Niniejszy komunikat stanowi wkład Komisji Europejskiej w spotkanie przywódców. Opisano w nim najważniejsze zagadnienia i ewentualne sposoby postępowania zgodnie z zasadą pomocniczości, przy uwzględnieniu faktu, że kompetencje w zakresie edukacji i kultury należą przede wszystkim do władz państw członkowskich na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Kompetencje UE ograniczają się do zachęcania do współpracy oraz wspierania i uzupełniania działań na poziomie krajowym. Zakres działań UE obejmuje również możliwość finansowania programów (wśród których najdłużej realizowane i najpopularniejsze to Erasmus w dziedzinie edukacji i Media w dziedzinie kultury).

Dlatego właśnie przywódcy europejscy postanowili spotkać się 17 listopada 2017 r. w Göteborgu, aby omówić przyszłą rolę edukacji i kultury we wzmacnianiu poczucia przynależności do wspólnoty kulturowej.

Jedna z głównych kwestii, która wymaga omówienia i decyzji, dotyczy wymiaru społecznego Europy. Komisja przedstawiła konkretny dokument otwierający debatę na ten temat, w którym wskazała ważne osiągnięcia Europy w tej dziedzinie. Europa może się pochwalić najrówniejszym i najbardziej pluralistycznym społeczeństwem na świecie, o wysokim wskaźniku średniego trwania życia (80,7 lat) i solidnych systemach zabezpieczenia społecznego, które pomogły jej przetrwać kryzys gospodarczy. Średni wskaźnik bezrobocia spada (we wrześniu 2017 r. osiągnął poziom 7,5 % – najniższy od listopada 2008 r.), jednak istnieją znaczne rozbieżności pod względem tego wskaźnika między poszczególnymi krajami, a 18,4 mln ludzi, w tym 3,7 mln osób młodych, wciąż nie ma pracy. Jednocześnie 40 % europejskich pracodawców zgłasza trudności ze znalezieniem osób z umiejętnościami potrzebnymi do rozwoju ich przedsiębiorstw i wprowadzania innowacji.

Debata na temat przyszłości Europy rozpoczęła się na dobre. Komisja Europejska zapoczątkowała ją w marcu 2017 r. swoją białą księgą. W orędziu o stanie Unii w 2017 r. przewodniczący Jean-Claude Juncker przedstawił własną wizję bardziej zjednoczonej, silniejszej i demokratyczniejszej Unii i nakreślił jasny plan działania prowadzący do spotkania przywódców w Sybinie, którego termin przewodniczący Donald Tusk wyznaczył na dzień 9 maja 2019 r. Na spotkaniu tym powinny zapaść dalsze decyzje dotyczące przyszłości Europy, a przygotowaniem do nich są dyskusje przewidziane w agendzie przywódców.

„UE nie jest doskonała, ale jest najlepszym narzędziem, jakim dysponujemy, by stawić czoła stojącym przed nami wyzwaniom. Potrzebujemy UE, by zagwarantować nie tylko pokój i demokrację, ale także bezpieczeństwo naszych obywateli. Potrzebujemy UE, by lepiej służyła ich potrzebom i pragnieniom: swobodzie pobytu, nauki, pracy, przemieszczania się i życia w dobrobycie na całym kontynencie, a także korzystaniu z bogatego dziedzictwa kulturowego Europy”.

„Edukacja i kultura mają kluczowe znaczenie dla przyszłości zarówno obywateli UE, jak i Unii jako całości. W ten sposób możemy obrócić przypadkowe okoliczności w szansę, zmienić lustra w okna, nadać głębszy sens temu, co znaczy być „Europejczykami”, przy całej różnorodności Europy. Musimy wykorzystać szansę, jaką jest spotkanie przywódców europejskich w tym tygodniu w Göteborgu, by uczynić edukację i kulturę siłą napędową wzrostu gospodarczego, tworzenia miejsc pracy i sprawiedliwości społecznej, a w rezultacie także jedności”.

