacje stają się bardziej złożone (ze wskazaniem bardziej otwartych modeli innowacji, innowacji procesowych oraz rolą absorpcji i dostosowania), żadna pojedyncza polityka nie jest w stanie promować innowacji we wszystkich regionach. Należy zmobilizować wiedzę lokalną, aby regiony same projektowały swoje systemy innowacyjne oraz skuteczniej wykorzystywały wiedzę i technologię. I rzecz ostatnia, ale nie mniej ważna, główny temat niniejszego sprawozdania został zainspirowany przez Europejski Rok Kreatywności i Innowacji.

Głównym celem niniejszego sprawozdania jest przedstawienie czynników, które mogą pobudzać kreatywność i innowacje zarówno w regionach dobrze rozwiniętych, jak i w regionach słabiej rozwiniętych. Sprawozdanie opisuje innowacje technologiczne, ale również wiele innych niż technologiczne form innowacji, takich jak innowacje społeczne, artystyczne, i kulturalne oraz innowacje w zakresie procesów i usług.

Dane regionalne dostępne na potrzeby niniejszego sprawozdania jeszcze nie pokazują kryzysu. Do roku 2007 stopy bezrobocia spadały do zbliżonego poziomu w bardzo szybkim tempie (zob. arkusz informacyjny 1). Jednak teraz dramatycznie rosną w Hiszpanii, Irlandii oraz trzech państwach bałtyckich; przewiduje się, że w 2009 r. osiągną poziom od 11 do 17 %, co stanowi ponad dwukrotność poziomu z roku 2007[6]. Przewiduje się również, że w tych pięciu państwach członkowskich dojdzie do kurczenia się gospodarki, co zakończy okres dłuższego wzrostu (zob. arkusz informacyjny 2).

Sprawozdanie przedstawia również syntezę debaty na temat spójności terytorialnej, zapoczątkowanej w zeszłym roku przez zieloną księgę.

Do niniejszego sprawozdania dołączono 11 arkuszy informacyjnych przywołujących i analizujących kluczowe wskaźniki związane z kreatywnością i innowacjami.

REGIONALNY WYMIAR KREATYWNOśCI I INNOWACJI

W niniejszym sprawozdaniu słowa kreatywność używa się w znaczeniu generowania nowego i przydatnego pomysłu[7], a słowo innowacja oznacza wykorzystanie nowego i przydatnego pomysłu w praktyce. Wymiar regionalny oznacza, że pomysł musi być nowy i przydatny w regionie. W konsekwencji analiza obejmuje zarówno tę działalność, która przesuwa granicę wiedzy oraz tę, która umożliwia regionom zbliżenie się do tej granicy.

Kreatywność

Jak powstają nowe i przydatne pomysły? Pomimo istnienia popularnego wizerunku samotnego wynalazcy większość nowych pomysłów powstaje w wyniku interakcji międzyludzkiej, szczególnie pomiędzy różnymi i utalentowanymi osobami. To jeden z powodów, dla których zastosowanie patentów oraz działalność kulturalna skupia się w miastach. Aby sprzyjać takiej interakcji, regiony muszą rozwinąć własne talenty, przyciągać nowe i być tolerancyjne dla różnorodności.

Rozwijanie lokalnych talentów

Edukacja i szkolenie mogą pomóc ludziom rozwijać swoje talenty i kreatywność. Jednakże pomiędzy regionami pozostają duże różnice w poziomie wykształcenia. Odsetek absolwentów szkół wyższych jest prawie o dziewięć punktów procentowych wyższy w regionach objętych celem konkurencyjność regionalna i zatrudnienie (KRiZ) oraz w regionach w okresie przejściowym[8] aniżeli w regionach konwergencji (zob. wykres 1). Również uczestnictwo w uczeniu się przez całe życie pozostaje daleko z tyłu w regionach konwergencji, gdzie odsetek ten wynosi połowę wartości w porównaniu z regionami KRiZ.

Wskaźnik intensywności kapitału ludzkiego (IKL) wskazuje na wyważone połączenie uzyskanego wykształcenia średniego i wyższego przez ludność w wieku 25-64 lat (zob. arkusz informacyjny 3). Większość regionów w Portugalii, we Włoszech, Grecji i południowej Hiszpanii plasuje się pod tym względem na niskim poziomie, co wskazuje, że być może w mniejszym stopniu pobudzają one kreatywność. Luka pomiędzy regionami konwergencji a regionami KRiZ jest duża i wynosi dziewięć punktów, ale zmniejszyła się dzięki większemu wzrostowi liczby osób, które uzyskały średnie wykształcenie w regionach konwergencji.

