KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 26.2.2020 SWD(2020) 520 final DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI Sprawozdanie krajowe – Polska 2020 Towarzyszący dokumentowi:

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY EUROPEJSKIEJ, RADY, EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO i EUROGRUPY Europejski semestr 2020: Ocena postępów w zakresie reform strukturalnych, zapobiegania zakłóceniom równowagi makroekonomicznej i ich korygowania oraz wyniki szczegółowych ocen sytuacji na mocy rozporządzenia (UE) nr 1176/2011





{COM(2020) 150 final}



Spis treści Streszczenie 1.Sytuacja gospodarcza i perspektywy 2.Postępy w realizacji zaleceń skierowanych do Polski 3.Kluczowe obszary reform 3.1.Finanse publiczne i podatki 3.2.Sektor finansowy 3.3.Rynek pracy, edukacja i polityka społeczna 3.4.Konkurencyjność, reformy i inwestycje 3.5. Zrównoważenie środowiskowe Załącznik A: Tabela przeglądowa Załącznik B: Przeprowadzona przez Komisję analiza zdolności obsługi zadłużenia i ryzyka fiskalne Załącznik C: Standardowe tabele Załącznik D: Wytyczne inwestycyjne dla Polski dotyczące Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji na lata 2021–2027 Załącznik E: Postępy w osiąganiu celów zrównoważonego rozwoju Źródła SPIS tabel TABELA 1.1:Główne wskaźniki gospodarcze i finansowe – Polska

TABELA 2.1:Ocena realizacji zaleceń krajowych z 2019 r. Tabela 3.2.1:Wskaźniki stabilności finansowej sektora bankowego Tabela C.1:Wskaźniki dotyczące rynku finansowego Tabela C.2:Główne pozycje tablicy wskaźników społecznych Tabela C.3:Wskaźniki dotyczące rynku pracy i edukacji Tabela C.4:Wskaźniki dotyczące włączenia społecznego i zdrowia Tabela C.5:Wyniki rynku towarów i usług oraz wskaźniki dotyczące polityki Tabela C.6:Ekologiczny wzrost gospodarczy Tabela E.1:Wskaźniki mierzące postępy Polski w osiąganiu celów zrównoważonego rozwoju SPIS wykresów Wykres 1.1: Realne PKB na mieszkańca w latach 2008–2018 Wykres 1.2: Zaufanie konsumentów Wykres 1.3: Wydajność pracy w usługach rynkowych Wykres 1.4: Zatrudnienie, wynagrodzenia i stopa bezrobocia Wykres 1.5: Współczynnik Giniego dla ekwiwalentnych dochodów do dyspozycji, 2008–2018 Wykres 1.6: Wskaźnik koncentracji towarowej eksportu, 2018 r. Wykres 2.1: Podsumowanie dotychczasowych wyników wieloletniego wdrażania zaleceń z lat 2011-2019 Wykres 3.1.1: Zmiany dochodów i wydatków sektora instytucji rządowych i samorządowych, deficyt budżetowy, lata 2010-2021 Wykres 3.1.2: Dynamika dochodów podatkowych

Wykres 3.1.3: Czas poświęcany przez średniej wielkości przedsiębiorstwo na wywiązanie się ze swoich zobowiązań podatkowych, lata 2010–2019 Wykres 3.1.4: Scenariusze długu publicznego w średnim okresie Wykres 3.3.1: Wskaźnik zatrudnienia w Polsce, 2018 r. Wykres 3.3.2: Różnice we wskaźnikach zatrudnienia między Polską a UE, 2019 r. (p.p.) Wykres 3.3.3: Elastyczność czasu pracy z uwagi na opiekę i brak aktywności zawodowej spowodowany obowiązkami rodzinnymi i opiekuńczymi, 2018 r. Wykres 3.4.1: Wskaźniki inwestycji Wykres 3.4.2: Wyniki transportu towarowego w miliardach tonokilometrów (tkm) Wykres 3.5.1: Emisja gazów cieplarnianych na mieszkańca w dziesięciu państwach członkowskich UE o najwyższym poziomie emisji w 2017 r. Wykres 3.5.2: Krajowa produkcja węgla kamiennego Wykres 3.5.3: Udział stałych paliw kopalnych w końcowym zużyciu energii w sektorze mieszkaniowym (%) SPIS ramek Ramka 2.1: Fundusze i programy UE przyczyniające się do rozwiązywania problemów strukturalnych, a także do wzrostu gospodarczego i większej konkurencyjności w Polsce Ramka 3.3.1: Monitorowanie wyników w kontekście Europejskiego filaru praw socjalnych Ramka 3.4.1: Wyzwania i reformy dotyczące inwestycji w Polsce Ramka 3.5.1: Regiony górnicze w okresie transformacji Streszczenie Spowalniający, ale wciąż bardzo solidny wzrost gospodarczy stanowi dobry fundament do przeprowadzenia reform mających na celu sprostanie wyzwaniom społeczno-ekonomicznym (). Polska gospodarka z powodzeniem zmniejsza dystans rozwojowy. Warunki ekonomiczne są nadal sprzyjające, pomimo wolniejszego tempa wzrostu gospodarczego. Poziom zatrudnienia jest wysoki, a stopa bezrobocia ustabilizowała się na rekordowo niskim poziomie. Sytuacja finansów publicznych w krótkim okresie wydaje się bezpieczna. Ważnymi wyzwaniami są starzenie się społeczeństwa, spadek liczby ludności w wieku produkcyjnym i niska jakość niektórych kluczowych usług publicznych, takich jak opieka zdrowotna i opieka długoterminowa. Jednym z najważniejszych długoterminowych wyzwań jest zapewnienie stopniowego przechodzenia na gospodarkę opartą na wiedzy, wytwarzającą zaawansowane produkty i usługi. Polska gospodarka jest energochłonna i w dużym stopniu zależna od paliw kopalnych. Podstawowe znaczenie ma zatem ograniczenie emisji gazów cieplarnianych przez obniżenie emisyjności wytwarzania energii elektrycznej i zmniejszenie energochłonności. Przejście na gospodarkę niskoemisyjną będzie miało znaczny wpływ na społeczeństwo, głównie w regionach objętych procesem transformacji.

W 2019 r. utrzymała się silna dynamika wzrostu gospodarczego. Spożycie gospodarstw domowych pozostało główną siłą napędową wzrostu PKB szacowanego na 4,0 % w 2019 r. Wyższemu spożyciu sprzyjała korzystna sytuacja na rynku pracy, nieco zwiększone transfery socjalne i obniżone podatki dochodowe od osób fizycznych. Pozytywny wkład we wzrost gospodarczy wniosły również inwestycje prywatne i publiczne, w tym projekty wspierane z funduszy UE. Wyniki eksportowe były ogólnie dobre, zwłaszcza w kontekście osłabienia handlu światowego i unijnego. O przyszłym potencjale wzrostu gospodarczego zadecydują trendy dotyczące akumulacji kapitału, umiejętności i migracji. Do utrzymania silnego wzrostu przyczynił się znaczny napływ imigrantów zarobkowych spoza UE. Biorąc pod uwagę większy udział obcokrajowców w sile roboczej ogółem oraz dużą liczbę obywateli polskich, którzy przenieśli się do innych państw UE, przyszłe trendy migracyjne będą mieć prawdopodobnie znaczny wpływ na wzrost gospodarczy. Duże znaczenie będzie miało również zwiększenie aktywności zawodowej pewnych grup ludności. Chociaż wzrost umiejętności prawdopodobnie odgrywał w przeszłości ważną rolę jako siła napędowa rozwoju gospodarczego, to utrzymanie tych pozytywnych trendów stanowi ważne wyzwanie. Kolejnym istotnym czynnikiem mogącym przyczynić się do wzrostu wydajności i rozwoju gospodarczego jest akumulacja kapitału, w tym inwestycje w infrastrukturę i maszyny, ale również inwestycje niematerialne np. opatentowane innowacje. Na trendy inwestycyjne będzie prawdopodobnie w coraz większym stopniu wpływać postrzeganie stabilności makroekonomicznej oraz jakości polskich polityk publicznych, instytucji i otoczenia regulacyjnego (w tym procesu legislacyjnego, a zwłaszcza konsultacji publicznych). W ogólnym ujęciu, Polska jest dobrze zintegrowana gospodarczo z UE i z resztą świata, a jej gospodarka jest zrównoważona wewnętrznie i zewnętrznie. Saldo obrotów bieżących Polski pozostawało bliskie równowadze, a zadłużenie zagraniczne netto dalej malało w 2019 r. Struktura eksportu jest w dalszym ciągu bardzo zróżnicowana i stopniowo zmienia się na korzyść zaawansowanych technologicznie produktów i usług o wysokiej jakości. Zadłużenie sektora publicznego i prywatnego pozostaje niskie w porównaniu ze średnią UE. Perspektywy wzrostu gospodarczego zależą od inwestycji w kilku obszarach polityki. Obniżenie emisyjności wytwarzania energii elektrycznej, poprawa efektywności energetycznej budynków i inwestycje w bardziej ekologiczny transport są w stanie skierować gospodarkę na tory rozwoju, które będą w większym stopniu zrównoważone środowiskowo. Inwestycje w innowacje pomogą Polsce wytwarzać bardziej zaawansowane produkty i usługi. Rozbudowa sieci szerokopasmowej umożliwi równy dostęp do internetu. Inwestycje w zakresie włączenia społecznego, opieki zdrowotnej, opieki nad dziećmi i opieki długoterminowej mogą poprawić spójność społeczną i zwiększyć zatrudnienie. Polska poczyniła ograniczony postęp () w realizacji zaleceń z 2019 r. Odnotowano pewien postęp we wzmacnianiu innowacyjności w Polsce. Dokonano ograniczonych postępów w następujących obszarach: ·zwiększenie efektywności wydatków publicznych; ·zwiększenie aktywności zawodowej ludności; ·ukierunkowanie inwestycyjnej polityki gospodarczej na innowacje, transport, infrastrukturę cyfrową i energetyczną, opiekę zdrowotną oraz czystszą energię. Nie poczyniono żadnych postępów w następujących obszarach: ·podwyższenie rzeczywistego wieku przejścia na emeryturę; ·reforma preferencyjnych systemów emerytalno-rentowych; ·zwiększenie roli konsultacji z partnerami społecznymi i konsultacji publicznych w procesie legislacyjnym. Polska ma stosunkowo dobre wyniki w kilku obszarach objętych Europejskim filarem praw socjalnych. W ostatnich latach Polska poczyniła znaczny postęp w poprawie wyników na rynku pracy i zmniejszaniu odsetka osób zagrożonych ubóstwem. Poprawy wymagają jednak nadal dostęp do opieki zdrowotnej (na co wskazuje np. odsetek osób deklarujących brak możliwości zaspokojenia potrzeb w zakresie opieki medycznej), różnica w poziomie aktywności zawodowej kobiet i mężczyzn oraz bardzo niska dostępność opieki nad dziećmi. Ocena postępów w osiąganiu celów krajowych w ramach strategii „Europa 2020” jest niejednoznaczna. Polska osiągnęła najlepsze wyniki w następujących dziedzinach: wskaźnik zatrudnienia (72,2 % w 2018 r., podczas gdy krajowy cel wynosił 71 %), odsetek osób z wykształceniem wyższym (45,7 % w 2018 r., cel wynosił 45 %) oraz ograniczenie ubóstwa (liczba ludności zagrożonej ubóstwem zmalała o 4,5 mln, cel wynosił 1,5 mln). Ograniczonych postępów dokonano w odniesieniu do inwestycji w badania i rozwój (1,2 % PKB w 2018 r., docelowy poziom wynosił 1,7 %) oraz odsetka osób kończących przedwcześnie naukę (4,8 % w 2018 r., cel wynosił 4,5 %). Osiągnięcie celów strategii „Europa 2020” związanych z energią i klimatem będzie dużym wyzwaniem. Zużycie energii pierwotnej w 2018 r. wyniosło 101 Mtoe, zaś końcowe zużycie energii – 72 Mtoe, a więc oba wskaźniki przekroczyły docelowe poziomy na 2020 r. W 2018 r. Polska osiągnęła 11,2-procentowy udział energii ze źródeł odnawialnych, podczas gdy orientacyjna ścieżka na lata 2017–2018 prowadząca do osiągnięcia krajowego celu wynosiła 12,3 %. Emisje z sektorów nieobjętych unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji wzrosły już o 21 % w porównaniu z 2005 r., co oznacza przekroczenie zobowiązania Polski do ograniczenia wzrostu tych emisji do 14 % do 2020 r. Polska poczyniła ogółem znaczny postęp w realizacji celów zrównoważonego rozwoju wyznaczonych przez Organizację Narodów Zjednoczonych. Polska plasuje się powyżej średniej unijnej, jeżeli chodzi o większość wskaźników dotyczących celu zrównoważonego rozwoju 1 (eliminacja ubóstwa), celu 4 (jakość edukacji) i celu 10 (zmniejszenie nierówności). Pomimo znacznych postępów Polska pozostaje poniżej średniej unijnej w odniesieniu do celu zrównoważonego rozwoju 3 (zdrowe życie i dobrostan), celu 8 (godna praca i wzrost gospodarczy) i celu 9 (przemysł, innowacje i infrastruktura). W ramach realizacji celów zrównoważonego rozwoju największe wyzwanie dla Polski stanowi cel 13 (neutralność klimatyczna) (). W niniejszym raporcie przeanalizowano następujące główne kwestie strukturalne, które mają znaczenie dla polskiej gospodarki: ·Perspektywy dla finansów publicznych są nadal korzystne w krótkim okresie, ale utrzymują się ryzyka długoterminowe. Szacuje się, że po kilkuletnim stopniowym spadku deficyt budżetowy wzrósł w 2019 r., odwracając wcześniejszy trend. Wysoki wzrost nominalnego PKB przyniósł natomiast dalszy spadek relacji długu publicznego do PKB. W 2019 r. wprowadzono szereg zmian do systemu podatkowego. Niektóre z nich mogą uprościć przestrzeganie przepisów podatkowych, ale inne mają odwrotne skutki. W długim okresie prawdopodobne jest wystąpienie zagrożeń dla stabilności finansów publicznych, szczególnie w kontekście starzenia się społeczeństwa. ·Kontynuowane są prace nad reformą systemu budżetowego. Reguła wydatkowa stanowi w dalszym ciągu najsilniejszy element ram budżetowych. Obchodzenie tej reguły, do którego doszło niedawno przy uchwalaniu pewnych programów wydatków, osłabiło jednak jej działanie. Polska pozostaje jedynym państwem członkowskim UE, w którym nie istnieje niezależna rada fiskalna. Kontynuowano prace nad reformą systemu budżetowego. Biorąc pod uwagę złożony charakter reformy przewiduje się, że jej wdrożenie zajmie kilka lat. Reforma ta może przyczynić się do zwiększenia skuteczności i efektywności wydatków. W świetle wzrostu wydatków publicznych, który jest trudny do odwrócenia, a także spodziewanej presji na zwiększenie wydatków, m.in. ze względu na starzenie się społeczeństwa, jest to poważne wyzwanie.

