DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI STRESZCZENIE OCENY SKUTKÓW Towarzyszące dokumentom Wniosek ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY zmieniające ROZPORZĄDZENIE RADY (WE) nr 207/2009 z dnia 26 lutego 2009 r. w sprawie wspólnotowego znaku towarowego oraz Wniosek DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY mająca na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (wersja przekształcona) /* SWD/2013/096 final */





DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI STRESZCZENIE OCENY SKUTKÓW Towarzyszące dokumentom Wniosek ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY zmieniające ROZPORZĄDZENIE RADY (WE) nr 207/2009 z dnia 26 lutego 2009 r. w sprawie wspólnotowego znaku towarowego oraz Wniosek DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY mająca na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych (wersja przekształcona) 1. Kontekst W Europie znak towarowy może zostać zarejestrowany na poziomie krajowym w urzędach zajmujących się ochroną własności przemysłowej w poszczególnych państwach członkowskich bądź na poziomie UE jako wspólnotowy znak towarowy w Urzędzie Harmonizacji Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) w Alicante („UHRW”). Zarówno dyrektywa w sprawie znaków towarowych, jak i rozporządzenie w sprawie wspólnotowego znaku towarowego nie zostały w żaden istotny sposób zmienione od lat 90., kiedy to ustanowiono dorobek prawny w zakresie znaku towarowego. W ciągu ostatnich dwóch dekad znacznym zmianom uległo natomiast otoczenie biznesowe. 2. Określenie problemu Dwa zidentyfikowane główne problemy to: po pierwsze, występowanie rozbieżnych przepisów w obowiązujących ramach prawnych, a po drugie, niski poziom współpracy między urzędami ds. znaków towarowych. Po pierwsze, dyrektywa w ogóle nie obejmuje kwestii proceduralnych, poziom harmonizacji w zakresie prawa materialnego (w tym przepisów fakultatywnych) jest niewystarczający, a ponadto w rozporządzeniu w sprawie wspólnotowego znaku towarowego przewidziano jedynie mało precyzyjne podstawy prawne dla współpracy między UHRW a krajowymi urzędami zajmującymi się ochroną własności przemysłowej. Po drugie, niezbędna jest ścisła współpraca między UHRW a krajowymi urzędami zajmującymi się ochroną własności przemysłowej, aby osiągnąć i zapewnić komplementarność i interoperacyjność systemu wspólnotowych znaków towarowych i systemów krajowych. Oprócz braku wyraźnej podstawy prawnej istnieją jednak dwa inne czynniki utrudniające prowadzenie współpracy. Czynniki te to: niewystarczające środki techniczne (sprzęt informatyczny) urzędów krajowych oraz fakt, że nie dysponują one zasobami finansowymi niezbędnymi do projektowania, uruchamiania i utrzymywania długofalowo wspólnych narzędzi, np. wspólnych baz danych dotyczących znaków towarowych z funkcją wyszukiwania w trybie online. Powyższe kwestie problematyczne mają szereg poważnych negatywnych skutków dla przemysłu. Wspomniane niedostatki nie tylko ograniczają dostęp do systemów ochrony znaków towarowych, wiążą się ze znacznym brakiem pewności prawa i narażają na szwank komplementarność systemu wspólnotowego znaku towarowego i systemów krajowych, ale także zakłócają równe warunki działania dla przedsiębiorstw, co ma dodatkowe negatywne konsekwencje dla konkurencyjności UE. Bez wprowadzenia stosownych zmian panujące obecnie nienajlepsze warunki prowadzenia działalności w Europie oraz słabo rozwinięta komplementarność systemów znaków towarowych najprawdopodobniej ulegną dalszemu pogorszeniu. Podjęto pewne obiecujące próby znalezienia praktycznych rozwiązań w celu ułatwienia współpracy między UHRW a