Celem projektu rozporządzenia jest zagwarantowanie, by wszystkie państwa członkowskie dysponowały odpowiednimi narzędziami umożliwiającymi przygotowanie się do niedoboru gazu oraz zarządzanie skutkami takiego niedoboru wywołanego zakłóceniami w systemie dostaw lub nadzwyczajnie dużym popytem. Istnieją trzy poziomy odpowiedzialności za bezpieczeństwo dostaw gazu. Główną odpowiedzialność za dostawy gazu ponoszą przedsiębiorstwa gazowe zgodnie z zasadami mechanizmów rynkowych. W przypadku załamania rynku w jednym z państw członkowskich właściwe organy tego państwa członkowskiego oraz państw członkowskich w regionie są odpowiedzialne za podjęcie odpowiednich środków w celu zapewnienia dostaw gazu odbiorcom chronionym. Na kolejnym poziomie Komisja Europejska zapewnia ogólną koordynację i spójność podejmowanych działań.

W sprawozdaniu tym wykazano, że rozporządzenie w dużej mierze poprawiło już bezpieczeństwo dostaw gazu w Europie, zarówno w zakresie przygotowania, jak i łagodzenia skutków. Państwa członkowskie są teraz lepiej przygotowane na wypadek kryzysu dostaw, ponieważ są zobowiązane do przeprowadzenia pełnej oceny ryzyka oraz do opracowania na podstawie jej wyników planów działań zapobiegawczych i planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej. Państwa członkowskie zwiększyły również poziom ochrony w związku z tym, że muszą spełniać one ogólnounijne standardy w zakresie dostawy i infrastruktury.

Zgodnie z zobowiązaniem do monitorowania określonym w art. 14 rozporządzenia nr 994/2010 Komisja sporządziła w 2014 r. sprawozdanie oceniające wykonanie rozporządzenia i możliwe sposoby dalszej poprawy bezpieczeństwa. Sprawozdanie zawiera szczegółową ocenę wielu narzędzi, o których mowa w rozporządzeniu, ze szczególnym uwzględnieniem tego, w jaki sposób państwa członkowskie wdrożyły je i jak przyczyniły się one do poprawy bezpieczeństwa dostaw w UE i gotowości na sytuacje nadzwyczajne.

Dotychczas nie podjęto wystarczających działań, aby wykorzystać potencjał bardziej skutecznych i mniej kosztownych środków w ramach współpracy regionalnej, co szkodzi odbiorcom w UE. Podczas testu warunków skrajnych wykazano wprawdzie, że dobrze funkcjonujące rynki są ważnym czynnikiem bezpieczeństwa dostaw, ustalono jednak również, że skoordynowane środki podejmowane przez państwa członkowskie, zwłaszcza w sytuacjach nadzwyczajnych, mogą znacznie poprawić bezpieczeństwo dostaw. Dotyczy to nie tylko lepszej koordynacji krajowych środków łagodzących w sytuacjach nadzwyczajnych, ale również krajowych środków zapobiegawczych, takich jak propozycje lepszej koordynacji krajowych polityk w zakresie magazynowania i LNG, które mogą mieć strategiczne znaczenie w niektórych regionach. Współpraca powinna również obejmować konkretne środki służące pogłębianiu solidarności państw członkowskich w zakresie bezpieczeństwa dostaw.

Coraz większa integracja rynków gazu w UE oraz „oparte na korytarzach” podejście do odwrócenia przepływu w gazociągach międzysystemowych wymagają skoordynowanych działań. Bez takiej koordynacji krajowe środki bezpieczeństwa dostaw mogą stwarzać zagrożenie dla sytuacji w innych państwach członkowskich lub dla bezpieczeństwa dostaw na szczeblu UE. Ryzyko poważnego zakłócenia dostaw gazu do UE wychodzi poza granice poszczególnych krajów i może dotknąć szereg państw członkowskich, bezpośrednio lub pośrednio. Sytuacje takie jak niskie temperatury w 2012 r. oraz test warunków skrajnych w 2014 r. wykazały ogromne znaczenie skoordynowanych działań i solidarności. Potrzeba podjęcia działania przez UE jest oczywista; dowiedziono, że podejścia krajowe prowadzą do nieoptymalnych środków i nasilenia skutków kryzysu. Środki podejmowane w jednym kraju mogą spowodować niedobór gazu w krajach sąsiadujących. Przykładowo ograniczenia nałożone przez Bułgarię w lutym 2012 r. na eksport energii elektrycznej miały negatywny wpływ na sektor energii elektrycznej i gazu w Grecji.

Wariant 4 zawiera pewne rozwiązania, które są bardziej skuteczne niż warianty 1 i 2. Jednakże niektóre z nich są mniej skuteczne niż rozwiązania dostępne w ramach wariantu 3. Ponadto są one bardziej kosztowne, a niektóre mogą przynieść skutki odwrotne do zamierzonych. Z powyższych powodów wariant 4 nie został uwzględniony.

Warianty 1 i 2 nie zostały uwzględnione w związku z ich słabymi wynikami w zakresie skuteczności i efektywności. Nie mogą one znacząco poprawić niedociągnięć obecnego systemu wskazanych w ocenie ex post (sprawozdanie sporządzone w 2014 r.) i teście warunków skrajnych przeprowadzonym latem 2014 r.

W konsultacjach uwzględniono dwoistą strukturę obecnego rozporządzenia, która opiera się na zapobieganiu i łagodzeniu skutków. Pytania dotyczące zapobiegania zostały przygotowane tak, aby dowiedzieć się, czy istnieje potrzeba poprawy obowiązujących przepisów prawnych. Było jednak również miejsce na przetestowanie nowych pomysłów, zwłaszcza w odniesieniu do stosowania środków w celu osiągnięcia standardu w zakresie dostaw. W pytaniach dotyczących łagodzenia skutków dążono do ustalenia, czy państwa członkowskie są przygotowane do zarządzania sytuacją nadzwyczajną oraz czy w takim przypadku biorą pod uwagę skutecznie skoordynowane rozwiązania, czy też tylko wyłącznie krajowe podejście i korzystanie z nieskutecznych środków mających negatywny wpływ na kraje sąsiadujące.

