KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 19.7.2018 COM(2018) 547 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Ochrona inwestycji wewnątrzunijnych









I.Wprowadzenie Promowanie i ochrona inwestycji w UE Jednolity rynek Unii Europejskiej jest wyjątkowym obszarem możliwości inwestycyjnych. Głównym celem planu inwestycyjnego dla Europy jest stworzenie bardziej przewidywalnego, stabilnego i jasnego otoczenia regulacyjnego, aby wspierać inwestycje. W ramach tego kierunku prac w planie działania na rzecz tworzenia unii rynków kapitałowych i w jego przeglądzie śródokresowym podkreśla się, że stabilne otoczenie biznesowe jest kluczowe dla zachęcania do zwiększenia inwestycji w Unii Europejskiej. Komisja zobowiązała się do utrzymywania i poprawy zarówno przewidywalnego, stabilnego i jasnego otoczenia regulacyjnego, jak i skutecznego egzekwowania praw inwestorów. Celem niniejszego komunikatu jest przedstawienie wytycznych dotyczących obowiązujących przepisów unijnych w zakresie traktowania inwestycji transgranicznych w UE. Stopniowo rozwijane na przestrzeni dziesięcioleci prawo Unii zapewnia inwestorom wysoki poziom ochrony, jednak nie rozwiązuje wszystkich problemów, na które inwestorzy mogą natknąć się podczas prowadzenia działalności. Prawo Unii jest podstawą rozwoju jednolitego rynku jako obszaru, na którym inwestorzy korzystają ze swobody zakładania działalności gospodarczej, inwestowania w przedsiębiorstwa, przywozu i wywozu towarów, świadczenia usług w wymiarze transgranicznym oraz są traktowani w sposób równy i niedyskryminacyjny we wszystkich krajach. Swobodny przepływ kapitału stanowi podstawę wszystkich inwestycji, a Traktat zakazuje stosowania środków, które bezpodstawnie uniemożliwiają transgraniczny przepływ kapitału i płatności lub do nich zniechęcają. Prawo Unii umożliwia jednocześnie regulowanie rynków w celu uwzględnienia uzasadnionych interesów publicznych, takich jak bezpieczeństwo publiczne, zdrowie publiczne, prawa socjalne, ochrona konsumentów lub środowiska, co może mieć konsekwencje również dla inwestycji. Organy publiczne UE i państw członkowskich mają obowiązek (i związaną z nim odpowiedzialność) zarówno chronić inwestycje, jak i regulować rynki. Zatem UE i państwa członkowskie mogą zgodnie z prawem zastosować środki mające na celu ochronę tych interesów, co może negatywnie wpływać na inwestycje. Mogą one jednak zastosować te środki jedynie w określonych okolicznościach i na określonych warunkach oraz zgodnie z prawem Unii. Inwestorzy transgraniczni w UE mogą powołać się na bezpośrednio obowiązujące unijne prawa, które są nadrzędne nad prawem krajowym. Sędziowie krajowi pełnią szczególną rolę i ponoszą szczególną odpowiedzialność w zakresie ochrony inwestycji. Wraz z Trybunałem Sprawiedliwości UE („TSUE” lub „Trybunał Sprawiedliwości”) w ramach postępowania w trybie prejudycjalnym sędziowie krajowi muszą całkowicie niezależnie zapewnić pełne stosowanie przepisów prawa Unii oraz ochronę sądową praw osób fizycznych we wszystkich państwach członkowskich. Ponadto prawa transgranicznych inwestorów są chronione w UE także poprzez szereg publicznych mechanizmów mających na celu zapobieganie naruszeniom i eliminowanie utrudnień, które inwestorzy mogą napotkać ze strony organów krajowych. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat rządy wspierały inwestycje transgraniczne, zawierając dwustronne umowy inwestycyjne. Te dwustronne umowy inwestycyjne zwykle obejmują prawo do traktowania krajowego i traktowania zgodnie z zasadą największego uprzywilejowania, prawo do sprawiedliwego i równego traktowania, do ochrony przed wywłaszczeniem i do swobodnego przepływu środków. Inwestorzy mogą podnieść zarzut naruszenia tych postanowień przed sądem polubownym zajmującym się arbitrażem między inwestorem a państwem. Podobne postanowienia można znaleźć w Traktacie karty energetycznej – wielostronnym traktacie inwestycyjnym zainicjowanym przez UE w celu stymulowania inwestycji w sektorze energetycznym. UE podjęła się gruntownej reformy tych umów w kontekście zewnętrznym UE. Niektóre kraje, z którymi państwa członkowskie UE zawarły wcześniej dwustronne umowy inwestycyjne, przystąpiły później do UE. W następstwie przystąpienia do UE przepisy prawa materialnego dwustronnych umów inwestycyjnych stosowane pomiędzy państwami członkowskimi („wewnątrzunijne dwustronne umowy inwestycyjne”) stały się równoległym systemem traktatów, pokrywającym się z przepisami dotyczącymi jednolitego rynku, uniemożliwiając tym samym pełne stosowanie prawa Unii. Ma to miejsce na przykład, gdy wewnątrzunijne dwustronne umowy inwestycyjne są interpretowane w taki sposób, że stanowią podstawę przyznania bezprawnej pomocy państwa naruszającej zasady zapewnienia równych szans na jednolitym rynku. W wewnątrzunijnych dwustronnych umowach inwestycyjnych przyznaje się prawa jedynie inwestorom z jednego z dwóch zainteresowanych państw członkowskich, co jest sprzeczne z zasadą niedyskryminacji unijnych inwestorów na jednolitym rynku określoną w prawie Unii. Ponadto przez ustanowienie systemu pozasądowego rozstrzygania sporów w wewnątrzunijnych dwustronnych umowach inwestycyjnych odbiera się kompetencje krajowym systemom rozstrzygania sporów w zakresie krajowych środków i kwestii związanych z prawem Unii. W umowach tych powierza się rozstrzygnięcie tych sporów prywatnym arbitrom, którzy nie mogą prawidłowo stosować prawa Unii ze względu na brak niezbędnego dialogu sądowniczego z Trybunałem Sprawiedliwości. Dlatego Komisja Europejska konsekwentnie uznaje wewnątrzunijne dwustronne umowy inwestycyjne za niezgodne z prawem Unii. Komisja w uzasadnionych opiniach z dnia 23 września 2016 r. wystosowała do Austrii, Niderlandów, Rumunii, Słowacji i Szwecji formalny wniosek o rozwiązanie zawartych przez nie wewnątrzunijnych dwustronnych umów inwestycyjnych. W niedawnym orzeczeniu w trybie prejudycjalnym dotyczącym sprawy spółki Achmea Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że zawarte w wewnątrzunijnych dwustronnych umowach inwestycyjnych zapisy na sąd polubowny między inwestorem a państwem są niezgodne z prawem. Po wyroku w sprawie spółki Achmea Komisja pogłębiła dialog ze wszystkimi państwami członkowskimi i wezwała je do podjęcia działań mających na celu rozwiązanie wewnątrzunijnych dwustronnych umów inwestycyjnych ze względu na ich bezsporną niezgodność z prawem Unii. Komisja będzie monitorować postępy osiągane w tym zakresie oraz, jeżeli zajdzie taka konieczność, może podjąć decyzję o kontynuowaniu postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. W następstwie wyroku w sprawie spółki Achmea niezgodność z prawem postępowania arbitrażowego między wewnątrzunijnym inwestorem a państwem może prowadzić do powstania przekonania, że prawo Unii nie zapewnia wewnątrzunijnym inwestorom odpowiednich zabezpieczeń materialnych i proceduralnych. System prawny UE chroni jednak inwestorów transgranicznych na jednolitym rynku, jednocześnie zapewniając, aby pozostałe uzasadnione interesy były należycie uwzględnione. Gdy inwestorzy korzystają z jednej z podstawowych wolności, są objęci ochroną na podstawie: (i) postanowień Traktatu ustanawiających te wolności; (ii) Karty praw podstawowych Unii Europejskiej („Karta”); (iii) ogólnych zasad prawa Unii; oraz (iv) kompleksowego prawodawstwa sektorowego obejmującego takie dziedziny, jak: usługi finansowe, transport, energetyka, telekomunikacja, udzielanie zamówień publicznych, kwalifikacje