Największa liczba osób przedostających się drogą morską nadal korzysta ze szlaku środkowośródziemnomorskiego. W ostatnich miesiącach nastąpiła stabilizacja ogólnej sytuacji migracyjnej, przy spadku liczby osób opuszczających Libię tym szlakiem, notowanym od połowy lipca. Liczba migrantów przekraczających granicę Włoch była wprawdzie zauważalnie wyższa na początku lata, jednak we wrześniu odnotowano stałą tendencję spadkową ogólnej liczby przybywających migrantów. Liczba ta spadła o 30 % w porównaniu z 2016 r., ogólnie pozostaje jednak wysoka i jak dotąd wynosi 114 000 osób w tym roku. Trzy główne narodowości wśród wszystkich przybywających migrantów to: Nigeryjczycy (15 %), Gwinejczycy (8 %), oraz obywatele Wybrzeża Kości Słoniowej (8 %). Ponadto zarejestrowano znaczny wzrost liczby migrantów opuszczających Tunezję w kierunku Włoch – liczba ta wzrosła w 2017 r. siedmiokrotnie w porównaniu z 2016 r., chociaż jest znacznie niższa niż w przypadku Libii. Odpływy migrantów, których krajami pochodzenia są kraje Afryki Zachodniej, z Nigru w kierunku Libii i Europy wciąż podlegają tendencji spadkowej, nadal obserwuje się jednak pewne przesunięcia trasy w kierunku Algierii.

Pojawiają się również sygnały, że migranci starają się opuścić Turcję innymi szlakami, które nie prowadzą przez Morze Egejskie. Chociaż liczba wykrytych przypadków nielegalnego przekroczenia granicy z Turcji do Bułgarii pozostaje niska, liczba osób nielegalnie przekraczających granicę z Turcji do Grecji drogą lądową wzrosła w ostatnim czasie (średnio 29 wykrytych przypadków dziennie w okresie między dniem 4 września a 9 listopada w porównaniu z 20 przypadkami w ciągu ostatnich sześciu miesięcy). W 2017 r. wśród migrantów przybywających do Grecji kontynentalnej znajdują się jak dotąd osoby z Turcji (37 %), Syrii (27 %), Pakistanu (15 %) i Iraku (12 %). Z drugiej strony wydaje się, że w okresie letnim migranci przestali przedostawać się z Turcji do Rumunii przez Morze Czarne. Zmniejszyła się również liczba migrantów przedostających się z Turcji do Włoch, choć nadal zdarza się to regularnie (dotychczas 3 676 osób w 2017 r.). W 2017 r. zarejestrowano również szereg osób przybywających z Turcji na Cypr (dotychczas 917 osób w 2017 r.).

W porównaniu z okresem sprzed rozpoczęcia stosowania oświadczenia UE–Turcja w marcu 2016 r. ruch migracyjny na szlaku wschodniośródziemnomorskim pozostaje ograniczony. jednak od początku lata 2017 r. wzrosła liczba migrantów przybywających na wyspy greckie, co jest zgodne z sezonowymi tendencjami. Od połowy sierpnia nastąpił dalszy wzrost presji migracyjnej, przy średniej liczbie 198 przypadków nielegalnego przekroczenia granicy dziennie we wrześniu i w październiku w porównaniu z 99 przypadkami w tym samym okresie w 2016 r.. Od początku 2017 r. wśród migrantów przybywających na wyspy greckie najwięcej było osób pochodzących z Syrii (39 %), Iraku (17 %), Afganistanu (10 %) i Pakistanu (6 %).

Od czasu przyjęcia Europejskiego programu w zakresie migracji w maju 2015 r. działania UE mające na celu sprostanie wyzwaniom kryzysu uchodźczego i migracyjnego ujęto w ramy gwarantujące spójne podejście. We wrześniu 2017 r., przy okazji przeglądu śródokresowego programu, Komisja dokonała całościowej oceny postępów poczynionych w zakresie reakcji na kryzys i realizacji działań przewidzianych w programie. Podczas posiedzenia w październiku 2017 r. Rada Europejska odnotowała wyniki osiągnięte na wszystkich płaszczyznach oraz wezwała do skonsolidowania podejmowanych prac.

