PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 213/1

Zawiadomienie Komisji „Wytyczne dotyczące wymogów w odniesieniu do energetyki wodnej w związku z unijnymi przepisami dotyczącymi ochrony przyrody”

(2018/C 213/01)

Niniejszy dokument odzwierciedla opinię Komisji Europejskiej i nie ma charakteru wiążącego.

Komisja Europejska, maj 2018

Nr katalogowy …

Powielanie dozwolone pod warunkiem podania źródła.

Niniejszy dokument został przygotowany przy pomocy N2K GROUP EEIG – Ecosystems LTD w Brukseli oraz Beleco w Republice Czeskiej.

SPIS TREŚCI

Cel dokumentu 3

1. Przegląd polityki i ram legislacyjnych UE 4

1.1. Dyrektywy ptasia i siedliskowa 4

1.2. Ramowa dyrektywa wodna 6

1.3. Koordynacja ramowej dyrektywy wodnej z dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody 6

1.4. Dyrektywa powodziowa 8

1.5. Dyrektywy SOOŚ i OOŚ 9

1.6. Związek między SOOŚ, OOŚ i art. 6 10

2. Ekosystemy słodkowodne i energetyka wodna w UE 10

2.1. Stan ekosystemów rzek i jezior w UE 10

2.2. Niekorzystne wpływy i zagrożenia w odniesieniu do europejskich ekosystemów słodkowodnych 12

2.3. Oddziaływanie energetyki wodnej na ekosystemy słodkowodne 14

2.4. Oddziaływanie kumulatywne 19

2.5. Rozróżnienie między oddziaływaniem istotnym a nieistotnym 21

3. Przykłady dobrych praktyk w zakresie łagodzenia oddziaływania i stosowania środków odbudowy środowiska w dziedzinie energetyki wodnej 23

3.1. Dążenie do najlepszych możliwych warunków ekologicznych rzek w kontekście energetyki wodnej 23

3.2. Postępowanie w przypadku istniejących elektrowni wodnych oddziałujących negatywnie na obszar Natura 2000 24

3.3. Wprowadzenie środków ekologicznych i środków odbudowy 25

3.4. Przykłady dobrych praktyk w zakresie odbudowy środowiska 29

4. Dobre praktyki w stosowaniu zintegrowanego podejścia do planowania w odniesieniu do elektrowni wodnych 36

4.1. Korzyści zintegrowanego planowania 36

4.2. Zintegrowane plany krajowe i regionalne 40

4.3. Wrażliwość i podział na strefy dzikiej fauny i flory 41

4.4. Konsultacja na wczesnym etapie 44

5. Procedura oceny na podstawie dyrektywy siedliskowej 46

5.1. Wprowadzenie 46

5.2. Kiedy jest wymagana procedura z art. 6 46

5.3. Szczegółowa procedura przeprowadzania odpowiednich ocen 47

5.4. Wyjątki zgodnie z art. 6 ust. 4 57

Skróty 61

CEL DOKUMENTU

Niniejszy dokument zawiera wytyczne i przedstawia szereg praktycznych studiów przypadków dotyczących sposobu, w jaki można eksploatować elektrownie wodne zgodnie z wymogami dyrektyw siedliskowej i ptasiej. Przeanalizowano w nim rodzaje oddziaływań, które mogą wystąpić w związku z działalnością związaną z wykorzystywaniem energii wodnej oraz przedstawiono na przykładach szeregu praktycznych doświadczeń, w jaki sposób można uniknąć wpływu elektrowni wodnych lub co najmniej minimalizować go w różnych warunkach.

Mówiąc bardziej ogólnie, celem niniejszego dokumentu jest odegranie roli środka wspierającego synergie między polityką i praktykami UE w odniesieniu do energii, przyrody i wody w celu osiągnięcia celów UE w bardziej skoordynowany i w miarę możliwości wzajemne uzupełniający się sposób.

Rozdział 1 zawiera przegląd polityki UE i ram legislacyjnych, w kontekście których elektrownie wodne mają być eksploatowane w Europie. Krótko podsumowano w nim główne postanowienia dyrektyw siedliskowej i ptasiej, podobnie jak ich związek z ramową dyrektywą wodną oraz dyrektywami OOŚ i SOOŚ.

W rozdziale 2 omówiono ogólnie zły stan ekosystemów rzek i jezior w UE, a także dotyczące ich główne niekorzystne oddziaływania i zagrożenia, a następnie przeanalizowano zakres, w jakim elektrownie wodne mogą wpływać na ekosystemy słodkowodne, podkreślając w szczególności znaczenie potencjalnego kumulatywnego oddziaływania.

Przetrwanie znacznej liczby gatunków dzikiej fauny i flory w Europie, w tym około 400 gatunków słodkowodnych chronionych na mocy dyrektyw ptasiej i siedliskowej, zależy od stanu ekosystemów rzek i jezior. Obecnie jednak ekosystemy większości europejskich rzek są w bardzo wysokim stopniu zdegradowane i obciążone skutkami rozmaitych rodzajów działalności społeczno-ekonomicznej (w tym elektrowni wodnych).

Z najnowszych sprawozdań na temat stanu środowiska (1) jasno wynika, że wciąż wiele jeszcze pozostaje do zrobienia, aby osiągnąć cele ramowej dyrektywy wodnej i dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Mogą one zostać osiągnięte tylko wtedy, gdy za priorytetowe zostanie uznane nie tylko zapobieganie dalszemu pogarszaniu się stanu naszych rzek, ale również aktywne przywracanie ich stanu ekologicznego i usunięcie lub co najmniej znaczne ograniczenie niekorzystnych oddziaływań i zagrożeń, które ich dotyczą.

W rozdziale 3 przedstawiono sposoby, w jakie można to osiągnąć oraz zilustrowano je przykładami dobrych praktyk odbudowy środowiska z całej UE.

W rozdziale 4 szczególną uwagę zwrócono na potrzebę planowania strategicznego i projektowania bardziej zintegrowanych planów i przedsięwzięć dotyczących elektrowni wodnych, które uwzględniają wymagania ekologiczne rzeki na wczesnym etapie procesu planowania i każdorazowo, gdy jest możliwe, obejmują również działania mające na celu poprawę stanu ekologicznego rzeki.

W dalszej części dokumentu (rozdział 5) szczegółowo opisano procedurę postępowania przy dokonywaniu odpowiedniej oceny planu lub przedsięwzięcia związanego z elektrownią wodną zgodnie z art. 6 dyrektywy siedliskowej. Przedstawiono wyjaśnienie niektórych kluczowych aspektów procesu zatwierdzania oraz jego związku z innymi unijnymi procedurami oceny oddziaływania na środowisko. Doświadczenie wielokrotnie wykazało, że problemy z procesem zatwierdzania, o którym mowa w art. 6, są często powodowane niską jakością ocen i niepełnymi odpowiednimi ocenami.

Niniejsze wytyczne są przeznaczone głównie dla właściwych organów, inwestorów i doradców. Mogą również zainteresować organizacje pozarządowe i inne zainteresowane strony, które działają w sektorze elektrowni wodnych. Niniejszy dokument został stworzony w porozumieniu z organami państw członkowskich, a także z szeregiem kluczowych zainteresowanych stron oraz grup interesów, z których wszystkie dostarczyły cennych informacji zwrotnych na temat różnych projektów.

Niniejszy dokument ma być związany tekstem dyrektyw ptasiej i siedliskowej i wierny ich brzmieniu oraz ogólniejszym zasadom, na których opiera się polityka UE w dziedzinie środowiska i energii wodnej. Procedury dobrych praktyk i proponowane metody nie mają charakteru nakazowego; mają raczej na celu przedstawienie przydatnych porad, pomysłów i sugestii będących efektem rozmów z przedstawicielami przemysłu, organami krajowymi i międzynarodowymi, organizacjami pozarządowymi, specjalistami naukowymi i innymi zainteresowanymi stronami.

Niniejszy dokument odzwierciedla bowiem wyłącznie opinie Komisji i nie ma prawnie wiążącego charakteru. Dokonanie ostatecznej wykładni dyrektyw UE należy do Trybunału Sprawiedliwości. W uzasadnionych przypadkach uwzględniono istniejące orzecznictwo europejskie. Niniejsze wytyczne najlepiej jest zatem czytać w połączeniu z istniejącymi ogólnymi wytycznymi i odpowiednimi orzeczeniami Trybunału Sprawiedliwości w sprawie wspomnianych dwóch dyrektyw (2).

1. POLITYKA I RAMY LEGISLACYJNE UE

Elektrownie wodne odgrywają kluczową rolę we wdrażaniu dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii (3) i przyczyniają się do realizacji celów UE dotyczących energii na lata 2020–2030. Podobnie jak w przypadku wszystkich innych działań związanych z wodą, elektrownie wodne muszą spełniać wymogi prawa ochrony środowiska UE, wprowadzonego w celu ochrony i odtwarzania europejskich rzek i jezior. Przedmiotowe wymogi prawne są określone w ramowej dyrektywie wodnej, dyrektywie powodziowej, dyrektywach ptasiej i siedliskowej oraz w dyrektywach dotyczących oceny środowiska (dyrektywie w sprawie ocen oddziaływania na środowisko – OOŚ oraz dyrektywie w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko – SOOŚ).

W niniejszym rozdziale przedstawiono niektóre z najważniejszych postanowień tych przepisów UE, które są istotne z punktu widzenia elektrowni wodnych. W szczególności dotyczy to dwóch dyrektyw w sprawie ochrony przyrody, ponieważ jest to główny temat niniejszego dokumentu.

1.1. Dyrektywy ptasia i siedliskowa

Europejskie rzeki są ważnym źródłem różnorodności biologicznej i ważną częścią naszego bogatego dziedzictwa naturalnego. Na przestrzeni dziesięcioleci uległy one jednak poważnym zmianom. Zmniejszyło to ich odporność i zdolność zapewnienia bytu przyrodzie i dzikiej faunie i florze. Większość rzek jest teraz zdegradowana i wymaga odtworzenia.

Uznając alarmującą utratę różnorodności biologicznej w Europie, szefowie państw lub rządów UE postawili sobie ambitny cel powstrzymania i odwrócenia procesów tej utraty do 2020 r. W maju 2011 r. Komisja przyjęła unijną strategię ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r. (4) określającą ramy polityczne dla osiągnięcia tego celu. W kwietniu 2017 r. Komisja uruchomiła nowy plan działania (5) mający na celu szybką poprawę praktycznego wykonania dyrektyw siedliskowej i ptasiej oraz przyspieszenie postępów w realizacji celu UE na 2020 r., jakim jest powstrzymanie i odwrócenie utraty różnorodności biologicznej i usług ekosystemowych.

Dyrektywa ptasia oraz dyrektywa siedliskowa są kamieniami węgielnymi unijnej polityki w zakresie ochrony przyrody i różnorodności biologicznej. Umożliwiają one wszystkim państwom członkowskim UE współpracę w obrębie wspólnych ram prawnych, aby zachować najbardziej zagrożone, podatne na zagrożenia i wartościowe gatunki i siedliska Europy w całym zasięgu ich naturalnego występowania w UE, niezależnie od granic politycznych lub administracyjnych.

Ogólnym celem obu dyrektyw jest zapewnienie, aby gatunki i typy siedlisk, które są objęte ochroną, były utrzymywane we właściwym stanie ochrony i przywrócone do takiego stanu (6) w zasięgu ich naturalnego występowania w UE.

Cel ten został określony w sposób pozytywny jako ukierunkowany na korzystną sytuację, do której należy doprowadzić i którą należy utrzymać. W związku z tym wykracza on poza podstawowy wymóg uniknięcia pogorszenia stanu.

Definicja właściwego stanu ochrony zgodnie z dyrektywą siedliskową Artykuł 1 Stan ochrony siedliska przyrodniczego oznacza sumę oddziaływań na siedlisko przyrodnicze oraz na jego typowe gatunki, które mogą mieć wpływ na jego długofalowe naturalne rozmieszczenie, strukturę i funkcje oraz na długoterminowe przetrwanie jego typowych gatunków w obrębie terytorium UE. Stan ochrony siedliska przyrodniczego zostanie uznany za „właściwy”, jeśli: — jego naturalny zasięg i obszary mieszczące się w obrębie tego zasięgu są stałe lub się powiększają, oraz — szczególna struktura i funkcje konieczne do jego długotrwałego zachowania istnieją i prawdopodobnie będą istnieć w dającej się przewidzieć przyszłości, oraz — stan ochrony jego typowych gatunków jest właściwy. Stan ochrony gatunków oznacza sumę oddziaływań na te gatunki, mogących mieć wpływ na ich długofalowe rozmieszczenie i obfitość ich populacji w obrębie terytorium UE. Stan ochrony gatunków zostanie uznany za „właściwy”, jeśli: — dane o dynamice liczebności populacji rozpatrywanych gatunków wskazują, że same utrzymują się w skali długoterminowej jako trwały składnik swoich siedlisk przyrodniczych, oraz — naturalny zasięg gatunków nie zmniejsza się ani nie ulegnie zmniejszeniu w dającej się przewidzieć przyszłości, oraz — istnieje i prawdopodobnie będzie istnieć siedlisko wystarczająco duże, aby utrzymać swoje populacje przez dłuższy czas.

Aby osiągnąć ten cel, unijne dyrektywy dotyczące ochrony przyrody zobowiązują państwa członkowskie do wdrożenia w szczególności dwóch głównych rodzajów środków:

— Wyznaczania i ochrony kluczowych obszarów na potrzeby ochrony typów gatunków i siedlisk wymienionych w załączniku I i II do dyrektywy siedliskowej oraz w załączniku I dyrektywy ptasiej, a także ochrony wszystkich regularnie występujących ptaków migrujących. Obszary te tworzą ogólnounijną sieć Natura 2000, która obecnie obejmuje ponad 27 500 obszarów. Ekosystemy jezior i rzek zajmują około 4 % całkowitej powierzchni obszarów Natura 2000 (Europejska Agencja Środowiska, 2010 r., w odniesieniu do UE-27).

