KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 20.7.2021 SWD(2021) 717 final DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI Sprawozdanie na temat praworządności z 2021 r.







Rozdział dotyczący sytuacji w zakresie praworządności na Litwie Towarzyszący dokumentowi: KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Sprawozdanie na temat praworządności z 2021 r.





Sytuacja w zakresie praworządności w Unii Europejskiej {COM(2021) 700 final} - {SWD(2021) 701 final} - {SWD(2021) 702 final} - {SWD(2021) 703 final} - {SWD(2021) 704 final} - {SWD(2021) 705 final} - {SWD(2021) 706 final} - {SWD(2021) 707 final} - {SWD(2021) 708 final} - {SWD(2021) 709 final} - {SWD(2021) 710 final} - {SWD(2021) 711 final} - {SWD(2021) 712 final} - {SWD(2021) 713 final} - {SWD(2021) 714 final} - {SWD(2021) 715 final} - {SWD(2021) 716 final} - {SWD(2021) 718 final} - {SWD(2021) 719 final} - {SWD(2021) 720 final} - {SWD(2021) 721 final} - {SWD(2021) 722 final} - {SWD(2021) 723 final} - {SWD(2021) 724 final} - {SWD(2021) 725 final} - {SWD(2021) 726 final} - {SWD(2021) 727 final}



Streszczenie Litewski system wymiaru sprawiedliwości nadal uzyskuje dobre wyniki pod względem efektywności i wdrażane są kolejne środki mające na celu jego ulepszenie. Narzędzia cyfrowe są powszechnie stosowane w systemie wymiaru sprawiedliwości, co przyczyniło się do zapewnienia ciągłości funkcjonowania sądów w czasie pandemii COVID-19. Proces powoływania na wysokie stanowiska sędziowskie nadal się opóźnia. Wznowiono powoływanie sędziów do Trybunału Konstytucyjnego, natomiast prezes Sądu Najwyższego nadal pełni swoją funkcję ad interim od września 2019 r. Krajowa Administracja Sądowa i Rada Sądownictwa opracowują inicjatywy mające na celu wzmocnienie kultury antykorupcyjnej w sądownictwie. W odpowiedzi na utrzymujące się od dawna obawy adwokatów trwają dyskusje nad zmianą systemu pomocy prawnej. W dniu 4 listopada 2020 r. przyjęto nowy plan działania na rzecz walki z korupcją na lata 2020–2022, którego celem jest usprawnienie wdrażania krajowego programu przeciwdziałania korupcji. Od stycznia 2021 r. kwestia ujawniania informacji majątkowych uregulowana jest w bardziej efektywny i skuteczny sposób oraz obowiązują zaktualizowane przepisy dotyczące działalności lobbingowej, których celem jest zapewnienie większej przejrzystości i jawności spotkań urzędników wybieranych z lobbystami. Wdrażanie zmienionych ram prawnych dotyczących efektu „drzwi obrotowych” i okresu karencji rozpoczęto po ich zatwierdzeniu w lipcu 2020 r. Obowiązują przepisy dotyczące ochrony sygnalistów, a ponadto prokuratura informuje o dostępnych kanałach dokonywania zgłoszeń, aby promować ich stosowanie. W szeregu spraw dotyczących korupcji na wysokim szczeblu przeprowadzono śledztwo lub wszczęto postępowanie przed sądem. Ulepszono ramy prawne dotyczące zamówień publicznych, aby zapobiec nadużyciom finansowym i ryzyku korupcji w kontekście pandemii COVID-19. Co więcej, Specjalna Służba Śledcza wydała zalecenia i wytyczne dotyczące zwiększania przejrzystości oraz ograniczania ryzyka korupcji przy wdrażaniu planu pomocy gospodarczej związanej z COVID-19. Ramy prawne pluralizmu mediów na Litwie gwarantują podstawowe prawo do wolności wypowiedzi oraz prawo do informacji. Chociaż organy regulacyjne ds. mediów nadal uznaje się za niezależne i skuteczne, toczy się debata na temat skuteczności i bezstronności organów samoregulacyjnych ds. mediów. Aby zwiększyć przejrzystość własności mediów, Ministerstwo Kultury wprowadza publicznie dostępny system informacyjny dotyczący podmiotów wytwarzających i rozpowszechniających informacje publiczne. Środowisko pracy dziennikarzy na Litwie stopniowo się poprawia, zwłaszcza jeżeli chodzi o dostęp do informacji przechowywanych w głównych rejestrach publicznych. Mimo to wydaje się, że władze w niektórych sytuacjach powołują się na ochronę danych w celu nieuzasadnionego ograniczenia dostępu do informacji. Władze litewskie wprowadziły szereg środków zmierzających do złagodzenia wpływu pandemii COVID-19 na środki masowego przekazu. Obecnie przygotowywany jest projekt mający na celu poprawę jakości stanowienia prawa, który będzie obejmował przegląd obowiązujących przepisów w celu usunięcia nieaktualnych lub nieproporcjonalnych regulacji. W związku z pandemią COVID-19 Litwa przyjęła środki nadzwyczajne, które nadal obowiązują. Chociaż ograniczenia związane z COVID-19 wywarły wpływ na działalność litewskich organizacji pozarządowych, władze zapewniły im specjalne wsparcie finansowe. Przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego pozostaje otwarta i w celu zapewnienia trwałego wsparcia instytucjonalnego dla organizacji pozarządowych utworzono nową fundację organizacji pozarządowych. Władze litewskie opracowują inicjatywy, które mają poprawić edukację prawniczą; planowane jest włączenie wiedzy na temat prawa i przeciwdziałania korupcji do programów kształcenia ogólnego. I.System