Wskaźnik IKL wzrósł znacząco dla całej UE w okresie 2000-2007. Trend ten będzie kontynuowany, gdy więcej młodych i lepiej wyszkolonych ludzi będzie wchodziło na rynek pracy. Kobiety coraz częściej zdobywają średni i wysoki poziom kwalifikacji. W rzeczy samej obecnie młode kobiety są często lepiej wykwalifikowane aniżeli młodzi mężczyźni (zob. arkusz informacyjny 4).

Przyciąganie talentów i gości

Można zwiększyć liczbę utalentowanych jednostek, zachęcając utalentowanych ludzi do przeprowadzenia się w dany region lub odwiedzenia go. Chociaż ruchy w ramach jednego państwa mogą pomóc niektórym regionom i miastom, jedynie przyciąganie talentów z zagranicy zwiększa krajową pulę talentów. Odsetek absolwentów szkół wyższych urodzonych zagranicą wynosi jedynie 2 % w UE, w porównaniu z 6 % w Stanach Zjednoczonych, co stanowi poziom, któremu dorównuje jedynie osiem regionów UE. Proponowana niebieska karta UE[9] pomoże przyciągnąć więcej absolwentów z zagranicy.

Odsetek osób w wieku produkcyjnym urodzonych w innym państwie kształtuje się według takiego samego schematu, jak liczba absolwentów urodzonych zagranicą, przy czym wysoki poziom tego wskaźnika odnotowuje się w Londynie, Luksemburgu, Brukseli i Wiedniu, gdzie ponad jedna trzecia osób urodziło się zagranicą (zob. arkusz informacyjny 5), a bardzo niskie poziomy tego wskaźnika notuje się w większości państw członkowskich z Europy Środkowej i Wschodniej (PC EŚW). W regionach konwergencji wynosi on jedynie 3 %, podczas gdy w regionach KRiZ jest czterokrotnie wyższy.

Na szczęście, w państwach i regionach o wysokim poziomie emigracji, większość obywateli nie zrywa więzi z krajem urodzenia. Niektóre państwa członkowskie na przykład otrzymują znaczące wpływy z przekazów pieniężnych. Zapewnia to duży przypływ kapitału, który odpowiada jednemu lub więcej punktów procentowych PKB rocznie[10], ale wpływy te mogą się zmniejszyć ze względu na kryzys.

Wielu obywateli UE już wróciło do PC EŚW za sprawą poprawiających się możliwości zatrudnienia i warunków płacowych, częściowo spowodowanych polityką spójności oraz wzrastającym bezrobociem w niektórych z głównych docelowych państw członkowskich. Zmniejsza to przekazy pieniężne, ale osoby te przywożą ze sobą swoje doświadczenie międzynarodowe, większą przedsiębiorczość oraz kontakty. W przeszłości Irlandia i Hiszpania odnotowały spadek liczby ludności ze względu na emigrację przewyższającą imigrację, ale ostatnimi laty państwa te pozyskały ludność poprzez wewnątrzwspólnotową mobilność i migrację, którą zawdzięczają wysokiemu wzrostowi gospodarczemu oraz bardziej otwartemu podejściu.

Podróże służbowe również sprzyjają interakcji i wymianie pomysłów. Pomimo większych i lepszych możliwości łączenia się i współpracy on-line , spotkania twarzą w twarz są nadal bardzo pożądane. Konferencje biznesowe i naukowe nadal przyciągają tłumy z całego świata. Podróże służbowe są znaczącym źródłem wzrostu i zatrudnienia dla wielu miast i regionów. Celem podróży wypoczynkowych nie jest wymiana pomysłów, jednak mogą się one przyczyniać do ubogacania życia społecznego w miastach, a przez to do pobudzania kreatywności. Liczba przyjazdów do hoteli per capita (zob. arkusz informacyjny 6) pokazuje niektóre z biznesowych miejsc docelowych, które cieszą się największym powodzeniem, oraz bardzo niską liczbę przyjazdów w PC EŚW.

Tolerancja

Tolerancja dla osób mających różne pochodzenie czy style życia służy nie tylko zatrzymywaniu i przyciąganiu talentów, ale również tworzeniu otwartego otoczenia, w którym kreatywność może kwitnąć, a różnorodność może być ceniona. Jednakże w niektórych państwach mieszkańcy nie czują się swobodnie, mając sąsiada lub kogoś na najwyższym wybieralnym stanowisku politycznym o innym pochodzeniu etnicznym, innej religii lub wierze, innej orientacji seksualnej lub osobę niepełnosprawną (zob. arkusz informacyjny 7). W UE dyskryminacja z tych powodów jest zakazana[11]. Mimo to, w przeciwieństwie do Stanów Zjednoczonych oraz Islandii, w ośmiu państwach członkowskich ponad połowa respondentów nie byłaby zadowolona, mając kogoś o innym pochodzeniu etnicznym na najwyższym wybieralnym stanowisku politycznym, a w dziewięciu państwach członkowskich respondenci nie czuliby się dobrze, mając za przywódcę kraju homoseksualistę.

