KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 30.9.2020 SWD(2020) 322 final DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI Sprawozdanie na temat praworządności z 2020 r.





Rozdział dotyczący sytuacji w zakresie praworządności w Rumunii















Towarzyszący dokumentowi: KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW



Sprawozdanie na temat praworządności z 2020 r.





Sytuacja w zakresie praworządności w Unii Europejskiej {COM(2020) 580 final} - {SWD(2020) 300 final} - {SWD(2020) 301 final} - {SWD(2020) 302 final} - {SWD(2020) 303 final} - {SWD(2020) 304 final} - {SWD(2020) 305 final} - {SWD(2020) 306 final} - {SWD(2020) 307 final} - {SWD(2020) 308 final} - {SWD(2020) 309 final} - {SWD(2020) 310 final} - {SWD(2020) 311 final} - {SWD(2020) 312 final} - {SWD(2020) 313 final} - {SWD(2020) 314 final} - {SWD(2020) 315 final} - {SWD(2020) 316 final} - {SWD(2020) 317 final} - {SWD(2020) 318 final} - {SWD(2020) 319 final} - {SWD(2020) 320 final} - {SWD(2020) 321 final} - {SWD(2020) 323 final} - {SWD(2020) 324 final} - {SWD(2020) 325 final} - {SWD(2020) 326 final}



Streszczenie Od momentu przystąpienia Rumunii do UE w 2007 r. Komisja monitoruje reformy wdrażane przez ten kraj w obszarze wymiaru sprawiedliwości i działań antykorupcyjnych, posługując się w tym celu mechanizmem współpracy i weryfikacji (MWiW) stanowiącym ważne ramy w kontekście postępów prowadzących do osiągnięcia wyznaczonych celów referencyjnych. W 2020 r. rząd nieprzerwanie potwierdzał swoje zaangażowanie w przywrócenie ścieżki reformy sądownictwa po okresie regresu w latach 2017–2019. Doprowadziło to do znaczącego spadku napięć związanych z wymiarem sprawiedliwości. Niedawne mianowanie nowego kierownictwa służby prokuratorskiej wyższego szczebla może utorować drogę dla skuteczniejszej kontynuacji działalności prokuratorskiej. Z powodu pandemii COVID-19 oraz zbliżających się wyborów krajowych możliwość poczynienia postępów polegających na zmianie stosownych przepisów odsunęła się w czasie. Nadal obowiązują kontrowersyjne środki wywierające negatywny wpływ na niezależność sądów, takie jak sekcja ds. dochodzeń w sprawie przestępstw popełnionych przez organy wymiaru sprawiedliwości, której wyłącznym zadaniem jest ściganie przestępstw popełnionych przez sędziów i prokuratorów. Dalsze wdrażanie tych środków potęguje niepewność co do funkcjonowania systemu wymiaru sprawiedliwości, w szczególności ze względu na ich łączne oddziaływanie. Ponadto niektóre z tych środków mogą również mieć negatywny wpływ na zasoby ludzkie w obrębie wymiaru sprawiedliwości, co z kolei może przekładać się na jego efektywność. W Rumunii obowiązują kompleksowe krajowe ramy strategiczne w zakresie zwalczania korupcji oparte na dużym udziale krajowych i lokalnych podmiotów instytucjonalnych. Pomimo postępów i osiągnięć poczynionych przez Rumunię w zakresie zwalczania korupcji w ciągu ostatniej dekady, wyzwania, z jakimi wymiar sprawiedliwości zmierzył się w latach 2017–2019, budzą wątpliwości co do trwałości reform antykorupcyjnych. Obecny kontekst polityczny oznacza wprawdzie mniejszą liczbę konfrontacji, jednak najważniejsze instytucje funkcjonują w środowisku charakteryzującym się licznymi wyzwaniami. Ma to konsekwencje dla procesu wdrażania ram prawnych i zdolności instytucjonalne. Najważniejsze właściwe instytucje kontynuowały swoją działalność, ale sytuacja ta stanowi wyzwanie, jeżeli chodzi o utrzymanie dobrych wyników w sprawach, w których toczy się postępowanie karne i wydawane są wyroki sądu skazujące za korupcję na dużą skalę. Oczekiwane zmiany w kodeksie karnym i kodeksie postępowania karnego wywołują niepewność co do skuteczności ram prawnych służących zwalczaniu korupcji, dlatego też istotne jest znalezienie rozwiązań prawnych i politycznych w odpowiedzi na najważniejsze orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Obecny rząd ponownie okazał zaangażowanie na rzecz postępów w działaniach prewencyjnych realizowanych za pośrednictwem kompleksowej krajowej strategii antykorupcyjnej. Wprowadzono stosowne gwarancje prawne dotyczące wolności i pluralizmu mediów. Pojawiają się jednak problemy związane z wdrażaniem i egzekwowaniem obowiązujących ram prawnych. Przejrzystość w zakresie własności mediów wydaje się niepełna, a organ regulacyjny ds. mediów audiowizualnych nie dysponuje zasobami umożliwiającymi całkowite wykonywanie jego zadań. Media mogą być podatne na naciski polityczne, ponieważ w przeważającej mierze brakuje konkretnych gwarancji prawnych dla niezależności redakcyjnej, z wyjątkiem pewnego stopnia samoregulacji na poziomie serwisu informacyjnego lub wydawcy. Dobrze uregulowany jest zwykły proces opracowywania i stanowienia prawa, obejmuje on rozbudowaną strukturę instytucjonalną mechanizmów kontroli i równowagi. Zróżnicowana jest jego skuteczność. W dalszym ciągu powszechnie stosowane są rządowe rozporządzenia w trybie pilnym, a na jakość przepisów i pewność prawa, w tym na otoczenie biznesowe, wpływ mają również następujące po sobie nieskoordynowane zmiany legislacyjne. Funkcjonują ramy prawne sprzyjające społeczeństwu obywatelskiemu, co stanowi aktywną siłę i pozwala reagować na próby ograniczenia działań społeczeństwa. Społeczeństwo obywatelskie odgrywa ważną rolę w ochronie praworządności w Rumunii.