·trwająca cyfryzacja i automatyzacja, rozwój sztucznej inteligencji oraz potrzeba utrzymania postępu technologicznego;

·przyszłość pracy, jej wpływ na warunki pracy oraz przyszłe zapotrzebowanie na umiejętności;

·modernizacja europejskich państw opiekuńczych, włączenie społeczne oraz potrzeba dzielenia się owocami wzrostu gospodarczego i ograniczenia nierówności, w tym różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn;

·tendencje demograficzne, starzenie się siły roboczej i potrzeba integracji zróżnicowanej kulturowo populacji imigrantów;

·nowe modele komunikacji, media społecznościowe, zjawisko „fałszywych informacji” i konieczność rozpowszechniania umiejętności korzystania z mediów w całym społeczeństwie; jak również

·gwałtownie szerzący się populizm i ksenofobia, ryzyko radykalizacji postaw prowadzącej do aktów przemocy oraz potrzeba wzmocnienia poczucia przynależności do wspólnoty.

Edukacja i kultura mogą i powinny być częścią odpowiedzi na wiele z tych zjawisk, zapewniającej możliwość czerpania z nich korzyści.

·Edukacja stanowi podstawę kreatywnej i wydajnej siły roboczej, napędzającej badania naukowe i rozwój oraz innowacje. Pozwala pokierować zmianami technologicznymi i cyfrowymi zamiast tylko na nie reagować; kształcenie i szkolenie zapewniają ludziom umiejętności niezbędne na rynku pracy, umożliwiają im też reagowanie na zmieniające się okoliczności oraz zmiany i zakłócenia strukturalne; kształcenie, szkolenie, przekwalifikowywanie się i podnoszenie kwalifikacji pomagają w zmianie pracy; kształcenie i szkolenie dają ludziom szansę na samodzielne tworzenie miejsc pracy; wysoko wykwalifikowana i elastyczna siła robocza to fundament odpornej gospodarki, która dobrze radzi sobie ze wstrząsami i odgrywa aktywną rolę w gospodarce światowej.

·Kształcenie i szkolenie to także najlepszy sposób na zwiększenie szans na zatrudnienie i znalezienie godnych miejsc pracy. To najpewniejsza ochrona przed bezrobociem, ubóstwem i wykluczeniem społecznym. Dobra edukacja sprzyjająca włączeniu społecznemu, która zaczyna się od dzieciństwa, stanowi podstawę spójności, mobilności i sprawiedliwości społecznej.

·Jednocześnie edukacja i kultura przyczyniają się do uatrakcyjnienia Europy jako miejsca do życia, nauki i pracy, charakteryzującego się wolnością i wspólnymi wartościami, odzwierciedlonymi w prawach podstawowych i otwartym społeczeństwie. Edukacja to podstawa aktywności obywatelskiej, pomaga zapobiegać szerzeniu populizmu, ksenofobii i radykalizacji postaw prowadzącej do aktów przemocy.

·Różnorodność kulturowa Europy to jej atut, który sprzyja kreatywności i innowacji, a jednocześnie istnieje pewien wspólny mianownik, który stanowi charakterystyczną cechę europejskiego stylu życia. Edukacja i kultura odgrywają kluczową rolę w: (i) lepszym poznawaniu się ludzi ponad granicami państw oraz (ii) doświadczaniu i zyskiwaniu świadomości tego, co znaczy być „Europejczykami”. Zrozumienie i ochrona naszego dziedzictwa kulturowego i różnorodności to warunki konieczne utrzymania naszej wspólnoty kulturowej, wspólnych wartości i wspólnej tożsamości.

2. Zwiększenie mobilności i ułatwianie współpracy transgranicznej

Mieszkańcy Europy swobodnie studiują, pracują, podróżują i wymieniają się ideami. W projekcie europejskim zawsze chodziło o pokonywanie granic i możliwość swobodnego przemieszczania się. Dziś rynek wewnętrzny jest już rzeczywistością w przypadku towarów, ale nadal nie w przypadku edukacji i kultury. Z drugiej strony obserwujemy zwiększone zainteresowanie współpracą i mobilnością transgraniczną, zarówno w przypadku osób uczących się, jak i w przypadku dzieł kultury i sztuki, wśród samych środowisk związanych z edukacją i kulturą we wszystkich państwach członkowskich.

Jedną ze znanych przeszkód w mobilności studentów jest fakt, że mimo procesu bolońskiego i innych ram współpracy na forum Rady Europy dyplomy szkół wyższych są niechętnie uznawane w innych państwach członkowskich, co oznacza, że młodzi ludzie napotykają nieuzasadnione przeszkody w podejmowaniu studiów i pracy w innym państwie. To oznacza utraconą szansę na zapewnienie młodym ludziom dobrego wykształcenia, blokującą przepływ idei, utrudniającą pracę uniwersytetom i hamującą badania naukowe i innowacje. To również wciąż istniejąca przeszkoda dla w pełni zintegrowanego europejskiego rynku pracy.