Chociaż na ogół respondenci mówili, że według nich dyskryminacja stała się mniej rozpowszechniona w ich państwach członkowskich, w 17 państwach członkowskich przynajmniej jeden rodzaj dyskryminacji był postrzegany jako bardziej rozpowszechniony niż pięć lat temu. Prawie we wszystkich państwach członkowskich dotyczyło to dyskryminacji etnicznej, ale również dyskryminacji z powodu religii, homoseksualizmu lub płci. Choć bardziej rozwinięte państwa członkowskie bywają nieco bardziej tolerancyjne, niektóre z nich nadal plasują się nisko, a wzrastające bezrobocie może przyczynić się do większej liczby aktów dyskryminacji.

W państwach członkowskich UE, stopy bezrobocia wśród mieszkańców urodzonych zagranicą są często wyższe, do dwu- lub trzykrotności stopy bezrobocia wśród osób urodzonych w danym państwie. Te wysokie stopy są po części spowodowane niewystarczającą znajomością miejscowego języka oraz niższym poziomem wykształcenia, ale również dyskryminacją. Jako że migracja spoza Unii będzie jedynym sposobem na powstrzymanie zmniejszania się liczby ludności, zapewnienie migrantom oraz ich dzieciom możliwości znalezienia pracy lub otworzenia firmy[12] stanie się jeszcze ważniejsze w przyszłości. Lepszy dostęp do odpowiedniego szkolenia oraz wyższego wykształcenia pomoże poprawić ich integrację na rynku pracy[13].

Dla gospodarki szczególnie istotna jest podstawowa klasa kreatywna (zob. arkusz informacyjny 8), gdyż jej członkowie generują więcej pomysłów i jest większe prawdopodobieństwo, że założą nowe firmy, przyczyniając się tym samym do generowania wzrostu i tworzenia miejsc pracy[14]. Analiza pokazała, że w Stanach Zjednoczonych[15] klasę tę przyciągają miasta charakteryzujące się dużą liczbą utalentowanych jednostek, wysokim stopniem tolerancji i rozwoju technologicznego. Podstawowa klasa kreatywna obejmuje następujące zawody: inżynierów, pisarzy, architektów, naukowców, profesorów, artystów i inne profesje, które wiążą się z tworzeniem ważnych nowych produktów, procesów lub usług.

W UE podstawowa klasa kreatywna jest w dużym stopniu skoncentrowana w regionach stołecznych oraz w ich pobliżu oraz w krajach Beneluksu i krajach nordyckich, Irlandii i Wielkiej Brytanii. Regiony te mają wysoki odsetek absolwentów urodzonych zagranicą, dostępu do łącz szerokopasmowych i, często, dużych miast, co potwierdza tę preferencję. Te regiony i obszary metropolitalne są coraz bardziej uznawane za silne motory napędowe innowacji, a wiele miast podejmuje działania, aby stać się bardziej kreatywnymi poprzez przyciąganie wysoce wykwalifikowanych, kreatywnych ludzi oraz oferowanie dobrego otoczenia dla kreatywnych zawodów oraz dla realizacji pomysłów[16]. Regiony konwergencji mają niższy odsetek podstawowej klasy kreatywnej – 5 %, w porównaniu z 8 % w regionach KRiZ; co może wynikać z niższego odsetka absolwentów i osób urodzonych zagranicą oraz mniejszego wykorzystania TIK. Na przykład, dla roku 2008 dostęp do łącz szerokopasmowych w regionach konwergencji na poziomie 32 % pozostaje znacznie poniżej poziomu 57 % w regionach KRiZ, ale jest dużo większy niż w 2004 r., gdy wynosił jedynie 8 %.

Wykres 1: Wskaźniki Kreatywności według rodzaju regionu

[pic]

Innowacje

Niniejsze sprawozdanie skupia się na wymiarze regionalnym, ale innowacj e mają również wymiar globalny. Badania[17] pokazują, że UE jest w tyle za Stanami Zjednoczonymi, ale zaczęła niwelować tę różnicę. W szczególności Unia Europejska cieszy się większym wzrostem liczby absolwentów szkół wyższych, badaczy, publicznych działań badawczo-rozwojowych, ilości kapitału podwyższonego ryzyka, łączy szerokopasmowych oraz wielkości zatrudnienia w usługach opartych na wiedzy oraz przewodzi w zakresie absolwentów szkół technicznych i inżynieryjnych, znaków handlowych, związanych z technologiami przepływów bilansu płatniczego oraz zatrudnieniu w sektorze produkcji średnio i wysoko zaawansowanej technologicznie.

