KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 23.11.2017 COM(2017) 682 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY W SPRAWIE DZIAŁALNOŚCI UNII EUROPEJSKIEJ W ZAKRESIE ZACIĄGANIA I UDZIELANIA POŻYCZEK W 2016 R.



Spis treści 1.Wprowadzenie 2.Działalność Unii Europejskiej w zakresie udzielania pożyczek 2.1.Instrument wsparcia bilansu płatniczego 2.2.Europejski mechanizm stabilizacji finansowej 2.3.Pomoc makrofinansowa 2.4.Instrument pożyczkowy Euratomu 3.Działalność Unii Europejskiej w zakresie zaciągania pożyczek 3.1.Instrument wsparcia bilansu płatniczego 3.2.Europejski mechanizm stabilizacji finansowej 3.3.Pomoc makrofinansowa 3.4.Instrument pożyczkowy Euratomu 4.Europejski Bank Inwestycyjny 4.1.Działalność EBI w zakresie udzielania pożyczek 4.2.Działalność EBI w zakresie zaciągania pożyczek 5.Zapewnienie stabilności finansowej w strefie euro 5.1.Instrument pożyczkowy na rzecz Grecji 5.2.Europejski Instrument Stabilności Finansowej 5.3.Europejski Mechanizm Stabilności

1.Wprowadzenie Niniejsze sprawozdanie złożono zgodnie z art. 149 rozporządzenia finansowego, które zobowiązuje Komisję do corocznego składania Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdań dotyczących gwarancji budżetowych UE oraz związanego z nimi ryzyka. W związku z tym Komisja co roku informuje Parlament Europejski i Radę o wykorzystaniu różnych instrumentów pożyczkowych Unii Europejskiej (UE). W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono operacje udzielania pożyczek realizowane w ramach poszczególnych instrumentów oraz odpowiadającą im działalność w zakresie zaciągania pożyczek. Ze względu na przewidywane zmiany rozporządzenia finansowego informacje na temat zaciągania i udzielania pożyczek zostaną w przyszłości włączone do pakietu sprawozdawczości finansowej przewidzianego w zmienionych przepisach rozporządzenia finansowego. Aby uniknąć powielania informacji, Komisja nie będzie już sporządzać odrębnego sprawozdania na temat zaciągania i udzielania pożyczek. 2.Działalność Unii Europejskiej w zakresie udzielania pożyczek Wsparcie finansowe dla państw trzecich i państw członkowskich w formie pożyczek dwustronnych finansowanych za pośrednictwem rynków finansowych i objętych gwarancją budżetową UE udzielane jest przez Komisję na podstawie różnych aktów prawnych Rady lub Rady i Parlamentu Europejskiego, w zależności od celu takiego wsparcia. Spójność wsparcia finansowego dla państw trzecich z ogólnymi celami działań zewnętrznych UE zapewniają Komisja i Wysoki Przedstawiciel Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa wspierani przez Europejską Służbę Działań Zewnętrznych (ESDZ). Tabela 1: Zmiany operacji prowadzonych przez UE (pozostające do spłaty kwoty główne – w mln EUR) 2.1.Instrument wsparcia bilansu płatniczego Wsparcie bilansu płatniczego na podstawie art. 143 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) i rozporządzenia Rady (WE) nr 332/2002 z dnia 18 lutego 2002 r. ustanawiającego instrument średnioterminowej pomocy finansowej dla bilansów płatniczych państw członkowskich (rozporządzenie w sprawie wsparcia bilansu płatniczego) przybiera formę udzielanych przez Unię pożyczek średnioterminowych. Jest ono zazwyczaj przyznawane w powiązaniu ze wsparciem finansowym ze strony Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW) i innych pożyczkodawców wielostronnych, takich jak Europejski Bank Inwestycyjny (EBI), Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOR) lub Bank Światowy. Wsparcie bilansu płatniczego jest udzielane decyzją Rady stanowiącej większością kwalifikowaną na zasadach określanych w poszczególnych