Chociaż istnieje potrzeba bardziej zdecydowanego działania przeciwko naruszeniom praw własności intelektualnej, UE powinna jednocześnie dysponować polityką, która zapewni pogodzenie poszanowania praw własności intelektualnej z potrzebą sprawnego wprowadzania nowych i innowacyjnych technologii. Ma to szczególne znaczenie, gdy technologie te uwzględnianie są w normach. W zmieniającym się dziś w szybkim tempie świecie opartym na wzajemnych powiązaniach szeroko zakrojone normy oparte na technologiach chronionych prawami własności intelektualnej – znanych jako patenty konieczne dla spełnienia norm (SEP) – są niezbędne dla interoperacyjności, a w szczególności dla skutecznego rozwoju internetu rzeczy. Wyważone, sprawne i zrównoważone ramy dotyczące patentów koniecznych do spełnienia norm są zatem nieodzowne dla zagwarantowania uczciwego dostępu do znormalizowanych technologii przy jednoczesnym zapewnieniu, aby właściciele patentów byli wynagradzani za swoje inwestycje w badania i rozwój oraz działania na rzecz standaryzacji, a przez to zachęcani do oferowania najlepszych technologii w celu włączenia ich do norm.

Plan działania na rzecz egzekwowania praw własności intelektualnej z 2014 r. stanowił sygnał zmiany kierunku w prowadzonej przez Komisję polityce egzekwowania praw własności intelektualnej w stronę podejścia opartego na podążaniu śladem pieniądza, co ma pozbawić podmioty naruszające prawa własności intelektualnej na skalę handlową napływu dochodów czyniących ich działalność rentowną. Lepsze egzekwowanie praw własności intelektualnej przyczynia się do realizacji priorytetów Komisji w zakresie tworzenia miejsc pracy, zwiększania wzrostu gospodarczego oraz poprawy konkurencyjności. Odgrywa też kluczową rolę w uzupełnianiu i wzmacnianiu jednolitego rynku oraz ograniczaniu fragmentaryzacji w państwach członkowskich. Z tego względu Komisja ogłosiła w strategii jednolitego rynku cyfrowego oraz strategii jednolitego rynku, że Europa musi zrobić więcej, aby zagwarantować, by egzekwowanie praw własności intelektualnej stało się rzeczywistością w otoczeniu cyfrowym, wspierając podejście oparte na podążaniu śladem pieniądza oraz zwracając szczególną uwagę na małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP).

Naruszenia praw własności intelektualnej stanowią konkretne zagrożenie dla sektorów, w których przedsiębiorstwa unijne są światowymi liderami, takich jak sektor odzieżowy, farmaceutyczny czy sektor towarów luksusowych, i to właśnie owe naruszenia są przyczyną dużych strat w przychodach i liczbie miejsc pracy odnotowywanych w tych sektorach. Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) przeanalizował ostatnio zakres, skalę i wpływ naruszeń praw własności intelektualnej w dziewięciu sektorach i ocenił, że ogół strat w UE to kwota 48 mld EUR . Negatywne skutki odczuwa też europejska branża kreatywna i kulturalna (przemysł muzyczny, filmowy, księgarski i przemysł oprogramowania) . Szkody, jakie odczuwają przedsiębiorstwa z powodu podrabiania produktów i piractwa, mają negatywny wpływ na miejsca pracy, które przedsiębiorstwa te zapewniają w UE, a to prowadzi do uszczuplenia dochodów podatkowych oraz składek na ubezpieczenia społeczne.

Wszystko to przyczynia się do wzrostu liczby naruszeń praw własności intelektualnej na świecie. Towary podrobione i pirackie stanowią dziś 2,5 % globalnego handlu. Przemysł unijny odczuwa skutki takiego stanu rzeczy: według przeprowadzonego ostatnio badania 5 % wszystkich towarów przywożonych do UE to towary podrobione i pirackie, co przekłada się na szacunkową kwotę 85 mld EUR pochodzącą z nielegalnego handlu.