— Ustanowienia systemu ochrony gatunków w odniesieniu do wszystkich europejskich gatunków dzikich ptaków i innych gatunków wymienionych w załączniku IV do dyrektywy siedliskowej. Środki te obowiązują na całym obszarze naturalnego występowania gatunków na terenie UE, tj. zarówno na obszarach chronionych, takich jak obszary Natura 2000, jak i poza ich obrębem.

Przepisy dotyczące ochrony obszarów Natura 2000

Ochrona obszarów Natura 2000 i zarządzanie nimi są regulowane przepisami art. 6 dyrektywy siedliskowej, w których określa się również związek między ochroną obszaru a innymi rodzajami zagospodarowania terenu, takimi jak elektrownie wodne, na danym obszarze i wokół niego (7).

W art. 6 wyróżniono dwa rodzaje działań:

— Pierwszy z nich dotyczy zarządzania ochroną wszystkich obszarów Natura 2000 i ustalania celów ochrony tych miejsc. Wymaga on od państw członkowskich: a) opracowania i wdrożenia pozytywnych środków ochronnych odpowiadających ekologicznym wymaganiom typów siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I lub gatunków wymienionych w załączniku II żyjących na tych terenach (art. 6 ust. 1); oraz b) podjęcia odpowiednich działań w celu uniknięcia pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków, jak również w celu uniknięcia niepokojenia przebywających tam gatunków (art. 6 ust. 2). W dyrektywie siedliskowej zaleca się opracowanie planów zarządzania obszarami Natura 2000 jako sposobu określenia niezbędnych środków ochronnych dla obszarów Natura 2000 w otwarty i przejrzysty sposób. Stanowią one użyteczne narzędzia do ustalania celów ochrony i pomagają w osiągnięciu zgodnego stanowiska wszystkich zainteresowanych stron i grup interesów w sprawie rozwiązań w zakresie zarządzania obszarami. Zapewniają one także mechanizm umożliwiający zintegrowanie środków ochronnych sieci Natura 2000 z szerszym programem działań ramowej dyrektywy wodnej.

— Drugi rodzaj środka (regulowany art. 6 ust. 3) dotyczy procedury oceny każdego planu lub przedsięwzięcia, które może oddziaływać na jeden lub większą liczbę obszarów Natura 2000 (szczegółowe informacje znajdują się w rozdziale 5). Zasadniczo procedura oceny wymaga, aby każdy plan lub przedsięwzięcie, który może w istotny sposób oddziaływać na obszar Natura 2000, został poddany odpowiedniej ocenie jego skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony. Właściwy organ może wyrazić zgodę na plan lub przedsięwzięcie dopiero po stwierdzeniu na podstawie ustaleń odpowiedniej oceny, że nie będą miały one niekorzystnego wpływu na integralność obszaru. Należy zauważyć, że obowiązuje wykazanie braku (a nie występowania) istotnego negatywnego wpływu. W wyjątkowych okolicznościach można powoływać się na odstępstwo (art. 6 ust. 4) w celu zatwierdzenia planu lub przedsięwzięcia mającego niekorzystny wpływ na integralność obszaru Natura 2000, jeśli można wykazać, że nie istnieją mniej szkodliwe rozwiązania alternatywne oraz plan lub przedsięwzięcie uważa się za konieczne z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego. W takich przypadkach należy zastosować wszelkie środki kompensujące konieczne do zapewnienia ochrony ogólnej spójności Natury 2000. Należy zauważyć, że procedura oceny na podstawie dyrektywy siedliskowej nie jest taka sama, jak procedura przewidziana w dyrektywach OOŚ lub SOOŚ (8) i w art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej, nawet gdyby w idealnym przypadku były one zintegrowane lub co najmniej skoordynowane ze sobą.

Przepisy dotyczące ochrony gatunkowej

Drugi główny zestaw przepisów dyrektyw dotyczących ochrony przyrody dotyczy ochrony określonych gatunków w całym zasięgu ich naturalnego występowania w UE, tj. zarówno na obszarach Natura 2000, jak i poza ich obrębem. Środki ochrony gatunkowej mają zastosowanie do gatunków wymienionych w załączniku IV do dyrektywy siedliskowej oraz do wszystkich dzikich gatunków ptaków w UE. Szczegółowe warunki określono w art. 5 dyrektywy ptasiej oraz w art. 12 (w odniesieniu do zwierząt) i art. 13 (w odniesieniu do roślin) dyrektywy siedliskowej.

W przypadku tych gatunków państwa członkowskie są zasadniczo zobowiązane do wprowadzenia zakazu:

— celowego niepokojenia tych gatunków, w szczególności podczas okresu rozrodu, wychowu młodych, snu zimowego i migracji,

— pogarszania stanu lub niszczenia terenów rozrodu lub odpoczynku,

— celowego niszczenia gniazd lub jaj i wyrywania lub niszczenia roślin będących pod ochroną.

Odstępstwa od przepisów dotyczących ochrony gatunkowej są dopuszczalne jedynie w niektórych przypadkach – np. aby zapobiec poważnym szkodom w odniesieniu do upraw, zwierząt gospodarskich lub w interesie zdrowia publicznego i bezpieczeństwa – pod warunkiem że nie istnieje inne zadowalające rozwiązanie, a konsekwencje tego odstępstwa nie są niezgodne z ogólnymi celami dyrektyw. Warunki stosowania odstępstw określono w art. 9 dyrektywy ptasiej i w art. 16 dyrektywy siedliskowej (9).

Przepisy dotyczące ochrony gatunkowej mają duże znaczenie dla elektrowni wodnych działających również poza obszarami Natura 2000. Ich celem jest zapewnienie, aby jakiekolwiek nowe inwestycje nie powodowały niszczenia miejsc rozrodu i odpoczynku dzikiego ptactwa czy jakiegokolwiek gatunku wymienionego w załączniku IV do dyrektywy siedliskowej, chyba że do właściwych organów zostanie skierowany wniosek o odstępstwo zgodnie z warunkami dyrektyw. Przepis ten może być szczególnie ważny w przypadku elektrowni wodnej położonej na rzece, w której żyją gatunki migrujące, takie jak migrujące ptaki lub ryby (np. europejski jesiotr zachodni Acipenser sturio lub czop francuski Zingel asper – oba wymienione w załączniku IV do dyrektywy siedliskowej).

1.2. Ramowa dyrektywa wodna

Ramowa dyrektywa wodna ustanawia ramy ochrony i zrównoważonego gospodarowania śródlądowymi wodami powierzchniowymi (rzekami i jeziorami), wodami przejściowymi (obszary przyujściowe), wodami przybrzeżnymi i wodami podziemnymi. Jej celem jest zapewnienie, aby wszystkie jednolite części wód zasadniczo spełniły wymogi „dobrego stanu” do 2015 r. (z wyjątkiem silnie zmodyfikowanych i sztucznych jednolitych części wód, w przypadku których celem jest uzyskanie przez nie dobrego potencjału ekologicznego). Podobnie jak dyrektywy dotyczące ochrony przyrody, ramowa dyrektywa wodna wykracza poza podstawowy wymóg zapobiegania dalszemu pogarszaniu stanu jednolitych części wód oraz ekosystemów lądowych i terenów podmokłych zależnych bezpośrednio od ekosystemu wodnego.

Aby osiągnąć ten cel, ramowa dyrektywa wodna zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia planu gospodarowania wodami w dorzeczu w odniesieniu do każdego obszaru dorzecza. W dyrektywie przewidziano cykliczny proces, w ramach którego plany gospodarowania wodami w dorzeczu są przygotowywane, wdrażane i poddawane przeglądowi co 6 lat.

1.3. Koordynacja ramowej dyrektywy wodnej z dwiema dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody

Ramowa dyrektywa wodna i dwie dyrektywy dotyczące ochrony przyrody są ze sobą ściśle powiązane, ponieważ mają na celu ochronę i odtwarzanie europejskich ekosystemów słodkowodnych. W związku z tym należy je wdrażać w sposób skoordynowany, aby zapewnić ich zintegrowane funkcjonowanie. Poniżej przedstawiono niektóre kluczowe punkty interakcji między ramową dyrektywą wodną a dwiema dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody, które są istotne w szczególności w przypadku elektrowni wodnych, na podstawie FAQ Komisji na temat powiązań między ramową dyrektywą wodną a dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody (10).

Odrębne cele ramowej dyrektywy wodnej i dyrektyw dotyczących ochrony przyrody

Ramowa dyrektywa wodna i dyrektywy dotyczące ochrony przyrody funkcjonują co najmniej częściowo w tym samym środowisku i mają podobne ogólne założenia, aby przeciwdziałać pogarszaniu się stanu rzek i polepszyć stan ekosystemów wodnych. Chociaż ich ogólne cele są podobne, ich szczególne cele jednak różnią się, nawet jeśli są ze sobą ściśle powiązane.

Celem ramowej dyrektywy wodnej jest ochrona i poprawa stanu wszystkich wód powierzchniowych i podziemnych, tak aby osiągnęły dobry stan lub potencjał, oraz unikanie pogarszania ich stanu. Dyrektywy ptasia i siedliskowa mają natomiast na celu ochronę, zachowanie i przywracanie konkretnych gatunków i typów siedlisk w celu doprowadzenia ich do właściwego stanu ochrony w zasięgu ich naturalnego występowania w UE.

Osiągnięcie dobrego stanu ekologicznego zgodnie z ramową dyrektywą wodną zazwyczaj przyczynia się do osiągnięcia celów ochrony siedlisk i gatunków zależnych od wody w sieci Natura 2000 i odwrotnie. Wymogi dotyczące „dobrego stanu ekologicznego” odnoszą się jednak do jednolitych części wód, natomiast właściwy stan ochrony odnosi się do określonych typów siedlisk i gatunków.

Zatem osiągnięcie dobrego stanu ekologicznego niekoniecznie wystarczy, aby osiągnąć właściwy stan ochrony, nawet gdyby wszystkie jednolite części wód osiągnęły dobry stan ekologiczny. W związku z tym może zaistnieć potrzeba wdrożenia dodatkowych środków ochronnych w celu zrealizowania celów ochrony obszaru Natura 2000 w odniesieniu do gatunków i typów siedlisk, dla których został wyznaczony.

Zostało to wyraźnie stwierdzone w ramowej dyrektywie wodnej. W art. 4 ust. 2 ramowej dyrektywy wodnej stwierdzono, że „tam gdzie więcej niż jeden z celów […] odnosi się do danej części wód, stosuje się ten najbardziej restrykcyjny”. Jeżeli na przykład wyznaczono obszar Natura 2000 ze względu na wydry lub perłoródki rzeczne, konieczna może być również regulacja przełowienia, nawet jeśli nie jest to konieczne do osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego zgodnie z ramową dyrektywą wodną.

Najlepiej byłoby, aby te dodatkowe wymogi zostały uwzględnione lub co najmniej przywołane w planie gospodarowania wodami w dorzeczu przewidzianym w ramowej dyrektywie wodnej za pośrednictwem szczególnych przepisów dotyczących obszarów chronionych w celu zapewnienia spójności (i unikania konfliktów) między środkami w ramach ramowej dyrektywy wodnej i środkami Natura 2000 (zob. art. 4 ust. 1 lit. c).

Silnie zmienione jednolite części wód lub sztuczne jednolite części wód i Natura 2000

Zgodnie z art. 4 ust. 3 ramowej dyrektywy wodnej niektóre jednolite części wód, których charakterystyki fizyczne są silnie zmienione przez działalność człowieka, mogą być wyznaczone jako silnie zmienione części wód, jeśli spełniają wszystkie postanowienia artykułu 4 ust. 3 (11). Jednolite części wód, które zostały stworzone w ramach działalności człowieka w miejscach, gdzie wcześniej nie istniała jednolita część wód (np. sztuczny zbiornik wodny lub sztuczny kanał żeglugowy), mogą być wyznaczone jako sztuczne jednolite części wód.

W przypadku silnie zmienionych jednolitych części wód i sztucznych jednolitych części wód zastosowanie ma cel ramowej dyrektywy wodnej dotyczący „dobrego potencjału ekologicznego” (zamiast dobrego stanu ekologicznego), jeżeli nie mają zastosowania wymogi dotyczące mniej rygorystycznych celów, takich jak „umiarkowany potencjał ekologiczny”. Innymi słowy oznacza to najlepszą możliwą sytuację ekologiczną zgodną z uzasadnionym prawnie użytkowaniem, które stanowiło podstawę do wyznaczenia jednolitej części wód jako silnie zmienionej lub sztucznej jednolitej części wód (12).

Silnie zmieniona jednolita część wód lub sztuczna jednolita część wód mogą być również wyznaczone jako obszary Natura 2000, jeśli występują na nich gatunki lub typy siedlisk wymienione w załączniku I do dyrektywy ptasiej lub w załącznikach I lub II do dyrektywy siedliskowej. W takich przypadkach należy również wdrożyć odpowiednie środki ochronne w odniesieniu do tego gatunku lub siedliska zgodnie z celami ochrony danego obszaru. Również w tym przypadku środki te mogą być bardziej rygorystyczne niż środki wymagane do osiągnięcia „dobrego potencjału ekologicznego”. Powinny również być zintegrowane z planami gospodarowania wodami w dorzeczu przewidzianymi w ramowej dyrektywie wodnej za pośrednictwem szczegółowych przepisów dotyczących obszarów chronionych (patrz art. 4 ust. 1 lit. c) w połączeniu z art. 4 ust. 2).

Ocena nowych inwestycji na podstawie ramowej dyrektywy wodnej

Podobnie jak w dyrektywach dotyczących ochrony przyrody, w ramowej dyrektywie wodnej znajdują się przepisy w sprawie oceny nowych inwestycji dotyczących jednolitych części wód. Zgodnie z art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej odstępstwa mogą zostać zatwierdzone przez właściwe organy pod pewnymi warunkami w przypadku nowych inwestycji i zrównoważonych form działalności człowieka, których skutkiem jest pogorszenie się stanu jednolitej części wód lub zapobieganie osiągnięciu dobrego stanu lub potencjału ekologicznego bądź dobrego stanu wód podziemnych. Może to na przykład obejmować nowe inwestycje związane z elektrowniami wodnymi (13).