Obecna sytuacja jest wynikiem szeregu różnorodnych problemów o różnym znaczeniu; należą do nich czynniki behawioralne (czysto krajowe podejście do bezpieczeństwa dostaw), czynniki zewnętrzne (zachowanie dostawców spoza UE) oraz kwestie techniczne (brak odpowiedniej infrastruktury lub niedostateczna ochrona infrastruktury).

Test warunków skrajnych przeprowadzony latem 2014 r. wykazał, że poważne zakłócenie w dostawach gazu ze Wschodu (Rosji) miałoby istotny wpływ na terytorium całej UE. Na niektórych obszarach, zwłaszcza w Europie Wschodniej, nadal odczuwane byłyby poważne skutki ekonomiczne i społeczne w razie wystąpienia niedoborów gazu. Ponadto podczas mrozów w 2012 r. hurtowe ceny gazu wzrosły o ponad 50 % w europejskich ośrodkach w porównaniu z poziomami zarejestrowanymi przed spadkiem temperatur. We Włoszech ceny wzrosły z 38 EUR/MWh do 65 EUR/MWh, natomiast w Zjednoczonym Królestwie, Niemczech i Austrii z 23 EUR/MWh do 38/MWh.

Jednocześnie w sprawozdaniu wykazano, że nadal istnieją poważne powody do obaw w odniesieniu do współpracy między państwami członkowskimi (wprowadzane przez nie głównie środki krajowe nie są właściwe do radzenia sobie z problemami dostaw gazu) oraz do stosowania standardu dostaw do odbiorców chronionych (głównie gospodarstwa domowe) i standardu w zakresie infrastruktury. Ponadto umowy na dostawy gazu pomiędzy przedsiębiorstwami gazowymi a dostawcami spoza UE nie są wystarczająco przejrzyste. Niedociągnięcia te utrudniają skuteczną reakcję w sytuacjach kryzysowych.

Obciążenie administracyjne z pewnością wzrośnie, nawet jeśli regionalne plany zastąpią plany krajowe, co umożliwia uniknięcie powielania zadań. Można również założyć, że uzgodnienie planów na szczeblu regionalnym może być bardziej czasochłonne i wymagać dodatkowych uzgodnień. Z tego względu oraz w celu ograniczenia dodatkowych obciążeń regionalne oceny ryzyka oraz plany mogłyby być aktualizowane co cztery lata, a nie co dwa lata, jak to ma miejsce na podstawie obecnego rozporządzenia.

Obowiązki i terminy muszą być jasno określone, aby możliwe było terminowe wdrożenie planów. Można to osiągnąć na różne sposoby. W niektórych przypadkach istnieje sekretariat, a w innych niektóre państwa członkowskie zdecydowały się w przeszłości na rotacyjną odpowiedzialność za sporządzenie danego planu. Komisja jest gotowa udzielić wskazówek i usprawnić przebieg działań w zależności od potrzeb, podobnie jak miało to miejsce podczas testu warunków skrajnych w przypadku grup zadaniowych oraz grupy zajmującej się planem działań w zakresie połączeń międzysystemowych na rynku energii państw bałtyckich (BEMIP) we współpracy regionalnej między państwami bałtyckimi a Finlandią.

Wariant 3 może przyczynić się do sprawniejszego funkcjonowania jednolitego rynku energii. Proponowane środki przyczynią się do istotnego zmniejszenia ryzyka wystąpienia sytuacji, w której krajowe środki zapewnienia bezpieczeństwa dostaw zakłócają konkurencję lub prowadzą do dyskryminacji osób z innego kraju. Przede wszystkim obowiązkowe oceny skutków nowych środków nierynkowych, które mają być przyjęte przez państwa członkowskie, powinny zapobiegać wejściu w życie szkodliwych środków i uwzględnianiu ich w planach. Istniejące środki będą również podlegać kontroli pozostałych państw członkowskich w danym regionie. Powinno to pomóc uniknąć sytuacji, w której działania podjęte w jednym państwie mogą mieć negatywne skutki uboczne w krajach sąsiadujących. Ponadto proces wzajemnej oceny i nadzór ze strony Komisji powinny pomóc w identyfikacji i eliminacji problemów wynikających ze stosowania środków mających na celu zagwarantowanie bezpieczeństwa dostaw.

Małe i średnie przedsiębiorstwa nadal będą „odbiorcami chronionymi”, jeśli zdecyduje o tym dane państwo członkowskie, tak więc wariant ten nie będzie miał na nie negatywnego wpływu. Główna różnica w tym wariancie polega na tym, że MŚP niekoniecznie będą objęte zasadą solidarności. Warto jednak przypomnieć, że celem tej zasady jest zapewnienie ciągłości dostaw do gospodarstw domowych i podstawowych usług społecznych w sytuacjach nadzwyczajnych. Mechanizm ten jest środkiem ostatecznym do zastosowania w sytuacjach skrajnego niedoboru gazu. Zmienione rozporządzenie ma wprawdzie zapobiec tego rodzaju sytuacjom, musimy być jednak na nie przygotowani.