Przesiedlenia z Turcji na podstawie oświadczenia; są nadal realizowane. Ważne jest utrzymanie szybkiego tempa w tym obszarze. Od dnia 4 kwietnia 2016 r. przesiedlono z Turcji 11 354 osoby. Jeżeli chodzi o program dobrowolnego przyjmowania ze względów humanitarnych, Komisja i Turcja sfinalizowały obowiązujące procedury działania, które wymagają teraz zatwierdzenia przez państwa członkowskie. Szybkie przyjęcie decyzji o uruchomieniu tych procedur przyczyniłoby się do wdrożenia postanowień oświadczenia i dałoby Syryjczykom bezpieczną i legalną alternatywę wobec nielegalnej migracji do Unii.

Komisja i agencje UE kontynuują działania ukierunkowane na realizację postanowień oświadczenia (zob. załącznik 2), w tym udzielając wsparcie greckim służbom azylowym. Jednakże nadal utrzymują się niedociągnięcia zidentyfikowane w poprzednich sprawozdaniach. Przede wszystkim wciąż bardzo wolne jest tempo realizowanych na podstawie oświadczenia powrotów do Turcji – od marca 2016 r. odbyło się jedynie 1 969 powrotów. z czego zaledwie 439 było skutkiem negatywnego orzeczenia sądowego w drugiej instancji wydanego w sprawie wniosku o udzielenie azylu. Główną część postanowień oświadczenia stanowi zapewnienie skutecznych powrotów po zakończeniu postępowania sądowego, zależy to zatem w dużym stopniu od zasobów przydzielonych na wszystkich istotnych etapach greckiego systemu azylowego. Pomimo orzeczenia greckiej Rady Państwa opublikowanego dnia 22 września 2017 r., w którym oddaliła ona odwołania dwóch Syryjczyków, stwierdzając tym samym, że Turcja jest krajem, do którego migranci mogą bezpiecznie wracać na podstawie oświadczenia, z zastrzeżeniem indywidualnej oceny, liczba decyzji wydawanych przez komitety odwoławcze nie wzrosła znacząco, co skutkuje niską liczbą powrotów, również z powodu licznych późniejszych odwołań administracyjnych. W rezultacie presja wywierana na ośrodki i na działania na wyspach greckich jest wciąż wysoka i nadal rośnie: szacuje się, że na dzień 9 listopada na wyspach przebywa 15 169 migrantów.

Znaczne wsparcie finansowe przeznaczono również dla Bułgarii z przeznaczeniem na wyzwania migracyjne. Niedawno przedłużono o rok termin wykorzystania dotacji na pomoc doraźną, które przyznano Bułgarii jesienią 2016 r. Pozwoli to na ich pełne wykorzystanie. Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej nadal wspiera Bułgarię w kontroli jej granic lądowych, mając również na celu zapobieganie wtórnym przepływom. Obecnie rozmieszczonych jest 143 funkcjonariuszy, jak również różnego rodzaju wyposażenie. W ramach krajowego programu Funduszu Azylu, Migracji i Integracji (2014–2020) przydzielono Bułgarii 4,5 mln EUR na pokrycie działań związanych z powrotem, w tym na wspomagane dobrowolne powroty; w ramach wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych 800 osób uzyskało pomoc we wspomaganym dobrowolnym powrocie (do dnia 10 listopada 2017 r.).

Trwają rozmowy z władzami greckimi dotyczące przyjęcia planu finansowego na 2018 r., w którym zostaną określone niezbędne potrzeby, działania i stosowne źródła finansowania. Poczyniono dalsze kroki w celu zapewnienia bardziej stabilnego wsparcia dzięki przejściu z finansowania kryzysowego na korzystanie ze środków pieniężnych przydzielonych Grecji w ramach programów krajowych. Finansowanie w ramach tych programów wykorzystuje się na przykład, aby wspierać świadczenie takich usług jak usługi w zakresie gastronomii, zakwaterowania i sprzątania w hotspotach, a także usługi w schroniskach dla osób małoletnich bez opieki. Już teraz w ramach tych programów finansowane są uzgodnione priorytety, w tym służby przyjmujące na wyspach i schroniska dla osób małoletnich bez opieki. Decydujące znaczenie dla łagodzenia presji miało również wsparcie UE (dotychczas ok. 27 mln EUR) na rzecz programu wspomaganych dobrowolnych powrotów i środków reintegracyjnych realizowanego przez Międzynarodową Organizację ds. Migracji: w 2017 r. w ramach tego programu ponad 4 800 osób powróciło do swojego kraju pochodzenia.