Jeżeli inwestycja potencjalnie oddziałuje zarówno na cel ramowej dyrektywy wodnej, jak i na obszar Natura 2000, wówczas należy zastosować zarówno procedurę, o której mowa w art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej, jak i procedurę oceny Natura 2000 na podstawie art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej (najlepiej w sposób skoordynowany i zintegrowany). Każda z nich dotyczy innych zagadnień prawnych: jedna posłuży do oceny, czy przedsięwzięcie nie stanowi przeszkody w osiągnięciu głównych celów ramowej dyrektywy wodnej, a druga do oceny, czy przedsięwzięcie będzie niekorzystnie oddziaływać na integralność danego obszaru Natura 2000. Nie uniemożliwia to jednak skoordynowania niektórych aspektów oceny, np. dzięki badaniom i konsultacjom.

W ramowej dyrektywie wodnej wyraźnie przewiduje się, że inwestycja nie może być realizowana, jeżeli nie jest spójna z pozostałym prawodawstwem UE w dziedzinie ochrony środowiska. Innymi słowy, jeżeli przedsięwzięcie nie zagraża osiągnięciu celów ramowej dyrektywy wodnej, lecz niekorzystnie oddziałuje na spójność obszaru Natura 2000, nie może być zatwierdzone zgodnie z ramową dyrektywę wodną, chyba że przyjęto także odstępstwo na mocy art. 6 ust. 4 dyrektywy siedliskowej. Wyjaśnienie dotyczące stosowania art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej, odstępstw od celów środowiskowych, w tym powiązań z dyrektywami dotyczącymi ochrony przyrody, znajduje się w wytycznych WSW nr 36 dotyczących art. 4 ust. 7 ramowej dyrektywy wodnej, które zatwierdzono w 2017 r. (14).

Ochrona perłoródek rzecznych w irlandzkich dorzeczach Perłoródka rzeczna Margaritifera margaritifera to jeden z najdłużej żyjących bezkręgowców na ziemi. Ze względu na skomplikowane etapy rozwoju i potrzebę zbliżonych do naturalnych, czystych wód płynących, jest kluczowym gatunkiem stanowiącym biowskaźnik jakości ekosystemów rzecznych. Gatunek jest chroniony na mocy dyrektywy siedliskowej UE, ale znajduje się w niekorzystnym stanie ochrony w całej Irlandii. Ustalono, że głównymi przyczynami takiego stanu rzeczy są sedymentacja lub sedymentacja ze wzbogacaniem w substancje biogenne. W 2009 r. opracowano prawodawstwo krajowe mające na celu wsparcie uzyskania właściwego stanu ochrony perłoródki rzecznej. W ramach tego prawodawstwa ustanowiono obowiązkowe cele w zakresie jakości środowiska dla siedlisk perłoródek rzecznych na obszarach Natura 2000. Ustanowiono również obowiązek przygotowania planów gospodarowania wodami w zlewni wraz z programem działań. Celem tych planów było rozwiązanie problemów dotyczących całych zlewni, które przyczyniają się do spadku liczebności gatunków. Zastosowany format odzwierciedlał format planów gospodarowania wodami w dorzeczu ramowej dyrektywy wodnej, aby plany gospodarowania wodami w zlewni mogły na późniejszym etapie funkcjonować w ramach planów gospodarowania wodami w dorzeczu. W Irlandii na wczesnym etapie podkreślono ścisłe powiązania między dyrektywami siedliskową i ptasią oraz ramową dyrektywą wodną. W 2009 r. krajowa grupa ds. koordynacji technicznej ds. ramowej dyrektywy wodnej utworzyła podkomisję – Krajową grupę roboczą ds. ochrony środowiska – w celu prowadzenia prac nad opracowaniem aspektów ramowej dyrektywy wodnej dotyczących ochrony przyrody. Głównym celem grupy roboczej było zapewnienie, aby opracowanie aspektów ramowej dyrektywy wodnej związanych z ochroną przyrody było dobrze skoordynowane i wspierane w Irlandii, oraz ułatwienie skutecznej komunikacji między odpowiednimi zaangażowanymi agencjami rządowymi. W odniesieniu do planów dotyczących zlewni dotyczących perłoródek rzecznych, grupa odegrała kluczową rolę w doskonaleniu i dalszym opracowywaniu krajowego zestawu standardowych działań na obszarze zlewni w odniesieniu do perłoródek rzecznych („zestawu narzędzi”), które są praktyczne, funkcjonalne i opłacalne. Przeanalizowano również plany mające na celu zapewnienie ich praktyczności i skuteczności, a także zidentyfikowano luki w zakresie polityki i wytycznych, które utrudniałyby ich wdrożenie. http://www.wfdireland.ie/docs/5_FreshwaterPearlMusselPlans/ http://kerrylife.ie http://www.environ.ie/en/Environment/Water/WaterQuality/WaterFrameworkDirective/

1.4. Dyrektywa powodziowa

W listopadzie 2007 r. przyjęto dyrektywę 2007/60/WE. Ustanowiono w niej ramy oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim oraz obowiązek opracowania przez państwa członkowskie:

— Map zagrożenia i ryzyka powodziowego, na których zaznacza się obszary zagrożone powodzią w odniesieniu do danego dorzecza (lub innej uzgodnionej jednostki obszaru gospodarowania). Na mapach tych należy również wskazać potencjalne negatywne skutki powodzi w powiązaniu z różnymi scenariuszami powodzi, w tym informacje o potencjalnych źródłach zanieczyszczenia środowiska w wyniku powodzi, a także obszary chronione, takie jak obszary Natura 2000, znajdujące się na tych terenach (termin do grudnia 2013 r.).

— Planów zarządzania ryzykiem powodziowym do celów zarządzania potencjalnie negatywnymi konsekwencjami powodzi i ograniczania tych konsekwencji. Plany te powinny obejmować priorytetowy zbiór środków dotyczących wszystkich aspektów zarządzania ryzykiem powodziowym – od zapobiegania i ochrony po przygotowanie – uwzględniając cechy danego dorzecza lub zlewni (termin do grudnia 2015 r.).

Działania w ramach dyrektywy powodziowej muszą być zgodne z wymogami dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Jeżeli na przykład środek ochrony przeciwpowodziowej wiąże się z ryzykiem oddziaływania na co najmniej jeden obszar Natura 2000, musi także zostać objęty procedurą przewidzianą w art. 6 dyrektywy siedliskowej i należy przeprowadzić odpowiednią ocenę, aby oszacować potencjalne oddziaływanie planu lub przedsięwzięcia na spójność obszaru lub obszarów Natura 2000.

1.5. Dyrektywy SOOŚ i OOŚs

Dyrektywa SOOŚ

Dyrektywa 2001/42/WE w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko („dyrektywa SOOŚ”) ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony środowiska. Cel ten jest realizowany dzięki zapewnieniu identyfikacji, oceny i uwzględnienia skutków dla środowiska niektórych planów i programów w trakcie ich przygotowywania i przed ich przyjęciem.

Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko jest obowiązkowa w przypadku wielu planów i programów, które ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycje wymienione w dyrektywie OOŚ. Jest ona również obowiązkowa w przypadku wszelkich planów lub programów, które ze względu na ich potencjalny znaczący wpływ na obszary Natura 2000 wymagają oceny zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej.

W ramach procesu SOOŚ państwa członkowskie mają obowiązek sporządzenia sprawozdania dotyczącego środowiska, które zawiera ocenę potencjalnie znaczącego wpływu na środowisko poszczególnych planów lub programów oraz skutków wszelkich rozsądnych rozwiązań alternatywnych. Ponadto muszą konsultować się z organami, które ze względu na swoje szczególne obowiązki w zakresie ochrony środowiska mogą być zainteresowane wpływem realizacji planów i programów na środowisko (tj. organami ochrony środowiska), oraz ze społeczeństwem.

Konsultacje powinny być wczesne i skuteczne, umożliwiając organom ochrony środowiska i ogółowi społeczeństwa wyrażenie opinii na temat projektu planu lub programu oraz na temat towarzyszącego mu sprawozdania dotyczącego środowiska na wczesnym etapie, przed przyjęciem danego planu lub programu. Proces opracowywania SOOŚ ma być skoordynowany z opracowaniem planu prowadzącym do włączenia kwestii środowiskowych do ostatecznej wersji tego planu.

Dyrektywa SOOŚ ma zachęcić do bardziej zintegrowanego i skutecznego podejścia do planowania przestrzennego, w którym ochrona środowiska i względy różnorodności biologicznej są brane pod uwagę dużo wcześniej w procesie planowania i na bardziej strategicznym poziomie. Wdrożenie takiego podejścia powinno zmniejszyć liczbę konfliktów dotyczących poszczególnych przedsięwzięć na dalszych etapach ich realizacji. Umożliwia także korzystniejsze ulokowanie przyszłych inwestycji z dala od obszarów potencjalnego konfliktu, takich jak obszary Natura 2000.

Dyrektywa OOŚ

O ile proces SOOŚ dotyczy planów i programów, dyrektywa 2011/92/UE zmieniona dyrektywą 2014/52/UE (powszechnie określana jako „dyrektywa OOŚ”) dotyczy indywidualnych projektów publicznych i prywatnych. Zatem zezwoleń na realizację inwestycji, (15) która może mieć znaczny wpływ na środowisko, powinno się udzielać dopiero po przeprowadzeniu oceny ewentualnego wpływu projektu na środowisko.

W dyrektywie OOŚ wprowadza się rozróżnienie na przedsięwzięcia wymagające obowiązkowej OOŚ („przedsięwzięcia wymienione w załączniku I” (16)) oraz przedsięwzięcia, w ramach których organy państw członkowskich muszą określić, czy przedsięwzięcia mogą mieć znaczące skutki („przedsięwzięcia wymienione w załączniku II”). Odbywa się to za pośrednictwem procedury „preselekcji”, która uwzględnia kryteria określone w załączniku III do dyrektywy. Większość urządzeń do produkcji wodnej energii elektrycznej to przedsięwzięcia wymienione w załączniku II (17).

1.6. Związek między SOOŚ, OOŚ i art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej

Zgodnie z dyrektywą OOŚ (zmienioną dyrektywą 2014/52/UE) należy zastosować skoordynowaną lub wspólną procedurę, jeżeli ocena przedsięwzięcia jest wymagana zarówno na podstawie dyrektywy OOŚ, jak i dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Komisja opublikowała wytyczne w sprawie wprowadzenia skoordynowanych lub wspólnych procedur w odniesieniu do przedsięwzięć, (18) które jednocześnie wymagają przeprowadzenia oceny na mocy dyrektywy OOŚ, dyrektywy siedliskowej, dyrektywy ptasiej, ramowej dyrektywy wodnej i dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych.

W ramach procedury skoordynowanej państwa członkowskie muszą koordynować różne poszczególne oceny oddziaływań danego przedsięwzięcia na środowisko wymagane odpowiednimi przepisami unijnymi, wyznaczając w tym celu organ. W ramach wspólnej procedury państwa członkowskie muszą przeprowadzić jedną ocenę oddziaływania na środowisko odnoszącą się do danego przedsięwzięcia wymaganą odnośnymi przepisami unijnymi.

Niemniej jednak odpowiednia ocena zgodna z prawodawstwem UE w zakresie ochrony środowiska powinna stanowić wyraźną i możliwą do zidentyfikowania część ogólnego sprawozdania dotyczącego środowiska. Wynika to stąd, że ocena na podstawie dyrektywy siedliskowej dotyczy pomiaru innych aspektów środowiska naturalnego i stosuje inne kryteria dla określenia „istotności” danego skutku niż OOŚ/SOOŚ. OOŚ/SOOŚ uwzględniają wszystkie aspekty środowiska, w tym różnorodność biologiczną, natomiast ocena na podstawie dyrektyw dotyczących ochrony przyrody koncentruje się w szczególności na możliwym wpływie na gatunki i typy siedlisk, dla których wyznaczono obszar Natura 2000.

Istnieje również wyraźne rozróżnienie między wynikami każdej oceny. W ocenach w ramach OOŚ i SOOŚ ustala się wymogi proceduralne, ale nie ustala się obowiązkowych norm w zakresie środowiska. Wynik oceny w ramach dyrektywy siedliskowej jest natomiast prawnie wiążący dla właściwych organów i warunkuje ich ostateczną decyzję.

Innymi słowy, jeśli w wyniku odpowiedniej oceny nie można potwierdzić, że dany plan lub przedsięwzięcie wpłynie negatywnie na spójność danego obszaru Natura 2000, właściwy organ nie może zezwolić na realizację planu lub przedsięwzięcia w postaci takiej, jaka została przedstawiona, chyba że w wyjątkowych przypadkach spełniają one warunki procedury odstępstwa na podstawie art. 6 ust. 4.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że jeśli konieczne jest dokonanie oceny na podstawie dyrektywy siedliskowej, do planów i programów mają zastosowanie przepisy dyrektywy SOOŚ (19).

Wytyczne dotyczące usprawnienia procedur oceny oddziaływania na środowisko projektów z zakresu infrastruktury energetycznej, będących przedmiotem wspólnego zainteresowania (PCI) Podobnie jak wszystkie inne przedsięwzięcia inwestycyjne, elektrownia wodna objęta jest szeregiem procedur oceny środowiska. Komisja opublikowała wytyczne w sprawie usprawnienia tych różnych procedur, w przypadku projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania w ramach rozporządzenia TEN-E, przy jednoczesnym zapewnieniu maksymalnego poziomu ochrony środowiska zgodnie z unijnym prawem ochrony środowiska. Wytyczne Komisji zawierają szereg zaleceń, które, chociaż zostały opracowane z myślą o PCI, mają również znaczenie dla wszystkich planów i projektów energetycznych, w tym dla inwestycji hydroenergetycznych. Zalecenia dotyczą w szczególności: — wczesnego planowania, sporządzania harmonogramów i ustalania zakresu ocen, — wczesnej i skutecznej integracji ocen środowiskowych i innych wymogów środowiskowych, — koordynacji procedur i terminów, — gromadzenia danych, udostępniania danych i kontroli jakości, — współpracy transgranicznej, oraz — wczesnego i skutecznego udziału społeczeństwa. http://ec.europa.eu/environment/eia/pdf/PCI_guidance.pdf

2. EKOSYSTEMY SŁODKOWODNE I ENERGETYKA WODNA W UE

2.1. Stan ekosystemów rzek i jezior w UE

Strukturalnie złożony i wysoce dynamiczny charakter rzek i jezior sprawia, że są to wyjątkowo bogate ekosystemy, wnoszące życie – w tym przypadku wodę – na znaczne obszary wiejskie w ich otoczeniu. Oprócz tego, że same w sobie stanowią cenne siedliska, pełnią funkcję ważnych korytarzy ekologicznych zapewniających rozprzestrzenianie się gatunków i ich migracje na długich dystansach. Przyczyniają się również do powstawania różnorodnej mozaiki wzajemnie powiązanych, zależnych od wody terenów podmokłych, na przykład lasów rosnących na równinach zalewowych, bagien, bagien topogenicznych, podmokłych łąk, które z kolei przyczyniają się do rozwoju ich ogólnej różnorodności biologicznej.