Instrumenty polityczne mogące bardziej wpływać na koszty to zmiany w obliczaniu wskaźnika N-1 oraz w obowiązkach dotyczących odwrócenia przepływu. Jeśli chodzi o standard N-1, jest mało prawdopodobne, aby poprawienie wzoru doprowadziło do tego, że państwo członkowskie spełniające dotychczas wymagania przestało je spełniać, co mogłoby skutkować niezbędnymi inwestycjami. Pozostaje również możliwość wprowadzenia środków po stronie popytu w celu spełnienia standardu N-1. Poprawiony wskaźnik N-1 może prowadzić do zwiększenia inwestycji, ale zależy to od oceny danego państwa członkowskiego oraz lepszego obrazu rzeczywistej sytuacji w zakresie zdolności. Jest to więc środek opłacalny, biorąc pod uwagę korzyści związane z możliwością lepszej oceny sytuacji w sektorze przy minimalnych nakładach (np. ustalenie rzeczywistego wkładu magazynowania dzięki bardziej realistycznemu szacowaniu wielkości odbioru w zależności od poziomu gazu w magazynach). Obliczenie modelu hydraulicznego nie powinno również wiązać się z żadnymi dodatkowymi kosztami, ponieważ operatorzy systemów przesyłowych (OSP) dysponują narzędziami do przeprowadzania takich ocen. Ogólnounijne symulacje mogą być przeprowadzone przez europejską sieć operatorów systemów przesyłowych gazu (ENTSOG) w ramach corocznych letnich i zimowych prognoz wymaganych na mocy rozporządzenia (WE) nr 715/2009. Mogą one pomóc w identyfikacji opłacalnych środków ograniczających negatywne skutki.

Ogólny wpływ na koszty i ceny będzie nieznaczny. Niektóre propozycje umożliwiają uniknięcie zbędnych kosztów i wykorzystanie efektów synergii w działaniach mających poprawić bezpieczeństwo dostaw. Powinno to ograniczyć ogólne koszty ram bezpieczeństwa dostaw dla wszystkich odbiorców. Środki takie jak regionalne oceny ryzyka, regionalne plany i przepisy dotyczące umów nie zwiększą znacząco kosztów. Mogą one mieć wpływ na obciążenie administracyjne.

(iii) Komisja może podjąć decyzję, uwzględniając opinię ACER, zobowiązującą do wprowadzenia poprawek we wspólnej decyzji właściwych organów. Uprawnienia Komisji do przyjęcia decyzji w tej sprawie nie będą już ograniczone do przypadków braku porozumienia między niektórymi państwami członkowskimi.

- Do obliczeń wskaźnika N-1 muszą być dołączone krajowe obliczenie modelu hydraulicznego oraz ogólnounijne symulacje wykonywane przez ENTSOG, podobne do symulacji wykonanych podczas testu warunków skrajnych latem 2014 r.

- Podstawą współpracy regionalnej ma być załącznik I do rozporządzenia, który zawiera propozycję podziału regionów według kryteriów określonych w art. 3 ust. 7 (tj. jak zaproponowano na mapie w wariancie 2 w ocenie skutków). Zdaniem Komisji propozycja taka jest najlepszym sposobem zapewnienia bezpieczeństwa dostaw gazu w sytuacji nadzwyczajnej. Ponadto propozycja została w miarę możliwości oparta na istniejących strukturach współpracy regionalnej powołanych przez państwa członkowskie i Komisję, zwłaszcza na grupach regionalnych ustanowionych rozporządzeniem nr 347/2013 w sprawie wytycznych dotyczących transeuropejskiej infrastruktury energetycznej (rozporządzenie TEN-E). Jako że niniejsze rozporządzenie i rozporządzenie TEN-E mają różne cele, wielkość i skład grup regionalnych zostały jednak zmienione. Do celów niniejszego rozporządzenia przy określaniu grup regionalnych uwzględnione powinny być następujące kryteria zdefiniowane w art. 3 ust. 7: struktura dostaw; istniejące i planowane połączenia międzysystemowe i przepustowość połączeń międzysystemowych między państwami członkowskimi; rozwój i dojrzałość rynku; istniejące struktury współpracy regionalnej; oraz liczba państw członkowskich w regionie, która powinna być ograniczona, tak aby uzgodnienia były praktycznie możliwe.

- jeżeli państwo członkowskie zgodnie z rozporządzeniem stosuje podwyższony standard w zakresie dostaw, co może ograniczać przepływ gazu między krajami, pogarszając w ten sposób sytuację w zakresie bezpieczeństwa dostaw w sąsiadującym państwie członkowskim, w przypadku sytuacji nadzwyczajnej podwyższony standard w zakresie dostaw musi zostać przywrócony do standardowego poziomu obowiązującego w UE (który gwarantuje obsługę wszystkich odbiorców chronionych).

- nowe środki nierynkowe mające na celu spełnienie standardu w zakresie dostaw są przedmiotem udostępnianej publicznie oceny skutków i muszą być zgłoszone Komisji, która ocenia ich proporcjonalność oraz ich wpływ na rynek wewnętrzny i na bezpieczeństwo dostaw w innych państwach członkowskich. Komisja może przyjąć decyzję obligującą do wprowadzenia zmian w środkach, które nie będą mogły wejść w życie, jeśli nie będą one zgodne z decyzją Komisji.

Wniosek o informację złożony przez właściwe organy lub Komisję może dotyczyć całości umowy, właściwe organy mogą zatem również otrzymywać informacje o cenach. Komisja może następnie wykorzystywać informacje pochodzące z umów do oceny sytuacji w zakresie bezpieczeństwa dostaw w całej UE oraz, w szczególności, do oceny planów działań zapobiegawczych i planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej. Jeżeli przedsiębiorstwo gazowe nie wywiąże się z obowiązku powiadomienia, Komisja może wszcząć postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom przeciwko państwu członkowskiemu, którego właściwe organy są uprawnione do otrzymania umowy lub zwrócenia się o umowę.

W związku z tym Komisja i właściwe organy muszą mieć prawo do żądania powiadomienia o umowach, nawet jeśli te nie zostały zmienione lub nie spełniają warunków progowych. W należycie uzasadnionych przypadkach, jak te opisane powyżej, Komisja lub właściwe organy mogą zatem zażądać powiadomienia o umowach, jeżeli umowy takie są potrzebne do przeprowadzenia wszechstronnej oceny wpływu ram umownych na sytuację w zakresie bezpieczeństwa dostaw w danym państwie członkowskim, regionie lub w całej UE, w szczególności w odniesieniu do ocen ryzyka, planów działań zapobiegawczych i planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej.