UE nadal udziela również znacznego wsparcia finansowego Grecji, która staje przed wyzwaniami, jakie niesie ze sobą kryzys. Dotychczas z instrumentu wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych rozdzielono ponad 440 mln EUR na terytorium UE, aby wesprzeć działania 15 partnerów zaangażowanych w pomoc humanitarną. Dzięki temu instrumentowi możliwe było zapewnienie wystarczającej liczby miejsc przyjęć na kontynencie (ich dostępność ulega zmianie w zależności od potrzeb, osiągając maksymalnie 40 000), jak również przyczynienie się do utworzenia zdolności przyjmowania na wyspach. Bieżącym priorytetem dla greckich władz w ramach tych prac jest przeniesienie jak największej liczby uchodźców z obozów do wynajmowanych miejsc zakwaterowania. Ustanowiono również program wielocelowego wsparcia pieniężnego. Głównym celem programu udostępnienia wynajmowanych miejsc zakwaterowania i wsparcia pieniężnego jest zapewnienie godnych warunków osobom, które tego potrzebują. Na dzień 7 listopada utworzono 19 447 miejsc zakwaterowania. Liczba uchodźców objętych programem zakwaterowania w miastach jest jednak zmienna i obecnie wynosi 15 458 uchodźców. Średnio 32 500 uchodźców miesięcznie otrzymuje wsparcie pieniężne.

Wciąż niewystarczająca jest jednak liczba ośrodków przyjęć w hotspotach, pomimo ustaleń przewidzianych w krajowym programie w ramach Funduszu Azylu, Migracji i Integracji. Rosnąca presja spowodowana występującą ostatnio wysoką liczbą przybywających migrantów może przyczynić się do powstania dodatkowej presji. Pilną kwestią nadal jest poprawa dostępności i jakości ośrodków przyjęć, w tym przez skuteczniejsze zaspokajanie szczególnych potrzeb grup osób wymagających szczególnego traktowania. Konieczne jest, aby greckie władze podjęły natychmiastowe działania w celu wyeliminowania niedociągnięć w ośrodkach recepcyjnych na wyspach i przygotowania ich do zimy. Komisja jest gotowa, aby udzielić stosownego wsparcia.

Innym kluczowym elementem oświadczenia jest wsparcie za pośrednictwem Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji, ukierunkowane na udzielanie bezpośredniego wsparcia na miejscu (zob. załącznik 3). UE jest na dobrej drodze do zakontraktowania pełnej kwoty 3 mld EUR do końca 2017 r. Podpisano już umowy dotyczące 55 projektów na kwotę 1,78 mld EUR. Wszystkie te umowy są już na etapie skutecznego wdrażania. Całkowita wypłacona kwota sięgnęła 908 mln EUR. Obecnie wdrażane są projekty, w rezultacie których blisko pół miliona syryjskich dzieci uzyska dostęp do edukacji, a około dwóch milionów osób uzyska dostęp do opieki zdrowotnej. We wrześniu 2017 r. nastąpił przełomowy moment, gdyż milion uchodźców znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji zaczęło otrzymywać comiesięczne przelewy elektroniczne na pokrycie swoich codziennych potrzeb.

