[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 13.11.2008

KOM(2008) 776 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO

AKTUALIZACJA PRZYKŁADOWEGO PROGRAMU ENERGETYKI JĄDROWEJ W KONTEKŚCIE DRUGIEGO STRATEGICZNEGO PRZEGLĄDU SYTUACJI ENERGETYCZNEJ

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO

AKTUALIZACJA PRZYKŁADOWEGO PROGRAMU ENERGETYKI JĄDROWEJW KONTEKŚCIE DRUGIEGO STRATEGICZNEGO PRZEGLĄDU SYTUACJI ENERGETYCZNEJ

1. WPROWADZENIE

Niniejszy dokument, stanowiący część drugiego strategicznego przeglądu sytuacji energetycznej, aktualizuje informacje zawarte w przykładowym programie energetyki jądrowej z 2007 r.[1]. Dotyczy on w szczególności głównych aspektów bezpieczeństwa dostaw, potrzeb inwestycyjnych i warunków realizacji inwestycji oraz zawiera zalecenia w zakresie dalszego bezpiecznego wykorzystywania energii jądrowej w UE.

W ciągu ostatnich dwóch lat w niektórych państwach członkowskich i na całym świecie wydane zostały oświadczenia polityczne, w których wyrażono zainteresowanie energią jądrową. Temat energii jądrowej wrócił do debaty politycznej[2], co pociągnęło za sobą m.in. ustanowienie Europejskiego Forum Energii Jądrowej, Grupy Wysokiego Szczebla ds. Bezpieczeństwa Jądrowego i Gospodarowania Odpadami oraz platformy technologicznej poświęconej zrównoważonej energetyce jądrowej. Ważną rolę energii jądrowej w najbliższej przyszłości podkreśliły także Międzynarodowa Agencja Energii i Agencja Energii Jądrowej OECD[3],[4]. UE może odegrać centralną rolę w tych zmianach dzięki opracowaniu jeszcze bardziej zaawansowanych ram energetyki jądrowej, które będą spełniać najwyższe normy bezpieczeństwa, ochrony i nierozprzestrzeniania.

Podczas posiedzenia Rady Europejskiej wiosną 2007 r. został zatwierdzony wniosek Komisji w sprawie zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych oraz zwiększenia efektywności energetycznej w UE o 20 % do 2020 r. W obecnej chwili dwie trzecie energii elektrycznej wytwarzanej za pomocą niskoemisyjnych technologii jest pochodzenia jądrowego; energia jądrowa przyczynia się zatem w znacznym stopniu do łagodzenia zmian klimatu na świecie. Decydujące znaczenie dla zaspokojenia przyszłych potrzeb związanych z długoterminowym rozwojem energii jądrowej ma wspólnotowy plan EPSTE, który odpowiada na potrzeby badawczo-rozwojowe w dziedzinie wszystkich technologii niskoemisyjnych, w tym technologii rozszczepiania jądra atomowego.

Energia jądrowa stanowi oprócz tego jedno z najbardziej ekonomicznych źródeł energii, jest mniej podatna na zmiany cen paliw, a tym samym chroni gospodarkę UE przed zmiennością cen surowców. Ponieważ źródła uranu są szeroko dostępne na całym świecie, w tym na obszarach stabilnych geopolitycznie, energia jądrowa zwiększa również bezpieczeństwo dostaw energii do Europy.

Nadal nierozwiązany problem stanowią obawy ogółu społeczeństwa dotyczące bezpieczeństwa jądrowego i gospodarowania odpadami. Kwestii tej należy obecnie poświęcić pełną uwagę. Jak wskazuje przeprowadzone ostatnio badanie Eurobarometru[5], znaczna większość obywateli europejskich uważa, że Unia Europejska jest najbardziej właściwym forum, które powinno dbać o zagwarantowanie najwyższego poziomu bezpieczeństwa jądrowego w Europie. Inwestycje w tym sektorze są jednak utrudnione ze względu na niepełny charakter wspólnotowych ram prawnych, w szczególności w zakresie wydawania pozwoleń i zatwierdzania projektu. Unia Europejska powinna działać na rzecz bardziej spójnych ramowych warunków gospodarczych i prawnych. Zmiany takie ułatwią inwestycje w państwach członkowskich, które zdecydują się włączyć energię jądrową do swojego koszyka energetycznego, i sprawią, że decyzje inwestycyjne będą podejmowane w oparciu o bardziej przejrzyste i zrozumiałe zasady.

2. POTRZEBY INWESTYCYJNE W ZAKRESIE ZAINSTALOWANEJ MOCY ELEKTROWNI JąDROWYCH

2.1. Prognozy dotyczące zapotrzebowania na energię i energię elektryczną

Scenariusz PRIMES zakładający wprowadzenie nowej polityki energetycznej przewiduje, że w przypadku umiarkowanych cen ropy całkowity popyt końcowy na energię w UE nieznacznie wzrośnie (+1,5 %) do 2020 r. , natomiast jeżeli ceny ropy będą wysokie, popyt ten nieznacznie spadnie (-2 %)[6]. Oczekuje się, że wzrost popytu na energię elektryczną w tym samym okresie wyniesie około 8-9 % . Udział energii elektrycznej w końcowym popycie na energię wzrósłby tym samym z 20 do 23 %. Zgodnie z prognozami zainstalowana moc elektryczna wzrośnie do 2020 r. od 20 do 24 %, jednak zgodnie z założeniami scenariusza PRIMES przewidującego wprowadzenie nowej polityki energetycznej (oraz w zależności od cen ropy) udział energii jądrowej w produkcji energii elektrycznej zmniejszy się z 30 % do 25-26 %, a jej udział w całkowitym popycie na energię pierwotną spadnie do 2020 r. z 14 % do przedziału od 12 do 14 %[7]. Dane te odzwierciedlają jednak politykę realizowaną w państwach członkowskich i tym samym nie uwzględniają niedawnych dyskusji na temat możliwości wydłużenia okresu eksploatacji i budowy nowych obiektów, które mogłyby zmienić przyszłą sytuację w zakresie zainstalowanej mocy elektrowni.

