KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 31.7.2018 COM(2018) 564 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Przegląd śródokresowy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 911/2014 w sprawie wieloletniego finansowania działań Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania na zanieczyszczenia morza spowodowane przez statki oraz instalacje naftowe i gazowe {SWD(2018) 394 final}



Wprowadzenie Zgodnie z art. 7 rozporządzenia (UE) nr 911/2014 Komisja musi złożyć Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie z wykonania tego rozporządzenia oraz przeprowadzić ocenę śródokresową działań Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania na zanieczyszczenia morza spowodowane przez statki oraz instalacje naftowe i gazowe. W niniejszym sprawozdaniu oraz w załączniku do niego przedstawiono wyniki wykorzystania wkładu Unii oraz ocenę zdolności Agencji do wypełniania swoich obowiązków w sposób skuteczny i racjonalny pod względem kosztów. Komisja i Rada Administracyjna Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego wykorzystają te wyniki, by omówić wszelkie istotne zmiany w zakresie przydziału środków oraz działań w ramach rocznego i wieloletniego programowania Agencji. Kontekst W przeszłości środowisko morskie, wybrzeża i obywatele odczuli skutki dużych wycieków ropy naftowej. Tankowce takie jak Torrey Canyon (1967 r.), Amoco Cadiz (1978 r.), Erika (1999 r.) i Prestige (2002 r.) spowodowały katastrofy ekologiczne. Eksplozja platformy Deepwater Horizon (2010 r.) w Zatoce Meksykańskiej spowodowała, że zwrócono uwagę na najważniejsze zagrożenia związane również z instalacjami naftowymi i gazowymi oraz wierceniem poszukiwawczym. Większa świadomość w zakresie wpływu społeczno-gospodarczego wycieków ropy naftowej oraz wpływu tych wycieków na środowisko przyczyniła się do znacznego rozwoju struktur gotowości i reagowania w państwach członkowskich i przemyśle. W następstwie katastrofy tankowca Prestige, która uwidoczniła istniejący w tym czasie niedobór zdolności w zakresie usuwania ropy na morzu w Europie, zdecydowano się podjąć działania na szczeblu UE poprzez ustanowienie dodatkowej zdolności, by pomóc państwom nadbrzeżnym w całej Europie w szybkim, skutecznym i efektywnym reagowaniu na duże wycieki ropy naftowej. W 2004 r. upoważniono Europejską Agencję Bezpieczeństwa Morskiego do zapewnienia państwom członkowskim tej dodatkowej zdolności. Nie powinna ona zastępować zdolności krajowych (ani na poziomie krajowym, ani regionalnym), lecz zapewniać niezbędne dodatkowe zdolności w przypadku poważnego wypadku. Po katastrofie Deepwater Horizon z udziałem morskiej platformy wiertniczej, przyjmując ten sam tok rozumowania, stwierdzono, że Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego może interweniować w przypadku poważnego wypadku, co jednak nie zwalnia sektora naftowo-gazowego ze spoczywającego na nim zasadniczego obowiązku posiadania własnych środków reagowania. W ostatnich latach na wodach UE nie wystąpiła żadna poważna katastrofa – głównie dzięki zwiększeniu poziomów zapobiegania i bezpieczeństwa w wyniku wspólnych wysiłków podjętych przez zainteresowane strony z sektora prywatnego, krajowe administracje morskie oraz przyjęcia przepisów międzynarodowych i stosowania polityki UE. Opracowanie i skuteczne wdrożenie dorobku prawnego UE w zakresie bezpieczeństwa morskiego umożliwiającego jednolite egzekwowanie rygorystycznych norm spowodowało zmiany w odniesieniu do potencjalnych wycieków ropy naftowej i zanieczyszczenia morza na wodach UE. Kilka wypadków uzmysłowiło jednak, jak istotne jest utrzymanie zróżnicowanej i skutecznej zdolności reagowania na wypadek wycieku ropy – jednym z nich było zatonięcie tankowca Agia Zoni II na wodach greckich we wrześniu 2017 r. Istnieją również dowody na istnienie stałego ryzyka związanego z transportem ropy naftowej oraz