KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 22.11.2017 COM(2017) 674 final PROJEKT WSPÓLNEGO SPRAWOZDANIA O ZATRUDNIENIU

KOMISJI I RADY towarzyszącego komunikatowi Komisji w sprawie rocznej analizy wzrostu gospodarczego na 2018 r.





SPIS TREŚCI WPROWADZENIE GŁÓWNE PRZESŁANIA 1. OGÓLNY ZARYS RYNKU PRACY ORAZ TENDENCJI I WYZWAŃ SPOŁECZNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ 1.1. Tendencje na rynku pracy 1.2. Tendencje społeczne 2. PODSUMOWANIE TABLICY WYNIKÓW ZAWIERAJĄCEJ WSKAŹNIKI SPOŁECZNE 2.1. Objaśnienie tablicy wyników 2.2. Dowody zebrane na podstawie tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne 3. REFORMY W OBSZARZE ZATRUDNIENIA I POLITYKI SPOŁECZNEJ – DZIAŁANIA PODEJMOWANE PRZEZ PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE I OSIĄGANE WYNIKI 3.1. Wytyczna 5: Pobudzanie popytu na pracę 3.1.1. Kluczowe wskaźniki 3.1.2. Rozwiązania polityczne 3.2 Wytyczna 6: Zwiększenie podaży pracy, umiejętności i kompetencji 3.2.1. Kluczowe wskaźniki 3.2.2. Rozwiązania polityczne 3.3. Wytyczna 7: Poprawa funkcjonowania rynków pracy 3.3.1 Kluczowe wskaźniki

3.3.2 Rozwiązania polityczne 3.4 Działania na rzecz włączenia społecznego, zwalczania ubóstwa i promowania równych szans 3.4.1. Kluczowe wskaźniki 3.4.2. Rozwiązanie polityczne ZAŁĄCZNIKI

WPROWADZENIE Wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu przewidziano w art. 148 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Stanowi ono część pakietu jesiennego, który obejmuje roczną analizę wzrostu gospodarczego rozpoczynającą cykl europejskiego semestru. Wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu zawiera roczny przegląd kluczowych kwestii dotyczących zatrudnienia i sytuacji społecznej w Europie, jak również działań państw członkowskich w kierunku reform zgodnych z wytycznymi dotyczącymi polityki zatrudnienia państw członkowskich. Sprawozdawczość w zakresie tych reform odzwierciedla strukturę wytycznych: pobudzanie popytu na pracę (wytyczna 5), zwiększenie podaży siły roboczej, umiejętności i kompetencji (wytyczna 6), poprawa funkcjonowania rynków pracy (wytyczna 7) oraz działania na rzecz włączenia społecznego, zwalczania ubóstwa i promowania równych szans (wytyczna 8). Ponadto we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu na 2018 r. monitoruje się wyniki państw członkowskich w odniesieniu do europejskiego filaru praw socjalnych. W filarze podpisanym jako międzyinstytucjonalna proklamacja przez Parlament Europejski, Radę i Komisję w dniu 17 listopada 2017 r. określono zasady i prawa w trzech obszarach: i) równe szanse i dostęp do zatrudnienia, ii) sprawiedliwe warunki pracy oraz iii) ochrona socjalna i włączenie społeczne. Monitorowanie postępów w tych obszarach opiera się zwłaszcza na szczegółowej analizie tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne towarzyszącej filarowi. Wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu ma następującą strukturę: w rozdziale wprowadzającym (rozdział 1) opisano główne tendencje na rynku pracy i tendencje społeczne w Unii Europejskiej w celu przedstawienia kontekstu. W rozdziale 2 przedstawiono główne wyniki analizy tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne towarzyszącej europejskiemu filarowi praw socjalnych. W rozdziale 3 zawarto szczegółowy opis kluczowych wskaźników w poszczególnych państwach w ujęciu przekrojowym (w tym z uwzględnieniem tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne) i polityk wdrażanych przez państwa członkowskie w celu uwzględnienia wytycznych dotyczących polityki zatrudnienia.