Działania na rzecz efektywności energetycznej powinny zahamować wzrost całkowitego zużycia energii oraz zapotrzebowania na energię elektryczną. Niemniej jednak, jeżeli ceny paliw kopalnych utrzymają się na rekordowych poziomach z 2008 r., można oczekiwać wzrostu popytu na energię elektryczną, zwłaszcza w sektorze transportu. Ze względu na bezpieczeństwo dostaw energii elektrycznej znaczenie energii jądrowej wzrośnie zatem w całej gospodarce.

2.2. Perspektywy inwestycyjne w sektorze jądrowym

Nie wiadomo, jak dokładnie będzie się kształtować zużycie energii, ale oczekuje się, że zapotrzebowanie na energię elektryczną w UE nadal będzie rosło szybciej niż całkowite zapotrzebowanie na energię. Jeżeli nie zostaną wprowadzone środki zaradcze na dużą skalę, niewystarczająca moc elektryczna wytwarzana przy obciążeniu podstawowym może zagrozić stabilności unijnego systemu energii elektrycznej. Zwiększy się udział odnawialnych źródeł energii, ale potrzebne będą również inne źródła energii, ponieważ możliwości magazynowania energii elektrycznej są ograniczone, a popyt musi być zaspokajany przez cały czas. Większej uwagi wymaga zastąpienie lub wydłużenie okresu eksploatacji starzejących się elektrowni jądrowych, których pierwotnie przewidziany okres eksploatacji dobiegnie końca przed 2020 r. Jeżeli zostaną one zamknięte, udział energii jądrowej w całkowitych dostawach energii elektrycznej znacznie spadnie, chyba że zostaną zbudowane nowe elektrownie albo stare zostaną zmodernizowane w stopniu umożliwiającym ich dłuższą bezpieczną eksploatację.

Wykres (rys. 1, załącznik 1) pokazuje, że moc jądrowa w UE będzie maleć niezależne od tego, że niektóre nowe elektrownie są już w trakcie budowy, ich projekty zostały zgłoszone Komisji[8] (FI, FR, BG i SK) i wydano zgody na wydłużenie okresu eksploatacji elektrowni jądrowych do 40, 50 lub 60 lat, względnie proces wydawania takiej zgody jest w toku.

Zgodnie z bieżącymi prognozami zainstalowana moc elektryczna elektrowni jądrowych w UE spadłaby do roku 2020 aż o 33 GW[9]. Jeżeli ta podstawowa moc nie zostanie zastąpiona za pomocą nowej elektrowni jądrowej, jej miejsce zajmą elektrownie gazowe lub węglowe. Dzięki wydłużeniu okresu eksploatacji istniejących elektrowni lub zbudowanie nowych uda się tylko utrzymać obecny udział elektrowni jądrowych w produkcji energii, co przyczyniłoby się do osiągnięcia unijnych celów związanych z ograniczeniem emisji i z bezpieczeństwem dostaw. Przy założeniu powszechnego wydłużenia okresu eksploatacji istniejących reaktorów do 50 lat, moc utrzymywałaby się na stabilnym poziomie do 2020 r. Wydłużenie okresu eksploatacji ma jednak swoje limity, ponieważ faktyczna liczba obiektów, których okres eksploatacji może zostać wydłużony, będzie wynikała z indywidualnych ocen pod kątem przestrzegania najwyższych norm bezpieczeństwa. Platforma technologiczna poświęcona zrównoważonemu rozszczepieniu jądrowemu odegra istotną rolę w określaniu potrzeb badawczo-rozwojowych w kontekście wydłużania okresu eksploatacji.

Zgodnie z powyższymi scenariuszami likwidacja przestarzałej elektrowni niezwłocznie po jej zamknięciu ułatwiłaby budowę zastępującego ją obiektu na tym samym terenie. Nowe inwestycje w sektorze jądrowym muszą być planowane z dostatecznym wyprzedzeniem, ponieważ do realizacji tych inwestycji potrzebny jest rozwój potencjału przemysłowego. Jest to istotne nie tylko w przypadku wytwarzania energii elektrycznej, lecz także w przypadku innych zastosowań, w szczególności medycyny jądrowej.

2.3. Przegląd nowych i planowanych elektrowni jądrowych, planowanych zamknięć i wydłużeń okresu eksploatacji

2.3.1. Nowe elektrownie w budowie, nowe plany inwestycyjne

Trwa budowa dwóch europejskich reaktorów ciśnieniowych (EPR) o mocy 1600 MW: w Finlandii (trzeci blok elektrowni jądrowej Olkiluoto) i we Flamanville, we Francji, które powinny rozpocząć działanie w 2012 r. Finlandia rozpoczyna również działania zmierzające do ewentualnej budowy szóstego reaktora, a Francja zapowiedziała, że wybuduje drugi europejski reaktor ciśnieniowy i że planuje większą liczbę reaktorów w latach 2020-30.

Inne nowe instalacje w UE, których budowa już trwa lub została w wiążący sposób zaplanowana, to dwa bloki elektrowni jądrowej Belene typu AES-92 VVER w Bułgarii oraz bloki nr 3 i 4 elektrowni jądrowej Mochovce typu VVER na Słowacji. Rumunia wkrótce zawiadomi o swoich planach ukończenia budowy bloków nr 3 i 4 w elektrowni jądrowej Cernavoda typu CANDU (blok nr 2 został przyłączony do sieci energetycznej w 2007 r.).

Państwa bałtyckie, Polska i Niderlandy rozważają projekty regionalne i krajowe możliwości w zakresie nowych elektrowni jądrowych.