wymiaru sprawiedliwości Na system wymiaru sprawiedliwości składają się sądy powszechne (Sąd Najwyższy, Sąd Apelacyjny, sądy okręgowe i sądy rejonowe) oraz sądy szczególne (Najwyższy Sąd Administracyjny i dwa okręgowe sądy administracyjne). Sędziów sądu rejonowego powołuje Prezydent Republiki po zaopiniowaniu przez komisję selekcyjną, natomiast sędziów Sądu Najwyższego powołuje parlament (Seimas) na wniosek Prezydenta Republiki, na podstawie opinii Rady Sądownictwa. Rada Sądownictwa, składająca się w całości z sędziów powołanych przez osoby na równorzędnych stanowiskach, jest organem wykonawczym samorządu sędziowskiego zapewniającym niezależność sądów i niezawisłość sędziów. Krajowa Administracja Sądowa, działająca niezależnie od organu wykonawczego, jest właściwa w zakresie udzielania sądom wsparcia materialnego i technicznego i zapewnia efektywne funkcjonowanie systemu sądowego i szkolenia sędziów. Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawie konstytucjonalności ustawodawstwa oraz aktów Prezydenta i Rządu. Prokuratorzy są niezawiśli; Prokuratora Generalnego powołuje i odwołuje Prezydent Republiki za zgodą parlamentu. Prokuratorów niższego szczebla powołuje Prokurator Generalny na podstawie zalecenia komisji selekcyjnej. Litwa uczestniczy w pracach Prokuratury Europejskiej. Litewska Izba Adwokacka stanowi niezależny element systemu prawnego, finansowany ze składek adwokatów i z innych źródeł. Niezależność i niezawisłość Poziom postrzeganej niezależności sądów mieści się w przedziale od średniego do wysokiego wśród ogółu społeczeństwa i przedsiębiorstw. W 2021 r. wśród ogółu społeczeństwa po trzeci raz z rzędu nastąpił dalszy wzrost poziomu postrzeganej niezależności sądów i pozostaje on średni (55 % oceniło swoje postrzeganie jako „dość dobre” lub „bardzo dobre”, co oznacza wzrost o 3 punkty procentowe w porównaniu z 2020 r.). Wśród przedsiębiorstw poziom postrzeganej niezależności sądów jest zasadniczo wysoki, mimo że w 2021 r. zmniejszył się po kilku latach stałego wzrostu (60 % postrzega ją jako „dość dobrą” lub „bardzo dobrą”, co oznacza spadek o 6 punktów procentowych w porównaniu z 2020 r.). Zwiększono kompetencje Rady Sądownictwa i zmieniono jej skład. Od listopada 2020 r. w skład Rady Sądownictwa wchodzi 17 członków (poprzednio 23). W znowelizowanej ustawie o sądach ustalono również, że sędziów Rady Sądownictwa można wybierać na nie więcej niż dwie kolejne kadencje. Rada Sądownictwa nadal składa się w całości z sędziów powołanych przez osoby zajmujące równorzędne stanowiska, co jest zgodne z zaleceniami Rady Europy. Kadencja sędziów, którzy przestali być członkami Rady, nie podlegała wcześniejszemu wygaśnięciu, ponieważ nowe przepisy weszły w życie po upływie ich kadencji. Jak zauważono w sprawozdaniu na temat praworządności z 2020 r., obecnie Rada Sądownictwa ma kompetencje w zakresie wyboru sędziów zasiadających w komisji selekcyjnej ds. wyboru kandydatów na stanowiska sędziowskie, co do 2020 r. było wyłączną kompetencją prezydenta. Po raz pierwszy Rada Sądownictwa powołała trzech sędziów na członków tej komisji. Rada Sądownictwa została również jednym z członków niezależnego państwowego systemu zarządzania strategicznego ustanowionego na mocy ustawy Republiki Litewskiej o zarządzaniu strategicznym, która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2021 r. W tym kontekście Rada Sądownictwa bierze aktywny udział w pracach dotyczących przygotowania krajowego programu na rzecz postępu na lata 2021–2030. Po okresie przerwy w powołaniach powołano trzech nowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego. W marcu 2020 r. po upływie kadencji trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego, w tym prezesa, parlament odrzucił wszystkich trzech kandydatów zaproponowanych na wolne stanowiska, w wyniku czego trzej sędziowie przez długi czas pełnili swoje funkcje ad interim. W związku ze zgłaszanymi przez partie polityczne wątpliwościami co do zgodności z prawem dalszego pełnienia funkcji przez trzech sędziów Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że rozwiązanie to jest zgodne z przepisami ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, oraz podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny musi funkcjonować bez zakłóceń. Zgodnie z ustawą w przypadku niepowołania nowego sędziego obowiązki do czasu jego powołania pełni sędzia, którego kadencja upłynęła. To rozwiązanie prawne wydaje się zgodne z zaleceniami Komisji Weneckiej. W styczniu 2021 r. parlament wznowił procedurę reformy Trybunału Konstytucyjnego. Umożliwiło to powołanie wspomnianych trzech sędziów. W dniu 17 czerwca 2021 r. parlament powołał nowego prezesa Trybunału Konstytucyjnego. Prezes Sądu Najwyższego pełni swoją funkcję ad interim. Proces powoływania nowego prezesa Sądu Najwyższego trwa od września 2019 r. W następstwie wyroku, w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że odwołanie przewodniczącego Izby