Przetrwanie znacznej liczby gatunków dzikiej fauny i flory w Europie, w tym około 400 gatunków słodkowodnych chronionych na mocy dyrektyw ptasiej i siedliskowej, zależy od stanu ekosystemów rzek i jezior. Łącznie jeziora i rzeki zajmują około 4 % powierzchni lądowej Natura 2000 (około 31 560 km2 – obszar większy od terytorium Belgii) i zostały wyznaczone dla takich gatunków, jak łosoś szlachetny Salmo salar, wydra europejska Lutra lutra, zimorodek zwyczajny Alcedo atthis, rak Austropotamobius pallipes, skójka gruboskorupowa Unio crassus, a także typów siedlisk, takich jak nizinne i górskie cieki wodne, lasy łęgowe, łąki podmokłe, wilgotne obszary trawiaste i bagna topogeniczne.

Rzeki są również wielofunkcyjnym zasobem ważnym dla europejskiej gospodarki oraz społecznego dobrobytu obsługującym wiele różnych sektorów i dostarczającym społeczeństwu wielu ważnych dóbr i usług. Ich intensywne użytkowanie sprawia jednak, że na te cenne zasoby od ponad 150 lat wywierana jest ogromna presja, w wyniku czego jedynie kilka z większych rzek w Europie zachowało do dziś w pełni naturalny stan. Poza tym, że rzeki narażone są nie tylko na różne stopnie zanieczyszczenia i duże ładunki substancji biogennych, które doprowadziły do znacznego obniżenia jakości wody, wiele z nich z różnych powodów uległo również istotnym zmianom pod względem hydromorfologii, naturalnej dynamiki przepływu oraz łączności ekologicznej.

W 2015 r. w sprawozdaniu Europejskiej Agencji Środowiska dotyczącym stanu środowiska Europy (20) stwierdzono, że ponad połowa rzek i jezior w Europie nie osiągnęła dobrego stanu lub potencjału ekologicznego. W 2009 r. tylko 43 % jednolitych części wód powierzchniowych było w dobrym lub bardzo dobrym stanie ekologicznym. Nie oczekiwano, że do 2015 r. sytuacja znacznie się poprawi, przewidując, że tylko 53 % jednolitych część wód osiągnie dobry stan ekologiczny. Jest to wartość daleka od celów wyznaczonych przez ramową dyrektywę wodną.

Pod względem gatunków słodkowodnych i siedlisk chronionych w UE sytuacja jest jeszcze bardziej poważna. Według ostatniego sprawozdania „State of Nature in the EU” dotyczącego stanu ochrony siedlisk i gatunków chronionych na podstawie dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody na lata 2007–2012 (21) stan niemal trzech czwartych gatunków słodkowodnych (74 %) i typów siedlisk słodkowodnych (73 %) był niewłaściwy – nieodpowiedni lub zły. Natomiast w korzystnym stanie było odpowiednio tylko 17 % i 16 % z nich.

Stan ochrony

Stan ochrony

a) Gatunki (5 615 ocen)

b) Siedliska (94 oceny)

Korzystny

Nieznany

Niewłaściwy – nieodpowiedni

Niewłaściwy – zły

Status ochrony oraz tendencje a) gatunków i b) siedlisk (dyrektywa siedliskowa) związane z ekosystemem rzek and jezior. Źródło: EEA, 2015b, sprawozdania i oceny na podstawie art. 17.

Ogólny zły stan europejskich rzek jest istotnym powodem do niepokoju. Oczywiste jest, że wiele europejskich rzek jest w bardzo wysokim stopniu zdegradowane i że wciąż pozostaje wiele do zrobienia, aby osiągnąć cele ramowej dyrektywy wodnej i dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Można je osiągnąć wyłącznie wtedy, gdy priorytetem będzie nie tylko zapobieganie dalszemu pogarszaniu stanu rzek, ale również aktywne polepszanie ich kondycji ekologicznej.

2.2. Niekorzystne oddziaływania i zagrożenia w odniesieniu do europejskich ekosystemów słodkowodnych

Jednolita część wód znajduje się pod wpływem wielu różnych rodzajów działalności. Szczególnie istotny skutek dla rzek i jednolitych części wód przejściowych miał wpływ na ich hydromorfologię, który dotknął 40 % z nich. Na podstawie pierwszej charakterystyki dorzeczy w odniesieniu do ramowej dyrektywy wodnej (22) większość państw członkowskich UE wskazała, że takie czynniki, jak rozwój obszarów miejskich, ochrona przeciwpowodziowa, wytwarzanie energii elektrycznej, w tym energii wodnej, żegluga śródlądowa oraz wyrównywanie lub odwadnianie terenów na potrzeby rolnictwa mają największy wpływ i w najwyższym stopniu oddziałują niekorzystanie na stan hydromorfologiczny jednolitych części wód.

Niekorzystne oddziaływanie na rzeki

Wpływ na rzeki

Brak niekorzystnego oddziaływania (22)

Brak wpływu (19)

Źródła punktowe (22)

Wzbogacenie organiczne (16)

Źródła rozproszone (22)

Wzbogacaniew substancjebiogenne (19)

Zanieczyszczenie (18)

Pobór wody (19)

Zakwaszanie (10)

Hydromorfologia (22)

Zaburzonesiedliska (16)

Inne niekorzystne oddziaływania (19)

Inne rodzajewpływu (14)

Odsetek jednolitych części wód

Odsetek jednolitych części wód

Znaczące oddziaływania (po lewej) i wpływ (po prawej) na rzeki; liczba uwzględnionych państw członkowskich wskazana w nawiasie (European waters — assessment of status and pressures 2012).

Jeżeli chodzi o zagrożenia i niekorzystne oddziaływania na jednolite części wód na obszarach Natura 2000, w sprawozdaniu „State of Nature in the EU” wskazano „zmiany stanu jednolitej części wód” jako najczęściej występujące zjawisko w porównaniu z innymi zagrożeniami i niekorzystnymi oddziaływaniami.

Rysunek 4.37. 10 zgłoszonych najczęściej występujących (% częstotliwości występowania), najbardziej niekorzystnych oddziaływań i zagrożeń dla gatunków (dyrektywa siedliskowa) związanych z ekosystemem rzek i jezior

J02 Zmiany w stanie jednolitej części wód

J03 Pozostałe zmianyw ekosystemach

H01 Zanieczyszczenie wód powierzchniowych

I01 Inwazyjne gatunki obce

A02 Zmiana praktyk uprawy

K03 Międzygatunkowe współzależności fauny

F02 Połów i odławianie zasobów wodnych

A07 Stosowanie pestycydów w rolnictwie

D01 Drogi, koleje i ścieżki

K02 Sukcesja roślinności / Ewolucja biocenotyczna

Niekorzystne oddziaływania

Zagrożenia

State of Nature in the EU, EEA 2015.

Energia wodna w UE W 2011 r. w UE odnotowano eksploatację około 23 000 elektrowni wodnych. Zdecydowana większość z nich (91 %) to elektrownie małe (poniżej 10 MWh), które wytwarzają około 13 % całkowitej produkcji energii elektrycznej z energii wodnej. Natomiast duże elektrownie wodne stanowią jedynie 9 % wszystkich elektrowni wodnych, ale wytwarzają około 87 % całkowitej produkcji energii elektrycznej z energii wodnej (23). Z przyczyn technicznych elektrownie wodne często są skoncentrowane na obszarach górskich, ale ma to poważne dalekosiężne konsekwencje dla dużych i małych rzek oraz jezior we wszystkich innych regionach. W przypadku mniejszych rzek nawet niewielkie ograniczenie przepływu lub zakłócenie naturalnych warunków ekologicznych może mieć poważne negatywne konsekwencje dla rzeki. Najczęściej stosuje się następujące rodzaje elektrowni wodnych: Elektrownie przepływowe. W przypadku elektrowni przepływowych energia elektryczna jest wytwarzana dzięki istniejącemu przepływowi i różnicy poziomów rzeki. W przypadku tego rodzaju elektrowni wykorzystuje się naturalny przepływ cieku wodnego do celów wytwarzania energii elektrycznej. Magazynowanie wody w celu jej późniejszego wykorzystania nie jest przewidziane. Elektrownie tego rodzaju są najczęściej małymi obiektami, ale czasem bywają również duże. Systemy retencji w elektrowniach przepływowych. Zbiornik retencyjny daje możliwość magazynowania wody w okresach niskiego popytu i uwalniania jej w okresach szczytu. Zdolność wytwórcza jest zatem w mniejszym stopniu uzależniona od dostępności przepływu wody. Wspomniane zbiorniki mogą być przewidziane na dzienne, sezonowe lub roczne magazynowanie, umożliwiając pokrycie szczytowego zapotrzebowania na energię elektryczną i ułatwiając integrację zmiennej produkcji energii odnawialnej, np. z energii wiatrowej, z systemem energetycznym. Elektrownie zbiornikowe. Zwykła elektrownia zbiornikowa posiada wystarczająco duży zbiornik, umożliwiający magazynowanie wody zarówno w porze mokrej, jak i w porze suchej. Wodę magazynuje się za tamą i jest ona w razie potrzeby dostępna dla elektrowni. Taka elektrownia może być efektywnie wykorzystywana przez cały rok jako elektrownia podstawowa lub w razie potrzeby jako elektrownia szczytowa. Elektrownie szczytowo-pompowe. Elektrownie tego rodzaju wykorzystują zbiorniki położone na różnych wysokościach, które umożliwiają wytworzenie dodatkowej energii elektrycznej w okresach wysokiego zapotrzebowania. W okresach mniejszego zapotrzebowania woda jest pompowana do zbiornika położonego wyżej, a w sytuacji dużego zapotrzebowania zostaje uwolniona i spływając uruchamia turbiny. Elektrownie szczytowo-pompowe nie są wyłączone z zakresu obowiązywania dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii, ale nie uwzględnia się ich w statystykach dotyczących energii ze źródeł odnawialnych.

2.3. Oddziaływanie energetyki wodnej na ekosystemy słodkowodne

Zakres wpływu, jaki elektrownia wodna może wywierać na gatunki i typy siedlisk chronione na podstawie dwóch unijnych dyrektyw dotyczących ochrony przyrody, będzie się znacznie różnić w zależności od obiektu. Będzie zależał od indywidualnych cech rzeki, jej stanu fizycznego i ekologicznego – od tego, czy uległa już degradacji, czy wciąż jest nieskazitelnie czysta; czy jest duża, czy mała; czy górska nizinna itd. – jak również od rodzaju i wielkości elektrowni wodnych oraz gatunków i typów siedlisk, dla których obszar został wyznaczony. Należy zatem rozpatrywać oddziaływanie każdej elektrowni indywidualnie.

Wpływ może wystąpić na każdym etapie cyklu życia elektrowni wodnej, począwszy od etapu jej budowy po modernizację, likwidację, lub na etapie bieżącej eksploatacji i zarządzania. Może powodować utratę, degradację lub rozdrobnienie siedlisk przyrodniczych i populacji gatunków, których istnienie zależy od tych siedlisk. Istotność takiej utraty zależy od skali wpływu oraz od tego, na ile rzadkie i zagrożone są siedliska i gatunki, na które obiekt ma wpływ.

W pozostałej części niniejszego rozdziału przedstawiono pokrótce zakres wpływu elektrowni wodnej na siedliska i gatunki, w szczególności na podstawie dyrektyw UE dotyczących ochrony przyrody. Podmioty, które zdają sobie sprawę z rodzajów wpływu i rozumieją, jak złożony jest ekosystem rzek, będą w stanie w większym stopniu zapewnić zgodność ich działalności z wymogami ramowej dyrektywy wodnej i dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Będą też w stanie lepiej określić potencjalne sytuacje przynoszące obopólne korzyści, aby, na ile to możliwe, pomóc w odtworzeniu już zdegradowanych rzek.

Zmiany w morfologii rzek i rzecznych siedliskach

Wszelkie fizyczne zmiany w jednolitej część wód będą miały wpływ na normalne procesy hydrologiczne i będą zakłócały ciągłość ekologiczną (24) systemów słodkowodnych, zarówno na długości rzeki, jak i poprzecznie do jej biegu, np. na skutek oddzielania rzek od otaczających je teras zalewowych i terenów podmokłych lub tworzenia zastoisk wodnych w elektrowniach przepływowych.

Najbardziej oczywistą formą utraty siedlisk jest ich bezpośrednie fizyczne zniszczenie w górze lub w dole rzeki lub w sąsiedztwie elektrowni (np. zabieranie gruntów, zalanie, usuwanie nadbrzeżnej roślinności lub fizyczne obiekty w rzece). Jednak nawet bez fizycznego zabierania gruntów zakłócenie naturalnych procesów hydromofrologicznych może także zakłócić lub zaburzyć warunki biotyczne i abiotyczne, które mają kluczowe znaczenie dla struktury i funkcjonowania siedlisk. Ponadto może prowadzić do kolonizacji zdegradowanych siedlisk przez gatunki inwazyjne, co może skończyć się wyparciem naturalnej fauny.