Jordania i Liban

UE zapewnia również wsparcie innym państwom, które w następstwie kryzysu w Syrii zmagają się z presją migracyjną, oraz pomaga w stawianiu czoła ogromnemu wyzwaniu, jakim jest ciągły kryzys uchodźczy. Jordania i Liban wraz ze swoimi społecznościami przyjmującymi nadal zapewniają środki utrzymania uchodźcom . Zarówno Jordania, jak i Liban podjęły ostatnio istotne działania zmierzające do udostępnienia edukacji wszystkim dzieciom będącym uchodźcami. W ramach regionalnego funduszu powierniczego UE w odpowiedzi na kryzys w Syrii przydzielono jak dotąd 290 mln EUR na projekty w Libanie (zakontraktowano 152,3 mln EUR) i 141 mln EUR na projekty w Jordanii (zakontraktowano 96,5 mln EUR). UE będzie nadal nadawać priorytet działaniom służącym zapewnieniu ochrony i pomocy osobom znajdującym się w najtrudniejszej sytuacji. Wciąż będzie konieczne znaczne międzynarodowe wsparcie finansowe.

Najważniejsze działania w przyszłości ·Aby poprawa sytuacji na wyspach greckich była możliwa, greckie władze powinny pilnie zwiększyć odsetek powrotów do Turcji osób, które nie są upoważnione do pozostania w Grecji, przy pełnym poszanowaniu prawa unijnego i międzynarodowego. Odnosi się to również do powrotów Syryjczyków w związku z ostatnim orzeczeniem Rady Państwa. ·Poprawa warunków i zdolności przyjmowania na wyspach. ·Szybkie osiągnięcie porozumienia w sprawie programu dobrowolnego przyjmowania ze względów humanitarnych i jego uruchomienie zgodnie z warunkami określonymi w oświadczeniu UE–Turcja. ·Zakończenie do końca roku kontraktowania w związku z pozostałymi programami pomocy humanitarnej w ramach Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji. ·Dalsze monitorowanie tendencji i zwalczanie przemytu ludzi na szlaku zachodniobałkańskim, w tym dzięki współpracy między państwami członkowskimi a odpowiednimi agencjami. ·Dalsze wsparcie ze strony państw członkowskich na rzecz odpowiednich agencji UE oraz zapewnianie zrównoważonego charakteru działań prowadzonych przez agencje. ·Zapewnienie wystarczającego finansowania, aby wspierać Jordanię i Liban w przyjmowaniu znacznej liczby uchodźców, również mając na względzie brukselską konferencję poświęconą kryzysowi w Syrii i regionowi, która ma się odbyć na wiosnę 2018 r.

Szlak środkowośródziemnomorski

W październikowych konkluzjach Rady Europejskiej podkreślono, że rozwiązanie problemów na szlaku środkowośródziemnomorskim leży we wspólnym interesie, a także wyszczególniono szereg działań priorytetowych. Obejmowały one skuteczne działania w zakresie powrotów, przesiedleń i zapewnienie humanitarnych warunków dla migrantów. UE rozszerzyła działania operacyjne w regionie środkowośródziemnomorskim w celu ratowania życia, zwalczania przemytu ludzi oraz wspierania ochrony, stabilizacji sytuacji społeczności i budowania zdolności w ścisłej współpracy z włoskimi władzami. W ramach północnoafrykańskiego segmentu funduszu powierniczego UE dla Afryki zainwestowano całą dostępną kwotę w wysokości 264,58 mln EUR, z czego 131,1 mln EUR zakontraktowano, a 57 mln EUR wypłacono (na 11 programów).

We Włoszech Komisja pracuje nad nowymi sposobami zapewniania wsparcia zgodnie z planem działania z dnia 4 lipca i z wymianą pism między przewodniczącym Junckerem a premierem Gentilonim w sierpniu 2017 r. W ramach działania krótkoterminowego Komisja niezwłocznie wyraziła swoją gotowość do uruchomienia środków finansowych w wysokości do 35 mln EUR jako pomoc doraźną w ramach Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (Granice) przeznaczoną na wsparcie szeregu działań priorytetowych określonych przez włoskie ministerstwo spraw wewnętrznych, ukierunkowanych na hotspoty i zwiększenie wydajności procedur oraz zaspokojenie potrzeby osób przybywających do tego kraju. W razie potrzeby Komisja jest, w ramach następnego kroku, gotowa uruchomić kolejne środki w kwocie do 100 mln EUR na wsparcie kryzysowe w ramach Funduszu Azylu, Migracji i Integracji. Powinno to pomóc Włochom w poczynieniu dalszych postępów w zakresie wewnętrznych aspektów planu działania, m.in. w przyspieszeniu procedur azylowych i procedur powrotu oraz w znacznym zwiększeniu zdolności detencyjnych.