GŁÓWNE PRZESŁANIA Z analizy zawartej w sprawozdaniu wynikają następujące główne przesłania: Rozwojowi gospodarczemu, który ma obecnie miejsce we wszystkich państwach członkowskich, towarzyszy stała poprawa sytuacji na rynku pracy i sytuacji społecznej. Średnio w UE w ciągu ostatniego roku poprawę odnotowano w przypadku 11 spośród 14 wskaźników w tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne służącej do monitorowania postępów w zakresie europejskiego filaru praw socjalnych. Spośród pozostałych trzech dwa zasadniczo nie uległy zmianie, a tylko jeden (wpływ transferów socjalnych na ograniczanie ubóstwa) uległ nieznacznemu pogorszeniu. Ogólnie rzecz biorąc, informacje te wskazują na stałe postępy w zakresie trzech rozdziałów filaru, którym towarzyszy znaczne ożywienie gospodarcze i prowadzone w ostatnich latach działania na rzecz reform. Jak jednak podkreślono w głównej części sprawozdania, w większości państw członkowskich występują pewne problemy w odniesieniu do niektórych zasad filaru. Będą one także przedmiotem dogłębnej analizy w sprawozdaniach krajowych europejskiego semestru. Powstaje więcej nowych miejsc pracy, a zatrudnienie w dalszym ciągu rośnie w stałym tempie. W drugim kwartale 2017 r. w UE zatrudnionych było około 235,4 mln osób (156 mln w strefie euro), co stanowi najwyższy odnotowany dotąd poziom. Zatrudnienie przekracza najwyższy poziom sprzed kryzysu z 2008 r. o 1,7 %. W porównaniu z najniższym poziomem w połowie 2013 r. w UE obecnie zatrudnionych jest o 11 mln osób więcej. Przy obecnym tempie i wskaźniku zatrudnienia wynoszącym 72,2 % w drugim kwartale 2017 r. cel strategii „Europa 2020”, jakim jest wskaźnik zatrudnienia w wysokości 75 %, może zostać osiągnięty. Główne wskaźniki rynku pracy uległy poprawie we wszystkich obszarach. Stopa bezrobocia nadal wykazywała spadek obserwowany od połowy 2013 r. W sierpniu 2017 r. spadła w UE do 7,6 % (i 9,1 % w strefie euro), tj. najniższego poziomu w UE od grudnia 2008 r. (lutego 2009 r. w strefie euro), zbliżając się do najniższego poziomu z marca 2008 r. wynoszącego 6,8 %. W stałym tempie nadal maleje również bezrobocie młodzieży i bezrobocie długotrwałe. Wskaźniki aktywności, które nigdy nie spadały przez cały okres kryzysu, nadal wzrastają prawie we wszystkich państwach członkowskich. Chociaż poprawa nastąpiła we wszystkich państwach członkowskich, można zauważyć pokaźne różnice. Stopa bezrobocia waha się od 3,1 % w Republice Czeskiej i 3,8 % w Niemczech do 17,3 % w Hiszpanii i 21,6 % w Grecji (w drugim kwartale 2017 r.). Wskaźnik zatrudnienia waha się od 57,7 % w Grecji i 62,1 % we Włoszech do 79,3 % w Niemczech i 82 % w Szwecji (w drugim kwartale 2017 r.). W wielu państwach członkowskich wskaźniki zatrudnienia muszą jeszcze wzrosnąć, aby powróciły do poziomów sprzed kryzysu, a także aby osiągnąć krajowe cele strategii „Europa 2020”. Niepełne wykorzystywanie siły roboczej maleje, ale pozostaje znaczące nawet w państwach, w których bezrobocie jest niskie. W okresie ożywienia gospodarczego całkowita liczba przepracowanych godzin rosła w znacznie wolniejszym tempie niż poziomy zatrudnienia. Co ważne, godziny przepracowane przez pracownika najemnego utrzymują się na stałym poziomie wynoszącym około 3% poniżej poziomu sprzed kryzysu. Ponadto (wymuszona) praca w niepełnym wymiarze godzin utrzymuje się na wysokim poziomie, chociaż w 2016 r. wzrosło zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy. Chociaż ożywienie stymuluje tworzenie zarówno stałych, jak i tymczasowych miejsc pracy, odsetek pracowników zatrudnionych na czas określony utrzymuje się w UE na stałym poziomie (około 14 %). Połączenie wysokiego odsetka umów na czas określony z niskimi wskaźnikami przechodzenia do zatrudnienia na czas nieokreślony wskazuje na segmentację rynku pracy w szeregu państw członkowskich. Samozatrudnienie wzrosło w 2016 r. zaledwie marginalnie (o 0,3 %), przy czym szybszy wzrost odnotowano wśród osób samozatrudnionych niezatrudniających pracowników. Pomimo poprawy na rynku pracy wzrost wynagrodzeń jest w większości państw wciąż niewielki. Ogólną nieznaczną dynamikę wynagrodzeń można wyjaśnić utrzymującym się zastojem na rynku pracy, słabym wzrostem wydajności i niskimi prognozami inflacyjnymi. Ponadto w okresie 2014–2016 rzeczywisty wzrost wynagrodzeń nie nadążał za wzrostem wydajności. Jest to tendencja długoterminowa: w UE od 2000 r. do 2016 r. realna wydajność w przeliczeniu na osobę zatrudnioną wzrosła o 14,3 %, natomiast realne wynagrodzenie w przeliczeniu na pracownika wzrosło o 10,2 %. W szeregu państw członkowskich, przy zaangażowaniu partnerów społecznych, podjęto kroki w celu zwiększenia stopnia przewidywalności systemu ustalania wynagrodzeń. Wprowadzono zmiany, aby poprawić zdolność reagowania systemu ustalania wynagrodzeń na warunki gospodarcze. Zmiany te dotyczyły również procesów kształtujących dynamikę płac minimalnych. Ważne jest, aby wynagrodzenia ustalano w przewidywalny sposób, zapewniający godne warunki życia z poszanowaniem autonomii partnerów społecznych. W szczególności należy za pomocą przejrzystego systemu skorygować płace minimalne w dwojakim celu – aby zapobiec ubóstwu pracujących, gwarantując jednocześnie dostęp do zatrudnienia i zachęty do poszukiwania pracy. W tym kontekście ważna jest średnioterminowa zdolność reagowania na zmiany w zakresie wydajności.

Wraz z poprawą koniunktury na rynku pracy następuje ogólna poprawa sytuacji finansowej gospodarstw domowych. Dochód do dyspozycji gospodarstwa domowego nadal rośnie w stałym tempie. Obecnie osiągnął najwyższą wartość z 2009 r. w UE. Do zaobserwowanego wzrostu przyczyniły się głównie tworzenie większej liczby miejsc pracy i wynikający z tego wzrost dochodów z pracy. Poprawę widać prawie we wszystkich państwach członkowskich. W szeregu państw członkowskich dochód do dyspozycji gospodarstwa domowego nie osiągnął jednak jeszcze poziomu sprzed kryzysu. Wzrost współczynnika aktywności zawodowej, wskaźników zatrudnienia i wydajności jest niezbędny z uwagi na zmiany demograficzne. Postępujące starzenie się naszych społeczeństw oznacza większą presję na młodsze pokolenia – te same pokolenia, które mają również utrudniony dostęp do stabilnych miejsc pracy o wysokiej jakości – w celu zagwarantowania wystarczających dochodów systemom emerytalnym i zapewnienia ich trwałości. Równocześnie pociąga to za sobą konieczność dłuższej aktywności zawodowej i presję na świadczenia emerytalne w przyszłości. Ogólniej rzecz ujmując, istnieje ryzyko, że wpłynie to na „umowę społeczną” między pokoleniami, potencjalnie wywołując konflikt pokoleniowy i poddając w wątpliwość sprawiedliwość międzypokoleniową. W obecnej sytuacji zwiększenie zatrudnienia, aktywności zawodowej i wydajności w celu ograniczenia wspomnianych skutków ma zatem zasadnicze znaczenie. Wzrost zatrudnienia w ostatnich latach nie rozkłada się równo w różnych grupach populacji. Różnica pod względem wskaźników zatrudnienia między pracownikami o niskich i wysokich umiejętnościach jest duża (31 punktów procentowych), co uwydatnia potrzebę inwestowania w umiejętności w celu lepszego reagowania na zmieniające się potrzeby rynku pracy. Między państwami członkowskimi utrzymują się znaczne różnice pod względem zwrotu z inwestycji w kształcenie i szkolenie, co wskazuje na ewentualne korzyści, jakie mogą przynieść dalsze reformy. Wskaźnik zatrudnienia osób młodych, chociaż wzrasta, utrzymuje się prawie o 4 punkty procentowe poniżej poziomu sprzed kryzysu. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku wskaźnika zatrudnienia migrantów (urodzonych poza UE), który wzrasta wolniej niż w przypadku innych grup i nie powrócił jeszcze do poziomu sprzed kryzysu. Ponadto osoby z niepełnosprawnościami mają mniejsze szanse na zatrudnienie niż osoby bez niepełnosprawności, chociaż ich sytuacja uległa poprawie. Pozytywnym zjawiskiem jest dalszy wzrost wskaźników zatrudnienia kobiet i pracowników w starszym wieku, ale w przypadku obu grup utrzymują się istotne problemy. Chociaż wskaźnik zatrudnienia kobiet osiągnął kolejny rekordowo wysoki poziom, kobiety są nadal niewystarczająco reprezentowane na rynku pracy i doświadczają znacznych różnic w płacach. Kobiety są na ogół lepiej wykształcone od mężczyzn, ale ich wskaźnik zatrudnienia, mimo że stale wzrasta, nadal jest o 11 punktów procentowych niższy od wskaźnika zatrudnienia mężczyzn. Również w tym przypadku w całej UE występują znaczne różnice. Różnice w poziomie zatrudnienia są szczególnie duże w przypadku matek oraz kobiet, które opiekują się innymi osobami. Sytuację komplikuje brak motywacji finansowej w przypadku kobiet, które wchodzą na rynek pracy lub pragną pracować w większym wymiarze. W UE nadal występują duże, chociaż zmniejszające się różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn pod względem wynagrodzenia, przy czym średnie zarobki brutto za godzinę zatrudnionych mężczyzn były w 2015 r. około 16 % wyższe niż zarobki zatrudnionych kobiet. Różnice te wynikają w znacznym stopniu z niewystarczającej reprezentacji kobiet w dobrze płatnych sektorach i zawodach, w tym na stanowiskach kierowniczych i zarządczych, i odzwierciedlają w pewnym stopniu dyskryminację na rynku pracy. Równocześnie kobiety częściej biorą czas wolny od pracy w celu sprawowania opieki nad członkami rodziny lub krewnymi pozostającymi na utrzymaniu. Ponadto częstsze zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy w połączeniu z krótszym i częściej przerywanym okresem aktywności zawodowej w przypadku kobiet często przekłada się na niższe emerytury. Powyższe wskazuje na potrzebę kompleksowego uwzględnienia w kształtowaniu polityki aspektów równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. Niektóre państwa członkowskie podejmują dalsze działania w celu zapewnienia dostępu do taniej, dobrej opieki nad dzieckiem i innych usług opiekuńczych, uregulowań dotyczących urlopów i elastycznego czasu pracy oraz ograniczenia istniejących czynników zniechęcających do pracy w systemie podatkowym i systemie zabezpieczenia społecznego (w szczególności drugiego żywiciela rodziny). Działania te w połączeniu z wdrożeniem praktyk służących zwalczaniu dyskryminacji są kluczowe dla osiągnięcia równego traktowania kobiet. Z drugiej natomiast strony, zgodnie z celami filaru praw socjalnych, wspierają awans społeczny, promują równe szanse i zmniejszają nierówności i ubóstwo, co przynosi korzyści wszystkim pokoleniom. Pracownicy w starszym wieku zostają coraz dłużej na rynku pracy. Po zakończeniu sytuacji kryzysowej wskaźnik zatrudnienia w przypadku wszystkich grup w wieku powyżej 55 lat wzrósł (przy czym pomiędzy poszczególnymi państwami członkowskimi występują duże różnice) i nadal wzrasta. Do pewnych czynników mających wpływ na tę tendencję należą ostatni etap reform emerytalnych, w ramach których podwyższono wiek emerytalny w większości państw członkowskich, oraz udostępnienie bardziej elastycznej organizacji pracy. W procesie tym muszą jednak być obecne odpowiednia polityka równowagi między życiem zawodowym a prywatnym i wsparcie zarządzania wiekiem, w tym modernizacja środowisk pracy. W tym względzie niektóre państwa promują dłuższą aktywność zawodową, umożliwiając większą elastyczność przy przechodzeniu na emeryturę i łączenie emerytury z dochodami z pracy. Priorytet ma