W styczniu 2008 r. rząd Zjednoczonego Królestwa wydał zgodę na budowę nowej instalacji jądrowej, stwierdzając, że energia jądrowa powinna przyczynić się do zapewnienia Zjednoczonemu Królestwu czystej i bezpiecznej energii po przystępnej cenie. Rząd Zjednoczonego Królestwa ogłosił projekt ustawy dotyczącej energetyki, która zachęca do inwestycji w sektorze energetyki jądrowej i zawiera przepisy mające na celu zapewnienie, że potencjalni inwestorzy budujący nowe elektrownie jądrowe stworzą odpowiednie rezerwy na pokrycie wszystkich kosztów likwidacji elektrowni i jej całkowitego udziału w kosztach gospodarowania odpadami. Rząd zaprosił przedsiębiorstwa do sporządzenia planów budowy i eksploatacji nowych elektrowni, zapowiadając, że teren otaczający 18, w większości zamkniętych, obiektów w całej Wielkiej Brytanii zostanie wystawiony na sprzedaż i udostępniony do zagospodarowania za pośrednictwem urzędu ds. likwidacji instalacji jądrowych (NDA). Oczekuje się, że zostanie tam wybudowanych co najmniej 7 nowych elektrowni jądrowych trzeciej generacji.

W dniu 22 maja 2008 r. Włochy zapowiedziały, że planują powrócić do rozwoju sektora jądrowego, budując od 4 do 8 nowych elektrowni jądrowych do 2020 r., ponieważ tylko elektrownie jądrowe mogą wytwarzać energię na dużą skalę w sposób bezpieczny, po konkurencyjnych cenach i z poszanowaniem środowiska.

2.3.2. Zwiększenie mocy i wydłużenie okresu eksploatacji

Nadal prowadzone są działania w celu zwiększenia mocy w ponad 25 % wszystkich elektrowni jądrowych. W ciągu ostatnich 10-15 lat średnia dyspozycyjność bloku w całej UE stale rosła, osiągając 84 % w latach 2004-6. W tym samym okresie w wyniku programów dotyczących zarówno podwyższenia mocy, jak i zwiększenia dyspozycyjności elektrowni, w UE-27 uzyskano ponad 5000 MW dodatkowej mocy wyjściowej netto (co odpowiada 3-5 reaktorom, w zależności od ich poziomu mocy).

Wszystkie działające obecnie elektrownie zbliżają się jednak do końca pierwotnie projektowanego czasu eksploatacji (30-40 lat): średni wiek elektrowni w UE-27 wynosi 23 lata, podczas gdy średnia światowa wynosi 20 lat (rys. 2, załącznik 1). 18 % zainstalowanej mocy elektrowni jądrowych w UE pochodzi obecnie z elektrowni trzydziestoletnich lub starszych, a tylko 8 % z elektrowni, które mają 15 lat lub mniej[10].

Przy założeniu, że obowiązywać będą pierwotne okresy eksploatacji (tj. 30-40 lat), w ciągu najbliższych 10 lat należałoby odłączyć od sieci i zastąpić około 44 GW, tj. 33 % zainstalowanej mocy netto elektrowni jądrowych w UE-27. Służby użyteczności publicznej występujące o zgodę na rozpoczęcie budowy nowych obiektów – a są to inwestycje, które osiągają rentowność w długim horyzoncie czasowym – mają do czynienia z niepewną sytuacją polityczną i prawną. Dlatego też wydłużenie okresu eksploatacji, pod warunkiem utrzymania bezpieczeństwa, wydaje się w obecnej sytuacji bardziej efektywne pod względem kosztów niż decydowanie się na budowę nowych obiektów i staje się standardową praktyką w wielu krajach.

Nie ma dowodów na to, że zatwierdzone programy wydłużenia okresu eksploatacji zagrażają dalszej bezpiecznej eksploatacji elektrowni jądrowych. W elektrowniach, które zostały wybrane do wydłużenia okresu eksploatacji, przeprowadza się znaczne inwestycje w celu zwiększenia mocy i modernizacji, w tym poprawy bezpieczeństwa. Wydłużenie okresu eksploatacji ma miejsce tylko wówczas, gdy istnieją dostateczne marginesy bezpieczeństwa kompensujące starzenie się głównych komponentów. W Belgii i w Niemczech trwa obecnie dyskusja na temat wydłużenia okresu eksploatacji, mimo oficjalnej polityki wycofywania się tych krajów z energetyki jądrowej, która została przedstawiona poniżej.

2.3.3. Uwolniona moc

Inne działania podejmowane obok zwiększania mocy i wydłużania czasu eksploatacji to stopniowe przechodzenie zakładów wzbogacania od metody dyfuzji gazowej do stosowania wirówek wzbogacających, co pozwoli uwolnić około 3000 MW zdolności wytwórczej energii elektrycznej.

2.3.4. Planowane zamknięcia

Belgia i Niemcy planują wycofać się z energetyki jądrowej po zamknięciu istniejących elektrowni jądrowych[11].

Niezależnie od politycznej decyzji tych dwóch państw o wycofaniu się z energetyki jądrowej, spodziewane jest, że co najmniej 11 elektrowni działających w UE zostanie zamkniętych do 2010 r., co odpowiada łącznie około 7,7 GW lub 5,5 % obecnej mocy w UE. Litwa i Słowacja będą musiały zamknąć po jednym reaktorze, aby wywiązać się z zobowiązań podjętych w związku z przystąpieniem tych krajów do UE. Wszystkie te zamknięcia elektrowni przyczynią się do prognozowanego w skali roku 2020 spadku udziału energii jądrowej, chyba że polityka wycofywania się z energetyki jądrowej zostanie porzucona.

3. WARUNKI REALIZACJI KONIECZNYCH INWESTYCJI

3.1. Akceptacja społeczna

Akceptacja społeczna jest bardzo ważna w kontekście wykorzystywania energii jądrowej w Europie. Unia Europejska posiada dojrzały przemysł jądrowy, który obejmuje cały cykl paliwa jądrowego, i ma duże osiągnięcia w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony. Nadal istnieją jednak pewne nierozwiązane problemy.

Ważną rolę mają tutaj do odegrania organy władzy publicznej na szczeblu lokalnym, regionalnym, krajowym, unijnym i międzynarodowym. Konieczne jest wzmocnienie obecnych europejskich ram prawnych w celu poprawy przejrzystości działalności jądrowej i zarządzania tą działalnością. Należy dołożyć starań, by do społeczeństwa docierały we właściwym czasie rzeczowe i łatwo zrozumiałe informacje, które umożliwią głównym zainteresowanymi stronom prowadzenie otwartej debaty na temat wszystkich aspektów energetyki jądrowej.