Utrudnienia w migracji i rozprzestrzenianiu się gatunków chronionych

Rzeki, jeziora oraz strefy nadbrzeżne odgrywają ważną rolę w rozprzestrzenianiu się i migracji gatunków słodkowodnych, a także w ich przemieszczaniu się na mniejszą skalę, między różnymi obszarami lęgowymi, obszarami żerowania, odpoczynku i gniazdowania. Pełnią one role kluczowych korytarzy ekologicznych lub ostoi na całym terenie. Wszelkie, nawet najmniejsze, utrudnienia lub przeszkody dla ich swobodnego przemieszczania się przed lub za elektrownią mogą mieć istotne konsekwencje dla przetrwania tych gatunków.

Zakres skutków różnych elektrowni wodnych. Źródło: Veronika Koller-Kreimel.

Elektrownie wodne mogą w sposób bezpośredni lub pośredni zakłócać rozprzestrzenianie się i migracje gatunków lub to uniemożliwiać. Najbardziej oczywistymi przeszkodami są tamy i obszary retencyjne, które stanowią fizyczną przeszkodę dla migracji ryb, uniemożliwiając im przemieszczanie się w dół i w górę rzeki. Ma to istotne skutki dla przetrwania wielu gatunków słodkowodnych, prowadzące do fragmentacji, izolacji i ostatecznie do zniknięcia niektórych populacji ryb, szczególnie słodkowodnych.

Przeszkody mogą powodować szczególnie poważne skutki, gdy na długości rzeki jest więcej przeszkód niż jedna. Nawet jeśli obiekty fizyczne lub przeszkody są bardzo małe, przemieszczanie ryb w rzekach może w krótkim czasie stać niemożliwe. Sztuczne kanały mogą również stanowić przeszkodę dla przemieszczania się gatunków, ponieważ przecinają i w konsekwencji dzielą siedliska lądowe. Mogą także tworzyć sztuczne połączenia między zlewniami, co może sprzyjać rozprzestrzenianiu się gatunków obcych na szkodę gatunków rodzimych.

Choć migracje w górę i w dół rzeki są ważne dla wszystkich gatunków ryb, ciągłość rzeki jest bardzo istotna w szczególności dla gatunków diadromicznych. Migracje w górę rzeki mają największe znaczenie dla populacji ryb anadromicznych i dla gatunków minoga takich jak Salmo salar, minogów morskich Petromyzon marinus i Lampetra fluviatilis lub niektórych jesiotrów, takich jak Acipenser sturio z powodu ich potrzeby okresowych (optymalnie corocznych) migracji na duże odległości. Migracje w dół rzeki mają decydujące znaczenie dla młodych i dorosłych osobników ryb katadromicznych takich jak węgorz Anguilla anguilla, który jest chroniony na podstawie rozporządzenia ustanawiającego środki służące odbudowie zasobów węgorza europejskiego (25).

Zakłócenie dynamiki osadów

Osady stanowią naturalną część ekosystemów wodnych i mają decydujące znaczenie dla funkcjonowania tych systemów pod względem hydrologicznym, geomorfologicznym i ekologicznym. Osad tworzy różne siedliska, które stanowią bezpośrednio i pośrednio miejsce do życia licznych gatunków. W naturalnych warunkach osady (głównie żwir) są cały czas transportowane w dół rzeki, co utrzymuje ekologiczną strukturę i funkcję rzek. Poprzeczne konstrukcje, takie jak jazy lub tamy prowadzą do zakłócenia naturalnej dynamiki osadów.

Duże zbiorniki mogą zatrzymywać ponad 90 % niesionych wodą osadów, co może prowadzić do zwiększonej erozji koryta rzeki i brzegów w dolnym biegu rzeki, jak również do lokalnego niszczenia ważnych struktur hydromorfologicznych, takich jak łachy żwirowe. Prace konserwacyjne na jazach i tamach, które polegają na okresowym wypłukiwaniu osadów (zwłaszcza w lecie, kiedy występuje niedobór wody) również mogą być szkodliwe dla gatunków i siedlisk, jeśli nie są odpowiednio prowadzone.

W zbiorniku lub na obszarach retencyjnych przed tamą zmniejszenie zdolności rzeki do transportu osadów powoduje kumulowanie się osadów, co może mieć negatywny wpływ zarówno na gatunki, jak i na siedliska, np. sprzyjanie rozwojowi glonów i innych chwastów wodnych, które wypierają gatunki chronione. Gromadzenie się żwiru lub innych ilastych osadów w korycie rzeki lub w kolumnie wody może być szczególnie szkodliwe dla gatunków litofilnych, takich jak lipienie Thymallus thymallus, które wykorzystują te obszary jako tarliska, dla perłoródki rzecznej Margaritifera margaritifera oraz skójki gruboskorupowej Unio crassus. Jest to również szkodliwe dla gatunków ptaków, takich jak sieweczka lub ptaki bekasowate, które wykorzystują podłoża żwirowe jako miejsca lęgowe.

Usuwanie przeszkód na obszarze dorzecza Dunaju Wytwarzanie energii wodnej jest odpowiedzialne za około 45 % przerwań ciągłości rzek i siedlisk na obszarze dorzecza Dunaju. Na rzekach płynących w dorzeczu o powierzchniach zlewni przekraczających 4 000 km znajduje się łącznie 1 688 przeszkód. Spośród tych przeszkód 600 stanowią tamy/jazy, 729 to rampy/progi, a 359 to przeszkody sklasyfikowane jako inne rodzaje przerw w ciągłości. Obecnie 756 przeszkód jest wyposażone w funkcjonalne ułatwienia migracji ryb. 932 przypadki przerwania ciągłości (55 %) stanowią utrudnienie dla migracji ryb od 2009 r. i są obecnie sklasyfikowane jako znaczące oddziaływania. Według najnowszego planu gospodarowania wodami w dorzeczu Dunaju, do 2021 r. kraje naddunajskie planują znacząco zredukować przerwania ciągłości powodowane przez tamy. Obszar dorzecza Dunaju Przerwanie ciągłości rzeki i siedlisk – (powyżej) obecna sytuacja 2015 r.; (pierwsza mapa) spodziewana poprawa sytuacji do 2021 r. (druga mapa). Źródło: Plan zarządzania obszarem dorzecza rzeki Dunaj. https://www.icpdr.org/main/management-plans-danube-river-basin-published

Zmiany w systemie przepływu hydrobiologicznego

Przepływy hydrobiologiczne stanowią mechanizm o decydującym znaczeniu dla utrzymania procesów decydujących o zdrowiu ekosystemów rzek, od których zależą chronione gatunki i siedliska w UE, oraz dla zapewnienia dobrego stanu ekologicznego jednolitej części wód (26). Zmiana w przepływie hydrobiologicznym może powodować ograniczenie lub degradację zasięgu siedliska wodnego, jak również jego połączenie z siedliskami nadrzecznymi.

Na przykład zbyt mały przepływ wody może wywołać wiele negatywnych skutków, w tym wysychanie tarlisk gatunków ryb i minogów lub uniemożliwienie rozwoju ikry i młodych osobników. Migracje ryb w górę rzeki mogą być utrudnione także na mniejszych odległościach przez zatory spowodowane niewielkimi przepływami lub ze względu na niewystarczające bodźce zachęcające ryby do migracji.

Niedostateczne natężenie przepływu w pierwotnym korycie może także powodować przegrzanie wody i jej niewystarczające nasycenie tlenem (jak opisano powyżej). Tworzy to nieodpowiednie warunki do życia dla wielu gatunków takich jak gatunki ryb, raków i minogów, małżów lub ważek zależnych od siedlisk w wodzie płynącej.

Zmiany w systemie przepływu przez szczytowe elektrownie wodne

Duże wahania w przepływie wody mogą powodować poważne szkody zarówno dla gatunków, jak i dla ich siedlisk, szczególnie w małych rzekach. Krótkotrwałe fluktuacje poziomu wody wpływają na organizmy żyjące w częściach cieków wodnych, których te wahania dotyczą, w szczególności wpływając na te organizmy, które są niezdolne do poradzenia sobie z nagłymi zmianami poziomu wody, np. ryby młode lub inne organizmy wolno poruszające się lub statyczne (zwłaszcza gatunki roślin). System krótkotrwałych fluktuacji poziomu wody oddziałuje również na zachowanie ofiar gatunków chronionych i w konsekwencji wpływa na ich kondycję.

Wpływ krótkotrwałych fluktuacji poziomu wody jest szczególnie dotkliwy w trudnych okresach (np. w okresach suszy lub mrozu) i jest coraz bardziej istotny w kontekście zmiany klimatu. Innym negatywnym skutkiem eksploatacji szczytowych elektrowni wodnych jest często znacząca różnica temperatury (niższa temperatura) wody uwalnianej w okresach szczytu. Gatunki, które są przystosowane do stałej temperatury wody mogą zginąć na skutek nagłych zmian tej temperatury trwających przez kilka godzin dziennie.

Zmiany w cyklach powodzi sezonowych

Czasem stosuje się środki mające na celu przekształcanie koryt rzeki, by lepiej kontrolować przepływ wody. Interwencje polegające na kontroli przepływu mogą skutkować zmianami w cyklach powodzi sezonowych, powodując czasem zupełne zaniknięcie docelowych typów siedlisk i gatunków związanych z tymi cyklami. Przykłady siedlisk, które ucierpiały, obejmują lasy łęgowe, tymczasowe stawy i starorzecza, jak również związane z nimi gatunki.

RIPEAK – PROJEKT BADAWCZY UE: Reakcje lasów łęgowych na krótkotrwałe fluktuacje poziomu wody: w kierunku zrównoważonego zarządzania energią wodną Krótkotrwałe fluktuacje odnoszą się do krótkoterminowych zmian w przepływie rzeki, które mają miejsce w ciągu jednego dnia i są spowodowane włączeniem lub wyłączeniem turbin wodnych, by wytwarzały energię elektryczną zgodnie ze zmianami popytu na rynku. W efekcie zmianom ulegają: hydrologia rzeki w górze i w dole rzeki, parametry hydrauliczne, jakość wody, morfologia rzeki i na koniec ekosystem rzeczny. Badania naukowe nad skutkami krótkotrwałych fluktuacji poziomu wody są rzadko prowadzone i większość z nich koncentruje się na ichtiofaunie. Ponadto brakuje badań nad nadbrzeżną roślinnością. Krótkotrwałe fluktuacje poziomu wody mogą skutkować niedostatecznym uzupełnieniem liczebności gatunków przybrzeżnych i, co za tym idzie, wpływać na utrzymanie populacji przybrzeżnych. Zatem analiza kiełkowania nasion i zdrowotności siewek może umożliwić określenie związków między krótkotrwałymi fluktuacjami a reakcjami roślinności, które umożliwiają określenie ilościowe, skorelowanie i prognozowanie reakcji biologicznych na krótkotrwałe wahania poziomu wody. Takie związki mają kluczowe znaczenie dla obiektywnego określenia progów, które pozwalają ograniczyć do minimum skutki środowiskowe wytwarzania energii wodnej bez powodowania znacznych strat w produkcji. Projekt ma rzucić nieco światła na zrównoważone zarządzanie rzekami, na których prowadzona jest produkcja energii wodnej. W tym celu planuje się szczegółowy przegląd literatury, analizę dobowych przepływów, badania terenowe i modelowanie komputerowe. Spodziewane ostateczne rezultaty projektu obejmują: 1) nowe hydrologiczne i ekologiczne (np. roślinność przybrzeżna) mierniki wpływu krótkotrwałych fluktuacji poziomu wody; 2) nowe modele hydrologiczno-ekologiczne pozwalające określić wpływ pod względem ilościowym oraz 3) nowe skuteczne środki zrównoważonej eksploatacji tam. http://www.emg.umu.se/english/research/research-projects/responses-of-riparian-forests-to-hydropeaking/

Zmiany chemiczne i zmiany temperatury wody

Tamy mogą powodować zasadnicze zmiany jakości chemicznej, składu mineralnego i pH rzeki, zarówno w górze jak i w dole rzeki, na przykład na skutek gromadzenia się zanieczyszczeń w osadach. Wszystkie te zmiany wpływają na skład istniejących środowisk roślinnych i zwierzęcych. Na organizmy wpływają również zmiany temperatury wody i związane z nimi zmiany stężenia tlenu. Magazynowanie wody w zbiornikach może doprowadzić do istotnego wzrostu jej temperatury, a także do spadku temperatury, jeżeli pobiera się wodę z dna zbiornika.

Urazy i śmierć pojedynczych zwierząt

Ryby i inne gatunki przedostające się do elektrowni wodnej mogą ulec zranieniu lub zostać zabite. Elektrownia wodna może spowodować (27):

— urazy wynikające z fizycznego kontaktu z łopatkami, wirnikiem turbiny lub kadłubem turbiny,

— szkody powodowane wahaniami ciśnienia podczas przepływania przez turbinę,

— zaplatanie się w sitach ssawnych lub urazy, których przyczyną jest zetknięcie się z maszynami czyszczącymi,

— urazy spowodowane intensywnym przepływem wody i przez konstrukcje przelewów,

— podatność na drapieżnictwo w związku z dezorientacją.

Wskaźnik śmiertelności w jednej elektrowni wodnej może wynosić 0–100 % (28). Wiele zależy od gatunku ryb i rodzaju konstrukcji elektrowni wodnej oraz zastosowanych środków łagodzących. Wskaźnik śmiertelności związany z turbinami zwiększa się przy wyższej prędkości i większej liczbie łopat wirnika oraz mniejszej odległości między łopatami (w przypadku turbin Kaplana). Wskaźnik śmiertelności może wynieść 100 %, kiedy ryby przepływają przez turbiny, które znajdują się głównie w elektrowniach wysokociśnieniowych (np. z turbiną Peltona).

Wyparcie i zakłócenia

Prace inżynieryjne na rzekach mogą powodować niepokojenie pewnych gatunków, a także zakłócać ich cykl życia, zarówno na obszarach Natura 2000, jak i poza ich obrębem, zwłaszcza w przypadku gatunków fauny i flory bentosowej, które wymagają wody o wysokiej jakości. Może mieć to wpływ na zdolność gatunków do rozmnażania się, odżywiania, odpoczynku lub rozprzestrzeniania się i migrowania.