w dalszym ciągu rozwiązanie problemu bezrobocia młodzieży i bezrobocia długotrwałego. Chociaż stopa bezrobocia wśród młodzieży systematycznie maleje, nadal (w drugim kwartale 2017 r.) wynosi 17 % i stanowi kluczowe wyzwanie w szeregu państw. To samo dotyczy odsetka młodzieży niekształcącej się, niepracującej ani nieszkolącej się (młodzieży NEET). Długotrwałe bezrobocie wciąż utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie w niektórych państwach członkowskich i stanowi niemal 50 % bezrobocia ogółem. Długi okres bezrobocia oznacza deprecjację kwalifikacji, rozluźnienie więzów z rynkiem pracy, a wreszcie wysokie ryzyko ubóstwa i wykluczenia społecznego. Ponadto istnieje groźba przekształcenia się bezrobocia cyklicznego w strukturalne, co niesie za sobą negatywne konsekwencje dla potencjalnego wzrostu gospodarczego. Działania podejmowane przez państwa członkowskie zgodnie z zaleceniem Rady z lutego 2016 r. w sprawie integracji osób długotrwale bezrobotnych i z gwarancją dla młodzieży mogą być kluczowymi czynnikami poprawy. Zagwarantowanie dostępu do wysokiej jakości edukacji włączającej i usprawnienie inwestycji w krajowe systemy edukacji oraz w umiejętności mają zasadnicze znaczenie dla umożliwienia jednostkom stawania się zaangażowanymi i aktywnymi obywatelami i ułatwienia im wchodzenia na rynek pracy i przepływów na rynku pracy. Jeżeli zachowane zostanie obecne tempo postępów, Europa będzie na dobrej drodze do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020” zarówno pod względem wczesnego kończenia nauki, jak i wykształcenia wyższego. Państwa członkowskie podejmują działania służące zmodernizowaniu ich systemów edukacji, w szczególności aby zapobiegać wczesnemu kończeniu nauki i rozwiązać problem niskich umiejętności podstawowych, głównie poprzez eliminowanie dysproporcji edukacyjnych osób uczących się z grup w niekorzystnej sytuacji. W niektórych przypadkach wprowadza się szczególne środki zapewniające włączenie migrantów do edukacji. Dostosowanie szkolnictwa wyższego do potrzeb rynku pracy również zajmuje wysokie miejsce na listach priorytetów. Zgodnie z Nowym europejskim programem na rzecz umiejętności w wielu państwach członkowskich uruchomiono inicjatywę Krajowe koalicje na rzecz umiejętności cyfrowych i zatrudnienia w celu promowania inwestycji w umiejętności cyfrowe. Korzystając często ze wsparcia partnerów społecznych i innych zainteresowanych stron, państwa członkowskie poprawiają jakość kształcenia i szkolenia zawodowego, przygotowania zawodowego i mechanizmów walidacji umiejętności nabytych poza formalnym systemem. Dobre funkcjonowanie rynku pracy, tworzenie miejsc pracy wysokiej jakości, promowanie przedsiębiorczości i wyższy poziom uczestnictwa w rynku pracy można uzyskać dzięki odpowiedniemu połączeniu elastyczności i bezpieczeństwa w miejscu pracy i podczas przepływów na rynku pracy. Kluczowe cele obejmują promowanie tworzenia miejsc pracy na zasadzie zatrudnienia na umowę na czas nieokreślony, zapewnienie, aby umowy na czas określony stanowiły drogę wyjścia, a nie pułapkę bez wyjścia, ułatwienie zmiany miejsca pracy oraz umożliwienie przedsiębiorcom rozszerzania zakresu działalności. Państwa członkowskie podejmują działania zmierzające do osiągnięcia zrównoważonego rozwiązania politycznego w tej dziedzinie, w szczególności dzięki tworzeniu bardziej przejrzystych i przewidywalnych ram legislacyjnych w odniesieniu do zwolnień oraz dzięki uznaniu potrzeby istnienia skutecznych systemów zabezpieczenia społecznego dostosowanych do bardziej zróżnicowanych potrzeb i okoliczności, w szczególności w odpowiedzi na nowe formy pracy. Zakres stosowania i adekwatność świadczeń dla bezrobotnych oraz pozostałych świadczeń i usług ciągle jednak różnią się znacząco w poszczególnych