przypadkach. Potencjalnymi beneficjentami są państwa członkowskie spoza strefy euro borykające się z poważnymi trudnościami w zakresie bilansu płatniczego. Instrument ten ma na celu złagodzenie obciążeń w zakresie finansowania zewnętrznego państw członkowskich będących beneficjentami oraz ustabilizowanie ich bilansu płatniczego. Udzielenie wsparcia jest uzależnione od spełnienia warunków dotyczących polityki gospodarczej, o których decyduje Rada po konsultacjach z Komitetem Ekonomiczno-Finansowym w sprawie projektu programu dostosowawczego, a warunki te są uzgadniane szczegółowo przez Komisję i państwo członkowskie korzystające z pomocy w protokole ustaleń podpisanym przed zawarciem umowy pożyczki. Stałe zapewnienie zgodności ze środkami określonymi w programie dostosowawczym jest regularnie kontrolowane i stanowi warunek wypłaty kolejnych transz pożyczki. Komisja, w imieniu Unii Europejskiej, pozyskuje wymagane środki finansowe na rynkach kapitałowych. Komisja regularnie przedstawia Komitetowi Ekonomiczno-Finansowemu i Radzie sprawozdania dotyczące wykonywania rozporządzenia w sprawie wsparcia bilansu płatniczego. W kwietniu 2016 r. Węgry spłaciły ostatnią transzę pożyczki w wysokości 1,5 mld EUR. Według stanu na dzień 31 grudnia 2016 r. łączna kwota pozostająca do spłaty w ramach programów wsparcia bilansu płatniczego wynosiła 4,2 mld EUR. Tabela 2: Wsparcie bilansu płatniczego – stan na dzień 31 grudnia 2016 r. (kwota kapitału w mld EUR)

2.2.Europejski mechanizm stabilizacji finansowej Europejski mechanizm stabilizacji finansowej został ustanowiony rozporządzeniem Rady (UE) nr 407/2010 z dnia 11 maja 2010 r., a jego podstawę stanowi art. 122 ust. 2 TFUE. Europejski mechanizm stabilizacji finansowej jest w pełni objęty gwarancją budżetową UE i ma zdolność udzielania pożyczek na łączną kwotę maksymalnie 60 mld EUR. Europejski mechanizm stabilizacji finansowej został uruchomiony w 2011 r. dla Irlandii i Portugalii – w jego ramach tym dwóm państwom przyznano pożyczki na maksymalną kwotę, odpowiednio, 22,5 mld EUR i 26 mld EUR. W 2013 r. zdecydowano o wydłużeniu maksymalnego średniego okresu wymagalności pożyczek wypłaconych na rzecz tych państw członkowskich z 12,5 roku do 19,5 roku. Beneficjenci europejskiego mechanizmu stabilizacji finansowej mogą złożyć wniosek o przedłużenie i refinansowanie wszystkich pożyczek udzielonych w ramach tego mechanizmu, o ile średni termin wymagalności wypłaconych pożyczek (liczony od dnia pierwszej wypłaty) nie przekracza 19,5 roku. Otrzymano w związku z tym wniosek o przedłużenie terminu wymagalności pożyczki w ramach europejskiego mechanizmu stabilizacji finansowej w wysokości 4,75 mld EUR wypłaconej Portugalii w 2011 r., której termin spłaty przypadał dnia 3 czerwca 2016 r. Pożyczka została zrefinansowana w drodze trzech transakcji z terminami zapadalności w 2023 r. (1,5 mld EUR), 2031 r. (2,25 mld EUR) oraz 2036 r. (1 mld EUR). Po tym wydłużeniu terminu wymagalności średni ważony termin wymagalności pożyczek w ramach europejskiego mechanizmu stabilizacji finansowej udzielonych Portugalii wynosi obecnie 14,9 lat. Pozostająca do spłaty łączna kwota w ramach europejskiego mechanizmu stabilizacji finansowej wyniosła na koniec 2016 r. 46,8 mld EUR (Irlandia: 22,5 mld EUR, Portugalia: 24,3 mld EUR). 