Jeśli takie niepokojenie osiąga znaczny poziom, może prowadzić do zaniku danego gatunku na tym terenie, a co za tym idzie do zaniku pewnego sposobu wykorzystywania siedliska, lub też może prowadzić do mniejszych szans na przetrwanie lub rozród. W przypadku rzadkich lub zagrożonych gatunków nawet nieznaczne lub tymczasowe niepokojenie mogą wiązać się z poważnymi konsekwencjami dla ich przetrwania w danym regionie w perspektywie długofalowej. Takie sytuacje byłyby niezgodne z przepisami dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody w sprawie ochrony gatunkowej.

Skutki dla gatunków i siedlisk lądowych

Elektrownie wodne mogą wpływać nie tylko na gatunki i siedliska słodkowodne, ale również na gatunki i siedliska lądowe. Taki wpływ również może mieć miejsce w dowolnym momencie, np. w trakcie budowy, likwidacji lub renowacji elektrowni wodnej. Może to także spowodować powiązana infrastruktura, taka jak drogi dojazdowe, trasy rurociągów lub linie energetyczne łączące elektrownię wodną z siecią elektroenergetyczną.

Oprócz utraty, degradacji lub rozdrobnienia zagrożonych siedlisk konstrukcje te mogą powodować śmierć gatunków lądowych lub znaczące zakłócenia ich trybu życia. Przykładowo ptaki mogą zderzać się z napowietrznymi przewodami elektroenergetycznymi i ulegać śmiertelnemu porażeniu prądem lub może dochodzić do poważnych zakłóceń na terenach rozrodu ptaków spowodowanych regularnym ruchem na drogach dojazdowych. Takie skutki mogą mieć szczególne znaczenie, gdy elektrownia wodna i powiązana infrastruktura położone są wzdłuż szlaków migracyjnych lub wąskich dolin z klifami wykorzystywanych przez ptaki drapieżne lub w pobliżu ważnych terenów podmokłych zamieszkiwanych przez ptaki.

2.4. Kumulatywne oddziaływanie

Jak przedstawiono w sprawozdaniu EEA dotyczącym stanu środowiska, większość rzek europejskich jest obecnie zdegradowana i osiągnęła punkt nasycenia, w związku z czym nie jest możliwe dokonywanie na nich żadnych nowych inwestycji lub działań bez spowodowania dalszego znacznego pogorszenia stanu rzek. W związku z powyższym szczególną uwagę należy zwrócić na ocenianie potencjalnego kumulatywnego oddziaływania wszelkich nowych działań, w tym dotyczących elektrowni wodnych, na rzekach ogólnie i na obszarach Natura 2000 w szczególności.

Ocena kumulatywnego oddziaływania jest szczególnie ważna w przypadku rzek zbliżonych do naturalnych, zwłaszcza małych rzek, które są podatne na wszelkie zmiany ich hydromorfologii. Nawet jedna lub dwie małe instalacje mogą wywołać zbyt poważne skutki, które są niezgodne z wymaganiami prawnymi ramowej dyrektywy wodnej i dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody.

W ocenie kumulatywnego oddziaływania należy przyjrzeć się wszystkim elektrowniom wodnym i innym zmianom w zlewni, niezależnie od tego, czy są usytuowane na obszarach Natura 2000, czy poza nimi. Jedno przedsięwzięcie w zakresie energii wodnej, oceniane indywidualnie, może nie mieć istotnego wpływu, ale jeżeli wpływ ten skumuluje się z wpływem innych istniejących już działań lub przyjętych przedsięwzięć, ich połączone oddziaływanie może stać się znaczące.

Kumulatywne oddziaływanie często pojawia się dopiero po upływie pewnego czasu. Dlatego istotne jest, aby dokonując oceny brać pod uwagę wszystkie plany lub przedsięwzięcia. Dotyczy to także planów i przedsięwzięć, które przyjęto w przeszłości, ale jeszcze ich nie wdrożono lub nie ukończono, jak również wszelkich istniejących niekorzystnych oddziaływań i zagrożeń. W tym kontekście przydatne mogą być informacje dostępne w planach gospodarowania wodami w dorzeczu określonych w ramowej dyrektywie wodnej i w planach zarządzania obszarami Natura 2000.

Należy również koniecznie zwrócić uwagę, że przyjęty już plan lub przyjęte już przedsięwzięcie nie stanowią przesłanki na korzyść jakichkolwiek innych planów lub przedsięwzięć, które mogą zostać zaproponowane w przyszłości. Jeżeli na przykład inwestycja hydroenergetyczne nie ma istotnego wpływu i w związku z tym zostaje przyjęta, przyjęcie jej nie stanowi przesłanki na korzyść dalszych inwestycji w elektrownie wodne w przyszłości. Wręcz przeciwnie – przyjęcie tego przedsięwzięcia może oznaczać, że rzeka osiągnie limit przepustowości i nie będzie w stanie tolerować żadnych dalszych – nawet małych – zmian.

Ponadto ocena skumulowanego i połączonego oddziaływania nie ogranicza się do oceny planów lub przedsięwzięć podobnego rodzaju w tym samym sektorze. W ocenie należy uwzględnić każdy inny rodzaj planu lub przedsięwzięcia, który mógłby mieć znaczący wpływ, w połączeniu z planem lub przedsięwzięciem objętym oceną. Potencjalne kumulatywne oddziaływanie należy oceniać, wykorzystując rzetelne dane wyjściowe i nie opierając się wyłącznie na kryteriach jakościowych. Ocena tego oddziaływania powinna stanowić integralną część ogólnej oceny i nie należy traktować jej jako „refleksji” dokonanej na końcu procesu oceniania.

Wreszcie w ocenie oddziaływania skumulowanego trzeba uwzględnić także instalacje, które już na rzece istnieją (tak zwane „obciążenie wstępne”) (29). Na przykład, jeżeli zaplanowano nowe przedsięwzięcie, w ramach którego przewidziano nową turbinę, trzeba ocenić jego wpływ w świetle istniejącej elektrowni wodnej, nawet jeśli zbudowano ją dziesiątki lat wcześniej. Jeżeli kumulatywne oddziaływanie jest istotne, nowe przedsięwzięcie zostanie odrzucone.

Zalecenia w sprawie niewielkich elektrowni wodnych, Umweltbundesamt (Federalny Urząd Ochrony Środowiska), Niemcy W Niemczech wykorzystano już około 80 % możliwego do wykorzystania potencjału energii wodnej. W znacznej mierze wyczerpano również potencjał technologiczny. Znalazło to odzwierciedlenie w stosunkowo niskich stawkach wsparcia dostępnych na rzecz wykorzystania energii wodnej w ramach programów wsparcia. W związku z tym pozostały możliwy do wykorzystania potencjał dotyczy głównie małych, niedoinwestowanych wcześniej wód, praktycznie niezakłóconych ludzką działalnością. Jednak możliwe szkodliwe skutki środowiskowe wpływające na te kilka pozostałych, niezakłóconych ludzką działalnością cieków wodnych w Niemczech będą prawdopodobnie znaczące. W makroekonomicznej analizie kosztów i korzyści wskazano także, że koszty gospodarcze w porównaniu z korzyściami mogą być znaczne. Im mniejsza jest moc instalacji i im bardziej naturalny ciek wodny, tym mniej korzystnie wypada analiza kosztów i korzyści. Z ocen ekonomicznych wynika, że we wszystkich trzech przypadkach – nowej budowy, modernizacji lub ponownego włączenia – w szczególności w przypadku małych elektrowniach wodnych o mocy do 100 kW koszt produkcji energii jest wyższy niż wskaźniki płatności na podstawie ustawy o energii ze źródeł odnawialnych. Dlatego w wielu przypadkach – nawet w korzystnych okolicznościach – prawie niemożliwa jest produkcja energii w sposób ekonomiczny. Względy ekonomiczne pokazują, że dotacja, która pokrywa koszty operacyjne małych elektrowni wodnych – w szczególności elektrowni o mocy poniżej 100 kW – prowadzi do wysokich kosztów makroekonomicznych wynikających z unikania emisji CO2. W świetle negatywnych skutków środowiskowych dalsze wykorzystywanie potencjału małych elektrowni wodnych nie stanowi priorytetu w odniesieniu do ochrony klimatu. Biorąc pod uwagę obowiązujące przepisy prawa i wymogi ramowej dyrektywy wodnej Komisji Europejskiej, przedstawiono następujące zalecenia: — Ze względu na wysoką wydajność preferowane będą, ogólnie rzecz biorąc, duże elektrownie wodne zamiast małych instalacji i mikroinstalacji do celów drugorzędnego wykorzystywania na wodach, na których już dokonano inwestycji i podniesiono ich poziom. W przypadku inwestowania w elektrownie wodne należy skoncentrować się na ich optymalizacji. — Należy zaprzestać wykorzystywania energii wodnej na wodach, które są praktycznie niezakłócone ludzką działalnością, lub na wodach, na których planowane jest przywrócenie ich stanu naturalnego. — Budowa i reaktywacja małych elektrowni wodnych nie stanowią problemu w przypadku istniejących jazów, których nie można wyburzyć, szczególnie gdy można jednocześnie dokonać usprawnień ekologicznych – na przykład przywrócenia możliwości swobodnego przemieszczania się. — Wraz z reaktywacją instalacji, które obecnie nie działają, i odnowieniem praw do wody należy lepiej rozważyć obawy związane z ochroną wód i określić warunki (na przykład funkcjonalne przepławki, zagwarantowany na poziomie struktury minimalny dynamiczny przepływ wody, wykluczenie powodzi gwałtownych poniżej tam). — W przypadku nowych instalacji należy unikać spiętrzania jednolitej części wód w celu zmiany kierunku rzeki. Należy wybrać takie metody budowlane, które umożliwią przekierowanie wykorzystanej wody w taki sposób, że swobodny przepływ i charakter cieku wodnego są zachowane (np. boczny wlot wody ze strukturą zmieniającą kierunek w jednolitej części wód). Należy sformułować wymogi w sprawie minimalnego przepływu i środków służących unikaniu uszkodzeń u ryb powodowanych przez turbiny. Należy zakazać powodzi gwałtownych poniżej tam. Streszczenie na podstawie: Hydroelectric Power Plants as a Source of Renewable Energy – legal and ecological aspects. Umweltbundesamt, listopad 2003 r. http://www.umweltbundesamt.de/sites/default/files/medien/publikation/long/2544.pdf

2.5. Rozróżnienie między oddziaływaniem istotnym a nieistotnym

Identyfikacja zakresu oddziaływania na gatunki i siedliska, na które mogą potencjalnie wpływać plan lub przedsięwzięcie hydroenergetyczne, stanowi pierwszy krok każdej oceny skutków. Następnym krokiem jest konieczność określenia, czy w świetle celów ochrony obszarów Natura 2000 oddziaływanie to będzie znaczące, czy nie. Ocena istotności oddziaływania, rzecz jasna, musi być przeprowadzana indywidualnie dla każdego przypadku z uwzględnieniem gatunków i siedlisk, które występują na danym obszarze, oraz szczegółowych cech samego przedsięwzięcia i na podstawie rzetelnej wiedzy naukowej (zob. rozdział 5).

W przypadku niektórych gatunków utrata kilku osobników może być nieistotna, ale w przypadku innych może mieć poważne konsekwencje. Wszystkie czynniki, takie jak liczebność populacji, jej rozmieszczenie, zasięg, strategia reprodukcyjna i długość życia, będą mieć wpływ na istotność oddziaływania i będą się różniły w zależności od obszaru Natura 2000, nawet jeżeli są wyznaczone dla tego samego gatunku. Należy wziąć pod uwagę także wzajemne powiązania oddziaływań. Na przykład grunty zajmowane na cele gospodarcze mogą nie być istotne dla konkretnego gatunku, ale jeżeli weźmie się pod uwagę główne zakłócenia naturalnych przepływów rzeki, wpływ może nabrać znaczenia.

Przy ocenie istotności oddziaływania należy uwzględnić właściwą skalę geograficzną. W przypadku gatunków migrujących, które wędrują na bardzo długich dystansach (takich jak łosoś atlantycki, Salmo salar), oddziaływanie na konkretnym obszarze może mieć skutki dla danego gatunku na dużo większym obszarze geograficznym (dorzecza). Podobnie w przypadku gatunków niemigrujących, które występują na rozległych terenach lub zmieniają sposób korzystania z siedlisk, może zachodzić konieczność uwzględniania potencjalnego oddziaływania w skali regionalnej, a nie lokalnej.

Również cele ochrony obszarów Natura 2000 mają kluczowe znaczenie, ułatwiając ustalenie, czy wystąpienie istotnego oddziaływania jest prawdopodobne. Potwierdza to pkt 49 orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Waddenzee (30): „[…] jeżeli plan lub przedsięwzięcie, które nie jest bezpośrednio związane lub konieczne do zagospodarowania terenu, niesie z sobą ryzyko naruszenia założeń ochrony tego terenu, należy je wówczas uznać jako mogące oddziaływać na przedmiotowy teren w sposób istotny. Ocena tego ryzyka powinna być dokonana w szczególności w świetle charakterystyki i specyficznych uwarunkowań środowiskowych terenu, którego dotyczy plan lub przedsięwzięcie.”

Odpowiednia ocena musi być oparta na najlepszych dostępnych danych. W związku z tym konieczne może być wykonanie – z pewnym wyprzedzeniem przed realizacją przedsięwzięcia – specjalnych badań w terenie lub programów monitorowania. Inwestorzy muszą być w stanie przewidzieć to w swoich planach i zapewnić, aby odpowiednie dane uzyskane w ramach nadzoru hydrologicznego i biologicznego zawierały informacje o wszystkich ważnych aspektach (cyklu życia i zmienności sezonowej). Przeprowadzenie takich badań może zająć czasem kilka lat, zanim można będzie określić w nich w sposób wystarczający badany cykl życia danych gatunków i badanych typów siedlisk (zob. szczegółowe informacje w rozdziale 5).