(iii) przedsiębiorstwa gazowe będą musiały z założenia powiadamiać właściwy organ krajowy i Komisję o umowach istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa dostaw gazu, zaraz po ich podpisaniu lub po wprowadzeniu do nich zmian. Umowy mające znaczenie dla bezpieczeństwa dostaw to umowy długoterminowe (czyli obowiązujące przez ponad jeden rok), które dotyczą dostawy ponad 40 % rocznego zużycia gazu ziemnego w danym państwie członkowskim jednemu przedsiębiorstwu gazowemu lub jego podmiotom zależnym – oddzielnie lub w powiązaniu z innymi umowami zawartymi z tym samym dostawcą lub z jego podmiotami zależnymi.

(ii) właściwe organy będą uprawnione do zwrócenia się do przedsiębiorstw gazowych, przed sytuacją nadzwyczajną, ale w należycie uzasadnionych przypadkach (np. w razie ewentualnego zagrożenia), o dodatkowe informacje, w tym informacje zawarte w umowach. Komisja może zażądać dostępu do tych informacji oraz może również wymagać uzyskania informacji przez właściwe organy. Przepis ten został wprowadzony w oparciu o doświadczenia Komisji zimą 2014–2015. Komisja stwierdziła zmniejszenie dostaw gazu z Rosji do niektórych przedsiębiorstw gazowych w UE. Otrzymała jednak tylko ograniczone informacje niezbędne do oceny sytuacji, ponieważ właściwe organy nie miały podstawy prawnej uprawniającej je do żądania takich informacji od przedsiębiorstw gazowych, ponieważ nie była to sytuacja nadzwyczajna.

(4)Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 994/2010 z dnia 20 października 2010 r. w sprawie środków zapewniających bezpieczeństwo dostaw gazu ziemnego wywarło już znaczący pozytywny wpływ na sytuację w Unii w zakresie bezpieczeństwa dostaw gazu, zarówno w zakresie przygotowania, jak i łagodzenia skutków. Państwa członkowskie są lepiej przygotowane na kryzys dostaw dzięki obowiązkowi sporządzenia planów obejmujących działania zapobiegawcze i środki na wypadek sytuacji nadzwyczajnej oraz są lepiej chronione w związku z tym, że muszą one spełnić szereg wymogów dotyczących zdolności przepustowej infrastruktury i dostaw gazu. Jednakże w sprawozdaniu z października 2014 r., poświęconym wdrażaniu rozporządzenia (UE) nr 994/2010, wskazano obszary, w których udoskonalenie przepisów rozporządzenia może dodatkowo przyczynić się do poprawy bezpieczeństwa dostaw w Unii.

(25)W przypadku kryzysu dostaw podmioty działające na rynku powinny mieć zapewnione wystarczające możliwości reakcji na sytuację za pośrednictwem środków rynkowych. Po wyczerpaniu środków rynkowych i jeżeli nie są one wystarczające, państwa członkowskie i ich właściwe organy powinny podjąć środki zmierzające do usunięcia bądź złagodzenia skutków kryzysu w zakresie dostaw.

(24)Należy więc jasno określić rolę i zakres odpowiedzialności wszystkich przedsiębiorstw gazowych i właściwych organów, tak aby wewnętrzny rynek gazu cały czas funkcjonował prawidłowo, zwłaszcza w przypadku zakłóceń w dostawach i w sytuacjach kryzysowych. Takie role i zakres odpowiedzialności należy określić w taki sposób, aby zapewnić przestrzeganie podejścia trójpoziomowego, co wiązałoby się z zaangażowaniem najpierw odnośnych przedsiębiorstw gazowych i sektora gazu ziemnego, następnie państw członkowskich na szczeblu krajowym i regionalnym, a dopiero potem Unii. Niniejsze rozporządzenie powinno umożliwić przedsiębiorstwom gazowym i odbiorcom gazu korzystanie jak najdłużej z mechanizmów rynkowych w przypadku wystąpienia zakłóceń. Powinno jednak także przewidywać mechanizmy, które można zastosować w przypadku gdy same mechanizmy rynkowe nie wystarczają do zaradzenia sytuacji zakłóceń w dostawach gazu.

(23)Aby jak najlepiej poprawić stan gotowości, unikając zakłócenia dostaw i łagodząc jego ewentualne skutki, właściwe organy z danego regionu muszą opracować plany działań zapobiegawczych i plany na wypadek sytuacji nadzwyczajnej, po konsultacji z zainteresowanymi stronami. Plany regionalne powinny uwzględniać specyficzne uwarunkowania każdego państwa członkowskiego. Powinny one również jasno określać role i odpowiedzialność przedsiębiorstw gazowych i właściwych organów. W przygotowywanych środkach krajowych należy brać w pełni pod uwagę regionalne środki zawarte w planie działań zapobiegawczych i planie na wypadek sytuacji nadzwyczajnej. Powinny być one tak opracowane, aby odpowiadać krajowym źródłom ryzyka z pełnym wykorzystaniem możliwości, jakie daje współpraca regionalna. Plany powinny być techniczne i operacyjne, ich celem ma być uniknięcie wystąpienia lub eskalacji sytuacji nadzwyczajnej i łagodzenie jej ewentualnych skutków. W planach należy uwzględnić bezpieczeństwo systemów elektroenergetycznych, zachowując spójność z narzędziami planowania strategicznego i narzędziami sprawozdawczymi unii energetycznej.