państwach członkowskich. W tym kontekście wydaje się, że istotne znaczenie w kwestii sprostania wyzwaniom stawianym przez globalizację i zmianę cyfrową ma skuteczna aktywna polityka rynku pracy umożliwiająca płynne zmienianie miejsc pracy. Wraz z ożywieniem gospodarczym i ożywieniem na rynku pracy w 2016 r. malał w dalszym ciągu odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, osiągając poziom z 2008 r. Zmniejszenie tego odsetka wynika głównie ze spadku odsetka gospodarstw domowych o małej intensywności pracy i z niższych wskaźników deprywacji materialnej oraz jednoczesnej stabilizacji wskaźnika zagrożenia ubóstwem (dochodowym). Chociaż całkowita liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym maleje, to utrzymuje się wciąż na bardzo wysokim poziomie – 118 mln osób, czyli 23,5 % całkowitej liczby ludności w 2016 r. – i daleko jej do osiągnięcia celu strategii „Europa 2020” w zakresie ubóstwa i wykluczenia społecznego. Zmniejszyły się nieco nierówności dochodowe w UE po wzroście odnotowanym w następstwie kryzysu. W 2016 r. najbogatsze 20 % ludności dysponowało dochodem netto przewyższającym około pięciokrotnie dochód netto najuboższych 20 %, przy czym między państwami występowały duże różnice (a w niektórych ta nierówność wzrosła). Utrzymujące się stosunkowo duże nierówności w dochodach, często powiązane z nierównymi szansami w dostępie do edukacji, szkolenia i ochrony socjalnej, i stanowiące odzwierciedlenie niekorzystnej dynamiki rynku pracy budzą obawy co do sprawiedliwości, włączenia społecznego i zrównoważonego wzrostu gospodarczego. Państwa członkowskie kontynuują modernizację systemów zabezpieczenia społecznego, poprawiając zakres i adekwatność świadczeń i usług, w szczególności w przypadku osób korzystających z nietypowych form zatrudnienia, a także aktywnie zachęcają do uczestnictwa w rynku pracy. Zgodnie z zasadami europejskiego filaru praw socjalnych niektóre państwa członkowskie rozszerzyły kwalifikowalność do systemów zabezpieczenia społecznego (w tym urlopu rodzicielskiego lub ze względów rodzinnych, świadczeń dla bezrobotnych i świadczenia z tytułu choroby) na osoby samozatrudnione i freelancerów, którzy wcześniej nie byli nim objęci. W dwóch państwach – w Grecji i we Włoszech – po raz pierwszy wprowadzono ogólnokrajowe środki w postaci wsparcia dochodu. Podejmuje się również działania mające w większym stopniu zaktywizować świadczeniobiorców, na przykład wprowadzając obowiązkowe uczestnictwo w aktywnej polityce rynku pracy lub usprawniając zindywidualizowane usługi. W tym względzie ważne jest zapewnienie skutecznego dostępu do systemów ochrony socjalnej wszystkim pracownikom, w tym osobom samozatrudnionym, oraz usprawnienie koordynacji między służbami zatrudnienia i służbami socjalnymi, w tym dzięki stworzeniu punktów kompleksowej obsługi, aby lepiej docierać do osób potrzebujących i wspierać usługami wysokiej jakości ich (ponowną) integrację na rynku pracy. Systemy podatkowe i systemy zabezpieczenia społecznego odrywają ważną rolę w ograniczaniu ubóstwa i nierówności, jednak mierzony wpływ transferów socjalnych (bez emerytur) na zagrożenie ubóstwem w 2016 r. wciąż nieznacznie malał. Za zmianą tą, która nie uwzględnia jeszcze ostatnich reform mających na celu zwiększenie bezpieczeństwa socjalnego, kryją się zróżnicowane zmiany na poziomie krajowym. Zmiana ta może w szczególności odzwierciedlać zmiany zakresu i adekwatności świadczeń, brak indeksacji (w kontekście zasadniczo rosnących dochodów), a także zmiany w strukturze gospodarstw domowych (oraz zmiany powiązanych cech charakterystycznych osób zagrożonych ubóstwem). W celu rozwiązania problemu nierówności i ograniczenia ubóstwa, w tym przerwania międzypokoleniowego ich dziedziczenia, państwa członkowskie