Nowy i przydatny pomysł może być wcielony w życie w sferze społecznej, kulturalnej i gospodarczej. Innowacje społeczne mogą stworzyć lepsze modele opieki na dziećmi, poprawić świadczenie usług zdrowotnych w domu i promować zrównoważony transport. Innowacje kulturalne mogą prowadzić do nowych form sztuki. W gospodarce innowacje mogą ograniczyć zużycie energii, usprawnić dotychczasowe procesy i ulepszyć projekt produktów i usług, a wszystkie te elementy zwiększają wydajność. Wiele regionów doświadczyło znaczącego wzrostu wydajności (zob. arkusz informacyjny 9). Regiony o najwyższym wzroście wydajności w większości znajdują się w PC EŚW. Od 2000 r. wydajność w przemyśle i sektorze usług wzrastała o 2 % rocznie w regionach konwergencji, w tempie dwukrotnie wyższym w stosunku do KRiZ. Wzrost ten był wsparty wzrostem w poziomie wykształcenia, lepszym i szerszym wykorzystaniem TIK oraz wysokimi wpływami bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ).

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne stanowią istotne źródło inwestycji prawie dla wszystkich PC EŚW (zob. wykres 3), gdzie przepływy netto BIZ osiągają równowartość powyżej 3 % PKB rocznie w latach od 2005 do 2007. Jednakże BIZ niekoniecznie oznaczają stworzenie nowego przedsiębiorstwa. W przypadku większości BIZ inwestor zagraniczny przejmuje kontrolny udział w danym przedsiębiorstwie. Wysoki wzrost wydajności w regionach konwergencji stanowi najważniejszą przyczynę znacznego zmniejszenia różnicy w PKB na głowę. Różnica w stopach bezrobocia pozostała na poziomie powyżej 10 punktów procentowych od 2000 r. (zob. wykres 4). PKB na głowę w stosunku do średniej UE wzrósł o sześć punktów w latach od 2000 do 2006, zmniejszając różnicę pomiędzy regionami w okresie przejściowym a średnią UE do czterech punktów; w przypadku regionów konwergencji PKB wzrósł do 59 % średniej UE, przybliżając się do, ale wciąż pozostając znacznie poniżej progu 75 % (zob. arkusz informacyjny 2).

Nowe przedsiębiorstwa

Nowe firmy często wcielają w życie nowe pomysły. Mogą to przedsiębiorstwa uruchamiane przez miejscowego przedsiębiorcę lub poprzez bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Nowe przedsiębiorstwa stanowią klucz do innowacji. Nowe innowacyjne firmy mogą podbić rynek niszowy i rosnąć w szybkim tempie (tzw. gazele). Ale nie zawsze łatwo jest stworzyć nowe przedsiębiorstwo. Bank Światowy[18] wskazuje, że łatwiej jest założyć firmę w co najmniej stu innych krajach niż w Niemczech, Austrii, Grecji, Hiszpanii czy w Polsce (zob. wykres 2). Jedynie Irlandia i Zjednoczone Królestwo plasują się w pierwszej dziesiątce.

Wykres 2: Ranking łatwości prowadzenia działalności gospodarczej, 2009 r.

[pic]

W 2006 r. na wiosennym posiedzeniu Rady Europejskiej ustalono trzy wyraźne cele, aby można było łatwiej, taniej i szybciej zarejestrować nowe przedsiębiorstwo, ale do 2008 r. tylko dziewięć państw członkowskich osiągnęło wszystkie trzy cele[19].

Kolejnym istotnym sposobem pobudzenia przedsiębiorczości jest jej aktywna promocja jako opcji kariery zawodowej, szczególnie w regionach o wysokiej stopie bezrobocia (wśród ludzi młodych). Kształcenie przedsiębiorczości może przekonać więcej młodych ludzi do wcielania w życie pomysłów.

Nowe przedsiębiorstwa zagraniczne są często skoncentrowane w regionie stołecznym, na przykład w Czechach, na Słowacji, w Finlandii i Portugalii (zob. arkusz informacyjny 10). Znajdują się one również często w regionach przygranicznych, szczególnie wzdłuż granic położonych najbliżej reszty UE, na przykład w zachodniej Polsce i na Węgrzech, północno-zachodniej Rumunii oraz wschodniej Francji. W latach 2005-07 regiony konwergencji prześcignęły regiony KRiZ pod względem nowych przedsiębiorstw zagranicznych na mieszkańca. Kryzys doprowadzi do spadku BIZ i mniejszej liczby nowych przedsiębiorstw zagranicznych. Badania[20] pokazują, że polityki regionalne są skuteczniejsze od polityk krajowych w zakresie pośredniego przekazywania wiedzy z przedsiębiorstw zagranicznych.