Rewolucja cyfrowa przyniosła szereg nowych możliwości. Za sprawą internetu innowacyjne towary, technologia i treści kreatywne mogą trafiać do dużo szerszego grona konsumentów, co sprawia, że innowatorzy i twórcy mogą dotrzeć do nowych rynków i odbiorców. Jednocześnie rewolucja cyfrowa naraża jednak system własności intelektualnej w UE na większe zagrożenia. Środowisko online umożliwia dużo szersze i szybsze rozpowszechnianie towarów i treści naruszających własność intelektualną oraz często utrudnia konsumentom dokonanie rozróżnienia między towarami i treściami powodującymi naruszenia a tymi oryginalnymi i legalnymi. Ponadto osoby naruszające prawa własności intelektualnej mogą ukrywać się pod fałszywą tożsamością, a często przebywają poza UE, w jurysdykcjach, gdzie systemy egzekwowania są mało skuteczne.

Wydajne, dobrze zaprojektowane i wyważone systemy ochrony własności intelektualnej stanowią ważny czynnik promowania inwestycji w innowacje i wzrost. Prawa własności intelektualnej są jednym z podstawowych środków, poprzez które przedsiębiorstwa, twórcy i wynalazcy uzyskują zwrot z dokonywanych przez siebie inwestycji w wiedzę i proces twórczy. W badaniach szacuje się, że sektory intensywnie korzystające z praw własności intelektualnej odpowiadają za około 42 % unijnego PKB (przekładające się na 5,7 bilionów EUR rocznie), przyczyniają się do tworzenia 38 % wszystkich miejsc pracy oraz do 90 % unijnego wywozu.

Zgodnie z wytycznymi dotyczącymi lepszego stanowienia prawa Komisja zakończyła kompleksową ocenę działania dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej. Wyniki pokazują, że dyrektywa doprowadziła do stworzenia wspólnych ram prawnych, dzięki którym w sądach cywilnych w całej UE stosuje się ten sam zestaw narzędzi, a przez to zasadniczo zapewnia się wysoki poziom ochrony na rynku wewnętrznym. Dyrektywa doprowadziła również do powstania ogólnoeuropejskich strategii spółek w zakresie egzekwowania praw i zachęciła sędziów i przedstawicieli zawodów prawniczych do wymiany doświadczeń ze spraw sądowych. Co więcej, ocena pokazała, że dyrektywa w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej jest wydajna kosztowo, spójna z innymi działaniami UE o podobnych celach oraz tworzy wartość dodaną na szczeblu unijnym. Z przeprowadzonej oceny wynika zatem, że dyrektywa w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej odpowiada nadal celowi, któremu służy.

Ocena pokazała jednak, że istnieją różnice w sposobie wdrażania i stosowania w praktyce pewnych przepisów dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej (przykładowo w dziedzinie nakazów sądowych, odszkodowań i kosztów sądowych). Różnice te wynikają często z niepewności i rozbieżności dotyczących rozumienia przepisów, szczególnie z powodu wyzwań związanych z nowym otoczeniem cyfrowym. Może to być też spowodowane charakterem dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej zakładającej minimalną harmonizację. Co prawdopodobnie najistotniejsze, rozbieżności wynikają z faktu, iż dyrektywa w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej funkcjonuje w kontekście bardzo różnorodnych krajowych ram egzekwowania praw na drodze cywilnej i różnorodnych tradycji sądownictwa. W rezultacie w zależności od miejsca wszczęcia postępowania sądowego rezultaty mogą być różne, zarówno pod względem aspektów merytorycznych, jak i wydajności i skuteczności. Może to negatywnie wpłynąć na przewidywalność oraz sprawić, że egzekwowanie będzie trudne, w szczególności w kontekście transgranicznym.

Wyniki konsultacji publicznych dotyczących oceny dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej potwierdzają te ustalenia. Chociaż większość zainteresowanych stron uważa, że istniejące przepisy rzeczywiście pomagają chronić własność intelektualną i zapobiegają naruszeniom praw własności intelektualnej, wiele osób domaga się większej przejrzystości co do praktyki stosowania dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej. W szczególności właściciele praw i pośrednicy uważają, że środki, procedury i środki naprawcze przewidziane w dyrektywie w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej nie są stosowane w sposób spójny we wszystkich państwach członkowskich, co skutkuje różnym poziomem ochrony w UE. Chociaż poszanowanie praw własności intelektualnej stanowi samo w sobie prawo podstawowe, obywatele zgłaszali obawy dotyczące ich własnych praw podstawowych w kontekście procedur egzekwowania praw własności intelektualnej.

