KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 30.7.2014 COM(2014) 500 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO Roczny program prac Unii w zakresie normalizacji europejskiej na 2015 r.



1.Wprowadzenie Celem Europy jest zapewnienie wzrostu gospodarczego i zatrudnienia w sposób inteligentny, trwały i sprzyjający włączeniu społecznemu za pośrednictwem strategii „Europa 2020” i jej inicjatyw przewodnich. O znaczeniu normalizacji dla miejsc pracy, wzrostu i ożywienia gospodarczego przypomniano w komunikacie Komisji w sprawie polityki przemysłowej „Działania na rzecz odrodzenia przemysłu europejskiego”, w której podkreślono potrzebę europejskiego systemu normalizacji przyczyniającego się do realizacji celów w dziedzinie polityki przemysłowej, innowacji i rozwoju technologicznego. W komunikacie wskazano sześć przełomowych obszarów działań priorytetowych: zaawansowane technologie produkcyjne, kluczowe technologie prorozwojowe, produkty biotechnologiczne, zrównoważona polityka przemysłowa, budownictwo i surowce, ekologicznie czyste pojazdy i inteligentne sieci. Pozytywne skutki normalizacji są dobrze znane i niekwestionowane. Aby jednak europejski system normalizacji był w stanie sprostać dzisiejszym wyzwaniom, Komisja zaproponowała w 2011 r. pakiet reform obejmujący nowe rozporządzenie w sprawie normalizacji europejskiej, które zaczęło obowiązywać od dnia 1 stycznia 2013 r.. Reforma ta miała na celu zwiększenie integralności, szybkości, reaktywności, przejrzystości, elastyczności i zakresu tego systemu. Jedną z innowacji wynikających z tej reformy jest nałożony na Komisję obowiązek przyjmowania rocznego programu prac Unii w zakresie normalizacji europejskiej (zwanego dalej „programem prac Unii”), który określa strategiczne priorytety w zakresie normalizacji europejskiej na podstawie celów politycznych określonych przez Komisję w trakcie opracowywania. W niniejszym komunikacie, który zostanie przyjęty drugi rok z rzędu, wskazuje się dziedziny priorytetowe, w których Komisja ma zamiar wykorzystać normalizację europejską jako narzędzie polityki wspierające nowe lub istniejące prawodawstwo i strategie polityczne w 2015 r. Zamiar ten może doprowadzić w przyszłości do kierowania formalnych wniosków o normalizację (zleceń normalizacji) do europejskich organizacji normalizacyjnych – CEN, CENELEC i ETSI, jednak z pozostawieniem również możliwości prowadzenia związanych z normalizacją działań przygotowawczych lub pomocniczych, do których wezwała lub które zainicjowała Komisja bez takich zleceń. Ze względu na prywatny charakter normalizacji europejskiej praktyczne wdrażanie (tj. normalizacja) wszystkich tych priorytetów i działań zawsze pozostaje odpowiedzialnością europejskich organizacji normalizacyjnych oraz zależy od ich gotowości i uznania. Rolą Komisji pozostaje inicjowanie europejskiej działalności normalizacyjnej poprzez wnioski o normalizację lub inne działania oraz zapewnianie finansowania unijnego na rzecz normalizacji europejskiej, tam gdzie wspiera ona cele Unii. Wytyczne podane w programie prac nie wywierają wpływu na budżet w zakresie wykraczającym poza to, co przewidziano już na 2015 r. W wyniku negocjacji w sprawie europejskich ram finansowych na lata 2014-2020 poważnie zmniejszono budżet Komisji. Ma to wpływ na budżet roczny, dlatego w 2014 r. linia budżetowa dotycząca normalizacji została zmniejszona o 25,56 % w porównaniu z 2013 r. W związku z tym wyzwanie polega na tym, by rozłożyć to obciążenie na różne rodzaje wydatków i organizacji, mając na uwadze strategiczne cele unijnej polityki normalizacji. Opublikowanie niniejszego programu prac Unii zwiększa efektywność i przejrzystość oraz ułatwia lepsze planowanie przyszłych prac normalizacyjnych. Komisja rozpoczęła pod koniec 2013 r. niezależny przegląd europejskiego systemu normalizacji. Pierwszy etap prac związanych z przygotowaniem sprawozdania, który dotyczy ustalenia stanu faktycznego, zakończono w czerwcu. Następny etap dotyczy analizy faktów i wniosków. Wyniki zostaną udostępnione przed końcem roku. Wyniki niezależnego przeglądu zostaną przeanalizowane przez Komisję w jej sprawozdaniu na podstawie art. 24 i 25 rozporządzenia, które w 2015 r. przedstawi ona Parlamentowi Europejskiemu i Radzie. Niektóre pozycje programu prac Unii na 2014 r. zostały przejęte w niniejszym dokumencie ustalającym priorytety na 2015 r. Pozycje te zostały wskazane w toku prowadzonych w sposób ciągły i zgodnych rozmów z europejskimi organizacjami normalizacyjnymi, również z udziałem innych zainteresowanych stron. Ponadto niektóre normy wspierające prawodawstwo UE nadal uzależnione są od przyjęcia przez współprawodawcę aktów, na których normy te będą oparte. W związku z tym Komisja proponuje zmianę harmonogramu niektórych pozycji wymienionych już w programie prac Unii na 2014 r. 2.Strategiczne priorytety normalizacji europejskiej Na posiedzeniu Rady Europejskiej w marca 2014 r. podkreślono potrzebę stworzenia silnej i konkurencyjnej bazy przemysłowej, zarówno w zakresie produkcji, jak i inwestycji, jako kluczowego czynnika wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy. Według Rady Europejskiej komunikat Komisji „Działania na rzecz odrodzenia przemysłu europejskiego” stanowi znaczący wkład w tym zakresie i przedstawia kluczowe priorytety Komisji w odniesieniu do polityki przemysłowej. Priorytety te zostaną osiągnięte poprzez: • doprowadzenie do pełnej integracji sieci informacyjnych, energetycznych i transportowych; • osiągnięcie bardziej otwartego i zintegrowanego rynku wewnętrznego towarów i usług; • udoskonalenie otoczenie biznesu, ram regulacyjnych i administracji publicznej w UE; • stymulowanie inwestycji w innowacyjność i nowe technologie; • podniesienie wydajności i efektywności gospodarowania zasobami oraz ułatwienie dostępu do przystępnych cenowo czynników produkcji; • podnoszenie umiejętności i ułatwianie zmian przemysłowych;

• wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw oraz przedsiębiorczości; • wspieranie międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw UE, w szczególności MŚP. Europejski system normalizacji przyczynia się do realizacji strategicznych celów europejskich, w szczególności w dziedzinie polityki przemysłowej, usług, innowacyjności i rozwoju technologicznego. Komisja zbadała, które działania opisane w komunikacie zapewniają już gotowość do opracowania norm w 2015 r. W tym kontekście Komisja wskazała w niżej wymienionych dziedzinach swoje priorytety strategiczne w zakresie normalizacji europejskiej, w odniesieniu do których zamierza zwrócić się do europejskich organizacji normalizacyjnych o opracowanie norm. 2.1.Produkty biotechnologiczne, w tym biopaliwa Badania prenormatywne i konormatywne w celu opracowania metod badawczych mających zastosowanie do pomiaru zawartości biologicznej, funkcjonalności, atrybutów środowiskowych i profili produktów biotechnologicznych, np. biopolimerów, środków smarnych, rozpuszczalników i środków powierzchniowo czynnych, również uznaje się za zapewniające spójny i skoordynowany postęp. Oprócz prowadzonych prac normalizacyjnych w dziedzinie biopaliw Komisja bada związane z produktami biotechnologicznymi obszary, w których potrzebne byłyby nowe specyfikacje techniczne i metody badania w dziedzinie bioenergii. W ramach programu prac Horyzont 2020 „Bezpieczna, ekologiczna i efektywna energia” na lata 2014-2015 Komisja zwróci się w pierwszym kwartale 2015 r. o zaplanowanie i opracowanie norm dotyczących alg i ich produktów pochodnych. W ramach tego samego programu prac Horyzont 2020, lecz dotyczącego „bezpieczeństwa żywnościowego, zrównoważonego rolnictwa i leśnictwa, badania mórz i wód śródlądowych oraz biogospodarki” Komisja zwraca się o opracowanie i rozpropagowanie korzystania z wspólnych specyfikacji środowiskowych i funkcjonalnych/wydajnościowych, z uwzględnieniem potrzeby znormalizowanych metod pomiarów i testowania, które mogłyby być wykorzystywane w celu wsparcia sieci zamówień publicznych na innowacyjne produkty biologiczne. 2.2.Wyroby budowlane i budownictwo Konieczne jest dokończenie opracowania niektórych nowych norm dotyczących produktów, np. w przypadku niektórych produktów innowacyjnych, oraz zmiana istniejących norm niezbędnych do wykonania rozporządzenia (UE) nr 305/2011. Niektóre aspekty objęte uregulowaniami, np. dostępność obiektów budowlanych, zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych, muszą zostać uwzględnione w zharmonizowanych europejskich normach dotyczących produktów. Należy dokończyć prace nad metodami oceny w odniesieniu do objętych uregulowaniami substancji niebezpiecznych oraz emisji promieniowania, a następnie stopniowo wprowadzać te nowe metody oceny w normach dotyczących produktów. W celu zwiększenia konkurencyjności unijnych usług budowlanych Komisja będzie promowała dalsze opracowywanie i przyjęcie w skali międzynarodowej norm konstrukcyjnych w zakresie eurokodów zgodnie z planem działania na rzecz zrównoważonej konkurencyjności branży budowlanej. Komisja analizuje potrzeby w zakresie normalizacji w kwestiach związanych z energią geotermalną. Jeśli chodzi o jakość powietrza w pomieszczeniach, należy również rozważyć normalizację pomiarów radonu w budynkach mieszkalnych. Komisja zamierza złożyć wnioski o normalizację w trzecim kwartale 2015 r. 2.3.Ekoprojekt/produkty związane z energią W odniesieniu do działań określonych w komunikacie Komisji „Plan działania na rzecz zasobooszczędnej Europy” należy opracować normy w zakresie efektywnego gospodarowania zasobami, takie jak wskaźniki możliwości recyklingu, odzysku i ponownego wykorzystania lub w zakresie trwałości produktów lub ich kluczowych komponentów, jak również inne parametry środowiskowe, tak aby ułatwić opracowanie charakterystyki potencjalnych wymogów dotyczących ekoprojektu w dodatkowych obszarach. Dalsze wnioski o normalizację wspierające rozporządzenia Komisji w sprawie wykonania dyrektywy dotyczącej ekoprojektu (np. systemy wentylacyjne, ogrzewacze pomieszczeń i podgrzewacze wody, tryb czuwania przy podłączeniu do sieci w systemach sieciowych i urządzeniach sieciowych) będą składane jako indywidualne zlecenia.