działalnością w zakresie wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego ze złóż podmorskich przy stałym wzroście natężenia transportu morskiego oraz rozbudowie wiercenia poszukiwawczego i wydobycia. Działania Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania na zanieczyszczenia Zgodnie z rozporządzeniem ustanawiającym Europejską Agencję Bezpieczeństwa Morskiego do jej zadań należy: ·wspieranie, na wniosek, dodatkowymi środkami, w sposób efektywny pod względem kosztów, mechanizmów państw członkowskich w zakresie reagowania na zanieczyszczenia; ·zapewnianie państwom członkowskim i Komisji pomocy technicznej i naukowej w zakresie zanieczyszczeń morza pochodzących ze statków oraz instalacji naftowych i gazowych. Usługi w zakresie reagowania na zanieczyszczenia ropą naftową Począwszy od 2005 r., sieć statków szybkiego reagowania na wypadek wycieku ropy Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego jest budowana i utrzymywana w ramach corocznych postępowań o udzielenie zamówienia. Usługa ta opiera się na długoterminowym czarterowaniu statków handlowych, które są przystosowane do okazjonalnego wykorzystywania jako statki szybkiego reagowania na wypadek wycieku ropy. Jeżeli nie ma potrzeby reagowania na wyciek ropy, statki te podejmują normalną działalność handlową, pod warunkiem że znajdują się w promieniu 24 godzin, co pozwala im na podjęcie szybkich działań w przypadku sytuacji wyjątkowej. Usługa ta stanowi uzupełnienie zasobów i uzgodnień, które zostały już ustanowione na szczeblu krajowym i regionalnym. Po rozszerzeniu w 2013 r. mandatu Agencji na reagowanie na zanieczyszczenia pochodzące z instalacji naftowych i gazowych Agencja zwiększyła zdolność reagowania swojej floty statków. Dokonano tego głównie poprzez dodanie pewnych zdolności w zakresie rozpryskiwania środków dyspergujących do niektórych uzgodnień na obszarach, na których ta technika reagowania jest akceptowana przez państwa nadbrzeżne, lub poprzez poprawę zdolności statków do radzenia sobie z atmosferą parową i wybuchową. Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego udostępniła zapasy środków dyspergujących i systemy do aplikacji środków dyspergujących na morzu, które są przeznaczone przede wszystkim do użytku w przypadku poważnych zdarzeń spowodowanych przez instalacje naftowe i gazowe, ale mogą być również stosowane w przypadku zanieczyszczeń pochodzących ze statków. Kolejną zmianą w zakresie zdolności Agencji do reagowania było wdrażanie programu usług wsparcia w zakresie urządzeń. Program ten miał na celu urozmaicenie zestawu narzędzi Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania na zanieczyszczenia poprzez zapewnienie specjalistycznych samodzielnych urządzeń. Od 2016 r. na Morzu Północnym i Morzu Bałtyckim utworzono dwa zapasy takich urządzeń. Pod koniec 2016 r. zdolność Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego do reagowania na zanieczyszczenia ropą naftową obejmowała następujące uzgodnienia:

·17 w pełni wyposażonych statków szybkiego reagowania na wypadek wycieku ropy do mechanicznego usuwania ropy, z czego 4 dodatkowo wyposażone w zdolność do rozpryskiwania środków dyspergujących; ·4 zapasy środków dyspergujących; ·2 zapasy usług wsparcia w zakresie urządzeń. Rozmieszczenie uzgodnień Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania na zanieczyszczenia pod koniec 2016 r. przedstawiono na rys. 1. Rys. 1: Rozmieszczenie uzgodnień Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania na zanieczyszczenia na wodach europejskich pod koniec 2016 r. Źródło: Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego. CleanSeaNet Oprócz wycieków ropy spowodowanych wypadkami głównym źródłem zanieczyszczenia morza, które jest mniej widoczne, lecz nie mniej szkodliwe, są nielegalne, przypadkowe albo umyślne zrzuty ropy (i innych substancji) do środowiska morskiego. Wraz z przyjęciem dyrektywy (WE) nr 