Wytyczne dotyczące dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej

W celu zapewnienia spójniejszego i skuteczniejszego stosowania dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej Komisja w odrębnym komunikacie wydaje wytyczne dotyczące interpretowania i stosowania środków, procedur oraz środków naprawczych przewidzianych tą dyrektywą. W oparciu o orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości oraz najlepsze praktyki w wytycznych przedstawiono poglądy Komisji na temat przepisów dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej, które powodowały problemy z wykładnią. Odwołując się do wyników oceny, w tym konsultacji publicznych, Komisja porusza najważniejsze aspekty dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej, w szczególności:

·jej zakres;

·znaczenie wymogu, w myśl którego środki, procedury i środki naprawcze muszą być między innymi „sprawiedliwe i słuszne”;

·zasady dotyczące dowodów, prawa do informacji, prawa do środków tymczasowych i zabezpieczających oraz nakazów sądowych;

·rekompensata z tytułu poniesionego uszczerbku (odszkodowanie); oraz

·zwrot kosztów prawnych.

W dokumencie tym uwzględniono również wytyczne dotyczące sposobu stosowania środków przewidzianych dyrektywą w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej w sposób zapewniający osiągnięcie właściwej równowagi między różnymi prawami podstawowymi, które mogą wystąpić w postępowaniu związanym z prawami własności intelektualnej, przy jednoczesnym unikaniu nieproporcjonalnych rezultatów oraz nadużywania drogi sądowej.

Postępowanie dotyczące praw własności intelektualnej, zwłaszcza w epoce cyfrowej, może toczyć się jednocześnie w kilku państwach członkowskich. Właściciele praw autorskich chcący zwalczać nielegalne treści online mogą być przykładowo zmuszeni do składania pozwów w odniesieniu do tego samego naruszenia w kilku państwach członkowskich jednocześnie. Wnioskowanie o ten sam środek naprawczy w odniesieniu do tego samego naruszenia w więcej niż jednej jurysdykcji wiąże się zasadniczo z istotnymi kosztami i długą procedurą, w szczególności, gdy nie istnieje żaden jednolity unijny tytuł praw własności intelektualnej oraz gdy ze względu na różnice w prawie materialnym wyjątki i ograniczenia mogą być stosowane w różny sposób w zależności od państwa członkowskiego. Wytyczne dotyczące dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej, dzięki ułatwieniu spójniejszej wykładni i spójniejszego stosowania tej dyrektywy, powinny ułatwić właścicielom praw angażowanie się w spory transgraniczne, chociaż nie stanowią i nie mogą stanowić odpowiedzi na wszystkie wyzwania istniejące w tym zakresie .

Wytyczne nie powodują uszczerbku dla działania egzekucyjnego, którego podjęcie może rozważyć Komisja na podstawie art. 258 TFUE i które będzie spójne z wykładnią zawartą w wytycznych.

Role i zadania pośredników, w szczególności pośredników internetowych, okazały się ważną obawą zainteresowanych stron zarówno podczas oceny, jak i konsultacji publicznych. Jak doprecyzowano w wytycznych, możliwość wydania nakazu przeciwko pośrednikowi na podstawie dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej nie zależy od odpowiedzialności pośrednika za (domniemane) naruszenie, którego dotyczy sprawa. W rzeczywistości to dyrektywa o handlu elektronicznym reguluje warunki, w jakich niektórzy pośrednicy internetowi są zwolnieni z odpowiedzialności. Chociaż w komunikacie z 2016 r. w sprawie platform internetowych Komisja stwierdziła, że ramy wspomnianej dyrektywy nadal pozostają dostosowane do zamierzonego celu, wydała ostatnio konkretne wytyczne, które mają służyć powiązaniu sprawnego i skutecznego wykrywania i usuwania nielegalnych treści dostępnych w internecie, w tym treści naruszających prawa autorskie, z koniecznymi gwarancjami prawnymi, przykładowo poprzez procedury zgłaszania i usuwania treści. We wniosku dotyczącym dyrektywy w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym przewidziano również pewne konkretne narzędzia i mechanizmy służące stworzeniu dobrze funkcjonującego rynku praw autorskich oraz zaproponowano w szczególności odpowiednie środki podejmowane przez pewnych dostawców usług internetowych we współpracy z właścicielami praw, które mają zapobiec dostępności treści chronionych prawem autorskim bez zgody właścicieli praw.