(22)W ramach wkładu do ocen ryzyka europejska sieć operatorów systemów przesyłowych gazu („ENTSO gazu”), w porozumieniu z Grupą Koordynacyjną ds. Gazu oraz z europejską siecią operatorów systemów przesyłowych energii elektrycznej (ENTSO-E), powinna przeprowadzić ogólnounijne symulacje podobne do tych przeprowadzonych podczas testu warunków skrajnych z 2014 r.

(20)Aby współpraca regionalna była praktycznie możliwa, państwa członkowskie powinny stworzyć mechanizm współpracy w każdym regionie. Mechanizm taki lub mechanizmy powinny być opracowane na tyle wcześnie, by umożliwić przeprowadzenie ocen ryzyka i opracowanie konkretnych planów na szczeblu regionalnym. Państwa członkowskie mają swobodę w uzgodnieniu mechanizmu współpracy najlepiej dopasowanego do danego regionu. Komisja powinna udzielać wsparcia w całej procedurze i propagować najlepsze praktyki w zakresie organizacji współpracy regionalnej, takie jak rotacyjna rola koordynatora w przygotowywaniu różnych dokumentów i tworzeniu wyspecjalizowanych organów. W przypadku braku porozumienia co do mechanizmu współpracy Komisja może zaproponować odpowiedni mechanizm współpracy dla danego regionu.

(17)Regionalne podejście do oceny ryzyka oraz zdefiniowanie i przyjęcie środków zapobiegawczych i łagodzących umożliwia koordynację działań, co przynosi istotne korzyści w zakresie skuteczności środków i optymalizacji zasobów. Dotyczy to w szczególności środków mających zapewnić ciągłość dostaw, w szczególnie trudnych warunkach, odbiorcom chronionym, a także środków mających na celu łagodzenie skutków sytuacji nadzwyczajnych. Ocena powiązanych źródeł ryzyka na szczeblu regionalnym, która jest bardziej kompleksowa i szczegółowa, ma zapewnić lepsze przygotowanie państw członkowskich na ewentualny kryzys. Ponadto w sytuacji nadzwyczajnej uzgodnione i skoordynowane podejście do bezpieczeństwa dostaw zapewnia spójną reakcję i zmniejsza ryzyko negatywnych skutków ubocznych, jakie wyłącznie krajowe środki mogłyby mieć dla sąsiadujących państw członkowskich.

(16)Rozporządzenie określa standardy bezpieczeństwa dostaw, które są wystarczająco zharmonizowane i uwzględniają co najmniej sytuację ze stycznia 2009 r., kiedy to dostawy gazu z Rosji zostały zakłócone. W standardach tych wzięto pod uwagę różnice między państwami członkowskimi, obowiązek świadczenia usługi publicznej oraz środki ochrony odbiorcy, o których mowa w art. 3 dyrektywy 2009/73/WE. Standardy w zakresie bezpieczeństwa dostaw powinny być stabilne, tak aby zapewnić konieczną pewność prawną, powinny być jasno zdefiniowane i nie powinny powodować nieuzasadnionego i nadmiernego obciążenia przedsiębiorstw gazowych. Standardy takie powinny także gwarantować równy dostęp przedsiębiorstw gazowych w Unii do odbiorców krajowych.

(15)Dyrektywa Rady 2008/114/WE określa procedurę prowadzącą do poprawy bezpieczeństwa wyznaczonej europejskiej infrastruktury krytycznej, w tym określonej infrastruktury gazowniczej w Unii. Wraz z niniejszym rozporządzeniem dyrektywa 2008/114/WE przyczynia się do wypracowania kompleksowego podejścia do bezpieczeństwa energetycznego Unii.

(14)W rozporządzeniu (UE) nr 994/2010 wymaga się, aby operatorzy systemu przesyłowego wprowadzali stałą zdolność przepływu w obu kierunkach na wszystkich transgranicznych połączeniach międzysystemowych, chyba że przyznano odstępstwo od tego obowiązku. Celem jest zapewnienie uwzględnienia potencjalnych korzyści związanych ze stałą zdolnością przepływu w obu kierunkach przy planowaniu nowych połączeń międzysystemowych. Jednakże zdolność przepływu w obu kierunkach może być wykorzystywana do dostaw gazu zarówno do sąsiadującego państwa członkowskiego, jak i do odbiorców wzdłuż korytarza dostaw gazu. Korzyści w zakresie bezpieczeństwa dostaw wynikające ze stałej zdolności przepływu w obu kierunkach muszą zatem być postrzegane w szerszej perspektywie, w duchu solidarności i ściślejszej współpracy. Podejmując decyzję o wprowadzeniu zdolności przepływu w obu kierunkach, należy zatem przeprowadzić analizę kosztów i korzyści uwzględniającą cały korytarz przesyłowy. Właściwe organy powinny zatem być odpowiednio zobowiązane do ponownego zbadania odstępstw przyznanych na podstawie rozporządzenia (UE) nr 994/2010 w oparciu o wyniki regionalnych ocen ryzyka.

(11)Odpowiedzialność za bezpieczeństwo dostaw gazu powinna być podzielona pomiędzy przedsiębiorstwa gazowe, państwa członkowskie, działające za pośrednictwem swoich właściwych organów, i Komisję, w zakresie ich odpowiednich kompetencji. Wspólna odpowiedzialność wymaga ścisłej współpracy pomiędzy nimi. Jednakże odbiorcy wykorzystujący gaz do wytwarzania energii elektrycznej lub w celach przemysłowych również mogą odegrać istotną rolę w bezpieczeństwie dostaw gazu, ponieważ mogą oni reagować na sytuacje kryzysowe poprzez środki po stronie popytu, np. umowy na usługi przerywane oraz możliwość przestawiania się na paliwa alternatywne, co ma bezpośredni wpływ na równowagę pomiędzy podażą a popytem.