Cywilnej Sądu Najwyższego było niezgodne z konstytucją, sędzia ten ponownie objął funkcję sędziego Sądu Najwyższego, w tym przewodniczącego Izby Cywilnej i p.o. prezesa sądu. Mimo że zapewnia to funkcjonowanie Sądu Najwyższego, ważne jest, aby kontynuować procedurę powoływania. Oczekuje się jednak, że wystąpią dalsze opóźnienia, ponieważ zgodnie z ustawą o sądach procedurę powoływania prezesa Sądu Najwyższego można przeprowadzić dopiero po zapewnieniu pełnego składu Sądu Najwyższego, przy czym jedno stanowisko sędziowskie w Sądzie Najwyższym pozostaje nieobsadzone z powodu opóźnień w procedurze wyboru. Krajowa Administracja Sądowa i Rada Sądownictwa podejmują inicjatywy mające na celu wzmocnienie środowiska antykorupcyjnego w sądownictwie. Wzmocnienie kultury antykorupcyjnej w systemie wymiaru sprawiedliwości jest jednym z pięciu priorytetów zawartych w programie Krajowej Administracji Sądowej na lata 2020–2022. W tym kontekście Krajowa Administracja Sądowa we współpracy z Radą Sądownictwa organizuje seminaria na temat etyki zawodowej oraz opracowuje środki mające na celu wzmocnienie kontroli oświadczeń o braku konfliktu interesów. Rada Sądownictwa powołała również międzyinstytucjonalną grupę roboczą, w skład której wchodzi przedstawiciel Specjalnej Służby Śledczej i której zadaniem jest wzmocnienie środowiska antykorupcyjnego w sądownictwie. Działania te stanowią odpowiedź na obawy o negatywny wpływ na wizerunek systemu wymiaru sprawiedliwości wywołane podejrzeniem, że pracownicy wymiaru sprawiedliwości są zamieszani w sprawy korupcyjne w kontekście spraw karnych toczących się od 2019 r. W wyniku tych podejrzeń odwołano już pięciu sędziów i zawieszono trzech. Izba Adwokacka wyraziła obawy dotyczące przestrzegania tajemnicy zawodowej. Na podstawie przepisów ustawy o wywiadzie kryminalnym organy ścigania mogą prowadzić niejawne działania polegające na gromadzeniu informacji, które – zdaniem Izby Adwokackiej – mogą sprowadzać się do kontrolowania komunikacji pomiędzy adwokatami a ich klientami, nawet w przypadku nieprzedstawienia zarzutów. Izba Adwokacka zwróciła się do władz państwowych o udzielenie informacji dotyczących czynności z zakresu wywiadu kryminalnego prowadzonych poza wszelkimi postępowaniami przygotowawczymi przeciwko członkom Izby Adwokackiej, co spotkało się z odmową. Odmowa ta została zaskarżona przed sądami krajowymi. Apelacja Izby Adwokackiej została oddalona prawomocnym wyrokiem. Izba Adwokacka wniosła skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W dniu 9 grudnia 2020 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka poinformował rząd litewski o dopuszczalności skargi. Izba Adwokacka zaskarżyła również przed Okręgowym Sądem Administracyjnym w Wilnie przepisy regulujące czynności dochodzeniowo-śledcze w sprawach karnych. Od wyroku wydanego przez ten sąd Izba Adwokacka odwołała się do Najwyższego Sądu Administracyjnego Litwy. Postępowanie sądowe przed Najwyższym Sądem Administracyjnym Litwy jest w toku. Jakość Po niewielkich opóźnieniach spowodowanych pandemią COVID-19 wznowiono procedury wyboru sędziów. Ze względu na pandemię COVID-19 oraz ograniczenia nieodzownie związane z ogłoszonym reżimem kwarantanny liczba przeprowadzonych procedur wyboru sędziów była niższa niż w 2019 r. Po dostosowaniu przepisów proceduralnych do korzystania ze sprzętu wideokonferencyjnego posiedzenia komisji selekcyjnej zostały wznowione zgodnie ze zwykłym harmonogramem. Według Krajowej Administracji Sądowej w 2021 r. planuje się przeprowadzenie większej liczby procedur wyboru, aby zrekompensować spadek odnotowany w 2020 r. oraz zapewnić obsadzenie wolnych stanowisk. Rada Sądownictwa rozpoczęła dyskusję na temat modelu finansowania systemu wymiaru sprawiedliwości. W kontekście negocjacji w sprawie tworzenia budżetu państwa Rada Sądownictwa zgłosiła zastrzeżenia do przydzielania środków na system wymiaru sprawiedliwości oraz kryteriów w tym zakresie. Rada Sądownictwa rozpoczęła analizowanie krajowych i międzynarodowych praktyk w celu ustalenia obiektywnych i przejrzystych kryteriów przydzielania środków. Trwają dyskusje nad zmianą systemu pomocy prawnej. Program 18. rządu Republiki Litewskiej obejmuje projekt mający na celu zmniejszenie obciążenia pracą adwokatów świadczących pomoc prawną oraz rozwiązanie problemu nieodpowiedniego wynagrodzenia za usługi pomocy prawnej, w tym zapewnienie proporcjonalnego wynagrodzenia uzależnionego od złożoności świadczonych usług prawnych, oraz zagwarantowanie przejrzystej procedury płatności. Zmiany te stanowiłyby odpowiedź na utrzymujące się od dawna obawy wyrażane przez Izbę Adwokacką, a ponadto są one zgodne z zaleceniami Rady Izb Adwokackich i Stowarzyszeń Prawniczych Unii Europejskiej (CCBE) oraz wytycznymi Rady Europy. Projekt, który ma zostać wdrożony w trakcie obecnej kadencji 2020–2024, znajduje się jednak na bardzo wczesnym etapie, a jego uruchomienie zostanie poprzedzone studium wykonalności.

