Podejście to opiera się na ścisłym dialogu z organami krajowymi i zainteresowanymi stronami, zapewniając przejrzystość i obejmując wszystkie państwa członkowskie w sposób obiektywny i bezstronny. Efekty tych działań są przedstawiane co roku w sprawozdaniu na temat praworządności, obejmującym ocenę poszczególnych państw członkowskich ujętą w 27 rozdziałach dotyczących poszczególnych państw. Ten mechanizm praworządności dodatkowo wzmacnia i uzupełnia inne instrumenty UE, które zachęcają państwa członkowskie do wdrażania reform strukturalnych w obszarach objętych jego zakresem, w tym unijną tablicę wyników wymiaru sprawiedliwości i europejski semestr, a obecnie także instrument Next Generation EU. Oceny przedstawione w sprawozdaniu rocznym stanowiłyby punkt odniesienia dla tych instrumentów. Inne elementy unijnego zestawu narzędzi na rzecz praworządności nadal będą w razie potrzeby stanowić skuteczną i proporcjonalną odpowiedź na wyzwania związane z praworządnością.

W wytycznych politycznych przewodnicząca Ursula von der Leyen wyraziła zamiar ustanowienia dodatkowego kompleksowego mechanizmu praworządności jako kluczowej składowej wspólnego zobowiązania UE i państw członkowskich do umocnienia praworządności. Mechanizm ten został opracowany jako roczny cykl mający na celu promowanie praworządności i zapobieganie pojawianiu się lub eskalacji problemów. Koncentruje się on na poprawie zrozumienia i zwiększeniu świadomości problemów i istotnych zmian w dziedzinach mających bezpośredni wpływ na poszanowanie praworządności – systemie wymiaru sprawiedliwości, ramach antykorupcyjnych, pluralizmie i wolności mediów oraz innych kwestiach instytucjonalnych związanych z mechanizmami kontroli i równowagi. Zidentyfikowanie wyzwań pomoże państwom członkowskim znaleźć rozwiązania chroniące praworządność, przy współpracy i wzajemnym wsparciu ze strony Komisji, innych państw członkowskich i zainteresowanych stron, np. Komisji Weneckiej.

Praworządność jest również ważnym tematem dla UE poza jej granicami. Unia Europejska będzie nadal dążyć do zachowania stabilnej spójności między swoją polityką wewnętrzną w zakresie praworządności oraz sposobem włączania kwestii praworządności w prace z krajami przystępującymi i krajami objętymi europejską polityką sąsiedztwa, a także we wszystkie swoje działania zewnętrzne na poziomie dwustronnym, regionalnym i wielostronnym.

Unia Europejska opiera się na zasadzie praworządności. Zagrożenia dla praworządności podważają prawne, polityczne i gospodarcze podstawy Unii. Niedostateczne przestrzeganie praworządności w jednym państwie członkowskim wpływa na inne państwa członkowskie i na całą UE. Zapewnienie poszanowania praworządności jest podstawowym obowiązkiem każdego państwa członkowskiego, ale Unia ma wspólny interes i rolę do odegrania w rozwiązywaniu problemów związanych z praworządnością, gdziekolwiek się pojawiają. Poszanowanie praworządności jest również podstawą funkcjonowania rynku wewnętrznego, współpracy w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości opartej na wzajemnym zaufaniu i uznawaniu oraz ochrony interesów finansowych Unii, co podkreśliła niedawno Rada Europejska . Jeżeli UE ma z powodzeniem realizować zadanie zrównoważonej i trwałej odbudowy, niezwykle istotne jest, aby jej narzędzia i instrumenty mogły funkcjonować w środowisku opartym na praworządności.