zawodowe, własność intelektualna i prawo spółek. W niniejszym komunikacie w sposób niewyczerpujący przypomniano najbardziej adekwatne standardy materialne i proceduralne prawa Unii dotyczące traktowania inwestycji transgranicznych w UE. Pokazano w nim, że prawo Unii chroni wszystkie formy unijnych inwestycji transgranicznych w całym ich cyklu życia. W niniejszym komunikacie przypomniano o obowiązku państw członkowskich w zakresie zapewnienia, aby krajowe środki, które mogą być stosowane w celu ochrony uzasadnionego interesu publicznego, nie ograniczały nadmiernie inwestycji. Zwrócono w nim uwagę inwestorów na prawa UE, na które mogą powołać się przed organami administracji lub przed sądami. Wyrok w sprawie spółki Achmea i jego konsekwencje W wyroku w sprawie spółki Achmea Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że zapisy na sąd polubowny między inwestorem a państwem zawarte w wewnątrzunijnych dwustronnych umowach inwestycyjnych osłabiają system środków odwoławczych przewidzianych w Traktatach UE i tym samym stanowią zagrożenie dla autonomii, skuteczności, nadrzędności i bezpośredniego stosowania prawa Unii oraz zasady wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi. Odwołanie się do takich zapisów osłabia postępowanie prejudycjalne określone w art. 267 TFUE i jest niezgodne z zasadą lojalnej współpracy. Oznacza to, że wszystkie zapisy na sąd polubowny między inwestorem a państwem zawarte w wewnątrzunijnych dwustronnych umowach inwestycyjnych nie mają zastosowania oraz że wszelkie sądy polubowne ustanowione na podstawie takich zapisów nie mają jurysdykcji ze względu na brak obowiązującej umowy o arbitraż. W rezultacie sądy krajowe mają obowiązek unieważnić wszelkie orzeczenia arbitrażowe wydane na tej podstawie i odmówić ich wykonania. Państwa członkowskie będące stronami w sprawach zawisłych, niezależnie od tego w jakim charakterze, również muszą wyciągnąć wszelkie niezbędne wnioski z wyroku w sprawie spółki Achmea. Ponadto zgodnie z zasadą pewności prawa są one zobowiązane oficjalnie rozwiązać swoje wewnątrzunijne dwustronne umowy inwestycyjne. Wyrok w sprawie spółki Achmea ma również znaczenie dla konwencji arbitrażowej w postępowaniach między inwestorem a państwem określonej w art. 26 Traktatu karty energetycznej w odniesieniu do stosunków wewnątrz Unii. To postanowienie, jeśli jest interpretowane prawidłowo, nie przewiduje stosowania zapisów na sąd polubowny między inwestorem a państwem pomiędzy inwestorami z jednego państwa członkowskiego UE a innym państwem członkowskim. Ze względu na nadrzędność prawa Unii zapis ten, jeśli interpretuje się go jako mający zastosowanie wewnątrzunijne, jest niezgodny z prawem pierwotnym Unii, w związku z czym nie ma zastosowania. Uzasadnienie wyroku Trybunału w sprawie spółki Achmea ma rzeczywiście również zastosowanie w przypadku wewnątrzunijnego stosowania takiego zapisu, co, podobnie jak klauzule wewnątrzunijnych dwustronnych umów inwestycyjnych, otwiera możliwość przekazania tych sporów do organów, które nie są częścią systemu sądowego UE. Fakt, że UE jest również stroną Traktatu karty energetycznej, nie ma wpływu na następujący wniosek: uczestnictwo UE w tym traktacie spowodowało powstanie praw i obowiązków jedynie między UE a państwami trzecimi i nie ma wpływu na stosunki między państwami członkowskimi UE. Zakres niniejszego komunikatu

W niniejszym komunikacie skupiono się na inwestycjach wewnątrz Unii, a zatem nie dotyczy on inwestycji dokonywanych przez inwestorów z UE w państwach trzecich ani inwestycji dokonywanych przez inwestorów z państw trzecich w UE. Postanowienia Traktatu dotyczące swobodnego przepływu mają zastosowanie do sytuacji o aspekcie transgranicznym lub jeśli przepływ transgraniczny jest przynajmniej możliwy. Niektóre dyrektywy i rozporządzenia UE, w których określono i rozwinięto podstawowe wolności, mogą jednak również mieć zastosowanie w sytuacjach wyłącznie wewnętrznych, przynosząc tym samym korzyści wszystkim inwestorom, w tym również tym krajowym. W niniejszym komunikacie skupiono się na ochronie inwestorów przed środkami krajowymi, a nie przed środkami przyjętymi przez instytucje i organy UE. Podstawowe wolności i większość powiązanego prawa wtórnego UE mają również zasadniczo zastosowanie do Islandii, Liechtensteinu i Norwegii na podstawie Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym („Porozumienie EOG”), które stanowi część prawa Unii. W rezultacie jednolity rynek obejmuje zasadniczo również te trzy państwa. II.Prawo Unii chroni wszystkie unijne inwestycje transgraniczne w całym ich cyklu życia Inwestycje na jednolitym rynku mogą przybierać różne formy, odzwierciedlając złożoną rzeczywistość gospodarczą. Prawo Unii obejmuje i chroni wszystkie formy inwestycji. Wszelka działalność gospodarcza wchodzi bowiem w zakres przynajmniej jednej z podstawowych wolności, a podstawowe wolności mają zastosowanie, nawet jeśli działalność nie ma celów zarobkowych. W przeciwieństwie do międzynarodowego prawa inwestycyjnego w prawie Unii nie stosuje się zasadniczo terminów „inwestycja”’ i „inwestor” w kontekście jednolitego rynku, a podmioty gospodarcze określa się terminem „obywatele” (osoby prywatne lub przedsiębiorstwa) lub „rezydenci” bądź „nierezydenci”. Prawo Unii obejmuje i chroni w szczególności inwestycje prowadzące do przepływu kapitału i ustanawiania przedsiębiorstwa. Te terminy odnoszą się do: ·czynności polegających na inwestowaniu w przedsiębiorstwa, przejmowaniu lub zakładaniu przedsiębiorstw; ·prawa do nabycia, użytkowania lub zbycia nieruchomości; ·odkupu akcji i obligacji w obrocie i notowanych na giełdzie papierów wartościowych; ·otrzymywania dywidend i odsetek; ·działalności gospodarczej w zakresie udzielania kredytów (w tym kredytów konsumenckich); ·nabycia jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych; kredytów hipotecznych, zapisów, pożyczek itp. oraz ·uzyskiwania patentów, znaków towarowych i innych praw własności intelektualnej. Prawo Unii chroni dostęp do rynku, działalność na rynku i wycofanie się z rynku. (i) Dostęp do rynku Zakładanie nowej działalności gospodarczej jest chronione głównie w ramach swobód rynkowych UE. Są to: prawo inwestorów do transferu kapitału do innych państw członkowskich (art. 63 TFUE), w tym zarówno kapitału finansowego, jak i kapitału rzeczowego (takiego jak maszyny, fabryki i inne czynniki produkcji); oraz prawo do zakładania działalności gospodarczej, agencji, oddziałów i spółek zależnych w innych państwach członkowskich (art. 49 TFUE). W prawie wtórnym określono ograniczenia dla systemów zezwoleń, które państwa członkowskie mogą nakładać,izakazano stosowania niektórych rodzajów wymogów. „Prowadzenie przedsiębiorstwa” oznacza w szczególności podejmowanie i wykonywanie działalności gospodarczej mające na celu udział, w sposób stały i ciągły, w życiu gospodarczym państwa członkowskiego innego niż państwo pochodzenia . Dla inwestorów zainteresowanych inwestycjami transgranicznymi w UE dostęp do zamówień publicznych jest istotnym elementem europejskiego środowiska inwestycyjnego, w którym zapewnione są równe szanse dostępu do rynku. Niektóre rodzaje ofert podlegają zharmonizowanym przepisom dotyczącym udzielania zamówień publicznych. Ponadto w prawie Unii przewidziano, że koncesje i przetargi publiczne mające znaczenie transgraniczne muszą być przyznawane zgodnie z otwartą i niedyskryminującą procedurą opartą na obiektywnych, niedyskryminujących i proporcjonalnych kryteriach.