W systemie wymiaru sprawiedliwości powszechnie stosuje się narzędzia cyfrowe. Przepisy procesowe Litwy dopuszczają stosowanie technologii cyfrowej w sądach w sprawach cywilnych, gospodarczych, administracyjnych i karnych w szeregu sytuacji, zarówno jeżeli chodzi o udział stron korzystających z technologii komunikacyjnych, jak i dopuszczalność dowodu. Wydaje się również, że sądy litewskie są dobrze wyposażone w narzędzia komunikacji elektronicznej. Rozwiązania cyfrowe w zakresie wszczynania i monitorowania postępowań stosuje się powszechnie w sprawach cywilnych, gospodarczych i administracyjnych, ale w mniejszym stopniu w sprawach karnych. Powszechne stosowanie narzędzi cyfrowych przyczyniło się do zapewnienia ciągłości funkcjonowania sądów w czasie pandemii COVID-19. Pomimo poprawy dostępności sprzętu do wideokonferencji zainteresowane strony podkreślają potrzebę znacznej modernizacji sprzętu komputerowego w systemie sądownictwa, jak również innych zasobów niezbędnych do przeprowadzenia transformacji cyfrowej systemu wymiaru sprawiedliwości. Przewidziano również kolejne działania zmierzające do modernizacji pracy sądów, w szczególności zapewnienie wykorzystania technologii komunikacyjnych do organizowania rozpraw na odległość we wszystkich postępowaniach oraz zwiększenie dostępu obywateli do orzecznictwa. Efektywność System wymiaru sprawiedliwości nadal uzyskuje dobre wyniki pod względem efektywności. Na Litwie sprawy cywilne i gospodarcze są nadal sprawnie rozpatrywane w pierwszej i drugiej instancji, ale czas rozpatrywania ich w trzeciej instancji się wydłużył. Ponadto skrócił się czas rozpatrywania spraw administracyjnych zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji. We wszystkich rozpatrywanych kategoriach spraw utrzymuje się tendencja do zmniejszania i tak już stosunkowo niewielkich zaległości. Trwa realizacja projektu „Zwiększenie efektywności wymiaru sprawiedliwości”. Celem projektu jest zwiększenie efektywności wymiaru sprawiedliwości dzięki opracowaniu zaawansowanych modeli zarządzania zasobami sądowymi i przydziałem spraw oraz modernizacji zarządzania sprawami. Wdrożenie projektu, który rozpoczął się w 2017 r., miało zakończyć się we wrześniu 2021 r., ale wystąpiły opóźnienia z powodu pandemii COVID-19. W programie 18. rządu Republiki Litewskiej przewidziano również nowe środki legislacyjne mające na celu dalszą poprawę efektywności, w szczególności promowanie pozasądowego rozstrzygania sporów oraz przekazanie innym instytucjom wykonywanych obecnie przez sądy zadań spoza zakresu władzy sądowniczej. Ponadto Litwa aktywnie promuje alternatywne metody rozwiązywania sporów i stwarza zachęty do ich stosowania. II.Ramy antykorupcyjne Ministerstwo Sprawiedliwości i Specjalna Służba Śledcza koordynują środki zapobiegające korupcji, a Główna Komisja Etyki Służbowej Republiki Litewskiej nadzoruje instytucjonalne normy etyczne. Do zadań Specjalnej Służby Śledczej należy również przygotowywanie i wdrażanie określonych środków zapobiegania korupcji. Za walkę z korupcją odpowiada kilka organów. Specjalna Służba Śledcza posiada kompetencje w zakresie wykrywania najpoważniejszych przestępstw związanych z korupcją i prowadzenia dochodzeń w ich sprawie. Prokuratura prowadzi i koordynuje postępowania przygotowawcze. W dniu 4 listopada 2020 r. w ramach krajowego programu przeciwdziałania korupcji na lata 2015–2025 parlament zatwierdził nowy plan działania na lata 2020–2022. W opinii ekspertów i pracowników na stanowiskach kierowniczych w przedsiębiorstwach korupcja w sektorze publicznym utrzymuje się na stosunkowo niskim poziomie. W opublikowanym przez Transparency International wskaźniku postrzegania korupcji w 2020 r. Litwa, z wynikiem 60/100, zajmuje 11. miejsce w Unii Europejskiej i 35. na świecie . Wskaźnik ten utrzymywał się na stosunkowo stabilnym poziomie na przestrzeni ostatnich pięciu lat . Kontynuowano prowadzenie dochodzeń dotyczących korupcji i jej ściganie w odniesieniu do szeregu spraw korupcji na wysokim szczeblu. W 2020 r. Specjalna Służba Śledcza wszczęła 69 postępowań przygotowawczych, a 35 spraw skierowano do sądu. 60 spraw dotyczących korupcji zakończyło się nałożeniem grzywny, 5 spraw – wymierzeniem kary pozbawienia wolności, natomiast 2 sprawy zakończyły się zarówno nałożeniem kary pozbawienia wolności, jak i grzywny. Ponadto w sześciu sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu przeprowadzono śledztwo lub wszczęto postępowanie przed sądem. Jedno z postępowań, wszczęte w 2016 r., dotyczyło posła do parlamentu i zostało zawieszone, gdy parlament nie przychylił się do wniosku prokuratury o uchylenie immunitetu tego posła. W grudniu 2020 r. po wyborach powszechnych parlament upoważnił prokuraturę do kontynuowania śledztwo, które zostało wznowione, przy czym ostatnio sprawę skierowano do sądu. Ramy legislacyjne mające na celu zwalczanie przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych są odpowiednie, natomiast wdrożenie międzynarodowych zaleceń dotyczących konieczności podnoszenia świadomości w tej kwestii wymaga dalszej poprawy. W tym kontekście zasoby ludzkie i finansowe przeznaczone na ściganie przestępstw uważa się za wystarczające do wykonywania związanych z tym zadań, ale władze wskazują na potrzebę zwiększenia liczby funkcjonariuszy organów ścigania. Przyjęto nowy plan działania towarzyszący krajowemu programowi przeciwdziałania korupcji. W krajowym programie przeciwdziałania korupcji na lata 2015–2025 określono strategiczne ramy antykorupcyjne, za których wdrażanie i koordynację odpowiada rząd przy wsparciu Specjalnej Służby Śledczej. W programie przyjęto kompleksowe podejście do korupcji, koncentrując się zarówno na sektorze publicznym, jak i prywatnym. W najnowszej ocenie Specjalnej Służby Śledczej podkreślono jednak, że potrzebne jest bardziej systematyczne podejście do tworzenia środowiska odpornego na ryzyko korupcji we wszystkich organach administracji