Tekst Umowy do podpisania stanowi załącznik do niniejszej decyzji.

(5)Umowa z Kotonu będzie stosowana tymczasowo najpóźniej do dnia 30 listopada 2021 r. Jeżeli Umowa nie wejdzie w życie z dniem 1 grudnia 2021 r., współpraca między Unią a członkami Organizacji Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku będzie przebiegać na poziomie, który nie jest ani pożądany, ani nie leży w interesie Unii, co spowoduje zakłócenia w stosunkach między Unią a członkami Organizacji Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku. Aby ograniczyć takie zakłócenia, umowa powinna być stosowana tymczasowo,

(1)W dniu 21 czerwca 2018 r. Rada upoważniła Komisję i Wysokiego Przedstawiciela Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa do rozpoczęcia i prowadzenia w imieniu Unii negocjacji dotyczących wchodzących w zakres kompetencji Unii postanowień Umowy o partnerstwie między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z jednej strony, a grupą państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku, z drugiej strony.

Współpraca między UE a członkami OACPS opiera się również na wspólnych wartościach i uniwersalnych zasadach. Podstawą współpracy w ramach Umowy jest poszanowanie praw człowieka, prawa międzynarodowego, zasad demokracji oraz zasad określonych w Karcie Narodów Zjednoczonych. Uważa się je za kluczowe kwestie zapewniające sukces innych wzajemnych priorytetów, podobnie jak zobowiązania do przestrzegania praworządności i dobrych rządów, które zostały wzmocnione w Umowie. To samo dotyczy obszaru pokoju i bezpieczeństwa, w którym podjęte zostaną działania w odpowiedzi na nowe lub pojawiające się zagrożenia, takie jak piractwo oraz handel ludźmi, nielegalny obrót środkami odurzającymi, bronią i innymi nielegalnymi towarami, a także cyberprzestępczość i zagrożenia dla cyberbezpieczeństwa. Działania te są zasadniczymi elementami zintegrowanego podejścia do konfliktów, kryzysów i ich pierwotnych przyczyn.

Idzie to w parze z ponownym zwróceniem uwagi na kwestie zmiany klimatu i zrównoważoności środowiskowej w wielu obszarach. Uznając pilną potrzebę podjęcia działania oraz fakt, że zmiana klimatu i naturalna degradacja stanowią poważne zagrożenie dla zrównoważonego rozwoju, partnerzy podjęli szeroko zakrojone zobowiązania do zachowania i ochrony planety, jej ekosystemów i oceanów. Zgodnie z celami porozumienia klimatycznego z Paryża wzmocniona zostanie reakcja na zmianę klimatu. Podjęte zostaną wspólne wysiłki na rzecz skuteczniejszego przeciwdziałania klęskom żywiołowym, łagodzenia ich skutków oraz dostosowania się do tych zjawisk. Jest to element globalnego podejścia przyjaznego dla środowiska, promującego zrównoważony rozwój niebieskiej gospodarki i wspierającego przejście na gospodarki bardziej ekologiczne (niskoemisyjne/zasobooszczędne).

Celem Umowy jest stworzenie nowych możliwości gospodarczych dla wszystkich. Szczególnie istotne są trwały wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu i tworzenie miejsc pracy. W szczególności stymulowanie inwestycji i zapewnienie rozwoju sektora prywatnego będą kluczowe dla przyspieszenia zrównoważonego rozwoju, do czego w znacznym stopniu przyczynią się nauka, technologia, badania naukowe, innowacje i transformacja cyfrowa. Usprawniona zostanie również współpraca w kwestiach gospodarczych i handlowych, co ułatwi handel dwustronny i przepływy inwestycyjne, zmniejszy bariery techniczne w handlu, poprawi zamówienia rządowe i pomoże chronić własność intelektualną. Wszystkie obowiązujące umowy handlowe, takie jak umowy o partnerstwie gospodarczym, pozostaną w mocy. Współpraca między partnerami przyczyni się do utrzymania wysokich norm środowiskowych, społecznych i norm pracy.

Będzie to sprzyjać wspólnemu podejściu do Afryki. Protokół będzie stanowił podstawę prawną (układ o stowarzyszeniu, podobny do układów zawartych między UE a państwami Afryki Północnej), a wytyczne polityczne będą oparte na wynikach szczytów Unii Afrykańskiej i Unii Europejskiej.

2. Przewidziano trzy protokoły regionalne między krajami poszczególnych regionów a UE. Każdy protokół jest dostosowany do potrzeb i dynamiki danego regionu, a tym samym uwzględnia konkretne wyzwania. Zgodnie z tym podejściem każdy region będzie miał własną strukturę instytucjonalną do zarządzania protokołem go dotyczącym. Obejmuje ona posiedzenia Rady Ministrów odbywające się z częstotliwością uzgodnioną przez Strony, Komitet Ambasadorów, możliwość spotykania się na szczeblu szefów państw lub rządów oraz Wspólne Zgromadzenie Parlamentarne:

Zarządzanie Umową będzie się odbywało w różny sposób, na poziomie partnerstwa albo na poziomie regionalnym, w zależności od rozpatrywanych kwestii i formatu. W szczególności część ogólna Umowy, która ma zastosowanie do wszystkich państw, będzie zarządzana przez Radę Ministrów OACPS–UE (przewidywana częstotliwość spotkań co 3 lata) wspieraną przez Komitet Ambasadorów, ewentualne szczyty OACPS–UE (po wspólnym porozumieniu) oraz nowe Wspólne Zgromadzenie Parlamentarne OACPS–UE, które będzie się spotykać raz do roku i którego członkowie są również członkami trzech regionalnych wspólnych zgromadzeń parlamentarnych.

Jednym z celów Umowy jest upowszechnianie i utrwalanie praw człowieka i podstawowych wolności, jak również demokracji, praworządności i dobrych rządów. Jest to ważny aspekt, biorąc pod uwagę fakt, że nie wszystkie wschodzące potęgi na wciąż zmieniającej się scenie międzynarodowej podzielają te wartości i zasady. Zgodnie ze wspólnym podejściem UE do stosowania klauzul politycznych w przypadku naruszenia zasadniczych elementów Umowy Strony przeprowadzają ustrukturyzowane i systematyczne konsultacje. W przypadku gdy Strony nie są w stanie dojść do akceptowalnego dla nich obu rozwiązania, Strona zawiadamiająca może zastosować właściwe środki.

Wniosek jest zgodny z art. 218 ust. 5 TFUE, który przewiduje, że to Rada przyjmuje decyzje dotyczące umów międzynarodowych. Nie istnieje żaden inny instrument prawny, który mógłby posłużyć do osiągnięcia celu wyrażonego w niniejszym wniosku.

·Zgodnie z Europejskim Zielonym Ładem i polityką UE w dziedzinie środowiska w Umowie uznaje się potrzebę podjęcia pilnych działań na różnych szczeblach w celu zapewnienia zrównoważonego rozwoju naszej planety i przeciwdziałania poważnym zagrożeniom, jakimi są zmiana klimatu, degradacja środowiska i niezrównoważone wykorzystywanie zasobów naturalnych. Partnerzy dążą do wzmocnienia globalnej reakcji na zmianę klimatu, budowania odporności i odgrywania ważnej roli we wdrażaniu porozumienia klimatycznego z Paryża, które będzie stanowić nadrzędne ramy przewodnie partnerstwa.

·Zgodnie z Konsensusem europejskim w sprawie rozwoju Umowa zawiera kompleksowe zobowiązania inspirowane celami zrównoważonego rozwoju w ramach Agendy ONZ 2030 i przyczyniające się do ich osiągnięcia. Przyjęte w Umowie podejście ukierunkowane na ludzi uwzględnia różne, wzajemnie powiązane aspekty zrównoważonego rozwoju, związane zarówno z gospodarką, społeczeństwem i środowiskiem, jak i bezpieczeństwem. Wszystkie te ważne aspekty, podobnie jak inne kwestie przekrojowe, takie jak młodzież, równość płci, dobre rządy i prawa człowieka, wzajemnie się uzupełniają i uwzględniono ich szczególne znaczenie. Partnerzy będą wspólnie działać na rzecz ochrony planety, eliminacji ubóstwa we wszystkich jego formach, zwalczania nierówności i promowania spójności społecznej.

·Zgodnie z globalną strategią na rzecz polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Unii Europejskiej Umowa przyczyni się do budowania integracyjnych, pokojowych i odpornych społeczeństw. Wspiera ona kompleksowe i zintegrowane podejście do konfliktów i kryzysów oraz ma na celu zajęcie się ich pierwotnymi przyczynami, a także nowymi lub rosnącymi zagrożeniami bezpieczeństwa, takimi jak np. terroryzm i jego finansowanie oraz brutalny ekstremizm. Dialog polityczny będzie miał kluczowe znaczenie dla dalszej intensyfikacji działań w tych dziedzinach i, w szerszym ujęciu, we wszystkich obszarach objętych partnerstwem. W Umowie, wspierającej współpracę polityczną, potwierdzono znaczenie współpracy na forach międzynarodowych, a także budowania sojuszy na arenie międzynarodowej w celu stworzenia skutecznego systemu wielostronnego.

Umowa została wynegocjowana zgodnie z kompleksowymi wytycznymi negocjacyjnymi przyjętymi przez Radę w czerwcu 2018 r. na podstawie zalecenia Komisji dotyczącego decyzji Rady upoważniającej do rozpoczęcia negocjacji w sprawie umowy o partnerstwie między Unią Europejską a członkami grupy państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku, opartej na wcześniejszej ocenie, ocenie skutków i komunikacie. We wszystkich tych dokumentach przewodnich uwzględniono odpowiednie polityki i strategie UE w różnych odnośnych obszarach, a także polityki i strategie partnerów, w tym Agendę 2063 Unii Afrykańskiej, wspólną strategię Afryka–UE z 2007 r., wspólną strategię partnerstwa UE–Karaiby z 2012 r. oraz strategię na rzecz wzmocnionego partnerstwa z Wyspami Pacyfiku z 2006 r.

3.wspieranie rozwoju społecznego, a w szczególności eliminowanie ubóstwa i przeciwdziałanie nierównościom, oraz zapewnianie każdemu godnego życia i dbanie o to, by nikt nie pozostał w tyle, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet i dziewcząt;

Negocjacje w sprawie nowej Umowy rozpoczęły się we wrześniu 2018 r., wkrótce po tym, jak Rada upoważniła Komisję i wysokiego przedstawiciela do rozpoczęcia i prowadzenia w imieniu Unii Europejskiej negocjacji dotyczących wchodzących w zakres kompetencji Unii postanowień Umowy o partnerstwie między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z jednej strony, a grupą państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku, z drugiej strony, i przyjęła w czerwcu 2018 r. wytyczne negocjacyjne. Przez cały czas trwania negocjacji Rada była regularnie informowana. W trakcie negocjacji konsultowano się ze specjalnym komitetem ustanowionym decyzją Rady upoważniającą do rozpoczęcia negocjacji. Główni negocjatorzy parafowali projekt tekstu umowy w dniu 15 kwietnia 2021 r., z wyjątkiem definicji Stron umowy.

Umowa o partnerstwie z Kotonu stanowi ramy stosunków między UE a 79 państwami AKP od 2000 r. Współpraca w ramach tej umowy jest oparta na dialogu politycznym oraz współpracy gospodarczej, handlowej i na rzecz rozwoju. Umowa z Kotonu, zmieniona w 2005 r. i 2010 r., wygasła pod koniec lutego 2020 r. Ponieważ jednak partnerzy potrzebowali więcej czasu na wynegocjowanie kolejnej umowy o partnerstwie, stosowanie umowy z Kotonu zostało tymczasowo dwukrotnie przedłużone. Po raz pierwszy przedłużono je do dnia 31 grudnia 2020 r., a po raz drugi do dnia 30 listopada 2021 r. lub do czasu rozpoczęcia tymczasowego stosowania nowej umowy o partnerstwie (zwanej dalej „Umową”), w zależności od tego, co nastąpi wcześniej.

KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 11.6.2021 COM(2021) 312 final ZAŁĄCZNIK

do wniosku dotyczącego



DECYZJI RADY w sprawie podpisania, w imieniu Unii Europejskiej, i tymczasowego stosowania Umowy o partnerstwie między Unią Europejską, z jednej strony, a członkami Organizacji Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (OACPS), z drugiej strony



























UMOWA O PARTNERSTWIE

MIĘDZY UNIĄ EUROPEJSKĄ, Z JEDNEJ STRONY,

A CZŁONKAMI ORGANIZACJI PAŃSTW AFRYKI,

KARAIBÓW I PACYFIKU, Z DRUGIEJ STRONY CZĘŚĆ I – POSTANOWIENIA OGÓLNE CZĘŚĆ II – PRIORYTETY STRATEGICZNE TYTUŁ I – PRAWA CZŁOWIEKA, DEMOKRACJA I DOBRE RZĄDY W SPOŁECZEŃSTWACH UKIERUNKOWANYCH NA LUDZI I OPARTYCH NA PRAWACH CZŁOWIEKA TYTUŁ II – POKÓJ I BEZPIECZEŃSTWO TYTUŁ III – ROZWÓJ SPOŁECZNY TYTUŁ IV – TRWAŁY WZROST I ROZWÓJ GOSPODARCZY SPRZYJAJĄCY WŁĄCZENIU SPOŁECZNEMU TYTUŁ V – ZRÓWNOWAŻONOŚĆ ŚRODOWISKOWA I ZMIANA KLIMATU TYTUŁ VI – MIGRACJA I MOBILNOŚĆ CZĘŚĆ III – ŚWIATOWE SOJUSZE I WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA

CZĘŚĆ IV – ŚRODKI WSPÓŁPRACY I WDRAŻANIA CZĘŚĆ V – RAMY INSTYTUCJONALNE CZĘŚĆ VI – POSTANOWIENIA KOŃCOWE

PROTOKOŁY REGIONALNE: PROTOKÓŁ REGIONALNY DOTYCZĄCY AFRYKI CZĘŚĆ I – RAMY WSPÓŁPRACY CZĘŚĆ II – KLUCZOWE OBSZARY WSPÓŁPRACY TYTUŁ I – TRWAŁY WZROST I ROZWÓJ GOSPODARCZY SPRZYJAJĄCY WŁĄCZENIU SPOŁECZNEMU TYTUŁ II – ROZWÓJ SPOŁECZNY TYTUŁ III – ŚRODOWISKO, ZARZĄDZANIE ZASOBAMI NATURALNYMI I ZMIANA KLIMATU