Specyfika Rumunii, podobnie jak Bułgarii, polega na tym, że mechanizm współpracy i weryfikacji (MWiW) ustanowiono wraz z jej przystąpieniem do Unii Europejskiej w 2007 r. jako środek przejściowy mający ułatwić jej podejmowanie dalszych wysiłków na rzecz reformy sądownictwa i zintensyfikowania walki z korupcją . Zgodnie z decyzją ustanawiającą MWiW mechanizm ten będzie stosowany do momentu, gdy w zadowalającym stopniu osiągnięte zostaną wszystkie cele referencyjne odnoszące się do Rumunii . W swoich sprawozdaniach ze stycznia 2017 r. Komisja przyjęła kompleksową ocenę postępów poczynionych przez Rumunię w ciągu dziesięciu lat stosowania MWiW. Wyznaczyła również ścieżkę prowadzącą do zakończenia stosowania mechanizmu w oparciu o 12 ostatecznych kluczowych zaleceń, które – jeżeli zostaną zrealizowane – będą wystarczające do osiągnięcia celów w zakresie MWiW. Z uwagi na zmiany, jakie zaszły w Rumunii, w listopadzie 2018 r. Komisja wydała osiem dodatkowych zaleceń. W ostatnim sprawozdaniu w ramach MWiW przyjętym w październiku 2019 r. Komisja stwierdziła, że Rumunia nadal musi poczynić postępy w realizacji zaleceń określonych w sprawozdaniach ze stycznia 2017 r. i z listopada 2018 r. W 2019 r. sądy rumuńskie skierowały do Trybunału Sprawiedliwości szereg wniosków o wydanie orzeczeń w trybie prejudycjalnym w sprawie zobowiązań Rumunii w ramach MWiW oraz o podjęcie działań następczych w związku z zaleceniami MWiW . Sprawy są obecnie w toku. I.System wymiaru sprawiedliwości Rumuński system sądowy składa się z czterech instancji, zarówno w przypadku sądów cywilnych, jak i wojskowych: sądów okręgowych pierwszej instancji, sądów powszechnych i szczególnych, sądów apelacyjnych oraz Wysokiego Trybunału Kasacyjnego i Sprawiedliwości. Wysoki Trybunał Kasacyjny i Sprawiedliwości orzeka w pierwszej instancji i w postępowaniach odwoławczych w sprawach karnych dotyczących określonych kategorii osób , a także w postępowaniach odwoławczych w określonych sprawach cywilnych i administracyjnych. Jedną podstawową rolą Trybunału jest zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania prawa przez inne organy sądownictwa. Najwyższa Rada Sądownictwa, której zadaniem jest zapewnienie niezależności sądów, podzielona jest na dwa wydziały: wydział sędziów i wydział prokuratorów. Każdy wydział ma wyłączną kompetencję w zakresie rekrutacji – odpowiednio – sędziów i prokuratorów oraz zarządzania ich karierą, a także pełni rolę sądu dyscyplinarnego w sprawach dyscyplinarnych. Na czele służby prokuratorskiej stoi Prokurator Generalny prokuratury działającej przy Wysokim Trybunale Kasacyjnym i Sprawiedliwości. W skład prokuratury wchodzą struktury wyspecjalizowane o szczególnej jurysdykcji i organizacji, Krajowy Wydział Antykorupcyjny (DNA) i Wydział ds. Ścigania Przestępczości Zorganizowanej i Terroryzmu (DIICOT), na czele których stoją prokuratorzy naczelni, a od 2018 r. także sekcja dochodzeniowo-śledcza w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości (SIIJ) . Funkcjonują również prokuratury wojskowe. Prokurator Generalny i prokuratorzy naczelni struktur wyspecjalizowanych, DNA i DIICOT, są mianowani przez Prezydenta Republiki na wniosek Ministra Sprawiedliwości oraz po otrzymaniu niewiążącej opinii Najwyższej Rady Sądownictwa . Krajowe Stowarzyszenie Rumuńskich Izb Adwokackich to osoba prawna pełniąca funkcje publiczne, zrzeszająca wszystkie 41 izb w Rumunii. Trybunał Konstytucyjny odpowiada za kontrolę konstytucyjności przepisów i rozstrzyganie konfliktów o charakterze konstytucjonalnym między organami publicznymi. Niezależność Szereg zmian w przepisach dotyczących wymiaru sprawiedliwości z 2018 r. i 2019 r. nadal budzi obawy w kontekście ich wpływu na niezależność sądów. Przepisy dotyczące wymiaru sprawiedliwości regulują status sędziów i prokuratorów, organizację systemu wymiaru sprawiedliwości oraz funkcjonowanie Najwyższej Rady Sądownictwa. Przedmiotowe zmiany weszły w życie w lipcu i październiku 2018 r. i zostały następnie zmodyfikowane szeregiem rozporządzeń rządowych w trybie pilnym. Działania te wzbudziły obawy, w szczególności biorąc pod uwagę fakt, że kilka krajowych i międzynarodowych zainteresowanych stron uznało ich łączny skutek za poważne zagrożenie dla niezależności sądownictwa . Stwierdzono istnienie zasadniczych problemów w związku z utworzeniem sekcji dochodzeniowo-śledczej w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości (SIIJ), systemem odpowiedzialności cywilnej sędziów i prokuratorów, systemem wczesnych emerytur, dopuszczeniem do wykonywania zawodu oraz statusem i powołaniem prokuratorów wysokiego szczebla. Od samego początku wdrożenie tych rozwiązań potwierdzało obawy dotyczące presji wywieranej na sędziów i prokuratorów oraz nacisków na niezależność, efektywność i jakość wymiaru sprawiedliwości . Ponadto w wyniku dalszego stosowania przepisów zwrócono uwagę na nowe problemy, oprócz tych określonych na wcześniejszym etapie . Przedłużające się wdrażanie zmienionych przepisów dotyczących wymiaru sprawiedliwości powoduje wzrost niepewności co do funkcjonowania systemu sądownictwa. Obecny rząd wyraził wprawdzie gotowość do podjęcia dialogu z wymiarem sprawiedliwości i z partiami politycznymi w celu odwrócenia kontrowersyjnych działań, zwrócił jednak również uwagę, że obecna sytuacja polityczna nie zapewnia odpowiednich warunków do uzyskania szerokiego konsensusu i większości w parlamencie niezbędnej do zapewnienia poparcia dla kompleksowych reform . Jest mało prawdopodobne, aby takie reformy zostały przeprowadzone przed nowymi wyborami parlamentarnymi. Fakt, że zmiany te nadal obowiązują, jest źródłem niepewności co do funkcjonowania systemu sądowego jako całości, a w szczególności w odniesieniu do niezależności, statutu i kariery poszczególnych pracowników wymiaru sprawiedliwości. Niepewność potęgują silne podziały w systemie sądownictwa, jeżeli chodzi o rozwiązania, jakie należy zaproponować w celu zmiany przepisów dotyczących wymiaru sprawiedliwości. W tym kontekście Najwyższa Rada Sądownictwa powinna – ze względu na jej funkcje – odgrywać wiodącą rolę i prowadzić działania na rzecz osiągnięcia kompromisu. Jednak jej ostatnie działania cechują się wewnętrznymi podziałami i budzą kontrowersje. Ogół społeczeństwa postrzega niezależność sądów jako znajdującą się na niskim poziomie; w ostatnich latach postrzeganie to wykazuje tendencję spadkową. Poziom postrzeganej przez ogół społeczeństwa niezależności sądów jest nadal niski (37 %) i wykazuje tendencję spadkową . Wśród przedsiębiorstw poziom postrzeganej niezależności sądów jest średni (53 %) . W obu przypadkach najczęściej wymieniany powód postrzeganego braku niezależności sądów ma związek z ingerencją lub presją ze strony rządu i polityków . Jawna debata na temat wymiaru sprawiedliwości przebiegała pod znakiem silnych napięć, a także publicznych ataków na wymiar sprawiedliwości ze strony świata polityki i mediów . Za obecnych rządów napięcia te znacznie zmalały. Najwyższa Rada Sądownictwa zareagowała wprawdzie na niektóre skargi wniesione do Rady, a dotyczące obrony niezależności, reputacji i bezstronności sędziów, jednak ogólna działalność Rady w tym obszarze była ograniczona . Pomimo powszechnej krytyki nadal funkcjonuje sekcja prokuratury dochodzeniowo-śledcza w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości (SIIJ). Wyłącznym zadaniem tej sekcji jest ściganie przestępstw popełnionych przez sędziów i prokuratorów. Ponadto ma ona kompetencje do ścigania innych osób, których dotyczy śledztwo prowadzone przeciwko konkretnym funkcjonariuszom wymiaru sprawiedliwości . Komisja Wenecka zauważyła, że powód utworzenia tej sekcji nie wydaje się uzasadniony udokumentowanymi informacjami , a jej ustanowienie i