Dnia 30 września 2017 r. otwarto piąty hotspot („Centrum pomocy, wsparcia i identyfikacji”) w Mesynie udostępniający 250 miejsc, niemniej ogólna zdolność przyjmowania w hotspotach jest wciąż zbyt ograniczona. Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu jest obecny we Włoszech w ponad 45 miejscach na obszarze hotspotów i poza nimi. Eksperci prowadzą działania informacyjne i udzielają wsparcia w odniesieniu do rejestracji wnioskodawców występujących o ochronę międzynarodową, mając na uwadze procedurę relokacji. Dnia 9 listopada Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu rozmieścił we Włoszech 53 ekspertów z państw członkowskich, 55 mediatorów kulturowych i 18 członków personelu agencji.

Kontynuowane są operacje nadzoru morskiego. Obecnie rozlokowano osiem jednostek zasobów na potrzeby wspólnej operacji „Tryton” i pięć jednostek morskich na potrzeby operacji Sophia. W rezultacie tych działań zatrzymano 119 osób podejrzanych o przemyt i handel ludźmi oraz wycofano z obiegu ponad 497 zasobów.

UE wciąż dokłada szczególnych starań, aby wspierać libijską straż przybrzeżną. Na morzu i w ośrodkach państw członkowskich zakończył się właśnie cykl szkoleń wstępnych w ramach operacji Sophia, w którym wzięło udział łącznie 142 osób, w tym 39 członków załogi łodzi patrolowych, i w ramach którego przeprowadzono również szkolenie instruktorów. Po przeprowadzeniu starannego procesu weryfikacyjnego 66 członków libijskiego personelu rozpoczęło niedawno szkolenie w Tarencie. Przewiduje się, że następne moduły odbędą się w nadchodzących tygodniach w Hiszpanii, Grecji i we Włoszech. Główne zmiany, jakie nastąpiły w ostatnim czasie, to zwrot statków straży przybrzeżnej i ustanowienie systemu monitorowania. System monitorowania służy do oceny budowania zdolności i dostosowania wymogów szkoleniowych, wspierania Libijczyków w przejmowaniu odpowiedzialności za ochronę ich wód terytorialnych oraz poprawy ochrony i poszanowania praw człowieka. Wstępne sprawozdanie z działań monitorujących zaplanowano na początek 2018 r. W ramach programu Seahorse ukończono ostatnio najnowsze szkolenie, które koncentrowało się na zwiększeniu zdolności libijskiej straży przybrzeżnej z myślą o długoterminowej pracy nad ustanowieniem śródziemnomorskiej sieci Seahorse.

Inicjatywy podejmowane na morzu nadal przynoszą istotne rezultaty, jednocześnie położono większy nacisk na działania na lądzie, aby poprawić przerażające nierzadko warunki, jakie napotykają migranci w Libii, i zapewnić alternatywne rozwiązania dla migrantów zablokowanych i ofiar handlu ludźmi. W ramach programu o wartości 90 mln EUR przyjętego w kwietniu w ramach funduszu powierniczego rozpoczęto specjalne działania na rzecz ochrony migrantów w Libii. Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców współpracował z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji w celu poprawy wsparcia migrantów w ośrodkach detencyjnych i w punktach zejścia na ląd. Niemal 4 000 migrantów otrzymuje pomoc medyczną i podstawowe wsparcie, usprawniono monitorowanie statusu osób potrzebujących ochrony w ośrodkach detencyjnych. Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców oraz Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji zapewnili również wsparcie ponad 2 000 wysiedlonych rodzin libijskich. W okresie po starciach między zbrojnymi ugrupowaniami w Sabracie udzielono pomocy medycznej i wsparcia ponad 14 000 migrantów w ośrodkach detencyjnych. W ten sposób fundusz powierniczy bezpośrednio przyczynia się do zaspokajania pilnych potrzeb migrantów.