Wytyczne w sprawie określania progów istotności w Niemczech W Niemczech, tak jak w innych miejscach, ze względu na wysoki stopień subiektywności trudno było dokonać oceny istotności oddziaływania na elementy docelowe obszaru Natura 2000, która to ocena stanowi kluczową część odpowiedniej oceny. W konsekwencji właściwe organy często nie miały dostatecznej, naukowo potwierdzonej pewności, której potrzebowały, aby uzasadnić swoje decyzje, czy zatwierdzić dany plan lub przedsięwzięcie, czy nie. Z tego tez powodu organy te były również narażone na problemy natury prawnej. Aby rozwiązać ten problem i zapewnić w praktyce bardziej jednolite i spójne podejście przy ocenianiu istotności oddziaływania, niemiecki Federalny Urząd Ochrony Przyrody (BfN) zlecił wykonanie projektu badawczego w celu ustalenia zbadanych naukowo zasad i konwencji w odniesieniu do wszystkich typów siedlisk i wszystkich gatunków występujących w Niemczech i wymienionych w dyrektywach ptasiej i siedliskowej (31). Powstałe w następstwie projektu wytyczne opublikowano w 2007 r. Założeniem wyjściowym dotyczącym tych wytycznych jest stwierdzenie, że każdą trwałą utratę typu siedliska i siedlisk gatunków z danego obszaru Natura 2000 należy uważać za istotny wpływ. Jednak mimo to pewien stopień utraty można pod pewnymi warunkami uznać za nieistotny w przypadku niektórych typów siedlisk i niektórych gatunków. W wytycznych podano uzgodnione naukowo progi i kryteria określania istotności, które oparto na aspektach jakościowych, jak również funkcjonalnych, a nie tylko na kryteriach ilościowych. W związku z tym, aby uznać wpływ za nieistotny, należy spełnić wszystkie następujące warunki: — szczególne cechy danego siedliska / siedliska gatunków lub kluczowych siedlisk typowych gatunków muszą pozostać niezmienione, — nie przekroczono orientacyjnych wartości ilościowych – całkowita utrata obszaru, — nie przekroczono dodatkowych wartości ilościowych – względna utrata terenu wynosząca 1 %, — kumulatywne oddziaływanie spowodowane wpływem innych przedsięwzięć nie przekracza określonego wyżej progu wartości, oraz — nie wystąpiło kumulatywne oddziaływanie spowodowane wpływem innych czynników. W związku z tiret drugim opracowano 7 klas wielkości dla siedlisk i 8 dla gatunków, podając zakresy, w których mieszczą się wartości danego progu, dla każdego typu siedliska / każdego gatunku; określono 3 poziomy progów dla każdej klasy. W praktyce oznacza to, że w przypadku 21 z 91 typów siedlisk występujących w Niemczech nieakceptowalna jest żadna utrata, podczas gdy w przypadku pozostałych siedlisk niektóre utraty można uznać za nieistotne, jeżeli uwzględniono skalę zgodną z klasami wielkości i poziomami. Jeżeli chodzi o 53 gatunki z załącznika II, nie istnieją żadne wstępne wartości progowe dla 16 z nich, podobnie jak dla 20 spośród 98 gatunków z dyrektywy ptasiej. Innymi słowy, prawdopodobnie żaden wpływ nie zostanie zaakceptowany. Wszystkie te wnioski / wartości liczbowe / progi mają służyć tylko jako wytyczne. Oznacza to, że nadal wymagane jest podejście polegające na rozpatrywaniu każdego przypadku indywidualnie w ramach każdej odpowiedniej oceny. Od momentu publikacji przedmiotowe wytyczne zostały z powodzeniem zbadane w niemieckich sądach i obecnie stosowane są w całym kraju. http://www.bfn.de/0306_ffhvp.html

Skale wykorzystywane przez ekspertów uprawnionych do przeprowadzania odpowiednich ocen w Republice Czeskiej Kwestię praktyczną stanowi stosowanie skali oceniania istotności oddziaływania w ramach odpowiedniej oceny. Chociaż nie istnieje żadne zarządzenie, w oparciu o doświadczenie zdobyte w ramach długiej praktyki ekspertom uprawnionym do przeprowadzania odpowiednich ocen w Republice Czeskiej zalecono stosowanie następującej skali (32): Istotność wpływu należy oceniać w stosunku do każdego elementu docelowego danego obszaru. Jeżeli wpływ na choćby jeden element docelowy oznaczony jest jako -2”, oznacza to automatycznie, że wpływ na spójność obszaru jest niekorzystny i nie należy udzielać zezwolenia na takie przedsięwzięcie w ramach procedury określonej w art. 6 ust. 3. Wartość Pojęcie Opis Przykłady -2 Istotny niekorzystny wpływ Istotny niekorzystny wpływ. Wyklucza wdrożenie planu/przedsięwzięcia Istotne zakłócanie spokoju siedliska lub niepokojenie populacji gatunku lub jej znacznej części lub niszczycielski wpływ na siedlisko lub populację gatunku lub jej znaczną część; istotne zakłócanie potrzeb ekologicznych w odniesieniu do siedliska lub gatunku; istotny wpływ na siedlisko lub naturalny rozwój danego gatunku. Pod pewnymi warunkami wpływ ten można zmniejszyć, stosując środki łagodzące. Zakłócenie szlaków migracyjnych prowadzących na miejsca tarlisk gatunków anadromicznych. Zniszczenie siedliska przez zalanie spowodowane budową nowej tamy. Zmiany hydrologiczne spowodowane odstępstwem istotnie wpływającym na populację. -1 Umiarkowanie niekorzystny wpływ Ograniczony/umiarkowany/nieistotny niekorzystny wpływ. Wdrożenie planu/przedsięwzięcia nie jest wykluczone. Umiarkowanie uciążliwy wpływ na siedlisko lub populację gatunku; umiarkowane zakłócenia w zakresie potrzeb ekologicznych w odniesieniu do siedliska lub gatunku; marginalny wpływ na siedlisko lub naturalny rozwój danego gatunku. Eliminacja tego wpływu za pomocą środków łagodzących jest możliwa, lecz zastosowania środków łagodzących nie można wymusić, chyba że prawodawstwo krajowe stanowi inaczej. Modernizacja – stosowanie technologii mniej szkodliwej dla ryb, budowanie przepławek na istniejących barierach. Wpływ na marginalne części populacji. Wpływ na siedlisko powszechnie występujące na otaczającym obszarze. 0 Zerowy wpływ Plan/przedsięwzięcie nie ma wyraźnego wpływu. Występowanie na obszarze zewnętrznym. +1 Umiarkowanie pozytywny wpływ umiarkowanie korzystny wpływ na siedlisko lub populację gatunku; umiarkowana poprawa w zakresie potrzeb ekologicznych w odniesieniu do siedliska lub gatunku; umiarkowanie korzystny wpływ na siedlisko lub naturalny rozwój danego gatunku. Przebudowa szczytowych elektrowni wodnych polegająca na przekształceniu ich w elektrownie przepływowe bez jazu lub tamy. +2 Istotnie pozytywny wpływ Istotnie korzystny wpływ na siedlisko lub populację gatunku; znacząca poprawa w zakresie potrzeb ekologicznych w odniesieniu do siedliska lub gatunku, istotnie korzystny wpływ na siedlisko lub na naturalny rozwój gatunku. Wyburzenie elektrowni wodnej.

3. PRZYKŁADY DOBRYCH PRAKTYK W ZAKRESIE ŁAGODZENIA ODDZIAŁYWANIA I STOSOWANIA ŚRODKÓW ODBUDOWY ŚRODOWISKA W DZIEDZINIE ENERGETYKI WODNEJ

3.1. Dążenie do najlepszych możliwych warunków ekologicznych rzek w kontekście energetyki wodnej

Jak stwierdzono w poprzednim rozdziale, tylko w nielicznych dużych rzekach Europy utrzymuje się stosunkowo naturalny stan, a ich stan fizyczny na przestrzeni lat zmieniał się z rozmaitych powodów, w tym w związku z produkcją energii wodnej. W związku z tym modernizacja istniejących elektrowni wodnych w celu poprawy ich śladu ekologicznego powinna mieć znaczenie nadrzędne w stosunku do budowy nowych.

Można podjąć szereg środków w celu złagodzenia negatywnych oddziaływań elektrowni wodnych na ekosystemy rzeczne i otaczające je siedliska i gatunki oraz w celu poprawy ich stanu ochrony. Jest to istotna część realizacji celów ramowej dyrektywy wodnej i dwóch dyrektyw dotyczących ochrony przyrody.

Należy również poszukiwać możliwości wycofania nieefektywnych lub przestarzałych instalacji i całkowitego usunięcia ich z systemu rzecznego. Należy zauważyć, że domyślnym działaniem, które należy podjąć zgodnie z ramową dyrektywą wodną w przypadku gdy część wód została zdegradowana przez istniejącą instalację, jest przywrócenie dobrego stanu ekologicznego rzeki. Istotne modyfikacje stanu fizycznego można wprowadzić tylko wtedy, gdy służą one również uzasadnionemu celowi, który nie może zostać osiągnięty przy pomocy innych, korzystniejszych opcji środowiskowych (zob. art. 4 ust. 3 ramowej dyrektywy wodnej, aby uzyskać więcej informacji na temat wymogów dotyczących wyznaczania silnie zmienionych jednolitych części wód / sztucznych jednolitych części wód i odpowiednich wytycznych).

Możliwości techniczne dotyczące modernizacji elektrowni wodnych i wprowadzania środków odbudowy środowiska należy oceniać indywidualnie w każdym przypadku, biorąc pod uwagę ich kumulatywne oddziaływanie. Rodzaj środków ekologicznych, jakie można zrealizować w kontekście konkretnej rzeki będzie zależeć w dużej mierze od lokalnych uwarunkowań, takich jak stan rzeki, inne trwające niekorzystne oddziaływania na długości rzeki oraz istniejące już urządzenia, a także rodzaj występujących tam gatunków i siedlisk.

3.2. Postępowanie w przypadku istniejących elektrowni wodnych oddziałujących negatywnie na obszar Natura 2000

Istniejące elektrownie wodne usytuowane na obszarach Natura 2000 lub w ich pobliżu lub oddziałujące negatywnie na te obszary muszą zawsze spełniać wymagania postanowień art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej. W szczególności art. 6 ust. 2 nakłada obowiązek zagwarantowania, że stan obszaru nie pogorszy się w porównaniu ze stanem, w jakim znajdował się on w chwili, gdy po raz pierwszy został wyznaczony jako obszar Natura 2000. Oznacza to, że państwa członkowskie powinny podjąć wszelkie odpowiednie działania, których podjęcia można w uzasadniony sposób oczekiwać w celu zapewnienia, aby nie nastąpiło pogorszenie stanu siedlisk lub znaczne niepokojenie gatunków.

Oznacza to, że państwa członkowskie z prawnego punktu widzenia mają obowiązek:

— zbadać zagrożenia i niekorzystne oddziaływania wynikające z obecności elektrowni wodnych w odniesieniu do gatunków i typów siedlisk, dla których wyznaczono dany obszar, oraz

— podjąć niezbędne środki zaradcze, jeżeli istniejące niekorzystne oddziaływania powodują pogorszenie lub degradację występujących tam docelowych gatunków i istniejących siedlisk.

Trybunał Sprawiedliwości potwierdził ten wymóg w sprawie Owenduff (C-117/00) (33), w której orzekł, że naruszono art. 6 ust. 2, ponieważ nie przyjęto środków mających na celu zapobieżenie pogorszeniu stanu siedlisk gatunków, dla których wyznaczono obszar specjalnej ochrony. Wyroki TSUE w kilku sprawach (34) dalej wyjaśniły rodzaj systemu ochrony prawnej, który należy wprowadzić dla celów art. 4 ust. 1 i 2 dyrektywy ptasiej i art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej. Podkreślają one w szczególności potrzebę szczególnego, spójnego i kompletnego systemu prawnego, który zapewni zrównoważone zarządzanie i skuteczną ochronę odnośnych terenów (C-293/07).

Trybunał stwierdził również naruszenia w przypadkach, w których obowiązujący system był „zbyt ogólny i nie dotyczył w szczególności obszaru specjalnej ochrony lub gatunków, które na nim żyją” (C-166/04), podjęte zostały środki, które „mają charakter częściowy i rozproszony, z których nieliczne przyczyniają się do ochrony populacji ptactwa, których sprawa dotyczy, ale nie stanowią spójnej całości” (C-418/04), lub obszary specjalnej ochrony zostały objęte „niejednorodnymi systemami prawnymi, które nie zapewniły obszarom specjalnej ochrony wystarczającej ochrony” (C-293/07). Uznał również, że czysto administracyjne lub dobrowolne środki nie były wystarczające dla celów art. 6 ust. 2 (C-96/98).

Należy zauważyć, że w odniesieniu do obszarów Natura 2000 art. 6 ust. 1 dyrektywy siedliskowej zobowiązuje również państwa członkowskie do wprowadzenia środków ochronnych, które odpowiadają ekologicznym wymaganiom typów siedlisk wymienionych w załączniku I oraz gatunków wymienionych w załączniku II żyjących na tych terenach. Oznacza to, że elektrownie wodne muszą również spełniać ambitniejsze cele ochrony niż samo zapobieganie pogorszeniu stanu określone w art. 6 ust. 2. Należy je również włączyć do programu środków w ramach planu gospodarowania wodami w dorzeczu.

Chociaż nie jest to obowiązkowe, dyrektywa siedliskowa zachęca władze odpowiedzialne za ochronę przyrody do opracowania planów zagospodarowania obszaru Natura 2000 w ścisłej współpracy z lokalnymi zainteresowanymi stronami i właścicielami danych gruntów w celu zidentyfikowania zagrożeń i niekorzystnych oddziaływań na każdy obszar Natura 2000 oraz wspólnego określenia niezbędnych środków ochronnych, które należy wdrożyć.

Dobra komunikacja operatorów elektrowni wodnych z władzami lub organami odpowiedzialnymi za planowanie zarządzania jest niezbędna i może prowadzić do włączenia środków, które mogą przynieść korzyści zarówno w zakresie celów ochrony, jak i eksploatacji elektrowni wodnych.