2.3.Pomoc makrofinansowa Pomoc makrofinansowa ma na celu zaspokajanie wyjątkowych potrzeb w zakresie finansowania zewnętrznego i jest przeznaczona dla państw cieszących się bliskimi stosunkami gospodarczymi i politycznymi z UE i położonych w jej pobliżu. Jej celem jest przywrócenie stabilności makroekonomicznej i finansowej w krajach kandydujących, potencjalnych krajach kandydujących oraz krajach objętych europejską polityką sąsiedztwa (oraz, w wyjątkowych okolicznościach, innych państwach trzecich), przy jednoczesnym wspieraniu realizacji dostosowań makroekonomicznych i reform strukturalnych. Pomoc makrofinansowa ma charakter nadzwyczajny i przejściowy oraz jest udzielana w transzach, a jej przyznanie jest obwarowane surowymi warunkami dotyczącymi polityki gospodarczej. Pomoc makrofinansowa stanowi uzupełnienie programu dostosowawczego MFW i jest uwarunkowana istnieniem takiego programu. Pomoc makrofinansowa może przybierać formę pożyczek lub – w pewnych okolicznościach – bezzwrotnych dotacji. W przypadku gdy państwo korzystające z pomocy nie wywiązuje się z obowiązku spłaty zadłużenia, Komisja może skorzystać z Funduszu Gwarancyjnego dla działań zewnętrznych, by spłata pożyczki zaciągniętej przez Komisję została dokonana ze środków z tego funduszu. Drugą i ostatnią transzę w wysokości 10 mln EUR w ramach pożyczki na kwotę 15 mln EUR udzielonej Republice Kirgiskiej wypłacono w kwietniu 2016 r. Dnia 6 lipca 2016 r. Parlament Europejski i Rada postanowiły udzielić dalszej pomocy makrofinansowej Tunezji w maksymalnej kwocie 500 mln EUR w formie pożyczek (trzy transze pożyczki w wysokości 200, 150 i 150 mln EUR). Dnia 14 grudnia 2016 r. Parlament Europejski i Rada postanowiły udzielić dalszej pomocy makrofinansowej Jordańskiemu Królestwu Haszymidzkiemu w maksymalnej kwocie 200 mln EUR w formie pożyczek (dwie transze pożyczki w wysokości 100 mln EUR). Państwa korzystające z pomocy dokonały terminowych spłat w łącznej kwocie 70 mln EUR (Bośnia i Hercegowina: 4 mln EUR, była jugosłowiańska republika Macedonii: 10 mln EUR, Czarnogóra: 1,34 mln EUR oraz Serbia: 54,66 mln EUR). Wysokość pozostającej do spłaty kwoty pożyczek udzielonych w ramach pomocy makrofinansowej zmniejszyła się z 3 006,6 mln EUR do 2 946,6 mln EUR w okresie między dniem 31 grudnia 2015 r. a dniem 31 grudnia 2016 r. Pożyczki na rzecz Ukrainy stanowią 75 % całkowitej kwoty niespłaconych pożyczek w ramach pomocy makrofinansowej. 2.4.Instrument pożyczkowy Euratomu Instrument pożyczkowy Euratomu może być wykorzystywany do finansowania projektów w państwach członkowskich (decyzja Rady 77/270/Euratom) lub w niektórych państwach trzecich (decyzja Rady 94/179/Euratom). W 1990 r. Rada ustanowiła pułap zaciąganych pożyczek na 4 mld EUR, przy czym odpowiednie decyzje w sprawie udzielenia pożyczek podjęto w odniesieniu do 3,7 mld EUR, a kwotę 3,4 mld EUR wypłacono. Zgodnie z decyzją Rady w sprawie pułapu udzielanych pożyczek (77/271/Euratom, z późniejszymi zmianami) Komisja poinformuje Radę, kiedy zatwierdzona kwota wyniesie 3,8 mld EUR i w stosownym przypadku zaproponuje nowy pułap udzielanych pożyczek. W 2013 r. Komisja przyjęła decyzję C(2013) 3496 w sprawie przyznania pożyczki Euratom do wysokości 300 mln EUR w celu wsparcia ukraińskiego programu poprawy bezpieczeństwa elektrowni jądrowych. Umowa w sprawie pożyczki została podpisana w dniu 7 sierpnia 2013 r. Równolegle w marcu 2013 r. EBOR zatwierdził umowę pożyczki na kwotę 300 mln EUR. Decyzja w sprawie pierwszej transzy pożyczki w wysokości do 100 mln EUR została podjęta w dniu 27 maja 2015 r., jednak ze względu na opóźnienia w procesie realizacji nie dokonano żadnych wypłat do końca 2016 r. Pierwszą transzę pożyczki w wysokości 50 mln EUR wypłacono w maju 2017 r. Na dokonane spłaty złożyły się: kwota 22,62 mln EUR spłacona przez Bułgarię, kwota 19 mln EUR spłacona przez Rumunię i kwota stanowiąca równowartość 7,1 mln EUR spłacona przez Ukrainę.