Praworządność jest ugruntowaną zasadą. Chociaż państwa członkowskie mają różne tożsamości narodowe, systemy i tradycje prawne, podstawowe znaczenie praworządności jest takie samo w całej UE. Poszanowanie praworządności ma zasadnicze znaczenie dla zaufania obywateli i przedsiębiorstw do instytucji publicznych, a jej podstawowe zasady są popierane przez obywateli we wszystkich państwach członkowskich. Praworządność ma bezpośredni wpływ na życie każdego obywatela. Jest warunkiem koniecznym zapewnienia równego traktowania wobec prawa i obrony praw obywateli UE. Ma zasadnicze znaczenie dla wdrażania przepisów i polityki UE oraz jest kardynalnym elementem Unii równości, szans i sprawiedliwości społecznej. Szczególne okoliczności, jakie przyniósł rok 2020, przysporzyły dodatkowych wyzwań w dziedzinie praw obywateli, a w odpowiedzi na pandemię COVID-19 konieczne było zastosowanie pewnych ograniczeń naszych swobód, takich jak swoboda przemieszczania się, wolność zgromadzeń czy wolność prowadzenia działalności gospodarczej. Skuteczne krajowe mechanizmy kontroli i równowagi utrzymujące poszanowanie praworządności mają kluczowe znaczenie dla zapewnienia, aby zakres wszelkich tego rodzaju ograniczeń naszych praw był konieczny i proporcjonalny, ograniczony w czasie i aby podlegały one nadzorowi parlamentów narodowych i sądów krajowych.

Unia Europejska opiera się na zbiorze wspólnych wartości, do których należą prawa podstawowe, demokracja i praworządność. Stanowią one fundament naszych społeczeństw i wspólnej tożsamości. Demokracja nie może działać sprawnie bez niezależnych sądów gwarantujących ochronę praw podstawowych i swobód obywatelskich, bez aktywnego społeczeństwa obywatelskiego oraz wolnych i pluralistycznych mediów. Na całym świecie uznaje się, że UE posiada bardzo wysokie standardy w tych dziedzinach. Niemniej jednak te wysokie standardy nie zawsze są jednakowo stosowane, mogą zostać ulepszone i zawsze istnieje ryzyko regresu. Obrona naszych podstawowych wartości to wspólny obowiązek wszystkich instytucji UE i wszystkich państw członkowskich – wszyscy powinni tu odegrać swoją rolę.

Trzecia refleksja dotyczy odporności systemu wymiaru sprawiedliwości. Dostęp do niezależnych sądów i kontrola sądowa stanowią podstawowy element praworządności. Częściowe zamknięcie sądów krajowych – które, stosując prawo Unii, działają również jako sądy unijne – ujawniło poważną słabość. Niektóre państwa członkowskie podjęły działania w celu ograniczenia skutków pandemii i były w stanie wznowić przeprowadzanie rozpraw z zastosowaniem zasad utrzymywania dystansu fizycznego lub technik wideokonferencji. Pandemia stała się także bodźcem do cyfryzacji postępowań w niektórych państwach członkowskich.

Druga refleksja dotyczy wpływu sprawowania kontroli demokratycznej na pracę mediów i na społeczeństwo obywatelskie. Gdy uprawnienia w sytuacjach nadzwyczajnych osłabiają instytucjonalne mechanizmy kontroli decydentów, tym istotniejsza staje się kontrola decyzji publicznych sprawowana przez media i społeczeństwo obywatelskie. Jednakże w niektórych państwach członkowskich media i społeczeństwo obywatelskie stają w obliczu nowych przeszkód. Takie sytuacje przyczyniły się między innymi do rozpowszechniania dezinformacji i obniżenia poziomu zaufania do organów publicznych, co szkodzi praworządności.

Pierwsza refleksja dotyczy kultury praworządności oraz poziomu zaufania do mechanizmów kontroli i równowagi w państwach członkowskich. Odnosi się to w szczególności do wzajemnych zależności między instytucjami krajowymi i ich lojalnej współpracy, roli kontroli parlamentarnej oraz możliwości utrzymania zasad konsultacji i przejrzystości dla obywateli. Pandemia COVID-19 uwypukliła znaczenie zapewnienia, by pilne i skuteczne podejmowanie decyzji niezbędnych do ochrony zdrowia publicznego nie było tożsame z obchodzeniem ustanowionych mechanizmów kontroli i równowagi – w tym parlamentów – w szczególności w przypadku, gdy środki wpływają na podstawowe wolności i prawa całej ludności.