Przykład 1 – środki służące stwarzaniu warunków efektywnej konkurencji dla nowych podmiotów z innych państw członkowskich Sprawa C-442/02 – Caixa Bank Francja zakazała bankom oferowania oprocentowania na rachunkach bieżących. Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że taki zakaz stanowi poważną przeszkodę mającą wpływ na skuteczny dostęp przedsiębiorstw z państw członkowskich innych niż Francja do francuskiego rynku. Zakaz ten utrudnił instytucjom kredytowym będącym filiami spółek zagranicznych pozyskiwanie kapitału od podmiotów prywatnych, pozbawiając je możliwości bardziej efektywnego konkurowania z instytucjami kredytowymi tradycyjnie działającymi na rynku krajowym. Choć zakaz oferowania oprocentowania na rachunkach bieżących miał na względzie uzasadnione interesy publiczne, takie jak zachęcanie do średnio- i długoterminowego oszczędzania, wykroczył poza zakres niezbędny do osiągnięcia tego celu. W związku z tym Trybunał Sprawiedliwości uznał ten zakaz za naruszenie swobody przedsiębiorczości. (ii) Działalność na rynku Kiedy inwestorzy z UE rozpoczynają działalność gospodarczą lub dokonują innego rodzaju inwestycji w innym państwie członkowskim, prawo Unii, zgodnie z wykładnią Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, nadal ma zastosowanie. Zapewnia ono, ogólnie rzecz biorąc, ochronę przed środkami publicznymi, które pozbawiłyby inwestorów możliwości korzystania z ich mienia lub ograniczyłyby działalność gospodarczą, którą się zajmują, nawet jeśli takie środki mają również zastosowanie do podmiotów krajowych. Inwestorzy mogą założyć spółkę w dowolnym państwie członkowskim oraz założyć drugi zakład w innym państwie członkowskim niezależnie od tego, gdzie prowadzona jest główna lub cała działalność gospodarcza . Państwa członkowskie muszą uznać spółki utworzone zgodnie z prawem innego państwa członkowskiego, w szczególności w odniesieniu do zdolności prawnej spółki do wnoszenia sprawy w sporze prawnym . Jeśli spółka europejska chce przenieść się i przekształcić się w spółkę działającą na podstawie prawa innego państwa członkowskiego, korzysta ze swobody przedsiębiorczości. Państwo członkowskie pochodzenia nie może nałożyć żadnych ograniczeń dotyczących przeniesień i przekształceń, z wyjątkiem powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, a ograniczenia te muszą być proporcjonalne . Na przykład obowiązek przeprowadzenia likwidacji spółki w państwie utworzenia jako warunek wstępny jej przeniesienia do innego państwa członkowskiego jest nieproporcjonalny, a zatem niezgodny z prawem Unii . Państwo członkowskie może zapobiegać nadużyciom lub karać je zgodnie z prawem Unii. Ustanowienie statutowej lub rzeczywistej siedziby spółki w innym państwie członkowskim w celu korzystania z korzystniejszych przepisów samo w sobie nie stanowi jednak nadużycia . Komisja zaproponowała niedawno ramy umożliwiające przedsiębiorstwom działanie z łatwością na jednolitym rynku, w tym w przypadku ich rozwoju i restrukturyzacji o charakterze transgranicznym, w celu dostosowania się do zmiennych warunków rynkowych. Inicjatywa obejmuje wspólne procedury UE dotyczące transgranicznych przekształceń i podziałów spółek oraz aktualizację obowiązujących przepisów dotyczących połączeń transgranicznych. Ustanawia ona solidne gwarancje mające na celu ochronę uzasadnionych praw i interesów pracowników, wspólników i wierzycieli oraz zapobieganie wykorzystaniu tych procedur do tworzenia sztucznych struktur ukierunkowanych na osiągnięcie nienależnych korzyści podatkowych, zgodnie z orzecznictwem. Przedsiębiorstwo z UE, które zamiast zakładania działalności gospodarczej w innym państwie członkowskim chce świadczyć usługi tymczasowo, ma prawo do zapewniania sobie niezbędnej infrastruktury w przyjmującym państwie członkowskim . Państwa członkowskie nie mogą uzależniać świadczenia usług na ich terytorium od spełnienia wszystkich warunków koniecznych do prowadzenia przedsiębiorstwa, ponieważ sprawiłoby to, że swoboda świadczenia usług byłaby pozbawiona skuteczności . Dotyczy to na przykład kwalifikacji zawodowych, świadczeń socjalnych dla pracowników, pozwolenia na działalność, kompleksowych obowiązków sprawozdawczych usługodawców lub kompleksowych obowiązków dotyczących tłumaczenia dokumentacji towarzyszącej . Ponadto inwestorzy zajmujący się produkcją są również objęci ochroną, ponieważ towary znajdujące się legalnie na rynku jednego państwa członkowskiego mogą co do zasady być przedmiotem swobodnego handlu na jednolitym rynku dzięki swobodnemu przepływowi towarów. W szeregu przepisów UE zharmonizowano istotne kwestie i ustanowiono mechanizmy służące wprowadzeniu do praktyki zasady wzajemnego uznawania między państwami członkowskimi w celu zapewnienia swobodnego przepływu towarów. Przy inwestycjach transgranicznych inwestorzy mogą również zatrudniać siłę roboczą w państwie przyjmującym. Pracownicy z UE mają również prawo do swobodnego przemieszczania się (art. 45 TFUE). W przypadku podmiotów tymczasowo świadczących usługi w innym państwie członkowskim państwo przyjmujące nie może zastosować w kwestii przemieszczania się pracowników, w tym pracowników z państw trzecich, nieuzasadnionych lub nieproporcjonalnych ograniczeń, takich jak obowiązek uzyskania zezwolenia na pracę. W celu pogodzenia swobodnego przepływu na jednolitym rynku i ochrony pracowników prawo pracy państwa przyjmującego ma zastosowanie do pracowników delegowanych w odniesieniu do kwestii określonych w dyrektywie 96/71/WE dotyczącej delegowania pracowników. Prawo Unii dotyczące jednolitego rynku obejmuje również przepisy podatkowe, które mają kluczowe znaczenie dla inwestorów. Na przykład VAT, akcyzy i opodatkowanie energii są uregulowane dyrektywami UE. Ponadto mimo że w obecnym stanie prawnym w UE opodatkowanie bezpośrednie leży w zakresie kompetencji państw członkowskich, muszą one wykonywać te uprawnienia zgodnie z prawem Unii, w tym zgodnie z podstawowymi wolnościami. Ponadto prawo wtórne Unii również w pewnym stopniu ogranicza te krajowe uprawnienia. Na przykład aby zapewnić neutralność podatkową, w dyrektywie o spółkach dominujących i zależnych zwolniono zyski, które spółka zależna wypłaca swojej spółce dominującej, z podatku potrącanego u źródła dochodu. Państwa członkowskie nie mogą zatem jednostronnie wprowadzać restrykcyjnych środków ani uzależniać prawa do zwolnienia z poboru podatku u źródła przewidzianego w art. 5 ust. 1 tej dyrektywy od spełnienia różnych przesłanek. Przykład 2 – fundusze emerytalne będące rezydentami innego państwa członkowskiego mają prawo do takiego samego traktowania pod względem podatkowym jak krajowe fundusze emerytalne Sprawa C-493/09 – Komisja przeciwko Portugalii Zgodnie z prawem portugalskim dywidendy otrzymywane przez portugalskie fundusze emerytalne były zwolnione z podatku, pod warunkiem że udziały posiadano przez co najmniej rok. Natomiast podatek u źródła (co do zasady w wysokości 20 %) był pobierany od dywidend wypłacanych funduszom emerytalnym utworzonym w innych państwach członkowskich z tytułu dochodów uzyskanych na terytorium Portugalii. Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że prawodawstwo portugalskie było sprzeczne ze swobodnym przepływem kapitału zagwarantowanym w Traktacie. Trybunał uznał, że Portugalia nie uzasadniła odpowiednio dyskryminacyjnego traktowania dywidend wypłacanych funduszom emerytalnym utworzonym w innych państwach członkowskich. Ponadto fakt, że fundusze emerytalne niebędące rezydentami nie mogły w żadnej sytuacji skorzystać ze zwolnienia przyznanego funduszom emerytalnym będącym portugalskimi rezydentami, był nieproporcjonalny ze względu na trudności, na które powoływała się Portugalia, w zakresie zbierania informacji i windykacji zobowiązań podatkowych. (iii) Wyjście z rynku Prawa inwestorów zgodnie z prawem Unii obejmują swobodę określania charakteru i zakresu działalności gospodarczej. Trybunał Sprawiedliwości uznał zatem także prawo podmiotów gospodarczych do decydowania o rozmiarach inwestycji oraz swobodę ograniczenia następnie skali tej działalności, a nawet rezygnacji z niej. Ta swoboda może być ograniczona jedynie z należycie uzasadnionych powodów i w proporcjonalny sposób. III.Prawo Unii chroni inwestorów przed nieuzasadnionymi ograniczeniami Ograniczenia inwestycji mogą przyjmować różne formy. Zaliczają się do nich:

·zakaz nabywania udziałów w kapitale przedsiębiorstwa w innym państwie członkowskim ; ·zakaz sprzedawania udziałów w systemach dystrybucji energii elektrycznej i gazu prywatnym inwestorom (tj. zakaz prywatyzacji); ·zakaz dokonywania przez fundusze emerytalne inwestycji zagranicznych przekraczających 5 % wartości ich aktywów ; ·przepisy przewidujące obowiązkowy depozyt papierów wartościowych wyemitowanych lub przeznaczonych do wykupu za granicą przez zatwierdzony bank lub bank zagraniczny wybrany przez zatwierdzony bank ; ·specjalne prawa utrzymane przez państwa członkowskie w niektórych przedsiębiorstwach po ich prywatyzacji („złote akcje”) ; oraz ·systemy uprzedniego zezwolenia w odniesieniu do inwestycji w nieruchomości (na przykład w grunty rolne) . W przypadku ograniczania praw inwestorów z UE organy publiczne muszą jednak przestrzegać ograniczeń przewidzianych w prawie Unii. 1.Dyskryminacja i krajowe ograniczenia praw inwestorów są z zasady zakazane Zgodnie z postanowieniami Traktatu dyskryminacja ze względu na przynależność państwową oraz inne formy dyskryminacji są z zasady zakazane i są zgodne z prawem jedynie w wyjątkowych okolicznościach. Ten zakaz obejmuje pośrednią dyskryminację, zatem rozciąga się na środki stosujące kryteria, które są pozornie neutralne, ale w praktyce prowadzą do rezultatu równoznacznego z dyskryminacją . Prawodawca Unii całkowicie zakazuje wszelkich form dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, o charakterze bezpośrednim lub pośrednim, w określonych obszarach, które są w pełni lub częściowo zharmonizowane, na przykład w dyrektywie usługowej lub w dyrektywach dotyczących sektora telekomunikacji. Wykraczając poza kwestię dyskryminacji, w Traktacie przewidziano również, że ograniczeniem są też wszelkie środki stosowane w jednakowym zakresie mające na celu zakazanie korzystania z jednej z podstawowych wolności, zniechęcenie do niej lub uczynienie jej mniej atrakcyjną, nawet tylko pośrednio i potencjalnie. Takie ograniczenie jest zakazane, chyba że jest należycie uzasadnione i zgodne z ogólnymi zasadami prawa Unii oraz z prawami podstawowymi, nawet jeśli ma ograniczony zakres lub niewielkie znaczenie oraz jest stosowane przez państwo członkowskie pochodzenia inwestora. Ten zakaz dotyczy w szczególności praw krajowych, innych środków mających ogólne zastosowanie oraz indywidualnych decyzji administracyjnych. Przykład 3 – obowiązek powiadomienia nałożony na inwestorów również może stanowić bezprawne ograniczenie Sprawa C-577/10 – Komisja przeciwko Belgii („Limosa”) Zgodnie z prawem belgijskim usługodawcy zagraniczni muszą dokonać uprzedniego zgłoszenia planowanej działalności w Belgii właściwym organom krajowym. Komisja zakwestionowała to prawodawstwo w odniesieniu do usługodawców prowadzących działalność na własny rachunek. Trybunał Sprawiedliwości uznał to działanie za uzasadnione. Najpierw orzekł, że rozpatrywany środek stanowi ograniczenie swobody świadczenia usług. Trybunał Sprawiedliwości uznał, że ochrona pracowników, na którą powołała się Belgia, stanowi uzasadniony interes publiczny. Trybunał Sprawiedliwości orzekł jednak, że Belgia nie przedstawiła dostatecznie przekonujących dowodów, które świadczyłyby o tym, że obowiązek podawania tak szczegółowych informacji przyczynia się do realizacji celów interesu ogólnego, na które państwo to się powołuje, ani że obowiązek uprzedniego podania tego rodzaju informacji nie wykracza poza granice tego, co jest konieczne, aby cele te osiągnąć, mimo spoczywającego na nim obowiązku w tym zakresie. Trybunał Sprawiedliwości przypomniał w tym kontekście, że wszelkie domniemanie występowania nadużycia ze strony zagranicznego podmiotu gospodarczego jest niezgodne z Traktatem. 2.Krajowe ograniczenia muszą być uzasadnione Swobody rynkowe i prawa podstawowe nie mają charakteru bezwzględnego, jednak konieczne jest zapewnienie przez organy publiczne równowagi między swobodami a innymi celami polityki publicznej. a. Niektórych ograniczeń nie można nigdy uzasadnić Pewne rodzaje ograniczeń są per se niezgodne z Traktatem, na przykład warunki wzajemności wobec innych państw członkowskich lub domniemanie występowania nadużycia w stosunku do cudzoziemców. Ponadto niektóre poważne rodzaje ograniczeń zostały całkowicie zakazane przez prawodawcę Unii (na przykład „czarna lista” określona w art. 14 dyrektywy usługowej zakazuje nakładania obowiązku posiadania głównego miejsca prowadzenia działalności).