TYTUŁ IV – POKÓJ I BEZPIECZEŃSTWO TYTUŁ V – PRAWA CZŁOWIEKA, DEMOKRACJA I DOBRE RZĄDY TYTUŁ VI – MIGRACJA I MOBILNOŚĆ

PROTOKÓŁ REGIONALNY DOTYCZĄCY REGIONU KARAIBÓW: CZĘŚĆ I – RAMY WSPÓŁPRACY CZĘŚĆ II – KLUCZOWE OBSZARY WSPÓŁPRACY TYTUŁ I – TRWAŁY WZROST I ROZWÓJ GOSPODARCZY SPRZYJAJĄCY WŁĄCZENIU SPOŁECZNEMU TYTUŁ II – ZRÓWNOWAŻONOŚĆ ŚRODOWISKOWA, ZMIANA KLIMATU I ZRÓWNOWAŻONE ZARZĄDZANIE ZASOBAMI NATURALNYMI TYTUŁ III – PRAWA CZŁOWIEKA, DOBRE RZĄDY, POKÓJ I BEZPIECZEŃSTWO TYTUŁ IV – ROZWÓJ SPOŁECZNY, SPÓJNOŚĆ SPOŁECZNA i MOBILNOŚĆ

PROTOKÓŁ REGIONALNY DOTYCZĄCY REGIONU PACYFIKU: CZĘŚĆ I – RAMY WSPÓŁPRACY CZĘŚĆ II – KLUCZOWE OBSZARY WSPÓŁPRACY TYTUŁ I – ZRÓWNOWAŻONOŚĆ ŚRODOWISKOWA I ZMIANA KLIMATU

TYTUŁ II – TRWAŁY ROZWÓJ GOSPODARCZY SPRZYJAJĄCY WŁĄCZENIU SPOŁECZNEMU TYTUŁ III – OCEANY, MORZA I RYBOŁÓWSTWO TYTUŁ IV– BEZPIECZEŃSTWO, PRAWA CZŁOWIEKA, DEMOKRACJA I DOBRE RZĄDY TYTUŁ V – ROZWÓJ SPOŁECZNY ZAŁĄCZNIKI ZAŁĄCZNIK I: PROCESY POWROTU I READMISJI

ZAŁĄCZNIK II: DZIAŁANIA EUROPEJSKIEGO BANKU INWESTYCYJNEGO

UNIA EUROPEJSKA, zwana dalej „UE”, z jednej strony, oraz REPUBLIKA ANGOLI, ANTIGUA I BARBUDA, WSPÓLNOTA BAHAMÓW, BARBADOS, BELIZE, REPUBLIKA BENINU, REPUBLIKA BOTSWANY, BURKINA FASO,

REPUBLIKA BURUNDI, REPUBLIKA KAMERUNU, REPUBLIKA ZIELONEGO PRZYLĄDKA, REPUBLIKA ŚRODKOWOAFRYKAŃSKA, REPUBLIKA CZADU,

ZWIĄZEK KOMORÓW, REPUBLIKA KONGA, WYSPY COOKA, REPUBLIKA WYBRZEŻA KOŚCI SŁONIOWEJ, REPUBLIKA KUBY,

DEMOKRATYCZNA REPUBLIKA KONGA, REPUBLIKA DŻIBUTI, WSPÓLNOTA DOMINIKI, REPUBLIKA DOMINIKAŃSKA, PAŃSTWO ERYTREA, KRÓLESTWO ESWATINI, FEDERALNA DEMOKRATYCZNA REPUBLIKA ETIOPII, REPUBLIKA FIDŻI, REPUBLIKA GABOŃSKA, REPUBLIKA GAMBII,



REPUBLIKA GHANY, GRENADA, REPUBLIKA GWINEI, REPUBLIKA GWINEI BISSAU, REPUBLIKA GWINEI RÓWNIKOWEJ, KOOPERACYJNA REPUBLIKA GUJANY, REPUBLIKA HAITI, JAMAJKA, REPUBLIKA KENII, REPUBLIKA KIRIBATI,

KRÓLESTWO LESOTHO, REPUBLIKA LIBERII, REPUBLIKA MADAGASKARU, REPUBLIKA MALAWI, REPUBLIKA MALI,

REPUBLIKA WYSP MARSHALLA, ISLAMSKA REPUBLIKA MAURETAŃSKA, REPUBLIKA MAURITIUSU, SFEDEROWANE STANY MIKRONEZJI, REPUBLIKA MOZAMBIKU,

REPUBLIKA NAMIBII, REPUBLIKA NAURU, REPUBLIKA NIGRU, FEDERALNA REPUBLIKA NIGERII, NIUE, REPUBLIKA PALAU, NIEZALEŻNE PAŃSTWO PAPUI-NOWEJ GWINEI, REPUBLIKA RWANDY, SAINT KITTS I NEVIS, SAINT LUCIA,



SAINT VINCENT I GRENADYNY, NIEZALEŻNE PAŃSTWO SAMOA, DEMOKRATYCZNA REPUBLIKA WYSP ŚWIĘTEGO TOMASZA I KSIĄŻĘCEJ, REPUBLIKA SENEGALU, REPUBLIKA SESZELI, REPUBLIKA SIERRA LEONE, WYSPY SALOMONA, FEDERALNA REPUBLIKA SOMALII, REPUBLIKA POŁUDNIOWEJ AFRYKI, REPUBLIKA SUDANU POŁUDNIOWEGO,

REPUBLIKA SUDANU, REPUBLIKA SURINAMU, ZJEDNOCZONA REPUBLIKA TANZANII, DEMOKRATYCZNA REPUBLIKA TIMORU WSCHODNIEGO, REPUBLIKA TOGIJSKA,

KRÓLESTWO TONGA, REPUBLIKA TRYNIDADU I TOBAGO, TUVALU, REPUBLIKA UGANDY, REPUBLIKA VANUATU,

REPUBLIKA ZAMBII, REPUBLIKA ZIMBABWE, zwane dalej członkami Organizacji Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (OACPS), z drugiej strony, UWZGLĘDNIAJĄC, z jednej strony, zmienione Porozumienie z Georgetown ustanawiające Organizację Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku, a z drugiej strony, Traktat o Unii Europejskiej oraz Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej; UWZGLĘDNIAJĄC silne powiązania istniejące między Stronami oraz łączące je ścisłe więzi polityczne, gospodarcze i kulturowe; POTWIERDZAJĄC swoje przywiązanie do międzynarodowego porządku opartego na zasadach, którego główną zasadą jest multilateralizm, a centralnym elementem – Organizacja Narodów Zjednoczonych;

POTWIERDZAJĄC swoje zaangażowanie na rzecz zrównoważonego rozwoju zgodnie z Agendą na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030; PODKREŚLAJĄC znaczenie regularnego dialogu w kwestiach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, na wszystkich odpowiednich szczeblach; POTWIERDZAJĄC swoje zobowiązanie do wzmocnienia partnerstwa poprzez koordynację działań na forach międzynarodowych z uwzględnieniem wspólnych interesów, wspólnych wartości i wzajemnego szacunku oraz mając świadomość swoich zdolności do kształtowania rezultatów o wymiarze ogólnoświatowym w drodze wspólnych działań; POTWIERDZAJĄC zobowiązanie do przestrzegania zasad demokracji i praw człowieka, określonych w Powszechnej deklaracji praw człowieka i innych istotnych międzynarodowych aktach prawnych dotyczących praw człowieka, jak również zasad praworządności i dobrych rządów;

ODWOŁUJĄC SIĘ do swojego zaangażowania na rzecz wspierania pokoju i bezpieczeństwa oraz do swoich zobowiązań międzynarodowych w zakresie nierozprzestrzeniania broni masowego rażenia, a także do swojej determinacji w zapobieganiu najpoważniejszym przestępstwom budzącym niepokój społeczności międzynarodowej i ich ściganiu; POTWIERDZAJĄC swoje zobowiązanie do wspierania wielostronnej współpracy na rzecz osiągnięcia zrównoważonego rozwoju, z uwzględnieniem różnych ról odgrywanych przez poszczególne zainteresowane strony, przy jednoczesnym zapewnieniu, aby wszystkie działały zgodnie z zasadami praworządności; PODKREŚLAJĄC pilną potrzebę stawienia czoła globalnym wyzwaniom środowiskowym, znaczenie porozumienia klimatycznego z Paryża, pilną potrzebę budowania stabilnych i zrównoważonych gospodarek niskoemisyjnych i społeczeństw odpornych na zmianę klimatu, a także dążenie do osiągnięcia wspólnych celów w zakresie ochrony środowiska, zmiany klimatu i energii odnawialnej;

UZNAJĄC znaczenie strukturalnej restrukturyzacji ekonomicznej dla osiągnięcia trwałego wzrostu i rozwoju gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu; ODWOŁUJĄC SIĘ do zobowiązania do przestrzegania zasad i przepisów regulujących handel międzynarodowy, w szczególności tych uzgodnionych w ramach Światowej Organizacji Handlu; ODWOŁUJĄC SIĘ do zobowiązania do poszanowania praw pracowniczych, uwzględniając zasady ustanowione w konwencjach Międzynarodowej Organizacji Pracy; UZNAJĄC ważną rolę nauki, technologii, badań naukowych i innowacji w przyspieszaniu przejścia do społeczeństw opartych na wiedzy, ułatwionego dzięki wykorzystaniu narzędzi cyfrowych w dążeniu do zrównoważonego rozwoju; ODWOŁUJĄC SIĘ do zobowiązania do wspierania rozwoju społecznego, eliminowania ubóstwa oraz zwalczania dyskryminacji i nierówności, bez pozostawiania kogokolwiek w tyle; UZNAJĄC, że zmiany demograficzne w połączeniu ze zmianami gospodarczymi, społecznymi i środowiskowymi stwarzają możliwości i stanowią wyzwania dla zrównoważonego rozwoju; POTWIERDZAJĄC, że równość płci i wzmocnienie pozycji kobiet i dziewcząt są niezbędne do osiągnięcia zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu;

UZNAJĄC znaczenie młodzieży dla kształtowania przyszłości i wkładu w zrównoważony rozwój;

POTWIERDZAJĄC zobowiązanie do wspierania partnerstwa ukierunkowanego na ludzi oraz zacieśniania kontaktów międzyludzkich, w tym przez współpracę i wymianę w dziedzinie nauki, technologii, innowacji, edukacji i kultury; POTWIERDZAJĄC zobowiązanie do zacieśniania współpracy i dialogu w dziedzinie migracji i mobilności; UZNAJĄC rosnące zagrożenia powodowane przez klęski żywiołowe, wstrząsy gospodarcze i inne wstrząsy zewnętrzne, w tym pandemie; POTWIERDZAJĄC gotowość do współpracy na rzecz wspierania integracji regionalnej i kontynentalnej, w szczególności z myślą o osiągnięciu celów określonych w Agendzie 2063 Unii Afrykańskiej oraz w ramach integracji i współpracy regionów Karaibów i Pacyfiku; ODWOŁUJĄC SIĘ do zasad spójności polityki na rzecz rozwoju i skuteczności pomocy, jak również do zasad planu działania z Addis Abeby; UWZGLĘDNIAJĄC Umowę o partnerstwie między członkami grupy państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku z jednej strony a Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi z drugiej strony, podpisaną w Kotonu dnia 23 czerwca 2000 r., zmienioną w Luksemburgu dnia 25 czerwca 2005 r. i w Wagadugu dnia 22 czerwca 2010 r., UZGADNIAJĄ, CO NASTĘPUJE:

CZĘŚĆ I

POSTANOWIENIA OGÓLNE ARTYKUŁ 1 Cele 1. W niniejszej umowie ustanawia się wzmocnione partnerstwo polityczne między Stronami w celu osiągnięcia wzajemnie korzystnych rezultatów w zakresie wspólnych i powiązanych interesów oraz zgodnie z ich wspólnymi wartościami. 2. Niniejsza umowa przyczynia się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju, przy czym Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 oraz porozumienie klimatyczne z Paryża stanowią nadrzędne ramy, którymi to partnerstwo się kieruje. 3. Celem niniejszej umowy jest: a) propagowanie, ochrona i realizowanie praw człowieka, zasad demokracji, praworządności i dobrych rządów, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii równości płci; b) budowanie pokojowych i odpornych państw i społeczeństw, przeciwdziałanie bieżącym i pojawiającym się zagrożeniom dla pokoju i bezpieczeństwa;

c) wspieranie rozwoju społecznego, a w szczególności eliminowanie ubóstwa i przeciwdziałanie nierównościom, oraz zapewnianie każdemu godnego życia i dbanie o to, by nikt nie pozostał w tyle, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet i dziewcząt; d) mobilizowanie inwestycji, wspieranie handlu i pobudzanie rozwoju sektora prywatnego w celu osiągnięcia trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu i tworzenia godnych miejsc pracy dla wszystkich;

e) zwalczanie zmiany klimatu, ochrona środowiska i zapewnienie zrównoważonego zarządzania zasobami naturalnymi oraz f) wdrażanie kompleksowego i wyważonego podejścia do migracji, tak aby czerpać korzyści z bezpiecznej, uporządkowanej i legalnej migracji i mobilności, powstrzymać migrację nieuregulowaną, eliminując jednocześnie jej pierwotne przyczyny, przy pełnym poszanowaniu prawa międzynarodowego i zgodnie z kompetencjami poszczególnych Stron. 4. Dialog oparty na partnerstwie i działania dostosowane do specyfiki Stron stanowią główne narzędzia do osiągnięcia celów niniejszej umowy. 5. Niniejsza umowa ułatwia zajmowanie przez Strony wspólnego stanowiska na arenie międzynarodowej, wzmacniając partnerstwo na rzecz propagowania multilateralizmu i międzynarodowego porządku opartego na zasadach, w celu przyspieszenia globalnych działań.