(8)Jak dotąd potencjał bardziej wydajnych i mniej kosztownych działań w ramach współpracy regionalnej nie został w pełni wykorzystany. Ma to związek nie tylko z lepszą koordynacją krajowych środków łagodzących w sytuacjach nadzwyczajnych, lecz również z krajowymi środkami zapobiegawczymi, takimi jak krajowe strategie magazynowania oraz strategie odnoszące się do skroplonego gazu ziemnego (LNG), które mogą mieć strategiczne znaczenie w niektórych regionach.

(7)Sprawnie działający wewnętrzny rynek jest najlepszą gwarancją bezpieczeństwa dostaw energii w całej Unii oraz ograniczenia narażenia poszczególnych państw członkowskich na negatywne skutki zakłóceń w dostawach gazu. W przypadku wystąpienia zagrożeń dla bezpieczeństwa dostaw w jednym z państw członkowskich istnieje ryzyko, że wprowadzone jednostronnie przez to państwo środki mogą zagrażać prawidłowemu funkcjonowaniu wewnętrznego rynku gazu oraz mieć negatywny wpływ na dostawy gazu do odbiorców w innych państwach członkowskich. Aby umożliwić funkcjonowanie wewnętrznego rynku gazu również w przypadku niedoborów w dostawach, niezbędna jest solidarność i koordynacja działań na wypadek sytuacji kryzysowych, zarówno w zakresie działań zapobiegawczych, jak i reakcji na konkretne zakłócenia w dostawach.

(6)W komunikacie Komisji „Strategia ramowa na rzecz stabilnej unii energetycznej opartej na przyszłościowej polityce w dziedzinie klimatu” z lutego 2015 r. podkreślono, że unia energetyczna opiera się na solidarności i zaufaniu, które są koniecznymi elementami bezpieczeństwa energetycznego. Celem niniejszego rozporządzenia powinna być poprawa solidarności i zaufania między państwami członkowskimi, a także wprowadzenie środków niezbędnych do osiągnięcia tych celów w drodze do urzeczywistnienia unii energetycznej.

(26)Jeżeli państwa członkowskie planują wprowadzenie środków nierynkowych, środkom takim powinien towarzyszyć opis ich skutków gospodarczych. Dzięki temu odbiorcy będą mieć niezbędne informacje o kosztach takich środków, a środki będą przejrzyste, zwłaszcza w odniesieniu do ich udziału w cenie gazu.

(27)W marcu 2015 r. Rada Europejska wezwała do oceny wariantów dobrowolnych mechanizmów agregowania zapotrzebowania z poszanowaniem prawa Światowej Organizacji Handlu („WTO”) oraz unijnych reguł konkurencji. Umożliwiłoby to państwom członkowskim i przedsiębiorstwom gazowym przeanalizowanie potencjalnych korzyści ze zbiorowych zakupów gazu jako sposobu przeciwdziałania sytuacjom niedoboru dostaw z równoczesnym zachowaniem powyższych zasad.

(28)Środki po stronie popytu, takie jak możliwość przestawienia się na paliwa alternatywne lub ograniczenie dostaw gazu do dużych odbiorców przemysłowych w sposób ekonomicznie efektywny, mogą odgrywać ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa energetycznego, o ile można je zastosować szybko, zmniejszając w ten sposób znacząco zapotrzebowanie w odpowiedzi na zakłócenia w dostawach. Należy podjąć więcej działań na rzecz propagowania efektywności energetycznej, zwłaszcza gdy potrzebne są środki po stronie popytu. Uwzględnione musi być oddziaływanie na środowisko każdego z proponowanych środków po stronie popytu i podaży, z pierwszeństwem w miarę możliwości dla środków o najmniejszym wpływie na środowisko. Jednocześnie należy uwzględnić aspekty bezpieczeństwa dostaw i konkurencyjności.

(29)Przy opracowywaniu i wdrażaniu planu działań zapobiegawczych i planu na wypadek sytuacji nadzwyczajnej właściwe organy powinny zawsze uwzględniać bezpieczeństwo funkcjonowania systemu gazowniczego na szczeblu regionalnym i krajowym. W planach tych muszą one uwzględniać i określać ograniczenia techniczne mające wpływ na funkcjonowanie sieci, w tym techniczne i dotyczące bezpieczeństwa względy uzasadniające ograniczenia przepływu w razie sytuacji nadzwyczajnej.

(30)Do niektórych regionów Unii dostarczany jest gaz niskokaloryczny. Ze względu na swe właściwości gaz niskokaloryczny nie może być wykorzystywany w instalacjach wykorzystujących gaz wysokokaloryczny. W instalacjach stworzonych z myślą o gazie niskokalorycznym możliwe jest jednak stosowanie gazu wysokokalorycznego pod warunkiem przetworzenia go na gaz niskokaloryczny, na przykład poprzez dodanie azotu. Szczególne właściwości gazu niskokalorycznego należy rozpatrywać na szczeblu krajowym i regionalnym oraz uwzględniać je w ocenie ryzyka, a także w planach działań zapobiegawczych i planach na wypadek sytuacji nadzwyczajnej.

(31)Konieczne jest zapewnienie przewidywalności działań podejmowanych w przypadku sytuacji nadzwyczajnej, zapewniając wszystkim uczestnikom rynku odpowiednie możliwości reagowania i przygotowania się na takie okoliczności. Co do zasady właściwe organy powinny zatem stosować się do swoich planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej. W należycie uzasadnionych okolicznościach nadzwyczajnych należy im zezwolić na podjęcie działań odbiegających od tych planów. Ważne jest również określenie bardziej przejrzystego i przewidywalnego sposobu ogłaszania stanów nadzwyczajnych. Ważną rolę w tym zakresie mogą odegrać informacje na temat stanu zbilansowania systemu (ogólnego stanu sieci przesyłowej), którego ramy zostały określone w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 312/2014. Informacje te powinny być dostępne w czasie rzeczywistym właściwym organom oraz krajowym organom regulacyjnym, jeśli te drugie nie są właściwym organem.