·Kondycja sektora bankowego jest nadal dobra. W ogólnym ujęciu sektor pozostaje dobrze wyposażony w kapitał i odporny. Większość banków utrzymuje wysoki poziom wypłacalności dzięki wprowadzonym ostrożnym działaniom regulacyjnym. Wzrost akcji kredytowej, w tym w segmencie nieruchomości mieszkalnych, odpowiada fundamentalnym parametrom gospodarczym. Udział kredytów zagrożonych w portfelach banków jest niewielki, co ogranicza ryzyko. W wyniku działań prawnych wzrosło natomiast ryzyko związane z portfelem kredytów hipotecznych denominowanych w walutach obcych, które w przypadku niektórych banków może wymagać utworzenia dodatkowych rezerw kapitałowych. Stopniowe wdrażanie pracowniczych programów kapitałowych może wspomóc rozwój rynku kapitałowego. ·Z uwagi na duży udział własnościowy państwa w sektorze finansowym szczególnego znaczenia nabiera niezależny nadzór finansowy. Państwo kontroluje blisko 40 % sektora bankowego, a także największą firmę ubezpieczeniową. W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera silny i niezależny oraz posiadający odpowiednie uprawnienia organ nadzoru finansowego. ·Wskaźniki zatrudnienia osiągnęły rekordowo wysoki poziom, ale istnieją bariery, które utrudniają uczestnictwo niektórych grup w rynku pracy. Stopa bezrobocia ustabilizowała się na historycznie niskim poziomie około 3,5 %. Niedobór pracowników hamował wzrost przedsiębiorstw w wielu sektorach. Przyszła podaż pracy zależy w pewnej mierze od trendów w powrotnej migracji polskich obywateli mieszkających w innych krajach UE oraz od integracji migrantów spoza UE, którzy obecnie mieszkają i pracują w Polsce. Aktywność zawodowa kobiet, osób starszych, osób z niepełnosprawnościami oraz osób o niskich kwalifikacjach jest znacznie niższa niż w wielu innych państwach UE. Wynika to z wielu czynników takich jak ograniczony dostęp do opieki nad dziećmi i opieki długoterminowej, słabo rozwinięty transport publiczny poza dużymi miastami oraz niski ustawowy wiek emerytalny. Elastyczność rynku pracy ograniczają m.in. niezreformowane specjalne systemy emerytalne i brak elastycznych rozwiązań dotyczących czasu pracy. Odsetek umów o pracę na czas określony pozostaje wprawdzie wysoki, lecz stale malał w ostatnich latach. ·Rozwój umiejętności ma potencjał zwiększenia wydajności pracy i uczestnictwa w rynku pracy. Gimnazja, które niedawno zlikwidowano w ramach reformy systemu szkolnictwa, wykazały się dobrymi efektami nauczania umiejętności podstawowych, o czym świadczy fakt, że w 2018 r. 15-letni uczniowie z Polski osiągali jedne z najlepszych wyników w UE. Odsetek osób przedwcześnie kończących naukę należał do najniższych w UE. Powody do niepokoju dają jakość szkolnictwa wyższego, średni poziom umiejętności nauczycieli (co jest związane z ograniczoną atrakcyjnością tego zawodu), dopasowanie kształcenia zawodowego do potrzeb rynku pracy, rozwijanie umiejętności przekrojowych i równość szans po likwidacji gimnazjów. Poziom uczestnictwa osób dorosłych w kształceniu i innych formach nauki jest niski. Wątpliwości budzi nadal skuteczność polityk w zakresie rynku pracy, w tym środków ukierunkowanych na nabywanie i podnoszenie umiejętności. ·Wskaźniki dotyczące ubóstwa i nierówności maleją, ale nadal istnieją pewne wyzwania. Odsetek osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym zmniejszył się w ostatnich latach. Nierówności dochodowe malały w 2018 r., kontynuując trend spadkowy z poprzednich lat. Ta poprawa wynika w pewnym stopniu z korzystnych trendów na rynku pracy, w tym stosunkowo szybkiego wzrostu płac. Wprowadzone w połowie 2019 r. zmiany świadczenia wychowawczego sprawiły, że jego wpływ na ograniczenie nierówności zmalał. Spodziewane jest, że relacja emerytur do wynagrodzeń (tzw. stopa zastąpienia) będzie w przyszłości znacznie niższa niż w przypadku obecnie wypłacanych świadczeń. Grozi to wzrostem ubóstwa wśród osób starszych, które może pogłębiać słabo rozwinięty system opieki długoterminowej. Biorąc pod uwagę niski ustawowy wiek emerytalny, głównym wyzwaniem jest zachęcanie do uczestnictwa w rynku pracy po osiągnięciu tego wieku. Usługi socjalne, w tym dla osób z niepełnosprawnościami, są nadal słabo rozwinięte. ·Niski poziom wydatków publicznych i ich nieoptymalna alokacja spowodowały problemy w funkcjonowaniu systemu opieki zdrowotnej i z dostępem do tego systemu. Niskie wynagrodzenia mogą ograniczyć atrakcyjność zawodów medycznych w Polsce. Liczba praktykujących lekarzy i pielęgniarek w stosunku do liczby ludności jest w dalszym ciągu jedną z najniższych w UE. Również wydatki na publiczną opiekę zdrowotną należą od wielu lat do najniższych w UE. Jednym z najważniejszych wyzwań w zakresie alokacji zasobów pozostaje niedostatecznie rozwinięta podstawowa opieka zdrowotna i związane z tym nadmierne obciążenie szpitali. ·Niedawno wdrożone rozwiązania mają na celu wzmocnienie innowacji. Polska podjęła szereg działań, aby zwiększyć innowacyjność gospodarki, w tym zmiany w systemie szkolnictwa wyższego, organizacji instytutów badawczych oraz zmiany dotyczące rozwiązań podatkowych i dotacji. Nakłady na innowacyjność (mierzone na podstawie wydatków na badania i rozwój) rosły w dalszym ciągu, ale nadal pozostają znacznie niższe od średniej UE. Nie wiadomo jeszcze, w jakim stopniu działania te przełożą się na lepszą współpracę między środowiskiem naukowym a przedsiębiorstwami oraz na większą innowacyjność. ·Istnieje szereg czynników, które ograniczają działalność inwestycyjną. Poważną barierę dla inwestycji stanowi niedobór pracowników. Warunki prowadzenia biznesu pozostają ogólnie korzystne, ale pewne niedociągnięcia regulacyjne wpływają niekorzystnie na zaufanie przedsiębiorców i powodują niepewność. Panuje nadal duża niepewność co do warunków prowadzenia biznesu. Chodzi tu w szczególności o pewne akty prawne o podstawowym znaczeniu, takie jak przepisy dotyczące systemów podatkowych i zabezpieczenia społecznego oraz polityki energetycznej. Projekty niektórych ważnych ustaw zostały przyjęte lub wniesione przy wykorzystaniu szybkiej ścieżki legislacyjnej i bez przeprowadzania odpowiednich konsultacji z partnerami społecznymi ani konsultacji publicznych. W Polsce nadal występuje wyraźne ryzyko poważnego naruszenia praworządności, co może negatywnie wpływać na klimat inwestycyjny. Ponieważ w niektórych sektorach dużą rolę odgrywają firmy państwowe i kontrolowane przez państwo, niezbędne jest zapewnienie równych warunków działania prywatnym konkurentom. ·Postępuje rozbudowa infrastruktury, ale potrzeby inwestycyjne są wciąż duże. Krajowa infrastruktura do produkcji energii starzeje się i nie jest w stanie sprostać transformacji gospodarczej w kierunku neutralności klimatycznej. Przewiduje się, że jej odnowienie będzie wymagało znacznych inwestycji w nadchodzących latach. Poprawiła się przepustowość i jakość infrastruktury transportu drogowego, co przyczyniło się do wysokiego wzrostu transportu drogowego, ale w konsekwencji również do większych emisji gazów cieplarnianych. Maleje natomiast udział kolei w usługach transportowych, co wynika z opóźnień projektów modernizujących infrastrukturę kolejową. Opóźnienia te hamują również rozwój połączeń lądowych z portami morskimi. Pomimo inwestycji w mobilność miejską wiele osób nie ma bezpośredniego dostępu do transportu publicznego. Postępy w dziedzinie bezpieczeństwa ruchu drogowego wyhamowały. Poczyniono znaczny postęp, jeżeli chodzi o korzystanie z ultraszybkich i mobilnych sieci szerokopasmowych, jednak Polska jest wciąż daleka od osiągnięcia swoich celów w zakresie łączności. ·Najważniejsze wyzwania stanowią ograniczenie emisji gazów cieplarnianych poprzez obniżenie emisyjności wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej oraz zmniejszenie energochłonności. Istnieje ryzyko, że Polska nie osiągnie celów na 2020 r. w zakresie energii i przeciwdziałania zmianie klimatu. Biorąc pod uwagę trudną sytuację wyjściową, szczególnie ważne jest opracowanie spójnej długoterminowej wizji tego, w jaki sposób można zwiększyć zrównoważenie środowiskowe gospodarki Polski. Wobec braku skoordynowanych działań emisje gazów cieplarnianych rosną od 2014 r., co zwiększy skalę i koszt przyszłego procesu odchodzenia od paliw kopalnych. Duża rola węgla w wytwarzaniu energii elektrycznej, niska efektywność energetyczna budynków oraz szybki wzrost emisji generowanych przez środki transportu są obszarami, w których należy podjąć działania i wdrożyć inwestycje w pierwszej kolejności, ponieważ wpływają one nie tylko na klimat, lecz również na środowisko, obciążając je przez zanieczyszczenie powietrza i wyczerpywanie zasobów wody. ·Transformacja w kierunku neutralności klimatycznej stanowi okazję do zmodernizowania gospodarki, a także do podjęcia wyzwań rozwojowych i jednoczesnego zaspokojenia potrzeb obywateli. Dalsze inwestowanie w wysokoemisyjną infrastrukturę wiąże się z ryzykiem odnotowania strat z tytułu aktywów osieroconych. Zmniejsza również konkurencyjność Polski ze względu na rosnące koszty emisji dwutlenku węgla. Przyszły wzrost przemysłu zależy od możliwości wykorzystania innowacyjnych i ekologicznych technologii zgodnie z modelem gospodarki opartej na obiegu zamkniętym i od obniżenia emisyjności sektora energetycznego. Propozycja Komisji w sprawie mechanizmu sprawiedliwej transformacji, który ma zostać ustanowiony w kolejnych wieloletnich ramach finansowych na lata 2021–2027, obejmuje Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (specjalny system w ramach InvestEU) i nowy instrument pożyczkowy na rzecz sektora publicznego w ramach EBI. Mechanizm ten ma na celu zapewnienie sprawiedliwego charakteru działań na rzecz neutralności klimatycznej w UE poprzez pomaganie najbardziej dotkniętym regionom Polski w radzeniu sobie z konsekwencjami społecznymi i gospodarczymi tego procesu. Główne priorytety wsparcia udzielanego z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji wskazano w załączniku D, na podstawie analizy wyzwań transformacyjnych opisanych w niniejszym raporcie. 1. Sytuacja gospodarcza i perspektywy Wzrost PKB W 2019 r. utrzymała się silna dynamika wzrostu gospodarczego. Tempo wzrostu PKB w 2019 r. jest szacowane na 4,0 %, co oznacza spowolnienie w stosunku do lat 2017–2018, kiedy to gospodarka rosła o ok. 5 % rocznie. Mimo to Polska wciąż należała do grona najszybciej rozwijających się państw członkowskich UE. Głównym motorem wzrostu pozostawał popyt krajowy, a wyniki eksportowe były nadal stosunkowo dobre w porównaniu z wieloma innymi gospodarkami UE, chociaż pogorszyły się na skutek osłabienia handlu światowego. Wykres 1.1:Realne PKB na mieszkańca w latach 2008–2018 Źródło: Eurostat Spożycie prywatne już piąty rok z rzędu wniosło największy wkład we wzrost gospodarczy. Po odnotowanym w 2018 r. wzroście o 4,2 % spożycie prywatne zwiększyło się w 2019 r. szacunkowo o 4 %. Do wzrostu tego przyczyniły się różne czynniki. Po pierwsze, na rynku pracy panowały dalej korzystne warunki, którym towarzyszył wysoki wzrost płac. Po drugie, zmiany w podatkach i świadczeniach socjalnych zwiększyły dochód do dyspozycji, zwłaszcza w przypadku gospodarstw domowych o średnich i wysokich dochodach. Po trzecie, w 2019 r. nastroje konsumenckie były nadal bardzo dobre, zbliżone do maksymalnych wartości z kilku ostatnich lat, do czego przyczyniła się zwłaszcza pozytywna sytuacja na rynku pracy (wykres 1.2). Po czwarte, większym wydatkom sprzyjał również łatwy dostęp do kredytów i pożyczek. Inwestycje dalej rosły w 2019 r. Inwestycje publiczne, będące siłą napędową inwestycji w 2018 r., nadal rosły w 2019 r., ale w znacznie wolniejszym tempie. W 2019 r. ożywiły się natomiast inwestycje prywatne, których poziom był od kilku lat niski. Z funduszy UE wspierano zarówno inwestycje publiczne, jak i prywatne (zob. sekcja 3.4.1). Wykres 1.2:Zaufanie konsumentów Źródło: ECFIN (BCS) Prognozuje się, że w latach 2020 i 2021 wzrost gospodarczy będzie słabszy niż wzrost potencjalny (). W świetle bardzo dobrych nastrojów konsumenckich, które są związane z korzystnymi warunkami na rynku pracy i – na początku 2020 r. – również ze zmianami w podatku dochodowym od osób fizycznych, prognozowany jest dalszy wzrost spożycia prywatnego, choć jego dynamika będzie stopniowo spowalniać. Oczekuje się, że wydatki na inwestycje publiczne wzrosną w 2020 r. w związku z planowanym wdrożeniem pewnych projektów finansowanych przez UE, których realizacja opóźniała się wcześniej. Prognozowane jest też spowolnienie wzrostu inwestycji prywatnych z uwagi na niepewne perspektywy dotyczące popytu, zwłaszcza na rynkach zagranicznych, które hamują wzrost eksportu. Wzrost potencjalny