W przypadku gdy Komisja uzna, że istnieje prawdopodobieństwo, iż w odniesieniu do produktów w ramach planu działań w zakresie ekoprojektu na lata 2012-2014 zaproponowane zostaną nowe środki dotyczące ekoprojektu lub etykiet (tj. rozporządzenia Komisji lub rozporządzenia delegowane Komisji), może złożyć nowe wnioski o normalizację w tych dziedzinach. Komisja zamierza złożyć wnioski o normalizację w drugim kwartale 2015 r. 2.4.Recykling odpadów Realizację działań, o których mowa w pkt 2.1.4.4 komunikatu Komisji COM(2013)561 (zwanego dalej rocznym programem prac Komisji na 2014 r.), nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii, z wyjątkiem odniesienia do charakterystyki odpadów w zakresie niebezpiecznych właściwości H 12 – uwolnienie gazów o ostrej toksyczności kategorii 1, 2 lub 3, w przypadku którego przygotowywane jest obecnie zlecenie. Komisja zamierza złożyć wnioski o normalizację w pierwszym kwartale 2015 r. 2.5.Usługi pocztowe Działaniami określonymi w „Planie działania na rzecz budowy jednolitego rynku usług dostawy przesyłek” Komisja zamierza wspierać rozwój handlu elektronicznego poprzez usprawnienie dostawy paczek, zwłaszcza w wymiarze transgranicznym. Przewidziała m.in. zestaw działań mających wspierać zwiększoną interoperacyjność przy dostarczaniu paczek. Komisja zamierza złożyć w pierwszym kwartale 2015 r. wniosek o normalizację dotyczący szczególnych cech usług doręczania paczek, oraz w razie konieczności może również rozważyć uwzględnienie w tym wniosku kwestii przeglądu istniejących europejskich norm dotyczących usług pocztowych. 2.6.Jakości powietrza i emisje przemysłowe Dyrektywa w sprawie arsenu, kadmu, rtęci, niklu i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych wymaga monitorowania wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA). W celu zapewnienia lepszej porównywalności danych potrzebne są zatwierdzone znormalizowane metody dotyczące WWA. Dyrektywa w sprawie emisji przemysłowych upoważnia Komisję do wprowadzenia stałego monitorowania emisji polichlorowanych dibenzodioksyn i polichlorowanych dibenzofuranów (PCDD/PCDF) ze spalarni odpadów, jak tylko będą dostępne odpowiednie techniki pomiarowe. Komisja przewiduje wysłanie zlecenia do europejskich organizacji normalizacyjnych w trakcie 2015 r. w celu dokończenia zatwierdzania istniejących specyfikacji technicznych w tej dziedzinie. 3.Potrzeby w zakresie normalizacji w innych dziedzinach 3.1.Innowacje i nowe technologie 3.1.1.Zaawansowane technologie produkcyjne Komisja w swoim programie prac będzie ściśle współpracować z europejskimi organizacjami normalizacyjnymi w celu systematycznego rozpatrywania wyników przeglądów i badań analityczno-perspektywicznych nad zaawansowanymi technologiami produkcyjnymi oraz w celu dalszego określenia i wyeliminowania luk w zakresie normalizacji, z uwzględnieniem prac zespołu zadaniowego Komisji ds. zaawansowanego przetwórstwa przemysłowego na rzecz czystej produkcji. 3.1.2.Kluczowe technologie prorozwojowe Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.1.2 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.1.3.Zrównoważona polityka przemysłowa, budownictwo i surowce 3.1.3.1.Stal Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.1.4.2 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.1.3.2.Nieenergetyczne surowce nierolnicze

W swoim strategicznym planie wdrażania Komisja określiła szereg obszarów, w których wymagana jest normalizacja. W ramach europejskiego partnerstwa innowacji w dziedzinie surowców prowadzone będą prace nad wspólnymi normami dotyczącymi recyklingu odpadów i sprawozdawczości w odniesieniu do danych na temat działalności poszukiwawczej, wydobywania surowców mineralnych, handlu, rezerw i zasobów. 3.1.4.Ekologicznie czyste pojazdy i statki Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.1.5 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.1.5.Inteligentne sieci i inteligentny pomiar Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.1.6 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. W uzupełnieniu poprzedniego zlecenia normalizacji M/490 wspierającego wdrażanie budowy europejskiej inteligentnej sieci europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz inteligentnych miast opracuje wspólny krajobraz i program strategiczny na rzecz norm dotyczących inteligentnych miast. 3.2.Wzmocnienie rynku wewnętrznego towarów i usług 3.2.1.Rola norm europejskich jako części ram regulacyjnych Normy europejskie przyjęte na podstawie wniosków składanych przez Komisję w celu stosowania prawodawstwa Unii są już istotną częścią ram regulacyjnych dotyczących produktów. W celu zagwarantowania, by normy europejskie, w szczególności normy zharmonizowane, mogły nadal stanowić uznany punkt odniesienia w kwestii zapewniania zgodności z prawodawstwem unijnym – nie tylko w przypadku produktów, ale także usług – konieczne jest spójne i oparte na pełnym przeglądzie podejście do wdrażania nowych wymogów prawnych rozporządzenia z 2012 r. w sprawie normalizacji. W tym celu Komisja dokona przeglądu wytycznych dotyczących opracowywania, przyjmowania i realizacji wniosków o normalizację, koncentrując się w szczególności na kwestiach przystępności dla MŚP, przejrzystości, jakości i jasności norm zharmonizowanych. Komisja zamierza ponadto zaktualizować zlecenie M/417 dotyczące norm odnoszących się do działalności w zakresie oceny zgodności, tak aby mogły one nadal służyć jako uznany punkt odniesienia przy akredytacji jednostek oceniających zgodność, w tym tych działających w ramach unijnego prawodawstwa harmonizacyjnego. 