krajowymi urzędami zajmującymi się ochroną własności przemysłowej, szczególnie w kontekście funduszu współpracy UHRW. Inicjatywa ta ujawniła jednak wyraźne braki w bieżących ramach na rzecz współpracy oraz wykazała ograniczenia, jakim podlega współpraca oparta na dobrowolnych ustaleniach. W związku z tym, pomimo istniejących inicjatyw na rzecz współpracy, trwałe korzyści nie są zabezpieczone, a jeżeli obecna sytuacja będzie się utrzymywać, korzyści wynikające z istniejących inicjatyw będą jednak stanowić pewien koszt. W rezultacie im mniej wydajne są urzędy zajmujące się ochroną własności przemysłowej, tym mniej atrakcyjne stają się one w porównaniu z systemem wspólnotowego znaku towarowego, co grozi sytuacją, w której właściciele znaków towarowych w ogóle zaprzestaną korzystania z usług tych urzędów, wybierając zamiast nich wspomniany system wspólnotowego znaku towarowego. W dłuższej perspektywie może to podważyć zasadność istnienia systemów krajowych, co jest sprzeczne z dążeniem do zachowania krajowych znaków towarowych obok wspólnotowych znaków towarowych w ramach systemu harmonijnego i komplementarnego współistnienia. 3. Zasada pomocniczości Artykuł 118 akapit pierwszy TFUE przewiduje ustanowienie środków dotyczących tworzenia europejskich praw własności intelektualnej w celu zapewnienia jednolitej ochrony praw własności intelektualnej w Unii oraz utworzenia scentralizowanych na poziomie Unii systemów zezwoleń, koordynacji i nadzoru. Przyjęcie środków w celu zbliżenia ustanowionych przez państwa członkowskie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych, które mają na celu ustanowienie i funkcjonowanie rynku wewnętrznego, zostało przewidziane w art. 114 TFUE. Wspólnotowy znak towarowy jest niezależnym tytułem prawnym własności intelektualnej. Do wprowadzania w rozporządzeniu koniecznych zmian mających na celu ulepszenie i usprawnienie systemu wspólnotowego znaku towarowego jest upoważniony wyłącznie prawodawca Unii. To samo dotyczy niezbędnych poprawek odpowiednich przepisów, które stanowią już część dyrektywy w sprawie znaków towarowych. Ponadto, ponieważ zidentyfikowane problemy uniemożliwiają stworzenie równych warunków działania dla przedsiębiorstw UE (co ma dodatkowe negatywne skutki dla ich konkurencyjności), zaleca się przyjęcie środków, które poprawią funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Takie środki, mające na celu rozszerzenie obecnego poziomu zbliżenia przepisów za pośrednictwem dyrektywy w sprawie znaków towarowych, mogą zostać podjęte wyłącznie na poziomie UE, szczególnie z uwagi na konieczność zapewnienia spójności z systemem wspólnotowego znaku towarowego. Ponadto, zważywszy że UHRW jest organem regulacyjnym UE, również rozwiązanie problemu niekorzystnych warunków ramowych utrudniających skuteczną współpracę z urzędami krajowymi może zostać wypracowane wyłącznie na poziomie UE. 4. Cele Ogólnym celem przeglądu jest zmodernizowanie systemu znaków towarowych w Europie, przez co zwiększy się konkurencyjność przedsiębiorstw UE dzięki większej dostępności systemów znaków towarowych (mniejsze koszty, większa szybkość działania i przewidywalność), zapewnione zostaną pewność prawa dla wszystkich przedsiębiorstw w UE oraz współistnienie i komplementarność systemu unijnego i systemów krajowych. Cele szczegółowe obejmują zwiększenie konwergencji dyrektywy w sprawie znaków towarowych z rozporządzeniem w sprawie wspólnotowego znaku towarowego oraz podniesienie poziomu współpracy między UHRW a krajowymi urzędami zajmującymi się ochroną własności przemysłowej. Ponadto cele operacyjne to osiągnięcie większego zbliżenia procedur i kwestii materialnych odnoszących się do znaków towarowych, zapewnienie odpowiedniej zachęty regulacyjnej do współpracy, budowanie technicznych zdolności w krajowych urzędach ds. znaków towarowych w zakresie współpracy oraz zagwarantowanie długoterminowego finansowania działań na rzecz współpracy. 