Wzrost wydajności i napływ pracowników zagranicznych pomogły utrzymać wysoki wzrost potencjalny. Wkład akumulacji kapitału we wzrost potencjalny zwiększył się w porównaniu z latami 2016–2017, kiedy był rekordowo niski, lecz pozostaje ograniczony na tle danych historycznych. Największą rolę odegrał wzrost wydajności – w tym zakresie Polska dalej nadrabiała dystans wobec bardziej rozwiniętych państw członkowskich UE. To, że wkład łącznej produktywności czynników produkcji we wzrost potencjalny wydaje się zwiększać, może jednak wynikać w pewnym stopniu z nieuwzględnienia w oficjalnych statystykach pracowników z zagranicy. W świetle niekorzystnych perspektyw demograficznych coraz większego znaczenia nabiera integracja obcokrajowców pracujących w Polsce. Przewiduje się, że w nadchodzących dziesięcioleciach liczba ludności w wieku produkcyjnym będzie nadal spadać. Przyszły potencjał wzrostu będzie w coraz większym stopniu zależeć od udanej integracji zagranicznych pracowników, którzy już obecnie odgrywają dużą rolę. Pełne wykorzystanie umiejętności i kompetencji migrantów jest ważnym krokiem, który wpłynie na przyszły wzrost gospodarczy (sekcja 3.3). Wkład akumulacji kapitału we wzrost potencjalny mógłby być większy. Utrudniony dostęp do pracowników z odpowiednimi umiejętnościami zwiększa zachęty do stopniowej automatyzacji niektórych zadań, wykonywanych dotychczas przez pracowników, w celu zwiększenia wydajności pracy. Aby wprowadzić bardziej ekologiczny model gospodarki, zwłaszcza w sektorze energetycznym, konieczne mogą być też nowe inwestycje. Perspektywy inwestycyjne zależą w dalszym ciągu od postrzegania stabilności makroekonomicznej oraz jakości instytucji, w tym regulacji i innych polityk publicznych (sekcja 3.4). Wykres 1.3:Wydajność pracy w usługach rynkowych Źródło: Eurostat Możliwy jest szybszy wzrost wydajności pracy. W ciągu ostatnich kilku lat tempo wzrostu wydajności pracy w Polsce było jednym z najwyższych w UE, przy czym poziom wyjściowy był bardzo niski w porównaniu ze średnią UE. Wzrost ten miał powszechny charakter i był widoczny zarówno w sektorze przetwórstwa przemysłowego, jak i w sektorze usług (wykres 1.3). Pomimo tych dobrych wyników nadal istnieje duże pole do nadrobienia dystansu pod względem wydajności pracy: w 2018 r. jej poziom odpowiadał tylko ok. 63 % średniej unijnej, przy uwzględnieniu różnic w sile nabywczej. Do szybszego wzrostu wydajności mogą się przyczynić inwestycje kapitałowe i podnoszenie umiejętności pracowników. Rynek pracy Stopa bezrobocia ustabilizowała się na historycznie niskim poziomie i jednocześnie utrzymuje się silny wzrost płac. Całkowity wzrost zatrudnienia (dane oparte na badaniu aktywności ekonomicznej ludności) uległ spowolnieniu z 1,4 % w 2017 r. do 0,4 % w 2018 r. i szacuje się, że w 2019 r. praktycznie zatrzymał się (wykres 1.4). Ten spadek dynamiki wynikał głównie z ograniczonej podaży siły roboczej, ale niekorzystny wpływ miała również większa niepewność co do perspektyw popytu, która zniechęciła przedsiębiorstwa do zatrudniania nowych pracowników. Płace nadal rosły w tempie blisko 8 % rocznie, zasadniczo niezmienionym od końca 2017 r. Stopa bezrobocia ustabilizowała się na poziomie ok. 3,5 %, najniższym od wielu lat w Polsce i jednym z najniższych w UE. Wykres 1.4:Zatrudnienie, wynagrodzenia i stopa bezrobocia Źródło: Eurostat Przedsiębiorstwa nadal borykają się z poważnym niedoborem siły roboczej. W 2019 r. odsetek firm wskazujących w sondażach, że brak pracowników z odpowiednimi umiejętnościami utrudnia im prowadzenie działalności, zmalał w porównaniu z rekordowymi pod tym względem ostatnimi miesiącami 2018 r., ale jest wciąż wysoki na tle danych historycznych. Nawet gdy zmaterializuje się prognozowane spowolnienie wzrostu gospodarczego, pracodawcy będą prawdopodobnie w dalszym ciągu mocno konkurować o talenty również w nadchodzących latach. Wskaźniki zatrudnienia są szczególnie niskie w przypadku osób posiadających niższe umiejętności zawodowe i kobiet. Funkcjonowanie rynku pracy utrudniają ponadto niektóre rozwiązania instytucjonalne, choć ramy instytucjonalne ogółem są elastyczne (zob. sekcja 3.3). Pracownicy spoza UE odgrywają ważną rolę na rynku pracy. Dostępne dane pozwalają jedynie w ograniczonym stopniu oszacować liczbę pracowników z zagranicy. W konsekwencji dane dotyczące dynamiki zatrudnienia oparte na badaniu aktywności ekonomicznej ludności nie uwzględniają zmian liczby obcokrajowców pracujących w Polsce. W ciągu pierwszych trzech kwartałów 2019 r. liczba obcokrajowców objętych ubezpieczeniem społecznym nadal rosła, choć wolniej niż w 2018 r. Według stanu na wrzesień 2019 r. ponad 4 % ubezpieczonych było obcokrajowcami. Rok 2018 był czwartym rokiem z rzędu, w którym Polska wydała najwięcej w UE pierwszych dokumentów pobytowych związanych z zatrudnieniem. Dokumenty wydane w Polsce stanowiły ponad połowę wszystkich dokumentów tego typu wydanych w całej Unii w latach 2015–2018. Przeważającą większość dokumentów wydano na pobyt w Polsce krótszy niż jeden rok. Ubóstwo i nierówności Ubóstwo w dalszym ciągu malało. Odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (wskaźnik AROPE) zmniejszył się z 19,5 % w 2017 r. do 18,9 % w 2018 r., czyli znacznie poniżej średniej UE (21,9 %), do czego przyczynił się w szczególności spadek pogłębionej deprywacji materialnej (z 5,9 % do 4,7 %). W tym samym czasie wzrósł nieznacznie (z 9,1 % do 10,5 %) wskaźnik ubóstwa trwałego, mierzący odsetek osób, które były zagrożone ubóstwem w ciągu przynajmniej dwóch z trzech poprzednich lat. Ostatnie reformy skupiały się wprawdzie na zwiększeniu transferów socjalnych, ale usługi socjalne są nadal słabo rozwinięte, co utrudnia skuteczne włączenie społeczne (zob. sekcja 3.3). Poziom nierówności dochodowych zmniejszał się dalej w 2017 r., a następnie ustabilizował się w 2018 r. Stosunek sumy dochodów uzyskanych przez 20 % osób o najwyższym poziomie dochodów do sumy dochodów uzyskanych przez 20 % osób o najniższym poziomie dochodów (wskaźnik zróżnicowania kwintylowego S80/S20) również spadł w 2018 r. do poziomu 4,25, a więc poniżej średniej unijnej wynoszącej 5,17. Wynik ten plasuje Polskę w środku rankingu państw UE pod względem mierzonych poziomów nierówności (zob. również wykres 1.5). Zaobserwowaną poprawę można wytłumaczyć jednoczesnym wzrostem zatrudnienia i płac, a w szczególności dużym wzrostem dochodów gospodarstw domowych w dolnej połowie rozkładu dochodów. Dochód najuboższych 40 % stanowił równowartość 22,6 % całkowitych dochodów w 2018 r., czyli wzrósł (z 22,1 % w 2017 r.) znacznie powyżej unijnej średniej (21,1 %) i poziomu odnotowywanego w Polsce przed kryzysem (20,9 % w 2009 r.). Wykres 1.5:Współczynnik Giniego dla ekwiwalentnych dochodów do dyspozycji, 2008–2018 Źródło: Eurostat i Główny Urząd Statystyczny Rola świadczeń społecznych w zmniejszaniu nierówności prawdopodobnie zmniejszyła się w 2019 r., ale postęp w zakresie równości szans jest dyskusyjny. Podatki i świadczenia społeczne przyczyniły się do obniżenia nierówności dochodowych w latach 2016–2017, w szczególności dzięki wprowadzeniu częściowo uzależnionego od dochodów świadczenia wychowawczego, ale zmiany tego świadczenia wprowadzone w połowie 2019 r. sprawiły, że jego wpływ na ograniczenie nierówności zmalał (Myck et al., 2019). Dodatkowe jednorazowe świadczenie emerytalne w jednolitej wysokości wypłacone wszystkim emerytom i rencistom w 2019 r. zwiększyło rolę emerytur w zmniejszaniu nierówności. Jednocześnie prognozuje się, że relacja emerytur do wynagrodzeń będzie w przyszłości znacznie niższa niż w przypadku obecnie wypłacanych świadczeń (zob. sekcja 3.1). Wprowadzone w 2017 r. zmiany w organizacji systemu szkolnictwa, w wyniku których uczniowie są kierowani na ścieżkę kształcenia zawodowego albo ścieżkę kształcenia ogólnego po krótszym okresie nauki, utrudniają zapewnienie równych szans, zwłaszcza w przypadku dzieci mieszkających na obszarach wiejskich (Komisja Europejska, 2019b). Dalej rośnie odsetek uczniów uczęszczających do płatnych szkół niepublicznych. Dużym wyzwaniem pozostaje dostęp do opieki nad dziećmi. Pomimo odnotowanej poprawy odsetek dzieci objętych opieką w formalnych placówkach (w przypadku grupy wiekowej poniżej 3 lat) utrzymał się na poziomie 10,9 % (UE: 35,1 %). Ponadto wskaźnik uczestnictwa dzieci we wczesnej edukacji i objęcia opieką w przypadku starszych dzieci (od 3. roku życia do wieku obowiązku szkolnego) był również bardzo niski i wynosił 59,4 %, czyli poniżej unijnej średniej wynoszącej 86,8 % (sekcja 3.3). Widoczne są też nadal znaczne różnice w dostępie do opieki zdrowotnej. Handel zagraniczny i inwestycje Eksport rósł szybciej niż popyt globalny. Polska dalej zwiększała swój udział w światowych rynkach towarów i usług. Nadwyżka w handlu usługami nadal rosła dzięki dobrym wynikom w sektorach takich jak usługi transportowe, informatyczne, informacyjne i inne usługi dla przedsiębiorstw. Wysoka dywersyfikacja eksportu i konkurencyjność kosztowa pozwoliły ograniczyć negatywne skutki osłabienia handlu światowego. Polska jest w coraz większym stopniu włączona w globalne łańcuchy wartości, zwłaszcza w sektorze przetwórstwa przemysłowego. W 2015 r. Polska miała najwyższy spośród wszystkich państw członkowskich UE udział krajowej wartości dodanej w zagranicznym eksporcie produktów przemysłowych (). Jednocześnie obserwowana jest długoterminowa stopniowa zmiana struktury eksportu na korzyść zaawansowanych technologicznie produktów o wysokiej jakości. Przejawia się to np. w fakcie, że wartość jednostkowa eksportu dóbr pośrednich i dóbr kapitałowych rośnie w Polsce szybciej niż w Niemczech (Komisja Europejska, 2019b). Jednocześnie Polska utrzymuje konkurencyjność kosztową, a jej eksport jest bardzo zdywersyfikowany w porównaniu z niektórymi państwami członkowskimi UE, w tym sąsiednimi, jak Słowacja i Czechy (wykres 1.6). Te mocne punkty mogą częściowo wyjaśniać, dlaczego Polska nie ucierpiała tak mocno wskutek negatywnych trendów w handlu światowym i słabszego wzrostu gospodarczego w Niemczech, które są głównym odbiorcą polskiego eksportu. W 2019 r. saldo obrotów bieżących pozostawało zbliżone do równowagi. Od 2015 r. saldo obrotów bieżących fluktuowało wokół poziomu zbliżonego do równowagi. W 2019 r. nadwyżka wyniosła 0,6 % PKB, w porównaniu z deficytem wynoszącym 1 % PKB w 2018 r. (na podstawie 12-miesięcznej sumy z listopada 2019 r.). Saldo obrotów towarowych wzrosło z -1 % do 0,2 % PKB wskutek słabnącego popytu wewnętrznego i względnie silnego eksportu. Sytuacja w innych głównych pozycjach rachunków bieżących nie uległa zmianie. Saldo dochodów pierwotnych pozostało w 2019 r. ujemne, utrzymując się na poziomie zbliżonym do 3,7 PKB, podczas gdy nadwyżka w handlu usługami w dalszym ciągu rosła, osiągając w III kwartale 2019 r. poziom 4,7 % PKB. Wykres 1.6:Wskaźnik koncentracji towarowej eksportu, 2018 r. Źródło: Konferencja Narodów Zjednoczonych do spraw Handlu i Rozwoju (UNCTAD)