Komisja zajmuje się tymi kwestiami przy pomocy Grupy Wysokiego Szczebla ds. Bezpieczeństwa Jądrowego i Gospodarowania Odpadami (HLG), w skład której wchodzą najwyższe krajowe organy regulacyjne, oraz Europejskiego Forum Energii Jądrowej (ENEF), reprezentującego szersze grupy społeczeństwa.

Komisja powołała HLG w 2007 r., powierzając jej zadanie promowania wzajemnego zrozumienia i przedstawiania propozycji wspólnego podejścia w zakresie dalszej poprawy bezpieczeństwa jądrowego oraz gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi. W ramach inicjatywy HLG, oraz uwzględniając dyskusje i prace, które miały miejsce w ramach także innych forów, Komisja przygotowuje zmieniony wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie stworzenia wspólnotowych ram bezpieczeństwa jądrowego.

ENEF stanowi forum, na którym zainteresowane strony szeroko dyskutują możliwości i ryzyka związane z energią jądrową, w tym konkurencyjność energii jądrowej, specyfikę finansowania nowego obiektu jądrowego, zapotrzebowanie na mapę drogową w dziedzinie prawa, która przyczyniłaby się do odpowiedzialnego wykorzystania energii jądrowej, sposoby poprawy gospodarowania odpadami oraz zwiększenie zaufania, przejrzystości i wzajemnej wiarygodności w stosunkach pomiędzy społeczeństwem a podmiotami zaangażowanymi w ten proces.

Niedawne badanie Eurobarometru[12], które zostało przeprowadzone w miesiącach luty-marzec 2008 r., wskazuje, że nastawienie obywateli europejskich wobec energii jądrowej jest bardziej pozytywne niż w 2005 r. Oprócz tego badanie to potwierdziło jednak, że społeczna akceptacja energii jądrowej jest w bardzo dużym stopniu powiązana z dostępnością trwałych i bezpiecznych rozwiązań w zakresie gospodarowania odpadami promieniotwórczymi. Państwa członkowskie ponoszą wprawdzie pełną odpowiedzialność za gospodarowanie własnymi odpadami promieniotwórczymi, obywatele europejscy chcą jednak, aby UE odgrywała czynną rolę w gwarantowaniu monitorowania i harmonizacji krajowych praktyk i programów dotyczących odpadów promieniotwórczych, a także ich spójności z odnośnymi planami i wyznaczonymi terminami. Wiedza naukowo-techniczna związana ze składowaniem w głębokich strukturach geologicznych jest już dojrzała, zatem nie można już dłużej stosować polityki odwlekania w czasie. Należy dążyć do wprowadzenia w życie opracowanych rozwiązań, w tym poprzez prowadzenie dalszych działań badawczo-rozwojowych, ponieważ nie wolno zrzucać podejmowania decyzji politycznych na przyszłe pokolenia. Opracowanie programu strategicznych badań i strategii poświęconej wykorzystywaniu wyników badań dotyczących wdrażania nowych technologii wymaga współpracy pomiędzy głównymi zainteresowanymi stronami reprezentującymi naukowców i inwestorów, a w szczególności pomiędzy krajowymi agencjami gospodarowania odpadami.

Działania Grupy Wysokiego Szczebla ds. Bezpieczeństwa Jądrowego i Gospodarowania Odpadami, Europejskiego Forum Energii Jądrowej oraz platformy technologicznej poświęconej zrównoważonej energetyce jądrowej, a także nowej platformy technologicznej poświęconej składowaniu odpadów w głębokich strukturach geologicznych sprzyjają efektowi synergii przy podejmowaniu na szczeblu UE kwestii dotyczących odpadów jądrowych. Ich celem jest ułatwienie dodatkowych działań optymalizujących europejskie prace badawczo-rozwojowe oraz lepsza koordynacja służąca wyznaczaniu wspólnych celów, skupianiu liczniejszego uczestnictwa i uzyskiwaniu większego zaangażowania ze strony przemysłu w rozwiązywanie problemów związanych z gospodarowaniem odpadami promieniotwórczymi. W związku z przedstawieniem szóstego sprawozdania w sprawie odpadów promieniotwórczych[13] Rada dokonała podsumowania sytuacji w zakresie gospodarowania odpadami jądrowymi w UE.

Nierozprzestrzenianie materiałów jądrowych jest problemem globalnym, który przypomina opinii publicznej o potencjalnym ryzyku dla bezpieczeństwa związanym z wykorzystaniem i dalszym rozwojem energii jądrowej, i budzi społeczne obawy. Ze względu na rosnącą liczbę krajów rozpoczynających lub rozważających rozpoczęcie programu energetyki jądrowej, pojawia się wyraźna potrzeba wzmocnienia bezpieczeństwa, ochrony i gwarancji nierozprzestrzeniania. Unia Europejska ma do odegrania ważną rolę w tej dziedzinie i może w tym celu wykorzystać dostępne jej instrumenty polityki zewnętrznej, tj. instrument współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i instrument na rzecz stabilności[14]. Kluczowym priorytetem Wspólnoty jest dalsze wspieranie Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, dzięki wypracowaniu wspólnie z MAEA wspólnego podejścia do ryzyka proliferacji. Waga tego działania została podkreślona we wspólnej deklaracji Komisji Europejskiej i MAEA z dnia 7 maja 2008 r.[15].

Komisja zamierza skierować do Rady i Parlamentu Europejskiego komunikat w sprawie nierozprzestrzeniania materiałów jądrowych.

W ramach wczesnej wymiany informacji i ostrzegania o wypadkach jądrowych w UE, Komisja omawia ponadto z państwami członkowskimi funkcjonowanie systemu ECURIE.