praktyka były przedmiotem krytyki zarówno ze względu na jej wpływ na niezawisłość funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości, jak i ze względu na negatywne skutki, jakie mogła mieć z punktu widzenia skuteczności działań prokuratury . Ponadto pogląd, że presja wywierana przez sekcję może mieć wpływ na niezależność sądów również negatywnie wpływa na postrzeganie niezależności, które samo w sobie stanowi podstawowy wymóg niezależności sądów . Obecny Minister Sprawiedliwości rozpoczął konsultacje w sprawie projektu wniosku o rozwiązanie sekcji i przywrócenie poprzedniego modelu organizacyjnego prokuratury , ale zarówno pandemia COVID-19, jak i sytuacja polityczna utrudniły realizację tych działań, a sekcja nadal funkcjonuje. W dniu 21 lipca 2020 r. parlament odrzucił projekt inicjatywy dotyczącej rozwiązania sekcji przedstawiony przez grupę posłów do Parlamentu; projekt ten otrzymał negatywną opinię konsultacyjną od Najwyższej Rady Sądownictwa . Władze i zainteresowane strony informują, że od października 2019 r. sekcja zaprzestała praktyki wycofywania odwołań, a liczba spraw wszczętych przeciwko funkcjonariuszom wymiaru sprawiedliwości zmniejszyła się; mimo to utrzymują się obawy, że może ona być wykorzystywana jako narzędzie służące wywieraniu presji na funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości. W 2019 r. sądy rumuńskie skierowały do Trybunału Sprawiedliwości szereg wniosków o wydanie orzeczeń w trybie prejudycjalnym, kwestionując zgodność utworzenia sekcji z prawem Unii, w szczególności z art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej . Sprawy są obecnie w toku. W 2019 r. mianowano nowych zwierzchników prokuratury, utrzymują się jednak długotrwałe obawy dotyczące procedury mianowania i odwoływania prokuratorów wysokiego szczebla. W październiku 2019 r. w przypadku żadnego z organów ścigania nie wyznaczono zwierzchnika . Jednym z pierwszych działań podjętych przez obecnego Ministra Sprawiedliwości było zorganizowanie procedur wyboru z zachowaniem większej przejrzystości oraz poczynienie postępów we wdrażaniu procesu zwierzchnictwa w prokuraturze . Nowego prokuratora naczelnego DNA powołano po uzyskaniu pozytywnej opinii Najwyższej Rady Sądownictwa, jednak Prokuratora Generalnego i prokuratora naczelnego DIICOT powołano mimo negatywnej opinii Rady. Sytuacja ta przyczyniła się do uwydatnienia długotrwałych niedociągnięć wskazanych wcześniej przez Komisję, która w kontekście MWiW zaleciła wdrożenie bardziej solidnej i niezależnej procedury mianowania oraz stwierdziła, że trwałe rozwiązanie można najlepiej osiągnąć przy wsparciu Komisji Weneckiej . Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) rozpatrzył sprawę dotyczącą odwołania byłej prokurator naczelnej wydziału antykorupcyjnego w 2018 r. Uznano, że w kontekście odwołania byłej prokurator naczelnej DNA Rumunia naruszyła przepisy art. 6 ust. 1 („prawo do rzetelnego procesu sądowego”) i art. 10 („wolność wyrażania opinii”) europejskiej konwencji praw człowieka . Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że była prokurator naczelna nie miała możliwości skutecznego zaskarżenia powodów jej usunięcia ze stanowiska . W tym kontekście Europejski Trybunał Praw Człowieka zwrócił uwagę na rosnące znaczenie interwencji organu niezależnego od władzy wykonawczej i ustawodawczej w odniesieniu do decyzji mających wpływ na mianowanie lub odwoływanie prokuratorów . Jeżeli chodzi o wolność wyrażania opinii, Europejski Trybunał Praw Człowieka podkreślił również, że odwołanie może mieć efekt mrożący – może zniechęcać innych prokuratorów i sędziów do udziału w debacie publicznej na temat reform ustawodawczych mających wpływ na sądownictwo oraz, ogólnie rzecz biorąc, na temat kwestii dotyczących niezależności sądownictwa . Jeżeli chodzi o udział sędziów w debacie jawnej, w sprawozdaniach w ramach MWiW wyrażono obawy dotyczące praktyki Inspekcji Sądowej polegającej na wszczynaniu postępowań dyscyplinarnych przeciwko sędziom i prokuratorom na podstawie ich publicznych oświadczeń w sprawie reform sądownictwa . Zmiany w ustawie o statucie sędziów i prokuratorów przyczyniły się do zmiany zasad regulujących kwestie odpowiedzialności cywilnej sędziów . Nowe zasady uprawniają Ministerstwo Finansów do ustalenia w drodze oceny, czy błąd sądowy popełniono w złej wierze, czy był on wynikiem rażącego niedbalstwa, a następnie do podjęcia działań zmierzających do odzyskania od sędziów należności z tytułu szkód spowodowanych ich wyrokami. Zgodnie z zasadami funkcjonowania nowego systemu, aby ustalić odpowiedzialność cywilną sędziego, sąd musi najpierw stwierdzić, że dany wyrok zawierał błąd sądowy oraz że poszkodowana strona powinna otrzymać odszkodowanie, bez udziału sędziego, który wydał zaskarżoną decyzję, w tym pierwszym postępowaniu sądowym. Następnie Ministerstwo Finansów może rozpocząć realizację działań sądowych zmierzających do odzyskania należności od sędziego w oparciu o własną ocenę tego, czy błąd sądowy wynikał z wykonywania obowiązków i uprawnień w złej wierze, czy był wynikiem rażącego niedbalstwa . Chociaż Ministerstwo ma obowiązek przeprowadzenia konsultacji z Inspekcją Sądową w tej sprawie, jej opinia nie jest wiążąca. Rada Europy uznała, że chociaż ustanowienie odpowiedzialności osobistej dla sędziego za szkody spowodowane orzeczeniem wydanym w złej wierze lub w wyniku rażącego niedbalstwa może być uzasadnione, taką możliwość należy ograniczyć jasnymi gwarancjami , aby chronić sędziów przed nadużyciami i zapobiegać wywieraniu przez władzę wykonawczą nadmiernej presji na sędziów. Wyrażono obawy dotyczące uprawnień przyznanych Ministerstwu Finansów w tym kontekście . Rada Europy zwróciła uwagę na potencjalny efekt mrożący, jaki ten nowy system może mieć w odniesieniu do sędziów i prokuratorów, zwłaszcza w związku z utworzeniem nowej sekcji ds. dochodzeń w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości . Obecnie Trybunał Sprawiedliwości rozpatruje wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącego nowego systemu odpowiedzialności cywilnej sędziów . Jakość

Powiększa się niedobór zasobów ludzkich w systemie wymiaru sprawiedliwości. W grudniu 2019 r. nieobsadzonych było ponad 12 % stanowisk sędziowskich i prawie 20 % stanowisk prokuratorskich . Istnieją obawy, że po wejściu w życie nowego systemu wczesnych emerytur dla sędziów starszych rangą wymiar sprawiedliwości może borykać się z jeszcze większymi niedoborami kadrowymi . Wejście w życie systemu wczesnych emerytur zostało odsunięte w czasie , jest to jednak rozwiązanie tymczasowe, które nie rozwiązuje w pełni występujących problemów . Ponadto w obliczu niedoboru personelu mogą znaleźć się także sądy niższej instancji: nowe przepisy wydłużają okres szkolenia i stażu dla aspirujących sędziów , pandemia COVID-19 opóźniła procedury związane z nowym naborem, a Najwyższa Rada Sądownictwa nie zaproponowała żadnych strategii w zakresie zasobów ludzkich. Co więcej, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepis, na mocy którego Najwyższej Radzie Sądownictwa powierzono zadanie polegające na zatwierdzeniu regulaminu dotyczącego organizacji i przebiegu konkursu na stanowisko pracownika wymiaru sprawiedliwości, jest niezgodny z konstytucją , co może prowadzić do dalszych opóźnień w rekrutacji nowych pracowników . Powołanie organu odpowiedzialnego za strategiczne zarządzanie wymiarem sprawiedliwości nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. W 2017 r. powołano organ odpowiedzialny za strategiczne zarządzanie wymiarem sprawiedliwości ukierunkowany na rozwiązywanie najważniejszych kwestii strategicznych dotyczących systemu sądowego, skupiający główne instytucje odpowiedzialne za poprawne funkcjonowanie tego systemu . Był on również odpowiedzialny za zapewnienie realizacji planu działania w ramach strategii na rzecz rozwoju sądownictwa na lata 2015–2020 , który stałby się główną siłą napędzającą reformy sądownictwa, przy jednoczesnej internalizacji tempa reform w ramach MWiW. Plan działania przewidywał rozwiązanie takich kwestii, jak niedobór urzędników sądowych, nadmierne obciążenie pracą i opóźnienia w wydawaniu uzasadnień orzeczeń. Jednak ustanowiony organ odpowiedzialny za strategiczne zarządzanie wymiarem sprawiedliwości nie funkcjonował zgodnie z planem, a plan działania jest wciąż w dużej mierze niezrealizowany. Poziom cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości w Rumunii jest dobry i kontynuowane są starania na rzecz dalszej cyfryzacji. Przekazywanie wezwań i monitorowanie etapów postępowania w trybie online oraz kierowanie spraw do sądu drogą elektroniczną jest obecnie możliwe w większości sądów . W internecie dostępne są jednak tylko niektóre orzeczenia . Trwają prace nad usprawnieniem systemu zarządzania sprawami, który będzie wykorzystywany do określania liczby prawomocnych wyroków, na podstawie których instytucje publiczne stają się dłużnikami lub wierzycielami. Obecnie opracowywana jest analiza ukierunkowana na określenie działań niezbędnych do modernizacji systemu, w tym cech takich jak: dostępność elektroniczna dokumentów procesowych, archiwizacja elektroniczna i podpis elektroniczny. Analiza powinna zostać zakończona do końca 2020 r. Efektywność Ogólnie rzecz biorąc, postępowania w ramach systemu wymiaru sprawiedliwości prowadzone są w sposób efektywny. W 2018 r. czas trwania postępowań w sądach pierwszej instancji w sprawach cywilnych i handlowych był nieznacznie krótszy w porównaniu z 2017 r. , natomiast w sprawach administracyjnych uległ nieznacznej zmianie . Wskaźnik zamykanych spraw wzrósł i wynosi obecnie ponad 100 % , co oznacza, że system sądowy jest w stanie rozwiązać więcej spraw, niż te, które są składane. Zasadniczo czas trwania postępowań dotyczących określonych obszarów prawa Unii jest stosunkowo krótki , z wyjątkiem spraw dotyczących prania pieniędzy . Zmiany legislacyjne mające wpływ na zasoby ludzkie mogą utrudniać starania Rumunii zmierzające do skrócenia czasu trwania postępowań sądowych. Szereg zmian legislacyjnych wprowadzonych począwszy od 2018 r. może zagrażać staraniom na rzecz ograniczenia zbyt długiego czasu trwania spraw cywilnych i handlowych . Usunięto przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące postępowania w izbie rady, mając na względzie poprawę efektywności prowadzenia spraw . Główne obawy związane są jednak ze zmianami w przepisach dotyczących wymiaru sprawiedliwości, które mogą przyczynić się do zwiększenia niedoboru zasobów ludzkich (zob. powyżej), ale wymagają również dodatkowych sędziów w określonych składach sędziowskich lub wyższego stażu pracy w wyspecjalizowanych strukturach prokuratury. Zainteresowane strony również wyraziły zastrzeżenia dotyczące efektywności systemu wymiaru sprawiedliwości . W odpowiedzi na te zastrzeżenia Najwyższa Rada Sądownictwa rozpoczęła realizację dwóch projektów ukierunkowanych na określenie narzędzi niezbędnych do rozwoju systemu sądowego oraz na eliminowanie przyczyn przeciążenia sądów . II.Ramy antykorupcyjne Rumunia w znacznym stopniu ustanowiła prawne i instytucjonalne ramy antykorupcyjne. Trwa realizacja obecnej krajowej strategii antykorupcyjnej obejmującej lata 2016–2020. Koordynacją realizacji strategii zajmuje się Ministerstwo Sprawiedliwości. Wyspecjalizowane biuro prokuratury ds. zwalczania korupcji – Krajowy Wydział Antykorupcyjny (DNA) – ma kompetencje do prowadzenia dochodzeń w sprawach dotyczących korupcji na średnim i wysokim szczeblu, a Prokuratura Generalna prowadzi dochodzenia we wszystkich innych sprawach dotyczących korupcji. W Ministerstwie Spraw Wewnętrznych działa wyspecjalizowana dyrekcja antykorupcyjna właściwa w kwestiach związanych z uczciwością i korupcją wśród pracowników zatrudnionych w ministerstwie, w tym w policji. Krajowa Agencja ds. Etyki (ANI) jest odpowiedzialna za monitorowanie i weryfikację majątku, za kwestie konfliktu interesów i przestrzeganie zasady niełączenia określonych stanowisk, w tym wszystkich urzędników wybieranych. Krajowa Agencja ds. Zarządzania Zajętym Mieniem (ANABI) odpowiada za zarządzanie zajętym i skonfiskowanym mieniem pochodzącym z przestępstwa. W publikowanym przez Transparency International wskaźniku postrzegania korupcji Rumunia uzyskała wynik 44/100 punktów, plasując się na 19. miejscu w Unii Europejskiej i na 70. miejscu na świecie . 83 % rumuńskich respondentów twierdzi, że korupcja w ich państwie jest powszechna (średnia UE wynosi 71 %), a 64 % respondentów uznaje, że dotknęła ich bezpośrednio w codziennym życiu (średnia UE – 26 %) . Jeżeli chodzi o przedsiębiorstwa, 97 % uznaje korupcję za powszechne zjawisko (średnia UE wynosi 63 %), a 88 % uważa, że korupcja stanowi problem przy prowadzeniu działalności (średnia UE – 37 %). Jednocześnie 58 % respondentów uważa, że ściganie korupcji jest wystarczająco skuteczne, aby odstraszyć ludzi od takich praktyk (średnia UE wynosi 36 %), a 37 % przedsiębiorstw uważa, że osoby fizyczne i przedsiębiorstwa przyłapane na wręczaniu łapówki urzędnikowi wyższego szczebla podlegają odpowiedniej karze (średnia UE – 31 %) . W Rumunii obowiązują kompleksowe krajowe ramy strategiczne w zakresie zwalczania korupcji oparte na dużym udziale krajowych i lokalnych podmiotów instytucjonalnych. Zakres krajowej strategii antykorupcyjnej (NAS) na lata 2016–2020 obejmuje dobrowolne zaangażowanie bardzo dużej części administracji publicznej, w tym samorządów terytorialnych i przedsiębiorstw państwowych, a także organów ścigania, prokuratury, sądów i społeczeństwa obywatelskiego. Narzędzia zapobiegawcze opierają się na planach zapobiegania korupcji opracowanych przez każdą z uczestniczących instytucji z pomocą samooceny i oceny ryzyka oraz przy zastosowaniu wspólnie opracowanej metodyki, a także wzajemnych ocen. Skuteczność strategii w dużym stopniu zależy od zaangażowania politycznego, a poziom jej realizacji w latach 2017–2019 był raczej obniżony pomimo terminów określonych przez rząd w sierpniu 2016 r. W 2019 r. zobowiązanie obecnego rządu do zwalczania korupcji przełożyło się na nowy impuls do realizacji krajowej strategii zapobiegania korupcji. Poziom realizacji strategii wzrósł, prowadzone są działania zapobiegawcze oraz – w drugiej kolejności – działania następcze, zarówno na szczeblu krajowym jak i lokalnym. Ministerstwo Sprawiedliwości przeprowadza obecnie ocenę strategii w celu opracowania kolejnej . Presja wywierana na ramy prawne i instytucjonalne ma wpływ na skuteczność dochodzeń i sankcji w sprawach o korupcję. W latach 2013–2017 osiągnięcia instytucji zaangażowanych w prowadzenie postępowań przygotowawczych, ściganie i orzekanie w sprawach dotyczących korupcji na średnim i wysokim szczeblu były znaczące i utrzymywały się na tym samym poziomie. W 2018 r. i 2019 r., podczas gdy instytucje nadal prowadziły postępowania w sprawie przestępstw korupcyjnych na dużą skalę i nakładały sankcje za te przestępstwa, w sprawozdaniach w ramach MWiW wskazywano na tendencję do wywierania nacisków na kluczowe instytucje antykorupcyjne oraz rosnące obawy o szkodliwy wpływ utrzymujących się nacisków. Zarówno DNA, jak i Prokurator Generalny poinformowali o pogorszeniu wyników w zakresie zwalczania korupcji w 2019 r. Utrzymujące się przez dłuższy czas tymczasowe kierownictwo miało wpływ na ich zdolność do radzenia sobie z ciągłą presją i nieustającymi wyzwaniami. Na ich zdolności instytucjonalne dodatkowo wpływają niekorzystne przepisy zawarte w zmienionych ustawach dotyczących wymiaru sprawiedliwości