mogą podjąć dalsze działania w różnych obszarach, w tym między innymi poprawić model systemu podatkowego i systemu zabezpieczenia społecznego, wspierać równe szanse w zakresie kształcenia i szkolenia, zapewnić dostęp do wysokiej jakości opieki zdrowotnej i promować równouprawnienie płci. Zapewnienie adekwatności emerytur przy jednoczesnym zapewnieniu stabilności finansowej systemów zabezpieczenia społecznego w dalszym ciągu stanowi priorytet. Ostatnie reformy często obejmują środki służące poprawie adekwatności, w szczególności niższych emerytur. W szczególności szereg państw podjęło działania mające na celu podwyższenie emerytur minimalnych lub obniżenie obciążenia podatkowego niższych dochodów ze świadczeń emerytalnych. Pozytywną rolę w poprawieniu adekwatności mogłoby w niektórych państwach członkowskich również odegrać wzmocnienie emerytur dodatkowych i innych form oszczędności emerytalnych . W kontekście zmian demograficznych należy unikać reform emerytalnych, które mogą prowadzić do wcześniejszego odchodzenia z rynku pracy, stwarzając tym samym zagrożenie dla zrównoważonego charakteru i adekwatności świadczeń emerytalnych. W tym względzie, a także w świetle istniejącego zróżnicowania emerytur ze względu na płeć oraz zwiększonego zagrożenia ubóstwem starszych kobiet, w niektórych państwach członkowskich kluczowe znaczenie mają działania zapewniające ujednolicenie wieku emerytalnego dla obu płci. Równy i szybki dostęp do długoterminowej opieki zdrowotnej wysokiej jakości, a także skuteczna promocja zdrowia i zapobieganie chorobom mają kluczowe znaczenie dla zachowania zdrowia ludności i stymulacji jej aktywności oraz osiągnięcia dobrobytu gospodarczego. W szeregu państw członkowskich – zgodnie z przysługującymi im kompetencjami – przeprowadzono reformy opieki zdrowotnej, aby zachęcać do świadczenia efektywnych usług podstawowej opieki zdrowotnej i do korzystania z takich usług; aby zadbać o promocję zdrowia i przykładać większą wagę do zapobiegania chorobom w ramach podstawowej opieki zdrowotnej; aby usprawnić specjalistyczną opiekę lekarską i szpitalną i nadać jej bardziej zrównoważony charakter; aby poprawić dostępność do przystępnych cenowo produktów leczniczych stosowanych w sposób opłacalny. Niektóre państwa członkowskie podejmują także działania na rzecz poprawy efektywności i jakości opieki długoterminowej. Powinno to przyczyniać się do promowania włączenia społecznego i ograniczenia przeszkód w uczestniczeniu w rynku pracy w przypadku osób opiekujących się członkami rodziny, zwłaszcza kobiet. Dobrze funkcjonujący dialog społeczny ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia sprawiedliwości społecznej, przy jednoczesnym zapewnieniu wyników gospodarczych. Dialog społeczny odgrywa kluczową rolę we wzmacnianiu praw socjalnych i zwiększeniu trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Stopień i wpływ zaangażowania partnerów społecznych w opracowywanie i wdrażanie odpowiednich reform różni się znacząco w poszczególnych państwach UE. Wynika to w znacznym stopniu z różnorodności praktyk i ram instytucjonalnych w różnych państwach członkowskich oraz z różnych możliwości i wkładów partnerów społecznych. Chociaż nie ma jednego modelu, który służyłby za punkt odniesienia, ważne jest aktywne uczestnictwo partnerów społecznych na wszystkich etapach kształtowania polityki i jej wdrażania zgodnie z europejskim filarem praw socjalnych.

1. OGÓLNY ZARYS RYNKU PRACY ORAZ TENDENCJI I WYZWAŃ SPOŁECZNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ W niniejszej sekcji przedstawiono ogólny zarys rynku pracy oraz tendencji i wyzwań społecznych w Unii Europejskiej zawierający szczegółowe informacje analityczne na temat głównych obszarów zatrudnienia i polityki społecznej.