3.2. Wydawanie pozwoleń

3.2.1. Pozwolenia

Istnieje potrzeba stworzenia stabilnych warunków sprzyjających planowaniu i zmniejszających ryzyko inwestycyjne powodowane niepewnością prawną po stronie inwestorów i innych zainteresowanych stron. Wydawanie zezwoleń obejmuje standardowe zatwierdzenia projektu, wstępne i ostateczne pozwolenia na budowę, pozwolenia na eksploatację lub łączone pozwolenia. Należy zachęcać organy władzy publicznej UE do harmonizacji i upraszczania procedur wydawania pozwoleń w interesie większej pewności prawnej.

3.2.2. Zatwierdzanie projektu

Mimo że w Europie podejmowane są kroki zmierzające do zharmonizowania wymogów dotyczących wydawania pozwoleń, projekt jest zatwierdzany na szczeblu krajowym, w oparciu o warunki bezpieczeństwa.

Dokument EUR ( European Utility Requirements ) stanowi specyfikację wymogów dotyczących elektrowni jądrowej opracowaną przez grupę potencjalnych inwestorów w produkcję energii elektrycznej w Europie, głównie przedsiębiorstwa użyteczności publicznej i inne instytucje przemysłowe, pierwotnie opracowaną w celu ułatwienia wydawania pozwoleń na reaktory EPR. Mimo że wykorzystywano ją jako podstawę specyfikacji warunków zamówienia w przetargach na budowę nowych obiektów jądrowych w Finlandii (europejski reaktor ciśnieniowy w trzecim bloku elektrowni Olkiluoto) i w Bułgarii (reaktor typu AES-92 w Belene), nie stanowi ona normy bezpieczeństwa projektu o charakterze regulacyjnym na szczeblu UE.

Stowarzyszenie Zachodnioeuropejskich Organów Nadzoru Instalacji Jądrowych (WENRA) skupia organy regulacyjne energetyki jądrowej państw członkowskich UE i Szwajcarii. Do jego głównych celów należy wypracowanie wspólnego podejścia w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, zapewnienie możliwości niezależnego badania bezpieczeństwa jądrowego w państwach przystępujących i kandydujących do UE oraz w ramach sieci organów regulacyjnych w Europie poprzez wymianę doświadczeń i dyskusje na temat ważnych kwestii bezpieczeństwa. WENRA ustanowiła własne poziomy referencyjne odnoszące się do bezpieczeństwa reaktorów, biorąc pod uwagę wymogi bezpieczeństwa wydane przez Międzynarodową Agencję Energii Atomowej (MAEA), i regularnie je weryfikuje.

Zalecenie: należy przyjąć wspólne referencyjne poziomy bezpieczeństwa reaktorów dla istniejących elektrowni jądrowych i nowych obiektów.

3.2.3. Projekty reaktorów trzeciej generacji

Reaktory pierwszej generacji powstawały w latach 1950-60 i, z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa, nie są one już eksploatowane w UE. Do drugiej generacji należą reaktory, które stanowią większość zarówno w UE-27, jak i w pozostałych krajach świata. Zaawansowane reaktory trzeciej generacji LWR (chłodzone lekką wodą) oraz ewolucyjne projekty zapewniają, w porównaniu z reaktorami poprzedniej generacji, postępowe rozwiązania zarówno w dziedzinie bezpieczeństwa, jak i ekonomiki, dlatego też proponuje się ich wykorzystanie w nowo budowanych elektrowniach w UE. Wobec braku oficjalnych definicji, reaktory te charakteryzuje się za pomocą następujących cech:

- ulepszony układ bezpieczeństwa, w tym pasywne lub wewnętrzne elementy bezpieczeństwa i obudowa zapewniająca ochronę przed wpływami wewnętrznymi wywołanymi skutkami awarii oraz przed wpływami zewnętrznymi;

- większa sprawność cieplna, a tym samym mniejsze zapotrzebowanie na paliwo;

- dłuższy okres eksploatacji elektrowni;

- ulepszona technologia paliwowa i w związku z tym mniejsze ilości odpadów wysokoaktywnych.

Przykładami reaktorów trzeciej generacji są nowe obiekty zbudowane ostatnio w Olkiluoto (Finlandia), Flamanville (Francja) i Belene (Bułgaria).

Elektrownie jądrowe muszą być również dobrze chronione przed próbami sabotażu, ataku terrorystycznego oraz kradzieży materiałów jądrowych. Elektrownie powstałe ostatnio w UE uwzględniają zabezpieczenia i wymogi dotyczące bezpieczeństwa jako integralną część projektu i stanowią tym samym wzorcowe przykłady w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i nieproliferacji.

Zalecenie: w przyszłości tylko projekty, których poziom w dziedzinie ochrony i bezpieczeństwa jest równoważny z reaktorami trzeciej generacji lub z późniejszymi udoskonalonymi wersjami powinny być brane pod uwagę w UE w kontekście budowy nowych obiektów.

3.3. Kwestie finansowe

Koszty budowy elektrowni jądrowej są znacznie wyższe niż w przypadku równoważnej elektrowni węglowej lub gazowej. Elektrownia jądrowa jest natomiast tańsza w eksploatacji (w projektowanym okresie eksploatacji) z powodu niższych i bardziej przewidywalnych kosztów paliwa. Ze względu na wielkość nakładów inwestycyjnych i czas potrzebny na ich odzyskanie, elektrownie jądrowe wiążą się jednak z wysokim ryzykiem dla prywatnych przedsiębiorstw, które sprzedają energię elektryczną w ramach kontraktów krótkoterminowych lub na giełdach. Do tej pory system ten faworyzował elektrownie o niższych kosztach inwestycyjnych i wyższych, podlegających fluktuacjom, kosztach paliwa (takie jak elektrownie gazowe). Wzrost cen paliw kopalnych w ciągu ostatnich 5 lat ma duży wpływ na zmianę oceny powyższej struktury finansowania, co prowadzi do odnowienia zainteresowania inwestycjami w nowe elektrownie jądrowe.

Brak stabilności obserwowany ostatnio na globalnych rynkach kredytowych może mieć jednak niekorzystny wpływ na duże inwestycje planowane w najbliższym czasie. Rosnące koszty materiałów budowlanych i robocizny doprowadziły jednocześnie do wzrostu szacowanych kosztów nowych elektrowni jądrowych.