(32)Plany działań zapobiegawczych i plany na wypadek sytuacji nadzwyczajnej powinny być regularnie aktualizowane i publikowane. Powinny one być także przedmiotem wzajemnej oceny. Proces wzajemnej oceny pozwala na wczesne określenie niespójności i środków, które mogłyby stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa dostaw innych państw członkowskich, zapewniając w ten sposób spójność planów w różnych regionach. Umożliwia on również wymianę najlepszych praktyk między państwami członkowskimi.

(33)Aby zapewnić aktualność i skuteczność planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej, państwa członkowskie powinny pomiędzy aktualizacjami przeprowadzać testy planów poprzez symulację scenariuszy sytuacji o znacznych skutkach i sytuacji o skutkach umiarkowanych oraz reakcji w czasie rzeczywistym. Właściwe organy powinny przedstawiać wyniki testów na forum Grupy Koordynacyjnej ds. Gazu.

(34)Potrzebne są obowiązkowe kompletne wzory zawierające wszystkie źródła ryzyka ujmowane w ocenie ryzyka oraz wszystkie elementy planów działań zapobiegawczych i planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej, aby usprawnić ocenę ryzyka i opracowanie planów, ich ocenę wzajemną oraz ocenę przez Komisję.

(35)W celu usprawnienia komunikacji między państwami członkowskimi a Komisją oceny ryzyka, plany działań zapobiegawczych i plany na wypadek sytuacji nadzwyczajnej oraz wszelkie inne dokumenty i wymieniane informacje objęte niniejszym rozporządzeniem muszą być przekazywane za pośrednictwem standardowego elektronicznego systemu powiadomień.

(36)Jak wykazano w teście warunków skrajnych w październiku 2014 r., niezbędna jest solidarność, aby zapewnić bezpieczeństwo dostaw w całej Unii oraz utrzymać koszty ogólne na minimalnym poziomie. W przypadku ogłoszenia stanu nadzwyczajnego w jednym państwie członkowskim, w celu umocnienia solidarności należy zastosować podejście dwuetapowe. Po pierwsze, wszystkie państwa członkowskie, które wprowadziły podwyższony standard w zakresie dostaw, powinny ograniczyć go do wartości domyślnych, aby zwiększyć płynność rynku gazu. Po drugie, jeżeli pierwszy krok nie zapewni niezbędnych dostaw, konieczne są dalsze środki w sąsiadujących państwach członkowskich, nawet jeśli nie są one w sytuacji nadzwyczajnej, tak aby zapewnić dostawy dla gospodarstw domowych, podmiotów świadczących podstawowe usługi społeczne i instalacji systemów ciepłowniczych w państwie członkowskim dotkniętym sytuacją nadzwyczajną. Państwa członkowskie powinny wskazać i szczegółowo opisać środki solidarności w swoich planach na wypadek sytuacji nadzwyczajnej, zapewniając sprawiedliwe i równe odszkodowanie dla przedsiębiorstw gazowych.

(37)W ramach solidarności europejskiej Unia i państwa członkowskie powinny również w miarę potrzeby udzielać pomocy w zakresie ochrony ludności. Pomoc taką powinno się ułatwiać i koordynować poprzez Unijny Mechanizm Ochrony Ludności ustanowiony decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady 1313/2013/UE, którego celem jest wzmocnienie współpracy między Unią a państwami członkowskimi i ułatwienie koordynacji w obszarze ochrony ludności w dążeniu do zwiększenia skuteczności systemów zapobiegania klęskom żywiołowym i katastrofom spowodowanym przez człowieka, zapewniania gotowości do nich i reagowania na nie.

(38)Aby ocenić sytuację w zakresie bezpieczeństwa dostaw w danym państwie członkowskim, w danym regionie lub w Unii, niezbędny jest dostęp do odpowiednich informacji. W szczególności państwa członkowskie i Komisja muszą mieć stały dostęp do informacji od przedsiębiorstw gazowych w odniesieniu do głównych parametrów dostaw gazu, które to informacje stanowią zasadniczy wkład w opracowywanie polityki bezpieczeństwa dostaw. W należycie uzasadnionych przypadkach, niezależnie od ogłoszenia stanu nadzwyczajnego, powinien być również możliwy dostęp do dodatkowych informacji potrzebnych do oceny ogólnej sytuacji w zakresie dostaw gazu. Te dodatkowe informacje to przykładowo informacje o dostawach gazu niezwiązane z cenami, takie jak minimalne i maksymalne objętości gazu, punkty dostawy lub rezerwy dostaw. Można by było żądać takich informacji na przykład w przypadku zmian w strukturze dostaw gazu do danego nabywcy lub nabywców w danym państwie członkowskim, które nie powinny wystąpić, gdyby rynki funkcjonowały normalnie, i które mogłyby mieć wpływ na dostawy gazu do Unii lub jej części.