Ocena zawarta w sprawozdaniu na temat praworządności opiera się na wspomnianym procesie dialogu, konsultacji i wkładu ekspertów. Stanowi solidną i dobrze udokumentowaną podstawę do dyskusji z Parlamentem Europejskim i Radą oraz do dalszych prac. Mechanizm praworządności będzie ewoluował i będzie nadal udoskonalany dzięki dyskusjom międzyinstytucjonalnym i dialogowi z państwami członkowskimi – wspólnym uczeniu się i impulsowi do wsparcia ze strony UE.

Rozdziały dotyczące poszczególnych państw opierają się na ocenie jakościowej przeprowadzonej przez Komisję, będącej syntezą znaczących zmian od stycznia 2019 r., do której wprowadzeniem jest krótki opis ram prawnych i instytucjonalnych istotnych dla każdego filaru. Ocena przedstawia zarówno wyzwania, jak i pozytywne aspekty, w tym dobre praktyki. Komisja zapewniła spójne i równoważne podejście, stosując tę samą metodykę i analizując te same tematy we wszystkich państwach członkowskich, zachowując przy tym proporcjonalność wobec sytuacji i przemian. Rozdziały dotyczące poszczególnych państw nie mają na celu dostarczenia wyczerpującego opisu wszystkich istotnych elementów sytuacji w zakresie praworządności w państwach członkowskich, lecz przedstawienie istotnych zmian. Na podstawie tego pierwszego doświadczenia i rozwoju sytuacji w państwach członkowskich w kolejnych latach będzie można uwzględnić lub dalej rozwinąć inne istotne aspekty.

Zawarta w 27 rozdziałach dotyczących poszczególnych państw ocena stanowi integralną część niniejszego sprawozdania na temat praworządności i została przygotowana zgodnie z zakresem i metodyką omówioną z państwami członkowskimi . Prace koncentrowały się na czterech głównych filarach: system wymiaru sprawiedliwości, ramy antykorupcyjne, pluralizm mediów oraz inne instytucjonalne mechanizmy kontroli i równowagi. W odniesieniu do każdego filaru w metodyce przypomniano przepisy prawa Unii istotne dla tej oceny. Odwołano się również do opinii i zaleceń Rady Europy, które zawierają użyteczne wytyczne. Te cztery obszary zostały określone w procesie przygotowawczym jako kluczowe współzależne filary służące zapewnieniu praworządności. Skuteczne systemy wymiaru sprawiedliwości oraz solidne instytucjonalne mechanizmy kontroli i równowagi stanowią podstawę poszanowania praworządności w naszych demokracjach. Przepisy i silne instytucje jednak nie wystarczą. Praworządność wymaga sprzyjającego ekosystemu, opartego na poszanowaniu niezależności sądów, skutecznej polityce antykorupcyjnej, wolnych i pluralistycznych mediach, przejrzystej administracji publicznej na wysokim poziomie oraz wolnym i aktywnym społeczeństwie obywatelskim. Strategie prewencyjne i kampanie oddolne zwiększają świadomość obywateli i utrzymują wysoki priorytet poszanowania praworządności. Dziennikarze śledczy, niezależne media i kontrola ze strony społeczeństwa obywatelskiego mają decydujące znaczenie dla rozliczalności decydentów.