3.2.2.Bezpieczeństwo dzieci Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.1 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. Komisja może zwrócić się o opracowanie europejskich norm dotyczących ubrań i akcesoriów dziecięcych, jak również obuwia dla dzieci. 3.2.3.Bezpieczeństwo innych produktów konsumenckich Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.2 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. Komisja może zwrócić się o opracowanie europejskich norm dotyczących pomocniczych urządzeń wypornościowych do nauki pływania, wrotek (i podobnego sprzętu) oraz sprzętu paralotniowego. 3.2.4.Jakość i bezpieczeństwo produktów paszowych i żywnościowych Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.3 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. Ponadto w celu zapewnienia uczciwego handlu i wysokiego poziomu bezpieczeństwa w przypadku stosowania metod alternatywnych do międzynarodowych norm ISO niezmiernie ważne jest jasne określenie wymagań dla jednostek certyfikujących dokonujących oceny równoważności i świadectw, które mają być wydawane. 3.2.5.Wyroby tytoniowe

Zgodnie z dyrektywą w sprawie wyrobów tytoniowych, która weszła w życie w dniu 19 maja 2014 r., Komisja rozważa opracowanie norm technicznych w odniesieniu do papierosów elektronicznych, w szczególności ich mechanizmu ponownego napełniania. 3.2.6.Produkty kosmetyczne Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.4 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.2.7.Skład surowcowy wyrobów włókienniczych Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie wyrobów włókienniczych i z rozporządzeniem REACH Komisja może zażądać działań normalizacyjnych w odniesieniu do gotowych wyrobów włókienniczych, a mianowicie w dziedzinach takich jak nieniszcząca identyfikacja włókien tekstylnych, integracja elementów nietekstylnych, określenie palności, oraz wskazanie obecności (lub nieobecności) substancji alergennych. 3.2.8.Nawozy Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.6 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.2.9.Bezpieczeństwo urządzeń typu „offshore” Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.7 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.2.10.Transport lądowy W ramach wdrażania europejskiej usługi opłaty elektronicznej (EETS) korzystne byłyby następujące dalsze działania normalizacyjne: normy badania na potrzeby bezpiecznego monitorowania systemów opłaty i na potrzeby profili wymiany informacji pomiędzy działalnością dotyczącą świadczenia tej usługi a działalnością dotyczącą naliczania opłaty, a także przegląd norm badania stanowiących podstawę satelitarnych elektronicznych systemów opłat oraz profilowej normy dotyczącej opłaty elektronicznej w oparciu o wydzieloną łączność krótkiego zasięgu (DSRC). W celu wdrożenia nowych przepisów dotyczących tachografów cyfrowych oraz przepisów dotyczących masy i wymiarów, konieczna jest dodatkowa norma dotycząca DSRC, aby umożliwić przekazywanie danych z pojazdu będącego w ruchu funkcjonariuszowi policji na poboczu drogi, za pośrednictwem interfejsu DSRC. Kolejna kwestia jest związana z pokładowymi systemami ważącymi dla samochodów ciężarowych, gdzie różni dostawcy mogą wyposażać ciągniki i ciągnięte przez nie przyczepy. Konieczna jest norma dotycząca interfejsu między różnymi dostawcami, aby zapewnić, że pokładowy komputer ważący w ciągniku będzie mógł odbierać dane o masie przypadającej na oś dowolnej przyczepy, przechowywać te dane, a następnie obliczać masę całkowitą pojazdu. Norma ta mogłaby być oparta na ISO 11992. 3.2.11.Elektroniczny transport towarowy (e-Freight) W ramach inicjatywy e-Freight Komisja zamierza zapewnić elektroniczne połączanie między zainteresowanymi stronami z całego łańcucha dostaw oraz ułatwić przepływ informacji, dostęp do nich i korzystanie z nich. Celem jest zwiększenie wydajności i zmniejszenie kosztów operacji w zakresie transportu towarowego. W tym kontekście Komisja może zwrócić się o podjęcie działań normalizacyjnych. 3.2.12.Transport wodny Rozwiązania techniczne i normy w dziedzinie transportu wodnego oparte są na wymogach europejskich i międzynarodowych. Komisja rozważa możliwość złożenia wniosku do europejskich organizacji normalizacyjnych o opracowanie norm dotyczących wymiany informacji w transporcie morskim w celu wsparcia inicjatywy „e-Maritime”, także w celu wsparcia wdrażania krajowych punktów kompleksowej obsługi oraz elektronicznych systemów przekazywania danych do innych odpowiednich systemów, w szczególności unijnego systemu wymiany informacji morskiej SafeSeaNet. W tym kontekście zapewnione zostanie ścisłe powiązanie z inicjatywami e-Freight, e-Customs i e-Navigation.