Wszystkie formy wytwarzania energii elektrycznej powodują, w takiej czy innej formie, pewne negatywne skutki zewnętrzne (koszty nakładane na osoby trzecie, które nie są bezpośrednio ponoszone przez producenta), a koszty wytwarzania często nie odzwierciedlają tych kosztów zewnętrznych. Najważniejsze koszty zewnętrzne w przypadku energii jądrowej, tj. koszty związane z gospodarką odpadami i ich likwidacją, powinny być włączane do ceny energii elektrycznej[16]. Środki mające na celu zmniejszenie globalnego ocieplenia, takie jak skuteczny mechanizm handlu uprawnieniami do emisji, są sposobami internalizacji kosztów zewnętrznych paliw kopalnych i mogłyby zapewnić ekonomice energii jądrowej równe warunki dla działalności w sektorze energii jądrowej.

Istotne jest zagwarantowanie nieudzielania dotacji państwowych projektom za zakresu energii jądrowej w UE. Istnieją różne metody umożliwiające osiągnięcie tego celu[17].

3.3.1. Struktura kosztów elektrowni jądrowych

Obsługa kosztów budowy elektrowni jądrowej jest najważniejszym czynnikiem decydującym o konkurencyjności energii jądrowej. Pomimo wysokich kosztów inwestycyjnych (~70 % całkowitych kosztów wytwarzania w przypadku energii jądrowej, wobec ~40 % w przypadku węgla i ~30 % w przypadku gazu) i potrzeby internalizacji wszystkich kosztów związanych z gospodarowaniem odpadami i ich likwidacją, elektrownie jądrowe skutecznie konkurują z obiektami produkującymi energię z paliw kopalnych (40-45 EUR/MWh i brak kosztów związanych z handlem uprawnieniami do emisji). Poprawa wydajności elektrowni jądrowych, która nastąpiła w ostatnich 10-15 latach, spowodowała zwiększenie dyspozycyjności i mocy wyjściowej elektrowni, co wiąże się z dalszym obniżeniem kosztów wytwarzania energii.

Ponieważ elektrownia jądrowa nie przynosi zysków podczas okresu jej budowy, dłuższy czas budowy i ewentualne opóźnienia przekładają się bezpośrednio na wyższe koszty odsetek od pożyczonych środków finansowych. Ujednolicenie procedur prawnych w zakresie decyzji lokalizacyjnej, wydawania pozwoleń i budowy skróciłyby okres wymagany do ukończenia inwestycji i zwiększyłyby pewność uzyskania pozwolenia na eksploatację, pod warunkiem, że elektrownia zostanie zbudowana zgodnie z projektem.

3.3.2. Równe warunki finansowania

Aby UE mogła przejść na gospodarkę niskoemisyjną, potrzebuje równowagi między rynkowymi decyzjami inwestycyjnymi a regulacją. Na ostateczne decyzje dotyczące technologii i konkretnych projektów inwestycyjnych wpływa wprawdzie rynek, ale władze publiczne mają do odegrania ważną rolę, jeśli chodzi o ukierunkowanie inwestycji w czyste technologie energetyczne poprzez stworzenie jasnych, wiarygodnych i długoterminowych ram politycznych.

Chociaż finansowanie budowy nowej elektrowni jądrowej należy do podmiotów prywatnych i rynków kapitałowych, uzasadnione może być stosowanie pewnych środków ułatwiających to finansowanie, zwłaszcza w świetle pogorszenia klimatu inwestycyjnego dla dużych pożyczkobiorców, które miało miejsce w ubiegłym roku. Europejski Bank Inwestycyjny dokonał w 2007 r. przeglądu swojej polityki inwestycyjnej w celu uwzględnienia projektów związanych z energią jądrową. Wcześniejsze pożyczki Euratomu były przeznaczane na nowe instalacje jądrowe oraz na poprawę bezpieczeństwa reaktorów w państwach przystępujących i innych. Instrument ten jest jednak ograniczony łącznym pułapem przyjętym przez Radę. Kwota, która jest obecnie dopuszczalna, wystarczyłaby na pokrycie jedynie niewielkiej części finansowania 2-3 projektów. Komisja zaproponowała podwyższenie pułapów ograniczających wysokość pożyczek Euratomu i jest zdecydowana dokonać tego w odpowiednim czasie[18]. Pożyczki te udzielane są według rynkowej stopy procentowej ze środków pożyczonych na międzynarodowych rynkach kapitałowych, które nie pochodzą z budżetu Wspólnoty i nie stanowią dotacji.

3.4. Odpowiedzialność cywilna za szkodę jądrową

Operatorzy elektrowni jądrowych ponoszą odpowiedzialność za wszelkie spowodowane przez siebie szkody i dlatego też wymaga się, by wykupili ubezpieczenie. Przepisy krajowe są uzupełnione szeregiem konwencji międzynarodowych[19]. Odszkodowanie przekraczające limity określone w konwencjach i w ustawodawstwie krajowym musi zostać pokryte z ubezpieczenia indywidualnego albo państwo, którego to dotyczy, musi przyjąć odpowiedzialność jako ubezpieczyciel ostateczny, podobnie jak ma to miejsce w przypadku odpowiedzialności w innych gałęziach przemysłu. Dodatkowe szczegóły podane są w załączniku II.

Zalecenie: należy opracować bardziej spójny i zharmonizowany system odpowiedzialności w celu zapewnienia porównywalnego poziomu ochrony obywateli oraz stworzenia równych warunków dla przemysłu jądrowego w UE.

4. BEZPIECZEńSTWO DOSTAW PALIW JąDROWYCH

Operatorzy reaktorów jądrowych kupują zwykle wzbogacone rudy uranu i zawierają umowy z podmiotami świadczącymi usługi cyklu paliwowego, których przedmiotem jest chemiczne przetwarzanie wzbogaconej rudy w sześciofluorek uranu, jego wzbogacenie i chemiczne przetwarzanie w tlenek uranu, a na koniec wyrób elementów paliwowych wprowadzanych do reaktora. W przypadku wszystkich tych czynności produkcyjnych przeważają umowy długoterminowe (zazwyczaj na 5 lat, ale spotykane są również umowy na 10 lat i dłuższe). Dostawy na rynku transakcji natychmiastowych odgrywają niewielką rolę, chociaż ceny przewidywane w umowach długoterminowych są często powiązane z aktualnymi cenami obowiązującymi w transakcjach natychmiastowych.

4.1. Relacja popytu i podaży, potrzeby inwestycyjne (rys. 4, załącznik 1)

Ponieważ w UE znajduje się w przybliżeniu jedna trzecia wszystkich reaktorów istniejących na świecie, wspólnotowe potrzeby paliwowe również stanowią około jednej trzeciej światowego rynku paliw jądrowych. Przemysł UE ma możliwości zaspokajania zapotrzebowania UE na wzbogacanie uranu i wytwarzanie paliwa (z wyjątkiem reaktorów typu VVER, rosyjskiego projektu), ale brakuje mu zdolności produkcyjnych w dziedzinie przetwarzania uranu i jest uzależniony od importowanego uranu.

Załącznik II opisuje cykl paliwa jądrowego.

5. WNIOSKI

Energetyka jądrowa odgrywa ważną rolę w procesie przechodzenia na gospodarkę niskoemisyjną, a także zmniejsza zależność UE od dostaw zewnętrznych. Decyzja o włączeniu energii jądrowej do koszyka energetycznego należy do państw członkowskich. Należy jednak zauważyć, że jeżeli strategiczne decyzje inwestycyjne dotyczące produkcji energii w elektrowniach jądrowych oraz ze źródeł odnawialnych zostaną podjęte szybko, we wczesnych latach dwudziestych XXI w. niemal dwie trzecie energii elektrycznej w UE będzie wytwarzane za pomocą niskoemisyjnych technologii.

Rolą Unii Europejskiej jest zapewnienie rozwoju tego źródła energii przy jednoczesnym zachowaniu najwyższego poziomu bezpieczeństwa. Unia Europejska powinna również popierać bardziej spójne zasady wydawania pozwoleń i zasady bezpieczeństwa w odniesieniu do budowy nowych elektrowni jądrowych. Ułatwi to inwestycje i upewni obywateli, że powyższe decyzje są wprowadzane w życie w oparciu o zrozumiałe i przejrzyste zasady. Odpowiednie ramy prawne dla nowych inwestycji jądrowych ułatwiłyby przyszłe inwestycje w tym sektorze, przyczyniając się w ten sposób do bezpieczeństwa dostaw.

Strategiczne wybory inwestycyjne w zakresie wytwarzania energii elektrycznej będą miały wpływ na emisję CO2, konkurencyjność i bezpieczeństwo dostaw w UE przez całe dziesięciolecia.

Rolą władz publicznych jest ustanowienie przewidywalnych i efektywnych procedur wydawania zezwoleń, a także zwiększenie akceptacji społecznej poprzez odpowiadanie na obawy dotyczące bezpieczeństwa, gospodarowania odpadami i ich likwidacji. Należną uwagę należy również poświęcić kwestii ułatwiania dostępu do źródeł finansowania.

Przemysł UE jest światowym liderem w zakresie technologii jądrowej i dostarcza zarówno wyposażenia reaktorów, jak i większości usług cyklu paliwowego, mimo że uran naturalny pochodzi głównie z przywozu. Utrzymanie przez UE wiodącej roli w tej dziedzinie i opracowanie reaktorów nowej generacji, które są potrzebne, aby UE mogła sprostać ambitnym celom wyznaczonym na 2050 r. w zakresie ograniczenia emisji, wymaga stopniowego przyspieszenia działań badawczo-rozwojowych poprzez europejską inicjatywę branżową poświęconą energii rozszczepienia, w ramach planu EPSTE.

Rola UE obejmuje dalszy rozwój najbardziej zawansowanych ram energetyki jądrowej i pomaganie krajom trzecim w dostępie do tych ram za pomocą instrumentów polityki zewnętrznej, przestrzegając jednocześnie najwyższych norm w zakresie bezpieczeństwa, ochrony i nierozprzestrzeniania broni jądrowej, zgodnie z traktatem EURATOM. Komisja przygotowuje zmieniony wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie stworzenia wspólnotowych ram bezpieczeństwa jądrowego. Komisja wspiera wdrażanie już istniejących rozwiązań technicznych w zakresie gospodarowania odpadami jądrowymi. Oprócz utrzymywania wysokiego poziomu bezpieczeństwa jądrowego na terenie całej UE, który powinien stanowić wzorcowy model bezpieczeństwa zarówno w UE, jak i dla całego świata, UE powinna kontynuować wysiłki zmierzające do propagowania na szczeblu międzynarodowym wysokich norm bezpieczeństwa i ochrony poprzez instrumenty współpracy międzynarodowej.

Bezpieczeństwa dostaw paliw jądrowych nie można traktować jako oczywistości – może mu zagrozić na przykład szybki wzrost światowego popytu spowodowany rozwojem programów energii jądrowej. Sytuacja jest jednak lepsza niż w przypadku paliw kopalnych ze względu na szeroką dostępność złóż uranu i możliwość wielokrotnego recyklingu materiałów jądrowych. Przemysł musi zwiększać moce produkcyjne równolegle ze wzrostem popytu, ale, z wyjątkiem nowych kopalni, dostosowania takie są możliwe w ramach okresu budowy nowej elektrowni jądrowej. Jeżeli dodatkowy popyt będzie dostatecznie udokumentowany, powstaną nowe moce przetwórcze.

Mimo że zapotrzebowanie na kapitał odgrywa często ważną rolę, rynki finansowe są świadome potencjalnych zysków, jaki niosą ze sobą inwestycje związane z energią i udostępniają kapitał na potrzeby projektów, które zostały prawidłowo przygotowane od strony finansowej. W UE i w innych regionach świata powstają już duże nowe inwestycje. Zwiększenie produkcji uranu naturalnego może zająć więcej czasu, ale oczekuje się, że światowa produkcja znacznie wzrośnie w ciągu następnych 5-10 lat. Przy obecnym tempie zużycia zasoby uranu są wystarczające[20]. W dłuższej perspektywie potrzebne są jednak nowe technologie reaktorów w celu zapobieżenia wyczerpaniu zasobów uranu.

Inną kluczową dla wspólnotowego przemysłu jądrowego kwestią jest prowadzenie polityki dywersyfikacji dostaw. Niewielka liczba dużych podmiotów działających na różnych etapach cyklu paliwowego może spowodować nieoczekiwane ograniczenia podaży. W związku z potrzebą importowania uranu, a także biorąc pod uwagę czołową pozycję UE w rozwoju technologii jądrowej, UE powinna podtrzymywać i rozwijać współpracę z krajami trzecimi, szczególnie w ramach porozumień Euratomu dotyczących pokojowego wykorzystania energii jądrowej i współpracy w dziedzinie badań.

[1] „Ramowy program energetyki jądrowej”, COM(2007) 565 z 4.10.2007.

[2] Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie komunikatu Komisji „Ramowy program energetyki jądrowej” (TEN/283 z 12.7.2007); sprawozdanie Parlamentu Europejskiego w sprawie oceny Euratomu – 50 lat europejskiej polityki w dziedzinie energii jądrowej, sprawozdawca: Maldeikis (A6-0129/2007 z 2.4.2007); sprawozdanie Parlamentu Europejskiego w sprawie konwencjonalnych źródeł energii i technologii wytwarzania energii, sprawozdawca: Reul (A6-0348/2007 z 24.10.2007).

[3] World Energy Outlook 2006, Międzynarodowa Agencja Energii.

[4] Nuclear Energy Outlook, OECD/NEA, październik 2008 r.

[5] http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_297_en.pdf

[6] Z uwagi na niepewność związaną z cenami ropy naftowej, rozwój sytuacji zgodnie z bieżącymi tendencjami jest ujęty za pomocą przedziałów wartości dla 2020 r. Przedziały te zależą od tego, czy ceny ropy naftowej będą umiarkowane czy też wysokie. Umiarkowana cena ropy naftowej oznacza 61 USD (wg cen z 2005 r.) za baryłkę w 2020 r. Wysoka cena ropy naftowej oznacza 100 USD (wg cen z 2005 r.) za baryłkę w 2020 r.

[7] W przeglądzie wspólnotowej polityki energetycznej IEA stwierdza również, że zainstalowana moc elektrowni jądrowych w UE zacznie maleć, o ile wkrótce nie dojdzie do znacznych inwestycji mających na celu wydłużenie cyklu życia elektrowni i zastąpienia obiektów zbliżających się do końca okresu eksploatacji. Bez tych inwestycji udział tego niskoemisyjnego źródła energii elektrycznej wytwarzanej przy obciążeniu podstawowym może zmniejszyć się do 2020 r. z 31 % do 21 % całkowitej ilości energii elektrycznej wytwarzanej w UE.

[8] Zgodnie z artykułem 41 Traktatu Euratom projekty inwestycyjne dotyczące cyklu paliwa jądrowego na terenie UE przekazuje się Komisji przed zawarciem umów z dostawcami, a jeśli prace ma prowadzić przedsiębiorstwo dysponujące własnymi zasobami – trzy miesiące przed rozpoczęciem prac.

[9] Dane te uwzględniają wiążące decyzje dotyczące nowych elektrowni jądrowych, już zaakceptowane wydłużenia okresu eksploatacji i obecnie zgłaszane wycofania z eksploatacji, ale nie obejmują szacunków dotyczących potencjalnych nowych elektrowni jądrowych.

[10] 45 % tej mocy przypada na elektrownie jądrowe istniejące od ponad 25 lat, a 25 % na elektrownie jądrowe liczące mniej niż dwadzieścia lat (rys. 3 załącznik 1).

[11] Zgodnie z obecną polityką moc wytwórcza niemieckich reaktorów jest ograniczona, dlatego też reaktory powinny zostać zamknięte po około 32 latach eksploatacji. Oznacza to, że obecnie eksploatowane reaktory zostałyby zamknięte do 2022 r. W Belgii okres eksploatacji jest ograniczony do 40 lat i przewiduje się obecnie, że zamknięcie wszystkich działających tam reaktorów nastąpi do 2025 r. Również Szwecja podjęła decyzję polityczną o wycofaniu się z energii jądrowej, ale nie wdrożono jeszcze żadnych konkretnych działań w tym kierunku.

[12] Specjalne badanie Eurobarometru nr 297 poświęcone poglądom na temat odpadów promieniotwórczych, opublikowane w lipcu 2008 r.

[13] COM (2008) 542 z 8.9.2008 r.

[14] COM(2008) 312 „Bezpieczeństwo jądrowe oraz ochrona materiałów i instalacji jądrowych jako problem międzynarodowy”.

[15] www.iaea.org/NewsCenter/News/PDF/iaea_euratom070508.pdf

[16] Zalecenie Komisji w sprawie zarządzania zasobami finansowymi przeznaczonymi na likwidację instalacji jądrowych (Dz.U. L 330 z 28.11.2006).

[17] Zjednoczone Królestwo stanowi w niedawnym projekcie ustawy dotyczącej energetyki, że inicjowanie, finansowanie, budowa i eksploatacja nowych elektrowni jądrowych powinny należeć do sektora prywatnego w celu uniknięcia korzystania z pomocy państwa.

[18] COM (2002) 457 z 6.11.2002 r.

[19] Konwencja paryska (OECD) o odpowiedzialności wobec osób trzecich w dziedzinie energii jądrowej z 1960 r. uzupełniona dodatkową konwencją brukselską z 1963 r., która weszła w życie w 1968 r. Konwencja wiedeńska (MAEA) o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową z 1963 r., która weszła w życie w 1977 r.

[20] W prognozie tej nie jest brane pod uwagę efektywniejsze wykorzystanie zasobów, które uda się osiągnąć w przyszłości dzięki stosowaniu reaktorów czwartej generacji.