I.Wprowadzenie

Co roku setki dużych statków sprzedaje się w celu demontażu na równiach pływowych Azji Południowej. Negatywny wpływ tej praktyki na środowisko i zdrowie człowieka zostały szeroko udokumentowane. Trudności w egzekwowaniu postanowień konwencji bazylejskiej w odniesieniu do statków, a także zakazu wywozu odpadów niebezpiecznych poza obszar OECD, doprowadziły do przyjęcia, odpowiednio, konwencji z Hongkongu w 2009 r. oraz unijnego rozporządzenia w sprawie recyklingu statków w 2013 r. Korzystając z możliwości przewidzianej w art. 1 ust. 2 konwencji z Hongkongu, rozporządzeniem w sprawie recyklingu statków wprowadzono wymogi bardziej rygorystyczne niż wynikające z tej konwencji, zwłaszcza w odniesieniu do zdrowia, bezpieczeństwa i ochrony środowiska.

Art. 29 („Zachęta finansowa”) rozporządzenia (UE) nr 1257/2013 w sprawie recyklingu statków stanowi, iż Komisja przedstawi sprawozdanie na temat „wykonalności instrumentu finansowego, który ułatwiłby bezpieczny i racjonalny ekologicznie recykling statków, a w stosownym przypadku dołączy do sprawozdania wniosek ustawodawczy”. Niniejsze sprawozdanie przedkłada się w celu wypełnienia wspomnianego obowiązku sprawozdawczego. Zawiera ono po pierwsze streszczenie obecnego podejścia regulacyjnego do kwestii wynikających z recyklingu statków (I). Następnie przedstawiono aktualny stan badań dotyczących wykonalności zachęty finansowej w zakresie bezpiecznego i racjonalnego recyklingu statków (II), wprowadzając nową koncepcję, tzw. pozwolenie na recykling statku (III). Sprawozdanie zawiera również streszczenie informacji zwrotnych otrzymanych od zainteresowanych stron (IV) i kończy się podsumowaniem (V).

Rozporządzenie w sprawie recyklingu statków wprowadza jasny zestaw instrumentów. Głównym instrumentem, w przypadku którego przewidziano harmonogram ustanowienia oraz zbiór powiązanych obowiązków określonych wyraźnie w tekście rozporządzenia, jest europejski wykaz zakładów recyklingu statków. Najpóźniej od dnia 31 grudnia 2018 r. statki pływające pod banderami UE mogą być poddawane recyklingowi jedynie w obiektach figurujących w wykazie. Pierwszy wykaz 18 spełniających wymogi zakładów znajdujących się w UE został opublikowany w grudniu 2016 r.. Począwszy od roku 2017 do wykazu można dodawać dodatkowe obiekty znajdujące się poza UE. Przedmiotowy europejski wykaz stwarza wyjątkową wartość dodaną dla reputacji sektora, ponieważ opiera się na ocenach i inspekcjach na miejscu, przeprowadzanych niezależnie od interesów gospodarczych. Podmioty zajmujące się recyklingiem statków mogą uzyskać – pod warunkiem osiągnięcia wysokich standardów jakości – dostęp na zasadzie wyłączności do recyklingu statków pływających pod banderami UE. Podobnie właściciele statków mogą wzmocnić swoją wiarygodność w zakresie społecznej odpowiedzialności biznesu oraz ograniczyć odpowiedzialność związaną z recyklingiem niespełniającym norm, jeżeli będą oddawać swoje statki do demontażu w zakładach figurujących w tym wykazie. Wspomniany europejski wykaz, będący jedynym instrumentem tego rodzaju, może stanowić zachętę do poprawy sytuacji wykraczającej poza statki pływające pod banderami UE, co może przyczynić się do wyrównania na wyższym poziomie międzynarodowych warunków działania.

W art. 29 oraz motywie 19 rozporządzenia w sprawie recyklingu statków wspomina się o ewentualnym drugim instrumencie o charakterze finansowym jako środku awaryjnym do walki z potencjalnym ryzykiem obchodzenia europejskiego wykazu. Obejście to polegałoby na zmianie bandery statku na banderę spoza UE w celu ułatwienia demontażu w stoczni, która nie figuruje w europejskim wykazie. Kluczową kwestią związaną z tym zagrożeniem jest maksymalizacja zysku: rynek usług w zakresie recyklingu statków został w większości opanowany przez stocznie niespełniające norm, zdolne do zaoferowania lepszych cen dla statków wycofywanych z eksploatacji z powodu niskich kosztów pracy, znaczących efektów zewnętrznych w zakresie zdrowia, bezpieczeństwa i środowiska, niewystarczających inwestycji w maszyny oraz niewielkich bądź żadnych możliwości gospodarowania odpadami niebezpiecznymi. W rezultacie, jak zauważono, „zasada zanieczyszczający płaci nie jest zwykle stosowana” w przypadku recyklingu statków. Zachęta finansowa zmierzałaby do wyeliminowania różnicy w zyskach wynikającej z demontażu statków w stoczniach niespełniających norm w porównaniu ze stoczniami wymienionymi w europejskim wykazie.

Etapowe podejście odzwierciedlone w rozporządzeniu zostało wcześniej przewidziane w komunikacie z 2008 r., w którym proponuje się strategię UE dotyczącą demontażu statków, oraz w ocenie skutków z 2012 r..

II.Stan prac badawczych na temat potencjalnego instrumentu finansowego

Instrument finansowy był już analizowany w czasie poprzedzającym przyjęcie konwencji z Hongkongu. W badaniu z 2005 r. wezwano do utworzenia „funduszu na rzecz recyklingu statków”, którego zadanie polegałoby na pobieraniu opłat i wypłacie środków na potrzeby racjonalnego ekologicznie złomowania. Rozważano w nim również ustanowienie „obowiązkowego ubezpieczenia na życie” w celu pokrycia kosztów ekologicznego recyklingu. Inne podejście przyjęto w konwencji z Hongkongu, która zawiera klauzulę o „finansowaniu” w artykule dotyczącym współpracy technicznej, w oparciu o dobrowolne składki. Klauzula ta nie odwołuje się do zasady „zanieczyszczający płaci”. Poza terytorium UE w 2013 r. wprowadzono w Chinach program powiązanego finansowania budowy i recyklingu statków pływających pod banderą Chin, który odnowiono w roku 2016.

W grudniu 2014 r. Komisja zleciła przeprowadzenie badania w celu uzyskania informacji na potrzeby niniejszego sprawozdania. Celem badania było pogłębienie wcześniejszych prac i wyeliminowanie luk w badaniach, w tym w zakresie środków finansowych, jakie należy pozyskiwać i wypłacać, wpływu na konkurencję, obciążenia administracyjnego i skutków prawnych w odniesieniu do np. reguł Światowej Organizacji Handlu (WTO) oraz UE. Badanie miało również na celu uzyskanie informacji na potrzeby opracowania instrumentu operacyjnego, ułatwiającego bezpieczny i racjonalny ekologicznie recykling statków.

Badanie to zostało opublikowane w czerwcu 2016 r.. Odrzucono w nim kilka wariantów analizowanych w poprzednich badaniach na następującej podstawie: