W ostatnich latach rozwoju rynku wewnętrznego na hurtowych rynkach energii elektrycznej w Europie zaszły zasadnicze zmiany. W niemal wszystkich państwach członkowskich stworzono hurtowe giełdy energii elektrycznej, aby umożliwić transakcje na rynkach dnia następnego, terminowych i dnia bieżącego. Elastyczne i płynne rynki umożliwiają efektywniejsze dopasowanie podaży do popytu, co zmniejsza koszty wytwarzania, a przez to i ceny. Takie giełdy powinny również determinować ceny w dwustronnych kontraktach pozagiełdowych na najlepiej rozwiniętych rynkach.

Spadek cen importowanych paliw kopalnych na stacjach paliw spowodował wzrost dochodów do dyspozycji gospodarstw domowych. Podobne efekty można zaobserwować w wielu sektorach, takich jak transport i energochłonne gałęzie przemysłu. W czasach przedłużającego się spowolnienia wzrostu gospodarczego stworzyło to jednorazowy bodziec dla gospodarki UE, który według szacunków może odpowiadać za zwiększenie PKB w 2015 r. o 0,8 %, a w 2016 r. o 0,5 %.

Koszt importu energii wzrósł z 238 mld EUR w roku 2005 do 403 mld EUR w roku 2013. Spadki cen surowców energetycznych i spadek zużycia spowodowały zmniejszenie wydatków do 261 mld EUR w roku 2015, tj. około 35 % poniżej poziomu z 2013 r. Spadek cen był głównym czynnikiem tego zmniejszenia, ponieważ nawet jeśli zużycie wszystkich trzech paliw kopalnych spada, to zmniejsza się również produkcja tych paliw w UE, a zatem import netto (oraz zależność UE od importu paliw kopalnych) wzrósł.

Wpływ cen i naszego zużycia energii jest wyraźnie widoczny w kosztach importu paliw kopalnych do UE, ponieważ import ten jest znaczny. Pokazuje to wrażliwość gospodarki UE na globalne tendencje w cenach energii, a także przypomina nam, że w celu zmniejszenia kosztów importu nasze zużycie paliw kopalnych można zmniejszyć przez poprawę efektywności energetycznej i oszczędną rodzimą energię alternatywną.

Niniejsze drugie sprawozdanie stanowi aktualizację analizy pod kilkoma względami. Po pierwsze znacznie poprawiono jakość danych dotyczących cen energii przez gromadzenie ad hoc szerokiego zakresu danych prowadzone z urzędami statystycznymi państw członkowskich, dzięki czemu możemy obecnie sformułować wnioski jeszcze bardziej szczegółowe i jasne. Dane poddawane były ciągłej aktualizacji, dzięki czemu dają najbardziej aktualny obraz cen energii w sektorze energii elektrycznej, gazu i produktów ropopochodnych. Ponadto poprawiono analizę danych zagregowanych i danych wykorzystywanych do analizy przykładów, co umożliwiło nam dogłębne zbadanie tendencji i wpływu cen energii na gospodarstwa domowe (zwłaszcza o niskich dochodach) i przemysł (zwłaszcza sektory energochłonne). Przegląd kosztów energii pomaga nam także zrozumieć sposób, w jaki możemy reagować na ceny energii, często przez efektywniejsze jej wykorzystanie. Sprawozdanie to opiera się na dowodach zawartych w towarzyszącym dokumencie roboczym służb Komisji oraz analizach przygotowanych w imieniu Komisji.