Wykres 3: Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto jako % PKB w latach 2005-2007

[pic]

Jednym z celów dyrektywy usługowej jest ułatwienie tworzenia nowych przedsiębiorstw w sektorze usług w innych państwach członkowskich do końca 2009 r. Może to prowadzić do wzrostu BIZ, szczególnie w regionach przygranicznych. Szybkie i kompletne wdrożenie tej dyrektywy przez władze krajowe, regionalne i lokalne zapewni najlepsze skutki w zakresie zatrudnienia i nowych przedsiębiorstw w całej Europie.

Istniejące przedsiębiorstwa

Istniejące przedsiębiorstwa wprowadzają innowacje przy pomocy badań i rozwoju oraz innych metod[21], takich jak przyjęcie technologii, innowacje pozatechnologiczne oraz łączenie istniejącej wiedzy na nowe sposoby. Badania[22] podkreślają, że duże firmy inwestują więcej w badania i rozwój i dokonują więcej innowacji w miejscu pracy, podczas gdy małe i średnie przedsiębiorstwa mają mniejszy dostęp do finansowania oraz tendencję do mniejszej innowacyjności i zlecania na zewnątrz swoich potrzeb innowacyjnych. Jednakże małe i średnie przedsiębiorstwa charakteryzujące się dużym wzrostem mogą mieć nawet większy wpływ na innowacje, ale mogą im stać na drodze rynki chronione oraz inne przeszkody.

Badania i rozwój są w dużym stopniu skoncentrowane zarówno w pewnych sektorach – sektor produkcji odpowiada za 80 % – oraz regionalnie, na przykład 30 % wydatków przedsiębiorstw na badania i rozwój (BERD, zob. arkusz informacyjny 11) jest zlokalizowanych jedynie w dziesięciu regionach. Tylko w 29 regionach firmy inwestują ponad 2 % PKB w badania i rozwój. W większości regionów odsetek ten wynosi poniżej 1 %. W sumie UE wydaje o wiele mniej na badania i rozwój niż Stany Zjednoczone, ale niektóre państwa członkowskie dorównują poziomowi Stanów Zjednoczonych w niektórych sektorach wytwórczych. Jednakże badania i rozwój odpowiadają jedynie za niewielki odsetek wydatków związanych z innowacjami.

W regionach KRiZ BERD wynosi 1,3 %, co stanowi czterokrotnie więcej niż w regionach konwergencji. W mniej rozwiniętych regionach rozproszenie technologii prawdopodobnie odegra bardziej decydującą rolę, co ilustruje skrajna różnica w liczbie patentów na głowę - KRiZ generują trzynastokrotnie więcej aplikacji patentowych niż regiony konwergencji.

Wykres 4: Wskaźniki innowacji według rodzaju regionu

[pic]

Wnioski

Kryzys finansowy oraz recesja wzmacniają rolę kreatywności i innowacji. Niniejsza analiza poka zała, że kreatywność i innowacje mają szczególny wymiar regionalny. W przypadku większości wskaźników, takich jak podstawowa klasa kreatywna, badania i rozwój oraz intensywność kapitału ludzkiego, regiony KRiZ plasują się wysoko. Z kolei w przypadku innych, takich jak BIZ oraz wzrost wydajności, wyżej plasują się regiony konwergencji. Jakie zatem wnioski można wyciągnąć z tych trendów?

Regiony konwergencji mogą uzyskać większe korzyści z obecności przedsiębiorstw zagranicznych poprzez włączenie ich do swojej gospodarki regionalnej oraz poprawę ich zdolności absorpcyjnych. Silne więzy pomiędzy przedsiębiorstwami zagranicznymi i miejscowymi dostawcami zwiększają efektywność, miejscowe zatrudnienie oraz transfery wiedzy. Regiony te powinny poprawić swoje osiągnięcia edukacyjne oraz udział w szkoleniu, co zwiększy ich zdolność absorbowania nowych pomysłów i praktyk oraz pomoże im podtrzymać wysoki wzrost wydajności.

Ponadto regiony te powinny zwiększyć swoją atrakcyjność dla podróżujących prywatnie i służbowo poprzez, na przykład, pobudzenie działalności kulturalnej i kreatywnej. To mogłoby pobudzić wymianę nowych pomysłów oraz być może zwiększyć atrakcyjność regionu dla nowych mieszkańców i powracającej migrantów.

Regiony w okresie przejściowym zmniejszają lukę dzielącą je od regionów KRiZ, ale nadal plasują się niżej pod względem wielu wskaźników gospodarczych, w tym pod względem wydajności i zatrudnienia. Wskaźniki związane z innowacjami, takie ja badania i rozwój, patenty oraz kapitał ludzki, znajdują się wciąż na znacząco niższym poziomie. Aby przejść od gospodarki zorientowanej na efektywność kosztową na gospodarkę napędzaną innowacjami[23], regiony te będą musiały poprawić swoje otoczenie biznesowe oraz zainwestować więcej w badania i rozwój, edukację oraz szkolenie, jak również w rozwój podstawowych umiejętności kreatywnych.