w zakresie zasobów ludzkich . Na wyniki dotyczące zwalczania korupcji na wysokim szczeblu wpłynęło również utworzenie sekcji dochodzeniowo-śledczej w sprawie przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości (SIIJ) . Ponadto szczególny wpływ na sprawy dotyczące korupcji na wysokim szczeblu miał szereg orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności orzeczenia w sprawie praktyk ustanawiania trzy- i pięcioosobowych zespołów orzekających w sprawach karnych w Wysokim Trybunale Kasacyjnym i Sprawiedliwości , w sprawie metod nadzoru technicznego (zakładanie podsłuchów) oraz w sprawie przestępstw związanych z korupcją, polegających na nadużywaniu stanowiska . Według DNA łączne skutki tych orzeczeń są szczególnie poważne i prowadzą do umarzania dochodzeń i unieważniania spraw w sądzie, unieważniania prawomocnych orzeczeń sądowych oraz wznawiania postępowań dotyczących istoty danej sprawy, co może potencjalnie wiązać się z ryzykiem uniknięcia odpowiedzialności karnej za przestępstwa korupcyjne. Wydaje się, że w pierwszych miesiącach 2020 r. sytuacja uległa poprawie wraz ze zmniejszeniem nacisków politycznych i powołaniem stabilnych zespołów kierowniczych. Pozostaje jednak niepewność co do trwających dochodzeń i procesów w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. W latach 2015–2019 w Rumunii odnotowano drugą pod względem wielkości wśród państw członkowskich liczbę dochodzeń prowadzonych przez OLAF (40), które zamknięto, wydając zalecenie finansowe . Utrzymująca się niepewność dotycząca zmian w kodeksie karnym i kodeksie postępowania karnego zagraża walce z korupcją. Od dawna na wprowadzenie do kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego oczekuje wiele zmian . Zmiany te powinny w szczególności przyczynić się do znalezienia rozwiązań prawnych i politycznych w odniesieniu do szeregu dalekosiężnych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego wydanych od 2014 r., na mocy których unieważniono przepisy kodeksów i które wpłynęły w szczególności na walkę z korupcją i przestępczością zorganizowaną . W kwietniu 2019 r. parlament przyjął jednak w trybie pilnym zmiany w kodeksie karnym, kodeksie postępowania karnego oraz specjalną ustawę o korupcji, które mogą mieć negatywne skutki dla ogólnej walki z przestępczością, a w szczególności dla walki z korupcją. Przedmiotowe zmiany będące następstwem początkowo nieudanej próby osłabienia kodeksów karnych w 2018 r. , spotkały się z powszechną krytyką i w lipcu 2019 r. uznano je za niezgodne z konstytucją . Z tego powodu nie weszły one w życie. Zadanie polegające na dostosowaniu przepisów kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego do wszystkich orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego pozostaje niezrealizowane. Nierozwiązana jest zatem kwestia braku pewności prawa i zagrożenia dla zrównoważonego charakteru walki z korupcją. Utrzymują się utrudnienia innego rodzaju, które uniemożliwiają skuteczne ściganie. Jeden szczególny problem dotyczy odpowiedzialności parlamentu za podejmowane przez niego decyzje w sprawie wniosków prokuratury o zezwolenie na środki zapobiegawcze, takie jak przeszukanie lub aresztowanie oraz w sprawie wniosków o wyrażenie zgody na przeprowadzenie śledztwa dotyczącego posłów do parlamentu, którzy byli lub są ministrami. W odpowiedzi na zalecenie w ramach MWiW i zalecenie GRECO Izba Deputowanych w 2019 r. zmieniła swój regulamin wewnętrzny, odnosząc się do kryteriów określonych przez Komisję Wenecką. Nowa procedura nie została jeszcze sprawdzona, a Senat nie dysponuje podobną procedurą. W 2019 r. odrzucono dwa wnioski prokuratury o wszczęcie dochodzenia w sprawie dwóch byłych ministrów i członków parlamentu. Konkretne efekty nadal przynoszą działania Krajowej Agencji ds. Etyki (ANI), jednak jej skuteczność jest przedmiotem nacisków z powodu osłabienia jej ram prawnych i ograniczenia zasobów. ANI jest odpowiedzialna za badanie konfliktów interesów na poziomie administracyjnym, kontrolę przestrzegania zasady niełączenia określonych stanowisk i nieuzasadnionego wzbogacenia się, i ma na swoim koncie duże osiągnięcia w tym zakresie. Nakładanie sankcji za nieprzestrzeganie zasady niełączenia określonych stanowisk i w przypadku wystąpienia konfliktu interesów jest ważnym elementem zapobiegania korupcji. ANI opracowała również solidne narzędzia zapobiegawcze w zakresie konfliktów interesów na poziomie administracyjnym, w szczególności w odniesieniu do zamówień publicznych, a także ogólne kampanie informacyjne, w tym związane z wyborami krajowymi i lokalnymi. W sprawozdaniach w ramach MWiW zwrócono uwagę na utrzymujące się wyzwania związane z ramami prawnymi dotyczącymi etyki, a także na potrzebę zapewnienia stabilności i jasności przepisów oraz solidnych i stabilnych ram w tym zakresie . Liczne zmiany legislacyjne, które weszły w życie w 2019 r., przyczyniły się do osłabienia systemu przeciwdziałania łączeniu stanowisk i konfliktom interesów . W rezultacie ANI musiała zamknąć znaczną liczbę trwających postępowań, a kolejne sprawy zostały unieważnione w drodze sądowej. ANI odnotowała również wzrost liczby sprzeciwów wobec stosowania sankcji w następstwie prawomocnych orzeczeń sądowych w odniesieniu do urzędników wybieranych na szczeblu lokalnym; w efekcie sankcje z tytułu nieprzestrzegania zakazu łączenia stanowisk lub z tytułu konfliktu interesów nie są stosowane, co z kolei wpływa na stosowanie zasad etyki w wyborach. Agencja zaproponowała podjęcie współpracy z Ministerstwem Sprawiedliwości i zainteresowanymi stronami w celu przeprowadzenia przeglądu przepisów dotyczących etyki i opracowania spójnych i skonsolidowanych ram prawnych. Obciążenie Agencji pracą znacznie wzrasta w czasie wyborów, jednak jej budżet został zmniejszony. W ostatnich latach wprowadzono Kodeksy etyki i postępowania dla posłów do parlamentu i członków rządu jako uzupełnienie obowiązujących kodeksów dla służby cywilnej. Skuteczność mechanizmu egzekwowania przepisów kodeksu postępowania parlamentarzystów nie została jednak wykazana, ponieważ postępowanie dyscyplinarne wszczęto tylko w przypadku kilku posłów do parlamentu . Krajowa Agencja ds. Zarządzania Zajętym Mieniem ma pełną zdolność działania. Misją Krajowej Agencji ds. Zarządzania Zajętym Mieniem jest zapewnienie skutecznego wykonywania nakazów konfiskaty wydawanych w sprawach karnych poprzez efektywne zarządzanie zajętym mieniem przekazywanym Agencji przez prokuratorów i sędziów. Agencja poczyniła postępy w opracowywaniu krajowego zintegrowanego systemu monitorowania środków podejmowanych przez władze na każdym etapie procesu odzyskiwania mienia. W grudniu 2019 r. ponad 30 organizacji pozarządowych zwróciło się do rządu o przywrócenie przepisów mandatu Agencji w zakresie „ponownego wykorzystania do celów społecznych” , co zagwarantowałoby wykorzystanie części skonfiskowanych dochodów z przestępstwa na sfinansowanie projektów zapobiegania przestępczości dostrzeganych przez społeczeństwo . Od 2004 r. w Rumunii obowiązuje specjalna ustawa dotycząca ochrony osób zgłaszających przypadki naruszenia. Kwestie działalności lobbingowej są regulowane w prawie miękkim, w szczególności poprzez ustanowienie dobrowolnego rejestru służącego przejrzystości. Aspekty związane z efektem „drzwi obrotowych” zostały uregulowane w szczegółowych przepisach prawnych . Przepisy prawne zapewniają pracownikom zgłaszającym przypadki naruszenia prawa ochronę przed organami publicznymi, instytucjami publicznymi i innymi podmiotami . Wiele instytucji przyjęło procedury operacyjne mające na celu wdrożenie przepisów dotyczących sygnalizowania nieprawidłowości i innych instrumentów w zakresie etyki zawodowej. Zakresem obowiązujących przepisów nie jest jednak