Pogłębienie prac UE w zakresie praworządności wymaga ścisłej i stałej współpracy między instytucjami UE a państwami członkowskimi. Głównym celem mechanizmu praworządności jest stymulowanie współpracy międzyinstytucjonalnej i zachęcanie wszystkich instytucji UE do wnoszenia wkładu zgodnie z ich rolą instytucjonalną. Ma to zasadnicze znaczenie dla mechanizmu praworządności i odzwierciedla wieloletnie zainteresowanie zarówno ze strony Parlamentu Europejskiego, jak i Rady. Wspólna i obiektywna podstawa mechanizmu, uwzględniająca w równym stopniu wszystkie państwa członkowskie, została zaprojektowana w tym właśnie celu. Komisja oczekuje na wspieranie prac prowadzonych obecnie w obu instytucjach, w tym na działania następcze w związku z obecnie przygotowywaną rezolucją Parlamentu Europejskiego. Mechanizm praworządności pomoże usprawnić dyskusje na temat praworządności na szczeblu UE i zacieśnić współpracę międzyinstytucjonalną, co pozwoli na roczny rytm prac Parlamentu Europejskiego i Rady oraz ustrukturyzowane i ukierunkowane działania następcze, a także współpracę z parlamentami narodowymi.

W niektórych państwach członkowskich kierunek zmian budzi poważne obawy co do wpływu reform na niezależność sądów. Była to jedna z kwestii poruszonych w procedurze przewidzianej w art. 7 ust. 1 TUE wszczętej przez Parlament Europejski w odniesieniu do Węgier . W szczególności niezależna Krajowa Rada Sądownictwa napotyka trudności w zakresie zrównoważenia uprawnień Prezesa Krajowego Urzędu Sądownictwa odpowiedzialnego za zarządzanie sądami. Wybory nowego prezydenta mogą stworzyć możliwość wzmocnionej współpracy w tym zakresie. Inne obawy dotyczą nowych przepisów umożliwiających powoływanie do Sądu Najwyższego członków Trybunału Konstytucyjnego wybranych przez parlament poza zwykłą procedurą mianowania. Reformy wymiaru sprawiedliwości w Polsce od 2015 r. są głównym źródłem kontrowersji, zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym, i budzą poważne obawy, z których kilka jest nadal aktualnych. W związku z tym w 2017 r. Komisja wszczęła procedurę na podstawie art. 7 ust. 1 TUE, która jest wciąż rozpatrywana przez Radę. W latach 2019 i 2020 Komisja wszczęła dwa postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w celu zapewnienia niezależności sądów, a Trybunał Sprawiedliwości zastosował środki tymczasowe w celu zawieszenia uprawnień Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego w odniesieniu do spraw dyscyplinarnych dotyczących sędziów.

Pomimo wysiłków na rzecz reform podjętych w szeregu państw członkowskich w celu zwiększenia niezależności sądów, rozwój sytuacji w kilku z tych państw budzi obawy. Różnią się one pod względem intensywności, zakresu i rodzaju środków. Obawy te dotyczą zdolności Rad Sądownictwa do wykonywania funkcji, jak również kwestii bardziej strukturalnych, takich jak rosnący wpływ władzy wykonawczej i ustawodawczej na funkcjonowanie systemów wymiaru sprawiedliwości, w tym trybunałów konstytucyjnych lub sądów najwyższych. Niektóre z tych zmian doprowadziły Komisję do wszczęcia postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego lub do wyrażenia obaw w kontekście procedur przewidzianych w art. 7 ust. 1 TUE.

Prawo władzy wykonawczej do wydawania formalnych instrukcji prokuraturze, w tym w indywidualnych sprawach, było szczególnym tematem debaty w niektórych państwach członkowskich, takich jak Niemcy i Austria , w szczególności w następstwie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości w sprawie europejskiego nakazu aresztowania. W Polsce podwójna rola, jaką pełni Minister Sprawiedliwości będący również Prokuratorem Generalnym, budzi szczególne obawy, ponieważ zwiększa podatność na wpływy polityczne w odniesieniu do organizacji prokuratury i prowadzenia dochodzeń w sprawach. Rola Prokuratora Generalnego w stosunku do prokuratorów niższego szczebla również wywołuje obawy w niektórych państwach członkowskich. Na przykład w Bułgarii nie sfinalizowano jeszcze procedur ustawodawczych w odpowiedzi na utrzymujące się od dawna obawy dotyczące skutecznego systemu rozliczalności Prokuratora Generalnego.