publicznej oraz że nadal należy wdrożyć szereg środków. Celem przyjętego przez parlament w listopadzie 2020 r. planu działania na lata 2020–2022 jest usprawnienie wdrażania programu. Planowane działania obejmują usprawnienie systemu informacyjnego Głównej Komisji Wyborczej, zmianę przepisów dotyczących lobbingu, zwiększenie zdolności organów ścigania do wykrywania przypadków korupcji, w tym dzięki szkoleniom i działaniom prewencyjnym, oraz wzmocnienie mechanizmu ochrony sygnalistów. W planie przewidziano utworzenie nowego systemu monitorowania i oceny korupcji w sektorze publicznym oraz podniesienie świadomości korupcji. Zadaniem Komisji Specjalnej rządu Republiki Litewskiej jest monitorowanie, kontrolowanie i koordynowanie walki z korupcją, a Specjalna Służba Śledcza odgrywa kluczową rolę w monitorowaniu wyników planu. Litwa planuje opracować i przyjąć w 2021 r. nowy krajowy plan zwalczania korupcji (2022–2033), który zastąpi obecny krajowy program przeciwdziałania korupcji. Ponadto w grudniu 2020 r. Prezydent Republiki zainaugurował nową inicjatywę pod nazwą Akademia Uczciwości Zawodowej. Głównym jej celem jest zrzeszenie ekspertów i instytucji w celu wymiany najlepszych praktyk w zakresie zapobiegania korupcji oraz prowadzenie specjalistycznych szkoleń antykorupcyjnych. W pierwszych miesiącach funkcjonowania Akademia zorganizowała szereg szkoleń dla urzędników służby cywilnej. Zmieniono przepisy dotyczące zamówień publicznych, aby zapobiec nadużyciom finansowym i ryzyku korupcji w kontekście pandemii COVID-19. Przepisy dotyczące zamówień publicznych dostosowano do potencjalnych problemów związanych z korupcją w czasie pandemii COVID-19. Nowelizacja weszła w życie w lipcu 2020 r. i ma uniemożliwić udział w zamówieniach publicznych podejrzanym dostawcom, którzy próbują zyskać na sytuacji nadzwyczajnej. Szczególna wzmianka dotyczy międzynarodowych zamówień publicznych udzielanych w trybie negocjacji bez ogłoszenia, w przypadku których instytucje zamawiające powinny skonsultować się z kilkoma innymi organami krajowymi, w tym ze Specjalną Służbą Śledczą, aby uzyskać jak najwięcej informacji na temat dostawcy. Po przyjęciu krajowego planu działania na lata 2020–2022 w parlamencie złożono projekt nowej zmiany mającej na celu centralizację postępowań o udzielenie zamówienia publicznego. Obecnie kwestia oświadczeń o stanie majątkowym urzędników wybieranych uregulowana jest w bardziej efektywny i skuteczny sposób. W lipcu 2020 r. przyjęto nową zmianę ustawy o interesach publicznych i prywatnych w służbie cywilnej dotyczącą wybieranych i powoływanych urzędników. Jej celem jest uproszczenie procesu składania oświadczeń o braku konfliktu interesów oraz określono w niej wszystkie dane niezbędne do złożenia oświadczenia, które nowo wybrani członkowie muszą złożyć w terminie 30 dni od dnia ich wyboru. Główna Komisja Etyki Służbowej jest odpowiedzialna za kontrolę oświadczeń, które udostępnia się również publicznie. W dniu 4 stycznia 2021 r. uruchomiono nowy rejestr prywatnych interesów (PINREG). Zaktualizowane przepisy dotyczące lobbingu mają na celu zapewnienie większej przejrzystości i jawności spotkań urzędników z lobbystami. Nowa zmieniona ustawa o lobbingu weszła w życie w styczniu 2021 r. i przewidziano w niej system wzajemnych oświadczeń, w ramach którego lobbyści, politycy i urzędnicy służby cywilnej muszą odnotowywać swoje spotkania w rejestrze lobbystów prowadzonym przez Główną Komisję Etyki Służbowej (COEC). Według ostatniego sprawozdania rocznego COEC na koniec 2020 r. 122 osoby zostały zarejestrowane jako lobbyści oraz odnotowano 273 spotkania w porównaniu z 209 w 2019 r. Specjalna Służba Śledcza przekazała parlamentowi swoją ocenę i zalecenia dotyczące wzmocnienia proponowanych ram. W lipcu 2020 r. rozpoczęto wdrażanie przepisów dotyczących efektu „drzwi obrotowych” i okresu karencji. Kwestie efektu „drzwi obrotowych” i okresu karencji reguluje ustawa o uregulowaniu interesów publicznych i prywatnych, w której ustanowiono roczny okres karencji. Ponadto COEC ma prawo odstępować od zasady ogólnej w poszczególnych przypadkach. Od czasu wejścia w życie zmiany ustawy w lipcu 2020 r. COEC otrzymała cztery wnioski o odstępstwo. W jednym przypadku COEC nie podjęła decyzji z powodu braku informacji od wnioskodawcy, natomiast w dwóch pozostałych przypadkach wnioski zostały odrzucone, a w jednym przypadku wniosek o odstępstwo został uwzględniony. Mimo że obowiązują przepisy dotyczące ochrony sygnalistów, wśród obywateli brakuje świadomości. W 2020 r. Prokuratura Generalna uznała 49 osób za sygnalistów. W sierpniu 2020 r. uruchomiono w ramach prokuratury specjalną gorącą linię, za pośrednictwem której w ciągu czterech miesięcy jej funkcjonowania przeprowadzono 198 konsultacji. Na podstawie informacji przekazanych za pośrednictwem tego kanału wszczęto 16 postępowań przygotowawczych oraz przeprowadzono 11 audytów wewnętrznych. Główne zgłoszone naruszenia dotyczą nadużycia władzy, niewykonania obowiązków służbowych, korupcji w procesie udzielania zamówień publicznych, a także naruszenia środków związanych z COVID-19. Aby promować korzystanie z gorącej linii oraz wesprzeć pozostałe organy w tworzeniu ich własnych kanałów dokonywania zgłoszeń, Prokuratura Generalna organizuje szkolenia uświadamiające dla podmiotów publicznych i prywatnych. Wydano zalecenia i wytyczne dotyczące zwiększenia przejrzystości i ograniczenia ryzyka korupcji przy wdrażaniu planu pomocy gospodarczej związanej z COVID-19. Po wybuchu epidemii COVID-19 rząd zatwierdził plan o wartości 5 mld EUR mający na celu wsparcie gospodarki i ograniczenie rozprzestrzeniania się pandemii. Specjalna Służba Śledcza monitorowała wdrożenie planu wsparcia. W tym kontekście Specjalna Służba Śledcza wydała szereg zaleceń i dokumentów mających na celu zapewnienie przejrzystości i ograniczenie ryzyka korupcji. Specjalna Służba Śledcza zaproponowała jednolitą platformę