objęty sektor prywatny. III.Pluralizm mediów Konstytucja gwarantuje prawo wolności wypowiedzi oraz prawo dostępu do wszelkich informacji mających znaczenie dla interesu publicznego. W ustawie o usługach audiowizualnych określono misję i skład organu odpowiedzialnego za regulację mediów oraz nałożono na niego obowiązek zapewnienia przejrzystości organizacji, funkcjonowania i finansowania środków masowego przekazu w sektorze audiowizualnym . Organem regulacyjnym w obszarze mediów audiowizualnych jest Krajowa Rada ds. Audiowizualnych Środków Przekazu (CNA). Jej misję określono w ustawie o usługach audiowizualnych . CNA jest niezależnym organem publicznym podlegającym kontroli parlamentu i gwarantem interesu publicznego w dziedzinie przekazu audiowizualnego . Decyzje i opinie CNA są publicznie dostępne na jej stronie internetowej . Rada składa się z 11 członków powoływanych przez parlament – większością głosów obecnych senatorów i posłów na sześcioletnią kadencję – na podstawie nominacji Senatu (3 członków); Izby Deputowanych (3 członków); Prezydenta Rumunii (2 członków); oraz rządu (3 członków). W monitorze pluralizmu mediów (MPM 2020) oceniono, że niezależność i skuteczność organu ds. mediów podlega niewielkiemu ryzyku. Zauważa jednak ograniczoną wiedzę fachową niektórych mianowanych członków oraz brak konsensusu co do norm . Z wizyty w państwie wynika, że na budżet przeznaczony przez państwo na finansowanie działalności CNA miał wpływ kryzys związany z COVID-19, a władze borykają się z problemem braków kadrowych, szczególnie ze względu na dodatkowe zadania związane z środowiskiem cyfrowym .

Jeżeli chodzi o samoregulację w sektorze prasowym, normy zawodowe są ustalane na poziomie serwisu informacyjnego lub wydawcy. W MPM 2020 poinformowano, że obawy budzi brak szczególnych zabezpieczeń w odniesieniu do niezależności redakcyjnej i norm zawodowych, które byłyby wprowadzone – czy to za pośrednictwem ustawodawstwa, czy to na zasadach samoregulacji. Przejrzystość w zakresie własności mediów wydaje się niepełna. Ustawa o usługach audiowizualnych stanowi, że Rada jest zobowiązana do zapewnienia przejrzystości organizacji, funkcjonowania i finansowania środków masowego przekazu w sektorze audiowizualnym. Zasady regulujące przejrzystość w zakresie własności mediów są również uwzględnione w prawie spółek . Reklama państwowa jest rzekomo wykorzystywana na potrzeby ingerencji państwa. W MPM 2020 zgłoszono wysokie ryzyko w odniesieniu do pluralizmu mediów w tym zakresie. Zainteresowane strony twierdzą, że w przepisach istnieją luki w zakresie wymogów dotyczących ujawniania informacji, co jest postrzegane jako czynnik wpływający na brak przejrzystości i na możliwości niewłaściwego stosowania . Ponadto podział środków przeznaczonych na reklamę państwową w sposób uznaniowy jest narzędziem wykorzystywanym przez organy państwowe do ingerowania w działalność mediów, zwłaszcza na poziomie lokalnym . Wolność wypowiedzi jest uznana w konstytucji , a dostęp do zawodu dziennikarza jest nieograniczony, jednak niektóre zgłaszane problemy wynikają z wdrożenia ram prawnych. W MPM 2020 poinformowano o pewnych problemach związanych z ochroną wolności wypowiedzi, uznając że problemy te wynikają raczej z trudności w zakresie wdrażania, a nie z samych ram prawnych. Przepisy ukierunkowane na ochronę godności i reputacji obywateli wymagają zachowania równowagi między tymi interesami a przestrzeganiem prawa do wolności wypowiedzi. W MPM 2020 zgłoszono niespójności związane z wykładnią przepisów oraz z wagą sankcji stosowanych wobec dziennikarzy w tym kontekście . Przy wprowadzaniu zmian kodeksu karnego w 2014 r. zastosowano jednak depenalizację w odniesieniu do „zniesławienia w formie pisemnej” i „zniewagi”. Egzekwowanie konstytucyjnego prawa dostępu do wszelkich informacji mających znaczenie dla interesu publicznego napotyka przeszkody. W MPM 2020 poinformowano o problemach dotyczących egzekwowania tego prawa w odniesieniu do dostępu do dokumentów będących w posiadaniu organów publicznych. Zainteresowane strony zgłaszają, że odpowiedzi często pojawiają się z opóźnieniem lub są niekompletne. W MPM 2020 wskazano jednak również, że we wszystkich spornych sprawach dotyczących takich kwestii, jak dostęp dla dziennikarzy i korzystanie z dokumentów lub ochrona źródeł, wyroki są orzekane przez sądy zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka . Do domniemanych naruszeń prawodawstwa w zakresie ochrony danych, które miały na celu ograniczenie wolności mediów, odniósł się szereg zainteresowanych stron . Na podstawie rumuńskiej ustawy o ochronie danych osobowych odstępstwo dotyczące przetwarzania danych osobowych w celach dziennikarskich jest ograniczone . W MPM 2020 uznano, że „krajowa wersja RODO” nie zapewnia odpowiedniej ochrony pracy dziennikarskiej i przytoczono przypadek, w którym rumuński organ ochrony danych rzekomo zażądał od serwisu informacyjnego ujawnienia swoich źródeł. Zgłaszano przypadki gróźb kierowanych pod adresem rumuńskich dziennikarzy w związku z ich działalnością zawodową. W 2019 r. i 2020 r. na platformie Rady Europy propagującej ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwo dziennikarzy opublikowano cztery wpisy dotyczące Rumunii: dwa wpisy dotyczyły postępowań cywilnych w sprawie zniesławienia, jeden dotyczył groźby śmierci skierowanej pod adresem dziennikarza śledczego , a ostatni był związany z zawieszeniem transmisji stacji telewizyjnej . IV.Inne kwestie instytucjonalne związane z mechanizmami kontroli i równowagi Rumunia jest półprezydencką republiką demokratyczną. Rumuński parlament jest dwuizbowy, składa się z Senatu (izba wyższa) i Izby Deputowanych (izba niższa). Z inicjatywą ustawodawczą wystąpić może rząd, posłowie, senatorowie lub grupa co najmniej 100 000 obywateli . Gwarantem nadrzędności konstytucji jest Trybunał Konstytucyjny, który odpowiada za przegląd przepisów . Proces opracowywania i stanowienia prawa jest dobrze uregulowany, obejmuje rozbudowaną strukturę instytucjonalną mechanizmu kontroli i równowagi. Zgodnie z konstytucją parlament stanowi władzę ustawodawczą, podczas gdy rząd posiada w procesie legislacyjnym wyłącznie przekazane uprawnienia. Zgodnie z założeniem zwykłego procesu legislacyjnego projekt ustawy powinien zostać poparty przez organy publiczne odpowiedzialne za jego stosowanie oraz powinien podlegać konsultacjom publicznym . Ponadto Rada Legislacyjna, ekspercki organ doradczy parlamentu, wydaje opinie na temat wszystkich nowych projektów ustaw, zapewnia systematyczne ujednolicanie całego zbioru przepisów i jego koordynację, a także prowadzi oficjalną dokumentację dotyczącą ustawodawstwa Rumunii . W przypadku gdy inicjatywa ustawodawcza jest realizowana przez rząd, projekt ustawy należy przedłożyć parlamentowi, gdzie jest on omawiany i przyjmowany przez obie izby. Prezydent Rumunii ogłasza ustawę, ale jest uprawniony do jednorazowego cofnięcia ustawy do parlamentu w celu ponownego rozpatrzenia . Przewodniczący Izby Deputowanych, przewodniczący senatu, rząd, grupa posłów do parlamentu, Wysoki Trybunał Kasacyjny i Sprawiedliwości, Prezydent Rumunii lub Rzecznik Praw Obywatelskich mogą wystąpić o przeprowadzenie kontroli ex ante zgodności z konstytucją. Zwykły proces legislacyjny jest często kierowany na boczny tor poprzez powszechne stosowanie rozporządzeń rządowych w trybie pilnym (GEO) . Konstytucja stanowi, że przyjęcie rozporządzeń rządu w trybie pilnym jest możliwe wyłącznie w wyjątkowych i uzasadnionych nagłych przypadkach, a nie w odniesieniu do określonych kategorii przepisów, takich jak ustawy konstytucyjne lub ustawy mające wpływ na prawa podstawowe. Kolejne rządy wykorzystywały jednak rozporządzenia rządu w trybie pilnym do stanowienia prawa w wielu dziedzinach, w tym w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wyborczych, a także w dziedzinach mających wpływ na prawa podstawowe, co budzi obawy w odniesieniu do jakości przepisów, pewności prawa i poszanowania podziału władzy . W przeciwieństwie do zwykłej procedury ustawodawczej w przypadku stosowania trybu pilnego nie ma obowiązku konsultacji i nie można przeprowadzać kontroli instytucjonalnych . Wprawdzie Rzecznik Praw Obywatelskich („Avocatul Poporului”) może zakwestionować wykorzystanie rozporządzeń rządowych w trybie pilnym przed Trybunałem Konstytucyjnym, rzadko jednak korzysta z tej prerogatywy. W referendum konsultacyjnym przeprowadzonym w maju 2019 r. z inicjatywy Prezydenta Republiki większość obywateli poparła zakaz przyjmowania rozporządzeń rządowych w trybie pilnym w obszarze wymiaru sprawiedliwości, jak również rozszerzenie zakresu prawa do zaskarżenia rozporządzeń bezpośrednio do Trybunału Konstytucyjnego również na inne organy oprócz Rzecznika Praw Obywatelskich. W związku z pandemią COVID-19 ogłoszono stan wyjątkowy. W dniu 16 marca Prezydent Republiki, za zgodą parlamentu, ogłosił stan wyjątkowy . W tym kontekście Rumunia powiadomiła Radę Europy o odstąpieniu od zobowiązań wynikających z europejskiej konwencji praw człowieka . Na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich w odniesieniu do grzywien, które mogłyby zostać nałożone m.in. za nieprzestrzeganie przepisów w zakresie kwarantanny , Trybunał Konstytucyjny uznał, że kwestionowane przepisy są niezgodne z konstytucją, biorąc pod uwagę fakt, że – ponieważ ograniczają lub naruszają podstawowe prawa i wolności obywateli lub najważniejszych instytucji państwa – muszą zostać przyjęte w drodze ustawy jako formalny akt parlamentu, a nie rozporządzenia rządowego w trybie pilnym . Zmiany legislacyjne często wiążą się z brakującą przewidywalnością i niedostateczną jakością; budzą też obawy związane z interesem publicznym. Zainteresowane podmioty instytucjonalne zgłaszają, że najważniejsze przepisy są zmieniane zbyt często, cel zmian jest często niejasny, a wynikające z nich ustawy mogą być sprzeczne względem siebie . Szybkie wprowadzanie zmian w ustawodawstwie w drodze rozporządzeń rządowych w trybie pilnym i brak pewności prawa są również szkodliwe dla środowiska inwestycyjnego . W ciągu ostatnich trzech lat parlament zainicjował i przyjął liczne zmiany legislacyjne w różnych obszarach polityki w odniesieniu do tych samych ustaw, w tym zmiany sprzeczne względem siebie. W trakcie procesu ustawodawczego Rada Legislacyjna często korzysta z przysługujących jej uprawnień, aby podkreślić sprzeczny charakter projektów zmian, jak również ewentualne niezgodności z konstytucją, ale jej opinie mają wyłącznie charakter doradczy. Duża część wniosków ustawodawczych przyjętych przez parlament jest zaskarżana do Trybunału Konstytucyjnego, jeszcze zanim zostanie ogłoszona. W niedostatecznym stopniu wykorzystywane są oceny skutków i konsultacje publiczne, mimo obowiązujących ram. Procedura konsultacji, w której akty normatywne są przekazywane do analizy i zatwierdzenia zainteresowanym organom publicznym dopiero po zakończeniu konsultacji publicznych, jest postrzegana jako formalna . Wiele władz lokalnych i centralnych nie publikuje proponowanych przepisów w celu przeprowadzenia debaty jawnej i często powołuje się na sytuacje wyjątkowe lub względy bezpieczeństwa narodowego w celu ograniczenia przejrzystości . Rząd podjął działania w celu poprawy przejrzystości i odpowiedzialności. Przedmiotowe działania podejmowane na szczeblu krajowym i lokalnym są ukierunkowane na otwieranie administracji, poprzez przyjęcie zasad i inicjatyw w zakresie otwartego zarządzania. Rząd udostępnił również specjalną platformę otwartych danych, na której dostępny jest wykaz otwartych zbiorów danych . W opracowanych przez Komisję ramach oceny administracji publicznej i zarządzania Rumunia uzyskuje bardzo niskie wyniki w zakresie jakości danych dotyczących zamówień publicznych i przejrzystości zamówień publicznych . Rząd zobowiązał się do przyjęcia planu działania w celu rozwiązania kwestii wdrażania decyzji sądów i stosowania orzecznictwa sądów przez administrację publiczną. Po stwierdzeniu naruszenia przepisów art. 6 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka w związku z nieprzestrzeganiem lub znacznym opóźnieniem ze strony państwa lub podmiotów prawnych działających w imieniu państwa w wykonywaniu prawomocnych orzeczeń sądów krajowych Rumunia musi ustanowić środki strukturalne niezbędne do zagwarantowania wykonywania przez administrację publiczną orzeczeń nakładających obowiązki pieniężne i niepieniężne. Rumunia jest objęta zwiększonym nadzorem Komitetu Ministrów Rady Europy w odniesieniu do wykonania tego wyroku . W dniu 3 kwietnia 2019 r. rząd Rumunii zatwierdził memorandum w sprawie środków mających zapewnić wykonanie wyroków przeciwko dłużnikowi publicznemu, zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącym niewykonania lub wykonania z opóźnieniem wyroku wydanego przeciwko dłużnikowi publicznemu. Plan ten obejmuje mechanizm polegający na dostarczaniu dokładnych danych statystycznych umożliwiających monitorowanie w przyszłości. Istotną rolę w ochronie praw podstawowych i praworządności odgrywają niezależne organy. Rumuński Instytut Praw Człowieka (RIHR) jest nieakredytowanym członkiem stowarzyszonym Europejskiej Sieci Krajowych Instytucji Praw Człowieka , posiada mandat do prowadzenia działań promujących i zajmuje się szerokim zakresem praw człowieka w Rumunii. W 2020 r. wszczęto procedurę ustawodawczą ukierunkowaną na jasne określenie mandatu i uprawnień RIHR, która zapewnia mu uprawnienia do wydawania opinii na wniosek komisji parlamentarnych w sprawie projektów lub innych kwestii dotyczących praw człowieka rozpatrywanych w parlamencie . Do obrony praw i wolności osób fizycznych w ich relacjach z organami publicznymi upoważniony jest Rzecznik Praw Obywatelskich . Jest to autonomiczny i niezależny organ publiczny. Do jego uprawnień należy kierowanie ustaw i rozporządzeń rządowych, w tym rozporządzeń rządowych w trybie pilnym, do Trybunału Konstytucyjnego w celu przeprowadzenia kontroli ich konstytucyjności ex post . Rumuńskie społeczeństwo obywatelskie prowadzi aktywne działania w zakresie obrony praworządności i zareagowało na próby ograniczenia działalności organizacji pozarządowych. Wolność zrzeszania się jest zapisana w konstytucji, a w rozporządzeniu rządu nr 26/2000 określono zasady regulujące ustanawianie stowarzyszeń i fundacji . Akt ten stanowi ramy ułatwiające stowarzyszeniom i fundacjom dostęp do zasobów prywatnych i publicznych, a także nawiązywanie partnerstw między organami publicznymi a osobami prawnymi prawa prywatnego bez celów majątkowych. Silne zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego w działania w zakresie zwalczania korupcji miało kluczowe znaczenie dla wspierania reform. W latach 2017–2019 społeczeństwo obywatelskie aktywnie uczestniczyło w krytyce kontrowersyjnych reform i wyrażało swoje silne poparcie dla praworządności. Zainteresowane strony informują, że doszło do kilku prób ingerencji w działalność organizacji pozarządowych , ale wspólna reakcja społeczeństwa obywatelskiego uniemożliwiła ich powodzenie . W szczególności zainteresowane strony wyraziły obawę, że transponowanie do prawa rumuńskiego unijnych przepisów dotyczących zwalczania procederu prania pieniędzy i finansowania terroryzmu może mieć wpływ na organizacje pozarządowe, głównie przez zobowiązanie ich do publikowania w rejestrze Ministerstwa Sprawiedliwości wszystkich beneficjentów ich działalności lub wszystkich darczyńców, czemu sprzeciwiają się organizacje społeczeństwa obywatelskiego .