ARTYKUŁ 2 Zasady 1. Strony dążą do osiągnięcia celów niniejszej umowy w duchu współodpowiedzialności, solidarności, wzajemności, wzajemnego szacunku i rozliczalności. 2. Strony potwierdzają swoje zobowiązanie do rozwijania przyjaznych stosunków między narodami opartych na poszanowaniu zasady suwerennej równości wszystkich państw oraz do powstrzymania się od gróźb lub użycia siły przeciwko integralności terytorialnej lub niezależności politycznej jakiegokolwiek państwa lub w jakikolwiek inny sposób niezgodny z Kartą Narodów Zjednoczonych. 3. Strony postanawiają wdrażać każdy z protokołów regionalnych zgodnie z ogólnymi zasadami uzgodnionymi w części ogólnej, uwzględniając jednocześnie specyfikę regionów. Zgadzają się również dostosować działania do różnych potrzeb państw najsłabiej rozwiniętych, państw śródlądowych, małych rozwijających się państw wyspiarskich i nisko położonych państw nadbrzeżnych, biorąc pod uwagę różnorodne wyzwania, przed którymi państwa te stoją.

4. Strony podejmują decyzje i działania na właściwym szczeblu – wewnętrznym, regionalnym lub wielonarodowym. 5. Strony konsekwentnie propagują podejście uwzględniające problematykę płci i zapewniają włączanie kwestii równości płci do głównego nurtu wszystkich obszarów polityki.

6. Strony przyjmują zintegrowane podejście do współpracy obejmujące elementy polityczne, gospodarcze, społeczne, środowiskowe i kulturowe. 7. Strony intensyfikują działania na rzecz dalszej integracji i współpracy regionalnej w celu jak najlepszego rozwiązywania problemów w zakresie bezpieczeństwa, czerpania korzyści gospodarczych z globalizacji oraz, w stosownych przypadkach, sprostania transgranicznym wyzwaniom i możliwościom. 8. Strony propagują podejście uwzględniające udział wielu zainteresowanych stron, które umożliwia uczestnictwo wielu różnych podmiotów – w tym parlamentów, władz lokalnych, społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego – w procesach dialogu i współpracy w ramach partnerstwa. 9. Aby skuteczniej i wydajniej realizować cele partnerstwa, można prowadzić współpracę w ramach formalnych i doraźnych struktur regionalnych. Strony mogą również porozumieć się w zakresie postanowień i elastycznych procedur, które umożliwiają zainteresowanym stronom pogłębienie dialogu i współpracy w zakresie konkretnych zagadnień tematycznych i kwestii międzyregionalnych. ARTYKUŁ 3 Dialog w ramach partnerstwa 1. Strony angażują się w regularny, wyważony, kompleksowy i rzeczowy dialog w ramach partnerstwa dotyczący wszystkich obszarów niniejszej umowy, prowadzący do podjęcia zobowiązań i, w stosownych przypadkach, działań po obu stronach w celu skutecznego wprowadzenia w życie niniejszej umowy.

2. Strony zgadzają się, że celem tego dialogu w ramach partnerstwa jest wymiana informacji, propagowanie wzajemnego zrozumienia oraz ułatwianie ustanawiania uzgodnionych priorytetów i wspólnych porządków na szczeblu krajowym, regionalnym i międzynarodowym. Strony współpracują i koordynują działania w kwestiach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania i dotyczących nowych wyzwań w środowisku międzynarodowym.

3. Strony postanawiają o prowadzeniu dialogu w sposób elastyczny i dostosowany do potrzeb, w regularnych odstępach czasu, w odpowiedniej formie i na najwłaściwszym szczeblu wewnętrznym, regionalnym lub wielonarodowym, przy pełnym wykorzystaniu wszystkich możliwych kanałów, w tym w środowisku regionalnym i międzynarodowym. Strony postanawiają monitorować i oceniać skuteczność tego dialogu i w razie potrzeby dostosowywać jego zakres. 4. Strony postanawiają należycie informować parlamenty oraz, w stosownych przypadkach, przedstawicieli organizacji społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego, prowadzić konsultacje z nimi i zapewniać im możliwość wnoszenia wkładu w dialog w ramach partnerstwa. W stosownych przypadkach do dialogu włączane są organizacje regionalne i kontynentalne. ARTYKUŁ 4 Spójność polityki 1. Strony opracowują spójne strategie polityczne na szczeblu krajowym, regionalnym i międzynarodowym, aby osiągnąć cele niniejszej umowy, stosując ukierunkowane, strategiczne i partnerskie podejście.

2. Strony indywidualnie i wspólnie wspierają synergię między swoimi strategiami politycznymi w celu uniknięcia lub zminimalizowania negatywnych skutków, jakie te strategie polityczne mogą mieć dla pozostałych Stron. Zobowiązują się również do informowania pozostałych Stron o inicjatywach i środkach, które mogą wywrzeć na nie istotny wpływ, oraz, w razie potrzeby, do konsultowania się ze sobą w tym zakresie. 3. Strony potwierdzają swoje zaangażowanie w zapewnienie spójności polityki na rzecz rozwoju jako jednego z kluczowych czynników osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju. ARTYKUŁ 5 Podmioty

1. Strony przyznają, że rządy odgrywają główną rolę w określaniu i wdrażaniu priorytetów i strategii swoich państw. Strony uznają kluczową rolę parlamentów w kształtowaniu i przyjmowaniu prawodawstwa, uzgadnianiu budżetów i rozliczaniu rządów. Strony uznają rolę i wkład władz lokalnych w zwiększanie demokratycznej rozliczalności i uzupełnianie działań rządów. 2. Strony uznają ważną rolę organizacji subregionalnych, regionalnych, kontynentalnych i międzykontynentalnych w osiąganiu celów niniejszej umowy, w szczególności celów jej trzech protokołów regionalnych.

3. Strony uznają istotną rolę i wkład zainteresowanych stron, we wszystkich formach i z uwzględnieniem specyfiki krajowej, a mianowicie społeczeństwa obywatelskiego, partnerów gospodarczych i społecznych, w tym organizacji związków zawodowych, oraz sektora prywatnego, a także postanawiają wspierać i wzmacniać ich skuteczny udział w celu rozwijania bardziej integracyjnych procesów politycznych, opartych na porozumieniu zainteresowanych stron. W tym celu Strony zapewniają, aby w stosownych przypadkach, wszystkie te zainteresowane strony były informowane o strategiach i politykach sektorowych, aby prowadzono z nimi konsultacje w tych sprawach, aby wnosiły wkład w szeroko zakrojony proces dialogu, otrzymywały wsparcie w zakresie budowania zdolności w najważniejszych obszarach i uczestniczyły we wdrażaniu programów współpracy w dziedzinach, które ich dotyczą. Takie uczestnictwo w programach współpracy będzie uzależnione od tego, w jakim stopniu te zainteresowane strony zaspokajają potrzeby ludności, i od ich konkretnych kompetencji oraz od tego, czy posiadają rozliczalne i przejrzyste struktury zarządzania. ARTYKUŁ 6 Struktura 1. Niniejsza umowa składa się z części ogólnej (części I, II, III, IV, V, VI, załączników i deklaracji) i trzech protokołów regionalnych. 2. Postanowienia części ogólnej i załączników do niej są prawnie wiążące dla wszystkich stron niniejszej umowy.

3. Postanowienia protokołów regionalnych są prawnie wiążące dla UE oraz dla Stron odpowiednio w Afryce, regionie Karaibów i regionie Pacyfiku. Żadne z postanowień protokołów regionalnych, ich interpretacja ani wdrażanie nie mogą wpływać na postanowienia zawarte w części ogólnej niniejszej umowy i w decyzjach Rady Ministrów OACPS–UE ani od nich odbiegać. ARTYKUŁ 7

Zagadnienia przekrojowe 1. Strony postanawiają systematycznie uwzględniać następujące zagadnienia przekrojowe, podejmując decyzje o działaniach we wszystkich obszarach współpracy: prawa człowieka, demokracja, równość płci, pokój i bezpieczeństwo, ochrona środowiska, przeciwdziałanie zmianie klimatu, kultura i młodzież. 2. Strony współpracują na rzecz wspierania budowania zdolności, aby skutecznie sprostać wyzwaniom i osiągnąć cele określone w niniejszej umowie. Strony dążą do sprzyjania wzmocnieniu instytucji, propagowania wymiany najlepszych praktyk oraz ułatwiania transferu wiedzy i dzielenia się nią. 3. Strony wzmacniają odporność państw, społeczności i jednostek, w szczególności najsłabszych grup społecznych, w obliczu wyzwań związanych ze środowiskiem i zmianą klimatu, szoków gospodarczych, konfliktów i kryzysów politycznych, a także epidemii i pandemii.

CZĘŚĆ II PRIORYTETY STRATEGICZNE TYTUŁ I PRAWA CZŁOWIEKA, DEMOKRACJA I DOBRE RZĄDY W SPOŁECZEŃSTWACH UKIERUNKOWANYCH NA LUDZI I OPARTYCH NA PRAWACH CZŁOWIEKA

ARTYKUŁ 8 Strony potwierdzają swoją determinację w dążeniu do ochrony, propagowania i realizowania praw człowieka, podstawowych wolności i zasad demokracji oraz wzmacniania praworządności i dobrych rządów, zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych, Powszechną deklaracją praw człowieka i prawem międzynarodowym, w szczególności prawem międzynarodowym praw człowieka oraz, w stosownych przypadkach, międzynarodowym prawem humanitarnym. Strony propagują politykę ukierunkowaną na ludzi i opartą na prawach, obejmującą wszystkie prawa człowieka i zapewniającą równe szanse wszystkim członkom społeczeństwa, ukierunkowaną na trwały rozwój skoncentrowany na człowieku. Strony zgadzają się, że poszanowanie demokracji, praw człowieka, podstawowych wolności, praworządności i dobrych rządów stanowi integralną część trwałego rozwoju.

ARTYKUŁ 9 Prawa człowieka, demokracja i praworządność 1. Uznając, że prawa człowieka są powszechne, niepodzielne, współzależne i wzajemnie powiązane, Strony propagują, chronią i realizują wszystkie prawa człowieka: obywatelskie, polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe. Strony chronią i zapewniają pełne i równe korzystanie ze wszystkich podstawowych wolności, takich jak wolność opinii i wypowiedzi, wolność zgromadzeń i stowarzyszania się, wolność myśli, religii i przekonań. 2. Strony zobowiązują się do propagowania powszechnego poszanowania i przestrzegania praw człowieka i podstawowych wolności wszystkich osób, bez dyskryminacji ze względu na płeć, pochodzenie etniczne lub społeczne, religię lub przekonania, poglądy polityczne lub wszelkie inne poglądy, niepełnosprawność, wiek lub inny status. Strony zobowiązują się do zwalczania wszelkich form rasizmu, dyskryminacji rasowej, ksenofobii i związanej z nimi nietolerancji oraz wszelkich form przemocy i dyskryminacji, w tym wszelkich przypadków nawoływania do nienawiści. Strony zobowiązują się do uznawania i wspierania praw ludności rdzennej, jak przewidziano w Deklaracji Organizacji Narodów Zjednoczonych o prawach ludności rdzennej. 3. Strony prowadzą w ramach partnerstwa dialog na szczeblu dwustronnym na temat kary śmierci. W przypadku gdy w ustawodawstwie krajowym przewidziano karę śmierci i jest ona nadal stosowana, Strony przestrzegają sprawiedliwości proceduralnej i minimalnych norm uzgodnionych na szczeblu międzynarodowym.

4. Strony potwierdzają, że uznawane powszechnie zasady demokracji, stanowiące podwaliny organizacji państwa, gwarantują usankcjonowanie władzy, legalność działań znajdującą odzwierciedlenie w systemie konstytucjonalnym i legislacyjnym oraz w regulacjach prawnych, jak również istnienie mechanizmów określających możliwości uczestniczenia we władzy. Przestrzegają tych zasad i wzmacniają ich stosowanie poprzez zapewnianie powszechnych, przejrzystych i wiarygodnych wyborów z należytym poszanowaniem suwerenności, jak również poprzez umożliwienie i wspieranie partycypacyjnych procesów decyzyjnych. Strony propagują przestrzeganie najlepszych praktyk wyborczych i wzajemną współpracę, w tym, w stosownych przypadkach, w zakresie obserwacji wyborów w UE i w państwach będących członkami OACPS. 5. Strony aktywnie wspierają wzmacnianie praworządności na szczeblu krajowym, regionalnym i międzynarodowym, dostrzegając jej kluczowe znaczenie dla ochrony praw człowieka i skutecznego funkcjonowania instytucji demokratycznych. Obejmuje to zapewnienie istnienia niezależnego, bezstronnego i dobrze funkcjonującego systemu sądowego, równości wobec prawa, prawa do rzetelnego procesu sądowego i sprawiedliwości proceduralnej oraz dostępu do skutecznych mechanizmów dochodzenia roszczeń na drodze prawnej. 6. Strony uznają prawo do rozwoju oparte na niepodzielności, współzależności, powszechności i niezbywalności wszystkich praw człowieka, na mocy którego każda istota ludzka i wszystkie ludy mają prawo do udziału w rozwoju gospodarczym, społecznym, kulturalnym i politycznym, w którym wszystkie prawa człowieka i podstawowe wolności mogą być w pełni realizowane, oraz do przyczyniania się do tego rozwoju i korzystania z niego. Strony wspierają środki służące wzmocnieniu prawa do rozwoju i zapewniają m.in. równość szans dla wszystkich w zakresie dostępu do podstawowych zasobów i niezbędnych usług, takich jak edukacja, świadczenia zdrowotne, żywność, mieszkalnictwo, zatrudnienie i sprawiedliwy podział dochodów, oraz do korzystania z tych zasobów i usług.



7. Strony zgadzają się, że poszanowanie praw człowieka, zasad demokracji oraz praworządności tworzy podwaliny ich polityki wewnętrznej i międzynarodowej oraz stanowi istotny element niniejszej umowy. ARTYKUŁ 10 Równość płci 1. Strony potwierdzają swoje zdecydowane zaangażowanie na rzecz osiągnięcia równości płci, pełnego korzystania ze wszystkich praw człowieka przez wszystkich oraz wzmocnienia pozycji każdego człowieka jako czynnika napędzającego trwały rozwój. Strony włączają zasadę równości płci do swoich konstytucji krajowych lub innego właściwego prawodawstwa. 2. Strony przyznają, że różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn pozbawiają kobiety podstawowych praw człowieka i szans. Strony przyjmują i wzmacniają egzekwowalne prawodawstwo, ramy prawne i racjonalne polityki, programy i mechanizmy w celu zapewnienia dziewczętom i kobietom równego dostępu do wszystkich sfer życia, równych szans we wszystkich sferach życia, równej kontroli nad nimi oraz pełnego i równego uczestnictwa w nich, na równi z chłopcami i mężczyznami.