internetową służącą udostępnianiu informacji na temat realizacji planu związanego z COVID-19, ale nie została ona wprowadzona. Władze uznały jednak, że ilość informacji publikowanych przez odpowiednie instytucje jest wystarczająca, aby właściwie informować obywateli. Specjalna Służba Śledcza dokonała oceny szeregu środków prawnych przyjętych w celu ograniczenia wpływu pandemii. III.Pluralizm mediów i wolność mediów Na Litwie ramy prawne dotyczące pluralizmu mediów i wolności mediów opierają się zarówno na zabezpieczeniach konstytucyjnych, jak i na przepisach sektorowych. Konstytucja zawiera zakaz cenzury i monopolizacji mediów oraz gwarantuje wolność słowa i prawo do swobodnego dostępu do informacji. Ustawa o dostępie obywateli do informacji jest główną ustawą o mediach. Przyjęto przepisy mające na celu transpozycję dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych. Ramy instytucjonalne składają się z Litewskiej Komisji Radia i Telewizji (LRTK), Biura Inspektora Etyki Dziennikarskiej oraz Stowarzyszenia Etyki Informacji Publicznej. Nie nastąpiły żadne istotne zmiany w ramach prawnych dotyczących organu regulacyjnego ds. audiowizualnych usług medialnych. Zasoby finansowe i ludzkie Litewskiej Komisji Radia i Telewizji utrzymują się na stabilnym poziomie i są uznawane za wystarczające, zwłaszcza że jej budżet jest finansowany z opłat pobieranych od uczestników rynku. Litewska Komisja Radia i Telewizji zaproponowała parlamentowi przedłużenie czasu trwania mandatu jej członków z czterech do pięciu lat oraz zmianę jej nazwy na „Krajową Komisję ds. Mediów”. Jak wynika z monitora pluralizmu mediów (MPM 2021), zagrożenie dla niezależności i skuteczności organu ds. mediów jest bardzo małe. Toczy się debata na temat skuteczności i bezstronności organów samoregulacyjnych ds. mediów. Litewski nadawca publiczny – Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija (litewskie radio publiczne i litewska telewizja publiczna) zaproponował zmianę ustawy o dostępie obywateli do informacji, aby wyłączyć go spod nadzoru Komisji ds. Etyki Informacji Publicznej, organu decyzyjnego Stowarzyszenia Etyki Informacji Publicznej, w związku z wprowadzeniem funkcji kontrolera etyki w samym litewskim radiu publicznym i litewskiej telewizji publicznej. Wywołało to dyskusję publiczną na temat skuteczności i bezstronności Komisji ds. Etyki Informacji Publicznej, składu Stowarzyszenia Etyki Informacji Publicznej oraz zakresu, w jakim funkcjonowanie samoregulacji należy określić w ustawie. Aby zwiększyć przejrzystość własności mediów, Ministerstwo Kultury wprowadza publicznie dostępny system informacyjny dotyczący podmiotów wytwarzających i rozpowszechniających informacje publiczne, zgodnie z ustawą o dostępie obywateli do informacji oraz „Strategicznymi kierunkami polityki w zakresie informacji publicznej na lata 2019–2022”. System pod nazwą „VIRSIS” będzie służył ujawnianiu danych na temat właścicieli mediów, w tym właścicieli rzeczywistych, oraz, docelowo, na temat dochodów z reklam uzyskiwanych od podmiotów publicznych. Aby zapewnić aktualność informacji zawartych w VIRSIS, system ten zostanie zsynchronizowany z pozostałymi państwowymi systemami informacyjnymi i rejestrami oraz będzie zawierał odpowiednie dane w czasie rzeczywistym. System zostanie uruchomiony w 2021 r. Według MPM 2021 przejrzystość własności mediów podlega średniemu ryzyku. Koncentracja mediów informacyjnych jest wysoka, w szczególności dlatego, że do niewielkiej liczby przedsiębiorstw należy większość środków masowego przekazu w różnych sektorach.

Władze litewskie wprowadziły szereg środków zmierzających do złagodzenia wpływu pandemii COVID-19 na środki masowego przekazu. Pandemia doprowadziła do spadku dochodów uzyskiwanych z reklam za pośrednictwem środków masowego przekazu, przy czym dwie lokalne gazety musiały zakończyć działalność. Media prywatne zmniejszyły liczbę projektów śledczych. Środki wsparcia mediów wprowadzone przez władze litewskie obejmowały pokrycie kosztów doręczeń pocztowych, odroczenie płatności za urządzenia i usługi związane z transmisją telewizyjną i radiową, a także zapewnienie dziennikarzom możliwości podróżowania na terenie całego państwa, gdy obowiązywały ograniczenia związane z podróżą. Poszczególne departamenty rządowe wykupiły również przestrzeń medialną na potrzeby publicznych kampanii informacyjnych dotyczących pandemii COVID-19. W 2022 r. rząd planuje dokonać kompleksowego przeglądu swojej polityki medialnej. Dalsze działania obejmą utworzenie zrównoważonego modelu finansowania mediów do 2023 r. oraz zwiększenie umiejętności korzystania z mediów do 2024 r. Na Litwie ramy dotyczące dostępu do informacji stopniowo się poprawiają. Zgodnie ze zmianą ustawy o dostępie obywateli do informacji, która weszła w życie w dniu 1 lipca 2021 r., dziennikarze mają prawo swobodnego dostępu do informacji przechowywanych w rejestrze gruntów oraz rejestrach przedsiębiorców i organizacji. Niektóre zainteresowane strony twierdzą, że procedury dostępu do informacji są nadal dość uciążliwe. W szczególności niektóre podmioty publiczne, zwłaszcza gminy, powoływały się na przepisy o ochronie danych, aby bezpodstawnie ograniczyć dostęp do informacji. Środowisko zawodowe dziennikarzy pozostaje bezpieczne. Od czasu opublikowania sprawozdania na temat praworządności w 2020 r. nie opublikowano żadnych nowych wpisów dotyczących Litwy na platformie Rady Europy propagującej ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy ani na platformie Mapping Media Freedom. W programie nowego rządu zawarto zobowiązanie do wzmocnienia ram dotyczących ochrony dziennikarzy przed prześladowaniami z powodu krytycznego dziennikarstwa. IV.Inne kwestie instytucjonalne związane z mechanizmami kontroli i równowagi Litwa jest demokratyczną republiką reprezentacyjną z prezydentem wybieranym w wyborach bezpośrednich, jednoizbowym parlamentem (Seimas) i Trybunałem Konstytucyjnym odpowiadającym za kontrolę prawa pod kątem zgodności z konstytucją. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje parlamentowi, prezydentowi, rządowi i grupie co najmniej 50 000 obywateli. Parlamentarni Rzecznicy Praw Obywatelskich są odpowiedzialni za dbanie o ochronę i propagowanie swobód i praw człowieka. Obecnie przygotowywany jest projekt mający na celu poprawę jakości stanowienia prawa. Ministerstwo Sprawiedliwości planuje przeprowadzić analizę mającą na celu zidentyfikowanie niedociągnięć w procesie legislacyjnym i stosowaniu prawa, a także planuje opracować zalecenia metodyczne dla instytucji, aby poprawić jakość ustawodawstwa i procesu legislacyjnego. W projekcie przewidziano inicjatywy dotyczące oceny wpływu regulacji prawnych, inkluzywnych konsultacji publicznych, oceny ex post wpływu obowiązujących przepisów oraz deregulacji i debiurokratyzacji. Te ostatnie inicjatywy obejmą w szczególności przegląd obowiązujących przepisów i opracowanie wytycznych metodycznych dotyczących systematycznych zmian w celu usunięcia nieaktualnych lub nieproporcjonalnych regulacji, zmniejszenia obciążeń administracyjnych i regulacyjnych oraz usystematyzowania przepisów wykonawczych i powiązanych regulacji. Nadal obowiązują środki nadzwyczajne ogłoszone w związku z pandemią COVID-19. Chociaż nie wprowadzono stanu nadzwyczajnego przewidzianego w konstytucji i określonego w ustawie o stanie nadzwyczajnym, organ władzy wykonawczej ogłosił ogólnokrajową sytuację nadzwyczajną, zgodnie z ustawą o systemie obrony cywilnej, a także wprowadził ogólnokrajową kwarantannę, zgodnie z ustawą o zapobieganiu oraz zwalczaniu chorób zakaźnych u ludzi. Ogłoszenie tych restrykcji pozostaje w gestii rządu i nie wymaga zgody parlamentu. W trakcie kwarantanny prace parlamentu nie zostały zawieszone, chociaż odroczono niektóre posiedzenia. Od stycznia 2021 r. zmieniony statut parlamentu zezwala na przeprowadzanie posiedzeń na odległość. Sąd pierwszej instancji oddalił jedną skargę sądową dotyczącą środków kwarantanny, w której zakwestionowano kompetencje organu władzy wykonawczej do ogłaszania takich środków. Chociaż do Trybunału Konstytucyjnego wniesiono szereg skarg dotyczących środków kwarantanny, żadna z nich nie została uznana za dopuszczalną. W listopadzie 2020 r. obaj Parlamentarni Rzecznicy Praw Obywatelskich przedstawili sprawozdanie oceniające zgodność wprowadzonych w marcu 2020 r. środków nadzwyczajnych z podstawowymi prawami i wolnościami. We wspomnianym sprawozdaniu wyrażono obawy dotyczące środków przymusowej izolacji osób powracających z zagranicy oraz poszanowania prawa do przystępnej cenowo opieki zdrowotnej i zapewnienia najwyższego standardu ochrony zdrowia w trakcie kwarantanny. Nowa ustawa o rozwoju organizacji pozarządowych (NGO) weszła w życie w 2020 r. Nowa ustawa przewiduje, że informacje o osobach prawnych, które będą kwalifikować się jako organizacje pozarządowe – zgodnie z definicją zawartą w ustawie – będą gromadzone w rejestrze osób prawnych i udostępniane publicznie. Informacje te posłużą jako podstawa do gromadzenia danych na temat organizacji pozarządowych, które zostaną wykorzystane w świadomym kształtowaniu polityki rządu. W ramach nowej ustawy utworzono również fundację organizacji pozarządowych, której celem jest zapewnienie organizacjom pozarządowym trwałego wsparcia instytucjonalnego. Przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego na Litwie jest uważana za otwartą i mimo że zastosowane w tym państwie środki nadzwyczajne związane z COVID-19 wywarły wpływ na pracę organizacji społeczeństwa obywatelskiego, władze litewskie zapewniły wsparcie finansowe, które umożliwiło organizacjom pozarządowym kontynuowanie ich działalności. Po raz pierwszy wdrożono takie środki subsydyjne dla organizacji pozarządowych, ponieważ wcześniej były one przeznaczone dla przedsiębiorstw. Trwają prace nad opracowaniem szeregu inicjatyw mających na celu poprawę edukacji prawniczej. Aby pogłębić wiedzę na temat praw konstytucyjnych, Ministerstwo Sprawiedliwości organizuje co roku ogólną kampanię na rzecz oceny wiedzy o prawie, skierowaną do wszystkich obywateli nieposiadających wykształcenia prawniczego. W 2020 r. egzamin sprawdzał znajomość konstytucji na podstawie praktycznych sytuacji. Co więcej, w październiku 2020 r. uruchomiono aplikację mobilną – grę „Znam swoje prawa”, której celem jest pogłębianie wiedzy dotyczącej zagadnień prawniczych, w tym z zakresu działalności notariuszy i komorników, odpowiedzialności karnej i administracyjnej oraz konstytucji. Rząd zamierza również włączyć edukację z zakresu prawa i przeciwdziałania korupcji do programów kształcenia ogólnego. Załącznik I: Wykaz źródeł w porządku alfabetycznym* * Wykaz odpowiedzi otrzymanych w kontekście konsultacji dotyczących sprawozdania na temat praworządności z 2021 r. można znaleźć na stronie internetowej https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism/2021-rule-law-report-targeted-stakeholder-consultation . CIVICUS (2021), Monitor tracking civic space – Litwa ( CIVICUS – Tracking conditions for citizen action ). Europejska Rada ds. Badań Naukowych (2021), komunikat prasowy z dnia 13 stycznia 2021 r. . Europejska Sieć Rad Sądownictwa (2021), uwagi przekazane przez Europejską Sieć Rad Sądownictwa na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2021 r. Komisja Europejska (2019), badanie Eurobarometr Flash 482: opinia przedsiębiorców na temat korupcji w UE. Komisja Europejska (2020), specjalne badanie Eurobarometr 502: korupcja. Komisja Europejska (2020), sprawozdanie na temat praworządności z 2020 r., rozdział dotyczący sytuacji w zakresie praworządności na Litwie ( lt_rol_country_chapter.pdf (europa.eu) ). Komisja Europejska (2021), unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości. Mapping Media Freedom (2021), profil kraju – Litwa ( https://www.mappingmediafreedom.org/country-profiles/lithuania/ ).

