Od czasu rozmów pokojowych w Crans Montana w 2017 r. ONZ nadal angażowała się „z Unią Europejską w charakterze obserwatora w konferencję w sprawie Cypru”, a UE utrzymywała bardzo bliskie kontakty z przedstawicielami formatu 5+1. UE jest zaangażowana w sprawiedliwe, kompleksowe i trwałe rozwiązanie problemu cypryjskiego, w tym jego aspektów zewnętrznych, w ramach ONZ i zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ, zgodnie z zasadami, na których opiera się UE. Rozmowy między obiema społecznościami, które ostatecznie doprowadzą do porozumienia, mają zasadnicze znaczenie dla zmniejszenia napięć we wschodniej części Morza Śródziemnego. Strony wymieniły szereg propozycji dotyczących środków budowy zaufania, w tym dotyczących podziału dochodów z eksploatacji węglowodorów, a UE jest nadal gotowa do ułatwienia niezbędnych prac technicznych w tym zakresie. Pozytywne wyniki związane z praktycznymi i istotnymi kwestiami dla społeczności Turków cypryjskich - takimi jak ułatwienie wywozu sera Haloumi/Helim oraz dystrybucja szczepionek przeciwko COVID-19 – mogą doprowadzić do stworzenia środowiska sprzyjającego większemu zaufaniu. Zaangażowanie i wsparcie UE na rzecz kwestii cypryjskiej jest niezbędnym warunkiem złagodzenia napięć w regionie. Jest jasne, że nieuznawanie przez Turcję Republiki Cypryjskiej nadal prowadzi do blokady różnych ścieżek współpracy. W związku z brakiem rozwiązania kwestii cypryjskiej normalizacja stosunków między UE a Turcją pozostanie niezwykle trudna.

Od początku sprawowania swojego mandatu, a w szczególności podczas wizyt na Cyprze w czerwcu 2020 r. i marcu 2021 r., wysoki przedstawiciel/wiceprzewodniczący wyraził pełne poparcie dla Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych (SG ONZ) dążącego do szybkiego wznowienia rozmów w sprawie porozumienia na Cyprze. Wysiłki biura Sekretarza Generalnego ONZ były kontynuowane pomimo jednostronnych działań na ogrodzonym obszarze Waroszy, a także powtarzających się oświadczeń bezpośrednio kwestionujących uzgodnioną podstawę rozwiązania problemu cypryjskiego, zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (RB ONZ), z których ostatnia została przyjęta w dniu 29 stycznia 2021 r. (rezolucja RB ONZ nr 2561). Zarówno UE, jak i ONZ zwróciły się do Turcji o odstąpienie od jednostronnego działania w Waroszy w listopadzie 2020 r. (otwarcie ogrodzonego obszaru plaży).

Rozwiązanie kwestii cypryjskiej jest kluczowym elementem silnych sporów Turcji z UE we wschodniej części Morza Śródziemnego. W 2020 r. nadzieja na postępy w procesie rozwiązywania kwestii cypryjskiej musiała zostać wstrzymana do czasu wyborów tureckiej wspólnoty cypryjskiej, które odbyły się w październiku i listopadzie 2020 r. Kontekst wyborczy spowodował wzrost polaryzacji retoryki i prowokacji, co doprowadziło do silnej reakcji ze strony UE i znalazło odzwierciedlenie w konkluzjach Rady i Rady Europejskiej.

Jeżeli chodzi o Grecję, podpisanie w listopadzie 2019 r. dwustronnego protokołu ustaleń w sprawie wyznaczania obszarów jurysdykcji morskiej między Turcją a rządem porozumienia narodowego Libii jeszcze bardziej pogłębiło napięcia. W memorandum zignorowano prawa greckich wysp na przedmiotowych obszarach. Nastąpił dalszy gwałtowny wzrost liczby innych prowokacyjnych działań Turcji wobec Grecji, w szczególności przelotów tureckich nad zamieszkanymi greckimi obszarami, a także groźnych ćwiczeń marynarki wojennej i towarzyszącej im retoryki przez cały rok. Podczas gdy grecko-tureckie kwestie morskie istnieją od dłuższego czasu, dialog mający na celu rozwiązanie tych problemów został przerwany w 2016 r., a rok 2020 był rokiem ciągłych sytuacji zapalnych i utrzymującego się napięcia, co doprowadziło NATO do podjęcia rozmów w sprawie rozwiązania konfliktu między Grecją a Turcją.