Ponadto w kwestiach, które nie są w pełni zharmonizowane, przepisy UE zmniejszają swobodę uznania organów UE i organów krajowych, na przykład poprzez ustanawianie kryteriów oceny ostrożnościowej znacznych pakietów akcji w instytucjach finansowych. b. Niektóre ograniczenia mogą być uzasadnione celami uzasadnionego interesu publicznego Prawo Unii zezwala na ograniczenie podstawowych wolności, o ile jest to uzasadnione celami wyraźnie określonymi w Traktacie. Na przykład w art. 52 Traktatu zezwolono na ograniczenie swobody przedsiębiorczości i swobodnego świadczenia usług ze względów związanych z porządkiem publicznym, bezpieczeństwem publicznym i zdrowiem publicznym. Ograniczenia, które nie dyskryminują ze względu na przynależność państwową, mogą być uzasadnione również nadrzędnymi względami interesu publicznego, zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości. Względy te obejmują: ·ochronę środowiska, ·spójność systemu podatkowego , ·zwalczanie uchylania się od opodatkowania , ·utrzymanie populacji w środowisku rolnym i zwalczanie nadmiernej spekulacji gruntami , ·planowanie przestrzenne (na przykład ograniczenia dotyczące drugiego miejsca zamieszkania) , ·ochronę konsumentów , ·ochronę pracowników , oraz ·ochronę wierzycieli i wspólników mniejszościowych . Lista nadrzędnych względów interesu publicznego zmieniła się wraz z uznawaniem przez Trybunał w orzecznictwie stale zmieniających się interesów naszych społeczeństw. Prawo Unii nie dopuszcza jednak ograniczania podstawowych wolności przez krajowe środki z powodów administracyjnych lub czysto ekonomicznych. Ponadto uzasadnione interesy publiczne uznane w Traktacie oraz orzecznictwo muszą być przedmiotem ścisłej wykładni. 3.Wszystkie ograniczenia muszą być zgodne z ogólnymi zasadami prawa Unii (proporcjonalność, pewność prawa i uzasadnione oczekiwania) Wszelkie krajowe środki przyjęte przez państwo członkowskie w zakresie prawa Unii mające wpływ na prawa unijnych inwestorów muszą być zgodne z właściwymi ogólnymi zasadami prawa Unii, co może być doprecyzowane w prawodawstwie unijnym. Po pierwsze krajowe ograniczenia muszą być proporcjonalne, co oznacza, że przepisy ograniczające muszą być właściwe dla zagwarantowania osiągnięcia zamierzonego celu oraz w sposób spójny i konsekwentny służyć osiągnięciu uzasadnionego celu publicznego. Nie powinny one wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu związanego z interesem ogólnym. Środek ograniczający nie jest proporcjonalny, jeśli istnieje możliwy środek alternatywny, który osiągnąłby ten sam cel związany z interesem publicznym, a w mniejszym stopniu ograniczałby swobodny przepływ. Zasada proporcjonalności odgrywa w praktyce główną rolę. Trybunał Sprawiedliwości dokonuje dogłębnej analizy w kwestiach związanych z proporcjonalnością krajowych środków ograniczających podstawowe wolności. Przy ocenie proporcjonalności należy wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności faktyczne i prawne sprawy. Do organów krajowych należy wykazanie, że ustawodawstwo jest zgodne z zasadą proporcjonalności. W związku z tym powoływaniu przez państwo członkowskie względów uzasadniających powinny towarzyszyć odpowiednie dowody lub analiza przydatności oraz proporcjonalności środka ograniczającego. Przykład 4 – pośrednie wywłaszczenie jako nieproporcjonalne ograniczenie swobodnego przepływu kapitału Sprawy połączone C‑52/16 i C‑113/16 – SEGRO i Horváth Węgierska spółka (będąca własnością osób fizycznych zamieszkujących w Niemczech) i obywatel Austrii nabyli, przed dniem 30 kwietnia 2014 r., prawa użytkowania gruntów rolnych na Węgrzech, które wpisano do ksiąg wieczystych. Zmiany we właściwej ustawie węgierskiej wprowadzone w 2013 r. przewidują wygaśnięcie prawa użytkowania gruntów ornych, chyba że wykazano, iż prawa te zostały ustanowione pomiędzy bliskimi krewnymi. W związku z powyższym prawa zainteresowanych cudzoziemców z UE zostały wykreślone z ksiąg wieczystych. Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że wyżej wspomniane zmiany w ustawie wprowadzone w 2013 r. ograniczają swobodę przepływu kapitału, ponieważ uniemożliwiają skarżącym korzystanie z własności, w którą zainwestowali kapitał, oraz są dyskryminacyjne i faktycznie nakierowane na cudzoziemców. Te środki nie były odpowiednie do osiągnięcia uzasadnionych celów polityki publicznej (na przykład zapewnienia odpowiedniego poziomu życia ludności wiejskiej), wykroczyły poza niezbędny zakres i mogły być zastąpione środkami mniej ograniczającymi.

Ponadto pewność prawa jest ogólną zasadą prawa Unii, która ma zastosowanie również w przypadku inwestorów. Zgodnie z tą zasadą przepisy UE lub przepisy krajowe muszą być jasne i precyzyjne, a ich skutki przewidywalne, w szczególności w sytuacji, gdy mogą one wywierać ujemne skutki dla zainteresowanych osób prywatnych i przedsiębiorstw. Należy ściśle przestrzegać tego wymogu szczególnie w przypadkach, gdy przepisy mogą mieć skutki niekorzystne dla osób prywatnych i przedsiębiorstw lub gdy przepisy mogą mieć skutki finansowe dla osób, których dotyczą. Gdy organy publiczne działają w zakresie prawa Unii, ich ramy swobody uznania powinny opierać się na obiektywnych, niedyskryminacyjnych i znanych wcześniej wystarczająco szczegółowych i jasnych kryteriach. Ponadto pewność prawa obejmuje również ochronę uzasadnionych oczekiwań. Inwestorzy z UE mogą jednak wyłącznie w określonych okolicznościach zakwestionować zmiany w istniejących przepisach lub przyjęcie nowych przepisów, które są objęte zakresem prawa Unii, ze względu na ochronę swoich uzasadnionych oczekiwań. Aby móc polegać na ochronie uzasadnionych oczekiwań, podmioty gospodarcze muszą działać w dobrej wierze i w sposób rozsądny i przezorny. Oznacza to, że jeśli inwestor wiedział lub w rozsądny sposób powinien był wiedzieć, że źródło jego roszczenia, przepisy, na których jest ono oparte, zachowanie organu publicznego wprowadzającego te przepisy lub procedura, którą stosuje ten organ publiczny, są niezgodne z prawem Unii, nie może on powoływać się na zasadę uzasadnionych oczekiwań. Przedsiębiorcy nie mogą oczekiwać, że zawsze utrzymana zostanie istniejąca sytuacja prawna. Z drugiej strony gdy UE lub państwo członkowskie przyjmuje nowy środek w taki sposób, że ma on negatywny wpływ na interesy inwestorów, UE lub to państwo musi w razie potrzeby dostosować odpowiednio stosowanie nowych przepisów prawnych, z uwzględnieniem konkretnej sytuacji danych inwestorów, chyba że nadrzędny interes publiczny uniemożliwia takie dostosowanie . Przykład 5 – ochrona uzasadnionych oczekiwań Sprawa C-201/08 – Plantanol GmbH & Co Niemieckie prawo podatkowe zapewniało zwolnienie z podatku określonego rodzaju biopaliw mieszanych do końca 2009 r. Zwolnienie z podatku zostało zniesione w dniu 18 grudnia 2006 r. ze skutkiem od dnia 1 stycznia 2007 r., tj. 2 pełne lata przed dniem utraty jego mocy. Trybunał Sprawiedliwości przypomniał treść zasady pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań. Podkreślił jednak również, że w przypadku gdy rozsądny i przezorny inwestor mógł przewidzieć, że przyjęcie środka prawdopodobnie wpłynie na jego interesy, nie może on powoływać się na tę zasadę w razie przyjęcia takiego środka. Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że jest to ocena stanu faktycznego dokonywana przez sąd krajowy, ale potwierdził, że pewność prawa i ochrona uzasadnionych oczekiwań w zasadzie nie wyklucza możliwości zniesienia przez państwo członkowskie systemu zwolnień podatkowych przed dniem utraty jego mocy. W zasadzie konieczność powoływania się przez unijnych inwestorów na ochronę uzasadnionych oczekiwań powinna pojawiać się jedynie sporadycznie, ponieważ inwestorzy ci mogą zwykle polegać na stosowaniu podstawowych wolności zagwarantowanych w Traktacie (w tym proporcjonalności i niedyskryminacji) i na prawie wtórnym UE. Przepisy UE rzeczywiście mają skutki prawne od momentu ich wejścia w życie. Mają one również natychmiastowe zastosowanie i wiążą nowe państwo członkowskie od dnia przystąpienia, a zatem stosuje się je do przyszłych skutków sytuacji powstałych przed przystąpieniem tego nowego państwa członkowskiego do UE. 4.Wszystkie krajowe ograniczenia muszą być zgodne z prawami podstawowymi Inwestorzy transgraniczni mogą również powoływać się, w zakresie prawa Unii, na prawa podstawowe, takie jak wolność prowadzenia działalności gospodarczej, prawo własności oraz prawo do skutecznej ochrony sądowej, działając w zakresie prawa Unii. W przypadku gdy państwo członkowskie (w tym ustawodawca krajowy) przyjmuje środek, który stanowi odstępstwo od jednej z podstawowych wolności zagwarantowanych w prawie Unii, ten środek jest w zakresie prawa Unii. Zatem ochrona zapewniona w prawie Unii, w tym prawa podstawowe zagwarantowane w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej, ma pełne zastosowanie. Na prawo do swobody przedsiębiorczości można skutecznie powołać się jedynie wobec poważnych ograniczeń prawa inwestora do swobody umów. Prawo własności (tj. prawo do władania, używania i rozporządzania mieniem nabytym zgodnie z prawem) ma zasadnicze znaczenie dla każdego systemu ochrony inwestycji. Zgodnie z prawem Unii podstawowe prawo do posiadania własności dotyczy „własności” w najszerszym znaczeniu tego słowa i obejmuje również niezakłócone korzystanie z tego prawa. Bezpośrednio wiąże się ono z prawem do odszkodowania za pozbawienie mienia w interesie ogólnym. Ochrona przyznana na tej podstawie jest szczególnie istotna w przypadku wywłaszczenia lub równoważnych środków. Takie prawa nie mają charakteru bezwzględnego i ich wykonywanie może podlegać ograniczeniom, jeśli są one uzasadnione celami interesu ogólnego uznanymi w prawie Unii oraz jeśli są proporcjonalne. Waga celów, którym służą środki ograniczające, może uzasadniać negatywne skutki, nawet te znaczące, dla niektórych podmiotów. Takie ograniczenia mogą jednak nie stanowić, z punktu widzenia zamierzonego celu, nadmiernej i nieakceptowanej interwencji, która stanowiłaby naruszenie samej istoty tych praw . 5.Inwestorzy mogą powoływać się na unijne reguły konkurencji w stosunku do krajowych środków Na jednolitym rynku UE musi być zapewniona niezakłócona konkurencja między przedsiębiorstwami i równe warunki działania. Państwa członkowskie nie mogą zatem przyznawać pomocy państwa, chyba że jest to zgodne z rynkiem wewnętrznym. Ponadto państwa członkowskie nie mogą narzucać lub faworyzować zawierania umów, podejmowania decyzji lub praktyk uzgodnionych sprzecznych z art. 101 lub 102 TFUE bądź wzmacniać ich skutków lub pozbawić swoje własne regulacje charakteru państwowego, przenosząc odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę ekonomiczną na prywatne podmioty gospodarcze. Naruszenie art. 102 TFUE i art. 106 ust. 1 TFUE ma również miejsce, gdy środek, który można przypisać państwu członkowskiemu, a w szczególności taki, za pomocą którego przyznano prawa szczególne lub wyłączne, w rozumieniu art. 106 ust. 1 TFUE, pociąga za sobą ryzyko nadużycia pozycji dominującej. IV.Egzekwowanie praw inwestorów na podstawie prawa Unii Podczas gdy międzynarodowe prawo inwestycyjne (na przykład dwustronne umowy inwestycyjne) skupia się głównie na odszkodowaniach dla inwestorów po tym, jak doszło do naruszenia, prawo Unii umożliwia ochronę inwestorów transgranicznych w UE na wiele sposobów i na różnych poziomach. Inwestorzy transgraniczni są chronieni w UE przez szereg mechanizmów mających na celu zapobieganie naruszeniom ich praw przez ustawodawcę, administrację lub sądownictwo bądź rozwiązywanie problemów związanych z tymi naruszeniami. Sądowe egzekwowanie praw wynikających z prawa Unii jest jednym z kilku możliwych rozwiązań. W przypadkach gdy sądowe egzekwowanie jest uznawane za najbardziej odpowiednie rozwiązanie lub gdy inne możliwości zostały wyczerpane, osoba fizyczna może polegać na w pełni rozwiniętym i kompletnym systemie środków zaskarżenia określonym w prawie Unii. 1.Mechanizmy zapobiegania naruszeniom i rozwiązania pozasądowe Uprzednia kontrola krajowych środków, które mogłyby naruszać prawa osób fizycznych wynikające z prawa Unii

Zapobieganie naruszeniom praw osób fizycznych wynikających z prawa Unii jest wyjątkowo istotne dla inwestorów, którzy mają szczególną potrzebę planowania i wykonywania swoich decyzji gospodarczych w przewidywalnym i stabilnym otoczeniu regulacyjnym. Mając na uwadze zapewnienie równych warunków działania przedsiębiorstwom na jednolitym rynku, w art. 108 TFUE ustanowiono system uprzedniego powiadamiania, którego celem jest umożliwienie Komisji Europejskiej zapewnienia zgodności środków pomocy państwa (w tym prawodawstwa krajowego) z jednolitym rynkiem, zanim wejdą one w życie. W odniesieniu do przepisów Unii dotyczących swobodnego przepływu prawodawca ustanowił obowiązek powiadamiania przez państwa członkowskie o określonych środkach o charakterze ustawodawczym lub administracyjnym przed ich przyjęciem oraz przedłożenia ich do kontroli Komisji Europejskiej, a także, w określonych przypadkach, innym państwom członkowskim. W niektórych sytuacjach Komisja jest uprawniona jedynie do wydawania zalecenia dla danego państwa członkowskiego, w innych sytuacjach Komisja jest zaś upoważniona przez prawodawcę do wydawania decyzji, które są wiążące dla danego państwa członkowskiego, zgodnie z art. 288 TFUE. Te uprawnienia decyzyjne Komisji są różne i odrębne od uprawnień Trybunału Sprawiedliwości do orzekania o naruszeniach popełnionych przez państwa członkowskie. Na przykład w dyrektywie usługowej nadano Komisji uprawnienia decyzyjne w kwestii zasadności i proporcjonalności określonych nowych krajowych barier zidentyfikowanych przez prawodawcę Unii jako szczególnie szkodliwe dla urzeczywistnienia jednolitego rynku w przypadku niektórych usług. W celu zapewnienia skuteczności systemu powiadomień w praktyce Komisja zaproponowała niedawno „dyrektywę w sprawie powiadomień”. Przykład 6 – środek nakazujący przekierowywanie niektórych lotów z portu lotniczego Linate do portu lotniczego Malpensa Sprawa C-361/98 – Włochy przeciwko Komisji („Malpensa”) Rozporządzenie nr 2408/92/EWG ma na celu zapewnienie swobody świadczenia usług w sektorze transportu lotniczego. Włochy przyjęły odpowiednio w lipcu 1996 r. i w październiku 1997 r. dwa dekrety, na mocy których cały ruch lotniczy miał zostać przekierowany z portu lotniczego Linate, znajdującego się w pobliżu centrum Mediolanu, do innych, bardziej odległych portów lotniczych, z zastrzeżeniem wyjątku, który w praktyce dotyczył jedynie trasy Mediolan – Rzym. W następstwie skarg ze strony międzynarodowych przewoźników lotniczych w dniu 16 września 1998 r. Komisja przyjęła decyzję zakazującą stosowania tych spornych włoskich środków. Decyzja ta została przyjęta na podstawie art. 8 rozporządzenia nr 2408/92/EWG, w którym uprawniono Komisję do podejmowania decyzji dotyczących krajowych środków regulujących