Regiony KRiZ powinny zapewnić sobie uzyskiwanie maksymalnych korzyści z wysokiego odsetka mieszkańców urodzonych w innym państwie poprzez zapewnienie ich integracji z rynkiem pracy oraz ułatwienie im zakładania własnych firm. Aby nadal konkurować na skalę światową, regiony te muszą zwiększyć swoje inwestycje w kreatywność i innowacje oraz przyspieszyć przejście od nowego pomysłu do nowego produktu, usługi lub procesu.

Kreatywność i innowacje kwitną w środowisku, w którym akceptuje się nowe pomysły i podejścia i sprzyja się im. Region, w którym dyskryminuje się ludzi z powodu pochodzenia etnicznego, wiary, płci, niepełnosprawności, wieku lub orientacji seksualnej, jest nie tylko mniej sprawiedliwy, ale również mniej konkurencyjny. Dlatego też wszystkie regiony powinny poczynić starania celem ograniczenia dyskryminacji, promowania dialogu międzykulturowego i większej otwartości w stosunku do ludzi o innym pochodzeniu lub stylu życia.

SPÓJNOść TERYTORIALNA: STAN DEBATY

W art. 3 traktatu z Lizbony spójność terytorialna wskazana jest jako jednoznaczny cel dla przyszłej polityki spójności. Ponadto obecny kryzys, który ma asymetryczne skutki terytorialne, spowodował zwiększenie znaczenia spójności terytorialnej w ramach UE, a dyskusja o tym koncepcie nabrała impetu.

W październiku 2008 r. Komisja Europejska przyjęła zieloną księgę w sprawie spójności terytorialnej[24], rozpoczynając tym samym publiczną debatę na temat spójności terytorialnej i jej konsekwencji w zakresie polityk. Komisja z zadowoleniem przyjęła 391 odpowiedzi[25], w tym informacje ze wszystkich państw członkowskich, od blisko 100 organów regionalnych, od ponad 150 stowarzyszeń regionalnych i lokalnych, a także miast, partnerów gospodarczych i społecznych, organizacji społecznych, instytutów badawczych i indywidualnych obywateli. Parlament Europejski, Komitet Regionów oraz Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny przyjęły opinie dotyczące zielonej księgi w sprawie spójności terytorialnej.

Niniejszy rozdział pokrótce podsumowuje najważniejsze wyniki konsultacji.

Definicja, zakres i skala spójności terytorialnej

Zielona księga w sprawie spójności terytorialnej nie przedstawiła definicji spójności terytorialnej, ale postawiła pytanie dotyczące takiej definicji. W reakcji na to Parlament Europejski wyraził obawę, że bez „wspólnie uzgodnionej, podzielanej i jednakowo rozumianej przez wszystkich definicji” trudno będzie omawiać skutki polityki. Niektórzy respondenci podzielali tę obawę, ale inni dowodzili, że żądanie precyzyjnej definicji niepotrzebnie przedłuży rozmowy. Na szczęście efektem debaty było szerokie porozumienie na temat celów i podstawowych elementów spójności terytorialnej.

Celem spójności terytorialnej jest wspieranie harmonijnego i zrównoważonego rozwoju wszystkich obszarów poprzez odwołanie się do ich terytorialnych cech i zasobów.

Powszechne poparcie uzyskały trzy zaproponowane elementy podstawowe, dzięki którym można będzie osiągnąć ten cel:

- koncentracja (osiągnięcie masy krytycznej w ramach radzenia sobie z negatywnymi efektami zewnętrznymi),

- łączenie (wzmacnianie wagi efektywnych połączeń pomiędzy obszarami zapóźnionymi a centrami rozwojowymi poprzez infrastrukturę i dostęp do usług), oraz

- współpraca (współdziałanie ponad granicami administracyjnymi w celu osiągnięcia efektów synergii).

Zwracano uwagę na fakt, że spójność terytorialna uzupełnia i wzmacnia spójność gospodarczą i społeczną, i podkreślano, że te trzy podstawowe elementy domyślnie zawierają się już w polityce spójności. Dla niektórych, spójność terytorialna zasadniczo służy spójności społecznej i gospodarczej, podczas gdy dla większości jest to szerszy, horyzontalny koncept wspierający wszystkie obszary polityki na wszystkich poziomach administracyjnych.

Wielu uczestników podkreśliło solidarnościowy wymiar spójności terytorialnej; dla niektórych jest ona terytorialnym wymiarem europejskiego modelu społecznego. Oznacza to, że uwzględnione powinny być dysproporcje gospodarcze i społeczne pomiędzy regionami na wszystkich poziomach (od poziomu UE do poziomu regionalnego i lokalnego). W wielu odpowiedziach stwierdzano, że dobra jakość życia, równe szanse i równy dostęp do usług świadczonych w interesie ogólnym na wszystkich obszarach są kluczowymi kwestiami zarówno z punktu widzenia solidarności jak i konkurencyjności.