(39)W marcu 2015 r. Rada Europejska stwierdziła, że umowy na dostawy gazu z dostawcami z państw trzecich powinny być bardziej przejrzyste i zgodne z przepisami bezpieczeństwa energetycznego Unii. W tym kontekście skuteczny i ukierunkowany mechanizm dostępu państw członkowskich do najważniejszych umów na dostawy gazu powinien zapewnić kompleksową ocenę odnośnego ryzyka, które może prowadzić do zakłócenia w dostawach lub mieć wpływ na niezbędne środki łagodzące w przypadku faktycznego wystąpienia kryzysu. W ramach tego mechanizmu niektóre najważniejsze umowy na dostawy powinny być automatycznie zgłaszane państwom członkowskim natychmiast po ich zawarciu. Jednakże obowiązek automatycznego powiadamiania o umowie musi być proporcjonalny. Zastosowanie tego obowiązku do umów między dostawcą a nabywcą obejmujących 40 % rynku krajowego jest odpowiednim kompromisem w zakresie efektywności administracyjnej oraz określa jasne zobowiązania dla uczestników rynku. Nie oznacza to, że inne umowy na dostawy gazu nie są istotne dla bezpieczeństwa dostaw. W związku z tym państwa członkowskie powinny mieć prawo wglądu w inne umowy mogące negatywnie wpłynąć na bezpieczeństwo dostaw w danym państwie członkowskim, w regionie lub w całej Unii. Komisja powinna mieć taki sam dostęp do umów na dostawy gazu jak państwa członkowskie ze względu na jej rolę w ocenie zgodności i skuteczności planów działań zapobiegawczych i planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej pod względem analizy źródeł ryzyka dla bezpieczeństwa dostaw na szczeblu krajowym, regionalnym i unijnym. Komisja może wezwać państwa członkowskie do zmiany planów w celu uwzględnienia informacji uzyskanych z umów. Zapewniona przy tym musi być poufność szczególnie chronionych informacji handlowych. Lepszy dostęp Komisji do informacji na temat umów handlowych nie powinien wpływać na bieżące działania prowadzone przez nią w zakresie monitorowania rynku gazu, przy czym Komisja powinna interweniować w razie stwierdzenia naruszenia prawa Unii. Przepisy niniejszego rozporządzenia powinny pozostawać bez uszczerbku dla prawa Komisji do wszczęcia postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego zgodnie z art. 258 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) oraz do egzekwowania reguł konkurencji, w tym pomocy państwa.

(40)Grupa Koordynacyjna ds. Gazu powinna pełnić rolę doradczą wobec Komisji, pomagając w koordynacji środków na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa dostaw w stanie nadzwyczajnym w Unii. Grupa ta powinna także monitorować adekwatność i odpowiedniość środków wprowadzanych zgodnie z niniejszym rozporządzeniem, w tym zgodność planów działań zapobiegawczych i planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej opracowywanych przez różne regiony i poddawanych wzajemnej ocenie.

(41)Jednym z celów Unii jest wzmocnienie Wspólnoty Energetycznej, które zapewniłoby skuteczne wdrożenie dorobku prawnego UE w zakresie energii i reform rynku energii oraz pobudzenie inwestycji w sektorze energetycznym poprzez lepszą integrację rynków energii Unii i Wspólnoty Energetycznej. Oznacza to również wprowadzenie wspólnego zarządzania kryzysowego poprzez zaproponowanie planów działań zapobiegawczych i planów na wypadek sytuacji nadzwyczajnej na szczeblu regionalnym wraz z umawiającymi się stronami Wspólnoty Energetycznej. Ponadto opublikowany w październiku 2014 r. komunikat Komisji w sprawie odporności europejskiego systemu gazowego w krótkim okresie wskazuje na konieczność stosowania reguł wewnętrznego rynku energii w odniesieniu do przepływu energii między państwami członkowskimi Unii a umawiającymi się stronami Wspólnoty Energetycznej. W związku z powyższym, w celu zapewnienia skutecznego zarządzania kryzysowego na granicach między państwami członkowskimi Unii a umawiającymi się stronami, po przyjęciu wspólnego aktu niezbędne są uzgodnienia umożliwiające konkretną współpracę z poszczególnymi umawiającymi się stronami Wspólnoty Energetycznej po wprowadzeniu odpowiednich wzajemnych postanowień.

(42)Ponieważ dostawy gazu z państw trzecich mają zasadnicze znaczenie dla bezpieczeństwa dostaw gazu w Unii, Komisja powinna koordynować działania dotyczące państw trzecich, pracując wspólnie z państwami trzecimi będącymi producentami oraz państwami tranzytu nad uzgodnieniami na wypadek sytuacji kryzysowych, zapewniającymi stabilny przepływ gazu do Unii. Komisja powinna być upoważniona do zwołania grupy zadaniowej ds. monitorowania przepływu gazu do Unii w sytuacjach kryzysowych, w porozumieniu z państwami trzecimi, których to dotyczy, oraz, jeżeli kryzys wynika z problemów w państwie trzecim, do podjęcia działań w roli pośrednika i mediatora.

(43)Jeżeli istnieją wiarygodne dane na temat sytuacji poza terytorium Unii, która zagraża bezpieczeństwu dostaw do jednego lub kilku państw członkowskich i która może uruchomić mechanizm wczesnego ostrzegania pomiędzy Unią a państwem trzecim, Komisja powinna niezwłocznie powiadomić o tym Grupę Koordynacyjną ds. Gazu, a Unia powinna podjąć odpowiednie działanie, aby spróbować załagodzić sytuację.

(44)Państwa członkowskie, działając samodzielnie, nie mogą w sposób zadowalający osiągnąć celu niniejszego rozporządzenia, to jest zapewnić bezpieczeństwa dostaw gazu w Unii. Ze względu na rozmiary lub skutki działania cel można osiągnąć lepiej na poziomie Unii. W związku z tym Unia może podjąć działania zgodnie z zasadą pomocniczości określoną w art. 5 Traktatu o Unii Europejskiej. Zgodnie z zasadą proporcjonalności, określoną w tym samym artykule, niniejsze rozporządzenie nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego celu.

(45)W celu umożliwienia Unii szybkiego reagowania na zmianę okoliczności w zakresie bezpieczeństwa dostaw gazu Komisji należy powierzyć uprawnienia do przyjmowania aktów zgodnie z art. 290 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej dotyczących zmian w odniesieniu do regionów oraz wzorów oceny ryzyka i planów. Szczególnie ważne jest, aby w czasie prac przygotowawczych Komisja prowadziła stosowne konsultacje, w tym na poziomie ekspertów. Przygotowując i opracowując akty delegowane, Komisja powinna zapewnić, by stosowne dokumenty były jednocześnie przekazywane Parlamentowi Europejskiemu i Radzie, w odpowiednim czasie i we właściwy sposób.