3. Strony skupiają się w szczególności na poprawie dostępu kobiet, a w stosownych przypadkach dziewcząt, do wszystkich zasobów potrzebnych im w ciągu całego życia do realizacji ich pełnego potencjału oraz pełnego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności, w tym w odniesieniu do wysokiej jakości edukacji, zdrowia, możliwości zatrudnienia, dostępu do zasobów gospodarczych i kontroli nad nimi, kształtowania polityki, struktur zarządzania i przedsiębiorstw prywatnych, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet znajdujących się w trudnej sytuacji. Strony wspierają pełne i skuteczne uczestnictwo kobiet oraz ich równe szanse w zakresie przywództwa na wszystkich szczeblach podejmowania decyzji w życiu politycznym, gospodarczym i publicznym. 4. Strony zobowiązują się do zapobiegania wszelkim formom przemocy seksualnej oraz przemocy i dyskryminacji ze względu na płeć w sferze publicznej i prywatnej, w tym handlowi ludźmi, seksualnemu wykorzystywaniu i niegodziwemu traktowaniu w celach seksualnych, oraz do ich zwalczania i ścigania. Strony podejmują wszelkie działania niezbędne do zwalczania głęboko zakorzenionych uprzedzeń ze względu na płeć oraz eliminowania wszelkich szkodliwych praktyk, takich jak dziecięce, wczesne i przymusowe małżeństwo oraz okaleczanie żeńskich narządów płciowych. ARTYKUŁ 11 Społeczeństwa integracyjne i pluralistyczne

1. Strony zobowiązują się do zapewnienia równych szans wszystkim członkom społeczeństwa we wszystkich sferach życia. Strony zapobiegają praktykom dyskryminacyjnym oraz zakazują ich i je eliminują oraz przyjmują skuteczne środki służące zapewnieniu pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka.

2. Strony chronią i wspierają wolność wypowiedzi, wolność opinii, wolność zgromadzeń oraz niezależność i pluralizm mediów jako filary demokracji, uwzględniając, że są to nie tylko prawa człowieka, ale również warunki konieczne demokracji, rozwoju i dialogu. 3. Strony wspierają społeczeństwa integracyjne i pluralistyczne, w tym demokrację wielopartyjną. Strony propagują kluczową rolę skutecznych, przejrzystych i rozliczalnych zgromadzeń narodowych i lokalnych oraz partii politycznych. Propagują również aktywne i rzeczywiste uczestnictwo wszystkich zainteresowanych stron i obywateli, w tym kobiet i młodzieży, w elastycznych, integracyjnych, partycypacyjnych i reprezentatywnych procesach politycznych oraz w kształtowaniu polityki na wszystkich szczeblach. 4. Strony utrzymują i zwiększają przestrzeń sprzyjającą aktywnemu, zorganizowanemu i przejrzystemu społeczeństwu obywatelskiemu, dostrzegając jego rolę w propagowaniu i monitorowaniu demokracji, praw człowieka, podstawowych wolności, sprawiedliwości społecznej i włączenia społecznego oraz rolę obrońcy podmiotów praw i praworządności, zwiększając tym samym wewnętrzną przejrzystość i rozliczalność. 5. Mając na uwadze, że internet stanowi platformę wymiany wiedzy i pomysłów, Strony dążą do pełnego wykorzystania potencjału rozwiązań cyfrowych z myślą o propagowaniu równego publicznego dostępu do informacji na wszystkich szczeblach oraz partycypacyjnego podejmowania decyzji, a także podnoszenia kompetencji informatycznych, jednocześnie podejmując działania w odniesieniu do ryzyka nadużyć oraz propagując otwarte postawy wobec różnorodności i jej poszanowanie.

ARTYKUŁ 12 Dobre rządy 1. Strony potwierdzają, że podstawę dobrych rządów stanowią przejrzyste, odpowiedzialne, rozliczalne i partycypacyjne rządy oraz odpowiednie mechanizmy nadzoru. Strony zgadzają się, że dobre rządy mają zasadnicze znaczenie dla poszanowania wszystkich praw człowieka, zasad demokracji i praworządności. Strony zobowiązują się do zapewnienia powszechnego dostępu do usług publicznych bez jakiejkolwiek dyskryminacji. Ponadto zobowiązują się do zapewnienia przejrzystości i rozliczalności jako integralnych elementów dobrych rządów oraz rozwoju instytucjonalnego. 2. Strony zobowiązują się do przejrzystego i rozliczalnego zarządzania zasobami ludzkimi, naturalnymi, gospodarczymi i finansowymi na potrzeby zapewnienia sprawiedliwego podziału korzyści i trwałego rozwoju.

3. Strony zobowiązują się do stworzenia środowiska sprzyjającego przejrzystości i rozliczalności w administracji publicznej, w tym do zwiększenia uczciwości i niezależności instytucji zarządzających. Strony opracowują i wdrażają systemy należytego zarządzania finansami publicznymi, zgodne z podstawowymi zasadami skuteczności, przejrzystości i rozliczalności, w celu ochrony finansów publicznych i poprawy świadczenia usług publicznych poprzez wyeliminowanie wąskich gardeł w administracji i usunięcie luk regulacyjnych.

4. Strony zapewniają przejrzystość i rozliczalność w zakresie finansowania publicznego, w tym pomocy finansowej, oraz w zakresie świadczenia usług publicznych. Strony usprawniają pobór dochodów oraz zwalczają uchylanie się od opodatkowania i unikanie go oraz nielegalne przepływy finansowe. Strony zgadzają się współpracować w walce z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu oraz angażować się w odpowiednim czasie w partnerski dialog na szczeblu dwustronnym i międzynarodowym w sprawach związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. 5. Strony zwalczają korupcję na wszystkich szczeblach i we wszystkich jej formach, opracowując i wdrażając lub utrzymując skuteczną, skoordynowaną politykę antykorupcyjną, która odzwierciedla zasady praworządności, właściwego zarządzania sprawami publicznymi i własnością publiczną, uczciwości, przejrzystości i rozliczalności. Strony przyjmują środki prawodawcze i inne środki mające na celu zapobieganie przekupstwu i przywłaszczaniu, sprzeniewierzaniu lub innemu przekierowywaniu zasobów przez urzędników publicznych z bezpośrednią lub pośrednią korzyścią dla nich oraz odzyskiwanie i zwrot mienia uzyskanego w wyniku korupcji. 6. Strony uznają zasady dobrego zarządzania w kwestiach podatkowych, w tym globalne standardy dotyczące przejrzystości, wymiany informacji i uczciwego opodatkowania, oraz minimalne standardy przeciwdziałania erozji bazy podatkowej i przenoszeniu zysków (BEPS), a także zobowiązują się do wdrażania tych zasad i standardów. Strony propagują dobre zarządzanie w kwestiach podatkowych, usprawniają współpracę międzynarodową w kwestiach podatkowych i ułatwiają pobór dochodów podatkowych. Strony współpracują na rzecz zwiększenia zdolności do przestrzegania wspomnianych zasad i standardów oraz czerpania korzyści z dobrze prosperującego sektora finansowego opartego na zasadach. Strony zgadzają się angażować się w odpowiednim czasie w partnerski dialog na szczeblu dwustronnym i międzynarodowym w kwestiach podatkowych.

7. Strony zgadzają się, że dobre rządy tworzą podwaliny ich polityki wewnętrznej i międzynarodowej oraz stanowią podstawowy element niniejszej umowy. Ponadto postanawiają, że poważne przypadki korupcji, w tym akty przekupstwa prowadzące do takiej korupcji, stanowią naruszenie tego elementu. ARTYKUŁ 13 Administracja publiczna Uznając znaczenie dobrze wyposażonych, wydajnych i skutecznych systemów i procesów służby cywilnej z solidną bazą zasobów ludzkich, Strony zobowiązują się do wspierania współpracy w tej dziedzinie. Postanawiają również współpracować z myślą o modernizacji swoich administracji publicznych oraz rozwoju rozliczalnej, skutecznej, przejrzystej i profesjonalnej służby cywilnej. Działania w tym zakresie powinny być ukierunkowane m.in. na poprawę wydajności organizacyjnej, zwiększenie skuteczności instytucji w świadczeniu usług, przyspieszenie wdrażania e-rządzenia i usług cyfrowych oraz transformacji cyfrowej rejestrów publicznych, a także wzmocnienie procesów decentralizacji, zgodnie z odpowiednimi strategiami rozwoju gospodarczego i społecznego.

ARTYKUŁ 14

Statystyka 1. Uznając, że statystyka ma zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia trwałego rozwoju, Strony rozwijają i wzmacniają swoje systemy statystyczne, w tym gromadzenie, przetwarzanie, kontrolę jakości i rozpowszechnianie danych statystycznych, aby przyczynić się do osiągnięcia długoterminowego celu, jakim są dostępne, aktualne i wiarygodne zdezagregowane dane wysokiej jakości, porównywalne na szczeblu międzynarodowym, ponieważ mają one kluczowe znaczenie przy podejmowaniu decyzji służących wspieraniu priorytetów poszczególnych Stron w zakresie rozwoju społecznego i gospodarczego, jak również dla wspierania i monitorowania postępu. 2. Strony zobowiązują się do zwiększenia umiejętności statystycznych i propagowania wykorzystywania danych przy podejmowaniu decyzji poprzez angażowanie użytkowników po stronie rządu i spoza niego oraz wykorzystywanie nowych technologii i źródeł danych. Strony współpracują w zakresie wykorzystywania technologii do gromadzenia i ochrony danych oraz wspierają rozpowszechnianie porównywalnych statystyk na szczeblu krajowym i regionalnym. 3. Strony zapewniają niezależność zawodową swoich urzędów statystycznych.

ARTYKUŁ 15 Dane osobowe 1. Strony dostrzegają swój wspólny interes w ochronie prawa każdej osoby do prywatności w odniesieniu do przetwarzania danych osobowych, jak również znaczenie utrzymania solidnych systemów ochrony danych i zapewnienia ich skutecznego egzekwowania. Dopilnowują między innymi, aby dane osobowe przetwarzano rzetelnie i w sposób przejrzysty oraz aby zbierano je w wyraźnie określonych, konkretnych i prawnie uzasadnionych celach i nie przetwarzano ich w sposób niezgodny z tymi celami. Do celów niniejszego artykułu „przetwarzanie” oznacza operację lub zestaw operacji wykonywanych na danych osobowych lub zestawach danych osobowych w sposób zautomatyzowany lub niezautomatyzowany, taką jak zbieranie, utrwalanie, organizowanie, porządkowanie, przechowywanie, adaptowanie lub modyfikowanie, pobieranie, przeglądanie, wykorzystywanie, ujawnianie poprzez przesłanie, rozpowszechnianie lub innego rodzaju udostępnianie, układanie lub kompilowanie, ograniczanie, usuwanie lub niszczenie. 2. Strony zapewniają wysoki poziom ochrony danych osobowych każdej osoby zgodnie z istniejącymi normami wielostronnymi oraz międzynarodowymi instrumentami i praktykami prawnymi. W tym celu ustanawiają odpowiednie systemy prawne i regulacyjne oraz polityki, jak również odpowiednie zdolności administracyjne do ich wdrażania, w tym niezależne organy nadzorcze.



TYTUŁ II POKÓJ I BEZPIECZEŃSTWO ARTYKUŁ 16 Strony przyznają, że pokój, stabilność i bezpieczeństwo, w tym bezpieczeństwo ludzkie i odporność, mają zasadnicze znaczenie dla trwałego rozwoju i dobrobytu. Zapewnienie trwałego rozwoju bez zagwarantowania pokoju i bezpieczeństwa nie jest możliwe, a bez zagwarantowania rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu nie można zapewnić trwałego pokoju i bezpieczeństwa. Strony stosują kompleksowe i zintegrowane podejście do konfliktów i kryzysów, w tym sytuacji niestabilności, przeciwdziałają rozprzestrzenianiu broni masowego rażenia oraz zajmują się wszystkimi poważnymi przestępstwami budzącymi niepokój społeczności międzynarodowej. Strony podejmują działania w odpowiedzi na nowe lub rosnące zagrożenia dla bezpieczeństwa obejmujące terroryzm i jego finansowanie, brutalny ekstremizm, przestępczość zorganizowaną, rozprzestrzenianie broni masowego rażenia, piractwo oraz handel ludźmi, nielegalny obrót środkami odurzającymi, bronią i innymi nielegalnymi towarami, a także cyberprzestępczość i zagrożenia dla cyberbezpieczeństwa.

ARTYKUŁ 17 Konflikty i kryzysy 1. Strony stosują zintegrowane podejście do konfliktów i kryzysów, w tym podejmują działania w zakresie zapobiegania, mediacji, rozwiązywania i pojednania, jak również zarządzania kryzysowego oraz utrzymywania i wspierania pokoju. Strony wspierają sprawiedliwość okresu przejściowego za pomocą dostosowanych do kontekstu środków propagujących prawdę, sprawiedliwość, zadośćuczynienie i gwarancje niepowtórzenia. Przyczyniają się do rozwoju instytucjonalnego i budowania państwowości oraz bezpieczeństwa ludzkiego, zwracając szczególną uwagę na sytuacje niestabilności. 2. Strony współpracują na rzecz całościowego zapobiegania pierwotnym przyczynom konfliktów i niestabilności oraz usuwania tych przyczyn. Szczególną uwagę zwracają na skuteczne zarządzanie zasobami naturalnymi, w szczególności w odniesieniu do surowców, tak aby przyniosło ono trwałe korzyści całemu społeczeństwu i aby nielegalne ich wykorzystywanie i nielegalny handel nimi nie przyczyniały się do powstawania i utrzymywania się konfliktów. 3. Strony dostrzegają znaczenie dialogu i konsultacji opartych na wzajemnym szacunku jako sposobu rozwiązywania konfliktów z udziałem władz i społeczności lokalnych, a także organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W tym kontekście działają w ścisłej współpracy z organizacjami kontynentalnymi i regionalnymi.