Jeśli chodzi o cztery filary określone w ramach mechanizmu, w kolejnych czterech sekcjach naświetlono szereg istotnych wspólnych tematów i tendencji, konkretnych wyzwań i pozytywnych zmian. Podane przykłady szczególnie wyróżniających się zmian w państwach członkowskich pochodzą z oceny przeprowadzonej dla wszystkich 27 państw członkowskich zawartej w rozdziałach dotyczących poszczególnych państw . Celem jest pobudzenie konstruktywnej debaty na temat umacniania praworządności i zachęcenie wszystkich państw członkowskich do przeanalizowania, w jaki sposób można stawić czoła wyzwaniom, do wyciągania wniosków z wzajemnych doświadczeń oraz pokazania, w jaki sposób można dalej wzmacniać praworządność przy pełnym poszanowaniu krajowych tradycji i specyfiki krajowej.

Problemy utrzymują się także w niektórych innych państwach członkowskich. W Bułgarii skład i funkcjonowanie Najwyższej Rady Sądownictwa i Inspektoratu Najwyższej Rady Sądownictwa również budzą obawy, które wciąż nie zostały jeszcze rozwiane. W Rumunii nadal obowiązują kontrowersyjne reformy przeprowadzone w latach 2017–2019, które mają negatywny wpływ na niezależność sądów. W 2020 r. rząd zobowiązał się do powrotu na drogę reformy sądownictwa po wycofaniu się z niej w poprzednich latach, dzięki czemu nastąpiło znaczące osłabienie napięć dotyczących wymiaru sprawiedliwości. W Chorwacji niskie zdolności administracyjne przeszkadzają Państwowej Radzie Sądownictwa i Państwowej Radzie Prokuratorów w wykonywaniu swego mandatu: ich rola w odniesieniu do powoływania sędziów i prokuratorów została ograniczona i brakuje zaktualizowango systemu informatycznego do weryfikacji oświadczeń majątkowych. Na Słowacji od dawna istnieją obawy co do niezależności i uczciwości systemu wymiaru sprawiedliwości. W kwietniu 2020 r. rząd ogłosił plany istotnych reform mających na celu wzmocnienie niezależności i uczciwości sądów, a także procesu powoływania sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

W niektórych państwach członkowskich często donosi się o atakach politycznych i kampaniach medialnych skierowanych przeciwko sędziom i prokuratorom. Wprowadzono również środki, w tym dyscyplinarne, ograniczające swobodę sędziów w zakresie kierowania odesłań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Takie ataki i środki mogą mieć „efekt mrożący” i osłabić zaufanie społeczne do wymiaru sprawiedliwości, negatywnie wpływając na niezależność sądów. W wielu przypadkach ataki wymierzone są w sędziów i prokuratorów, którzy publicznie potępiają wydarzenia, które mogłyby zaszkodzić całemu wymiarowi sprawiedliwości. W niedawno wydanym orzeczeniu z dnia 5 maja 2020 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka potwierdził, że prokuratorzy i sędziowie mają wolność wypowiedzi i mogą uczestniczyć w debatach publicznych na temat reform ustawodawczych mających wpływ na wymiar sprawiedliwości, a bardziej ogólnie – na temat kwestii dotyczących niezależności sądów.

Pandemia COVID-19 jeszcze bardziej uwydatniła znaczenie cyfryzacji systemów wymiaru sprawiedliwości

Od wielu lat państwa członkowskie dążą do jak najlepszego wykorzystania narzędzi ICT w celu ułatwienia komunikacji sądów ze stronami i prawnikami, skutecznego zarządzania obciążeniem pracą oraz zwiększenia przejrzystości, w tym dostępu do orzeczeń sądowych w internecie. W państwach członkowskich realizowanych jest obecnie wiele inicjatyw mających na celu wprowadzenie rzeczywistych usprawnień dla użytkowników systemów wymiaru sprawiedliwości. Pandemia COVID-19 nadała dodatkowy impuls tym staraniom, pokazując, jak ważne jest przyspieszenie reform mających na celu cyfryzację rozpatrywania spraw przez instytucje sądowe, wymianę informacji i dokumentów ze stronami i prawnikami oraz ciągły i łatwy dostęp do wymiaru sprawiedliwości dla wszystkich. Podejmuje się szereg inicjatyw, począwszy od umożliwienia użytkownikom sądów monitorowania etapów postępowania w internecie, a skończywszy na modelowaniu orzeczeń zgodnie z normami umożliwiającymi ich odczyt maszynowy.