35/2005 w sprawie zanieczyszczenia pochodzącego ze statków oraz wprowadzenia sankcji w przypadku naruszenia prawa zadanie polegające na wykrywaniu wycieków, w tym nielegalnych zrzutów do morza, zostało włączone do działań Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w ramach zdolności Agencji do reagowania. W rezultacie w 2007 r. uruchomiono satelitarną usługę wykrywania i monitorowania wycieków ropy CleanSeaNet. W przypadku wykrycia możliwego wycieku ropy na wodach krajowych do danego państwa wysyłany jest komunikat ostrzegawczy. W przypadku wycieków, w odniesieniu do których wydano ostrzeżenie wysokiego stopnia, Służba Wsparcia Morskiego Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego może wezwać państwo nadbrzeżne do zapewnienia, aby ostrzeżenie zostało otrzymane, oraz do udzielenia dodatkowego wsparcia. Analizowane obrazy są dostępne w krajowych punktach kontaktowych w czasie zbliżonym do rzeczywistego, krótszym niż 30 minut po wykonaniu zdjęcia przez satelitę. Usługa obejmuje identyfikację potencjalnych sprawców zanieczyszczeń poprzez połączenie zdjęcia wykonanego przez satelitę z informacjami o ruchu statków. Po otrzymaniu wzbogaconych informacji organ krajowy podejmuje następnie decyzję w sprawie odpowiedniego reagowania operacyjnego, na przykład wysyłając aktywa takie jak samolot w celu sprawdzenia obszaru i zweryfikowania wycieku lub zwracając się z wnioskiem o inspekcję statku w następnym porcie zawinięcia. Działania podejmowane w związku z substancjami niebezpiecznymi i szkodliwymi Jeżeli chodzi o zanieczyszczenia chemiczne pochodzące ze statków, ze względu na potrzebę odniesienia się do zagrożeń związanych z tego rodzaju zanieczyszczeniami przeprowadzono konsultacje z udziałem państw członkowskich i Komisji oraz zdecydowano, że interwencja Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego powinna koncentrować się na szybkim dostarczaniu specjalistycznych informacji i porad na temat substancji chemicznych w nagłych przypadkach, aby wesprzeć proces decyzyjny strony wnioskującej. W rzeczywistości głównym wyzwaniem stojącym przed respondentami w obliczu wypadku z udziałem substancji chemicznych jest dostęp do danych dotyczących ładunku oraz do specjalistycznego doradztwa w zakresie reagowania kryzysowego, w tym do krótkiej oceny ryzyka, ponieważ chemikalia oprócz transportu luzem są transportowane w paczkach, więc substancje mogą ze sobą reagować w momencie kontaktu. Cel rozporządzenia (UE) nr 911/2014 W celu wsparcia tego zestawu działań w zakresie reagowania na zanieczyszczenia morza Komisja uznała, że Agencja powinna mieć możliwość zaciągania długoterminowych zobowiązań finansowych w celu zapewnienia Komisji i państwom członkowskim odpowiedniego i trwałego wsparcia operacyjnego z wykorzystaniem usług świadczonych przez przemysł. W związku z tym w 2005 r. Komisja zaproponowała utworzenie wieloletnich ram finansowych w odniesieniu do działań Agencji w zakresie reagowania na zanieczyszczenia. Pierwsza pula środków finansowych na lata 2007–2013 wyniosła 154 mln EUR. Pula na obecny okres 2014–2020 wynosi 160,5 mln EUR i jest nieco większa, aby umożliwić rozszerzenie mandatu na instalacje naftowe i gazowe. Wieloletnia perspektywa określona w rozporządzeniu (UE) nr 911/2014 miała na celu zapewnienie pewności prawa i stabilnych ram umożliwiających Agencji zawieranie wieloletnich umów z przedstawicielami przemysłu, zarówno w odniesieniu do statków szybkiego reagowania na wypadek wycieku ropy, jak i w odniesieniu do organizacji CleanSeaNet. Wyniki oceny śródokresowej Analiza przeprowadzona przez Komisję i poparta badaniem zewnętrznym wykazała, że zgodnie ze swoim mandatem do uzupełniania zdolności państw członkowskich, a także uwzględniając zasoby sektora, Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego skoncentrowała się na działaniach, które uzupełniały istniejące zasoby, a jednocześnie