Kwestionowanie przez Turcję granic morskich Grecji na Morzu Egejskim i we wschodniej części Morza Śródziemnego było nadal ważnym źródłem napięć. W sierpniu i październiku Turcja wysłała sejsmiczny statek badawczy w pobliże greckiej wyspy Kastellorizo, powodując eskalację napięć grożącą możliwym konfliktem między tymi dwoma państwami członkowskimi sojuszu NATO. Działaniom tym towarzyszyła obfita antagonistyczna retoryka kwestionująca prawa zarówno Republiki Cypryjskiej, jak i Grecji. Podczas ich operacji statkom wiertniczym towarzyszyła turecka marynarka wojenna. Działania na morzu obejmowały manewry wojskowe i doprowadziły do incydentów z udziałem państw członkowskich.

W ostatnich latach wzrosły napięcia we wschodniej części Morza Śródziemnego. Osiągnęły one najwyższy poziom pod koniec lutego 2020 r., kiedy to Turcja, wbrew oświadczeniu UE-Turcja z marca 2016 r., aktywnie zachęcała migrantów i uchodźców do przedostania się na teren UE. Doprowadziło to do aktów przemocy na greckich granicach lądowych i morskich. Poważnemu kryzysowi udało się zapobiec dzięki zdecydowanym działaniom dyplomatycznym, w tym wizycie przewodniczącego Rady Europejskiej i wysokiego przedstawiciela / wiceprzewodniczącego w Ankarze oraz wspólnej wizycie przewodniczących Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej i Komisji Europejskiej na granicy greckiej. Następnie na początku marca miała miejsce rewizyta prezydenta Erdogana w Brukseli.

W ostatnich latach kontekst polityczny w stosunkach UE-Turcja stopniowo się pogarszał, co doprowadziło do praktycznego wstrzymania różnych instrumentów i procesów dwustronnego zaangażowania i współpracy. Wynika to głównie z działań Turcji we wschodniej części Morza Śródziemnego, które bezpośrednio podważają prawa Republiki Cypryjskiej w jej strefach morskich, oraz gwałtownego wzrostu prowokacyjnych działań Turcji przeciwko Grecji; z braku postępów w procesie rozwiązania kwestii cypryjskiej, w połączeniu ze związanymi z tym groźnymi działaniami Turcji i lekceważącą retoryką; a także z asertywnych interwencji Turcji w większości regionalnych konfliktów w sąsiadujących z nią regionach, w sposób często sprzeczny z szerszymi interesami UE. Ponadto dalsze pogarszanie się sytuacji wewnętrznej w Turcji, zwłaszcza w dziedzinie praw podstawowych i zarządzania gospodarczego, miało wyraźny negatywny wpływ na stosunki Turcji z państwami członkowskimi UE oraz na dwustronny program UE-Turcja.

W związku z tym Rada Europejska zwróciła się do Wysokiego Przedstawiciela i do Komisji o przedłożenie sprawozdania na temat stanu stosunków politycznych, gospodarczych i handlowych między UE a Turcją oraz na temat instrumentów i wariantów postępowania, w tym rozszerzenia zakresu decyzji Rady z 11 listopada 2019 r. , do rozważenia najpóźniej na posiedzeniu Rady Europejskiej w marcu 2021 r. Poniższy wspólny komunikat stanowi odpowiedź na to wezwanie. Nie zastępuje on ani nie przesądza o treści następnego pakietu rozszerzeniowego Komisji, w tym sprawozdania krajowego na temat Turcji.

3.Konferencja wschodniej części Morza Śródziemnego

Rada Europejska powierzyła również wysokiemu przedstawicielowi/wiceprzewodniczącemu zorganizowanie wielostronnej konferencji regionalnej, z udziałem Turcji, w ramach szerszego środka budowy zaufania. Wysoki przedstawiciel/wiceprzewodniczący kontynuował prace przygotowawcze nad konferencją wschodniej części Morza Śródziemnego, prowadząc wstępne rozmowy w celu określenia jej organizacji (zakresu, uczestników, przebiegu i harmonogramu) oraz możliwych tematów, lecz nie przesądzając o decyzji UE, czy konferencja rzeczywiście się odbędzie. To wszystko należy jeszcze uzgodnić. Ze zdecydowanych reakcji innych potencjalnych uczestników wynika, że – o ile sytuacja w regionie znacząco się nie zmieni – nie jest prawdopodobne, aby taka konferencja mogła się odbyć w najbliższej przyszłości.