5. Analiza i porównanie wariantów strategicznych oraz ich skutków Warianty strategiczne rozważono w odniesieniu do każdego z celów operacyjnych oraz dokonano ich analizy pod kątem kryteriów skuteczności (osiągnięcie celów) oraz efektywności (niezbędny czas, ogólne koszty i proporcjonalność). 5.1. Zbliżenie ustawodawstw i procedur odnoszących się do znaków towarowych Wariant 1 (scenariusz odniesienia): nie zostanie przeprowadzona żadna dodatkowa harmonizacja mimo wyraźnej potrzeby dalszego dostosowania zróżnicowanych ram prawnych. Wariant 2 (częściowe zbliżenie): zwiększono by zbliżenie ustawodawstw krajowych i ich spójność z systemem wspólnotowego znaku towarowego w celu uwzględnienia (i) dostosowania podstawowych przepisów proceduralnych do rozporządzenia w sprawie wspólnotowego znaku towarowego, (ii) ujednolicenia dalszych aspektów prawa materialnego, do których ustosunkowano się w rozporządzeniu w sprawie wspólnotowego znaku towarowego, oraz (iii) ograniczenie przepisów fakultatywnych w dyrektywie w sprawie znaków towarowych zgodnie z rozporządzeniem w sprawie wspólnotowego znaku towarowego. Uważa się, że powyższe ograniczone działanie dostosowawcze byłoby wykonalne dla państw członkowskich i mogłoby zostać zrealizowane w rozsądnym terminie. Ponieważ osiągnięcie wyznaczonych celów byłoby bardzo niepewne w przypadku przeprowadzania zbliżenia na zasadzie dobrowolności (podwariant 2a), właściwym rozwiązaniem wydaje się dokonanie harmonizacji za pomocą wiążącego prawnie instrumentu (podwariant 2b). Wariant 3 (pełne zbliżenie): zbliżenie opierałoby się na wariancie 2, ale obejmowałoby wszystkie pozostałe aspekty prawa i procedur materialnych odnoszących się do znaków towarowych. Zbliżenie byłoby dobrowolne (3a) lub obowiązkowe (3b). Analiza istniejących problemów nie wykazała jednak wyraźnej potrzeby przeprowadzenia pełnego zbliżenia wszystkich przepisów odnoszących się do znaków towarowych. Co więcej, wydaje się, że państwa członkowskie nie są przygotowane na tak dalekosiężne działanie. W związku z tym wariant 3 byłby niewspółmierny w stosunku do rzeczywistych potrzeb, a jego wykonalność pod względem politycznym – dalece niepewna. Wariant 4 (jednolity zbiór przepisów): przepisy krajowe odnoszące się do znaków towarowych zostałyby całkowicie zastąpione jednolitym zbiorem przepisów wyznaczającym ujednolicone zasady w całej UE. W rezultacie wszystkie urzędy krajowe stosowałyby identyczne przepisy. Wariant ten byłby w jeszcze większym stopniu niewspółmierny niż wariant 3 i należy go z góry odrzucić. Cel 1 – Zbliżenie ustawodawstw odnoszących się do znaków towarowych[1] || || Skuteczność || Efektywność || Ogółem Większe zbliżenie ustawodawstw i procedur odnoszących się do znaków towarowych || Niezbędny czas || Całkowite koszty || Współmierność 1. Scenariusz odniesienia || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 2. Częściowe zbliżenie || || || || || 2a. Dobrowolne || ? || -- || - || + || - 2b. Obowiązkowe || ++ || + || - || + || ++ 3. Pełne zbliżenie || || || || || 3a. Dobrowolne || ? || -- || -- || - || - 3b. Obowiązkowe || ++ || -- || -- || -- || +/- 4. Jednolity zbiór przepisów || ++ || -- || -- || -- || +/- Oczekuje się, że wybrany wariant 2b będzie miał niezwykle pozytywny wpływ na wszystkich użytkowników systemu znaków towarowych, w szczególności MŚP. W dłuższej perspektywie przyczyni się do poprawy