były racjonalne pod względem kosztów. W szczególnym przypadku zagrożeń związanych z instalacjami naftowymi i gazowymi przy potencjalnie większej ilości i długotrwałym uwalnianiu wyciekłej ropy Agencja była w stanie dostosować swoją zdolność reagowania do potrzeb takich wycieków. Należy jednak zaznaczyć, że trudność w ocenie skuteczności, wydajności, adekwatności i wartości dodanej zdolności, która zasadniczo stanowi pokrycie w przypadku dużego wycieku ropy naftowej, ograniczyła zakres analizy i z tego powodu nie została ona uruchomiona do czasu wystąpienia takiego poważnego wypadku. Jeżeli chodzi o oszacowanie społeczno-ekonomicznych i ekologicznych skutków działań Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego na szczeblu europejskim, ocenę wielkości szkód społeczno-ekonomicznych i ekologicznych, których można uniknąć dzięki usługom Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania, należy rozpatrywać z najwyższą ostrożnością, ponieważ wcześniejsze przypadki pokazują, że istnieje znaczna rozbieżność między szacowanymi szkodami a szkodami, które faktycznie oceniono i które zostały zrekompensowane. Usługi w zakresie reagowania na zanieczyszczenia ropą naftową

Biorąc pod uwagę znaczną pulę środków finansowych przydzielonych na sieć statków szybkiego reagowania na wypadek wycieku ropy, które stanowią większą część budżetu Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego przeznaczonego na reagowanie na zanieczyszczenia, podjęto szczególne wysiłki w celu przeanalizowania skuteczności tej zdolności. Próby oceny opłacalności istniejącego modelu czarterowanych statków sugerują, że działania Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania na zanieczyszczenia ropą naftową byłyby opłacalne w porównaniu z konsekwencjami gospodarczymi, które wynikałyby z braku zdolności Agencji do odpowiedniego radzenia sobie z wyciekiem ropy i zapobiegania jego przedostawaniu się do wybrzeża. Ponadto można stwierdzić, że Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego spełnia wymogi swojego mandatu w ramach (oraz do maksymalnej wysokości) budżetu przyznanego jej na ten cel w sposób racjonalny pod względem kosztów. Wniosek ten opiera się na fakcie, że poziom usług świadczonych obecnie przez Europejską Agencję Bezpieczeństwa Morskiego nie może być powielany po niższych kosztach przy zastosowaniu jakiegokolwiek wykonalnego alternatywnego modelu opisanego w badaniu zewnętrznym. Wniosek ten jest poparty różnymi ocenami działań Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w tej dziedzinie oraz informacjami zwrotnymi uzyskanymi od zainteresowanych stron. Potwierdzono (operacyjną) wartość dodaną takich ram. Specyfikacje techniczne usług usuwania ropy na morzu świadczonych za pośrednictwem sieci statków szybkiego reagowania na wypadek wycieku ropy uznano za adekwatne. W poniższych tabelach przedstawiono, jak zdolność Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego uzupełnia zdolności krajowe. Zgodnie ze swoim mandatem Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego skoncentrowała się na aktywach przeznaczonych do walki z wyciekami o znacznym rozmiarze, czyli na inwestycji, której państwa członkowskie nie mogłyby zrealizować na szczeblu krajowym. Tabela 1: Statki państw członkowskich i Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego wykorzystywane do reagowania na zanieczyszczenia ropą naftową Liczba statków Pojemność magazynowa (m3) Pojemność magazynowa Państwa członkowskie i EFTA (państwa członkowskie) Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego Państwa członkowskie Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego <200 m3 172 0 8 861 0 200–700 m3 56 0 17 311 0 700–1 500 m3 23 1 24 935 997 >1 500 m3 19 17 70 553 62 475 Zgodnie ze swoim mandatem Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego zakontraktowała statki przeznaczone do usuwania ropy naftowej