4. Region w szerszym ujęciu

Coraz bardziej asertywna polityka Turcji koliduje z priorytetami UE w ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB). Istnieją wprawdzie ramy instytucjonalne umożliwiające Turcji udział w WPZiB i wspólnej polityce bezpieczeństwa i obrony (WPBiO), jednak w 2020 r. Turcja wykazała bardzo niski wskaźnik dostosowania, wynoszący około 11 %. Turcja nadal nie stosowała się do większości decyzji Rady (w sprawie środków ograniczających), w tym dotyczących Rosji, Wenezueli, Syrii i Libii, oraz deklaracji UE, np. w sprawie Górskiego Karabachu.

Ostatni dialog polityczny UE–Turcja na wysokim szczeblu, w tym na temat WPZiB/WPBiO, zorganizowano w Ankarze w listopadzie 2018 r., natomiast ostatni dialog na szczeblu dyrektorów politycznych – we wrześniu 2019 r. Wiele państw członkowskich ma silne dwustronne powiązania z Turcją w zakresie polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i obrony. W obliczu coraz bardziej aktywnej i asertywnej polityki zagranicznej Turcji należy nadal prowadzić znaczące wspólne prace, aby łagodzić dalsze napięcia i wprowadzić środki budowy zaufania w regionie w szerszym ujęciu. Od stycznia do marca 2021 r. UE i Turcja podejmowały dialog dyplomatyczny w celu głębszego zrozumienia interesów obu stron i znalezienia możliwych trwałych rozwiązań przynoszących wzajemne korzyści, w szczególności w dwóch obszarach działania, w których w grę wchodzą bezpośrednie interesy UE w Libii i Syrii.

Nie ulega wątpliwości, że od chwili aktywnej interwencji wojskowej Turcji w Syrii i Libii kraj ten prowadzi swoją własną politykę zagraniczną, nie uwzględniając szerszych interesów Unii Europejskiej, w tym obaw UE dotyczących bezpieczeństwa.

Wsparcie wojskowe Turcji w Libii, w tym poprzez rozmieszczenie w terenie zagranicznych bojowników, oraz ciągła krytyka operacji IRINI i brak współpracy w tym zakresie stanowią przeszkodę w skutecznych działaniach UE na rzecz wdrożenia embarga na broń wprowadzonego przez ONZ oraz doprowadziły do stosowania sprzecznych podejść w Libii. W następstwie utworzenia nowego, inkluzywnego rządu, który otrzymał wotum zaufania Izby Reprezentantów w dniu 10 marca i został zaprzysiężony w dniu 15 marca 2021 r., ważne jest podjęcie współpracy z nowymi władzami i konstruktywne wspieranie kolejnych kroków. Obejmuje to w szczególności szybkie przekazanie władzy nowym organom, zjednoczenie instytucji, przygotowanie wyborów zaplanowanych na dzień 24 grudnia 2021 r., pełne wdrożenie porozumienia o zawieszeniu broni z października 2020 r. oraz rzeczywisty proces pojednania narodowego. Zważywszy, że Turcja wywiera duży wpływ na sytuację w Libii, jej współpraca z ONZ i innymi podmiotami regionalnymi i międzynarodowymi w celu osiągnięcia postępów będzie miała zasadnicze znaczenie we wszystkich aspektach tego złożonego procesu, w szczególności w kontekście sytuacji politycznej, gospodarki i bezpieczeństwa.

Będąc państwem w bezpośrednim sąsiedztwie, Turcja pragnie stabilności i dobrobytu w Syrii – jest to cel, który dzieli z Unią. Nadrzędne znaczenie ma utrzymanie integralności terytorialnej Syrii oraz promowanie pokojowego rozwiązania konfliktu poprzez polityczny proces kierowany przez ONZ.