3.Działalność Unii Europejskiej w zakresie zaciągania pożyczek W celu sfinansowania działalności w zakresie udzielania pożyczek określonej w decyzjach Rady Komisja jest upoważniona do pożyczania środków na rynkach kapitałowych w imieniu zarówno Unii Europejskiej, jak i Euratomu. Operacja zaciągnięcia pożyczki i odpowiadająca jej operacja udzielenia pożyczki są realizowane jako operacje równoległe, dzięki czemu dla budżetu UE nie wiążą się one z jakimkolwiek ryzykiem stopy procentowej ani ryzykiem walutowym. Pożyczkom pozostającym do spłaty przez Komisję odpowiadają pozostające do spłaty pożyczki beneficjentów. 3.1.Instrument wsparcia bilansu płatniczego W 2016 r. w ramach instrumentu wsparcia bilansu płatniczego na rynkach finansowych nie zaciągnięto żadnej pożyczki. Pozostająca do spłaty łączna kwota pozyskana dla instrumentu wsparcia bilansu płatniczego wynosiła na koniec 2016 r. 4,2 mld EUR. 3.2.Europejski mechanizm stabilizacji finansowej W związku z wnioskiem Portugalii o przedłużeniu okresu wymagalności pożyczki w ramach europejskiego mechanizmu stabilizacji, której termin spłaty przypadał dnia 3 czerwca 2016 r., w marcu i kwietniu 2016 r. UE przeprowadziła trzy emisje obligacji z okresem zapadalności w 2023 r. (na kwotę 1,5 mld EUR), 2031 r. (na kwotę 2,25 mld EUR) i w 2036 r. (na kwotę 1 mld EUR) celem refinansowania wygasającej obligacji.

Tabela 4: Operacje zaciągania pożyczek przez UE na europejski mechanizm stabilizacji finansowej w 2016 r. (w mln EUR) Państwo Data emisji Termin wymagalności Wielkość Portugalia – 1. transza 15/3/2016 4/4/2036 1 000 Portugalia – 2. transza* 13/4/2016 4/4/2031 2 250 Portugalia – 3. transza 19/4/2016 4/11/2023 1 500 Suma 4 750 * Wraz z kwotą 10 mln EUR na pomoc makrofinansową dla Republiki Kirgiskiej; (zob. pkt 3.3 poniżej) 3.3.Pomoc makrofinansowa Druga transza pożyczki udzielonej Republice Kirgiskiej (10 mln EUR z łącznej kwoty 15 mln EUR, której dotyczy decyzja) została wypłacona w kwietniu 2016 r. Tabela 5: Operacje zaciągania pożyczek przez UE na MFA w 2016 r. (w mln EUR) Państwo Data emisji Termin wymagalności Wielkość Republika Kirgiska 13/4/2016 4/4/2031 10 Suma 10 3.4.Instrument pożyczkowy Euratomu W 2016 r. w ramach Euratomu nie miała miejsca żadna operacja zaciągnięcia pożyczki. 4.Europejski Bank Inwestycyjny 4.1.Działalność EBI w zakresie udzielania pożyczek EBI dostarcza finansowanie albo bezpośrednio na rzecz poszczególnych projektów inwestycyjnych, albo przez pośredników finansowych na cele projektów o mniejszej skali realizowanych przez małe i średnie przedsiębiorstwa bądź władze lokalne lub gminy. EBI udziela również gwarancji kredytowych i pomocy technicznej oraz udostępnia kapitał wysokiego ryzyka.