3.2.13.Transport lotniczy Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.8 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. Jednakże w odniesieniu do modernizacji europejskiej sieci zarządzania ruchem lotniczym europejskie organizacje normalizacyjne zostaną wezwane do dokonania przeglądu obowiązujących norm i ich utrzymania, oraz do opracowania we współpracy z Europejską Organizacją Wyposażenia Lotnictwa Cywilnego (EUROCAE) i Europejską Agencją Bezpieczeństwa Lotniczego (EASA) przyszłych możliwych działań i odpowiednich niezbędnych norm europejskich określonych w centralnym planie zarządzania europejskim ruchem lotniczym i we wspólnych projektach wspierających realizację tego planu. Zgodnie z komunikatem Komisji w sprawie cywilnego wykorzystania systemów zdalnie pilotowanych

statków powietrznych (RPAS) w bezpieczny i zrównoważony sposób Komisja wskazała na konieczność opracowania strategii na rzecz RPAS na szczeblu europejskim. Zadanie to obejmuje konieczność określenia odpowiednich ram regulacyjnych, które mogłyby być wsparte normami opracowanymi przez europejskie organizacje normalizacyjne we współpracy z EUROCAE i EASA. 3.2.14.Transport kolejowy Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.9 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii, z uzupełnieniem o następujące dziedziny wymagające opracowania norm europejskich: zharmonizowana komunikacja pojazd/ląd, aby zamknąć otwarte punkty w specyfikacjach technicznych dotyczących interoperacyjności (TSI); rozwój powszechnej sieci trakcyjnej w oparciu o wyniki specjalnego badania w tej sprawie zleconego przez Europejską Agencję Kolejową; opracowywanie norm europejskich dla zastosowań kolejowych, w tym dla systemu o szerokości toru 1 520 mm, biorąc pod uwagę rosyjskie normy międzypaństwowe (GOST), ze szczególnym uwzględnieniem celów i zakresu dyrektywy w sprawie interoperacyjności. 3.2.15.Alternatywne paliwa i powiązana infrastruktura Normalizacja będzie konieczna w celu wdrożenia pakietu „Czysta energia dla transportu”, w tym europejskiej strategii w zakresie paliw alternatywnych i wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie rozmieszczania infrastruktury paliw alternatywnych. Komisja jest gotowa wspierać szybsze wprowadzanie na rynek zaawansowanych koncepcji poprzez harmonizację i opracowanie norm w zakresie technologii fotowoltaicznej. Komisja bada obszary związane z paliwami alternatywnymi, które wymagałyby dalszej normalizacji. 3.2.16.Bezpieczeństwo infrastruktury Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.11 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.2.17.Łączność bezprzewodowa Realizację działania, o którym mowa w pkt 2012-02-02 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii, z uzupełnieniem o następujące pozycje: (1)akcesoria współdziałające ze sprzętem radiowym, w szczególności wspólny interfejs ładowania telefonów komórkowych i innych przenośnych urządzeń elektronicznych; (2)dostęp telefonów komórkowych i innego przenośnego sprzętu radiowego do usług Galileo; (3)egzekwowanie systemów zaprojektowanych tak, aby gwarantowały, że oprogramowanie wspierające niektóre funkcje może być wczytane w urządzeniu radiowym jedynie w przypadku, gdy wykazano zgodność dla danej kombinacji oprogramowania i urządzenia radiowego; (4)usługi łączności ruchomej w zakresie 700 MHz i niższym zakresie UHF, aby zapewnić współdziałanie z innymi aplikacjami i urządzeniami elektrycznymi w następujący sposób: usługi bezprzewodowej komunikacji szerokopasmowej w zakresie UHF (470-790 MHz), aby zapewnić współdziałanie z innymi aplikacjami, w tym nieradiowymi, i urządzeniami elektrycznymi.

3.2.18.Przestrzeń kosmiczna w służbie obywateli Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.13 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.2.19.Bezpieczeństwo Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.14 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.2.20.Bezpieczeństwo jądrowe i ochrona jądrowa Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.15 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.2.21.Chemikalia Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.16 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. Zgodnie z ramową dyrektywą wodną i powiązanym prawodawstwem Komisja rozważa opracowanie norm w odniesieniu do metod analitycznych dotyczących zanieczyszczeń w wodzie i niektórych parametrów biologicznych i mikrobiologicznych. 3.2.22.Bezpieczeństwo określonych usług Ta pozycja programu prac jest uzależniona od wyników szeroko zakrojonych konsultacji z zainteresowanymi stronami, wstępnie zaplanowanych na drugą połowę 2014 r. Jeżeli wkład ze strony zainteresowanych stron doprowadzi do wniosku, że potrzeby w zakresie normalizacji usług w dziedzinie bezpieczeństwa konsumentów, np. bezpieczeństwa pożarowego w hotelach, uzyskałyby szerokie poparcie, możliwość ta powinna pozostać otwarta. 3.2.23.Opieka zdrowotna Pacjenci wymagają bezpiecznych, wysokiej jakości usług zapewniających zaufanie do systemów opieki zdrowotnej w całej Europie. Opracowanie norm europejskich wymaga połączenia wiedzy i doświadczenia lekarzy i przedstawicieli organów regulacyjnych, a także organizacji badawczych, rozwojowych, akredytacyjnych i normalizacyjnych. W celu zarządzania złożonymi systemami opieki zdrowotnej w sposób spójny, szczególne aspekty horyzontalne mogą być przedmiotem wniosków o normalizację skierowanych do CEN zgodnie z odpowiednimi przepisami Unii oraz polityką w zakresie opieki zdrowotnej. 3.2.24.Dostępność Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.2.20 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.2.25.Wyroby medyczne Kiedy Parlament Europejski i Rada przyjmą już przyszłe rozporządzenie w sprawie wyrobów medycznych i rozporządzenie w sprawie wyrobów medycznych do diagnostyki in vitro, Komisja wyda zlecenie wzywające CEN i CENELEC do weryfikacji, do jakiego stopnia normy obejmują zasadnicze wymagania i inne wymagania określone w tych przyszłych rozporządzeniach. 3.2.26.Przyrządy pomiarowe W kontekście dyrektywy w sprawie przyrządów pomiarowych Komisja może zlecić europejskim organizacjom normalizacyjnym opracowanie standardów z uwzględnieniem stanu międzynarodowej normalizacji i potrzeb rynku. Dotyczyłoby to przyrządów objętych zakresem tej dyrektywy, dla których po ostatniej zmianie tej dyrektywy nie ma pełnych zharmonizowanych norm lub istnieją normy, które – jedynie ze względu na innowacje technologiczne – są niepełne lub nieaktualne.