Energia jest nieodłączną częścią naszego codziennego życia. Wykorzystujemy ją do ogrzewania, chłodzenia, oświetlenia i przemieszczania się; jest niezbędna w naszych domach, biurach, miejscach pracy i w całej gospodarce. Z uwagi na znaczenie energii jej dostępność jest wrażliwą kwestią polityczną. Między innymi dlatego Komisja zaproponowała strategię na rzecz unii energetycznej. Cena energii też jest kwestią wrażliwą. Z jednej strony niskie ceny mogą być korzystne – zwiększają naszą siłę nabywczą i poziom życia a także zmniejszając koszty prowadzenia biznesu poprawiają konkurencyjność. Jednocześnie działający na rynku dostawcy potrzebują cen, które pokryją ich koszty i umożliwią finansowanie inwestycji zabezpieczających dostawę energii także w przyszłości. Wysokie ceny są impulsem do zmniejszania zużycia energii generującej duże ilości dwutlenku węgla, poprawy efektywności energetycznej i wprowadzania innowacyjnych produktów ekologicznych i czystych technologii.

wartość składnika „energia” (część ceny płacona sprzedawcy energii elektrycznej) zmalała w latach 2008–2015 o 15 %. Ta mała zmiana (w porównaniu z zasadniczymi zmianami cen hurtowych) oznacza, że konkurencja na rynkach detalicznych może nie być całkowicie efektywna. Analiza sugeruje, że wpływ składnika „energia” zależy od stopnia konkurencyjności rynku i regulacji cen rynkowych. Regulowane ceny detaliczne były – co zrozumiałe – mniej wrażliwe (w zakresie wielkości i tempa zmian) na spadki cen hurtowych. Ponadto stopień, w jakim składnik „energia” różnił się w poszczególnych państwach członkowskich, zmniejszył się między rokiem 2008 a 2015 o 19 %, co oznacza, że rozwój rynku wewnętrznego miał wpływ na konwergencję cen hurtowych i na przekładanie się tej konwergencji na ceny detaliczne. Oznacza to ogólnie, że mimo przekładania się w pewnym stopniu zmian cen z rynków hurtowych składnik „energia” ceny na rynku wewnętrznym mógłby na takie zmiany reagować w większym stopniu.

zmniejszony popyt na uprawnienia do emisji CO2 i znaczna podaż międzynarodowych jednostek emisji (CDM) doprowadziły do sporych nadwyżek na rynku handlu uprawnieniami do emisji, co spowodowało spadek cen CO2, przekładający się na ceny hurtowe.

Na wykresach dotyczących cen energii elektrycznej dla przemysłu widoczny jest niewielki wzrost: średnia dla UE wrosła w latach 2008–2015 z 0,8 % do 3,1 % rocznie. W rysunku 6 wykorzystano reprezentatywny przedział zużycia przemysłowego (2 000–20 000 MWh/rok). Duzi odbiorcy energii, m.in. zakłady o dużym zużyciu energii elektrycznej, mogą sami wytwarzać prąd na swoje potrzeby, zawierać długoterminowe kontrakty na dostawę energii lub płacić często niższe stawki dystrybucyjne, podatki i opłaty, co może im zapewnić ceny niższe o 50 % od cen dla innych odbiorców przemysłowych w tym samym kraju.

Mimo to, jak widać na rysunku 3, pozostałe składniki podlegały większym zmianom. Wartość składnika „dystrybucja” wzrastała rocznie średnio o 3,3 %. Wartość składnika „podatki i opłaty” także znacznie wzrosła, a jego udział w cenie średniej zwiększył się z 28 % do 38 %.

Z analizy wynika, że średnie ceny energii elektrycznej dla przemysłu w UE są znacznie niższe niż w Japonii, mniej więcej podobne do cen w Brazylii, Chinach i Turcji, a wyższe niż w Korei, USA, Rosji i Indonezji. W latach 2008–2015 ceny w UE wzrosły o 17 %, ale wzrosty cen były znacznie wyższe w Chinach (66 %), Indonezji (41 %), Japonii (34 %) i USA (32 %). Analiza obejmuje wpływ kursów walutowych, który w niektórych przypadkach jest istotny (np. aprecjacja yuana wyjaśnia wzrost w Chinach; w walucie krajowej ceny wzrosły marginalnie). Tabela 1 pokazuje zmiany stosunku cen w UE do cen u jej partnerów handlowych.