Załącznik I: Wykaz źródeł w porządku alfabetycznym*. * Wykaz odpowiedzi otrzymanych w kontekście konsultacji dotyczących sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. można znaleźć na (stronie internetowej Komisji). Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (2020), informacje przekazane Komisji Europejskiej w kontekście opracowania pierwszego rocznego sprawozdania na temat praworządności.

CEPEJ (2018), European judicial systems: efficiency and quality of justice. CIVICUS (2020), Romania country profile. https://monitor.civicus.org/country/romania/ . Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji (2016, 2017, 2018, 2019, 2020), Eurobarometr: postrzegana niezależność krajowego systemu wymiaru sprawiedliwości w UE wśród ogółu społeczeństwa. Eurocommerce (2020), Single Market Barriers Overview. Europejska Sieć Krajowych Instytucji Praw Człowieka (2020), uwagi przekazane przez Europejską Sieć Krajowych Instytucji Praw Człowieka na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Europejska Sieć Rad Sądownictwa (2020), Independence and Accountability of the Judiciary – ENCJ Survey on the independence of judges, 2019. Funky Citizens (2020), uwagi dotyczące internetowych konsultacji z zainteresowanymi stronami przekazane na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. GRECO (2014), Fourth evaluation round – evaluation report on corruption prevention in respect of members of parliament, judges and prosecutors – Romania. GRECO (2019), Follow-up Report to the Ad hoc Report on Romania (Rule 34). GRECO (2019), Fourth evaluation round – evaluation report on corruption prevention in respect of members of parliament, judges and prosecutors – Compliance report Romania. Komisja Europejska (2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020), unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości. Komisja Europejska (2017), sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie postępów Rumunii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji, COM(2017) 44 final. Komisja Europejska (2017), sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie postępów Rumunii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji, COM(2017) 751 final. Komisja Europejska (2017), Technical report Romania 2019, SWD(2017) 25 final. Komisja Europejska (2017), Technical report Romania 2019, SWD(2017) 701 final. Komisja Europejska (2018), sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie postępów Rumunii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji, COM(2018) 851 final. Komisja Europejska (2018), Technical report Romania 2019, SWD(2018) 551 final. Komisja Europejska (2019), Assessment framework for Public Administration and Governance. Komisja Europejska (2019), sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie postępów Rumunii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji, COM(2019) 499 final. Komisja Europejska (2019), Technical report Romania 2019 (SWD(2019) 393 final).

Komisja Europejska (2020), European semester country report – Romania. Komisja Europejska (2020), The OLAF Report 2019. Komisja Wenecka (2012), Opinion on the compatibility with constitutional principles and the rule of law of actions taken by the government and the parliament of Romania in respect of other state institutions and on the government emergency ordinance on amendment to the law No. 47/1992 regarding the organisation and functioning of the Constitutional Court and on the government emergency ordinance on amending and completing the law No. 3/200 regarding the organisation of a referendum of Romania, CDL-AD(2012)026. Komisja Wenecka (2019), Opinion on Emergency Ordinances No. 7 and GEO No. 12 Amending the Laws of Justice. MEDEL (2020), uwagi dotyczące internetowych konsultacji z zainteresowanymi stronami przekazane na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Najwyższa Rada Sądownictwa (2020), uwagi dotyczące internetowych konsultacji z zainteresowanymi stronami przekazane na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Narodowy Związek Sędziów Rumuńskich (2020), sprawozdanie w sprawie stanu systemu wymiaru sprawiedliwości i praworządności w Rumunii. Rada Europy: Komitet Ministrów (2010), rekomendacja CM/Rec(2010)12 Komitetu Ministrów dotycząca sędziów i ich: niezależności, odpowiedzialności i efektywności. Rada Europy: Komitet Ministrów (2016), Recommendation CM/Rec(2016)4 on the protection of journalism and safety of journalists and other media actors. Rada Konsultacyjna Prokuratorów Europejskich (CCPE) (2019), Opinion of the CCPE Bureau following a request by the Romanian Movement for Defending the Status of Prosecutors as regards the situation on the independence of prosecutors in Romania. Rada Konsultacyjna Sędziów Europejskich (CCJE) (2019), Opinion of the CCJE Bureau following a request by the Romanian Judges Forum Association as regards the situation on the independence of the judiciary in Romania. Rząd rumuński (2020), pisemne uwagi przekazane na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Wirtualna wizyta w Rumunii w kontekście sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses, sprawa C-64/16.

Załącznik II: Wizyta w Rumunii W czerwcu 2020 r. służby Komisji odbyły spotkania wirtualne z następującymi podmiotami: ·Center for independent journalism ·Expertforum ·Forum Sędziów Rumuńskich ·Freedom House ·Funky citizens ·Komisją Prawną Izby Deputowanych ·Krajową Agencją ds. Etyki ·Krajową Agencją ds. Zarządzania Zajętym Mieniem

·Krajową Radą ds. Mediów Audiowizualnych ·Krajowym Wydziałem Antykorupcyjnym ·Ministerstwem Sprawiedliwości ·Najwyższą Radą Sądownictwa ·Narodowym Związkiem Sędziów Rumuńskich ·OCCRP ·Osobami odpowiedzialnymi za krajową strategię antykorupcyjną ·Prokuraturą działającą przy Wysokim Trybunale Kasacyjnym i Sprawiedliwości ·Radą Legislacyjną ·Rzecznikiem Praw Obywatelskich ·Sekretariatem Generalnym Rządu ·Stowarzyszeniem „Inicjatywa na rzecz Sprawiedliwości” ·Stowarzyszeniem „Mișcarea pentru apărarea statutului procurorilor” ·Stowarzyszeniem mediów – Cluj ·Stowarzyszeniem sędziów rumuńskich ·Wysokim Trybunałem Kasacyjnym i Sprawiedliwości * Komisja spotkała się również z następującymi organizacjami w ramach spotkań horyzontalnych: ·Amnesty International ·Civil Liberties Union for Europe