Monitor pluralizmu mediów (2021), sprawozdanie o Litwie. Rada Europy: Komisja Wenecka (2013), „Opinion on the Draft Amendments to three Constitutional Provisions relating to the Constitutional Court, the Supreme State Prosecutor and the Judicial Council of Montenegro endorsed by the Venice Commission at its 96th Plenary Session” (CDL-AD(2013)028). Rada Europy: Komisja Wenecka (2014), „Opinion on the Draft Law on the Constitutional Court of Montenegro, adopted by the Venice Commission at its 100th Plenary Session” (CDL-AD(2014)033). Rada Europy: Komitet Ministrów (2010), rekomendacja CM/Rec(2010)12 Komitetu Ministrów dotycząca sędziów i ich: niezawisłości, efektywności i odpowiedzialności ( https://rm.coe.int/cmrec-2010-12-on-independence-efficiency-responsibilites-of-judges/16809f007d ). Rada Europy: Komitet Ministrów (2021), Guidelines of the Committee of Ministers of the Council of Europe on the efficiency and the effectiveness of legal aid schemes in the areas of civil and administrative law. Rada Izb Adwokackich i Stowarzyszeń Prawniczych Unii Europejskiej (2018), „Recommendations on legal aid”, pkt III.1;Guidelines of the Committee of Ministers of the Council of Europe on the efficiency and the effectiveness of legal aid schemes in the areas of civil and administrative law. Rada Izb Adwokackich i Stowarzyszeń Prawniczych Unii Europejskiej (2021), uwagi przedstawione przez Radę Izb Adwokackich i Stowarzyszeń Prawniczych Unii Europejskiej (CCBE) na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2021 r. Reporterzy bez Granic (RSF) (2021), światowy ranking wolności prasy – raport o Litwie. Rząd litewski (2015), „Krajowy program przeciwdziałania korupcji na lata 2015–2025” ( https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct ). Rząd litewski (2020), program 18. rządu Republiki Litewskiej. Rząd litewski (2021), informacje przekazane przez Litwę na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2021 r. Specjalna Służba Śledcza (2020), „Sprawozdanie z postępów we wdrażaniu krajowego programu przeciwdziała korupcji na lata 2015–2025” ( https://www.stt.lt/doclib/iwlpfjmqm2krucnq2u28zyguhkhv7ddy ). Specjalna Służba Śledcza (2020), broszura na temat przejrzystości ( https://www.stt.lt/naujienos/7464 ). Sprawozdanie roczne COEC za 2020 r. ( https://vtek.lt/wp-content/uploads/2021/03/Ataskaita_2020_internetui.pdf ). Transparency International (2020), „Exporting corruption. Progress report 2020: Assessing enforcement of the OECD anti-bribery convention” ( 2020_Report-Full_Exporting-Corruption_EN.pdf (transparencycdn.org) ). Transparency International (2021), wskaźnik postrzegania korupcji w 2020 r. Trybunał Konstytucyjny Republiki Litewskiej, oświadczenie z dnia 16 czerwca 2020 r. ( Oświadczenie Trybunału Konstytucyjnego – Sąd Konstytucyjny Republiki Litewskiej (lrkt.lt) ). Uwagi przekazane przez Specjalną Służbę Śledczą dotyczące ustawy o lobbingu ( https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/en/TAK/ ). Załącznik II: Wizyta na Litwie W marcu i kwietniu 2021 r. służby Komisji odbyły spotkania wirtualne z następującymi podmiotami:

·Biuro Parlamentarnych Rzeczników Praw Obywatelskich ·COEC ·Freedom House ·Izba Adwokacka ·Krajowa Administracja Sądowa ·Krajowa Koalicja NGO ·Ministerstwo Spraw Zagranicznych ·Ministerstwo Sprawiedliwości ·Oddział Transparency International na Litwie ·Organ ds. mediów – litewska Komisja ds. Radiofonii i Telewizji ·Prokuratura Generalna ·Rada Sądownictwa ·Sąd Najwyższy ·Służba ds. zamówień publicznych ·Specjalna Służba Śledcza ·Stowarzyszenie Dziennikarzy Litewskich ·Stowarzyszeniem Etyki Informacji Publicznej ·Trybunał Konstytucyjny * Komisja spotkała się również z następującymi organizacjami podczas szeregu spotkań horyzontalnych:

·Amnesty International ·Center for Reproductive Rights ·CIVICUS ·Civil Liberties Union for Europe ·EuroCommerce ·European Partnership for Democracy ·Europejska Federacja Dziennikarzy ·Europejska Sieć Międzynarodowej Federacji Planowanego Rodzicielstwa (IPPF EN) ·Europejskie Centrum na rzecz Prawa Organizacji Pozarządowych ·Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów ·Europejskie Forum Młodzieży ·Europejskie Forum Obywatelskim ·Front Line Defenders ·Human Rights House Foundation ·Human Rights Watch ·ILGA-Europe ·Konferencja Kościołów Europejskich ·Międzynarodowa Federacja Praw Człowieka ·Międzynarodowa Komisją Prawników ·Międzynarodowy Instytut Prasowy