Ujemna międzynarodowa pozycja inwestycyjna netto (MPI netto) Polski poprawiała się w ciągu 2019 r. Na koniec trzeciego kwartału 2019 r. MPI netto wyniosła -51,3 % PKB, podczas gdy w 2014 r. wynosiła -69 %. Od 2015 r. ma zatem miejsce stopniowa, a nawet coraz szybsza poprawa MPI netto, głównie za sprawą skumulowanych bezpośrednich inwestycji zagranicznych netto, które od 2017 r. ustabilizowały się na poziomie około 36–37 % PKB. Względna stabilność inwestycji bezpośrednich ogranicza ryzyko związane z ujemną wartością tego wskaźnika. Kolejnym czynnikiem, który przyczynił się do niedawnej szybszej poprawy MPI netto, była redukcja ryzyka: wartość komponentu MPI netto z wyłączeniem instrumentów gwarantowanych wzrosła z -19 % PKB w połowie 2018 r. do -14 % PKB w połowie 2019 r. Inflacja i polityka pieniężna Presja na wzrost płac przełożyła się na wyższe ceny usług, a przejściowy wzrost cen żywności doprowadził do skoku inflacji w drugim półroczu 2019 r. Inflacja mierzona zharmonizowanym wskaźnikiem cen konsumpcyjnych (HICP) stopniowo wzrastała w 2019 r., przy czym trendy w zakresie jej poszczególnych komponentów były rozbieżne. W połowie roku inflacja cen żywności nieprzetworzonej wzrosła gwałtownie do ponad 10 %. Presja inflacyjna zwiększyła się stopniowo również w sektorze usług, co było związane częściowo z transmisją wzrostu płac. Inflacja cen energii spadła natomiast znacznie w drugim półroczu 2019 r., osiągając wartość ujemną. Spadek ten wynikał z efektu bazy, niskich cen ropy na świecie i faktu, że ceny energii elektrycznej dla gospodarstw domowych były kontrolowane administracyjnie. Inflacja HICP wzrosła w 2019 r. do 2,1 %, a w grudniu osiągnęła nawet poziom 3,0 %. Prognozy dotyczące przyszłego okresu wskazują, że inflacja HICP ogółem przekroczy tymczasowo poziom 3 % na początku 2020 r., a następnie utrzyma się na poziomie zbliżonym do 2,5 % do końca 2021 r. Przewiduje się, że w związku z presją na wzrost płac inflacja cen usług będzie dalej rosła w szybkim tempie. Narodowy Bank Polski utrzymuje stopy procentowe na niezmienionym poziomie od marca 2015 r. Rada Polityki Pieniężnej (RPP) sygnalizowała niezmienność przyszłej polityki pieniężnej w 2020 r. i w kolejnych latach. W oświadczeniach RPP dominował pogląd, że przyspieszenie inflacji w drugim półroczu 2019 r. wynikało w dużej mierze z tymczasowych czynników niezależnych od polityki pieniężnej (w szczególności gwałtownych wzrostów cen żywności pod wpływem zaburzeń podażowych), a spowalniający wzrost gospodarczy powinien jej zdaniem przyczynić się w nadchodzących kwartałach do utrzymania stopy inflacji w pobliżu celu inflacyjnego wynoszącego 2,5 %. Według projekcji inflacji opublikowanej przez NBP w listopadzie 2019 r. inflacja osiągnie wartość szczytową wynoszącą około 3,5 % na początku 2020 r., po czym spadnie do 2,5 % w połowie 2020 r. i utrzyma się na tym poziomie, z pewnymi odchyleniami, do końca 2021 r. Projekcja ta jest zasadniczo zbliżona do ścieżki inflacji opisanej w zimowej prognozie Komisji (zob. powyżej). Kurs polskiego złotego w stosunku do głównych walut był stabilny w 2019 r. Po nieznacznym osłabieniu w sierpniu i wrześniu 2019 r. (w szczególności wobec franka szwajcarskiego) polski złoty powrócił do poziomów notowanych w pierwszym półroczu. Zadłużenie, sektor finansowy i rynki Zadłużenie sektora prywatnego pozostaje niskie. Poziom zadłużenia polskich gospodarstw domowych i przedsiębiorstw niefinansowych wciąż jest jednym z najniższych w UE: łączna wysokość długu tego sektora odpowiada około trzem czwartym PKB. W czwartym kwartale 2019 r. pożyczki dla sektora prywatnego wzrosły o 5 % w ujęciu rocznym, zgodnie z długoterminowym trendem i analogicznie do wzrostu nominalnego PKB. Całościowa kondycja sektora bankowego jest w dalszym ciągu dobra. Dobre wyposażenie w kapitał, stabilna rentowność i płynność oraz dobra jakość aktywów polskich banków sprawiają, że ryzyko dla ich stabilności finansowej jest ograniczone. Pomimo indywidualnych różnic między bankami cały sektor utrzymał w 2019 r. stabilną i wysoką rentowność. Niepewność dotycząca portfela kredytów hipotecznych denominowanych w walutach obcych wzrosła w październiku 2019 r. po wydaniu orzeczenia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, z którego wynikało, że kredyty hipoteczne denominowane w walutach obcych mogą wymagać utworzenia dodatkowych rezerw kapitałowych (zob. sekcja 3.2). Boom na rynku kredytów mieszkaniowych nie stanowi obecnie znaczącego ryzyka systemowego. Relacja portfela pozostających do spłaty kredytów mieszkaniowych w stosunku do PKB pozostaje jedną z najniższych w UE. Znaczna część transakcji na rynku mieszkaniowym jest finansowana gotówką, a nie z kredytów hipotecznych. Przy obecnym niskim oprocentowaniu depozytów takie zakupy gotówkowe mogą być często traktowane jako inwestycja. Dynamika wzrostu wartości kredytów mieszkaniowych przyspieszyła w 2019 r. do około 6,6 %, co było związane przede wszystkim z osłabieniem kursu polskiego złotego względem franka szwajcarskiego, czyli waluty, w której denominowane jest około 23 % kredytów pozostających do spłaty. Wartość kredytów hipotecznych w polskich złotych rośnie w stałym tempie ok. 10–13 % od 2015 r. Prawie wszystkie kredyty hipoteczne w Polsce udzielane są ze zmienną stopą procentową. Wzrost stóp procentowych może w związku z tym spowodować znaczną presję finansową na gospodarstwa domowe. Ryzyka pozostają jednak ograniczone, ponieważ odsetek nowych kredytów o wysokim wskaźniku wartości kredytu do wartości zabezpieczenia zmniejszył się, a udział kredytów zagrożonych w portfelach banków jest niewielki (zob. sekcja 3.2). W 2019 r. dynamika wzrostu cen nieruchomości mieszkaniowych była w dalszym ciągu silna, ale ryzyko przegrzania rynku jest niewielkie. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego ceny lokali mieszkalnych w trzecim kwartale 2019 r. wzrosły w porównaniu z trzecim kwartałem 2018 r. o 9,0 % (na rynku pierwotnym o 6,7 %, a na rynku wtórnym o 10,9 %). W ujęciu rocznym ceny nieruchomości mieszkaniowych na rynku wtórnym w największych miastach wzrosły o około 6,5 % (dane Narodowego Banku Polskiego). Po skorygowaniu o zmiany jakości nieruchomości wzrost ten wynosi około 12 %. Pomimo dynamicznego wzrostu cen w ostatnich latach nie widać oznak zawyżonego poziomu cen nieruchomości mieszkaniowych. W 2019 r. ceny nieruchomości mieszkaniowych w ujęciu realnym rosły szybciej niż płace realne. Przez kilka wcześniejszych lat sytuacja była jednak odwrotna, dzięki czemu nieruchomości są nadal przystępne cenowo, zarówno w porównaniu z danymi historycznymi, jak i na tle reszty UE. W 2018 r. średnia cena mieszkania o powierzchni 100 m2 stanowiła równowartość średnio 9,8 roku średniego dochodu do dyspozycji na mieszkańca. Relacja ta jest zbliżona do średniej unijnej. Rynek akcji pozostawał mało dynamiczny. W pierwszym półroczu 2019 r. główny indeks Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie utrzymywał się zasadniczo na stałym poziomie, a w trzecim kwartale odnotowano jego spadek. W całym 2019 roku wskaźnik ten spadł o 6,4 %, w przeciwieństwie do indeksu Stoxx Europe 600, który zyskał w tym samym roku 23 %. Wyniki Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie okazały się również słabsze w porównaniu z innymi rynkami w regionie. Finanse publiczne Ekspansja fiskalna w 2019 r. doprowadziła do wzrostu deficytu nominalnego, odwracając długi trend spadkowy. Szybki rozwój gospodarczy, rosnące wynagrodzenia i trwający proces przechodzenia na formy zatrudnienia podlegające wyższym składkom na ubezpieczenie społeczne przyczyniły się w 2019 r. do silnego wzrostu dochodów z podatków dochodowych od osób fizycznych i od osób prawnych oraz ze składek na ubezpieczenie społeczne. Dochody z podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) obniżyły się pod koniec roku w związku ze zmniejszeniem obciążenia podatkowego (sekcja 3.1). Dynamika dochodów z podatków pośrednich uległa wyraźnemu spowolnieniu (sekcja 3.1). Głównym komponentem budżetowych środków stymulacyjnych stosowanych w 2019 r. były wydatki, w szczególności nowe transfery socjalne. Wszystkie te czynniki łącznie wyjaśniają wzrost nominalnego deficytu budżetowego do szacowanego poziomu 1 % PKB, podczas gdy w 2018 r. wynosił on 0,2 %. Deficyt strukturalny wzrósł również w 2019 r., a w perspektywie średnioterminowej pojawiają się wyzwania fiskalne. Po skorygowaniu salda budżetowego o skutki cyklu koniunkturalnego oraz działania jednorazowe i tymczasowe widać, że ulegało ono poprawie do 2018 r., jednak znacznie wolniej niż miało to miejsce w przypadku salda nominalnego. W 2018 r. Polska była bliska osiągnięcia średniookresowego celu budżetowego wynoszącego -1 % PKB (). Według prognozy Komisji z jesieni 2019 r. saldo strukturalne pogorszyło się w 2019 r. i nie osiągnie ono do 2021 r. poziomu stanowiącego cel średniookresowy. Rosnący odsetek wydatków publicznych, które trudno jest zredukować, stanowi wyzwanie w średnim i długim okresie, biorąc pod uwagę presję na zwiększenie wydatków, która pojawi się w niektórych obszarach, takich jak opieka zdrowotna, kapitał ludzki i inwestycje infrastrukturalne, oraz w obszarach, na które będą miały wpływ przyszłe działania na rzecz dekarbonizacji gospodarki. Dalej maleje dług sektora instytucji rządowych i samorządowych. Szybki nominalny wzrost gospodarczy i niski deficyt nominalny przyczyniły się do obniżenia relacji długu publicznego do PKB: na koniec 2018 r. jej poziom wynosił 49 %, a na koniec 2019 r. prognozowany jest poziom 47 %. Spodziewany jest dalszy spadek długu publicznego, do poziomu około 44 % PKB na koniec 2021 r. Postępy w zakresie zrównoważonego rozwoju Polska poczyniła ogółem znaczny postęp w realizacji celów zrównoważonego rozwoju wyznaczonych przez Organizację Narodów Zjednoczonych. Jeżeli chodzi o wymiar ochrony środowiska, polską energochłonną gospodarkę czeka wiele wyzwań na drodze do neutralności klimatycznej, o czym świadczy fakt, że Polska jest daleka – i coraz bardziej się oddala – od realizacji swoich zadań związanych z celem zrównoważonego rozwoju 13. Chociaż wyniki Polski w zakresie zależności od importu energii są lepsze od średniej unijnej (pomimo wzrostu zależności w krótkim i długim okresie), to jej zużycie energii pierwotnej i końcowe zużycie energii przewyższają średnią UE i oddalają się od krajowych celów w zakresie zrównoważonego rozwoju. Polska pozostaje w tyle za średnią UE, jeżeli chodzi o przystępną cenowo i czystą energię (cel zrównoważonego rozwoju 7). Priorytetem jest w dalszym ciągu poprawa jakości powietrza w polskich miastach (cel zrównoważonego rozwoju 11). Jeżeli chodzi o rynek pracy i wymiar społeczny, Polska odnotowała poprawę w wielu obszarach i ma stosunkowo dobre wyniki, chociaż osiągnięcie celów zrównoważonego rozwoju wymaga podjęcia dodatkowych działań. Polska plasuje się powyżej średniej unijnej, jeśli chodzi o wskaźniki dotyczące ubóstwa (cel zrównoważonego rozwoju 1), jakości edukacji (cel zrównoważonego rozwoju 4) oraz nierówności (cel zrównoważonego rozwoju 10). W długim okresie osiągnięto pewien postęp w zakresie dobrego zdrowia i dobrostanu. Polska plasuje się natomiast poniżej średniej unijnej pod względem celu zrównoważonego rozwoju 5 (równość płci), zarówno w obszarze edukacji, jak i zatrudnienia, a luka płacowa i luka w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami właściwie się nie poprawiają.







TABELA 1.1:Główne wskaźniki gospodarcze i finansowe – Polska Źródło: Dostępne dane za Eurostatem i EBC, według stanu na dzień 4 lutego 2020 r.; dane prognostyczne za Komisją Europejską (dane dotyczące realnego PKB i HICP pochodzą z prognozy z zimy 2020 r., pozostałe dane z prognozy z jesieni 2019 r.)