Niektóre państwa członkowskie są już na zaawansowanym etapie wdrażania takich systemów. Na przykład w Estonii i na Łotwie systemy wymiaru sprawiedliwości wykorzystują jedne z najbardziej zaawansowanych technologii informacyjno-komunikacyjnych stosowanych w sądach. Zapewniają one wysoki poziom dostępności i elastyczności w odniesieniu do postępowań sądowych, a także w znacznym stopniu przyczyniły się do nieprzerwanego funkcjonowania sądów przy stosunkowo niewielkich zakłóceniach w czasie pandemii COVID-19. W Słowenii cyfryzacja systemu wymiaru sprawiedliwości w zakresie zarządzania sprawami jest bardzo zaawansowana i trwają prace nad usprawnieniem komunikacji elektronicznej między sądami a stronami. Na Węgrzech poziom cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości również jest wysoki, przy czym dostępność środków elektronicznych umożliwiających dostęp online do opublikowanych wyroków jest duża. W Portugalii w drodze zmiany kodeksu postępowania cywilnego wprowadzono zasadę „domyślnej cyfrowości” we wszystkich postępowaniach cywilnych. We Włoszech trwają prace nad projektem reformy postępowania cywilnego w celu umożliwienia składania dokumentów wyłącznie przez internet oraz zapewnienia szerszego zakresu środków elektronicznych, w tym uiszczania opłat sądowych przez internet. Komisja podkreśliła znaczenie cyfryzacji systemów wymiaru sprawiedliwości w kontekście planu odbudowy. Działania te mogłyby być wspierane w ramach przyszłego programu „Cyfrowa Europa” i instrumentu Next Generation EU.

Inwestowanie w wymiar sprawiedliwości jest dziś potrzebne bardziej niż kiedykolwiek wcześniej, aby stawić czoła wyzwaniom związanym z efektywnością

Skuteczne systemy wymiaru sprawiedliwości opierają się na odpowiednich zasobach ludzkich i finansowych. Podczas gdy wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych na system wymiaru sprawiedliwości zasadniczo rosną, w wielu państwach członkowskich sądownictwo ma do dyspozycji ograniczone zasoby. Inwestycje w systemy wymiaru sprawiedliwości są również niezbędne do sprostania wyzwaniom w zakresie efektywności, przed którymi wciąż stoją niektóre państwa członkowskie. Zbyt długi czas trwania postępowań i zaległości w systemach wymiaru sprawiedliwości należy rozwiązać za pomocą odpowiednich środków. Gospodarcze i społeczne skutki kryzysu związanego z COVID-19 uwydatniły potrzebę wzmocnienia odporności systemu wymiaru sprawiedliwości z uwagi na spodziewany wzrost liczby spraw. Nieefektywność może prowadzić do braku zaufania do systemów wymiaru sprawiedliwości, co może stać się pretekstem do nieodpowiednich reform wymiaru sprawiedliwości mających wpływ na praworządność. Programy Next Generation EU oraz Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności mogą umożliwić realizację planowanych inwestycji w zakresie efektywności i jakości systemów wymiaru sprawiedliwości, które są korzystne dla otoczenia biznesu. W niektórych państwach członkowskich zapotrzebowanie na dodatkowe zasoby zostało oficjalnie zapisane w programach rządowych. Na przykład Niemcy wdrażają „Pakt na rzecz praworządności”, który obejmuje znaczne dodatkowe zasoby, zarówno na szczeblu federalnym, jak i na szczeblu krajów związkowych. Inicjatywy w Austrii i Francji mają również na celu zwiększenie zasobów dla wymiaru sprawiedliwości.