Wartość składnika „dystrybucja” w cenach dla przemysłu rosła w tym okresie o 3,2 % rocznie, a udział składnika „podatki i opłaty” wzrósł znacznie z poziomu 12 % do 32 % ceny. Średnio niemal dwie trzecie wartości składnika „dystrybucja” to koszty sieci dystrybucyjnych, jednak dane są niepewne z powodu różnic w metodach obliczeniowych stosowanych przez poszczególne państwa członkowskie. Dane dotyczące składnika „podatki i opłaty” dla przemysłu podzielono na elementy7, podobnie jak dla gospodarstw domowych. Z uwagi na to, że niektóre elementy (VAT i niektóre inne podatki) podlegają w przypadku przemysłu zwrotowi, składnik ten jest nadal znacznie niższy niż dla gospodarstw domowych: Przedsiębiorstwa płacą 34 EUR/MWh, a gospodarstwa domowe 79 EUR/MWh.

Wartość składnika „energia” średnich cen energii elektrycznej dla przemysłu spadała w latach 2008–2015 o 2,8 % rocznie. Zróżnicowanie w tym składniku między państwami członkowskimi także zmalało, o 12 %. Ta częściowa konwergencja cen oznacza, że polityki energetyczne UE promujące konkurencyjność, wynikającą z łączenia rynków i handlu transgranicznego, przynoszą rezultaty. Mimo to siedem państw członkowskich w rzeczywistości doświadczyło wzrostu wartości składnika „energia” w analizowanym okresie, co w niektórych przypadkach mogłoby wskazywać na niewłaściwą konkurencję cenową na poziomie detalicznym, umożliwiającą dostawcom unikanie obniżania cen dla odbiorców mimo niższych cen hurtowych.

Ceny gazu dla dużych odbiorców przemysłowych w roku 2015 plasowały się poniżej cen z roku 2008. Składnik „energia” był nadal wyraźnie największą składową i przez to najważniejszym czynnikiem kształtującym cenę. Wpływ podatków i opłat jest niski i stanowi tylko 8 % ceny. Ceny gazu dla przemysłu są determinowane raczej międzynarodowymi cenami surowców niż znacznymi różnicami w krajowych podatkach i opłatach, dzięki czemu ceny dla dużych odbiorców przemysłowych wykazują względnie małe zróżnicowanie w poszczególnych krajach Europy. W długim okresie struktura cen dla dużych odbiorców przemysłowych pozostawała niezwykle stabilna. Ceny hurtowe przekładają się na ceny detaliczne w największym zakresie w przypadku cen gazu dla przemysłu, które uległy od roku 2008 konwergencji na poziomie 58 %, co oznacza, że rynki gazu w UE są bardziej zintegrowane i konkurencyjne niż w przeszłości.

Hurtowe ceny gazu w UE rosły do roku 2013, ale od tamtego momentu spadły o ponad 50 %. Ostatnie wyraźne spadki hurtowych cen gazu w Europie są w większym stopniu niż w przypadku spadków cen energii elektrycznej spowodowane tendencjami światowymi. Słaby popyt światowy wynikający z powolnego ożywienia gospodarczego i ponownego uruchamiania niektórych japońskich elektrowni jądrowych, kontrakty gazowe indeksowane do (spadających) cen ropy naftowej i znaczne wzrosty podaży LNG wytworzyły presję spadkową i doprowadziły do zbliżenia hurtowych cen gazu.

Międzynarodowe ceny gazu wykazywały wyraźne ujednolicenie w roku 2014 i na początku 2015 r. W ciągu ostatnich dwóch lat stosunek cen gazu w UE do cen gazu w USA zmienił się w sposób korzystny. Ceny gazu w UE były średnio dwa i pół razy wyższe od cen gazu w USA w roku 2015, a w roku 2012 różnica ta wahała się jeszcze między 3 a 5-krotnością. Powodem tej zmiany były takie czynniki jak rosnąca podaż gazu na świecie i dostęp Europy do gazu LNG, niższy popyt w Europie i Azji oraz indeksowanie ceny gazu do cen ropy naftowej. Ceny gazu LNG w Azji w roku 2014 znacznie spadły i zrównały się z cenami europejskimi na początku 2015 r.