3.2.27.Urządzenia ciśnieniowe W celu propagowania wykorzystania zharmonizowanych norm europejskich w sektorze urządzeń ciśnieniowych oraz w celu zapewnienia długoterminowej trwałości tych norm, podjęte zostaną dalsze działania zapewniające lepsze wyeksponowanie głównych norm w odniesieniu do zbiorników ciśnieniowych, przewodów rurowych i kotłów oraz ułatwiające wykorzystanie tych norm. 3.2.28.Sprzęt elektryczny i elektroniczny Następujące pozycje mogą być przedmiotem specjalnych wniosków o normalizację: (1)aspekty nieujęte lub niedostatecznie uregulowane w obecnych zharmonizowanych normach wspierających cele w zakresie bezpieczeństwa określone w dyrektywie w sprawie niskiego napięcia; (2)aspekty bezpieczeństwa produktów elektrycznych, które ze względu na swoje właściwości np. atrakcyjność dla dzieci, mogą być niebezpieczne dla określonych grup ludności, w przypadku których występuje szczególne zagrożenie. 3.2.29.Transport wodny – rekreacyjne jednostki pływające Dyrektywa o rekreacyjnych jednostkach pływających została niedawno poddana przeglądowi, w związku z czym rozwinięcie i aktualizacja norm zharmonizowanych zostaną przeprowadzone w ramach nowego zlecenia. Następujące pozycje mogą być przedmiotem specjalnych wniosków o normalizację lub, w razie konieczności, nowych zleceń: (3)rekreacyjne jednostki pływające – pomiar emisji spalin silników spalinowych tłokowych – testowy pomiar emisji gazów i cząstek stałych; (4)aspekty bezpieczeństwa obwodów elektrycznych w odniesieniu do elektrycznych lub hybrydowych układów napędowych; (5)aspekty nieujęte lub niedostatecznie uregulowane w obecnych zharmonizowanych normach wspierających cele w zakresie bezpieczeństwa określone w dyrektywie w sprawie rekreacyjnych jednostek pływających. Komisja może zwrócić się o opracowanie procedur testowania i certyfikacji w odniesieniu do ognioodporności materiałów kompozytowych, które mają być stosowane na statkach, w celu wsparcia ich akceptacji przez Międzynarodową Organizację Morską. Może to prowadzić do konkretnych działań związanych z normalizacją. 3.2.30.Bezpieczeństwo w miejscu pracy Przyjęcie dyrektywy w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (polami elektromagnetycznymi) skutkowało uchyleniem dyrektywy 2004/40/WE. Komisja zamierza zmienić dotychczasowe zlecenie M/351 lub wydać nowe zlecenie europejskim organizacjom normalizacyjnym dotyczące opracowywania zharmonizowanych norm wspierających dyrektywę 2013/35/UE. 3.2.31.Obronność W opublikowanym niedawno komunikacie na temat sektorów obrony i bezpieczeństwa podkreślono, że korzystanie ze wspólnych norm w dziedzinie obronności znacznie rozszerza współpracę i interoperacyjność, jak również konkurencyjność przemysłu europejskiego, zwłaszcza w dziedzinie nowo powstających technologii. Podejście to poparła Rada Europejska w konkluzjach w sprawie wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony z dnia 19 grudnia 2013 r. Komisja będzie współpracować z Europejską Agencją Obrony w celu zbadania sposobów propagowania stosowania wspólnych norm w zakresie obrony oraz w innych dziedzinach, o których mowa w komunikacie. Żadne z prac prowadzonych w tej dziedzinie nie będą powielać działań NATO. 3.2.32.Gospodarka morska Komisja będzie dążyć do zbadania sposobów propagowania stosowania wspólnych norm w zakresie gospodarki morskiej. Dążenia te będą wspierać między innymi inicjatywę Komisji dotyczącą wspólnego mechanizmu wymiany informacji do celów nadzoru obszarów morskich UE (morski CISE), a w szczególności współpracy wojskowo-cywilnej.

Szczególne znaczenie ma poprawa wymiany informacji między różnymi funkcjami sektorowymi, w szczególności między obronnością a innymi sektorami, poprzez zapewnienie interoperacyjności systemów nadzoru morskiego dzięki zastosowaniu wspólnych norm. 3.3.Europejska agenda cyfrowa Normy są niezbędne dla zapewnienia interoperacyjności produktów, usług i aplikacji ICT oraz zasobów cyfrowych, która ma kluczowe znaczenie podczas tworzenia efektywnego społeczeństwa cyfrowego. Z uwagi na globalny charakter rynku ICT, niezbędna jest współpraca europejskich organizacji normalizacyjnych, odpowiednich forów i konsorcjów, aby sprostać stale rosnącemu zapotrzebowaniu na normy wspierające interoperacyjność w tej szybko rozwijającej się dziedzinie. W kroczącym planie działań dotyczącym normalizacji ICT określono bardziej szczegółowo obszary, w których normy mogą pomóc w osiągnięciu celów polityki związanej z ICT, w tym poprzez prowadzenie uzupełniających badań w zakresie interoperacyjności i działań popularyzacyjnych w celu zapewnienia skutecznego wprowadzenia norm. 3.3.1.E-zdrowie Z badań wynika, że normy europejskie i międzynarodowe często nie są wystarczająco dokładne, aby zapewnić interoperacyjność rozwiązań ICT w dziedzinie e-zdrowia. Aby wzmocnić interoperacyjność w dziedzinie e-zdrowia, wskazane zostaną następujące kwestie: dążenie do uzyskania akceptacji sieci e-zdrowia i konsultacje z grupą podmiotów zainteresowanych kwestią e-zdrowia, opracowanie bardziej szczegółowych specyfikacji, w tym wytycznych dotyczących badania interoperacyjności i systemów zarządzania jakością, do celów transgranicznej wymiany danych (tj. w odniesieniu do kartotek pacjentów lub e-recept), z zamiarem wykorzystania np. przy zamówieniach publicznych. Komisja proponuje zwiększenie interoperacyjności poprzez dalsze opracowywanie i zatwierdzanie specyfikacji i części składowych oraz w razie potrzeby poprzez zlecenia normalizacji. 