2.2 Ramy antykorupcyjne

Walka z korupcją ma zasadnicze znaczenie dla utrzymania praworządności. Korupcja osłabia funkcjonowanie państwa i organów publicznych na wszystkich szczeblach i jest kluczowym czynnikiem umożliwiającym przestępczość zorganizowaną. Skuteczne ramy antykorupcyjne, przejrzystość i uczciwość w wykonywaniu władzy państwowej mogą wzmocnić systemy prawne i zaufanie do organów publicznych. Walka z korupcją musi opierać się na dowodach dotyczących jej występowania i formy w danym kraju, warunków umożliwiających korupcję oraz prawnych, instytucjonalnych i innych zachęt, które można wykorzystać do zapobiegania korupcji, jej wykrywania i karania.

Walka z korupcją nie może ograniczać się do standardowego, uniwersalnego zestawu środków. Należy w nim również uwzględnić szczególne czynniki ryzyka, które mogą się różnić w poszczególnych państwach członkowskich. Niemniej jednak wszystkie państwa członkowskie potrzebują narzędzi do zapobiegania korupcji, jej wykrywania, ograniczania i karania. Unia Europejska od dawna uznaje potrzebę kompleksowych strategii prewencyjnych, zwiększających przejrzystość i uczciwość we wszystkich sektorach społeczeństwa i koncentrujących się na pierwotnych przyczynach korupcji . Tego rodzaju strategie powinny opierać się na ocenie zagrożeń, słabych punktów i czynników ryzyka. Kolejnym elementem podejścia UE do walki z korupcją jest potrzeba niezawodnych i skutecznych środków na rzecz uczciwości, efektywnych systemów zapobiegania korupcji oraz skutecznych, rozliczalnych i przejrzystych instytucji publicznych na wszystkich szczeblach.

Kompleksowe podejście do walki z korupcją musi opierać się na połączeniu środków prewencyjnych i represyjnych. Wymaga to niezależnych i bezstronnych systemów wymiaru sprawiedliwości, które skutecznie egzekwowałyby przepisy antykorupcyjne poprzez bezstronne prowadzenie dochodzeń i ściganie oraz skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje, w tym skuteczne odzyskiwanie korzyści uzyskanych dzięki korupcji . To z kolei wymaga solidnych ram prawnych i instytucjonalnych, wystarczających zdolności administracyjnych i sądowych, a także woli politycznej w zakresie środków egzekucyjnych. Niezależne i pluralistyczne media, w szczególności dziennikarstwo śledcze i aktywne społeczeństwo obywatelskie, odgrywają ważną rolę w kontroli działalności lobbingowej, wykrywaniu ewentualnych przypadków korupcji i naruszania uczciwości, podnoszeniu świadomości i promowaniu uczciwości. Walka z korupcją ma również istotny wymiar unijny, ponieważ wiąże się z ochroną interesów finansowych Unii. Kluczową rolę w tym względzie odegra Prokuratura Europejska. W ciągu ostatnich kilku lat przyjęto przepisy UE mające na celu zintensyfikowanie walki z korupcją, w tym normy ochrony sygnalistów przed wszelkimi formami odwetu. Zmienione przepisy dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy, w szczególności poprzez ustanowienie obowiązujących przedsiębiorstwa rejestrów beneficjentów rzeczywistych oraz dalsze działania mające na celu ułatwienie wymiany informacji finansowych i przyspieszenie dochodzeń finansowych, mają istotny wpływ na ułatwianie walki z korupcją.