2. Postępy w realizacji zaleceń skierowanych do Polski Od zainicjowania europejskiego semestru w 2011 r. Polska osiągnęła co najmniej „pewien postęp” w realizacji 42 % wszystkich skierowanych do niej zaleceń (zob. wykres 2.1). Osiągnięto znaczny postęp w dziedzinie rynków towarów i usług, za sprawą ambitnych reform liberalizujących dostęp do zawodów regulowanych, oraz w dziedzinie finansów publicznych, dzięki wprowadzeniu reguły wydatkowej i jej dobremu działaniu. Osiągnięto pewien postęp w zakresie reform rynku pracy poprzez wdrożenie rozwiązań mających na celu zwiększenie aktywności zawodowej i zmniejszenie segmentacji rynku pracy. Odnotowano również pewien postęp w dziedzinie badań naukowych i innowacji dzięki ulgom podatkowym i rozwiązaniom ułatwiającym finansowanie działalności badawczo-rozwojowej. W kilku dziedzinach, m.in. uczenia się przez całe życie, egzekwowania umów oraz usuwania przeszkód dla inwestycji infrastrukturalnych, poczyniono ograniczony postęp. Nie osiągnięto żadnego postępu, jeżeli chodzi o reformę specjalnych systemów emerytalnych, powołanie niezależnej rady fiskalnej, ograniczenie stosowania obniżonych stawek podatku od wartości dodanej (VAT) i poprawę otoczenia regulacyjnego przez zapewnienie skutecznych konsultacji w procesie legislacyjnym. W obszarze finansów publicznych Polska osiągnęła zauważalny postęp, polegający głównie na obniżeniu deficytu nominalnego i poprawie przestrzegania przepisów podatkowych. Polska dokonała uprzednio korekty deficytu budżetowego, w związku z czym w 2015 r. zamknięto wobec niej procedurę nadmiernego deficytu. W ostatnich latach poprawiło się znacznie przestrzeganie przepisów podatkowych. Dzięki niedawno wdrożonej nowej matrycy VAT, czyli przyporządkowaniu poszczególnych towarów i usług do stawek podatku, system obniżonych stawek VAT stał się mniej skomplikowany. Reforma ta nie rozwiązała jednak problemu znacznej utraty dochodów podatkowych na skutek nadmiernego stosowania obniżonych stawek VAT. Polska kontynuowała reformę systemu budżetowego, ale jednocześnie pozostaje jedynym państwem członkowskim UE, który nie posiada samodzielnej rady fiskalnej. W ostatnim czasie doszło ponadto do obejścia reguły wydatkowej przy uchwalaniu wydatków. Wycofanie się z reformy z 2012 r., która stopniowo podwyższała ustawowy wiek emerytalny, zmniejszy adekwatność przyszłych świadczeń emerytalnych i zagraża stabilności finansów publicznych. W 2019 r. wycofano niektóre rozwiązania, które wprowadzono wcześniej w celu zreformowania – w ograniczonym zakresie – specjalnych systemów emerytalnych dla służb mundurowych. Nie podjęto skutecznych działań, jeżeli chodzi o reformę specjalnych systemów emerytalnych dla rolników i górników. Wykres 2.1:Podsumowanie dotychczasowych wyników wieloletniego wdrażania zaleceń z lat 2011-2019 Źródło: Komisja Europejska Pomimo wzrostu aktywności zawodowej w ostatnich latach, jest ona nadal niższa od średniej unijnej, co wskazuje, że działania podjęte w ramach polityki były niewystarczające. Wskaźnik aktywności zawodowej szczególnych grup, takich jak pracownicy w starszym wieku i kobiety, jest nadal niski. Dostęp do wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem poprawił się, ale w przypadku dzieci poniżej 3 lat wciąż stanowi poważny problem. Bardzo ograniczona pozostaje również dostępność usług opieki długoterminowej. Kilka rozwiązań uchwalonych w latach 2015–2017 przyczyniło się do zmniejszenia segmentacji rynku pracy, ale odsetek pracowników posiadających umowy na czas nieokreślony jest w dalszym ciągu niski. Intencje niedawnych reform mających na celu dopasowanie kształcenia zawodowego do potrzeb rynku pracy oraz poprawę jakości szkolnictwa wyższego zasługują na uznanie, jednak ich zakres jest ograniczony i nie wiadomo jeszcze, jakie będą ich pełne skutki. Rząd pracuje obecnie nad Zintegrowaną Strategią Umiejętności, ale koordynacja polityki w dziedzinie uczenia się dorosłych jest jak dotąd nieskuteczna. Polska osiągnęła niejednoznaczne rezultaty, jeżeli chodzi o zwiększanie innowacyjności gospodarki i poprawę regulacji. Podjęła ona działania, aby wspomóc swoje instytucje badawcze poprzez kompleksową reformę szkolnictwa wyższego, która rozpoczęła się w 2018 r. Wdrożono pewne środki, aby zacieśnić powiązania między środowiskiem naukowym a przedsiębiorstwami, m.in. utworzono „Sieć Badawczą Łukasiewicz”, wprowadzono program doktoratów wdrożeniowych i rozszerzono skład rad uniwersyteckich o zewnętrznych interesariuszy. W latach 2016–2019 Polska zróżnicowała zachęty podatkowe do działalności badawczo-rozwojowej i zwiększyła ich skuteczność poprzez podwyższenie kwot zmniejszających podatek. Dzięki reformie regulacyjnej wprowadzonej w latach 2013–2015 poczyniono znaczny postęp w liberalizacji dostępu do zawodów regulowanych. Jeżeli chodzi o środki w dziedzinie egzekwowania umów, większość przepisów ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych wchodzi w życie w 2020 r. Sejm przyjął nowy Kodeks urbanistyczno-budowlany, który upraszcza wymogi dotyczące uzyskiwania pozwoleń na budowę. Podjęto pewne działania w celu usprawnienia procesu legislacyjnego, przez który przechodzą rządowe projekty ustaw, ale nie uwzględniono przy tym problemu niedostatecznych konsultacji publicznych (zob. sekcja 3.4). Ogółem, Polska poczyniła ograniczony () postęp w realizacji zaleceń z 2019 r. W realizacji zalecenia dotyczącego finansów publicznych osiągnięto ograniczony postęp. W 2019 r. kontynuowano reformę procesu budżetowego, ale nie nastąpiło jeszcze jej pełne wdrożenie. Nie nastąpił żaden postęp, jeżeli chodzi o realizację zaleceń dotyczących podwyższenia rzeczywistego wieku przejścia na emeryturę i reformy preferencyjnych systemów emerytalno-rentowych. Odnotowano ograniczony postęp w zwiększaniu aktywności zawodowej wraz z dalszą poprawą dostępu do opieki nad dziećmi, ale nie podjęto żadnych znaczących działań, aby usunąć pozostałe przeszkody dla bardziej trwałych form zatrudnienia. W toku reformy szkolnictwa wyższego osiągnięto również ograniczony postęp w dziedzinie jakości kształcenia i podnoszenia umiejętności, ale reorganizacja systemu szkolnictwa podstawowego i średniego doprowadziła do pogorszenia się warunków dla nauczycieli i uczniów w wielu szkołach. Dzięki uruchomieniu „Sieci Badawczej: Łukasiewicz” i działaniom wspierającym instytucje badawcze w ramach wdrażania ustawy o szkolnictwie wyższym odnotowano pewien postęp, jeżeli chodzi o wzmocnienie innowacyjności gospodarki. Ogólny postęp we wzmacnianiu polityki inwestycyjnej był ograniczony. Podjęto szereg działań w następujących obszarach: innowacje (specjalne środki w ramach Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030), transport (w ramach Strategii Zrównoważonego Rozwoju Transportu do 2030 r. i specjalnych środków w ramach Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030), infrastruktura cyfrowa (utworzenie nowego funduszu szerokopasmowego), infrastruktura energetyczna (rozwój transgranicznej infrastruktury gazowej i elektroenergetycznej), opieka zdrowotna (specjalne środki w ramach Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030) oraz czystsza energia (np. plan aukcji na łączną moc 2,5 GW dla lądowych turbin wiatrowych i nowy system dotacji na dachowe instalacje fotowoltaiczne). Nie odnotowano żadnego postępu, jeżeli chodzi o poprawę regulacji, ponieważ niektóre ustawy o fundamentalnym znaczeniu są nadal uchwalane przy wykorzystaniu szybkiej ścieżki legislacyjnej, bez przeprowadzania odpowiednich konsultacji z partnerami społecznymi i konsultacji publicznych. Na wniosek państwa członkowskiego, za pośrednictwem programu wspierania reform strukturalnych Komisja może zapewniać dostosowaną do potrzeb wiedzę fachową, pomocną w przygotowaniu i wdrożeniu reform pobudzających wzrost gospodarczy. Od 2017 r. Polska otrzymała takie wsparcie w ramach 34 projektów. W 2019 r. zrealizowano kilka projektów. Komisja pomogła polskim władzom na przykład w opracowaniu planu na rzecz podnoszenia jakości edukacji włączającej, strategii ograniczania ubóstwa energetycznego, które przyczynią się do obniżenia emisji dwutlenku węgla, oraz projektu Strategii Rozwoju Rynku Kapitałowego. W 2019 r. rozpoczęto prace nad opracowaniem metod szacowania luk w akcyzie i w podatku dochodowym od osób prawnych oraz metod cyfryzacji procesu budowlanego. TABELA 2.1:Ocena realizacji zaleceń krajowych z 2019 r. Ramka 2.1: Fundusze i programy UE przyczyniające się do rozwiązywania problemów strukturalnych, a także do wzrostu gospodarczego i większej konkurencyjności w Polsce Polska jest największym beneficjentem wsparcia UE w liczbach bezwzględnych. Wysokość środków z funduszy polityki spójności UE ( I ), które przydzielono Polsce w obecnych wieloletnich ramach finansowych, wynosi 90,6 mld EUR, czyli równowartość około 2,7 % PKB rocznie. Do końca 2019 r. na konkretne projekty ( II ) przydzielono kwotę blisko 84 mld EUR (około 93 % wszystkich zaplanowanych środków), natomiast kwota zgłoszona przez beneficjentów jako wydatki to 37 mld EUR, co wskazuje, że poziom realizacji projektów odpowiada średniej UE. Finansowanie w ramach unijnej polityki spójności odgrywa ważną rolę w rozwiązywaniu problemów strukturalnych w Polsce. W ramach programów polityki spójności w Polsce przydzielono środki UE w wysokości 18 mld EUR na inteligentny wzrost (tj. inwestycje w wiedzę i innowacje), 40 mld EUR na zrównoważony wzrost i transport, co obejmuje inwestycje w bardziej zasobooszczędną, ekologiczną i konkurencyjną gospodarkę, oraz 16 mld EUR na wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu (tzn. inwestycje na rzecz gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia oraz na rzecz spójności społecznej i terytorialnej). Po przeglądzie wyników ( III ) Polsce udostępniono w 2019 r. 5,4 mld EUR na dalszą realizację priorytetów, w ramach których osiągane są zakładane cele. Finansowanie w ramach unijnej polityki spójności przyczynia się do głębokiej przemiany polskiej gospodarki. Inwestycje Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Społecznego wspierają wzrost gospodarczy i zatrudnienie. Do końca 2 018 r. zbudowano 482 km dróg należących do transeuropejskiej sieci transportowej (TEN-T). Wsparcie otrzymało ponad 10 000 przedsiębiorstw, w tym 278 przedsiębiorstw typu start-up. Szacuje się, że inwestycje przyczyniły się do rocznej redukcji emisji gazów cieplarnianych o ponad 100 000 ton CO2, a ponad 120 000 osób uzyskało dostęp do ulepszonych systemów oczyszczania ścieków. W ramach działań aktywizujących udzielono wsparcia prawie 800 000 osobom bezrobotnym i nieaktywnym zawodowo, a blisko 70 000 studentów wzięło udział w stażach zawodowych w przedsiębiorstwach. Utworzono ponad 44 000 nowych miejsc w placówkach opieki nad dziećmi i przedszkolach, a ponad 200 000 osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym skorzystało z usług społecznych lub opieki zdrowotnej. Również fundusze rolne i rybackie oraz inne programy UE przyczyniają się do zaspokojenia potrzeb inwestycyjnych. Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich udostępnił środki w łącznej wysokości 13,6 mld EUR, a Europejski Fundusz Morski i Rybacki – 710 mln EUR (w przypadku obu kwot uwzględnione jest współfinansowanie krajowe). Polska jest beneficjentem także innych programów UE, takich jak instrument „Łącząc Europę”, w ramach którego przydzielono środki UE w wysokości 3,9 mld EUR na konkretne projekty dotyczące strategicznych sieci transportowych, oraz program „Horyzont 2020”, w ramach którego przydzielono środki UE w wysokości 478 mln EUR (w tym wsparcie dla 250 MŚP na kwotę około 120 mln EUR). Finansowanie UE przyczynia się do uruchomienia znacznych inwestycji prywatnych. Aby zachęcić sektor prywatny do inwestowania, w ramach samych tylko programów wspieranych z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych ( IV ) wydatkowano do końca 2018 r. kwotę około 3,7 mld EUR w formie pożyczek, gwarancji i kapitału własnego ( V ). Kwota ta stanowi 4,6 % wszystkich środków przydzielonych w ramach europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Fundusze UE już teraz inwestują znaczne kwoty w działania zgodne z celami zrównoważonego rozwoju. W Polsce europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne wspierają 13 z 17 celów zrównoważonego rozwoju, a do ich realizacji przyczynia się nawet 95 % wydatków. 3. Kluczowe obszary reform 3.1.Finanse publiczne i podatki System podatkowy Obciążenie podatkowe w Polsce w dalszym ciągu rosło, ale pozostaje na niższym poziomie niż w UE. W 2018 r. relacja dochodów do PKB wyniosła w Polsce 35,2 %, co oznacza wzrost w stosunku do 2017 r., gdy wynosiła ona 34,1 %. Wynik ten pozostawał jednak niższy od średniej UE, tj. 39,2 %. Różnica ta jest związana głównie z opodatkowaniem pracy. Do 2019 r. nominalny deficyt budżetowy stopniowo malał, ale w tym roku trend ten odwrócił się. Polska była jedynym państwem członkowskim UE, któremu udało się przejść bez recesji przez kryzys finansowy w latach 2008–2010. Dokonało się to kosztem, między innymi, znacznego wzrostu nominalnego deficytu budżetowego. Od tego czasu Polska przeprowadziła w latach 2010–2018 znaczną konsolidację budżetową, obniżając deficyt o ponad 7 punktów procentowych, tak że w 2018 r. finanse publiczne zbliżyły się do stanu równowagi. Szacuje się, że w 2019 r. doszło do odwrócenia się tego trendu w związku z szeregiem nowych rozwiązań podatkowych i w zakresie transferów socjalnych, które zmniejszyły dochody z podatków bezpośrednich i zwiększyły wydatki socjalne (wykres 3.1.1). Wykres 3.1.1:Zmiany dochodów i wydatków sektora instytucji rządowych i samorządowych, deficyt budżetowy, lata 2010-2021 Źródło: Komisja Europejska Szacuje się, że wydatki publiczne wzrosną. W ostatnich latach relacja wydatków do PKB stale malała: z 44 % w 2011 r. do 41 % w 2017 r. W 2018 r. nieznacznie wzrosła. Wydatki socjalne stanowiły największą pozycję wydatków. Wzrosły one z około 14 % PKB w 2011 r. do 15 % PKB w 2018 r., w związku z wdrożeniem nowych transferów socjalnych. Szacuje się, że w 2019 r. wydatki socjalne zwiększyły się jeszcze bardziej wskutek zniesienia kryterium dochodowego, od którego zależało wcześniej otrzymanie uniwersalnego świadczenia na dziecko, i wypłaty dodatkowego świadczenia emerytom i rencistom. Wydatki zwiększyły się też z powodu wzrostu wynagrodzeń części urzędników. Wynagrodzenia te były najpierw zamrożone przez kilka lat, a od 2015 r. zaczęły stopniowo rosnąć, przy czym w latach 2019 i – zwłaszcza – 2020 tempo wzrostu było duże. Lata 2018–2020 cechuje również stopniowy wzrost płac nauczycieli, na którą to grupę zawodową przypada blisko jedna piąta kosztów wynagrodzeń w sektorze instytucji rządowych i samorządowych. Zmiany te są trudne do odwrócenia i sprawią, że relacja wydatków publicznych do PKB wzrośnie w bliskiej przyszłości do około 42 %. Polska kontynuowała wysiłki mające na celu poprawę przestrzegania przepisów podatkowych i walkę z oszustwami podatkowymi. W 2019 r. mechanizm podzielonej płatności VAT (tzw. split payment) stał się obowiązkowy w przypadku niektórych rodzajów transakcji, których przedmiotem są towary i usługi wrażliwe na wyłudzenia VAT, w tym sektory elektroniczny, węglowy, stalowy i budowlany. Wprowadzono ponadto nowe narzędzie, tzw. białą listę podatników VAT w celu skłonienia przedsiębiorców do weryfikacji potencjalnych kontrahentów, aby zabezpieczyć się przed ryzykiem udziału w nieuczciwych transakcjach. Zmiany te dopełniło wprowadzenie w 2020 r. obowiązku posiadania kas fiskalnych online przez niektórych podatników. Ustanowiono też szereg grzywien, aby egzekwować dotychczasowe i nowo wprowadzone obowiązki podatkowe. Wprowadzono również szereg zmian w podatku dochodowym od osób prawnych, w tym automatyczną wymianę informacji o transgranicznych schematach podatkowych, aby poprawić przestrzeganie przepisów.