Od roku 2008 całkowite zużycie energii elektrycznej, gazu i oleju grzewczego przez gospodarstwa domowe wzrosło lub spadło jedynie nieznacznie. Wzrost detalicznych cen energii elektrycznej i gazu oznaczał jednak, że wydatki na energię gospodarstw domowych w UE (z wyłączeniem transportu (benzyna), który jest analizowany osobno) wzrosły z 5,3 % całkowitych wydatków gospodarstw w roku 2008 do 5,8 % w roku 2014. Jednocześnie spadające ceny detaliczne produktów ropopochodnych przyczyniły się do spadku wydatków na paliwo transportowe, których udział w wydatkach gospodarstw zmniejszył się z 4,3 % do 3,9 %.

Ostry spadek cen ropy naftowej przełożył się na poziom cen na rynkach detalicznych, ale wpływ ten został osłabiony deprecjacją euro oraz wysokością podatku akcyzowego na produkty naftowe, który stanowi istotną część ceny konsumpcyjnej. Mimo to ceny konsumpcyjne benzyny i oleju napędowego (włącznie z podatkami i opłatami) spadły między końcem czerwca 2014 r. a połową lutego 2016 r. odpowiednio o 24 % i 28 %, kiedy to ceny detaliczne osiągnęły najniższy poziom, a średnie europejskie ceny konsumpcyjne paliw silnikowych znalazły się na najniższym poziomie od 2009 r.

Z powodu niskiego popytu i silnego wzrostu podaży ceny ropy naftowej spadały od połowy 2014 r. Od wartości szczytowej 115 USD za baryłkę w czerwcu 2014 r. ropa Brent potaniała do 26 USD za baryłkę dnia 20 stycznia 2016 r., co było najniższym poziomem od roku 2003. Oznacza to, że w ciągu 19 miesięcy cena ta spadła o 77 %. W czerwcu 2016 r. ceny wzrosły do poziomu 50 USD za baryłkę i od tego momentu mieszczą się w przedziale 40–50 USD za baryłkę.

Ta analiza pokazuje także, że gospodarstwa domowe w niektórych państwach członkowskich zareagowały na wzrost cen i kosztów energii zmniejszeniem jej zużycia (zob. rysunek 18). Zużycie energii przez gospodarstwa domowe w UE (z wyłączeniem transportu) zmniejszyło się w tym okresie o około 4 %, mimo wzrostu liczby i wielkości gospodarstw domowych. Przyczyną tego była głównie oszczędność energii. W wielu przypadkach było to skutkiem poprawy efektywności energetycznej mieszkań, ale w niektórych państwach to spadek siły nabywczej mógł spowodować drastyczny spadek konsumpcji.





Rysunek 18: Zmiany zużycia energii w niektórych państwach członkowskich (2004–2013)

Źródło: Baza danych ODYSSEE

5.2 Koszty energii dla przemysłu

Zmiany cen energii w ostatnich latach nie zwiększyły udziału kosztu energii w kosztach produkcji przedsiębiorstw europejskich, wynoszącego poniżej 2 %. Jednak w celu zmniejszenia kosztów energii dla przemysłu większość rządów państw członkowskich oferuje subsydia w postaci zwolnień podatkowych i obniżania podatków i opłat od energii (np. opłat związanych z energią odnawialną lub z efektywnością energetyczną albo taryf dystrybucyjnych). Przedsiębiorstwo, w zależności od swojego charakteru i państwa, w którym ma siedzibę, może uzyskać ceny energii niższe o 50 % od innych przedsiębiorstw w tym samym sektorze.

Mimo to w przypadku niektórych branż, w których koszty energii są bardziej dotkliwe a ekspozycja na międzynarodową konkurencję wysoka, należy wnikliwiej ocenić koszty energii. Chodzi o energochłonne branże o szczególnym znaczeniu ekonomicznym i intensywności handlu (w których koszty energii stanowią co najmniej 3 %, a średnio 40 % łącznych kosztów produkcji, w niektórych przypadkach nawet więcej). Analiza przeprowadzona przez Komisję pokazuje, że w 14 wybranych sektorach udział kosztów energii i wartość bezwzględna kosztów energii w latach 2008–2013 w większości przypadków spadły. Jest to wynikiem spadku cen energii, zwolnień podatkowych i obniżenia podatków, niższego zużycia energii związanego ze zmniejszonym poziomem produkcji, przejścia na produkty mniej energochłonne, podjęcia działań w zakresie efektywności energetycznej i powolniejszych spadków innych czynników kosztów produkcji.