Mniejszość respondentów proponowała powiązać spójność terytorialną z pewną niewielką ilością cech geograficznych, które mogą mieć wpływ na rozwój. Zaproponowano również przyjęcie szczegółowych polityk wspólnotowych oraz finansowanie, a nawet przyjęcie całościowych strategii unijnych dla tych obszarów. Jednakże większość respondentów, w tym wyraźna większość państw członkowskich, stwierdzało, że cechy te same w sobie nie determinują sukcesu lub porażki ani nie uwzględniają możliwości państw członkowskich i regionów w zakresie odpowiednich reakcji politycznych, a przez to nie wymagają szczególnego traktowania, nie mówiąc o rekompensatach. Reakcje te potwierdzają, że podstawą zmian w politykach i projektach powinna być sytuacja społeczno-gospodarcza regionów. Ponadto podkreślono, że polityka spójności zapewnia wystarczającą elastyczność umożliwiającą radzenie sobie z różnymi problemami w różnych regionach.

Często dowodzono też, że różne kwestie (na przykład wykluczenie społeczne, niekontrolowany rozwój miast, dostęp do usług czy ryzyko powodzi) wymagają polityk na różnych poziomach terytorialnych. Mogą się one różnić w ubogich dzielnicach miejskich i na obszarach metropolitalnych, w dorzeczach rzek i obszarach górskich. Potrzeba wspólnotowego wsparcia i pożądana elastyczność, służące radzeniu sobie z problemami w sposób funkcjonalny, powinny być rozpatrywane w świetle zasady pomocniczości.

Lepsza koordynacja i nowe partnerstwa terytorialne

Większość respondentów łączy spójność terytorialną z podejściem zintegrowanym, zarządzaniem wielopoziomowym i partnerstwem; trzema docenianymi zaletami polityki spójności. W szczególności pozytywnie oceniano inicjatywy wspólnotowe, takie jak URBAN, oraz inicjatywę rozwoju obszarów wiejskich LEADER. Mimo to często dowodzono, że spójność terytorialna powinna prowadzić do ulepszenia wymiaru terytorialnego w projektowaniu i wdrażaniu polityk wspólnotowych. Na przykład często proszono o lepszą koordynację i spójność pomiędzy różnymi wspólnotowymi instrumentami i funduszami.

Osiągnięto wyraźny konsensus, że polityki publiczne na różnych poziomach powinny brać pod uwagę terytorialne skutki polityki, tak aby unikać efektów przeciwnych do zamierzonych. Dotyczy to szczególnie polityk europejskich mających skutki o charakterze terytorialnym; chodzi tu o polityki dotyczące spójności, transportu, energii, rolnictwa, środowiska, zatrudnienia, konkurencji i badań. Niektórzy podkreślili, że uwzględnić należy również wymiar terytorialny strategii lizbońskiej i göteborskiej. Uwzględnienie skutków terytorialnych w fazie formułowania polityki zapewniłoby lepsze efekty synergii i lepszą skuteczność. Dlatego właśnie konieczne jest lepsze zrozumienie terytorialnych skutków polityk publicznych. W ramach większości odpowiedzi wyrażano życzenie, aby UE odgrywała tu kluczową rolę, na przykład poprzez testowanie sposobów wzmacniania terytorialnego wymiaru w istniejących ocenach skutków.

Wszyscy zgodzili się, że koordynację można poprawić również poprzez zarządzanie wielopoziomowe. Dla znacznej większości nie zmienia to rozdziału kompetencji, w szczególności jeśli chodzi o planowanie przestrzenne. Często podkreślano ważną rolę podmiotów regionalnych i lokalnych – w tym przedstawicieli miast, sektora prywatnego i społeczeństwa obywatelskiego – w formułowaniu, wdrażaniu i ocenie polityk. Respondenci nakłaniają UE do wprowadzenia ułatwień w transgranicznym zarządzaniu terytorialnym (na przykład w ramach partnerstw miasto-wieś, miast-regionów, sieci miast), tak aby osiągnąć masę krytyczną w świadczeniu usług publicznych lub opracowywać projekty wspólnego zainteresowania. Szereg uczestników stwierdziło, że UE, poprzez politykę spójności, odgrywa ważną rolę we wspieraniu zdolności instytucjonalnych na różnych poziomach przestrzennych, co zwiększa również efektywność polityk finansowanych z innych źródeł niż UE.

Lepsza współpraca

Te trzy elementy współpracy terytorialnej są prawie jednogłośnie uznawane za kluczowe dla spójności terytorialnej i są wyraźnymi przykładami wartości dodanej UE. Istnieje silna potrzeba wzmocnienia współpracy terytorialnej poprzez nadanie jej bardziej strategicznego wymiaru, ale jednocześnie poprzez uelastycznienie i uproszczenie jej. W tym względzie z zadowoleniem dostrzega się europejskie ugrupowanie współpracy terytorialnej (EUWT) i jego potencjał.