Dynamika wzrostu dochodów była w ostatnim czasie bardzo silna i jej utrzymanie będzie stanowić wyzwanie. Wzrost dochodów publicznych w ostatnich latach był dwucyfrowy. Przyczyniły się do niego bardzo dobre warunki gospodarcze, ale także szereg reform podatkowych (Komisja Europejska, 2019b). Ściągalność podatków systematycznie poprawiała się. Efekt ten pojawił się najpierw w przypadku podatku od wartości dodanej (VAT), a następnie podatków bezpośrednich. Na przykład badanie z 2019 r. dotyczące luki w podatku VAT, tzn. różnicy między teoretycznie należnym VAT a kwotą VAT faktycznie otrzymaną, wykazało, że w 2017 r. Polska zmniejszyła swoją lukę w podatku VAT o około jedną trzecią, do niespełna 14 % (CASE i IAS, 2019), który to poziom jest zbliżony do średniej UE wynoszącej 11 %. Może się zatem okazać, że ściągalność podatków nie będzie już rosła w tak dużym tempie. Sugerują to też ostatnie dane dotyczące dochodów podatkowych (wykres 3.1.1). W związku z oczekiwanym spowolnieniem gospodarczym (sekcja 1) silna procykliczność dochodów z VAT w Polsce jest kolejnym czynnikiem ryzyka, który może zaważyć na perspektywach wzrostu dochodów z VAT w średnim okresie (Komisja Europejska, 2019b). Wykres 3.1.2:Dynamika dochodów podatkowych Źródło: Ministerstwo Finansów Rozwiązania mające na celu obniżenie podatków bezpośrednich prawdopodobnie zmniejszą dochody. W 2019 r. Polska obniżyła stawkę podatku dochodowego od osób prawnych dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) i przedsiębiorstw typu start-up. Kolejnym środkiem było znaczne podwyższenie w 2020 r. progu rocznego obrotu, który decyduje o statusie „małego” podatnika. Wprowadzono też zachętę podatkową do wspierania innowacji (Komisja Europejska, 2019b). Łączny wpływ tych reform na budżet jest ograniczony, a mają one na celu pobudzenie działalności gospodarczej i innowacji. Natomiast wdrożone niedawno zmiany w podatku dochodowym od osób fizycznych są kosztowne. W 2019 r. obniżono pierwszą stawkę podatku dochodowego od osób fizycznych z 18 % do 17 % i podniesiono wysokość kosztów uzyskania przychodów. Zmiany te miały służyć zmniejszeniu klina podatkowego. Oprócz tego wprowadzono specjalne zwolnienie z podatku od osób fizycznych dla młodych podatników. Zmiany te będą miały negatywny wpływ na budżet wynoszący ok. 0,5 % PKB rocznie. Ten negatywny wpływ zostanie jedynie w niewielkim stopniu zrekompensowany przez wprowadzenie tzw. daniny solidarnościowej dla osób osiągających wysokie dochody. System opodatkowania pracy stał się bardziej skomplikowany. Po ostatnich zmianach podstawowy system podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) obejmuje dwie stawki podatku: 17 % i 32 %. W najczęstszych przypadkach podatnicy będący pracownikami mają prawo odliczyć od podatku jedną z czterech ryczałtowych kwot kosztów uzyskania przychodów. Mogą oni również skorzystać z kwoty wolnej od podatku, której wysokość maleje wraz ze wzrostem dochodów. Osoby o wysokich dochodach nie są uprawnione do kwoty wolnej od podatku. Od 2019 r. osoby, których łączne dochody podlegające opodatkowaniu przekraczają 1 milion złotych, opodatkowane są natomiast daniną solidarnościową w wysokości 4 %. Również od 2019 r. wprowadzono zwolnienie z PIT dla osób młodych, które nagle przestaje obowiązywać z chwilą osiągnięcia przez nich wieku 26 lat. Oprócz tego około 0,6 mln osób prowadzących działalność gospodarczą korzysta z prawa do rozliczania się według stawki PIT wynoszącej 19 %, podczas gdy rolnicy zasadniczo nie płacą PIT. W szczególnych przypadkach stosowane są również inne rozwiązania, takie jak karta podatkowa, czyli prawo do płacenia jednolitej kwoty podatku ustalanej przez organy podatkowe niezależnie od poziomu dochodów. Wysokość klina podatkowego zależy w dużym stopniu od rodzaju umowy o pracę. W 2018 r. klin podatkowy w Polsce był nieco niższy od średniej OECD (OECD, 2019e), przy czym różnice między osobami o niskich i wysokich dochodach były mniejsze niż w OECD. Ze względu na strukturę PIT, na wysokość klina podatkowego wpływają głównie składki na ubezpieczenie społeczne, zwłaszcza w dolnym przedziale rozkładu dochodów. Odsetek umów cywilnoprawnych, czyli niestandardowych, jest w Polsce wysoki. W 2018 r. około 1,1 mln osób zatrudniło się na podstawie umowy cywilnoprawnej, nie posiadając jednocześnie standardowej umowy o pracę z innym pracodawcą (Główny Urząd Statystyczny, 2019b). Ponad 90 % z tych osób pracowało na podstawie umowy zlecenia, która oferuje możliwość niepłacenia składek na ubezpieczenie społeczne od przychodów wyższych niż minimalne wynagrodzenie. Pozostały odsetek osób był zatrudniony na podstawie umowy o dzieło, która nie wiąże się z obowiązkiem płacenia składek na ubezpieczenie społeczne. Jednocześnie osoby samozatrudnione mają dużą swobodę w zakresie decydowania o wysokości płaconych składek na ubezpieczenie społeczne. W świetle tej sytuacji jest prawdopodobne, że adekwatność emerytur zmniejszy się w przyszłości. Wprowadzono szereg rozwiązań w celu usprawnienia poboru składek na ubezpieczenie społeczne. W 2018 r. uproszczono płatności składek i poprawiono ściągalność zaległych składek. Oprócz tego odpowiednie instytucje dysponują teraz większą liczbą instrumentów i mają większe uprawnienia, aby kontrolować wydatki na ubezpieczenie społeczne, np. na zasiłki chorobowe. Zmiany te nie objęły jednak kwestii zróżnicowanego traktowania podatników, jeżeli chodzi o wysokość płaconych składek. Polska podjęła działania w celu zmniejszenia niepewności podatkowej i stopnia złożoności systemu VAT, ale koszt przestrzegania przepisów pozostaje wysoki. W 2019 r. dokonano przeglądu i uproszczenia systemu przyporządkowywania stawek VAT do poszczególnych towarów i usług, który był skomplikowany i często prowadził do błędów. Zmieniony system zacznie w pełni obowiązywać w pierwszym półroczu 2020 r. Doprecyzowano przy tej okazji szereg niejasności w przepisach. Reforma ta może zatem ograniczyć niepewność podatników i czas potrzebny im na wywiązanie się z zobowiązań podatkowych. Według szacunków Banku Światowego (2019a) obciążenie czasowe modelowego przedsiębiorstwa działającego w Polsce związane z jego obowiązkami podatkowymi znacznie wzrosło w ostatnich latach i jest znacząco większe niż w innych państwach regionu (wykres 3.1.3) (). Reforma matrycy VAT nie rozwiązała jednak problemu znacznej utraty dochodów podatkowych na skutek nadmiernego stosowania obniżonych stawek VAT. Szacowano, że w 2017 r. Polska była jednym z trzech państw UE, które traciły najwięcej dochodów z tego tytułu (CASE i IAS, 2019). Wykres 3.1.3:Czas poświęcany przez średniej wielkości przedsiębiorstwo na wywiązanie się ze swoich zobowiązań podatkowych, lata 2010–2019 Źródło: Bank Światowy Podatki ekologiczne praktycznie nie są wykorzystywane jako narzędzie polityki w celu nakłonienia do zachowań przyjaznych dla środowiska. Polska pobiera stosunkowo wysokie podatki ekologiczne w porównaniu z innymi państwami UE (Komisja Europejska, 2019e). Wydaje się jednak, że nie zachęcają one do zachowań proekologicznych. Większość podatków środowiskowych to podatki związane z energią, jednak istnieje od nich szereg wyłączeń, na przykład dla sektorów energochłonnych. W 2019 r. obniżono też akcyzę na energię elektryczną, a ceny energii były kontrolowane administracyjnie, przy czym państwo rekompensowało producentom energii potencjalne straty. Opłata recyklingowa od opakowań z tworzywa sztucznego została natomiast zmodyfikowana, aby skuteczniej ograniczyć ich stosowanie. Ustępujący Sejm nie zmodernizował ordynacji podatkowej. Nad reformą ordynacji podatkowej pracował przez kilka lat specjalny zespół ekspertów i była ona przedmiotem szeroko zakrojonych konsultacji publicznych. Celem reformy było ustanowienie nowych ram podatkowych, które byłyby bardziej przyjazne dla podatników. Obecnie nie jest wiadomo, czy i kiedy prace te zostaną wznowione. Ramy budżetowe Ramy budżetowe zostały osłabione, ponieważ niektóre wydatki zwiększono, obchodząc istniejące przepisy. Przez kilka ostatnich lat struktura polskich ram budżetowych pozostawała niezmieniona. Jej najmocniejszym elementem wydają się być liczbowe reguły fiskalne określające dopuszczalne poziomy deficytu, długu i wydatków na różnych szczeblach sektora instytucji rządowych i samorządowych. Ważną rolę w powstrzymywaniu decydentów przed nadmiernymi wydatkami odgrywa zwłaszcza stabilizująca reguła wydatkowa, która obejmuje niemal cały sektor instytucji rządowych i samorządowych. Reguła ta określa górny limit wydatków nominalnych, których mogą dokonywać jednostki i fundusze określone w przepisach. Niektóre nowe pozycje wydatków (np. nadzwyczajna dodatkowa wypłata świadczenia emerytalnego, rozwój lokalnych połączeń autobusowych, wsparcie dla dorosłych osób z niepełnosprawnościami) są jednak realizowane za pośrednictwem nowo utworzonych funduszy, które nie są objęte regułą wydatkową. W efekcie wydatki te nie wiązały się z koniecznością wygenerowania oszczędności w innych obszarach. Chociaż podobne praktyki mocno osłabiają rolę reguły wydatkowej, pozostaje ona podstawowym narzędziem służącym ograniczeniu nadmiernego wzrostu wydatków. Kontynuowane są prace nad reformą systemu budżetowego. Zgodnie z zaleceniami Rady Polska przeprowadza reformę mającą na celu wyeliminowanie pewnych niedociągnięć w systemie budżetowym. Otrzymuje ona w tym celu wsparcie z funduszy UE. Niedociągnięcia te obejmują między innymi: skomplikowane i przestarzałe klasyfikacje budżetowe; nieoptymalny sposób rejestrowania informacji; brak realnego planowania średniookresowego i fakt, że przeglądy wydatków nie wpływają bezpośrednio na proces budżetowy; wszystkie te niedociągnięcia utrudniają efektywne i skuteczne zarządzanie środkami finansowymi oraz sprawiają, że zaciera się odpowiedzialność poszczególnych jednostek za środki budżetowe (Komisja Europejska, 2019b; Wiczewski, 2020). Ambitnym celem reformy jest spójny proces sporządzania budżetu, który wykracza poza planowanie roczne. Nabiera ona dużej wagi w świetle ograniczonych możliwości znacznego zwiększenia dochodów, presji na wydatki w długim okresie i nieefektywnego zarządzania wydatkami. Biorąc pod uwagę złożony charakter reformy, jej wdrożenie zajmie kilka lat. Nie ogłoszono jeszcze terminu jej zakończenia. Analiza zdolności obsługi zadłużenia i ryzyka fiskalne W perspektywie krótkoterminowej analiza stabilności finansów publicznych wskazuje na niskie ryzyko. Od kilku lat polską gospodarkę cechował silny wzrost nominalnego PKB i stosunkowo niski deficyt budżetowy. Trend spadkowy długu sektora instytucji rządowych i samorządowych utrzymał się w 2019 r., kiedy to wskaźnik długu wyniósł – zgodnie z szacunkami – około 47 % PKB. Prognoza Komisji z jesieni 2019 r. wskazuje, że relacja długu do PKB będzie dalej stopniowo maleć, do poziomu około 44 % w 2021 r. Analiza zdolności obsługi zadłużenia za 2019 r. (Komisja Europejska, 2020a) wskazuje, że zagrożenie dla stabilności finansów publicznych Polski w krótkim okresie jest niskie. Saldo strukturalne stopniowo poprawiało się do 2018 r., ale nie osiągnięto średniookresowego celu budżetowego, którym było -1 % PKB. Szacuje się, że w 2019 r. saldo pogorszyło się w związku z wdrożeniem pakietu socjalno-podatkowego. Nie odnotowano poważnych zagrożeń dla stabilności finansów publicznych w średnim okresie. W średniej perspektywie wskaźnik stabilności finansów publicznych S1 sygnalizuje niskie ryzyko; jest to związane z faktem, że w analizowanych scenariuszach następuje stopniowy spadek relacji długu do PKB (zob. załącznik B i wykres 3.1.4). Utrzymanie do 2030 r. relacji długu do PKB poniżej wartości referencyjnej wynoszącej 60 % nie wymaga zatem wprowadzenia korekty budżetowej w stosunku do scenariusza odniesienia zakładającego niezmieniony kurs polityki fiskalnej. Jest prawdopodobne, że system emerytalny będzie źródłem ryzyka zagrażającego stabilności finansów publicznych. Polski system emerytalny to system o zdefiniowanej składce i jest z założenia zrównoważony. Przyjmuje się, że skumulowany kapitał będzie wypłacany przez cały oczekiwany okres pobierania emerytury. Osoby spełniające określone kryteria będą kwalifikować się do uzyskania minimalnego świadczenia emerytalnego wynoszącego obecnie 1100 złotych brutto. W teorii system ten nie wymaga wsparcia z budżetu państwa, z wyjątkiem dopłat do minimalnych emerytur dla osób, które nie zgromadziły wystarczającego kapitału. Od 2019 r. wszyscy emeryci otrzymują jednak dodatkowe świadczenie, tzw. trzynastą emeryturę, w wysokości jednomiesięcznej emerytury minimalnej, co stanowi obciążenie dla finansów publicznych. Biorąc pod uwagę prognozy, które zapowiadają szybkie starzenie się polskiego społeczeństwa, oraz stosunkowo niski ustawowy i rzeczywisty wiek przejścia na emeryturę, spodziewany jest znaczny spadek adekwatności emerytur. Scenariusz zbadany przez Komitet Polityki Gospodarczej i Komisję Europejską (Komisja Europejska, 2018b) wskazuje, że po roku 2060 około jedna trzecia emerytów będzie otrzymywać jedynie minimalne świadczenie emerytalne, którego wysokość zmaleje do około 20 % ówczesnego średniego wynagrodzenia. Sytuacja ta może okazać się nieakceptowalna z perspektywy społecznej. Jednocześnie spodziewany jest silny wzrost odsetka emerytów i rencistów w populacji wyborców, a wywierana przez nich presja polityczna na podwyższenie emerytur może zwiększyć ryzyko dla stabilności finansów publicznych. Wykres 3.1.4:Scenariusze długu publicznego w średnim okresie Źródło: Komisja Europejska Niedawno zaproponowana zmiana systemu emerytalnego nie rozwiązuje problemu adekwatności świadczeń. W 2019 r. rząd przyjął projekt ustawy zmieniającej system emerytalny. Obecny II filar systemu emerytalnego ma zostać zlikwidowany. Aktywa, którymi zarządzają otwarte fundusze emerytalne, zostaną przeniesione do powszechnego systemu emerytalnego zarządzanego przez państwo (I filar) albo do III filaru (Indywidualne Konta Emerytalne), gdzie będą zarządzane przez podmioty prywatne. Od osób, które zdecydują się przenieść środki do III filaru systemu emerytalnego, zostanie pobrana opłata przekształceniowa w wysokości 15 % wartości przenoszonych aktywów. Przekazane tam środki staną się jednak prywatną własnością, która może być dziedziczona, w przeciwieństwie do środków, które trafią do I filaru. Zgodnie z krajowymi przepisami opłata przekształceniowa zasili dochody budżetowe. Reforma ta jednak nie zaradzi ryzyku związanemu z adekwatnością przyszłych emerytur czy też stabilnością systemu emerytalnego.