4. Strony podejmują w sposób skoordynowany wszelkie stosowne działania w zakresie zapobiegania nasilaniu się przemocy, ograniczenia jej zasięgu terytorialnego oraz ułatwiania pokojowego rozstrzygania sporów. Szczególną uwagę zwracają na zapewnienie wykorzystania zasobów finansowych zgodnie z zasadami i celami niniejszej umowy oraz przeciwdziałanie sprzeniewierzeniu funduszy na cele zbrojne. Strony wdrażają również środki zapobiegające działalności najemników i służące rozwiązaniu problemu nieletnich żołnierzy oraz dążą do wyznaczenia odpowiedzialnych limitów wydatków wojskowych. 5. W sytuacjach pokonfliktowych Strony podejmują wszelkie stosowne działania mające na celu stabilizację w okresie przejściowym z myślą o przywróceniu pokojowej, stabilnej i demokratycznej sytuacji. Działania takie mogą obejmować wspieranie rozbrojenia i demobilizacji, jak również powrót i trwałą reintegrację społeczna byłych kombatantów. Strony zapewniają stworzenie niezbędnych powiązań między środkami nadzwyczajnymi, odbudową oraz bardziej długoterminowymi celami rozwoju. 6. Strony wspierają skuteczny udział wszystkich obywateli, w tym kobiet i młodzieży, w budowaniu pokoju, zapobieganiu konfliktom, mediacji, rozwiązywaniu konfliktów oraz działaniach humanitarnych, a także w zarządzaniu kryzysowym oraz utrzymywaniu i wspieraniu pokoju. Strony uznają za istotne zajęcie się sytuacją kobiet i dziewcząt będących ofiarami przemocy ze względu na płeć w trakcie konfliktów, a także odrębnym problemem przestępczości i przemocy wobec osób wymagających szczególnego traktowania i osób z niepełnosprawnościami.

ARTYKUŁ 18 Nierozprzestrzenianie broni masowego rażenia 1. Strony przyznają, że rozprzestrzenianie broni masowego rażenia i środków jej przenoszenia, zarówno do państw, jak i do podmiotów niepaństwowych, stanowi jedno z największych zagrożeń dla stabilności i bezpieczeństwa międzynarodowego. Strony zgodnie postanawiają zatem współpracować w walce z rozprzestrzenianiem broni masowego rażenia i środków jej przenoszenia oraz przyczyniać się do tej walki, w pełnym poszanowaniu zobowiązań wynikających z umów i układów międzynarodowych o rozbrojeniu i nierozprzestrzenianiu broni, jak również innych odpowiednich zobowiązań międzynarodowych, oraz wykonując je na poziomie wewnętrznym. Strony zgadzają się, że niniejsze postanowienie stanowi istotny element niniejszej umowy. 2. Ponadto Strony zgodnie postanawiają współpracować w walce z rozprzestrzenianiem broni masowego rażenia i środków jej przenoszenia: po pierwsze poprzez podejmowanie działań mających na celu, stosownie do przypadku, podpisanie lub ratyfikację wszystkich odpowiednich instrumentów międzynarodowych lub przystąpienie do nich oraz ich pełną realizację i pełne przestrzeganie; po drugie poprzez ustanowienie i utrzymanie skutecznego systemu kontroli wywozu, obejmującego zarówno kontrolę wywozu, jak i kontrolę tranzytu towarów związanych z bronią masowego rażenia, uwzględniającego również kontrolę końcowego przeznaczenia technologii podwójnego zastosowania pod kątem broni masowego rażenia oraz przewidującego skuteczne kary w przypadku naruszenia kontroli wywozu; a po trzecie poprzez współpracę na wielostronnych forach i w wielostronnych reżimach kontroli eksportu. 3. Strony postanawiają nawiązać stały partnerski dialog, który uzupełni i umocni ich współpracę w walce z rozprzestrzenianiem broni masowego rażenia i środków jej przenoszenia.

4. Uznając, że zagrożenia chemiczne, biologiczne, radiologiczne i jądrowe mogą mieć wysoce destrukcyjny wpływ na społeczeństwa oraz uznając, że mogą one wynikać z działalności przestępczej, w tym z nielegalnego rozprzestrzeniania, nielegalnego handlu, terroryzmu, wypadków lub zagrożeń naturalnych, takich jak pandemie, Strony współpracują na rzecz wzmocnienia zdolności instytucjonalnych do ograniczania tych zagrożeń.

ARTYKUŁ 19 Poważna przestępczość budząca niepokój społeczności międzynarodowej 1. Strony postanawiają współdziałać w celu zapobiegania ludobójstwu, zbrodniom przeciwko ludzkości i zbrodniom wojennym, wykorzystując odpowiednie ramy dwustronne i wielostronne, zgodnie z zasadą obowiązku ochrony. 2. Potwierdzając, że najpoważniejsze przestępstwa budzące niepokój całej społeczności międzynarodowej nie mogą pozostać bezkarne, Strony zapewniają sprawiedliwe i skuteczne dochodzenie i ściganie tych przestępstw, wdrażając w tym celu, stosownie do przypadku, środki na szczeblu krajowym, regionalnym lub międzynarodowym. 3. Strony uznają, że ustanowienie i skuteczne funkcjonowanie Międzynarodowego Trybunału Karnego stanowi ważne osiągnięcie na rzecz pokoju i sprawiedliwości na świecie. Strony ponawiają swoje zobowiązanie do pełnej współpracy z krajowymi, regionalnymi i międzynarodowymi mechanizmami wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, w tym z Międzynarodowym Trybunałem Karnym, zgodnie z zasadą komplementarności. Zachęca się Strony do ratyfikacji i wdrożenia Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego oraz powiązanych instrumentów, a także do dalszego zwiększania skuteczności Międzynarodowego Trybunału Karnego. Podjęte zostaną starania na rzecz wzmocnienia mechanizmów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych na wszystkich szczeblach.

ARTYKUŁ 20 Terroryzm i brutalny ekstremizm 1. Strony ponownie kategorycznie potępiają wszelkie akty terroryzmu i brutalnego ekstremizmu oraz radykalizacji, zobowiązując się do zwalczania tych aktów w drodze współpracy międzynarodowej zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych i prawem międzynarodowym oraz odpowiednimi konwencjami i instrumentami. Uznając, że walka z terroryzmem we wszystkich jego formach i przejawach stanowi wspólny priorytet, Strony współpracują na wszystkich szczeblach na rzecz zapobiegania terroryzmowi, brutalnemu ekstremizmowi i radykalizacji oraz ich zwalczania. Dostrzegając znaczenie zwalczania wszystkich czynników przyczyniających się do brutalnego ekstremizmu we wszystkich jego formach, w tym nietolerancji religijnej, nawoływania do nienawiści, ksenofobii, rasizmu, jak również innych form nietolerancji, Strony zobowiązują się do przeciwstawiania się brutalnemu ekstremizmowi oraz wspierania tolerancji religijnej i dialogu międzyreligijnego. 2. Strony zgadzają się, że walkę z terroryzmem należy prowadzić z pełnym poszanowaniem praworządności i w pełnej zgodności z prawem międzynarodowym, w tym z prawem międzynarodowym praw człowieka, międzynarodowym prawem uchodźczym i międzynarodowym prawem humanitarnym, zasadami Karty Narodów Zjednoczonych, odpowiednimi rezolucjami i oświadczeniami Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz odpowiednimi międzynarodowymi instrumentami związanymi ze zwalczaniem terroryzmu. 3. Strony współpracują w zakresie ochrony infrastruktury krytycznej, rozwiązywania problemów związanych z terroryzmem mających wpływ na granice, jak również wzmacniania ochrony lotnictwa cywilnego.



ARTYKUŁ 21 Przestępczość zorganizowana 1. Zgadzając się, że zorganizowana działalność przestępcza ma negatywne skutki polityczne, gospodarcze, kulturowe i społeczne, Strony zacieśniają współpracę w celu skuteczniejszego zapobiegania tej działalności i jej zwalczania. Strony współpracują w ramach zintegrowanego podejścia w celu usunięcia pierwotnych przyczyn przestępczości i zapewnienia alternatywnych sposobów jej zwalczania. W tym względzie podejmują działania mające na celu likwidację powiązań między przestępczością zorganizowaną a handlem ludźmi i przemytem migrantów, nielegalnego handlu bronią, materiałami niebezpiecznymi, środkami odurzającymi i ich prekursorami, dziką fauną i florą, drewnem i dobrami kultury oraz innej nielegalnej działalności gospodarczej i finansowej. 2. Strony zobowiązują się do zintensyfikowania działań na rzecz zapobiegania handlowi ludźmi, jego zwalczania i eliminowania oraz do zapewniania wsparcia w opracowywaniu i wdrażaniu odpowiednich ram i strategii legislacyjnych i instytucjonalnych, ze szczególnym uwzględnieniem osób znajdujących się w trudnej sytuacji, w tym kobiet, dzieci i małoletnich bez opieki, i ich szczególnych potrzeb. Strony zapewniają stałe przestrzeganie norm Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej oraz Protokołu o zapobieganiu, zwalczaniu oraz karaniu za handel ludźmi. 3. Strony zwiększają starania na rzecz odzyskania i zwrotu skradzionego mienia oraz zwalczania wszelkich form przestępczości zorganizowanej. W związku z tym wzmacniają ramy prawne i administracyjne w celu zwalczania prania pieniędzy i nielegalnych przepływów finansowych, w tym oszustw podatkowych i nadużyć w zakresie udzielania zamówień publicznych oraz korupcji czynnej i biernej zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym, które mogą mieć szkodliwy wpływ na mobilizację zasobów wewnętrznych.

4. Strony wspierają bezpieczeństwo obywateli, ze szczególnym naciskiem na wzmocnienie instytucji i praworządności, ochronę praw człowieka oraz wspieranie reform wymiaru sprawiedliwości i sektora bezpieczeństwa. Strony propagują multidyscyplinarne programy ukierunkowane na słabsze grupy społeczne i służące wspieraniu ofiar przemocy, w tym przemocy z użyciem broni palnej, a także mediację i inne rozwiązania oparte na zapobieganiu i pojednaniu na poziomie społeczności lokalnych. ARTYKUŁ 22 Ochrona na morzu 1. Strony zgadzają się na wzmocnienie ochrony na morzu, w szczególności w zakresie zwalczania różnych form przestępczości popełnianej na morzu i nielegalnego handlu, zwalczania piractwa i zbrojnych napaści na statki, ochrony krytycznych infrastruktur morskich oraz propagowania wolności żeglugi i praworządności na morzu, zgodnie z Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza (UNCLOS).

2. Strony postanawiają zwiększyć starania w dziedzinie egzekwowania prawa morskiego z myślą o zwalczaniu zagrożeń morskich w państwach najbardziej dotkniętych przestępstwami popełnianymi na morzu. Strony postanawiają wzmocnić procesy dochodzenia i ścigania jako sposób przeciwdziałania przestępstwom popełnianym na morzu. Postanawiają również wspierać wdrażanie modeli ścigania piractwa w ramach jurysdykcji krajowej jako regionalnej reakcji z zakresu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych i mechanizmu odstraszającego w odniesieniu do przestępstw popełnianych na morzu, takich jak piractwo, zbrojna napaść, zanieczyszczenie morza i wody, przemyt migrantów, nielegalny obrót środkami odurzającymi i nielegalny handel bronią oraz transport odpadów jądrowych. Strony postanawiają wspierać inicjatywy regionalne w dziedzinie ochrony na morzu, zwalczania piractwa i ochrony przed zanieczyszczeniem morza.

ARTYKUŁ 23 Broń strzelecka i lekka oraz inna broń konwencjonalna 1. Strony przyznają, że rozprzestrzenianie nielegalnej broni strzeleckiej i lekkiej stanowi poważne zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. 2. Strony postanawiają zintensyfikować walkę z nielegalnym handlem, nadmiernym gromadzeniem i niekontrolowanym rozprzestrzenianiem broni strzeleckiej i lekkiej oraz innej broni konwencjonalnej i amunicji do niej, w tym w wyniku nieodpowiednio zabezpieczonych i niewłaściwie zarządzanych zapasów i składów, zgodnie z Programem działania ONZ na rzecz zapobiegania nielegalnemu handlowi bronią strzelecką i lekką, zwalczania i eliminowania go we wszystkich aspektach. Strony postanawiają wspierać śledzenie sieci przemytniczych oparte na danych wywiadowczych, aby skuteczniej przeciwdziałać zagrożeniu, jakie wciąż stanowi masowy wypływ państwowych zapasów dla stabilności regionalnej. Strony pracują nad zwiększeniem krajowego potencjału właściwych jednostek ścigania i punktów kontaktowych w zakresie gromadzenia, zajmowania, śledzenia i analizowania nielegalnej broni palnej oraz powiązanych danych z zakresu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, lepszego zrozumienia i monitorowania przepływów nielegalnego handlu oraz wspierania wymiany informacji i współpracy międzynarodowej.

3. Strony dostrzegają znaczenie wprowadzenia kontroli międzynarodowego handlu bronią konwencjonalną, w tym jej przywozu i wywozu, zgodnie z obowiązującymi normami międzynarodowymi, w tym Traktatem o handlu bronią oraz odpowiednimi rezolucjami Organizacji Narodów Zjednoczonych. Strony dążą do stosowania takich kontroli w odpowiedzialny sposób, co przyczyni się do międzynarodowego i regionalnego pokoju, bezpieczeństwa i stabilności oraz ograniczenia cierpień ludzkich, jak również do zapobiegania przekierowywaniu broni konwencjonalnej do podmiotów nieupoważnionych. Strony dostrzegają również znaczenie wewnętrznej regulacji i kontroli legalnego nabywania i posiadania broni palnej w celu ograniczenia przemocy zbrojnej. 4. Strony współpracują na rzecz usuwania min i wybuchowych pozostałości wojennych, w tym improwizowanych urządzeń wybuchowych. ARTYKUŁ 24 Niedozwolone środki odurzające

1. Strony dążą do zapewnienia kompleksowego, wyważonego, zintegrowanego i opartego na dowodach podejścia do zapobiegania i przeciwdziałania nielegalnemu handlowi środkami odurzającymi i nowymi substancjami psychoaktywnymi, jak również do propagowania ograniczania popytu na środki odurzające. W tym celu zajmują się czynnikami ryzyka mającymi wpływ na jednostki, społeczności i społeczeństwo, które mogą obejmować brak usług, potrzeby infrastrukturalne, przemoc związaną ze środkami odurzającymi, wykluczenie, marginalizację i dezintegrację społeczną, aby przyczynić się do upowszechniania pokojowych i integracyjnych społeczeństw.