3.3. Wprowadzenie środków odbudowy środowiska i środków łagodzących

Istnieje możliwość wprowadzenia szerokiego zakresu środków dla istniejących i nowych elektrowni wodnych w celu ograniczenia ich skutków środowiskowych (35). Mogą one łagodzić potencjalne skutki zanim one nastąpią albo umożliwić naprawienie szkody, która została już wyrządzona. Do takich środków mogą należeć na przykład:

— przywrócenie ciągłości rzeki i migracji ryb, na przykład dzięki usunięciu starych lub przestarzałych budowli lub budowie przepławek,

— ograniczenie śmiertelności ryb, na przykład dzięki instalowaniu sit na wlotach oraz specjalnie dostosowanych turbin,

— odtworzenie odpowiedniego, zmiennego przepływu hydrobiologicznego (w tym łagodzenie niskich przepływów, przepływów dynamicznych, przepływów ryb i gwałtownie zmieniających się przepływów) oraz dynamiki osadu, która przyczynia się do poprawy struktury i funkcjonowania siedlisk słodkowodnych.

Można również wprowadzić szeroki zakres środków, aby aktywnie przywracać, ponownie łączyć lub odtwarzać cenne naturalne nadrzeczne siedliska i siedliska gatunków rzadkich i zagrożonych w celu uzyskania dodatniego wkładu netto w poprawę stanu ekologicznego rzeki zgodnie z celami ramowej dyrektywy wodnej i dyrektyw dotyczących ochrony przyrody. Rodzaj wybranego środka będzie zależeć w dużej mierze od ekologicznego stanu danej części wód, rodzaju istniejącej elektrowni wodnej, innych niekorzystnych oddziaływań i zagrożeń, a także ogólnego kosztu i możliwości poprawy sprawności i mocy wytwórczej elektrowni wodnej.

Po wdrożeniu środków należy wprowadzić systemy monitorowania w celu zapewnienia, aby osiągały one pożądany efekt, a w przeciwnym razie należy podjąć środki zaradcze w celu wyeliminowania wszelkich uchybień.

Rozróżnienie między łagodzeniem, kompensacją i odbudową środowiska Środki łagodzące są bezpośrednio powiązane z potencjalnym oddziaływaniem i stanowią część przedsięwzięcia lub są wprowadzane przez dany organ jako warunek zatwierdzenia planu lub przedsięwzięcia. Opierają się one na zasadzie ostrożności i mają na celu usunięcie potencjalnego negatywnego oddziaływania, udaremnienie go lub ograniczenie do poziomu, na którym nie będą już negatywnie wpływać na integralność obszaru. W dniu podjęcia decyzji zezwalającej na realizację przedsięwzięcia środki łagodzące w ramach przedsięwzięcia muszą gwarantować, że nie ma uzasadnionych naukowych wątpliwości co do braku niekorzystnego wpływu na integralność przedmiotowego obszaru (36). Środki kompensacyjne mają na celu kompensację szkód, które może spowodować przedsięwzięcie. Można je uwzględnić na podstawie art. 6 ust. 4 tylko wówczas, gdy uznano, że realizacja przyjętego planu lub przedsięwzięcia jest konieczna z przyczyn o charakterze zasadniczym, wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, oraz że nie istnieją rozwiązania alternatywne (pkt 5). Środki odbudowy środowiska nie muszą być powiązane z oceną oddziaływania na środowisko i mają wnosić dodatni wkład netto w poprawę stanu ekologicznego już zdegradowanej rzeki zgodnie z celami ramowej dyrektywy wodnej i dyrektyw dotyczących ochrony przyrody.

Tabela

Przegląd najbardziej rozpowszechnionych środków mających na celu łagodzenie skutków magazynowania wody

Zmiany hydromorfologiczne Główny wpływ na środowisko Łagodzenie Opcje środków łagodzących Ciągłość rzeki na potrzeby ryb migrujących w górę rzeki – ograniczona lub przerwana Ryby: nieobecność lub ograniczona liczebność populacji ryb migrujących i innych ryb rzecznych Ciągłość rzeki dla ryb migrujących w górę jej biegu — Pochylnia — Przepławka — Kanał obejściowy Ciągłość rzeki dla ryb migrujących w dół jej biegu – ograniczona lub przerwana Ryby: nieobecność lub ograniczona liczebność populacji ryb migrujących i innych ryb rzecznych Ciągłość dla ryb migrujących w dół rzeki — Turbiny mniej szkodliwe dla ryb — Sita dla ryb — Kanał obejściowy — Przepławka Sztucznie ekstremalne niskie przepływy lub wydłużone niskie przepływy Zmniejszona liczebność gatunków roślin i zwierząt Zmiany w składzie gatunków roślin i zwierząt Niski przepływ — Zapewnić dodatkowy przepływ — Zmiany morfologii rzeki Utrata lub zmniejszenie przepływów w sposób powodujący, że nie są wystarczające do rozpoczęcia i podtrzymania migracji ryb Nieobecność lub zmniejszona liczebność ryb migrujących Przepływ ryb Zapewnienie przepływu ryb Utrata, zmniejszenie lub brak zmiennych przepływów wystarczających do spłukiwania Zmiana / zmniejszenie liczebności gatunków ryb i bezkręgowców Zmienny przepływ — Pasywna zmienność przepływu — Aktywna zmienność przepływu Szybkie zmiany przepływu (w tym krótkotrwałe fluktuacje) Zmniejszenie liczebności gatunków zwierząt i roślin w wyniku utykania na płyciźnie i wypłukiwania Szybko zmieniające się przepływy — Zbiornik lub zbiorniki wyrównawcze (wewnętrzne) — Przeniesienie kanału odpływowego — Obniżenie natężenia przepływu — Modyfikacja morfologii rzeki — Zbiorniki wyrównawcze (zewnętrzne) Zmiana ogólnych warunków fizyczno-chemicznych zarówno w górze, jak i w dole rzeki (np. temperatura, przesycenie itp.) Zmieniony skład lub wzrost zbiorowości dużych bezkręgowców lub ryb oraz śmiertelność ryb Zmiana fizyczno-chemiczna — Elastyczne ujęcie wody — Wielopunktowe ujęcie wody — Zarządzanie poziomem zbiornika Ciągłość rzeki pod względem transportu osadów uległa przerwaniu lub zmniejszeniu, co doprowadziło do zmian w składzie podłoża Ograniczenie liczebności ryb i bezkręgowców oraz zmiany w składzie gatunkowym Zmiany w osadach — Mechaniczny rozpad warstwy ochronnej łożyska rzeki — Usuwanie osadów — Ponowne wprowadzenie osadów (struktury ujęcia wody) — Ponowne wprowadzenie osadów (zbiorniki) — Przywrócenie procesów erozji bocznej — Wprowadzenie mobilizujących przepływów Sztucznie ekstremalne zmiany poziomu jeziora, obniżenie jakości i zasięgu siedlisk płytkiej wody i strefy brzegowej Ograniczenie liczebności gatunków roślin i zwierząt Zmiany w składzie gatunkowym Zmiana poziomu jeziora — Zmniejszenie poboru wody — Zwiększenie dopływu — Utworzenie zatoki lub zatok — Zarządzanie siedliskami przybrzeżnymi / na płytkich wodach — Połączenia z dopływami — Sztuczne pływające wyspy Odwodniona linia brzegowa i zmniejszony przepływ rzeki – spiętrzona rzeka Zmiany w składzie gatunków roślin i zwierząt (np. faworyzowanie gatunków nietolerujących niepokojenia / gatunków żyjących na spokojnych wodach) Spiętrzone rzeki (retencja powierzchniowa) — Kanał obejściowy — Zmniejszenie poziomu magazynowania — Udoskonalenia siedlisk w kanałach — Ponowne połączenie boczne Źródło: Na podstawie tabeli 3 w sprawozdaniu grupy roboczej „Report on a common understanding of using mitigation measures for reaching good ecological potential for heavily modified water bodies, część 2: Impacted by water storage” (37).

W elektrowniach wodnych szczególną uwagę poświęca się często potencjalnemu zakresowi technik, które można wykorzystać do przywrócenia lub ułatwienia przemieszczania się ryb i innych gatunków fauny wodnej w górę lub w dół rzek w systemach rzecznych. Jest to rozwijająca się nauka, w której różnorodne techniki i innowacyjne rozwiązania są regularnie testowane i ponownie oceniane. Nie prowadzi to jednak do rozwiązania wszystkich problemów.

Istnieje zbyt wiele przykładów rodzajów środków wspomagających migrację ryb, które zostały wprowadzone jako domniemane środki łagodzące, ale okazały się albo nieskuteczne, albo nawet szkodliwe dla populacji ryb, którym miały pomóc. Może to wynikać z tego, że urządzenia były nieprzemyślane i nie nadawały się do zamierzonego celu lub że nie uwzględniały kumulatywnego oddziaływania innych istniejących przeszkód na danym odcinku rzeki. Może to być również spowodowane tym, że warunki obsługi urządzenia lub zarządzania nim nie były przestrzegane lub że nie istniał żaden system monitorujący, umożliwiający sprawdzenie, czy urządzenie faktycznie spełnia rolę, do której zostało zaprojektowane.

Z tego powodu ważne jest nie tylko zapewnienie, aby przepławka lub dostosowana turbina zostały zbudowane zgodnie z najnowocześniejszymi inwestycjami w tym sektorze i bieżącymi najlepszymi praktykami, ale także zapewnienie solidnego systemu monitorowania, który dostarczałby informacji zwrotnych na temat ich skuteczności. Zasadniczo monitorowanie powinno wykazać, że urządzenie umożliwia dostęp do przepławki wszystkim gatunkom rzecznym, oraz że zdecydowana większość (na przykład 85 %) może przedostać się przez nie żywa.

W przypadku przepławek, w miejscach, gdzie jest to możliwe, należy dążyć do stosowania przepławek przypominających warunki naturalne, ponieważ ogólna zasada brzmi, że im bardziej przepławka przypomina warunki naturalne, tym lepiej działa. Wybór najwłaściwszego rodzaju przepławki (np. pionowy otwór, obejście, pochylnia skalna, winda) w dużej mierze zależy od lokalnych warunków (wysokość bariery, cechy nurtu, użyteczność sąsiednich obszarów itp.) i wymaga starannego zbadania w każdym indywidualnym przypadku.

Podobnie wpływ turbin na ryby jest zwykle znaczący, ale czasami można go ograniczyć, dokonując pewnych adaptacji geometrii turbiny i sposobu jej działania. Jak dotąd jednak takie dostosowane turbiny nie gwarantowały, że żadna ryba nie zostanie zabita lub że turbina nie będzie stanowić już bariery dla migracji. W tym przypadku również należy oceniać i monitorować skuteczność indywidualnie dla każdego przypadku.

Projektowanie przepławek lub dostosowanych turbin powinno być również uzależnione od oceny kumulatywnego oddziaływania barier w systemie rzecznym na większą skalę. Budowa jednej przepławki wzdłuż rzeki przepełnionej przeszkodami może okazać się kosztowna i nieefektywna. Dlatego ważne jest, aby przyjąć bardziej strategiczne podejście do wszystkich przeszkód na danym odcinku rzeki w celu podjęcia decyzji o najlepszym działaniu zaradczym.

Konieczne jest również posiadanie regularnego planu obsługi wszystkich nowych konstrukcji. Wiele przepławek lub turbin nie będzie już skuteczne w perspektywie średnioterminowej i długoterminowej, jeśli nie będą konserwowane wystarczająco regularnie.

Kiedy przepławka jest uważana za odpowiedni środek łagodzący? Ustalenia na podstawie wyroku Trybunału Sprawiedliwości 142/16 w sprawie elektrowni węglowej Moorburg Elektrownia węglowa Moorburg jest usytuowana w porcie hamburskim na południowym brzegu południowej odnogi Łaby. Jest to szlak migracyjny niektórych gatunków ryb wymienionych w załączniku II do dyrektywy siedliskowej i jako taki ma ważne znaczenie dla szeregu obszarów Natura 2000, których cele ochrony obejmują te gatunki, położonych powyżej jazu Geesthacht (Niemcy). Obszary te znajdują się do około 600 km od tej elektrowni. W biegu Łaby między elektrownią Moorburg a obszarami Natura 2000 znajduje się jaz Geesthacht. Pozwolenie na budowę elektrowni Moorburg, wydane w dniu 30 września 2008 r., zostało poprzedzone oceną oddziaływania na środowisko na podstawie niemieckiego prawa wodnego. Ocena ta zawierała wniosek, że pozwolenie było zgodne z celami ochrony obszarów Natura 2000 z uwagi na podjęte przez operatora zobowiązanie do utworzenia w odległości około 30 km od elektrowni, na jazie Geesthacht, drugiej przepławki dla ryb. W związku z tym istniał zamiar zrekompensowania strat okazów spowodowanych funkcjonowaniem systemu chłodzenia elektrowni, który wymaga poboru dużych ilości wody do chłodzenia elektrowni Moorburg (przepławka). Ponadto w ocenie oddziaływania była mowa o wieloetapowym monitorowaniu mającym na celu zweryfikowanie skuteczności tego środka. Komisja uznała, że dany organ błędnie uznał przepławkę za środek łagodzący szkody. Ustalenia Trybunału: „Dla upewnienia się, że przedsięwzięcie budowy elektrowni Moorburg nie wpłynie niekorzystnie na integralność rozpatrywanych obszarów „Natury 2000”, władze niemieckie powinny były uwzględnić środki ochronne włączone w to przedsięwzięcie budowlane. W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że stosowanie zasady ostrożności w ramach wykonania art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej wymaga od właściwego organu krajowego uwzględnienia w szczególności środków ochronnych włączonych w przedsięwzięcie, mających na celu uniknięcie lub ograniczenie ewentualnych bezpośrednich niekorzystnych skutków dla tego terenu, aby zapewnić, że przedsięwzięcie to nie będzie wpływać niekorzystnie na integralność terenu chronionego ([…] C-521/12, […] C-387/15 i C-388/15 […]). Należy zaznaczyć, że w niniejszej sprawie z akt przedłożonych Trybunałowi wynika, iż […] przepławka mogłaby prowadzić do wzmocnienia zasobów ryb migrujących, dając tym gatunkom możliwość szybszego dotarcia do ich obszarów reprodukcyjnych w średnim i górnym biegu Łaby. Wzmocnienie zasobów miałoby kompensować straty przy elektrowni Moorburg i dzięki temu n