Postrzeganie korupcji w całej UE

Wyniki wskaźnika postrzegania korupcji pokazują, że dziesięć państw członkowskich znajduje się wśród dwudziestu państw postrzeganych jako najmniej skorumpowane na świecie, podczas gdy średni wynik UE jest globalnie dobry. Kilka państw członkowskich poprawiło swoje wyniki w porównaniu z poprzednimi latami, podczas gdy w innych państwach członkowskich wyniki są nadal znacznie niższe niż w pozostałych państwach europejskich.

Najnowsze badania Eurobarometr dotyczące postrzegania korupcji pokazują, że pozostaje ona poważnym problemem dla obywateli i przedsiębiorstw UE. Ponad siedmiu na dziesięciu Europejczyków (71 %) uważa, że korupcja jest szeroko rozpowszechniona w ich kraju, a ponad czterech na dziesięciu (42 %) uważa, że poziom korupcji w ich kraju wzrósł. Tymczasem jedynie 34 % respondentów jest zdania, że wysiłki ich rządu na rzecz zwalczania korupcji są skuteczne. Ponadto ponad sześć na dziesięć europejskich przedsiębiorstw (63 %) uważa, że problem korupcji jest powszechny w ich kraju, a większość przedsiębiorstw (51 %) uważa, że jest mało prawdopodobne, by skorumpowane osoby lub przedsiębiorstwa w ich kraju zostały zatrzymane lub zgłoszone policji lub prokuratorom.

Krajowe strategie antykorupcyjne

Strategiczne ramy antykorupcyjne dają możliwość przełożenia politycznego zaangażowania i wizji na konkretne działania. Krajowe strategie antykorupcyjne mogą zapewnić, aby poszczególne luki prawne lub instytucjonalne nie były rozważane w oderwaniu od innych kwestii oraz aby przepisy antykorupcyjne zostały uwzględnione we wszystkich odpowiednich sektorach polityki, tak aby miały skuteczny wpływ w terenie. Kilka państw członkowskich przyjęło kompleksowe nowe lub zmienione strategie antykorupcyjne, obejmujące szczegółowe i wymierne cele, jasny budżet i jasno określone obowiązki wyspecjalizowanych instytucji, a także silne zaangażowanie odpowiednich zainteresowanych stron.

Na przykład w styczniu 2020 r. Francja przyjęła wieloletni krajowy plan walki z korupcją (na lata 2020–2022), obejmujący zarówno prewencyjny, jak i represyjny wymiar korupcji. Inne państwa członkowskie, takie jak Bułgaria , Chorwacja , Czechy , Estonia , Grecja , Włochy , Litwa , Rumunia i Słowacja , od kilku lat posiadają kompleksowe krajowe strategie antykorupcyjne. Opracowanie planów i strategii antykorupcyjnych jest ważne, jednak kluczowe dla zapewnienia postępów jest ich skuteczne wdrożenie i monitorowanie.

Inne państwa członkowskie są w trakcie przygotowywania krajowych strategii antykorupcyjnych. W Irlandii rząd ogłosił zamiar skuteczniejszego zwalczania korupcji poprzez monitorowanie trwającej kompleksowej oceny różnych organów państwowych zaangażowanych w prewencyjne i represyjne środki antykorupcyjne oraz procedury egzekwowania prawa karnego. Dyskusje trwają również w Portugalii , gdzie powołano grupę roboczą w celu opracowania krajowej strategii antykorupcyjnej. Finlandia i Szwecja , które w zapobieganiu korupcji w mniejszym stopniu opierały się na podejściu strategicznym, a w większym stopniu na praktykach, tradycjach i wysokich standardach uczciwości i przejrzystości, również są obecnie w trakcie przygotowywania krajowych planów antykorupcyjnych.

Wzmocnienie zdolności systemu sądownictwa karnego do walki z korupcją

Niektóre państwa członkowskie przeprowadziły również reformy mające na celu dostosowanie krajowego ustawodawstwa karnego do międzynarodowych norm antykorupcyjnych. Na przykład Łotwa zmieniła niedawno swoje prawo karne w odniesieniu do definicji kilku przestępstw korupcyjnych, eliminując pewne ograniczenia z zakresu przekupstwa i płatnej protekcji.