W 2016 r. łączna wartość zatwierdzonych przez EBI operacji finansowania osiągnęła kwotę 74,6 mld EUR (w porównaniu z 77,5 mld EUR w 2015 r.). Grupa EBI, w tym EFI, dostarczyła finansowanie w wysokości 83,8 mld EUR, generując dodatkowe inwestycje o wartości niemal 280 mld EUR. Oprócz tego grupa EBI zatwierdziła do końca 2016 r. 422 pożyczki i gwarancje w ramach planu inwestycyjnego objęte gwarancjami UE w ramach EFIS. Łączna wysokość środków przeznaczonych na ten cel wynosi 30,2 mld EUR zatwierdzonych w ramach EFIS. Wartość projektów i uruchomionych inwestycji wynosi łącznie 163,9 mld EUR. Stanowi to 52 % kwoty docelowej w wysokości 315 mld EUR, która według założeń miała zostać osiągnięta w ciągu trzech lat. Operacje finansowania prowadzone przez EBI mają wpływ na budżet UE wówczas, gdy są powiązane z gwarancjami UE lub innymi unijnymi środkami budżetowymi. Oprócz operacji zatwierdzanych w ramach EFIS dotyczy to: -operacji EBI z zakresu finansowania prowadzonych w ramach upoważnienia do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich (obejmującego państwa ubiegające się o członkostwo, kraje objęte polityką sąsiedztwa i partnerstwa, Azję i Amerykę Łacińską oraz Republikę Południowej Afryki). Takie operacje finansowania korzystają z gwarancji budżetu UE obejmującej ryzyko dłużnika typu państwo lub ryzyko polityczne. Osobne sprawozdanie na temat działalności EBI w 2016 r. w zakresie udzielania pożyczek państwom trzecim zostanie wydane przez Komisję w drugiej połowie 2017 r. -instrumentów finansowania opartych na podziale ryzyka, w których wykorzystuje się budżet UE w celu wsparcia określonych obszarów polityki unijnej (np. mechanizm finansowania oparty na podziale ryzyka na potrzeby projektów w zakresie badań i rozwoju oraz inicjatywa w zakresie obligacji projektowych). W 2016 r. EBI przeprowadził operacje pożyczkowe poza UE na łączną kwotę 7,9 mld EUR, z czego 6,8 mld EUR przypada na regiony wchodzące w zakres upoważnienia do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich. Z łącznej kwoty finansowania poza UE ok. 5,9 mld EUR, czyli 74 %, przypada na regiony objęte polityką sąsiedztwa i państwa ubiegające się o członkostwo. Reszta, czyli 26 %, przypada na Azję, Azję Środkową i Amerykę Łacińską. Spośród umów na łączną kwotę 6,8 mld EUR podpisanych przez EBI w 2016 r. w regionach wchodzących w zakres upoważnienia do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich gwarancją UE objęte były umowy na niemal 4 mld EUR (58 %). Decyzja w sprawie udzielenia gwarancji UE w odniesieniu do działań EBI poza granicami UE została przyjęta w dniu 16 kwietnia 2014 r. przez Parlament Europejski i Radę. Łączna wielkość kwot objętych upoważnieniem opiewa na 27 mld EUR (plus dodatkowa nieobowiązkowa kwota w wysokości 3 mld EUR). Decyzja o uruchomieniu całości lub części dodatkowej kwoty zostanie podjęta przez Parlament Europejski i Radę zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą na podstawie wyników przeglądu śródokresowego działań w ramach upoważnienia do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich. We wrześniu 2016 r. Komisja Europejska wystąpiła z wnioskiem o zmianę upoważnienia do udzielania pożyczek na rzecz państw trzecich i zaproponowała podniesienie limitu do kwoty 32,3 mld EUR. Wniosek ten jest obecnie przedmiotem dyskusji między ustawodawcami. 