UE i Turcja zgadzają się co do tego, że konieczne jest przyspieszenie prac Komitetu Konstytucyjnego oraz wdrażania innych elementów rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 2254, takich jak uwolnienie więźniów oraz działania na rzecz pociągnięcia do odpowiedzialności za zbrodnie wojenne w Syrii. UE zachęca Turcję do zapewnienia, aby opozycyjna Syryjska Rada Narodowa miała charakter inkluzywny. Turcja dokonała znacznych wysiłków, aby utrzymać zawieszenie broni w północnozachodniej Syrii (Idlib) oraz ułatwić transgraniczną pomoc humanitarną na dużą skalę przez terytorium Turcji do północnozachodniej Syrii. Nadal udziela schronienia co najmniej 3,6 mln uchodźców z Syrii.

Działania zbrojne Turcji, w tym przez popierane przez Turcję bojówki w Syrii Północnej, w szczególności na północnym wschodzie, doprowadziły jednak do wysiedleń na dużą skalę i przypadków naruszenia praw człowieka w odniesieniu do ludności cywilnej. Dostęp do międzynarodowych organizacji pomocowych jest ograniczony, a kluczową rolę nadal odgrywa turecki Czerwony Półksiężyc.

Kwestią budzącą zastrzeżenia pozostaje przesiedlenie przez Turcję uchodźców syryjskich na byłe obszary kurdyjskie. Wszelkie powroty uchodźców do ich krajów powinny być bezpieczne, dobrowolne i godne oraz przeprowadzane po konsultacji z Wysokim Komisarzem Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR) oraz zgodnie ze wskaźnikami i zasadami przez niego ustanowionymi.

Turcja prowadzi również działania wojskowe w północnym Iraku, przeprowadzając ataki na Partię Pracujących Kurdystanu (PKK).

Choć UE uważa PKK za organizację terrorystyczną, państwa w regionie wzywa się, by koordynowały na zasadzie dwustronnej działalność antyterrorystyczną oraz by działały w sposób proporcjonalny, przy pełnym poszanowaniu praworządności.

Niedawne wsparcie Turcji dla działań zbrojnych w Kaukazie podczas konfliktu w Górskim Karabachu stawia pod znakiem zapytania rolę Turcji w regionie. Kraj ten zaprzestał promowania działań pokojowych i poparł dążenia Azerbejdżanu do zbrojnego rozwiązania konfliktu. Granica między Turcją a Armenią pozostaje zamknięta od kwietnia 1993 r. UE zachęca Turcję do otwarcia granicy z Armenią.

W grudniu 2020 r. Turcja zaproponowała utworzenie regionalnej grupy współpracy, w której skład wchodziłyby: Armenia, Azerbejdżan, Gruzja, Iran, Rosja i Turcja. UE nadal w pełni popiera wysiłki o charakterze międzynarodowym podejmowane przez Grupę Mińską przy OBWE kierowaną przez jej współprzewodniczących oraz oczekuje, że Turcja dostosuje swoje działania do działań UE w tym względzie.

5.Współpraca w zakresie wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony oraz zwalczania terroryzmu

Turcja jest kluczowym podmiotem w obszarze bezpieczeństwa i obrony. Nieuznawanie Republiki Cypryjskiej, szeroka interpretacja przez Turcję uzgodnionych ram z 2003 r. (porozumienie Berlin Plus) oraz zawężona interpretacja ram współpracy UE–NATO prowadzą jednak do trudności praktycznych i operacyjnych, w tym jeżeli chodzi o dalszy rozwój prawdziwie partnerskich stosunków między UE i NATO. Turcja nadal stara się o uczestnictwo w unijnych inicjatywach w dziedzinie obrony (stała współpraca strukturalna – PESCO, Europejski Fundusz Obronny – EFO). Jeżeli chodzi o zwalczanie terroryzmu, sprawnie działa współpraca dwustronna między służbami bezpieczeństwa Turcji i państw członkowskich UE. Jesienią 2019 r. Turcja zwróciła się jednak o przełożenie na później regularnego dialogu z UE dotyczącego zwalczania terroryzmu ze względu na potępienie przez UE tureckich działań zbrojnych w północnowschodniej Syrii i przyjęcie ram środków ograniczających związanych ze wschodnią częścią Morza Śródziemnego.