skuteczności i efektywności procedur w urzędach zajmujących się ochroną własności przemysłowej a ostatecznie doprowadzi do znacznych oszczędności kosztów. Będzie on również zdecydowanie korzystny dla UHRW, zważywszy na koncepcję przyjęcia systemu wspólnotowego znaku towarowego za poziomu odniesienia, a także dla zadań Urzędu polegających na wspieraniu i koordynowaniu wysiłków na rzecz dokonania konwergencji praktyk i narzędzi z urzędami krajowymi. Ponadto jednemu z priorytetowych środków harmonizacji – wprowadzeniu systemu przewidującego opłatę za każdą klasę – towarzyszyć będzie odpowiednie dostosowanie opłat za zgłoszenia wspólnotowych znaków towarowych i za przedłużenie ich ochrony oraz opłaty za klasę, co przyniesie użytkownikom dodatkową korzyść. 5.2. Brak wyraźnej podstawy prawnej dla współpracy Wariant 1 (scenariusz odniesienia): nie przewidziano by żadnej konkretnej podstawy prawnej dla współpracy. Wariant 2: ustanowiona zostałaby wyraźna podstawa prawna umożliwiająca UHRW i urzędom krajowym współpracę (współpracę fakultatywną) mającą na celu harmonizację praktyk i opracowanie wspólnych narzędzi i baz danych. Ze względu na niewiążący charakter tej inicjatywy, nie można oczekiwać, że wzięłyby w nim udział wszystkie urzędy. Wariant 3: Urzędy krajowe i UHRW zostałyby zobowiązane do współpracy (współpraca obowiązkowa). Cele współpracy zostałyby wyraźnie określone, aby umożliwić monitorowanie ich realizacji. W związku w tym zapewnione zostałoby uczestnictwo wszystkich urzędów, a samym urzędom łatwiej byłoby uzasadnić przed odpowiednią władzą budżetową przydzielenie zasobów na wspólne projekty prowadzone wraz z innymi urzędami zajmującymi się ochroną własności przemysłowej; również UHRW miałby ułatwione zadanie, jeżeli chodzi o zatwierdzanie na szczeblu wewnętrznym własnych wydatków na działania w zakresie współpracy. Cel 2 – Zapewnienie odpowiedniej podstawy prawnej dla współpracy || || Skuteczność || Efektywność || Ogółem Większa zachęta do współpracy || Niezbędny czas || Całkowite koszty || Współmierność 1. Scenariusz odniesienia || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 2. Podstawa prawna dla współpracy fakultatywnej || ? || + || + || ? || ? 3. Podstawa prawna dla współpracy obowiązkowej || ++ || + || + || + || + Wybrany wariant 3 zapewniłby pełne uczestnictwo w procesie konwergencji praktyk i opracowania wspólnych narzędzi, a tym samym spełniałby oczekiwania użytkowników. Jeżeli chodzi o urzędy krajowe, wybrany wariant przyczyni się do uzyskania istotnych korzyści pod względem efektywności i kosztów w perspektywie średnio- i długoterminowej. Urzędy krajowe mogłyby oprzeć się na doświadczeniach zdobytych w kontekście funduszu współpracy UHRW i dalej rozwijać istniejące ramy, co ułatwiłoby sprawne przejście do stosowania nowego systemu współpracy. UHRW wyraźnie wykazał, że jest w stanie skutecznie poradzić sobie z takimi zakrojonymi na szeroką skalę projektami w zakresie współpracy w odpowiednio krótkim czasie oraz będzie również mógł odnieść korzyść ze wspólnych projektów. 5.3. Budowanie zdolności w zakresie współpracy w odniesieniu do środków technicznych Wariant 1: zamawianie i opracowywanie wymaganych środków pozostałoby w gestii poszczególnych urzędów zajmujących się ochroną własności przemysłowej. Wariant 2: umożliwiono by rozwiązanie, w ramach którego urzędy zajmujące się ochroną własności przemysłowej miałyby dostęp do wymaganych środków i narzędzi w ramach współpracy dobrowolnej. Wariant 3: zapewniono by dostępność wymaganych środków w ramach współpracy obowiązkowej. Tylko ten wariant gwarantuje, że wszystkie urzędy skorzystają z rozwoju wspólnych narzędzi i baz danych oraz zaangażują się w ten proces. Cel 3 – Budowanie zdolności technicznych w krajowych urzędach zajmujących się ochroną własności przemysłowej || || Skuteczność || Efektywność || Ogółem Większa pewność uzyskania środków || Niezbędny czas || Całkowite koszty || Współmierność 1. Scenariusz odniesienia || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 2. Fakultatywny dostęp do narzędzi || ? || ? || + || + || ? 3. Obowiązkowy dostęp do narzędzi || ++ || + || + || + || + W ramach wybranego wariantu 3 użytkownicy mogą liczyć na dostęp do ujednoliconych i aktualnych pod względem technologicznym rozwiązań informatycznych. Doprowadzi to do zwiększenia dostępności, poprawy skuteczności i ograniczenia kosztów. Urzędy zajmujące się ochroną własności przemysłowej mogą skorzystać na pogłębionej współpracy dzięki lepszemu dostępowi do inicjatyw służących opracowywaniu systemów informatycznych. Wybrany wariant przyniósłby również korzyść UHRW. 5.4. Budowanie zdolności w zakresie współpracy w odniesieniu do finansowania 5.4.1. Finansowanie ogólnie Wariant 1: Każdy urząd zajmujący się ochroną własności przemysłowej oraz UHRW ponosiłyby w całości koszty swoich działań w zakresie współpracy. Uniemożliwiłoby to państwom członkowskim uczestnictwo w programach współpracy, a tym samym w ramach tego wariantu nie osiągnięto by wskazanego celu. Wariant 2: Działania w zakresie współpracy byłyby finansowane z budżetu UE. Z uwagi na bieżące ograniczenia budżetowe jest mało prawdopodobne, aby w budżecie UE przewidziano znaczne środki na przedmiotowy cel. Wariant 3: finansowanie pochodziłoby z budżetu UHRW z wykorzystaniem części rocznych dochodów UHRW. Wskazany zostałby odpowiedni mechanizm finansowania, w tym mechanizmy kontroli, aby zagwarantować wykorzystanie funduszy tylko na wyznaczone konkretne cele oraz po spełnieniu kryteriów zgodności. UHRW zgromadził znaczną nadwyżkę, która już w pewnym stopniu jest wykorzystywana na projekty w ramach funduszu współpracy. Ponadto roczne wyniki budżetowe UHRW stale przekraczają wydatki operacyjne Urzędu. Nowe działania w zakresie współpracy mogłyby zatem być finansowane z rocznych dochodów lub z istniejącej nadwyżki, zapewniając w ten sposób dostępność niezbędnych środków finansowych. Koszt działań w zakresie współpracy między UHRW a krajowymi urzędami zajmującymi się ochroną własności przemysłowej wyniósłby 17–20 mln EUR rocznie, co odpowiada ok. 10 % przychodów operacyjnych UHRW. Prognozy budżetowe pokazują, że wariant 3 nie spowodowałby zakłócenia równowagi budżetowej UHRW. Cel 4 – Zagwarantowanie finansowania w perspektywie długoterminowej Warianty || Kryteria oceny Zagwarantowanie finansowania w perspektywie długoterminowej || Skuteczność (osiągnięcie celów) || Efektywność || Ogólna ocena Większa pewność, jeżeli chodzi o finansowanie || Niezbędny czas || Całkowite koszty 1. Finansowanie z państw członkowskich || 0 || 0 || 0 || 0 2. Finansowanie z budżetu UE || ? || ? || 0 || - 3. Finansowanie z budżetu UHRW || ++ || ++ || 0 || ++ 5.4.2. Finansowanie z budżetu UHRW – mechanizm finansowania W sprawozdaniu przeanalizowano dwa możliwe modele finansowania: finansowanie za pomocą kwot ryczałtowych na podstawie uzgodnionych kryteriów podziału (3.1a) oraz finansowanie na konkretne projekty w oparciu o dotacje (3.2a). Na podstawie powyższej oceny w sprawozdaniu ustalono, że do osiągnięcia wskazanych celów skuteczniej przyczyni się ten drugi wariant. Wykorzystanie budżetu UHRW – mechanizm finansowania Warianty związane z finansowaniem z budżetu UHRW Mechanizm finansowania || Skuteczność (cel: zagwarantowanie finansowania w perspektywie długoterminowej) || Efektywność || Ogólna ocena Prawidłowość finansowania || Złożoność i przejrzystość 1a. Kwoty ryczałtowe na podstawie klucza podziału || +/- || - || - || - 2a. Finansowanie na konkretne projekty w oparciu o dotacje || ++ || ++ || + || ++ 5.4.3. Finansowanie z budżetu UHRW – źródło finansowania Po przeprowadzeniu analizy wariantów, w szczególności finansowania z budżetu operacyjnego UHRW (3.1b), z konkretnego rodzaju dochodów UHRW (3.2b) oraz poprzez dalsze wykorzystanie nagromadzonej rezerwy finansowej (3.3b), wydaje się, że najodpowiedniejszym rozwiązaniem jest finansowanie działań w zakresie współpracy z rocznych dochodów UHRW jako całości. Wykorzystanie budżetu UHRW – źródło finansowania Warianty związane z finansowaniem z budżetu UHRW Źródło finansowania || Skuteczność (cel: zagwarantowanie finansowania w perspektywie długoterminowej) || Efektywność || Ogólna ocena Prawidłowość finansowania || Odpowiedniość (źródło a cel) || Ryzyko dla budżetu UHRW 1b. Finansowanie z budżetu operacyjnego || ++ || + || 0 || +/- || + 2b. Finansowanie z konkretnego rodzaju dochodów (opłata za przedłużenie ochrony) || ++ || - || - || 0 || 0 3b. Wykorzystanie nadwyżki (zwiększenie przydziału na rzecz funduszu współpracy) || -- || + || 0 || 0 || - 5.4.4. Skutki wybranego wariantu Użytkownicy odnieśliby wyraźną korzyść z rezultatów nowego systemu współpracy. Co więcej, nie odczuliby skutków tego systemu, ponieważ finansowanie projektów realizowanych wspólnie z krajowymi urzędami zajmującymi się ochroną własności przemysłowej pochodziłoby z budżetu UHRW. Fakt zapewnienia wystarczających funduszy na finansowanie działań w zakresie współpracy oznacza również umożliwienie krajowym urzędom zajmującym się ochroną własności przemysłowej uczestnictwa we wspólnych projektach współpracy w perspektywie długoterminowej oraz zaangażowania się w nie. Finansowanie działań w zakresie współpracy przez UHRW miałoby istotny wpływ na jego budżet. Można uznać, że w ramach budżetu UHRW możliwe będzie poniesienie dodatkowych wydatków związanych z finansowaniem projektów współpracy z urzędami krajowymi z rocznych wyników operacyjnych Urzędu przy jednoczesnym uwzględnieniu wpływu dostosowania opłat UHRW wynikających z wprowadzenia systemu przewidującego opłatę za każdą klasę. Wybrany wariant nie spowoduje zatem zaburzenia równowagi budżetu UHRW. 6. Monitorowanie i ocena Po trzech latach od wygaśnięcia terminu transpozycji państwa członkowskie mogłyby przedstawić Komisji sprawozdanie z wdrożenia nowych przepisów dyrektywy. Na podstawie tych danych wejściowych Komisja może opracować sprawozdanie obejmujące ocenę skuteczności podjętych środków. Ponadto działania w zakresie współpracy finansowane z budżetu UHRW podlegałyby procedurze kontroli i monitorowania zgodnie z przepisami finansowymi mającymi zastosowanie do Urzędu, szczególnie w odniesieniu do procedur przyznawania dotacji. Postępy pod względem konwergencji praktyk i narzędzi można by mierzyć raz do roku, na podstawie sprawozdań podsumowujących UHRW. Po pięciu latach od wejścia w życie zmian rozporządzenia w sprawie wspólnotowego znaku towarowego (a w razie potrzeby również dyrektywy w sprawie znaków towarowych) Komisja mogłaby dokonać przeglądu nowych ram prawnych w zakresie współpracy, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmu finansowania współpracy. Przegląd powinien opierać się na rocznych sprawozdaniach podsumowujących przygotowywanych przez UHRW. [1] System punktacji: skutek pozytywny: od nieznacznie pozytywnego (+) do bardzo pozytywnego (++); skutek negatywny: od nieznacznie negatywnego (-) do bardzo negatywnego (--); wynik niepewny: (?); brak wpływu: 0.