3.3.2.Identyfikacja radiowa (RFID) Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.4.2 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.3.3.E-umiejętności i e-uczenie się Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.4.3 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.3.4.Internetowe rozstrzyganie sporów (ODR) w odniesieniu do handlu elektronicznego Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.4.6 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.3.5.Internet przedmiotów (IoT) Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.4.7 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.3.6.Identyfikacja elektroniczna i usługi zaufania, w tym podpisy elektroniczne Rada przyjmie prawdopodobnie w drugiej połowie 2014 r. rozporządzenie w sprawie identyfikacji elektronicznej i usług zaufania w odniesieniu do transakcji elektronicznych na rynku wewnętrznym. Zastąpi ono dyrektywę w sprawie podpisów elektronicznych i rozszerzy jej zakres o kwestie identyfikacji elektronicznej, podpisów, pieczęci, elektronicznych znaczników czasu (ang. timestamps), przekazy, dokumentów lub certyfikatów uwierzytelniających witryny internetowe. Aby wesprzeć jego wdrożenie, konieczny będzie nowy wniosek o normalizację. 3.3.7.Płatności realizowane kartami płatniczymi, przez internet i za pośrednictwem urządzeń przenośnych Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.4.9 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.3.8.Inteligentne systemy transportowe (ITS)

Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.4.10 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. Komisja uważa, że wydanie wniosku o normalizację w celu opracowania norm dla przyszłej generacji usług e-Call, biorąc pod uwagę rozwój sieci łączności ruchomej i środowiska IP, a także uwzględniając szerszy zakres typów pojazdów, takich jak pojazdy ciężarowe, i dwukołowe pojazdy silnikowe, oraz szerszy zakres usług, np. śledzenie towarów niebezpiecznych. 3.3.9.Opracowanie map infrastruktury szerokopasmowej Parlament Europejski i Rada przyjęły niedawno dyrektywę 2014/61/UE w sprawie środków mających na celu zmniejszenie kosztów wdrażania szybkich sieci łączności elektronicznej. W tym kontekście należy udostępnić informacje dotyczące infrastruktury fizycznej dostępnej na obszarze wdrażania. Komisja może rozważyć wniosek o normalizację dotyczący wspólnego języka do wykorzystywania przez organy regulacyjne, ministerstwa i operatorów / przedsiębiorstwa użyteczności publicznej oraz uwzględnić szereg kolejnych znormalizowanych warstw uprawnienia, szczegółowe informacje, rodzaj (usługi, infrastruktury, zapotrzebowania, mapy inwestycji itp.). Ta norma w odniesieniu do map infrastruktury szerokopasmowej powinna w możliwie największym stopniu nawiązywać do wytycznych technicznych INSPIRE odnoszących się do rozporządzenia nr 1253/2013. 3.3.10.E-zamówienia/e-katalogi Interoperacyjność i normalizacja technologii e-zamówień to kluczowe elementy strategii w celu usunięcia barier technicznych lub dodatkowych kosztów powstających, gdy dostawcy składają oferty za pośrednictwem różnych systemów. W celu osiągnięcia prawdziwego jednolitego rynku oferenci, w tym MŚP, powinni mieć jak najlepszą możliwość komunikowania się i uczestnictwa na wielu rynkach w różnych systemach, za pośrednictwem wybranego przez siebie lub wspólnego systemu. Potrzebę normalizacji w dziedzinie e-zamówień wyraźnie potwierdziła grupa ekspertów ds. e-przetargów (eTEG) w swoim sprawozdaniu wydanym w lutym 2013 r., opisującym szereg działań normalizacyjnych, które należy bezzwłocznie podjąć. 3.3.11.Usługi hazardowe on-line Jak zapowiedziano w komunikacie „W stronę kompleksowych europejskich ram dla hazardu on-line”, Komisja rozważa zasadność wprowadzenia norm dotyczących urządzeń do gier losowych. Przy rozpatrywaniu wniosków dotyczących koncesji na prowadzenie usług hazardowych właściwe organy państw członkowskich zwykle wymagają certyfikacji urządzeń do gier hazardowych on-line, w tym oprogramowania do gier hazardowych. Zapewnienie porównywalnego poziomu bezpieczeństwa w dziedzinie hazardu on-line w UE ma również na celu zmniejszenie zbędnych obciążeń administracyjnych związanych z różnymi krajowymi procedurami certyfikacji. W tym celu Komisja będzie współpracować z państwami członkowskimi za pośrednictwem grup ekspertów ds. usług hazardowych i z zainteresowanymi podmiotami z branży, w tym z organizacjami akredytacyjnymi i normalizacyjnymi, tak aby czerpać korzyści z wymiany wiedzy i doświadczeń. 3.4.Zmiana klimatu i Europa efektywnie korzystająca z zasobów 3.4.1.Fluorowane gazy cieplarniane Nowe rozporządzenie w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych (nr 517/2014) wprowadza głębokie zmiany w tej dziedzinie polityki mające na celu ograniczenie stosowania fluorowanych gazów w urządzeniach takich jak urządzenia klimatyzacyjne, chłodnicze, wytwarzające pianę i urządzenia ochrony przeciwpożarowej. W związku z tym Komisja przewiduje następujące działania: sporządzenie wykazu istniejących norm i ich znaczenia w odniesieniu do rodzajów urządzeń objętych nowym rozporządzeniem w sprawie gazów fluorowanych; wydanie zaleceń w sprawie przeglądu, aktualizacji i ewentualnej harmonizacji tych norm w związku z postępem technologicznym, w celu umożliwienia bezpiecznego stosowania alternatywnych rozwiązań przyjaznych dla klimatu oraz usunięcia niepotrzebnych barier dla ich stosowania w praktyce; rozpoczęcie przeglądu w obszarach, w których uznaje się to za konieczne. 3.4.2.Zielona infrastruktura W strategii w sprawie zielonej infrastruktury wskazuje się, że normy mogą potencjalnie przyczynić się do „rozwoju rynku” rozwiązań w zakresie zielonej infrastruktury. Komisja oceni, w jaki sposób normy techniczne, w szczególności w odniesieniu do fizycznych modułów i procedur, mogą zwiększyć stopień wdrożenia zielonej infrastruktury. Informacje uzyskane od zainteresowanych stron i państw członkowskich, a także wnioski wynikające ze zleconego badania, którego ostateczne wyniki spodziewane są w 2015 r., powinny pomóc w analizie konieczności wydania zlecenia w sprawie dalszej harmonizacji lub opracowania norm dotyczących zielonej infrastruktury.