2. Strony postanawiają, że polityki i działania w dziedzinie środków odurzających, uwzględniające zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego, społeczności naukowej i środowiska akademickiego, mają na celu wzmocnienie struktur zapobiegania problemom związanym z niedozwolonymi środkami odurzającymi oraz ich skutecznego rozwiązywania, ograniczania w wymierny sposób podaży niedozwolonych środków odurzających, nielegalnego obrotu nimi oraz popytu na nie. 3. Strony dążą do ograniczenia negatywnych skutków używania środków odurzających dla jednostek i społeczeństwa jako całości, jak również do skutecznego ograniczenia przekierowywania oraz nielegalnego handlu prekursorami sklasyfikowanymi i niesklasyfikowanymi, w tym „projektowanymi prekursorami narkotyków”. 4. Strony ściśle współpracują ze sobą oraz z odpowiednimi organizacjami międzynarodowymi w celu utrzymania skoordynowanych starań i działań na rzecz zwalczania handlu niedozwolonymi środkami odurzającymi. ARTYKUŁ 25 Cyberbezpieczeństwo i cyberprzestępczość 1. Strony dostrzegają znaczenie otwartego, bezpiecznego i stabilnego, dostępnego oraz pokojowego środowiska technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), opartego na normach, przepisach i zasadach dotyczących odpowiedzialnego zachowania państw oraz na stosowaniu obowiązującego prawa międzynarodowego. W tym celu Strony zobowiązują się do zacieśnienia współpracy na rzecz wspierania cyberbezpieczeństwa, zapobiegania cyberprzestępczości i przestępczości elektronicznej wykorzystującej zaawansowaną technologię oraz nadużyciom w mediach społecznościowych, a także ich zwalczania oraz do poprawy bezpieczeństwa sieci w drodze wymiany najlepszych praktyk zwiększających cyberodporność, w tym w odniesieniu do ochrony infrastruktury krytycznej.

2. Strony uznają potrzebę zapobiegania cyberprzestępczości, w tym wykorzystywaniu seksualnemu dzieci i ich niegodziwemu traktowaniu w celach seksualnych w internecie, oraz zwalczania jej w drodze współpracy i wymiany najlepszych praktyk w zakresie zwalczania cyberprzestępstw, w oparciu o istniejące normy i standardy międzynarodowe, w tym te zawarte w budapeszteńskiej Konwencji o cyberprzestępczości oraz Konwencji Unii Afrykańskiej o cyberbezpieczeństwie i ochronie danych osobowych. ARTYKUŁ 26

Współpraca w zakresie ścigania przestępstw 1. Strony ułatwiają współpracę między regionalnymi i międzynarodowymi organami, agencjami i służbami ścigania na rzecz przerwania i likwidacji przestępczości transgranicznej i wspólnych dla nich zagrożeń terrorystycznych. Współpraca taka przyczynia się do zapobiegania przestępczości i obejmuje między innymi wymianę opinii w sprawie ram legislacyjnych, jak również pomoc administracyjną i techniczną mającą na celu poprawę zdolności instytucjonalnych i operacyjnych organów ścigania oraz wymianę informacji i środków związanych z dochodzeniami. 2. Uznając znaczenie bezpiecznych granic, Strony dążą do sprostania istniejącym i przyszłym wyzwaniom związanym z granicami, stosując podejście oparte na zintegrowanym zarządzaniu granicami. Strony wspierają uzasadnione reakcje międzysektorowe mające na celu zapobieganie przestępczości transgranicznej i innym zagrożeniom, wykrywanie ich oraz, w stosownych przypadkach, zwalczanie.

TYTUŁ III ROZWÓJ SPOŁECZNY ARTYKUŁ 27 Strony potwierdzają swoją determinację do współpracy na rzecz trwałego rozwoju i eliminacji ubóstwa we wszystkich jego formach, do zwalczania nierówności i wspierania spójności społecznej. Postanawiają również współpracować w celu zapewnienia każdemu środków niezbędnych do godnego życia na odpowiednim poziomie, między innymi dzięki odpowiednim systemom ochrony socjalnej i usługom społecznym. Zwracają szczególną uwagę na kobiety i dziewczęta, młodzież, dzieci oraz osoby najsłabsze i znajdujące się w niekorzystnej sytuacji zgodnie z zasadami niepozostawiania nikogo w tyle i docierania w pierwszej kolejności do tych, którzy najbardziej tego potrzebują. Postanawiają również współpracować, by sprostać wyzwaniom związanym z szybkim wzrostem liczby ludności i wykorzystać wynikające z tego możliwości.

ROZDZIAŁ 1

DOSTĘP DO USŁUG SPOŁECZNYCH ARTYKUŁ 28 Kształcenie 1. Strony wspierają włączające uczenie się przez całe życie i sprawiedliwą edukację wysokiej jakości na wszystkich poziomach. Pracują nad zapewnieniem, aby wszystkie dziewczęta i wszyscy chłopcy zdobyli bezpłatne i sprawiedliwe wykształcenie podstawowe i średnie wysokiej jakości oraz mieli dostęp do wysokiej jakości rozwoju we wczesnym dzieciństwie oraz opieki i edukacji przedszkolnej, z należytym uwzględnieniem różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn. Pracują nad zapewnieniem wszystkim kobietom i mężczyznom równego dostępu do przystępnego cenowo wysokiej jakości kształcenia technicznego i zawodowego oraz szkolnictwa wyższego, w tym uniwersytetów. Szczególną uwagę zwraca się na inwestowanie w nauki przyrodnicze, technologię, inżynierię i matematykę (STEM) oraz na propagowanie powszechnej edukacji cyfrowej i artystycznej. 2. Strony intensyfikują działania na rzecz zapewnienia, aby każdy posiadał wiedzę, umiejętności i zdolności pozwalające mu cieszyć się lepszą jakością życia, w pełni angażować się w życie społeczne, przyczyniać się do dobrostanu społecznego i dobrobytu gospodarczego swojej społeczności oraz aktywnie i sprawiedliwie uczestniczyć w życiu demokratycznym i kulturalnym.

3. Strony upowszechniają bezpieczne szkoły i sprawnie funkcjonujące systemy kształcenia, dysponujące odpowiednimi zasobami na potrzeby planowania oferty edukacyjnej i szkoleniowej, zarządzania nią oraz zapewniania jej skuteczności, w tym za pośrednictwem internetu i innych niekonwencjonalnych środków. Strony współpracują na rzecz ustanowienia i wzmocnienia systemów zapewniania jakości oraz wzajemnego uznawania kwalifikacji. Strony ułatwiają mobilność studentów, pracowników i nauczycieli akademickich wśród państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku oraz pomiędzy nimi a Unią Europejską. ARTYKUŁ 29 Opieka zdrowotna 1. Strony zgadzają się, że zdrowie ma zasadnicze znaczenie dla życia ludzi i jest kluczowym wskaźnikiem trwałego rozwoju. Strony potwierdzają swoje zobowiązanie do ochrony i upowszechniania najwyższego osiągalnego poziomu zdrowia fizycznego i psychicznego wszystkich osób.

2. Strony wzmacniają krajowe systemy opieki zdrowotnej za pomocą trwałych mechanizmów finansowania i zasobów opieki zdrowotnej, infrastruktury operacyjnej, wykwalifikowanych pracowników sektora zdrowia, w tym w odniesieniu do ich rekrutacji i zatrzymywania, oraz odpowiednich technologii, takich jak narzędzia cyfrowe, wspierających rozwój mobilnego zdrowia. 3. Strony propagują powszechne zabezpieczenie zdrowotne, sprawiedliwy i powszechny dostęp do kompleksowych usług medycznych wysokiej jakości oraz dostęp do bezpiecznych, skutecznych i przystępnych cenowo wysokiej jakości leków podstawowych i szczepionek.

4. Strony współpracują na rzecz zapobiegania chorobom zakaźnym oraz innym poważnym transgranicznym zagrożeniom dla zdrowia, takim jak oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe, oraz reagowania na nie, a także na rzecz zmniejszenia obciążenia chorobami niezakaźnymi dzięki lepszej profilaktyce i zwalczaniu tych chorób. Strony współpracują na rzecz rozwiązywania światowych kryzysów zdrowotnych i zapobiegania ich nasilaniu się, między innymi wspierając systemy wczesnego ostrzegania na potrzeby szybkiej wymiany informacji, gotowości i wczesnego działania w zakresie ratującej życie pomocy humanitarnej oraz opracowując spójne i wielosektorowe plany zwiększania zdolności systemów opieki zdrowotnej. Strony wspierają badania i rozwój oraz wprowadzanie szczepionek, diagnostyki i leków. 5. Strony wspierają powszechny dostęp do produktów z zakresu zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz usług medycznych, w tym do celów planowania rodziny, informacji i edukacji, a także włączenie zdrowia reprodukcyjnego do krajowych strategii i programów. ARTYKUŁ 30 Bezpieczeństwo żywnościowe i lepsze odżywianie 1. Strony zgadzają się, że osiągnięcie bezpieczeństwa żywnościowego i lepszego odżywiania stanowi jedno z głównych globalnych wyzwań w walce z ubóstwem i rosnącą nierównością, w związku z czym postanawiają zająć się strukturalnymi przyczynami tego zjawiska, do których należą konflikty, kryzysy, degradacja zasobów naturalnych i zmiana klimatu.

2. Strony upowszechniają odporne źródła utrzymania, bezpieczny dostęp do gruntów, wody i innych zasobów oraz wspierają trwały wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu w produkcji rolnej i wydajność, a także wydajne łańcuchy wartości. 3. Strony wspierają działania w zakresie przystosowania się do zmiany i zmienności klimatu w ramach łańcuchów wartości produkcji żywności. 4. Strony dążą do zapewnienia wszystkim dostępu do wystarczającej ilości przystępnej cenowo, bezpiecznej i pożywnej żywności, do zwiększenia możliwości zróżnicowanej produkcji żywności oraz do opracowania polityki bezpieczeństwa żywnościowego i żywieniowej oraz mechanizmów ochrony socjalnej na rzecz bezpieczeństwa żywnościowego i lepszego odżywiania zwiększających odporność osób najsłabszych, w szczególności w krajach zmagających się z powtarzającymi się kryzysami.

5. Strony intensyfikują skoordynowane, przyspieszone międzysektorowe działania na rzecz wyeliminowania głodu, rozwiązania problemu wszystkich form niedożywienia oraz zapewnienia, aby w każdych okolicznościach uniknąć klęski głodu. ARTYKUŁ 31 Woda, usługi sanitarne i mieszkalnictwo 1. Strony wspierają powszechny dostęp do odpowiedniej i bezpiecznej wody pitnej, między innymi poprzez zrównoważone i zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi i sieciami wodociągowymi, jak również poprzez wydajniejsze wykorzystanie wody i jej recykling.

2. Strony dążą do zapewnienia odpowiedniego i sprawiedliwego dostępu do usług sanitarnych, w tym gospodarowania odpadami i propagowania higieny dla wszystkich, zwracając szczególną uwagę na potrzeby kobiet i dziewcząt oraz osób znajdujących się w trudnej sytuacji. 3. Strony przyznają, że odpowiednie, bezpieczne i przystępne cenowo mieszkalnictwo wywiera transformacyjny wpływ na słabsze i zmarginalizowane społeczności oraz ma znaczący wpływ na zdrowie ludzi i rozwój społeczno-gospodarczy ich społeczności. Strony działają na rzecz zapewnienia wszystkim dostępu do odpowiedniego, bezpiecznego i przystępnego cenowo mieszkalnictwa, opracowując odpowiednie polityki, strategie, plany i kodeksy budowlane, oraz na rzecz modernizacji slumsów. 4. Strony wspierają dostęp do przystępnej cenowo, stabilnej, zrównoważonej i nowoczesnej energii dla wszystkich oraz dobrze ugruntowane systemy energetyczne służące m.in. wspieraniu sektorów gospodarki wodnej, usług sanitarnych i mieszkalnictwa.

ROZDZIAŁ 2 NIERÓWNOŚĆ I SPÓJNOŚĆ SPOŁECZNA

ARTYKUŁ 32 Spójność społeczna i ochrona socjalna 1. Strony dążą do wzmocnienia spójności społecznej poprzez stopniowe osiąganie większej równości i większego włączenia społecznego oraz poprzez zapewnienie, aby rozwój społeczny postępował równolegle z rozwojem gospodarczym, nie pozostawiając nikogo w tyle. Szczególną uwagę poświęcają osobom w niekorzystnej sytuacji, słabszym i marginalizowanym, w tym osobom starszym i sierotom, zgodnie z zasadami solidarności i niedyskryminacji. W szczególności wspierają: a) polityki gospodarcze ukierunkowane na bardziej integracyjne społeczeństwo, pozwalające na lepszy rozkład dochodów i tworzonej wartości; b) sprawiedliwe i rozważne polityki fiskalne i płacowe, umożliwiające lepszy podział dóbr, zapewniające odpowiedni poziom wydatków socjalnych i ograniczające gospodarkę nieformalną; c) skuteczne polityki społeczne i sprawiedliwy dostęp do usług społecznych, pomocy społecznej i zabezpieczenia społecznego oraz wymiaru sprawiedliwości oraz

d) polityki zatrudnienia ukierunkowane na osiągnięcie pełnego i produktywnego zatrudnienia oraz godnej pracy dla wszystkich, w tym dla osób młodych i osób z niepełnosprawnościami, oraz osiągnięcie równości wynagrodzeń za taką samą pracę lub pracę o takiej samej wartości. 2. Strony wspierają rozwój i realizację polityk oraz systemów ochrony socjalnej i zabezpieczenia społecznego w celu eliminacji ubóstwa oraz zwiększenia spójności społecznej. Strony uznają rolę, jaką w transformacji społeczeństw odgrywają polityki i systemy ochrony socjalnej, które wspierają sprawiedliwość, włączenie społeczne i dialog z partnerami społecznymi oraz wzmacniają sprawiedliwy wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu. Zobowiązują się do tworzenia coraz bardziej powszechnych, krajowych systemów ochrony socjalnej, w tym do przyjęcia minimum ochrony socjalnej. 3. Strony propagują prawa osób z niepełnosprawnościami w celu zapewnienia takim osobom pełnej integracji w społeczeństwie i równego udziału w rynku pracy, z uwzględnieniem ich szczególnych potrzeb. Strony podejmują konkretne działania na rzecz podpisania, ratyfikowania i pełnego wprowadzenia w życie Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.