Międzynarodowe porównanie kosztów energii

W ujęciu całościowym gospodarka europejska nie jest gospodarką wysoko energochłonną. Przez dekady UE restrukturyzowała gospodarkę w obliczu zmieniających się rynków wewnętrznych i globalnych, a także popytu na inne dobra i, w coraz większym stopniu, usługi. Restrukturyzacja jest także wynikiem zmieniającej się dostępności zasobów, sygnałów cenowych i rozwoju technologicznego. Jednak, jak podkreślono wyżej, niektóre energochłonne sektory działają w warunkach międzynarodowej konkurencji. Z tego powodu konieczne jest porównanie tendencji w cenach i kosztach energii w UE z tendencjami międzynarodowymi.

Jak wskazano we wcześniejszych sekcjach, średnie ceny energii elektrycznej i gazu dla przemysłu w UE rosły w okresie 2008–2015 w miarę łagodnie, podczas gdy w państwach azjatyckich (w szczególności w Chinach, Korei Południowej i Japonii) rosły znacznie szybciej.

Z porównania kosztów energii i energochłonności w przemyśle na całym świecie, dokonanego na podstawie dostępnych (aczkolwiek ograniczonych) danych, wynika, że energochłonne sektory w Chinach są znacznie bardziej energochłonne niż przemysł w USA i UE. Natomiast pewne sektory przemysłu w UE wydają się być bardziej energochłonne niż ich odpowiedniki w USA. Mimo to w większości przypadków energia wydaje się mieć mniejszy udział w kosztach produkcji sektorów energochłonnych w UE niż w USA, ale większy udział niż w Japonii. Od 2008 r. udział kosztów energii spadał jednak szybciej w USA niż w UE, co oznacza, oprócz niższych cen energii w USA, że energochłonne sektory w USA być może zaczęły nadrabiać zaległości. Od 2008 r. dane dotyczące poprawy efektywności energetycznej w niektórych europejskich sektorach energochłonnych pokazują, że tempo poprawy wydaje się zmniejszać lub nawet spadać do zera. Można to tłumaczyć takimi czynnikami jak ograniczony zakres możliwych usprawnień technicznych, zmniejszone stopy wykorzystania zdolności, lecz także niewystarczająca dostępność kapitału inwestycyjnego.

6.Dotacje na energię i dochody rządowe

Konkurencyjny i właściwie funkcjonujący rynek energii powinien dostarczać energii potrzebnej gospodarstwom domowym i przemysłowi w sposób najbardziej efektywny kosztowo. Im jaśniejsze sygnały cenowe i im bliższe są ceny kosztom produkcji, tym bardziej efektywna będzie produkcja energii i jej zużycie. Rynek energii pod wieloma względami nie działa jednak właściwie. Cały szereg niewydolności rynkowych i regulacyjnych doprowadził na przestrzeni lat do wielorakich interwencji rządów w celu ukierunkowania rozwoju sektora energetycznego. Wprowadzono środki regulacyjne i finansowe skierowane do producentów lub odbiorców energii, aby osiągnąć takie cele jak redukcja zanieczyszczeń i emisji gazów cieplarnianych, poprawa bezpieczeństwa dostaw energii lub redukcja obciążenia finansowego, jakie dla ubogich gospodarstw domowych lub wrażliwych przedsiębiorstw stanowi koszt energii. Środki te często mają postać dopłat do wytwarzania i konsumpcji energii i mogą korygować sygnały cenowe w reakcji na niewydolności rynku. Obejmują one środki mające bezpośredni wpływ na ceny, jak pokazano powyżej w analizie elementów składnika dotyczącego podatków i opłat od energii. Niektóre z nich (np. pewne działania w obszarze popytu na energię lub ceny regulowane do poziomu poniżej kosztów wytwarzania) mogą jednak także tłumić sygnały cenowe, które w przeciwnym razie znalazłyby odbicie w zużyciu i produkcji energii, efektywności energetycznej i inwestycjach. Dopłaty do paliw kopalnych są szczególnie problematyczne, ponieważ mają one niekorzystny wpływ na rozwój czystej energii i hamują przechodzenie na gospodarkę niskoemisyjną.

W 2014 r. Komisja opracowała dogłębną analizę charakteru kosztów energii i dopłat w Europie. Stwierdzono w niej, że znaczna część interwencji rządowych polegała na znaczących dopłatach dla sektora energetycznego (z wyłączeniem transportu), sięgających w roku 2012 113 mld EUR, z czego w przybliżeniu 17,2 mld EUR przeznaczono na bezpośrednie dotacje na paliwa kopalne na potrzeby wytwarzania energii elektrycznej i ogrzewania; dopłaty do paliw kopalnych na potrzeby transportu zostały osobno oszacowane na poziomie 24,7 mld EUR. W przypadku zastosowania szerszych definicji międzynarodowych (MFW), obejmujących koszty zewnętrzne, dopłaty do paliw kopalnych osiągają wartość 300 mld EUR zarówno w UE, jak i Rosji, 250 mld EUR w Indiach, ponad 2 050 mld EUR w Chinach i 630 mld EUR w USA. UE jest zdecydowana usunąć dopłaty do paliw kopalnych i dopłaty szkodliwe dla środowiska, tak aby rynek energii stał się bardziej konkurencyjny, a sygnały cenowe uległy poprawie i umożliwiały lepsze zarządzanie bardziej efektywną alokacją zasobów, w zgodzie ze zobowiązaniami UE w zakresie przeciwdziałania zmianie klimatu. Ostatni względny spadek cen energii powinien ułatwić rządom zniesienie zwolnień podatkowych i innych dopłat do cen energii i dopłat po stronie popytu. Dodatkowo przyczyniłoby się to do konsolidacji budżetowej.

Kolejną częstą formą interwencji na rynkach energii jest opodatkowanie energii. Jak stwierdzono wyżej, może ono być stosowane do korygowania niewydolności rynku, jednak rządy często szukają szerokiej, stabilnej podstawy podatkowej, aby uzyskać stabilne przychody publiczne w celu finansowania wydatków rządowych. Zużycie energii przez długi okres czasu stanowiło taką podstawę. W roku 2014 kwota podatków energetycznych pobranych przez państwa członkowskie UE wyniosła ogółem 263 mld EUR, co stanowiło 1,88 % PKB Unii Europejskiej. Podatki akcyzowe stanowią największą część podatków energetycznych. W roku 2015 przychody z samego podatku akcyzowego wyniosły 227 mld EUR. Spadek zużycia produktów energetycznych mógł był spowodować spadek przychodów z podatku akcyzowego, ale państwa członkowskie często podnosiły stawkę tego podatku. Zużycie energii nadal stanowi zatem ważną podstawę podatkową do celów przychodów publicznych, pomagając państwom członkowskim w konsolidacji trudnych sytuacji budżetowych. W ujęciu ogólnym opodatkowanie energii może mieć korzystniejszy wpływ na wzrost gospodarczy niż opodatkowanie pracy czy inwestycji.

Ceny energii mają dalszy wpływ na szersze, makroekonomiczne aspekty gospodarki UE poprzez inflację. Energia odgrywa znaczną rolę w wydatkach gospodarstw domowych i kosztach przemysłowych, a także, poprzez ceny ropy naftowej, w sektorze transportowym. Ceny energii są zatem istotnym czynnikiem wpływającym na inflację. Skoki cen energii w roku 2008 a nawet w roku 2011 odpowiadały za 1 % inflacji w UE, a obecne niższe ceny mają z kolei wpływ deflacyjny na gospodarkę UE.





Rysunek 19: Wpływ cen energii na inflację w UE