rozdział ruchu lotniczego na niekorzyść usługodawców w sektorze transportu lotniczego. Komisja uznała w swojej decyzji, że sporny włoski środek był pośrednio dyskryminacyjny i nieproporcjonalny. Włochy zaskarżyły ten środek do Trybunału Sprawiedliwości, przywołując szereg zarzutów zarówno w stosunku do uprawnień Komisji, jak i do przeprowadzonej oceny. W wyroku Trybunał Sprawiedliwości oddalił odwołanie Włoch. Trybunał orzekł, że Komisja miała pełne prawo do zbadania po pierwsze, czy krajowe środki podjęte w zaskarżonych dekretach nakładają ograniczenia, które rzekomo miałyby być stosowane jednakowo, i po drugie, czy takie ograniczenia umożliwiają osiągnięcie zamierzonego celu bez wykraczania poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia. Trybunał zbadał ocenę dotyczącą zasadności i proporcjonalności dokonaną przez Komisję w decyzji i uznał, że żaden z licznych zarzutów podniesionych przez Włochy nie był uzasadniony. Stosowanie przepisów zgodnie z prawem Unii przez administrację Krajowe administracje są zwykle pierwszymi i najczęstszymi partnerami rozmów, z którymi mają do czynienia inwestorzy w państwie członkowskim, gdy rozpoczynają inwestycję lub w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej. Krajowe organy administracyjne muszą skutecznie stosować prawo Unii, interpretować prawo krajowe zgodnie z prawem Unii, uchylać przepisy krajowe sprzeczne z prawem Unii oraz usuwać skutki naruszeń prawa Unii (np. zwrot nienależnych opłat). Te zasady, które wynikają z obowiązku lojalnej współpracy państw członkowskich zgodnie z art. 4 ust. 3 TUE oraz z pierwszeństwa prawa Unii, umożliwiają poprawne i skuteczne stosowanie praw wynikających z prawa Unii bez konieczności uciekania się do środków sądowych. Muszą być one stosowane nawet w przypadkach, gdy krajowe przepisy proceduralne wyraźnie tego nie przewidują. Przykład 7 – zaprzestanie stosowania przepisów krajowych przez organy administracyjne Sprawa C‑476/10 – Pepic Dwojgu obywateli Liechtensteinu odmówiono wydania wymaganego przez prawo austriackie zezwolenia na nabycie nieruchomości mających stanowić drugie miejsca zamieszkania przez cudzoziemców. Trybunał zinterpretował sprawę z punktu widzenia postanowień dotyczących swobodnego przepływu kapitału zawartych w art. 40 Porozumienia EOG, które, jak uznał, mają to samo znaczenie prawne co postanowienia art. 63 TFUE. Trybunał uznał po pierwsze, że wymóg uzyskania zezwolenia stanowi dyskryminację ze względu na przynależność państwową. Następnie Trybunał stwierdził, że wszystkie krajowe organy administracji podlegają obowiązkowi poszanowania pierwszeństwa prawa Unii, zatem nie mogą stosować tak dyskryminacyjnych przepisów krajowych. Każda osoba ma prawo do bycia wysłuchanym, gdy organy państw członkowskich podejmują w stosunku do danej osoby decyzję, która leży w zakresie prawa Unii i która może wiązać się ze skutkami dla tej osoby . Administracja musi stosować zasady w sposób bezstronny, mając na uwadze wszystkie istotne informacje i w sposób niedyskryminacyjny oraz musi zapewnić odpowiednie uzasadnienie swoich decyzji . Jeżeli państwo członkowskie nałożyło opłaty naruszające przepisy prawa Unii, jest ono z zasady zobowiązane zwrócić właściwe kwoty wraz z odsetkami. Uznając potrzebę szybkiego pozasądowego rozwiązywania transgranicznych problemów związanych ze stosowaniem prawa Unii, w 2002 r. Komisja i państwa członkowskie utworzyły system SOLVIT. SOLVIT ma na celu zapewnienie pragmatycznych rozwiązań dla obywateli i przedsiębiorstw z UE/EOG w sytuacjach, gdy napotykają trudności związane z przestrzeganiem ich unijnych praw przez organy publiczne. W komunikacie „Plan działania na rzecz wzmocnienia systemu SOLVIT: zapewnienie obywatelom i przedsiębiorstwom korzyści wynikających z jednolitego rynku” Komisja zobowiązała się do podjęcia, wraz z państwami członkowskimi, dalszych kroków mających na celu wzmocnienie strategicznej roli systemu SOLVIT w poprawianiu funkcjonowania jednolitego rynku w praktyce z korzyścią dla obywateli i przedsiębiorstw. 2.Skuteczna ochrona sądowa praw inwestorów określona w prawie Unii Wyczerpujący system środków zaskarżenia na szczeblu UE i państw członkowskich Art. 19 ust. 1 TUE stanowi, że państwa członkowskie mają obowiązek ustanowić środki niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych prawem Unii. Zgodnie z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, który ma bezpośrednie zastosowanie, każdy ma prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu. Krajowe systemy wymiaru sprawiedliwości w Unii podlegają normom niezależności, jakości i skuteczności określonym w obszernym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Osoby fizyczne mogą skorzystać z wielu środków zaskarżenia w sądach krajowych Osoby fizyczne mogą skorzystać z szeregu środków zaskarżenia w sądach krajowych. Są to w szczególności: ośrodki tymczasowe, oobowiązek interpretowania prawa krajowego w sposób zgodny z prawem Unii,

oobowiązek pominięcia z urzędu przez sędziego wszelkich aktów prawnych (nawet tych o charakterze konstytucyjnym), które są niezgodne z prawem Unii, ousunięcie skutków naruszenia prawa Unii, oprzyznanie odszkodowania za naruszenia prawa Unii (w tym za nieprawidłowości sądowe). Te środki zaskarżenia mają bezpośrednią podstawę prawną w prawie Unii. Zatem jeśli warunki są spełnione, sądy krajowe muszą zapewnić je niezależnie od tego, czy są one określone w prawie krajowym, czy nie. Jednocześnie krajowe wyroki mogą być wykonywane za pośrednictwem wszystkich narzędzi przewidzianych w prawie krajowym. Przykład 8 – środki zaskarżenia dostępne na podstawie prawa Unii pomimo krajowego prawa konstytucyjnego Sprawa C-213/89 – Factortame i sprawy połączone C-46/93 i C-48/93, Brasserie du Pêcheur i Factortame Wiele spółek, właścicieli lub użytkowników statków rybackich, zostało pozbawionych prawa do prowadzenia połowów po tym, jak władze Zjednoczonego Królestwa przyjęły nowe dyskryminacyjne przepisy. Spółki wystąpiły z wnioskiem o przeprowadzenie kontroli sądowej oraz o zarządzenie środków tymczasowych. House of Lords (Izba Lordów) uznała, że wnioskodawcy ponieśliby niepowetowane szkody w przypadku braku wnioskowanych środków tymczasowych przy jednoczesnym uwzględnieniu ich żądań głównych. Jednak zgodnie z prawem krajowym sądy brytyjskie nie są upoważnione do zarządzania środków tymczasowych w tego rodzaju sytuacji. Konkretnie stoi temu na przeszkodzie dawna zasada common law, zgodnie z którą nie można stosować środków tymczasowych przeciwko Koronie, to znaczy przeciwko władzy, w połączeniu z domniemaniem zgodności ustaw krajowych z prawem Unii do czasu orzeczenia w przedmiocie ich zgodności z tym prawem. House of Lords wystąpiła z pytaniem do Trybunału. Odpowiedział on, że sądy krajowe rozstrzygające spory dotyczące prawa Unii zobowiązane są nie zastosować normy prawa krajowego, jeżeli uznają, że stanowi ona jedyną przeszkodę dla zarządzenia przez nie środków tymczasowych. W sprawie wniesionej przez inny sąd w Zjednoczonym Królestwie dotyczącej tych samych inwestorów Trybunał uznał, że zasada, zgodnie z którą państwa członkowskie zobowiązane są naprawić szkody wyrządzone jednostkom poprzez naruszenie prawa Unii, które można im przypisać, znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy winnym zarzucanego uchybienia jest krajowy ustawodawca. Ponadto odszkodowanie nie może być uzależnione od stwierdzenia wykraczającej poza wyczerpanie znamion naruszenia prawa Unii winy (umyślnej lub niedbalstwa) organu państwa, któremu przypisuje się uchybienie. Na podstawie prawa Unii państwa członkowskie mają obowiązek wprowadzenia skutecznych procedur umożliwiających obywatelom i przedsiębiorstwom, w tym inwestorom, dochodzenie odszkodowania z tytułu naruszenia ich praw wynikających z prawa Unii przez państwa członkowskie. Komisja jest świadoma, że inwestorzy transgraniczni mogą napotkać trudności w dochodzeniu odpowiedzialności państwa ze względu na zróżnicowanie krajowego prawa procesowego. Orzecznictwo Trybunału jednak nie tylko określa zasadę takiej odpowiedzialności, ale również ustanawia szereg minimalnych wymogów dotyczących odpowiedzialności pozaumownej państwa za naruszenie prawa Unii. Wymogi i wsparcie UE w kwestii niezależności, jakości i skuteczności krajowego sądownictwa Niezależność krajowego sądownictwa jest wspólną zasadą tradycji konstytucyjnych państw członkowskich i prawa Unii. Jest ona uznawana za zasadę niezbędną do zapewnienia skutecznej ochrony sądowej . Gwarancje niezależności i bezstronności wymagają istnienia zasad dotyczących składu organu sądowego oraz mianowania, okresu trwania kadencji, powodów wstrzymania się od głosu, wyłączenia i odwoływania jego członków. Ma to na celu wykluczenie wszelkiej uzasadnionej wątpliwości co do niezależności tego organu od czynników zewnętrznych oraz neutralności w odniesieniu do pozostających w sporze interesów . Jak ogłoszono w komunikacie „Prawo Unii: lepsze wyniki dzięki lepszemu stosowaniu” , Komisja zachęca państwa członkowskie do poprawy ich potencjału egzekwowania prawa Unii i zapewnienia środków odwoławczych w celu zagwarantowania, aby końcowi użytkownicy prawa Unii – zarówno osoby fizyczne, jak i prawne – mogli w pełni korzystać ze swoich praw, oraz udziela im wsparcia w tych dziedzinach. Komisja zachęca do modernizacji organów egzekwowania prawa w ramach europejskiego semestru, a w razie konieczności poprzez szczegółowe prawodawstwo. Komisja współpracuje z państwami członkowskimi w celu dalszej poprawy skuteczności systemów wymiaru sprawiedliwości, w tym ich niezależności, jakości i efektywności. Poprawa skuteczności systemów sądowych jest priorytetem w ramach europejskiego semestru. Rada regularnie przyjmuje zalecenia dla poszczególnych krajów dotyczące poprawy krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości na podstawie wniosków Komisji. UE wspiera finansowo niektóre reformy wymiaru sprawiedliwości w ramach europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. W latach 2007–2023 16 państw członkowskich wyda ponad 900 mln EUR na podniesienie jakości i efektywności swoich systemów wymiaru sprawiedliwości. Fundusze UE ułatwiły na przykład wprowadzenie nowych zautomatyzowanych systemów zarządzania sprawami oraz przyjaznych dla użytkownika e-usług w sądach. Krajowe procedury muszą zapewniać skuteczne egzekwowanie praw osób fizycznych wynikających z prawa Unii Z wyjątkiem rozporządzenia nr 1215/2012, które ma na celu ułatwienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości, w szczególności przez zapewnienie przepisów dotyczących jurysdykcji sądów UE w sprawach transgranicznych oraz szybkiego i nieskomplikowanego uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, prawo Unii pozostawia zazwyczaj swobodę określania przepisów proceduralnych w prawie krajowym. Istnieją jednak wyjątki, na przykład dyrektywy w sprawie procedur odwoławczych, które harmonizują proceduralne aspekty związane z egzekwowaniem i środkami odwoławczymi w dziedzinie zamówień publicznych. Nawet w przypadkach, w których prawo Unii nie harmonizuje procedur, ustala ono w każdym razie minimalne wymogi z nimi związane. Na przykład procedury egzekwowania praw UE nie mogą być mniej korzystne niż w przypadku podobnych spraw o charakterze krajowym (zasada równoważności) oraz nie mogą uniemożliwiać lub czynić nadmiernie utrudnionym wykonywania tych praw (zasada skuteczności) . Procedury nie mogą być dyskryminacyjne ze względu na koszty, a pomoc prawna musi być dostępna dla tych, którzy nie posiadają wystarczających środków, jeśli jest ona konieczna do zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, w tym w uzasadnionych przypadkach również dla osób prawnych . Ponadto osoby fizyczne mają prawo do uzyskania decyzji w swojej sprawie i jej wykonania w rozsądnym terminie. Przykład 9 – zaprzestanie stosowania przepisów krajowych dotyczących terminów przedawnienia w sytuacjach, gdy postępowanie organów krajowych wprowadza w błąd Sprawa C-327/00 – Santex Włoskiemu przedsiębiorstwu uniemożliwiono udział w postępowaniu o udzielenie zamówienia ze względu na niespełnienie jednej z klauzuli oferty zawartej w ogłoszeniu o zamówieniu. Po opublikowaniu ogłoszenia instytucja zamawiająca poinformowała skarżącego, że ze względu na argumenty przeciwko zgodności tej klauzuli z prawem Unii, zinterpretuje ją w taki sposób, aby umożliwić mu udział w postępowaniu. Później zajęła jednak przeciwne stanowisko i postanowiła wykluczyć go z postępowania o udzielenie zamówienia. Krajowy termin zaskarżenia ogłoszenia o zamówieniu upłynął, zanim sprawa została wniesiona do sądu. Trybunał uznał, że termin określony w prawodawstwie krajowym jest zasadniczo rozsądny, a zatem co do zasady zapewnia uczestnikom postępowania o udzielenie zamówienia pewność prawa. Trybunał stwierdził jednak, że okoliczności każdego przypadku muszą być wzięte pod uwagę, aby ustalić, czy skuteczność przepisów prawa Unii nie jest zagrożona. W tym przypadku Trybunał uznał, że postępowanie instytucji zamawiającej doprowadziło do powstania niepewności, która została rozwiana dopiero na etapie podjęcia decyzji o wykluczeniu. Organ nadmiernie utrudnił zatem poszkodowanemu oferentowi korzystanie z praw wynikających z prawa Unii. Trybunał uznał zatem, że w konkretnych okolicznościach rozpatrywanej sprawy sąd krajowy, w celu umożliwienia powodowi podniesienia zarzutu niezgodności klauzuli oferty z obowiązującym prawem Unii, powinien zinterpretować przepisy krajowe dotyczące terminów przedawnienia zgodnie z unijną zasadą skuteczności lub zaprzestać ich stosowania, jeśli taka interpretacja nie jest możliwa. Skierowanie sprawy do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Sądy krajowe działają jako „sądy UE” i mają obowiązek zaprzestania z urzędu stosowania krajowych przepisów, które są niezgodne z bezpośrednio obowiązującymi przepisami prawa Unii. W przypadkach gdy egzekwowanie unijnych praw opiera się na kwestii interpretacji prawa Unii przed sądem krajowym, sąd ten może wystąpić do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Jeśli taka kwestia jest podniesiona przez sądem, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, sąd ten jest zobowiązany wnieść sprawę do Trybunału Sprawiedliwości . Kwestia prejudycjalna może również odnosić się do ważności przepisów UE: w przypadkach gdy takie kwestie są istotne, krajowy sąd musi skierować je do Trybunału Sprawiedliwości, który ma wyłączną kompetencję do oceny ważności aktów prawnych UE. Aby organ był uznawany za „sąd jednego z państw członkowskich”, zgodnie z art. 267 TFUE, a zatem aby mógł zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości, musi on spełniać szereg kryteriów. Prywatni arbitrzy i sądy polubowne ustanowione na mocy wewnątrzunijnych dwustronnych umów inwestycyjnych nie spełniają tych kryteriów, w związku z czym nie mogą być uznawane za „sądy” zgodnie z art. 267 TFUE.