ARTYKUŁ 33 Godna praca 1. Strony potwierdzają swoje zobowiązanie do osiągnięcia pełnego i produktywnego zatrudnienia oraz godnej pracy dla wszystkich kobiet i mężczyzn, w tym dla osób młodych i osób z niepełnosprawnościami. W tym celu wspierają program godnej pracy, określony w Deklaracji Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) dotyczącej sprawiedliwości społecznej na rzecz uczciwej globalizacji z 2008 r.

2. Strony potwierdzają swoje zobowiązania wynikające z członkostwa w MOP oraz te podjęte na mocy Deklaracji Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej podstawowych zasad i praw w pracy oraz działań następczych w związku z nią. Strony potwierdzają swoje zaangażowanie w dialog społeczny oraz upowszechnianie i skuteczne wdrażanie uznanych na szczeblu międzynarodowym podstawowych norm pracy, określonych w odpowiednich konwencjach i protokołach MOP dotyczących wolności zrzeszania się i prawa do rokowań zbiorowych, zniesienia pracy przymusowej oraz położenia kresu współczesnemu niewolnictwu i handlowi ludźmi, eliminacji pracy dzieci, ze szczególnym naciskiem na jej najgorsze formy, najniższego wieku dopuszczania do pracy, równego wynagrodzenia i niedyskryminacji w zakresie zatrudnienia. Strony podejmują stałe i nieprzerwane starania na rzecz, odpowiednio, ratyfikacji tych konwencji i protokołów lub przystąpienia do nich, jeżeli jeszcze tego nie uczyniły. 3. Strony upowszechniają bezpieczne i pewne środowisko pracy dla wszystkich pracowników. Przyjmują i wdrażają środki i polityki dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy, zarówno w gospodarce formalnej, jak i nieformalnej, oraz dążą do ustanowienia i utrzymania skutecznego systemu inspekcji pracy, zgodnego z międzynarodowymi normami pracy określonymi przez MOP.

ROZDZIAŁ 3 LUDNOŚĆ I ROZWÓJ ARTYKUŁ 34 Demografia

1. Strony przyznają, że wzrost demograficzny i zmiany demograficzne mogą mieć duży wpływ na korzyści wynikające z rozwoju i na postępy gospodarcze, i współpracują na rzecz zintegrowanego podejścia, które minimalizuje wyzwania oraz maksymalizuje korzyści wynikające z dywidendy demograficznej. W tym celu dążą do ustanowienia, wspierania, utrzymania i podtrzymywania reform strukturalnych i przekształceń systemów gospodarczych i społecznych, aby stworzyć godne możliwości edukacji, zatrudnienia i utrzymania dla wschodzącej młodej ludności. 2. Strony wspierają procesy pluralistycznego dialogu merytorycznego oraz uwzględniają tendencje i prognozy demograficzne we wszystkich obszarach polityki, aby wzmocnić pozycję dzieci i osób młodych oraz wspierać ich pełny i aktywny udział w życiu społecznym, jak również wzmocnić pozycję osób starszych i zagwarantować spełnienie ich potrzeb oraz umożliwić im aktywne zaangażowanie.

3. Strony wspierają urbanizację, która sprzyja włączeniu społecznemu i jest zrównoważona, poprzez skuteczne zarządzanie i planowanie przestrzeni miejskiej z myślą o zminimalizowaniu wszelkiego negatywnego wpływu na środowisko oraz zajęciu się wszelkimi innymi negatywnymi skutkami społecznymi i gospodarczymi spowodowanymi szybkim wzrostem liczby ludności na obszarach miejskich. Strony pracują nad skutecznym sprostaniem wyzwaniom i wykorzystaniem możliwości, jakie niesie szybka urbanizacja, między innymi poprzez krajowe polityki miejskie, zintegrowane partycypacyjne planowanie przestrzeni miejskiej, świadczenie usług komunalnych, w tym gospodarowanie odpadami, oraz finansowanie rozwoju obszarów miejskich i infrastruktury, w celu stworzenia odpornych i nadających się do życia miast i miejscowości. ARTYKUŁ 35 Młodzież 1. Strony postanawiają wspierać aktywny udział osób młodych w społeczeństwie, w tym w opracowywaniu i wdrażaniu dotyczących ich polityk oraz w działaniach następczych. Obejmuje to: a) wsparcie w zdobywaniu wiedzy, umiejętności i zdolności do pełnego zaangażowania w życie społeczne, w tym umiejętności istotnych dla rynku pracy, poprzez kształcenie, szkolenie zawodowe i techniczne oraz dostęp do technologii cyfrowych; b) tworzenie możliwości godnego zatrudnienia, między innymi poprzez wspieranie przedsiębiorczości młodzieży oraz

c) wspieranie upodmiotowienia młodzieży i odpowiedzialnego obywatelstwa poprzez otwieranie przestrzeni dla aktywnego udziału młodzieży w życiu politycznym i kulturalnym oraz w budowaniu i utrzymywaniu pokoju, w tym z myślą o przeciwdziałaniu radykalizacji i brutalnemu ekstremizmowi.

2. Strony zgadzają się, że zapewnienie dzieciom bezpiecznego i opiekuńczego otoczenia jest istotnym elementem wspierania zdrowej młodej ludności, zdolnej do osiągnięcia swojego pełnego potencjału, w tym w wymiarze fizycznym, psychologicznym, społecznym i gospodarczym. Strony działają na rzecz uznawania i realizacji praw i potrzeb dziewcząt i chłopców od urodzenia i wczesnego dzieciństwa do wieku młodzieńczego i w okresie wchodzenia w dorosłość. Działają także na rzecz poprawy ochrony dzieci i udziału dzieci w podejmowaniu decyzji ich dotyczących. ARTYKUŁ 36 Równość płci i wzmocnienie pozycji kobiet i dziewcząt 1. Strony przyznają, że równość płci i upodmiotowienie ekonomiczne kobiet są niezbędne do osiągnięcia sprawiedliwego i trwałego rozwoju i wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu. Strony podejmują reformy, między innymi poprzez tworzenie i wzmocnienie ram prawnych, w celu przyznania kobietom równych praw do zasobów gospodarczych i finansowych, jak również dostępu do ziemi i zasobów naturalnych oraz kontroli nad nimi, dziedziczenia i innych form własności. Podejmują działania mające na celu zwiększenie pełnego i skutecznego uczestnictwa kobiet w życiu politycznym.

Oprócz równego dostępu do zatrudnienia i godnych warunków pracy Strony wspierają uznanie nieodpłatnej opieki i pracy w gospodarstwie domowym poprzez świadczenie usług publicznych, infrastrukturę i polityki ochrony socjalnej oraz propagowanie podziału obowiązków w gospodarstwie domowym i w rodzinie jako całości. 2. Strony zobowiązują się do pełnego i skutecznego wprowadzenia w życie deklaracji pekińskiej i pekińskiej platformy działania oraz programu działań Międzynarodowej Konferencji na temat Ludności i Rozwoju, a także wyników ich konferencji przeglądowych oraz opowiadają się za prawami i zdrowiem reprodukcyjnym i seksualnym w tym kontekście. 3. Strony zgadzają się, że utrzymanie higieny menstruacyjnej jest ważne dla zdrowia kobiet i dziewcząt, jak również dla ich godności, mobilności i dobrego samopoczucia, dlatego postanawiają upowszechniać odpowiednie i właściwe środki wspierające.

ROZDZIAŁ 4 KULTURA

ARTYKUŁ 37 Kultura a trwały rozwój 1. Strony potwierdzają, że kultura jest kluczowym elementem trwałego rozwoju i integralną częścią jego wymiaru społecznego, gospodarczego i środowiskowego. Zobowiązują się do włączenia perspektywy kulturowej do swoich polityk i strategii rozwoju poprzez uwzględnienie specyfiki kulturowej oraz systemów wiedzy lokalnej i tubylczej. 2. Strony zwiększają wkład podmiotów kultury w trwały rozwój, zapewniając ich udział w pogłębionym dialogu, sieciach zawodowych i partnerstwach z wieloma zainteresowanymi stronami. ARTYKUŁ 38 Różnorodność kulturowa i wzajemne zrozumienie 1. Strony zgadzają się, że wszystkie istoty ludzkie mają prawo do swobodnego uczestnictwa w życiu kulturalnym danej społeczności, zgodnie z Powszechną deklaracją praw człowieka, i zobowiązują się do ochrony i zachowania praw kulturalnych i wolności ekspresji artystycznej.

2. Strony postanawiają propagować wizję rozwoju społecznego, która uwzględnia dialog między kulturami i uznanie różnorodności kulturowej za wspólne dziedzictwo ludzkości. Strony zobowiązują się do pogłębiania wzajemnego zrozumienia i wiedzy o swoich kulturach, z należytym poszanowaniem różnorodności, uniwersalnych wartości i praw człowieka, poprzez wspieranie wymiaru kulturowego w edukacji, jak również wymian kulturalnych i wspólnych inicjatyw służących zachęcaniu do dialogu międzykulturowego. 3. Strony uznają rolę, jaką odgrywa kultura w utrzymaniu pokoju i spójności narodowej. Potwierdzają, że poszanowanie różnorodności kulturowej, tolerancja, dialog i współpraca w atmosferze wzajemnego zaufania i zrozumienia mają kluczowe znaczenie dla zapewnienia oraz utrzymania pokoju i bezpieczeństwa oraz dla procesów pojednania, jak również dla przywrócenia pamięci zbiorowej i więzi społecznych między społecznościami. Strony umacniają rolę kultury we wzmacnianiu odporności, a także w osiągnięciu trwałej odbudowy i naprawy po kryzysie, zwłaszcza w rozwoju obszarów miejskich.

ARTYKUŁ 39 Dziedzictwo kulturowe i sektory kreatywne 1. Strony propagują uznanie dziedzictwa za czynnik jednoczący, który może odzwierciedlać różne tożsamości i spuścizny, a jednocześnie sprzyjać tworzeniu wspólnych wartości. Strony pracują nad ochroną, zachowaniem, konserwacją i rozwojem zarówno materialnego, jak i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, zgodnie z normami i konwencjami międzynarodowymi, jako narzędzia spójności społecznej, kreatywności i innowacji.

2. Strony zgadzają się, że sektor kultury i sektor kreatywny, w tym sztuka współczesna, mają zasadnicze znaczenie dla wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu, dywersyfikacji i tworzenia miejsc pracy. W związku z tym wspierają przedsiębiorczość kulturalną oraz długoterminowy rozwój sektora kultury i sektora kreatywnego. 3. Zgodnie z obowiązującym prawem międzynarodowym Strony wdrażają środki mające na celu zapobieganie nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury oraz zwalczanie tych zjawisk. Strony propagują ochronę, budowanie zdolności oraz współpracę między specjalistami zajmującymi się dziedzictwem kulturowym, społecznościami źródłowymi i instytucjami kultury, a także dążą do współpracy międzynarodowej i stałego dialogu w celu wspierania dostępu do dziedzictwa kulturowego. TYTUŁ IV TRWAŁY WZROST I ROZWÓJ GOSPODARCZY SPRZYJAJĄCY WŁĄCZENIU SPOŁECZNEMU ARTYKUŁ 40 1. Strony dostrzegają znaczenie wzmocnienia swoich stosunków gospodarczych we wspólnym interesie i z obopólną korzyścią, z myślą o osiągnięciu strukturalnej transformacji gospodarczej poprzez trwały wzrost i rozwój gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu zgodny z celami zrównoważonego rozwoju, uwzględniając poziomy rozwoju poszczególnych Stron. Strony realizują zintegrowane strategie obejmujące gospodarczy, społeczny i środowiskowy wymiar trwałego rozwoju. Strony wdrażają właściwe środki służące tworzeniu godnych miejsc pracy dla wszystkich i wspieraniu przejścia na gospodarkę niskoemisyjną i zasobooszczędną. Strony wspierają upodmiotowienie społeczne i ekonomiczne grup zmarginalizowanych, kobiet i młodzieży.



2. Strony wspierają rozwój sektora prywatnego oraz przyciągają i zatrzymują inwestycje wewnętrzne i zagraniczne, w tym inwestycje ze strony własnej diaspory. Strony pobudzają handel i współpracują w zakresie nauki, technologii, innowacji i badań naukowych w celu stworzenia silnych, konkurencyjnych i zróżnicowanych gospodarek, pogłębienia integracji regionalnej oraz wspierania włączania gospodarek członków OACPS do regionalnych i globalnych łańcuchów wartości. Strony pracują nad poprawą stabilności makroekonomicznej i finansowej w celu zwiększenia inwestycji i wzmocnienia trwałego wzrostu gospodarczego. Strony postanawiają zwiększyć zdolność produkcyjną i regulacyjną, wzmocnić przedsiębiorczość oraz wspierać produkcję i uprzemysłowienie, koncentrując się na innowacji i tworzeniu wartości dodanej w sektorach produkcji i usług. Strony współpracują na rzecz wzmocnienia zdolności, aby ułatwić strukturalną transformację gospodarczą i wzmocnić zrównoważony handel. 3. Strony wspierają dialog publiczno-prywatny poświęcony kwestiom, które mają pozytywny wpływ na ich działania w zakresie transformacji gospodarczej i trwałego wzrostu gospodarczego, a także angażują się we współpracę ze wszystkimi zainteresowanymi stronami oraz zapewniają poszanowanie i ochronę praw człowieka i podstawowych norm pracy.

ROZDZIAŁ 1 INWESTYCJE ARTYKUŁ 41 Mobilizacja zrównoważonych odpowiedzialnych inwestycji 1. Strony zobowiązują się do mobilizowania zrównoważonych odpowiedzialnych inwestycji w celu wzmocnienia trwałego wzrostu i rozwoju gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. W tym celu wprowadzają klimat sprzyjający inwestycjom, który przyciąga inwestycje wewnętrzne i zagraniczne, w tym inwestycje ich własnej diaspory, oraz utrzymuje prawo do wprowadzania regulacji poprzez przejrzyste, przewidywalne i skuteczne ramy regulacyjne, ramy administracyjne i ramy polityki. 2. Strony postanawiają wspierać niezbędne reformy i polityki gospodarcze i instytucjonalne, które opierają się na ogólnej strategii rozwoju danego państwa oraz są spójne i synergiczne na szczeblu krajowym, regionalnym i międzynarodowym, w celu stworzenia środowiska sprzyjającego zrównoważonym inwestycjom oraz ułatwienia rozwoju dynamicznego, rentownego i konkurencyjnego sektora prywatnego.