o dużej pojemności magazynowej, co zapewnia rzadsze zawinięcia do portów w celu wyładunku usuniętej ropy i pozwala na optymalizację okresów usuwania ropy na morzu. Innymi słowy, pojemność magazynowa 17 statków Agencji jest niemal równa pojemności magazynowej statków wszystkich państw członkowskich o porównywalnej pojemności. Tabela 2: Urządzenia państw członkowskich i Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego służące do reagowania na zanieczyszczenia ropą naftową Ilość Państwa członkowskie Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego Systemy ograniczania rozprzestrzeniania i usuwania 16 12 Systemy weir boom 2 2 Systemy fire boom 1 8 Zgarniacze 12 19 Środek dyspergujący (tony) ~3 500 800 Co ważne, badanie wspierające ocenę wykazało również, że wydaje się, iż istnienie usług Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego w zakresie reagowania na zanieczyszczenia ropą naftową, które stanowią uzupełnienie zasobów krajowych i prywatnych, nie wywiera negatywnego wpływu na poziom gotowości państw członkowskich UE i państw EFTA. W analizowanym okresie sytuacja ta utrzymywała się na stabilnym poziomie i wydaje się, że tendencja ta utrzyma się w perspektywie do 2020 r. CleanSeaNet Jeżeli chodzi o satelitarną usługę wykrywania wycieków ropy CleanSeaNet, w ocenie stwierdza się, że jest ona istotna i stanowi użyteczne narzędzie dla państw członkowskich. Jest ona najlepiej usytuowana na szczeblu UE, obejmując wszystkie europejskie wody morskie oraz inne i zapewnia znaczną wartość dodaną. Zapewnia ona jednolitą ocenę i przegląd tendencji w zakresie zrzutów oraz efekt odstraszający programu monitorowania wycieków. Usługa ta jest istotna z punktu widzenia potrzeb i obecnych tendencji, biorąc pod uwagę stały poziom umyślnych zrzutów lub przypadkowych wycieków do wód UE. Ponadto, w połączeniu z wdrażaniem programu obserwacji Ziemi Copernicus, jest ona spójna z szerokim wachlarzem innych polityk UE w odniesieniu do nadzoru morskiego. Wykorzystanie satelitów zarządzanych przez Europejską Agencję Kosmiczną pozwoliło znacznie ograniczyć koszty usługi, ponieważ licencje są dostępne bezpłatnie. W latach 2014–2016 koszty usługi w przeliczeniu na 1 000 km2 objętych monitorowaniem zmniejszyły się o około 22 %. Od drugiej połowy 2016 r. Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego zamawia proporcjonalnie więcej produktów z zakresu obserwacji Ziemi przez satelitę Sentinel-1, a w nadchodzących latach liczba zamówień jeszcze się zwiększy. Dzięki zastosowaniu satelitów Sentinel 1-A i 1-B usługa CleanSeaNet może zapewnić lepszy zasięg satelitarny, jednocześnie obniżając koszty usługi. Jeśli chodzi o wpływ usługi CleanSeaNet pod względem efektu odstraszającego, przez większą część ostatniej dekady panowała ogólna tendencja – jak przedstawiono na rysunku 2 – która polegała na corocznym ograniczeniu liczby możliwych wycieków wykrytych w przeliczeniu na milion monitorowanych km2. Znaczny spadek wycieków na rok w latach 2008–2010 zbiegł się w czasie z pogorszeniem koniunktury gospodarczej, jak również ze wzrostem świadomości w kwestiach związanych z zanieczyszczeniem morza oraz poprawą w zakresie udostępniania portowych urządzeń odbiorczych do odbioru odpadów na całym kontynencie, podczas gdy spadek w latach 2010–2015 ma charakter bardziej stopniowy. W 2016 r. tendencja ta uległa odwróceniu, a liczba wykrytych możliwych wycieków zwiększyła się. Istnieje wiele możliwych powodów odwrócenia tej tendencji w 2016 r.: wprowadzenie satelitów Sentinel-1, co zaowocowało zwiększonymi zdolnościami do wykrywania, optymalizacja planowania w zakresie usługi CleanSeaNet oraz – w mniejszym stopniu – zwiększenie liczby statków, co mogło spowodować wzrost wykrywalności. Rys. 2: CleanSeaNet w latach 2008–2016: tendencje w zakresie wykrywanych możliwych zanieczyszczeń Źródło: Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego.