Unijny kodeks celny (UKC) – stanowiący główne ramy prawne w odniesieniu do przepisów i procedur celnych na obszarze celnym UE – przewiduje całkowite wyeliminowanie papierowej formy dokumentów przy dopełnianiu formalności celnych. Stosowanie systemów teleinformatycznych we wszystkich kontaktach między przedsiębiorcami a organami celnymi ogranicza koszty administracyjne i pozwala organom celnym na lepsze wspieranie konkurencyjności europejskich przedsiębiorstw. Jednocześnie automatyczne przetwarzanie danych w systemach teleinformatycznych pozwala na uściślenie współpracy między organami celnymi oraz poprawę interoperacyjności między poszczególnymi systemami teleinformatycznymi, co powinno zapewnić lepszą ochronę interesów finansowych i gospodarczych oraz lepsze zabezpieczenie przed nadużyciami finansowymi, ryzykiem w zakresie bezpieczeństwa i ochrony oraz wyborem miejsc przywozu.

·bezpośredni dostęp przedsiębiorców do europejskich systemów informacji – UUM&DS (jednolite zarządzanie użytkownikami i podpis cyfrowy) (nowy): projekt ma zapewnić rozwiązanie techniczne umożliwiające uwierzytelnianie przedsiębiorców i zarządzanie użytkownikami, którymi są przedsiębiorcy, umożliwia wdrożenie zharmonizowanego na poziomie UE dostępu dla przedsiębiorców do poszczególnych elektronicznych systemów celnych przewidzianych w UKC. System ten skutecznie wdrożono w 2017 r.;

·system zarejestrowanych eksporterów w ramach UKC – (REX) (nowy): ma na celu udostępnianie aktualnych informacji na temat zarejestrowanych eksporterów z siedzibą w państwach GSP (czyli w państwach objętych ogólnym systemem preferencji taryfowych (GSP) UE, który zapewnia preferencyjny dostęp do rynku UE) oraz przedsiębiorców z Unii Europejskiej eksportujących do państw objętych systemem GSP i niektórych innych państw. Pierwszy etap tego systemu, REX1, wdrożono w 2015 r. jeszcze przed wejściem w życie UKC, a pełną wersję systemu, REX2, skutecznie wdrożono w 2018 r.;

Państwa członkowskie mają ukończyć modernizację trzech systemów krajowych do 2022 r., z wyjątkiem komponentu systemu krajowych procedur specjalnych dotyczącego eksportu, który to komponent jest ściśle związany z transeuropejskim Automatycznym Systemem Eksportu, w związku z czym jego wdrożenie musi nastąpić w tym samym czasie, co wdrożenie przedmiotowego systemu.

Komisja z powodzeniem zmodernizowała lub wdrożyła sześć systemów centralnych, a do dnia 31 grudnia 2020 r. ukończy prace nad dwoma kolejnymi systemami centralnymi. Tym samym przed końcem 2020 r. Komisja zapewni gotowość łącznie ośmiu z czternastu systemów transeuropejskich, za które ponosi odpowiedzialność. Realizacja prac nad sześcioma pozostałymi projektami transeuropejskimi, z których trzy to system zdecentralizowane zawierające istotne komponenty wdrażane przez państwa członkowskie, przebiega zgodnie z terminami uzgodnionymi w kontekście UKC, programu prac związanych z UKC i wieloletniego planu strategicznego dla organów celnych z 2019 r. Działania zrealizowane już przez Komisję stanowią 62 % prac w zakresie rozwoju systemów zaplanowanych do 2025 r., jak pokazano na poniższym wykresie.

Komisja i państwa członkowskie odbywają regularne posiedzenia w celu określenia i uzgodnienia dokumentacji projektowej w odniesieniu do każdego systemu transeuropejskiego, prowadząc jednocześnie systematyczne konsultacje z przedstawicielami branży handlowej za pośrednictwem Grupy Kontaktowej ds. Handlu. Istotną trudność sprawia zapewnienie dalszego sprawnego funkcjonowania istniejących systemów w czasie rozwijania nowych systemów oraz sprawnego przejścia w dziedzinie technologii informacji z korzystania z istniejących systemów na korzystanie z systemów zmodernizowanych. Ma to kluczowe znaczenie, aby nie dopuścić do zastoju w handlu i operacjach celnych.

Prace nad rozwojem systemów teleinformatycznych dzielą się na kilka etapów. W pierwszej kolejności należy sporządzić uzasadnienie biznesowe wskazujące przesłanki i potrzebne środki budżetowe do realizacji projektu. Zazwyczaj uzasadnienie biznesowe zawiera kontekst biznesowy, opis problemu, opis i zakres projektu, możliwe rozwiązania alternatywne, koszty i ramy czasowe. Następnie sporządza się dokument koncepcyjny zawierający bardziej szczegółowe informacje definiujące projekt pod względem architektury, kosztu, czasu realizacji i związanego ryzyka, a także m.in. informacje na temat etapów, wyników i organizacji. W ramach kolejnego etapu stosuje się modelowanie procesów biznesowych polegające na graficznym przedstawieniu procesów biznesowych wynikających z przepisów w formie wykresów przepływu procesów lub modeli procesów, co ma pomóc w opracowaniu specyfikacji funkcjonalnej systemów. Korzyść wynikająca z graficznego przedstawienia modeli procesów polega na umożliwieniu jednakowego zrozumienia i wspólnej analizy. W tym kontekście opracowuje się specyfikację techniczną zawierającą doprecyzowany opis struktury systemu, zastosowanej architektury, komunikatów przekazywanych przez przedsiębiorców, interfejsów z innymi systemami, planowanych testów itp.

Jako że pierwsze sprawozdanie należy złożyć do dnia 31 grudnia 2019 r., Komisja podjęła decyzję o zgromadzeniu informacji na temat takich postępów w oparciu o 1) sprawozdania, które państwa członkowskie mają obowiązek przedstawiać dwa razy do roku oraz 2) wyniki badania przeprowadzanego wśród służb Komisji oraz wśród państw członkowskich. Respondenci biorący udział w badaniu mieli wskazać wszelkie znane opóźnienia w realizacji harmonogramów prac dotyczących systemów teleinformatycznych. Dane pochodzące z planów krajowych i informacje o postępach uzyskane w drodze badania wśród państw członkowskich odzwierciedlają głównie sytuację na koniec czerwca 2019 r. Dane pochodzące z badania obejmują zarówno dane ilościowe, tj. informacje o dotrzymanych lub niedotrzymanych terminach oraz o zrealizowanych lub niezrealizowanych etapach, jak i dane jakościowe obejmujące szczegółowe opisy występujących wyzwań, oczekiwanych rodzajów ryzyka i szacowanej złożoności projektów.

·surveillance 3 w ramach UKC – SURV3 (modernizacja): projekt ma zmodernizować, w celu dostosowania do wymogów UKC, istniejącą bazę danych służącą do ewidencjonowania i centralizowania wszystkich danych handlowych UE (dotyczących przywozu i wywozu) dostarczanych codziennie przez krajowe organy celne. Tę modernizację istniejącego systemu skutecznie przeprowadzono w październiku 2018 r. Pełna realizacja tego projektu wymaga jednak przeprowadzenia modernizacji krajowych systemów eksportu i importu państw członkowskich (zob. projekty poniżej).

·system wiążącej informacji taryfowej w ramach UKC – WIT (modernizacja): system ma na celu dostosowanie do zasad UKC wieloletniej bazy danych zawierającej wszystkie wiążące informacje taryfowe wydane przez organy celne państw członkowskich. Realizację etapów 1 i 2 ukończono do października 2017 r. W czasie realizacji drugiego etapu doszło do opóźnienia o dwa kwartały na etapie opracowywania. Zasadniczo prace przebiegały jednak zgodnie z planem, a dostosowany do UKC system eBTI był gotowy w październiku 2019 r. Prace te obejmowały również zapewnienie dostępu do tego systemu przez unijny portal dla przedsiębiorców do obsługi spraw celnych.

Dwa transeuropejskie systemy centralne, które należy wdrożyć do dnia 31 grudnia 2020 r., zgodnie z art. 278 ust. 1 UKC, to:

·upoważnieni przedsiębiorcy w ramach UKC – AEO (modernizacja): projekt ma za zadanie usprawnić procesy operacyjne związane z wnioskami oraz pozwoleniami dotyczącymi upoważnionych przedsiębiorców, biorąc pod uwagę zmiany w przepisach UKC. Etap 1 ukończono w dniu 5 marca 2018 r. a etap 2 część 1 – w dniu 1 października 2019 r., przy czym uwzględniono nowe wymogi UKC w zakresie składania dokumentów drogą elektroniczną za pośrednictwem unijnego portalu dla przedsiębiorców do obsługi spraw celnych oraz zmiany związane z procesem decyzyjnym. Ukończenie realizacji etapu 2 część 2 (późniejsze procesy) zaplanowano na dzień 16 grudnia 2019 r.

·arkusze informacyjne dla specjalnych procedur w ramach UKC – INF (nowy): projekt ten ma na celu stworzenie nowego systemu, aby wspierać i usprawniać procesy zarządzania danymi oraz wspierać i usprawniać elektroniczne przetwarzanie danych, których wymaga dopełnienie formalności celnych – tzw. procedur specjalnych. Specyfikacja techniczna była gotowa w dniu 30 czerwca 2018 r. Nie określono żadnego ryzyka związanego z wdrażaniem do dnia 1 czerwca 2020 r.

Trzy systemy państw członkowskich, które należy wdrożyć do dnia 31 grudnia 2022 r., zgodnie z art. 278 ust. 2 UKC, to:

·powiadomienie o przybyciu towarów (NA), powiadomienie o przedstawieniu towarów (PN) oraz czasowe składowanie (TS) w ramach UKC (modernizacja): w ramach projektu określa się automatyzację procesów na szczeblu krajowym związanych z powiadomieniem o przybyciu środków transportu, procesów związanych z przedstawieniem towarów oraz deklaracji do czasowego składowania, jak określono w UKC, a także wspiera się harmonizację w obrębie państw członkowskich, jeżeli chodzi o wymianę danych pomiędzy przedsiębiorcami a organami celnymi. Belgia wyszła z inicjatywą współpracy z 12 innymi zainteresowanymi państwami członkowskimi w zakresie sporządzenia specyfikacji. Sporządzanie odpowiedniej dokumentacji technicznej będzie kontynuowane przez zespół ekspertów współfinansowany w ramach programu „Cła 2020”. Jak dotąd nie doszło do żadnych opóźnień. Kilka państw członkowskich – w planach krajowych i informacjach o postępach – zwróciło jednak uwagę na występowanie ryzyka opóźnień.

·krajowe systemy importu w ramach UKC – NIS: (modernizacja) celem projektu jest wdrożenie wszystkich wymogów dotyczących procesów i danych wynikających z UKC, które dotyczą przywozu. W ramach pierwszego etapu wdrażania systemów państwa członkowskie muszą opracować specyfikację techniczną na poziomie państwa członkowskiego. Państwa członkowskie poinformowały Komisję, że prace nad tymi specyfikacjami są w toku i powinny zakończyć się w różnych terminach, najpóźniej do dnia 1 lipca 2021 r. Jak dotąd nie doszło do żadnych opóźnień w realizacji prac z terminem do 2022 r.

·procedury specjalne w ramach UKC (SP) (modernizacja): celem tego projektu jest harmonizacja procedur specjalnych i ułatwienie ich stosowania (dotyczy to składowania celnego, końcowego przeznaczenia, odprawy czasowej oraz uszlachetniania czynnego i biernego). Państwa członkowskie będą musiały wdrożyć do systemów krajowych wszystkie zmiany w UKC dotyczące procedur specjalnych. Komponent 1 (wywozowy) procedur specjalnych zostanie wdrożony zgodnie z projektem krajowego Automatycznego Systemu Eksportu (AES) w ramach UKC oraz w ramach tego projektu (w terminie do 2025 r.), natomiast komponent 2 (przywozowy) zostanie wdrożony w ramach modernizacji krajowych systemów importu (w terminie do 2022 r.). Pięć państw członkowskich rozpoczęło prace nad specyfikacją techniczną komponentu 1. Pięć państw członkowskich ukończyło prace nad specyfikacją techniczną komponentu 2, natomiast w przypadku ośmiu innych państw członkowskich prace nadal trwają. Złożoność projektu wynika z nowych funkcji, nowej struktury danych i okresu przejściowego. Ponadto mogą wystąpić opóźnienia wynikające z współzależności między system AES a modernizacją krajowych systemów importu. Jak dotąd nie wystąpiło żadne ryzyko, a pierwszy termin przypadka obecnie na 2022 r.

Sześć transeuropejskich projektów o szczególnej architekturze – w niektórych przypadkach wymagającej łączenia komponentów centralnych i krajowych lub powiązanej z systemem krajowym – które to projekty składają się czasem z więcej niż jednego etapu lub komponentu i które należy zrealizować do dnia 31 grudnia 2025 r., zgodnie z art. 278 ust. 3 UKC, to:

·zarządzanie zabezpieczeniami w ramach UKC – GUM (nowy): projekt ma na celu umożliwienie alokacji i zarządzania generalnymi zabezpieczeniami celnymi składanymi przez przedsiębiorców na wypadek ryzyka nieopłacenia cła, w czasie rzeczywistym i w całej UE. Ukończenie prac nad specyfikacją techniczną zaplanowano na dzień 30 września 2022 r. w odniesieniu do komponentu 1 dotyczącego transeuropejskiego systemu zarządzania zabezpieczeniami i na dzień 30 listopada 2024 r. w odniesieniu do komponentu 2 dotyczącego krajowego systemu zarządzania zabezpieczeniami. Realizacja projektu dopiero się zaczęła.

·modernizacja systemu kontroli importu w ramach UKC – ICS2 (modernizacja): celem tego projektu jest wzmocnienie bezpieczeństwa i ochrony łańcucha dostaw poprzez poprawienie jakości danych, usprawnienie zbierania danych, dostępności i wymiany danych w odniesieniu do powiadomień poprzedzających przybycie („przywozowe deklaracje skrócone”) i związanego z nią ryzyka oraz kontroli informacji. Specyfikacja techniczna była gotowa w dniu 30 czerwca 2018 r., prace przebiegają zatem zgodnie z planem i nie zgłoszono żadnego ryzyka opóźnień. Projekt zostanie oddany w trzech częściach, aby umożliwić realne przejście w ramach poszczególnych rodzajów transportu.

·potwierdzenie unijnego statusu celnego towarów w ramach UKC – PoUS (nowy): projekt zapewni przechowywanie wszelkich deklaracji składanych przez przedsiębiorców w celu potwierdzenia unijnego statusu celnego towarów, zarządzanie nimi i ich wyszukiwanie. Projekt ten można wdrożyć na poziomie centralnym albo na poziomie krajowym, przy czym wiele państw członkowskich otwarcie opowiedziało się za stosowaniem systemu centralnego opracowanego przez Komisję Europejską. W świetle zależności między wdrożeniem manifestu celnego towarów w ramach UKC jako dowodu statusu Unii oraz europejskiego systemu morskich pojedynczych punktów kontaktowych projekt jest realizowany w dwóch etapach w celu uniknięcia niespójności i ograniczenia ryzyka. Państwa członkowskie, które wolą wdrożyć komponent systemowy na poziomie krajowym, zgłosiły trudności w przewidywaniu, czy ich wdrożenie będzie zgodne z kalendarium wskazanym w programie prac, ze względu na wczesny etap realizacji projektu.

·Scentralizowana odprawa dla importu w ramach UKC – CCI (nowy): projekt ma na celu skoordynowanie przetwarzania zgłoszeń celnych i pozwoleń na zwolnienie towarów między właściwymi urzędami celnymi, co pozwoli przedsiębiorcom scentralizować swoje operacje z organami celnymi. System będzie się opierał na nowym krajowym systemie importu i będzie umożliwiał automatyczne funkcjonowanie scentralizowanego procesu odprawy celnej na szczeblu europejskim. Specyfikacje funkcjonalne w odniesieniu do etapu 1 CCI zostały zatwierdzone w marcu 2019 r., więc realizacja projektu przebiega zgodnie z harmonogramem. Specyfikacje techniczne powinny zostać ukończone do dnia 30 września 2020 r. w przypadku etapu 1 oraz do dnia 30 czerwca 2022 r. w przypadku etapu 2.

·Nowy skomputeryzowany system tranzytowy w ramach UKC – NCTS (modernizacja): System NCTS dostosowuje istniejący unijny i wspólny system tranzytowy do nowych wymogów UKC, takich jak dostosowywanie wymiany informacji do wymogów dotyczących danych z zakresu UKC oraz modernizacja i rozwój połączeń z innymi systemami. Do tej pory nie doszło do żadnych opóźnień w odniesieniu do etapu 5 systemu NCTS, specyfikacje techniczne ukończono w grudniu 2019 r., a realizacja projektu przebiega obecnie zgodnie z harmonogramem. Planuje się ukończenie uzasadnienia biznesowego w odniesieniu do etapu 6 systemu NCTS (połączenie z innymi systemami) w 2020 r.

·Automatyczny system eksportu w ramach UKC – AES (modernizacja zarówno istniejącego systemu transeuropejskiego, jak i istniejących krajowych systemów eksportu): ma na celu realizację wymogów UKC dotyczących wywozu i wyprowadzenia towarów. Projekt związany z transeuropejskim AES (komponent 1 projektu) obejmuje wdrożenie uproszczeń w ramach UKC oferowanych w handlu w celu ułatwienia wywozu towarów dla przedsiębiorstw europejskich, które to uproszczenia obejmują odprawę scentralizowaną, oraz obowiązków przewidzianych UKC w zakresie lepszego monitorowania towarów wyprowadzanych z obszaru celnego UE, w celu zapobiegania nadużyciom finansowym. Do tej pory nie doszło do żadnych opóźnień, specyfikacje techniczne dotyczące komponentu 1 (transeuropejski AES) ukończono w grudniu 2019 r., a realizacja projektu przebiega obecnie zgodnie z harmonogramem. W przypadku komponentu 2 projektu dotyczącego modernizacji krajowych systemów eksportu specyfikacje techniczne powinny zostać ukończone do dnia 1 września 2022 r. Państwa członkowskie powinny ukończyć komponent wywozowy swoich systemów procedur specjalnych (zob. powyżej) w tym samym czasie, co AES.

Ryzyko opóźnień