Regiony transgraniczne uznawane są za laboratoria integracji europejskiej. Zainteresowane strony z aglomeracji transgranicznych lub obszarów naturalnych mogą na przykład testować zintegrowane plany rozwoju i zintegrowane świadczenie usług.

Większość respondentów podkreśla znaczenie koordynowania krajowych i regionalnych strategii, przepisów i środków finansowania na rzecz zrównoważonego rozwoju całych obszarów transnarodowych, jak to zrobiono w przypadku strategii dla Morza Bałtyckiego.

UE powinna ułatwiać wymianę doświadczeń i najlepszych praktyk. Istnieje powszechne poparcie dla umacniania współpracy międzyregionalnej (w szczególności w ramach INTERREG C i URBACT), szczególnie poprzez tworzenie sieci kontaktów i benchmarkingu w zakresie rozwiązywania problemów ponad granicami administracyjnymi.

Wreszcie wzywa się do lepszej koordynacji polityki spójności i polityk zewnętrznych; rozwijania europejskiej polityki sąsiedztwa; i wykorzystania EUWT również na obszarach leżących przy granicach zewnętrznych.

Lepsze rozumienie spójności terytorialnej

Wszyscy respondenci zgodzili się, że potrzebne są lepsze narzędzia analizy terytorialnej i wskaźniki opisujące trendy o charakterze terytorialnym. Lepsza analiza na poziomie NUTS 3, sporządzanie analiz tematycznych dotyczących migracji lub zmian klimatu oraz udoskonalanie instrumentów oceny wpływu terytorialnego mogą spowodować poprawę w zakresie projektowania polityk. Program Europejskiej Sieci Obserwacyjnej Planowania Przestrzennego (ESPON) i audyt miejski uznaje się za kluczowe atuty w tym względzie.

Komisję wzywa się, aby dla celów analitycznych uzupełniła parametr PKB na głowę o inne wskaźniki jakości życia (na przykład wskaźniki rozwoju społecznego, zrównoważonego rozwoju, podatności na zagrożenia, dostępności usług).

[1] COM(2008) 876.

[2] SEC(2007) 1547.

[3] COM (2008) 371.

[4] Regional innovation Scoreboard 2006 ( Tablica wyników innowacyjności regionów z 2006 r. ) , MERIT

[5] Streszczenie Konferencji Ministerialnej OECD: Budowanie Innowacyjnych Regionów, marzec 2009 r.

[6] Prognoza Ekonomiczna, wiosna 2009 r., WE.

[7] On creativity (O kreatywności) , 2008, Ernesto Villalba, JRC.

[8] Regiony objęte mechanizmami phasing-in i phasing-out są zgrupowane jako regiony w okresie przejściowym, gdyż w obu przypadkach otrzymują wsparcie przejściowe.

[9] COM(2007) 637.

[10] Remittance flows to and from the EU. 2007. ( Przepływy przekazów pieniężnych do UE i z UE. 2007. ) Eurostat.

[11] Art. 21 Karty praw podstawowych UE.

[12] COM(2008) 394.

[13] Jobs for Immigrants ( Miejsca pracy dla imigrantów ), 2008, OECD.

[14] Creative class and regional growth (Kreatywna klasa a wzrost regionalny) . 2007 R.A. Boschma & M. Fritsch

[15] The Rise of the Creative Class (Powstanie klasy kreatywnej). 2002 Richard Florida.

[16] Konkurencyjność europejskich regionów metropolitalnych www.acre.socsci.uva.nl/.

[17] European Innovation Scoreboard 2008 ( Europejski ranking innowacyjności z 2008 r. ), 2009 r., MERIT.

[18] Doing Business 2009 Report (Sprawozdanie z 2009 r. dotyczące prowadzenia działalności gospodarczej), Bank Światowy

[19] http://ec.europa.eu/enterprise/entrepreneurship/support_measures/start-ups/startups2008.pdf

[20] Sprawozdanie końcowe, 2009 r., DYNREG. http://www.esri.ie/research/research_areas/international_economics/dynreg

[21] Neglected Innovators ( Zaniedbani innowatorzy ), 2008, MERIT.

[22] Na przykład Innobarometer 2007 , 2008, Flash EB213, i R&D in Europe , 2009, K. Uppenberg, EIB.

[23] Global Competitiveness Report 2008-2009 (Sprawozdanie w sprawie globalnej konkurencyjności w latach 2008-2009), 2008 r., Światowe Forum Gospodarcze.

[24] COM(2008) 616.

[25] http://ec.europa.eu/regional_policy/consultation/terco/consultation_en.htm.