3.4.3.Zrównoważona żywność Realizację działania, o którym mowa w pkt 2.5.5 rocznego programu prac Komisji na 2014 r., nadal należy uważać za część przedmiotowego programu prac Unii. 3.4.4.Zrównoważone stosowanie fosforu W następstwie zobowiązania podjętego w planie działania na rzecz zasobooszczędnej Europy w 2013 r. Komisja opublikowała komunikat konsultacyjny w sprawie zrównoważonego stosowania fosforu. Działania następcze oraz działania polityczne towarzyszące tym konsultacjom mogą potencjalnie doprowadzić do podjęcia działań normalizacyjnych. 4.Międzynarodowy wymiar normalizacji europejskiej Ogólnym celem normalizacji jest zwiększenie zasięgu globalnego i konkurencyjności przemysłu europejskiego poprzez zmniejszenie barier technicznych w handlu. Stosowanie wspólnych norm lub norm dostosowanych pod względem technicznym wspiera wymianę towarów i usług dzięki zwiększeniu interoperacyjności na szczeblu globalnym. Lepsza harmonizacja norm pomiaru oddziaływania na środowisko umożliwia stworzenie bardziej wyrównanych warunków konkurencji dla przemysłu. Cel ten będzie realizowany poprzez: dążenie do możliwie największej spójności między normami międzynarodowymi i europejskimi (nadrzędność normalizacji międzynarodowej o silnym europejskim przywództwie w wielu sektorach); propagowanie w możliwie najszerszym zakresie poza Europą dostosowania się do norm międzynarodowych lub europejskich lub przyjęcia tych norm, tak aby ograniczyć techniczne bariery w handlu; wykorzystanie współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji w celu wspierania międzynarodowego dostosowania specyfikacji i wymogów technicznych; podnoszenie świadomości i promowanie korzyści wynikających z normalizacji europejskiej jako spójnego systemu regionalnego osadzonego w normalizacji międzynarodowej i przepisach wielostronnych i w pełni je wspierającego. W szczególności: transfer wiedzy specjalistycznej i doświadczeń sprawnie funkcjonującego europejskiego modelu dobrowolnych norm wspierających przepisy i politykę publiczną, oceny zgodności i nadzór rynku; uczestnictwo w dwustronnych dialogach dotyczących regulacji/polityki między UE i państwami trzecimi, jak również w odpowiednich etapach negocjacji dotyczących umów o wolnym handlu. Obecne priorytety, począwszy od najważniejszego, to: koncentracja na współpracy z USA (bezpośrednie zaangażowanie w negocjacje w sprawie transatlantyckiego partnerstwa handlowo-inwestycyjnego), Chiny (strategiczny plan działań w zakresie współpracy UE-Chiny 2020, dialog dotyczący polityki regulacyjnej i przemysłowej, dialog dotyczący współpracy w dziedzinie innowacji), Rosja – w ścisłej współpracy z Europejską Służbą Działań Zewnętrznych – wspieranie partnerstwa na rzecz modernizacji, Indie i Japonia. Monitorowany będzie również dialog z Ameryką Łacińską, w szczególności z Brazylią, Koreą i państwami ASEAN; powiększenie zakresu jednolitego rynku w szczególności w ramach procesu rozszerzenia Unii Europejskiej, europejskiej polityki sąsiedztwa i negocjacji dotyczących układów w sprawie oceny zgodności i zatwierdzania produktów przemysłowych z państwami trzecimi przyjmującymi europejskie przepisy w zakresie bezpieczeństwa produktów wsparte normami europejskimi; działania strategiczne w krajach priorytetowych obejmujące: oddelegowanie ekspertów ds. normalizacji europejskiej do Indii i Chin (przedłużenie projektu) zapewniające lokalną obecność normalizacji europejskiej i przepływ informacji na temat dostępu do tych kluczowych rynków; jako nowego kandydata wskazano Brazylię, z ewentualnym rozszerzeniem na region Mercosur; internetowe platformy dostarczające informacji na temat normalizacji (z Chinami, gdzie nacisk kładzie się na utrzymanie projektu i rozszerzenie jego zakresu poza obecne sektory, i ewentualnie w przyszłości ze Stanami Zjednoczonymi), które odzwierciedlają stan normalizacji, w tym aspekty dotyczące dostępu do rynku bezpośrednio związane z normalizacją; wzmacnianie potencjału Afryki w dziedzinie norm, zgodnie ze wspólną strategią Afryka-UE i powiązanym planem działania na lata 2014-2017, zwłaszcza poprzez dialog techniczny i polityczny z odnośnymi afrykańskimi organizacjami normalizacyjnymi i regionalnymi (na przykład utworzona niedawno w ramach Unii Afrykańskiej infrastruktura jakości panafrykańskiej – inicjatywa PAQI). 5.Konkretne działania strategiczne 5.1.Wsparcie finansowe dla europejskich organizacji skupiających zainteresowane strony W trzecim trymestrze 2014 r. Komisja opublikuje zaproszenia do składania wniosków w odniesieniu do europejskiej reprezentacji MŚP, organizacji konsumenckich, ekologicznych i społecznych skupiających zainteresowane strony, które będą uczestniczyć w pracach normalizacyjnych. Mimo że powyższe działanie ułatwi udział MŚP poprzez zapewnienie środków finansowych, Komisja w dalszym ciągu będzie również wspierać konkretne projekty ułatwiające MŚP dostęp do procesu normalizacji i uczestnictwo w nim. 5.2.Normy a prawa własności intelektualnej