Istnieje wiele przeszkód administracyjnych i biurokratycznych utrudniających uniwersytetom, innym instytucjom szkolnictwa wyższego i organizatorom szkoleń efektywną współpracę ponad granicami. Ponadto wciąż do rzadkości należą programy studiów i szkoleń, w wyniku których można uzyskać kwalifikacje automatycznie uznawane w więcej niż jednym kraju. To uprzykrza życie absolwentom i utrudnia pracę uniwersytetom, które muszą się skupiać na kwestiach administracyjnych zamiast na jakości kształcenia.

Według międzynarodowych rankingów tylko 10 spośród 50 najlepszych uniwersytetów na świecie znajduje się w UE. Ważne więc, by Europa pozostała atrakcyjnym miejscem do studiowania i by w przyszłości uniwersytety europejskie znalazły się w czołówce międzynarodowych rankingów. Z myślą o wspieraniu jakości naszych instytucji szkolnictwa wyższego i rozwijaniu naszego poczucia przynależności do UE z budżetu unijnego finansuje się niewielką liczbę europejskich instytucji szkolnictwa wyższego, które zapewniają kształcenie w dziedzinie studiów europejskich: Europejski Instytut Uniwersytecki we Florencji, Kolegium Europejskie (w Brugii i Natolinie), Europejski Instytut Administracji Publicznej w Maastricht, Akademię Prawa Europejskiego w Trewirze oraz Międzynarodowe Centrum Kształcenia Europejskiego w Nicei. Z tych samych powodów instytucje UE i państwa członkowskie powinny wesprzeć powstanie Europejskiej Szkoły Zarządzania Ponadnarodowego we Florencji, która szkoliłaby w sprawach europejskich osoby zajmujące stanowiska kierownicze w krajowych systemach administracji, w sektorze prywatnym i w organizacjach społeczeństwa obywatelskiego. UE wspiera także Europejski Instytut Innowacji i Technologii (EIT), który pomaga kreatywnym umysłom rozwijać nowe pomysły i projekty w dziedzinie przedsiębiorczości.

UE może się już pochwalić doskonałymi osiągnięciami w dziedzinie aktywnego propagowania mobilności, przede wszystkim wśród studentów uniwersytetów, ale również wśród uczniów szkół średnich i zawodowych oraz młodych specjalistów i nauczycieli, dzięki programowi Erasmus+. Niedawno Komisja uruchomiła Europejski Korpus Solidarności, który oferuje nowe możliwości wolontariatu, stażu i pracy młodym ludziom między 18 a 30 rokiem życia. W 2017 r. w ramach projektu „Move2Learn Learn2Move” młodzi Europejczycy mieli szansę odkrywać i lepiej poznać Europę.

Najbardziej widocznym przykładem działań UE na rzecz mobilności są różne edycje programu Erasmus+, jednego z najpopularniejszych programów europejskich. Przez 30 lat program ten pomógł 9 mln osób w podjęciu studiów lub pracy wolontariackiej, w odbyciu szkoleń czy nauczaniu w innym kraju. Mówi się o „pokoleniu Erasmusa”. Istnieją dowody na to, że osoby, które wzięły udział w programie Erasmus, mają doskonałe szanse na rynku pracy. W czasach globalizacji takie doświadczenia z pewnością będą stawały się coraz cenniejsze. Wciąż jednak tylko 3,7 % młodych osób ma szansę uczestniczyć w tego rodzaju programach na rzecz mobilności. Prawdą jest również, że z wyżej opisanych względów wszelka mobilność poza tymi sprawdzonymi ramami pozostaje utrudniona.

Skoro przywódcy i obywatele europejscy wzywają do kształtowania otwartej Europy, w której mobilność edukacyjna jest normą, i jeśli Europa chce pozostać kontynentem jakości, atrakcyjnym miejscem do studiowania, prowadzenia badań naukowych i pracy, przyszedł czas na dążenie do stworzenia europejskiego obszaru edukacji. Mimo że kompetencje UE w dziedzinie edukacji i kultury nie pozwalają na harmonizację, jak w przypadku innych dziedzin, możliwe i pożądane jest działanie na poziomie unijnym oparte na współpracy.