W dniu 20 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej w ramach paktu stabilności i wzrostu. Klauzula, jak określono w art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 3, art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1466/97 oraz w art. 3 ust. 5 i art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, ułatwia koordynację polityk budżetowych w czasie poważnego pogorszenia koniunktury gospodarczej. W swoim komunikacie Komisja przedstawiła Radzie opinię, że biorąc pod uwagę przewidywane poważne pogorszenie koniunktury gospodarczej w wyniku pandemii COVID-19, obecna sytuacja pozwala na uruchomienie klauzuli. W dniu 23 marca 2020 r. ministrowie finansów państw członkowskich zgodzili się z oceną Komisji. Uruchomienie ogólnej klauzuli korekcyjnej pozwala na czasowe odstępstwo od ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego, pod warunkiem, że nie zagraża to stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W przypadku części naprawczej Rada może również zdecydować, na podstawie zalecenia Komisji, o przyjęciu zmienionego kursu polityki budżetowej. Ogólna klauzula korekcyjna nie zawiesza procedur paktu stabilności i wzrostu. Pozwala ona państwom członkowskim na odstąpienie od wymogów budżetowych, które miałyby zastosowanie w normalnych warunkach, a jednocześnie umożliwia Komisji i Radzie wprowadzenie niezbędnych środków koordynacji polityki w ramach paktu.

Czynniki te zostały doprecyzowane w art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1467/97, który stanowi, że uwzględnia się należycie „wszelkie inne czynniki, które w opinii danego państwa członkowskiego mają znaczenie dla wyczerpującej oceny zgodności z kryteriami deficytu i długu i które państwo członkowskie przedstawiło Radzie i Komisji”.

W obecnej sytuacji kluczowym dodatkowym czynnikiem, który należy uwzględnić w odniesieniu do 2020 r., są skutki gospodarcze pandemii COVID-19, które bardzo poważnie wpływają na sytuację budżetową i wywołują wysoki poziom niepewności co do perspektyw na przyszłość. Pandemia doprowadziła również do uruchomienia ogólnej klauzuli korekcyjnej.

3.1. Pandemia COVID-19

Pandemia COVID-19 doprowadziła do poważnego wstrząsu gospodarczego, który wywołuje znaczące negatywne skutki dla całej Unii Europejskiej. Konsekwencje dla wzrostu PKB będą zależały zarówno od czasu trwania pandemii, jak i od okresu obowiązywania środków wprowadzonych przez władze krajowe oraz na szczeblu europejskim i światowym w celu spowolnienia jej rozprzestrzeniania się, ochrony zdolności produkcyjnych i wspierania popytu zagregowanego. Państwa już przyjęły lub właśnie przyjmują środki budżetowe mające na celu zwiększenie możliwości systemów ochrony zdrowia i udzielenie pomocy tym osobom i sektorom, które szczególnie ucierpiały na skutek pandemii. Wprowadzono również znaczące środki w zakresie pomocy na utrzymanie płynności finansowej oraz inne gwarancje. Właściwe urzędy statystyczne, pod warunkiem otrzymania bardziej szczegółowych informacji, dokonają analizy, czy środki te będą miały natychmiastowe skutki dla salda sektora instytucji rządowych i samorządowych. Środki te, wraz ze spadkiem aktywności gospodarczej, przyczynią się do znacznego wzrostu deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz pogorszenia sytuacji w zakresie zadłużenia.

3.2 Sytuacja gospodarcza w średnim okresie

Na podstawie prognozy Komisji z wiosny 2020 r. przewiduje się, że realny PKB Estonii zmniejszy się o około 7 %, a w 2021 r. nastąpi szybkie ożywienie gospodarcze. Oprócz wstrząsu dotyczącego popytu wewnętrznego oczekuje się, że na skutek spadku popytu zagranicznego ucierpi też eksport. Prognozuje się, że stopa bezrobocia przekroczy w 2020 r. 9 %, wzrastając z poziomu 4,4 % w 2019 r.

W prognozie makroekonomicznej zawartej w programie stabilności odnotowano dużą niepewność co do czasu trwania pandemii, a także jej skutków gospodarczych. W programie tym przewiduje się, że w 2020 r. PKB skurczy się o 8 %, ale w 2021 r. nastąpi ożywienie, przy założeniu, że sytuacja nadzwyczajna będzie trwała do końca maja 2020 r., po czym rozpocznie się stopniowy proces ponownego wzrostu działalności gospodarczej. Gwałtowny spadek PKB stanowi czynnik łagodzący w ocenie spełnienia przez Estonię kryterium deficytu w 2020 r.

3.3 Sytuacja budżetowa w średnim okresie

Dnia 13 lipca 2018 r. zalecono Estonii zapewnienie, by nominalna stopa wzrostu publicznych wydatków pierwotnych netto w 2019 r. nie przekroczyła 4,1 % („wartość odniesienia dotycząca wydatków”), co odpowiadałoby korekcie strukturalnej wynoszącej 0,6 % PKB. Z danych dotyczących wyniku budżetu i prognozy Komisji wynika, że wzrost wydatków przekroczył tę wartość odniesienia, przy odchyleniu wynoszącym 1,7 % PKB w 2019 r., co wskazuje na znaczne odchylenie. Wniosek ten potwierdzono również w odniesieniu do lat 2018–2019 w ujęciu łącznym. Saldo strukturalne pozostało bez zmian w 2019 r., co wskazuje na pewne odchylenie na poziomie 0,3 % PKB w 2019 r., a jednocześnie – na znaczne odchylenie w latach 2018–2019 w ujęciu łącznym. Ocena ogólna wskazuje na znaczne odchylenie od zalecanej ścieżki dostosowania prowadzącej do osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego w 2019 r.

W programie stabilności przewiduje się, że deficyt w wysokości 10,1 % PKB w 2020 r. zmniejszy się w 2021 r., kiedy to ma nastąpić ożywienie gospodarki, a większość środków budżetowych wygaśnie. Prognozuje się, że strukturalna sytuacja budżetowa poprawi się z deficytu na poziomie 5,2 % w 2020 r. do deficytu na poziomie 0,8 % PKB w 2021 r. Program stabilności dostarcza informacji na temat istotnych środków, które mają służyć opanowaniu pandemii oraz wspieraniu gospodarki. Ocenia się w nim, że wpływ tych środków wsparcia bezpośredniego na budżet wyniesie w 2020 r. 4,3 % PKB. Średniookresowe perspektywy budżetowe nadal obarczone są wysokim stopniem niepewności.

3.4 Inne czynniki przedstawione przez państwo członkowskie

W dniu 12 maja 2020 r. władze Estonii przekazały pismo dotyczące istotnych czynników, o których mowa w art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 1467/97. W analizie zawartej w powyższych sekcjach omówiono już ogólnie czynniki przedstawione przez władze Estonii.

4. Wnioski

W programie stabilności zaplanowano wzrost deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych Estonii w 2020 r. do 10,1 % PKB, czyli do poziomu, który przekracza wartość referencyjną określoną w Traktacie jako 3 % PKB i nie jest jej bliski. Uważa się, że planowane przekroczenie wartości referencyjnej ma charakter wyjątkowy, lecz nie tymczasowy.