3. Strony współpracują na rzecz ustanowienia solidnych systemów finansowych, aby zmobilizować inwestycje na rzecz zrównoważonych projektów. Strony wdrażają środki służące wspieraniu inwestycji, zwiększając dostęp do finansowania za pośrednictwem pomocy technicznej, dotacji, gwarancji i innowacyjnych instrumentów finansowych w celu zmniejszenia ryzyka, zwiększenia zaufania inwestorów oraz wykorzystania prywatnych i publicznych źródeł finansowania. W działaniach tych uwzględniają również potrzebę zaradzenia niedoskonałościom rynku lub nieoptymalnym sytuacjom inwestycyjnym, zapewniając jednocześnie dodatkowość inwestycji, które nie miałyby miejsca bez wspomnianych środków wspierających. Szczególną uwagę zwracają na sektory priorytetowe określone w art. 44 ust. 6.

4. Strony postanawiają poprawić otoczenie regulacyjne, jak również jakość, dostępność i przystępność usług finansowych i niefinansowych, w celu wspierania rozwoju mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw (MMŚP) w kontekście mobilizacji inwestycji wewnętrznych. 5. Strony rozumieją i dostrzegają znaczenie odpowiedzialnego inwestowania przez właściwe podmioty jako środka do osiągnięcia długoterminowej i trwałej wartości gospodarczej, społecznej i środowiskowej. W tym celu propagują zatem praktyki w zakresie społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw oraz odpowiedzialnego prowadzenia działalności gospodarczej, w tym uznane na szczeblu międzynarodowym wytyczne dotyczące wdrażania, normy i mające zastosowanie instrumenty, które zapewniają inwestorom, rządom i innym podmiotom wytyczne dotyczące wdrażania społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw i odpowiedzialnego prowadzenia działalności gospodarczej jako uzupełnienie przepisów krajowych i innego mającego zastosowanie prawodawstwa.

ARTYKUŁ 42 Ułatwienie i ochrona inwestycji 1. Strony postanawiają ułatwiać inwestycje za pomocą prawodawstwa, przepisów i polityk mających na celu zmniejszenie barier regulacyjnych i administracyjnych, zwiększenie przejrzystości i unikanie szkodliwej konkurencji dla inwestycji. Strony postanawiają, że środki takie opracowuje się w przejrzysty sposób i udostępnia publicznie w celu zachęcenia do dialogu publiczno-prywatnego i zapewnienia możliwości udziału wszystkim zainteresowanym stronom. 2. Strony współpracują na rzecz wspierania skutecznego wykorzystania narzędzi cyfrowych do ułatwiania inwestycji. 3. Zgodnie ze swoimi własnymi strategiami Strony zgadzają się co do znaczenia zapewnienia pewności prawa i odpowiedniej ochrony ugruntowanym inwestycjom, które muszą być traktowane w sposób niedyskryminacyjny i muszą mieć zapewnione skuteczne mechanizmy zapobiegania sporom i ich rozwiązywania. W tym względzie potwierdzają znaczenie zawierania międzynarodowych umów inwestycyjnych, które w pełni zachowują ich suwerenne prawo do regulowania inwestycji dla uzasadnionych celów polityki publicznej. 4. Strony wzmacniają zdolność odpowiednich instytucji publicznych i prywatnych do skutecznego wspierania i ułatwiania inwestycji oraz do zapobiegania sporom związanym z inwestycjami i ich rozstrzygania.

ROZDZIAŁ 2

WZROST GOSPODARCZY, DYWERSYFIKACJA I UPRZEMYSŁOWIENIE ARTYKUŁ 43 Trwały wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu 1. Strony zgadzają się co do znaczenia transformacji gospodarczej, rozwoju sektora prywatnego i postępu przemysłowego dla trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Strony wspierają pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla wszystkich ludzi poprzez zwiększoną konkurencyjność, dywersyfikację, transformację cyfrową, innowacje, dostęp do finansowania, wartość dodaną w przemyśle wytwórczym i sektorze usług oraz powiązania między sektorami i gałęziami przemysłu. Szczególną uwagę zwracają na lokalne mikroprzedsiębiorstwa oraz małe i średnie przedsiębiorstwa oraz na formalizację nieformalnej działalności gospodarczej. 2. Strony wspierają przejście na gospodarkę niskoemisyjną i zasobooszczędną. Wspierają zrównoważone podejście do konsumpcji i produkcji, racjonalne ekologicznie gospodarowanie odpadami i chemikaliami oraz środki ograniczające wszelkie formy zanieczyszczenia. Strony zgadzają się, że dobre zarządzanie urbanizacją stanowi kluczowy element postępu trwałego rozwoju gospodarczego. Współpracują zatem w celu skutecznego sprostania wyzwaniom i wykorzystania możliwości w zakresie szybkiej urbanizacji, a także wspierają rozwój obszarów miejskich i infrastruktury oraz skuteczne powiązania między obszarami wiejskimi a miejskimi.

3. Strony postanawiają współpracować w obszarze zatrudnienia i spraw społecznych, w szczególności z myślą o wspieraniu włączenia gospodarczego i społecznego oraz wzmocnieniu pozycji kobiet, młodzieży oraz osób najuboższych i najsłabszych. Ponadto postanawiają zapewnić poszanowanie norm pracy i standardów społecznych zawartych w konwencjach i protokołach Międzynarodowej Organizacji Pracy oraz zapewnić dostęp do wymiaru sprawiedliwości zgodnie z zasadą sprawiedliwości proceduralnej, w tym do odpowiednich i skutecznych środków odwoławczych. ARTYKUŁ 44 Transformacja gospodarcza i uprzemysłowienie 1. Strony zacieśniają współpracę w obszarze transformacji gospodarczej, w tym uprzemysłowienia. Strony wspierają przejście od zależności od towarów do zróżnicowanych gospodarek, a także wykorzystanie zasobów naturalnych, dodawanie wartości oraz włączanie w regionalne i globalne łańcuchy wartości. Strony zgadzają się co do istotnej roli, jaką odgrywa sektor usług w transformacji gospodarczej i uprzemysłowieniu.

2. Strony współpracują na rzecz wspierania rozwoju zdolności produkcyjnych, poprawy wydajności, dywersyfikacji i konkurencyjności. Strony dążą do przezwyciężenia ograniczeń po stronie podaży między innymi poprzez wspieranie innowacji technologicznych, ich rozwoju i rozpowszechniania, poprawę klimatu biznesowego i inwestycyjnego, wzmocnienie zdolności regulacyjnych, stabilność makroekonomiczną, jak również rozwój wydajnych rynków kapitałowych i solidnych systemów finansowych w celu poprawy dostępu do finansowania, w szczególności dla sektora prywatnego. W związku z tym potwierdzają znaczenie transformacji cyfrowej gospodarki dla przyspieszenia rozwoju zdolności produkcyjnych. Należy położyć nacisk na sektory i gałęzie przemysłu o wysokiej wartości dodanej i dużym potencjale tworzenia godnych miejsc pracy.

3. Strony zobowiązują się do poprawy stabilności makroekonomicznej i finansowej poprzez prowadzenie rozsądnej i przejrzystej polityki fiskalnej i pieniężnej oraz do wspierania reform gospodarczych i strukturalnych, tak aby stworzyć środowisko sprzyjające zwiększonym inwestycjom i wspierać rozwój sektora prywatnego. Strony dostrzegają ponadto znaczenie niezależności banków centralnych w określaniu celów ich polityki oraz w prowadzeniu polityki pieniężnej. Oprócz tego postanawiają utrzymywać dialog i wymianę informacji między swoimi organami, stosownie do przypadku, aby poprawić zrozumienie podstaw gospodarek poszczególnych Stron. 4. Strony intensyfikują działania w zakresie kształcenia i szkolenia technicznego i zawodowego oraz badań naukowych i innowacji, a także skuteczniej łączą takie środki z możliwościami i zapotrzebowaniem na umiejętności na rynku pracy. Strony współpracują na rzecz wzajemnego wykorzystywania swoich doświadczeń, w tym w zakresie rozwoju zdolności produkcyjnych poprzez rozwój umiejętności i upowszechnianie transferu technologii, oraz wspierają powiązania między przedsiębiorstwami w państwach będących członkami OACPS i w UE, z naciskiem na mikroprzedsiębiorstwa oraz małe i średnie przedsiębiorstwa. 5. Strony potwierdzają istotną rolę infrastruktury w rozwiązywaniu problemów związanych z ograniczeniami po stronie podaży oraz w rozwoju konkurencyjnych regionalnych i subregionalnych łańcuchów wartości poprzez ułatwianie skutecznego przepływu towarów, usług i kapitału. Strony współpracują na rzecz rozwoju wydajnej i zrównoważonej infrastruktury, w tym transportu lotniczego, lądowego i morskiego, energii, wody i łączności cyfrowej, z należytym uwzględnieniem różnorodnych potrzeb gospodarek najsłabiej rozwiniętych, śródlądowych i wyspiarskich. W związku z tym współpracują na rzecz mobilizacji zasobów publicznych i prywatnych, między innymi za pomocą inwestycji w rozwój infrastruktury.

6. Zobowiązując się do dążenia do wspólnego wzrostu gospodarczego, Strony postanawiają współpracować między innymi w następujących obszarach, które uznaje się za sektory priorytetowe: rolnictwo i agrobiznes, zwierzęta gospodarskie i skóra, niebieska gospodarka, rybołówstwo, górnictwo i przemysł wydobywczy, sektor kultury i kreatywny, zrównoważona turystyka, zrównoważona energia, technologie informacyjno-komunikacyjne i transport. Strony podkreślają istotną rolę tych sektorów w tworzeniu wartości dodanej, tworzeniu godnych miejsc pracy, zwiększaniu zdolności produkcyjnych oraz w ogólnych staraniach podejmowanych na rzecz transformacji gospodarczej. W związku z tym współpracują przy określaniu czynników wzrostu dla każdego sektora, mobilizowaniu inwestycji i rozwiązywaniu problemów związanych z ograniczeniami, które utrudniają tworzenie powiązań retrospektywnych i perspektywicznych. 7. Strony zachęcają do dialogu, stymulują transfer umiejętności i technologii, działają na rzecz poprawy łańcuchów wartości oraz zacieśniają współpracę w celu wzajemnej wymiany doświadczeń i rozpowszechniania najlepszych praktyk w sektorze rolnictwa. Współpracują również na rzecz wspierania mechanizmów i ram służących zwiększeniu zrównoważonej produkcji rolnej wysokiej jakości.

ARTYKUŁ 45 Rozwój sektora prywatnego 1. Dostrzegając znaczenie rozwoju sektora prywatnego dla transformacji gospodarczej i tworzenia miejsc pracy, Strony dążą do wspierania przedsiębiorczości oraz rozwoju i poprawy konkurencyjności przedsiębiorstw. Szczególną uwagę poświęca się MMŚP, w tym przedsiębiorstwom typu start-up, zwłaszcza poprzez propagowanie sprzyjających ram prawnych, administracyjnych i instytucjonalnych, w celu ich skutecznego włączenia do zrównoważonych łańcuchów dostaw i wartości. Zwraca się również uwagę na sektor nieformalny oraz na przekształcanie nieformalnych działalności gospodarczych w formalne, a także na zachęcanie do włączania celów związanych ze zrównoważonym rozwojem do modeli biznesowych. Strony postanawiają ponadto wspierać rozwój przedsiębiorczości wśród kobiet i młodzieży w kontekście ich upodmiotowienia ekonomicznego i wspierania rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. Strony potwierdzają znaczenie budowania zdolności regionalnych i krajowych z myślą o poprawie konkurencyjności w sektorze średnio zaawansowanej i zaawansowanej technologicznie produkcji.

2. Strony wspierają dialog i współpracę między sektorem publicznym a prywatnym, między innymi poprzez fora biznesowe sektora prywatnego. Strony umacniają współpracę w zakresie wzajemnej wymiany doświadczeń i rozpowszechniania najlepszych praktyk służących wspieraniu przedsiębiorczości, wspierają dialog i kontakty między przedsiębiorstwami oraz stymulują transfer umiejętności i technologii. 3. Strony zgadzają się co do potrzeby ustanowienia strategii i opracowania lepszych polityk dotyczących włączenia finansowego oraz odpowiedniego prawodawstwa oraz co do potrzeby poprawy dostępu do finansowania i do usług finansowych i niefinansowych, między innymi poprzez innowacyjne mechanizmy finansowania, ze szczególnym uwzględnieniem zapewniania przystępnych cenowo kredytów dla rolników prowadzących gospodarstwa rodzinne, małych gospodarstw rolnych, MMŚP oraz kobiet i osób młodych prowadzących działalność gospodarczą.

4. Strony przyznają, że zarówno publiczne, jak i prywatne źródła finansowania odgrywają kluczową rolę we wspieraniu rozwoju sektora prywatnego, w szczególności poprzez narzędzia i mechanizmy takie jak partnerstwa publiczno-prywatne (PPP) i finansowanie mieszane, oraz w stymulowaniu inwestycji w różnych odpowiednich sektorach, w tym w dziedzinie rozwoju infrastruktury. W związku z tym współpracują na rzecz opracowania przejrzystych i przewidywalnych ram i strategii w zakresie wykorzystywania PPP, w tym wzmocnienia zdolności instytucjonalnych w zakresie negocjowania, wdrażania i monitorowania projektów w ramach PPP. ROZDZIAŁ 3 NAUKA, TECHNOLOGIA, INNOWACJE I BADANIA NAUKOWE ARTYKUŁ 46 Nauka, technologia i innowacje 1. Strony uznają rolę nauki, technologii i innowacji w poszerzaniu granic wiedzy, przyspieszaniu przemian i przeskoków w kierunku trwałego rozwoju poprzez transformację gospodarczą, tworzenie łańcucha wartości i powiązań między przedsiębiorstwami, w ułatwianiu rozwoju wiedzy i wzmacnianiu pozycji ludności, w szczególności kobiet i młodzieży, oraz we wspieraniu decydentów i osób odpowiedzialnych za wyznacz