4.2.Działalność EBI w zakresie zaciągania pożyczek EBI dysponuje stabilną strategią finansowania i pozyskuje fundusze długoterminowe, emitując obligacje na międzynarodowych rynkach kapitałowych w celu finansowania swoich operacji udzielania pożyczek. Mając na celu osiągnięcie odpowiednich wielkości oraz zapewnienie terminów wymagalności niezbędnych do zarządzanie aktywami i zobowiązaniami, a także trwałą optymalizację kosztów finansowania, EBI łączy w swojej strategii finansowania emisję dużych i płynnych obligacji w głównych walutach ze specjalnie ukierunkowanymi i dostosowanymi do konkretnych potrzeb emisjami w innych walutach. W 2016 r. działalność EBI w zakresie zaciągania pożyczekosiągnęła wartość 66,4 mld EUR, a ich średni termin wymagalności wynosił 7,1 roku. 5.Zapewnienie stabilności finansowej w strefie euro W odpowiedzi na światowy kryzys gospodarczo-finansowy państwa członkowskie należące do strefy euro podjęły decyzje o zastosowaniu środków służących utrzymaniu stabilności finansowej w strefie euro i w całej Europie. Środki te przedstawiono poniżej i nie są one objęte gwarancją budżetu UE. 5.1.Instrument pożyczkowy na rzecz Grecji Po tym jak w dniu 2 maja 2010 r. ministrowie finansów państw strefy euro jednogłośnie uzgodnili udzielenie wsparcia Grecji, wraz z MFW ustanowiono wspólny trzyletni program zakładający pomoc finansową w wysokości maksymalnie 110 mld EUR, z którym wiążą się surowe warunki dotyczące polityki wynegocjowane z władzami Grecji przez Komisję i MFW w porozumieniu z EBC. Kwota pożyczek udzielonych przez państwa członkowskie należące do strefy euro w ramach instrumentu pożyczkowego dla Grecji wynosi 52,9 mld EUR, które wypłacono w okresie od maja 2010 r. do grudnia 2011 r. 5.2.Europejski Instrument Stabilności Finansowej Europejski Instrument Stabilności Finansowej został utworzony przez państwa członkowskie strefy euro jako będąca ich własnością spółka z siedzibą w Luksemburgu i zaplanowany jako tymczasowy mechanizm pomocy na potrzeby udzielania pożyczek dla państw członkowskich należących do strefy euro znajdujących się w trudnej sytuacji, przy czym środki na udzielanie tych pożyczek uzyskiwane są poprzez emisję obligacji gwarantowanych przez państwa członkowskie należące do strefy euro. W październiku 2010 r. podjęto decyzję o utworzeniu stałego mechanizmu pomocy, czyli Europejskiego Mechanizmu Stabilności (EMS), który rozpoczął działalność w dniu 8 października 2012 r. W dniu 14 marca 2012 r. ministrowie finansów państw członkowskich należących do strefy euro i MFW zatwierdzili drugi program dostosowania gospodarczego dla Grecji. W ramach tego programu do niewypłaconych kwot z pierwszego programu dodano 130 mld EUR. W drugim programie przewidziano zatem pomoc finansową w łącznej wysokości 164,5 mld EUR i wkład MFW w wysokości 19,8 mld EUR. Podczas gdy pierwszy program został ustanowiony jako umowa między wierzycielami dotycząca łączonych pożyczek dwustronnych udzielanych przez wspierające państwa członkowskie należące do strefy euro, a Komisja zapewniała koordynację i zarządzanie, drugi program został sfinansowany za pośrednictwem Europejskiego Instrumentu Stabilności Finansowej. Od dnia 1 lipca 2013 r. Europejski Instrument Stabilności Finansowej nie angażuje się już w finansowanie nowych programów finansowania ani w nowe umowy w sprawie instrumentów pożyczkowych. Pozostaje on jednak aktywny w bieżących programach dla Grecji, Portugalii i Irlandii, gdzie jest on pożyczkodawcą (wraz z MFW i niektórymi państwami członkowskimi).