Budowanie silniejszej „wspólnoty wiedzy o egzekwowaniu praw własności intelektualnej”: poprawa sądowego egzekwowania praw w UE

Ocena pokazała, że wielu właścicieli praw narzeka na trudności związane z dostępem do wymiaru sprawiedliwości, długie i kosztowne procedury oraz niepewne rezultaty. Ocena ujawniła też postrzegany brak przejrzystości i przewidywalności co do sposobu prowadzenia postępowania sądowego oraz jego (prawdopodobnych) rezultatów. Ogólnie rzecz biorąc, wygląda na to, że czynniki takie jak różnice w krajowej tradycji prawa cywilnego i praktyce sądowej hamują rozwój przewidywalnego i spójnego systemu egzekwowania praw własności intelektualnej w UE.

W tym kontekście poza zapewnieniem wytycznych dotyczących dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej Komisja wzywa państwa członkowskie do wzmocnienia wysiłków na rzecz zapewnienia skutecznego i przewidywalnego dochodzenia roszczeń na drodze cywilnej w związku z występowaniem naruszeń praw własności intelektualnej w UE zgodnie ze wspomnianą dyrektywą oraz będzie wspierać tego rodzaju działania. W rzeczywistości większa przejrzystość i przewidywalność stanowiłyby dużą korzyść, w szczególności dla MŚP. Ułatwiłoby to im dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz pomogło w promowaniu przystępnych cenowo programów ubezpieczeń na wypadek postępowań prowadzonych w związku z prawami własności intelektualnej.

W ramach pierwszego kroku Komisja będzie ściśle współpracować z państwami członkowskimi i zainteresowanymi stronami, aby – gdy będzie to konieczne i stosowne – uzupełnić wytyczne, o których mowa powyżej, dodatkowymi, bardziej ukierunkowanymi wytycznymi służącymi wspieraniu jednolitego i skutecznego egzekwowania praw własności intelektualnej w UE. W tym celu określi ona wspólnie z ekspertami krajowymi, w tym krajowymi sędziami i innymi zainteresowanymi stronami, pewne konkretne zagadnienia i obszary problemowe, w których przydatne byłyby dalsze szczegółowe wytyczne oparte na najlepszych praktykach. Konkretnym przykładem w tym względzie mogłoby być obliczanie odszkodowań i dowody konieczne do uzyskania odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej naruszeniami praw własności intelektualnej.

Komisja zamierza publikować wszystkie wytyczne na temat egzekwowania praw własności intelektualnej w internecie, między innymi za pośrednictwem portalu Twoja Europa, dzięki czemu praktyczne informacje o sądowym egzekwowaniu praw własności intelektualnej w UE byłyby dostępne nie tylko dla sędziów i przedstawicieli zawodów prawniczych, ale dla wszystkich zainteresowanych stron.

Co więcej, ocena dyrektywy w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej pokazała, że dla skutecznego i wydajnego stosowania środków, procedur i środków naprawczych przewidzianych tą dyrektywą bardzo ważne jest posiadanie sędziów specjalizujących się w prawach własności intelektualnej, a w szczególności w ich egzekwowaniu. Tego rodzaju specjalizacja może przynieść znaczne korzyści, szczególnie szybsze, wydajniejsze i spójniejsze postanowienia, prowadzące do większej pewności prawa. Komisja wzywa zatem państwa członkowskie do wspierania tego rodzaju specjalizacji.