Planowane są prace infrastrukturalne, aby pomóc w utworzeniu miejsc pracy dla Libijczyków i migrantów, udzielane jest również wsparcie na rozwój małych przedsiębiorstw oraz propagowanie bezpieczeństwa i stabilności społeczności. Szczególną uwagę zwraca się również na dzieci, odnawiając szkoły, zapewniając kształcenie pozaformalne dla Libijczyków i migrantów, szkoląc nauczycieli i zapewniając wsparcie na rzecz przejściowych placówek opieki dla dzieci bez opieki i odseparowanych od rodziców. Wspierane będą miejsca przyjazne dzieciom, takie miejsca będą również powstawać, w tym także w ramach istniejących struktur i ośrodków społecznych. W ramach programu prowadzone są również prace w szerszych sektorach gospodarki, począwszy od niewielkich prac infrastrukturalnych i budowania zdolności na szczeblu samorządowym. Wymagające środowisko, jakim jest obecnie Libia, stanowi przeszkodę w szybszym udzielaniu wsparcia przez UE, Komisja aktywnie współpracuje jednak z partnerami na miejscu, aby zminimalizować opóźnienia.

Do końca listopada zostanie do Trypolisu skierowana zostanie pewna liczba personelu w ramach misji Unii Europejskiej dotyczącej pomocy w zarządzaniu granicami w Libii. Wiosną 2018 r. nastąpi stopniowe wzmocnienie personelu, co umożliwi szerzej zakrojoną, rutynową współpracę z libijskimi władzami odpowiedzialnymi za zarządzanie granicami za ściganie przestępstw i wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych, w tym z policją cywilną i przybrzeżną. Personel misji uczestniczy również w planowaniu misji informacyjnej prowadzonej tej jesieni przez Włochów na południu Libii, w którą są w pełni zaangażowane organy libijskiej straży przybrzeżnej i która koncentruje się na zarządzaniu granicami i na kwestiach migracyjnych.

Rozpoczęto nowe działania na południowej granicy lądowej. Przyjęty w lipcu program na kwotę 46,3 mln EUR zostanie zakontraktowany w listopadzie. Walce z przemytem ludzi towarzyszy zapewnianie alternatywnych – dla przemytu – możliwości gospodarczych. Jest to podstawowy cel komponentu zakładającego stabilizację sytuacji społeczności w ramach przyjętego w kwietniu programu na kwotę 90 mln EUR.

UE nadal aktywnie współpracuje z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji w zakresie ochrony migrantów za pośrednictwem wspólnej inicjatywy dotyczącej ochrony i reintegracji migrantów. Programy te obejmują wsparcie wspomaganych dobrowolnych powrotów oraz pomoc w reintegracji, a dotyczą szlaku śródziemnomorskiego. W 2017 r. udzielono pomocy ponad 10 000 migrantów, którzy utknęli w Libii, aby mogli powrócić do swoich państw pochodzenia, a mianowicie Nigerii, Senegalu, Gwinei, Mali, oraz Gambii. Po uwzględnieniu migrantów, którzy – bez szans na dalszą podróż – znajdują się w Nigrze, Mali i Mauretanii, łączna liczba przekracza 15 000 osób. Ponadto zacieśniono współpracę z państwami sąsiedzkimi Libii, aby pomóc większej liczbie migrantów w powrocie do domu z Libii lub większej liczbie uchodźców w przesiedleniu przez społeczność międzynarodową z pomocą Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców. Delegatury Unii w poszczególnych krajach pochodzenia i tranzytu umożliwiły nawiązanie kontaktów w celu zwiększenia wsparcia konsularnego, ułatwiając w ten sposób większą liczbę powrotów.

UE podtrzymuje zaangażowanie na rzecz przemian politycznych sprzyjających włączeniu społecznemu zgodnie z konkluzjami Rady z lipca 2017 r. Przemiany te stanowią warunek wstępny osiągnięcia jednoznacznych i trwałych wyników w zakresie zarządzania ruchami migracyjnymi w Libii i przez jej terytorium. Będzie to stanowiło wsparcie podejmowanych działań mających na celu ustanowienie stałej obecności UE, do czego wzywa Rada Europejska, i co ma istotny wpływ na skuteczność reakcji.