3.2. Sektor finansowy Dzięki bezpiecznym poziomom zgromadzonych kapitałów i niskiemu wykorzystaniu dźwigni finansowej sektor bankowy pozostaje odporny na wstrząsy. W ostatnich latach postępował proces konsolidacji w tym sektorze. Zwiększył się również udział własnościowy państwa. Wskaźniki wypłacalności utrzymywały się w 2019 r. na wysokim poziomie, a łączne aktywa dalej rosły – o 8,7 % rocznie. Dobra była również ogólna rentowność tego sektora, dzięki umiarkowanemu wzrostowi akcji kredytowej i malejącym kosztom. Ryzyko dotyczące portfela kredytów hipotecznych w walutach obcych, które pojawiło się w związku z orzeczeniem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (), może wiązać się z koniecznością utworzenia dodatkowych rezerw kapitałowych. Tabela 3.2.1:Wskaźniki stabilności finansowej sektora bankowego Źródło: Europejski Bank Centralny Większość banków utrzymuje wysoki poziom wypłacalności dzięki wprowadzonym ostrożnym działaniom regulacyjnym. W przypadku większości banków posiadane kapitały były wystarczające, aby spełnić obowiązujące wymogi ostrożnościowe oraz wymogi dotyczące buforów kapitałowych. Na koniec czerwca 2019 r. standardów w zakresie współczynników kapitałowych nie spełniały cztery banki, w tym dwa małe banki komercyjne i dwa banki spółdzielcze (których łączny udział w aktywach sektora bankowego wynosił 1,5 %). W porównaniu z innymi państwami w regionie polski organ regulacyjny (Komisja Nadzoru Finansowego) narzucił wyższe wagi ryzyka dotyczące wskaźników adekwatności kapitałowej, a także bardziej rygorystyczne minimalne wymogi kapitałowe (). Wprowadzono również dodatkowy wymóg kapitałowy związany z ekspozycją banków na walutowe kredyty hipoteczne. Ponieważ finansowanie nieruchomości mieszkalnych podlega prewencyjnym środkom politycznym (), ryzyko w tym segmencie jest niskie. Dług gospodarstw domowych z tytułu kredytów hipotecznych jest w przeważającej mierze denominowany w złotych polskich. Praktycznie wszystkie kredyty hipoteczne udzielane są ze zmienną stopą procentową, co wiąże się z ryzykiem w przypadku wzrostu stóp procentowych. Według testów warunków skrajnych przeprowadzonych przez Narodowy Bank Polski ryzykami tymi można jednak zarządzać (NBP, 2019a). Wskaźnik kredytów zagrożonych w segmencie kredytów mieszkaniowych jest niski: wynosi średnio 2,4 %, a w przypadku kredytów hipotecznych denominowanych w walutach obcych, które nie są już udzielane, wynosi 3 %. Kredyty te stanowią około 5,5 % bilansu sektora bankowego, a dzięki spłatom udział ich maleje o 8 % każdego roku. Całkowity udział kredytów zagrożonych w portfelach banków wyniósł w połowie 2019 r. 6,2 %, a zatem ryzyko kredytowe pozostaje ograniczone. Kredyty hipoteczne denominowane w walutach obcych mogą wymagać utworzenia dodatkowych rezerw kapitałowych. W 2019 r. władze odstąpiły od planów utworzenia funduszu wsparcia kredytobiorców, którzy zaciągnęli kredyty w walutach obcych, lub systemowego rozwiązania w postaci przewalutowania portfela kredytowego denominowanego we frankach szwajcarskich. Rząd skupił się za to na udzielaniu pomocy kredytobiorcom znajdującym się w trudnej sytuacji finansowej, w tym osobom, które zaciągnęły kredyt w walucie krajowej. Pomoc ta zmniejszyła presję na banki. Po wydaniu orzeczenia przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wzrosło jednak znacząco ryzyko związane z działaniami prawnymi kredytobiorców. W opinii organu nadzoru orzeczenie to nie oznacza automatycznego przewalutowania na złoty wszystkich kredytów denominowanych i indeksowanych we frankach szwajcarskich. Nie wiadomo jeszcze, czy konieczne będzie utworzenie dodatkowych rezerw. Większość banków osiąga w dalszym ciągu dużą rentowność. Wzrost gospodarczy i poprawa jakości portfela kredytowego pomogły bankom osiągać stabilny zwrot z inwestycji (tabela 3.2.1). Widoczne są jednak indywidualne różnice, ponieważ niektóre instytucje kredytowe odnotowują straty. Sektor bankowy dotykają problemy związane z utrzymującymi się niskimi stopami procentowymi, dużą konkurencją, wysokimi składkami do Bankowego Funduszu Gwarancyjnego z tytułu gwarantowania depozytów oraz na cele restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, a także specjalnym podatkiem nałożonym na instytucje finansowe. Podobnie jak w poprzednich latach, aby utrzymać rentowność, banki koncentrują się na dochodowym segmencie kredytów konsumenckich i obniżają jeszcze bardziej oprocentowanie lokat terminowych. Podobnie jak w większości państw członkowskich UE, polskie banki w dalszym ciągu tną koszty, redukując liczbę pracowników i oddziałów. Pomimo wspomnianego obciążenia kosztami, według stanu na czerwiec 2019 r. relacja kosztów do dochodów w sektorze bankowym wyniosła 57,5 %, czyli nie zmieniła się w stosunku do ubiegłego roku. Porównywalne wskaźniki są odnotowywane w innych państwach w regionie. Główne ryzyko, które może się pojawić w przyszłości, wiąże się ze sprawami sądowymi wnoszonymi przez klientów, którzy mają kredyty we frankach szwajcarskich (zob. powyżej). Struktura finansowania banków pozostaje niezmieniona. Głównym źródłem finansowania systemu bankowego są stabilne depozyty, głównie gospodarstw domowych. Depozyty sektora niefinansowego rosły o 10,2 % rocznie i finansują ponad 60 % aktywów banków. Polska posiada wprawdzie jeden z najbardziej rozwiniętych rynków kapitałowych w regionie, ale stopień wykorzystania rynku hurtowego przez banki pozostaje ograniczony. Powoli rośnie skala finansowania rynkowego za sprawą większych emisji obligacji zabezpieczonych. W przyszłości spodziewany jest wzrost udziału emisji dłużnych mających na celu spełnienie wymogów dotyczących zobowiązań podlegających umorzeniu lub konwersji długu (minimalny wymóg funduszy własnych i zobowiązań kwalifikowanych, tzw. MREL). Spełnienie tych wymogów będzie jednak prawdopodobnie trudne dla polskiego sektora bankowego. Zachodzą dalsze zmiany w strukturze własnościowej polskiego sektora bankowego. W przypadku kilku zagranicznych banków najważniejszymi czynnikami, które skłoniły je do rozważenia sprzedaży polskich spółek-córek, były ich własne problemy z rentownością i poziomem kapitałów własnych. Negatywny wpływ na klimat inwestycyjny mogły mieć ponadto malejące dochody z polskich jednostek zależnych, niepewność związana z walutowymi kredytami hipotecznymi, rosnąca rola banków kontrolowanych przez Skarb Państwa oraz obawy dotyczące stanu rządów prawa. Proces konsolidacji w tym sektorze będzie zatem kontynuowany, co prawdopodobnie doprowadzi do powstania rynku o niewielkiej liczbie banków uniwersalnych i kilku kredytodawców specjalistycznych. Rośnie udział państwa w systemie bankowym, co unaocznia rolę silnego i niezależnego nadzoru. Do niedawna państwo posiadało udziały własnościowe (bezpośrednie i pośrednie) jedynie w największym polskim banku i kilku mniejszych podmiotach. Obecnie Skarb Państwa jest właścicielem około 40 % wszystkich aktywów tego sektora, w tym dwóch dużych banków o znaczeniu systemowym, a oprócz tego należy do niego największa grupa ubezpieczeniowa. Ścisłe wzajemne powiązania między państwem a systemem finansowym stawiają szczególne wyzwania przed organami nadzoru, takie jak zwracanie bacznej uwagi na strukturę zarządzania i zapewnienie, aby polityka nie miała wpływu na decyzje biznesowe. Z uwagi na fakt, że państwo kontroluje dużą część sektora i że kontrolowane banki są dużymi graczami na rynku, organ nadzoru musi się również koncentrować na ochronie konkurencji i zapewnieniu równych warunków działania. Bardzo ważna jest także ochrona praw akcjonariuszy mniejszościowych. Rozwój segmentów działalności kredytowej banków odpowiadał fundamentalnym parametrom gospodarczym, które są dobre, tak więc wzrost ten powinien utrzymać się. Kredyty hipoteczne, stanowiące około 70 % zadłużenia gospodarstw domowych, rosły o 7,5 % rocznie (stan na czerwiec 2019 r.). Dochodowy segment kredytów konsumenckich dalej rósł dynamicznie, w tempie 9,1 % rocznie, czyli szybciej niż PKB. Małe i średnie przedsiębiorstwa dysponują nadal dużymi zasobami finansowymi, w związku z czym niechętnie zaciągają kredyty z systemu bankowego. Segment kredytów dla MŚP rósł o 3,9 % rocznie (stan na czerwiec 2019 r.), natomiast kredyty dla większych przedsiębiorstw zwiększyły się o 11 %. Niskie zadłużenie sektora prywatnego i brak poważnych zakłóceń równowagi na rynku mieszkaniowym (zob. sekcja 1) w połączeniu z odpowiednim poziomem funduszy własnych banków i dużą płynnością, która znacznie przekracza minimalne wymogi regulacyjne, pozostawiają miejsce na przyszły wzrost akcji kredytowej. Nowe Pracownicze Plany Kapitałowe (PPK) mogą wspierać rozwój rynku kapitałowego. Jak dotychczas rynek kapitałowy nie rozwija się dynamicznie ani w segmencie akcji, ani w segmencie instrumentów o stałym dochodzie. PPK to prywatne plany długoterminowego oszczędzania mające na celu podniesienie obecnego poziomu oszczędności gospodarstw domowych, zwiększenie dochodów na emeryturze i wzmocnienie rynków kapitałowych. Planowane jest, że zainwestowany kapitał będzie rósł o 0,7 % PKB rocznie. Wdrażanie PPK rozpoczęto w połowie 2019 r. w największych przedsiębiorstwach. Stopniowo włączane będą także mniejsze firmy. Po pełnym wdrożeniu w 2021 r. władze oczekują, że program będzie obejmować około 8,6 mln pracowników (przy założeniu, że stopa uczestnictwa wyniesie 75 %, na koniec 2019 r. w dużych przedsiębiorstwach wyniosła ona jednak tylko około 44 %). PPK mają być finansowane przez pracowników, pracodawców i budżet państwa w formie dotacji. Każdy uczestnik może wycofać swoje środki w dowolnej chwili lub zrezygnować z dalszych wpłat. Nowa strategia ma na celu rozwój polskiego rynku kapitałowego. Głównym celem przyjętej niedawno strategii jest poprawa dostępu przedsiębiorstw (zwłaszcza MŚP) do finansowania poprzez zwiększenie atrakcyjności polskiego rynku kapitałowego. Strategia ma w związku z tym na celu usunięcie około 20 barier utrudniających przedsiębiorstwom dostęp do finansowania oraz dalszą budowę konkurencyjnej infrastruktury, która pozwoli na bardziej dynamiczny rozwój rynku i tworzenie innowacji. Dokument ten powstał przy wsparciu technicznym ze strony Komisji Europejskiej i przedstawia 90 propozycji. Oprócz poprawy dostępu do finansowania strategia proponuje również rozwiązania mające na celu podniesienie poziomu edukacji finansowej społeczeństwa, zwiększenie skłonności konsumentów do oszczędzania, wzmocnienie zaufania do rynku oraz poprawę przestrzegania ładu korporacyjnego w polskich przedsiębiorstwach, w tym w firmach państwowych. 3.3. Rynek pracy, edukacja i polityka społeczna Rynek pracy Dzięki silnemu wzrostowi gospodarczemu sytuacja na rynku pracy przedstawia się dobrze, utrzymują się jednak pewne wyzwania. Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat nadal wzrastał i w trzecim kwartale 2019 r. osiągnął około 73 %, co stanowi najwyższy poziom w historii. Różnice pomiędzy regionami są jednak wyraźne. Wskaźnik zatrudnienia w Warszawie (grupa wiekowa 20–64 lat) wynosi 82,5 % i jest znacznie wyższy niż w województwie warmińsko-mazurskim (66,7 %). Malejąca liczba osób, które są w stanie zaspokoić popyt na rynku pracy, hamuje wzrost zatrudnienia, który – według szacunków w 2019 r. – właściwie się zatrzymał. Współczynnik aktywności zawodowej stale rósł, a stopa bezrobocia ustabilizowała się w 2019 r. na poziomie poniżej 3,5 %, jednym z najniższych w UE. Zarówno stopa bezrobocia długotrwałego, jak i stopa bezrobocia młodzieży zmniejszyły się w 2019 r. do rekordowo niskich poziomów, odpowiednio poniżej 1 % i 10,1 %. Jednocześnie utrzymują się znaczne różnice między regionami. Wykres 3.3.1:Wskaźnik zatrudnienia w Polsce, 2018 r. Źródło: Eurostat W Polsce nadal utrzymuje się niedobór siły roboczej. Według sondaży Komisji Europejskiej wśród przedsiębiorstw i konsumentów () prawie połowa przedsiębiorstw w sektorze przemysłowym i sektorze budowlanym stwierdziła, że niedobór siły roboczej ograniczał produkcję w 2019 r., co stanowi jeden spośród najwyższych odsetków w UE. Odnotowane niedobory siły roboczej były również stosunkowo wysokie w sektorze usług (28,5 %), który odpowiada za blisko 60 % zatrudnienia ogółem. Niedobory te byłyby znacznie wyższe, gdyby nie miał miejsca znaczny napływ pracowników z zagranicy, głównie z Ukrainy (zob. sekcja 1). Istotną tendencją długoterminową jest zmiana charakteru miejsc pracy w Polsce pod wpływem postępującego rozwoju technologicznego. Coraz większy odsetek miejsc pracy wiąże się z nierutynowymi zadaniami wymagającymi kreatywnego myślenia i wysokich umiejętności (Hardy et al., 2018), co może prowadzić do pewnego niedopasowania na rynku pracy w przyszłości. Pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony to niewielki odsetek wszystkich zatrudnionych, który jednak rośnie. W 2018 r. umowę na czas nieokreślony miało 60,6 % osób zatrudnionych, czyli o 1,5 punktu procentowego więcej niż w roku poprzednim. Odsetek pracowników posiadających umowy na czas określony nadal spadał, ale w III kwartale 2019 r. utrzymał się na poziomie 20,8 % – jednym z najwyższych w UE. Znaczący jest również udział osób prowadzących działalność na własny rachunek: 17,6 % całkowitego zatrudnienia (III kw. 2019 r., grupa wiekowa 20–64 lat). Wskaźniki zatrudnienia różnią się w zależności od grupy ludności. Wskaźniki zatrudnienia młodych mężczyzn i pracowników wysoko wykwalifikowanych są znacznie wyższe od średnich UE. Natomiast znacznie niższe niż w większości innych państw członkowskich UE są wskaźniki zatrudnienia dotyczące w szczególności osób starszych i kobiet (wykres 3.3.2). Odsetek osób o niskich umiejętnościach zawodowych w populacji jest wprawdzie niski, lecz ich wskaźnik zatrudnienia wynoszący 42 % jest trzecim najniższym w UE. Wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami utrzymuje się również na niskim poziomie i w ostatnich latach właściwie się nie poprawia (). Środki mające na celu zwiększenie uczestnictwa grup niedostatecznie reprezentowanych na rynku pracy przyczyniłyby się do realizacji celów zrównoważonego rozwoju 5 i 10.

Ramka 3.3.1: Monitorowanie wyników w kontekście Europejskiego filaru praw socjalnych Europejski filar praw socjalnych służy za kompas wyznaczający kierunek odnowionego procesu pozytywnej konwergencji społeczno-gospodarczej na rzecz lepszych warunków życia i pracy w Unii Europejskiej. Określono w nim dwadzieścia podstawowych zasad i praw w zakresie równych szans i dostępu do rynku pracy, uczciwych warunków pracy oraz ochrony socjalnej i włączenia społecznego. Tablica wskaźników społecznych, która jest instrumentem wspierającym Europejski filar praw socjalnych, wskazuje na pewne wyzwania związane z zatrudnieniem i sytuacją społeczną w Polsce, ale przedstawia także pozytywne wyniki. Dobre wyniki rynku pracy znajdują odzwierciedlenie w stałym wzroście wskaźnika zatrudnienia, który jednak wciąż jest na poziomie nieco poniżej średniej UE, oraz w spadku stóp bezrobocia i bezrobocia długotrwałego w ostatnich latach. Stale zmniejsza się też poziom ubóstwa, choć odsetek osób doświadczających trwałego ubóstwa wzrósł. Różnica w poziomie aktywności zawodowej kobiet i mężczyzn nadal jest duża, a poziom korzystania z opieki nad dziećmi (w wieku do 3 lat) wciąż jest bardzo niski. Pomimo pewnej poprawy Polska wciąż uzyskuje wyniki poniżej średniej UE w dziedzinie umiejętności cyfrowych. Blisko połowa dorosłych w wieku 16-74 lat nie posiada podstawowych umiejętności cyfrowych. Polskie przedsiębiorstwa niewiele inwestują w podnoszenie kwalifikacji pracowników: w 2018 r. tylko 13 % firm zapewniło szkolenia dla personelu w dziedzinie umiejętności ICT (w porównaniu ze średnio 23 % w UE). Aby zaradzić tej sytuacji, Ministerstwo Cyfryzacji przygotowuje Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych do 2030 r., obejmujący szereg działań i celów dotyczących dalszej poprawy i rozwijania umiejętności cyfrowych. Polska podjęła odpowiednie działania w kierunku poprawy włączenia społecznego i gospodarczego osób z niepełnosprawnościami. W 2018 r. przyjęto rządowy Program Dostępność Plus i jego dotychczasowe wyniki są bardzo pozytywne. Dzięki temu programowi realizowane są działania mające na celu trwałe włączenie kwestii dostępności do wszystkich obszarów polityki publicznej. We wrześniu 2019 r. weszła w życie ustawa o dostępności. Zobowiązuje ona podmioty publiczne do zagwarantowania standardów dostępności i przewiduje sankcje za ich nieprzestrzeganie. W ramach programu realizowane są również bezpośrednie inwestycje w istniejących budynkach użyteczności publicznej i wielorodzinnych domach mieszkalnych, przestrzeni publicznej i środkach transportu, na stronach internetowych oraz w zakresie usług powszechnych, aby poprawić ich dostępność. Wykres 3.3.2:Różnice we wskaźnikach zatrudnienia między Polską a UE, 2019 r. (p.p.) Źródło: Eurostat Wskaźnik zatrudnienia kobiet w Polsce jest nadal niski, ale poprawia się. Chociaż w 2018 r. bardziej wzrósł wskaźnik zatrudnienia kobiet niż wskaźnik zatrudnienia mężczyzn, utrzymywała się wysoka różnica w poziomie aktywności zawodowej kobiet i mężczyzn – 14,4 punktu procentowego. Różnica ta jest obserwowana w ramach tablicy wskaźników społecznych. Jest ona szczególnie duża w przypadku pracowników w starszym wieku (55–64 lat) i wynosi 20,7 punktu procentowego (powyżej unijnej średniej na poziomie 13). Niższy wskaźnik zatrudnienia kobiet jest związany z ich niższym wiekiem emerytalnym oraz obowiązkami w zakresie opieki nad dziećmi, osobami z niepełnosprawnościami i innymi członkami rodziny w kontekście słabo rozwiniętych usług społecznych. Od 2015 r. rośnie wskaźnik bierności zawodowej kobiet w związku z opieką nad dziećmi lub niesamodzielnymi osobami dorosłymi. W 2018 r. osiągnął poziom 6,7 % wszystkich kobiet w grupie wiekowej 15–64 lat, czyli o 2 punkty procentowe wyższy od średniej UE, a wpływ rodzicielstwa na zatrudnienie kobiet podwoił się od 2015 r., osiągając poziom 12,5 punktów procentowych. Odsetek dzieci objętych opieką w formalnych placówkach (dla dzieci w wieku poniżej 3 lat) utrzymywał się na bardzo niskim poziomie – 10,9 % w 2018 r. czyli poniżej średniej UE wynoszącej 35,1 %. Ponadto wskaźnik uczestnictwa dzieci we wczesnej edukacji i objęcia opieką w przypadku starszych dzieci (od 3. roku życia do wieku obowiązku szkolnego) był również bardzo niski i wynosił 59,4 %, czyli poniżej unijnej średniej wynoszącej 86,8 %. Z powodu istniejących niedoborów potrzeby inwestycyjne w zakresie opieki nad dziećmi są nadal znaczne. Pracownicy wykonujący obowiązki opiekuńcze postrzegają organizację pracy jako bardzo restrykcyjną, rzadko są też stosowane elastyczne rozwiązania, co dodatkowo ogranicza uczestnictwo kobiet w rynku pracy (wykres 3.3.3). Wykres 3.3.3:Elastyczność czasu pracy z uwagi na opiekę i brak aktywności zawodowej spowodowany obowiązkami rodzinnymi i opiekuńczymi, 2018 r. Źródło: Eurostat Niektóre czynniki utrudniają funkcjonowanie rynku pracy. W 2018 r. zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy było w Polsce wykorzystywane jedynie przez 6,2 % osób zatrudnionych, podczas gdy średnia UE wynosiła 18,5 %. Słabo rozwinięte rynek lokali mieszkalnych na wynajem i transport publiczny, zwłaszcza na obszarach wiejskich, również mają negatywny wpływ na funkcjonowanie rynku pracy (sekcja 3.4.4). Skutki przejścia ze specjalnego systemu emerytalnego dla rolników do powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych mogą zniechęcać do rezygnowania z zatrudnienia w ramach sektora rolnego. W 2020 r. odnotowano znaczny wzrost płacy minimalnej. Wysokość płacy minimalnej w 2020 r. została podniesiona o 15,6 %. Skala tej podwyżki znacznie przekroczyła przewidywany wzrost średnich płac i propozycje partnerów społecznych. Zmiana ta ma wpływ na znaczny odsetek pracowników – w 2018 r. około 10 % osób zatrudnionych za wynagrodzeniem zarabiało od 80 do 105 % płacy minimalnej (). Wyższa płaca minimalna może stanowić barierę dla zatrudniania niektórych pracowników o niskich umiejętnościach ze względu na ich niską wydajność. Aktywna polityka rynku pracy nie dociera do grup, będących jej potencjalnymi beneficjentami. Pomimo znacznego spadku stopy bezrobocia w ostatnich latach aktywna polityka rynku pracy niewiele zmieniła i nie obejmuje bezrobotnych, którzy nie są zarejestrowani w lokalnych urzędach pracy. Wynika to zasadniczo z braku zaufania do skuteczności tych urzędów oraz oferowanej przez nie pomocy, a także z ograniczeń prawnych, gdyż pewne grupy nie kwalifikują się do pomocy, w tym studenci studiów stacjonarnych w pełnym wymiarze czasu, osoby pobierające rentę inwalidzką lub świadczenie emerytalne, nawet w przypadku przejścia na wcześniejszą emeryturę, a także rolnicy i członkowie ich gospodarstw domowych. Pojawiają się również wątpliwości dotyczące skuteczności procesu dopasowania potencjalnych pracowników do miejsc pracy. Środki Funduszu Pracy, finansowanego głównie ze składki odprowadzanej od wynagrodzeń, są w coraz większym stopniu wykorzystywane na działania, które nie są ukierunkowane na osoby poszukujące pracy. W związku z tym finansowanie aktywnej polityki rynku pracy jest w dużym stopniu uzależnione od Europejskiego Funduszu Społecznego (22 % łącznych wydatków w 2018 r.). Aktywna polityka rynku pracy jest ponadto słabo zintegrowana z polityką społeczną prowadzoną na poziomie gminy oraz z polityką zdrowotną. Pogorszyła się jakość dialogu społecznego, zwłaszcza w odniesieniu do procedur ustawodawczych, w przypadku których nie przeprowadza się konsultacji lub okresy konsultacji są krótkie. Partnerzy społeczni zgłaszają, że jakość konsultacji w Radzie Dialogu Społecznego pogarszała się w ostatnich latach, w szczególności ze względu na rezygnację rządu z przeprowadzenia konsultacji w sprawie niektórych kluczowych ustaw i wyznaczanie zbyt krótkich terminów na przedstawienie uwag (sekcja 3.4). Partnerom społecznym brakuje niezbędnych zdolności, by mogli w pełni odgrywać swoją rolę w procesach dialogu społecznego. Liczba członków związków zawodowych pozostaje niska. Ponadto zakres stosowania rokowań zbiorowych w Polsce jest bardzo n