1.1. Tendencje na rynku pracy Warunki na rynku pracy w Unii Europejskiej znacznie poprawiły się w 2016 r. i w pierwszej połowie 2017 r., co stanowi istotny postęp w kierunku realizacji celu strategii „Europa 2020” dotyczący wskaźnika zatrudnienia. Największy wzrost wskaźnika zatrudnienia (osób w wieku 20–64 lat), o 1 punkt procentowy do poziomu 71,1 % w 2016 r., odnotowano po zakończeniu kryzysu. Wskaźnik ten wzrastał w dalszym ciągu w pierwszej połowie 2017 r., osiągając w drugim kwartale 2017 r. wartość 72,2 %, co stanowi najwyższy poziom osiągnięty do tej pory w UE. Równocześnie w drugim kwartale 2017 r. liczba osób zatrudnionych wynosiła 235,4 mln, czyli odnotowano o 3,5 mln miejsc pracy więcej niż rok wcześniej. Jeżeli wskaźnik zatrudnienia będzie w dalszym ciągu wzrastał w obecnym tempie, cel strategii „Europa 2020” dotyczący zatrudnienia wynoszący 75 % byłby zasadniczo osiągalny. Sytuacja uległa znacznej poprawie również w strefie euro, w której wskaźnik zatrudnienia osiągnął w drugim kwartale 2017 r. najwyższy poziom wynoszący 70,9 %. Poprawie sytuacji w obszarze zatrudnienia sprzyja stały wzrost uczestnictwa w rynku pracy, przy czym współczynnik aktywności zawodowej (osób w wieku 15–64 lat) osiągnął w drugim kwartale 2017 r rekordowy poziom 73,4 % (73 % w strefie euro). Stały wzrost zatrudnienia przełożył się na stały spadek stopy bezrobocia (osób w wieku 15–74 lat), która w drugim kwartale 2017 r. osiągnęła poziom 7,7 % (9,2 % w strefie euro), zbliżając się powoli do poziomu sprzed kryzysu. Jest to zjawisko tym bardziej pozytywne, że więcej osób, które pozostawały wcześniej bierne zawodowo, weszło na rynek pracy, zwiększając liczebność siły roboczej (w tym liczebność osób poszukujących pracy). Szybko maleje bezrobocie wśród młodzieży i bezrobocie długotrwałe. Chociaż stopa bezrobocia wśród młodzieży jest w dalszym ciągu wysoka (w szczególności w niektórych państwach członkowskich), w ujęciu rocznym zmalała ona prawie o 2 punkty procentowe do poziomu 17 % w drugim kwartale 2017 r. (19,1 % w strefie euro). Obecnie wynosi około 7 punktów procentowych poniżej najwyższej wartości 23,9 % osiągniętej w pierwszym kwartale 2013 r. Stopa bezrobocia długotrwałego (tj. wśród osób bezrobotnych przez ponad 12 miesięcy jako odsetka ludności aktywnej zawodowo) wykazywała podobną tendencję, malejąc w ujęciu rocznym o 0,6 punktu procentowego do poziomu 3,4 % w drugim kwartale 2017 r. (4,7 % w strefie euro). Udział bezrobocia długotrwałego w bezrobociu ogółem również spada, ale utrzymuje się na wysokim poziomie 45,6 % (49,7 % w strefie euro), a w niektórych państwach członkowskich przekracza 50 %. Ponadto stopa bezrobocia bardzo długotrwałego (tj. biorąc pod uwagę bezrobotnych, którzy pozostają bez pracy przez dłużej niż 24 miesiące) maleje powoli, co zwiększa ryzyko, że nabierze ono charakteru trwałego. Źródło: Eurostat, BAEL. Wzrost zatrudnienia i spadek bezrobocia były zaskakująco duże, biorąc pod uwagę stały, ale umiarkowany wzrost PKB. Tendencja ta wyraźnie uwidoczniła się w ciągu ostatnich dwóch lat zarówno w UE, jak i w strefie euro. Niewielki wzrost liczby godzin przepracowanych przez pracownika najemnego wskazuje jednak na mający jeszcze miejsce zastój na rynku pracy, ponieważ liczba ta utrzymuje się około 3 % i około 4 % poniżej poziomu sprzed kryzysu, odpowiednio, w UE (wykres 2) i w strefie euro. Do tej zmiany przyczyniły się wzrost zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy i, w mniejszym stopniu, zmniejszenie liczby godzin pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy. W 2016 r. zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy rosło jednak szybciej niż zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy (jak pokazano w dalszej części niniejszej sekcji). Źródło: Eurostat, rachunki narodowe (obliczenia DG EMPL). Większy wzrost zatrudnienia odnotowano wśród pracowników w starszym wieku. Największy wzrost zatrudnienia w UE, o 4,6 % w 2016 r., co ilustruje wykres 3, odnotowano w grupie pracowników w starszym wieku (osób w wieku 55–64 lat). Daje to ciągle rosnący od zakończenia kryzysu wskaźnik zatrudnienia w tej grupie – z 45,5 % w 2008 r. do 55,3 % w 2016 r. – i odpowiadający mu wzrost współczynnika aktywności zawodowej (do poziomu 59,1 % w 2016 r.). Tendencja ta stanowi odzwierciedlenie toczących się reform krajowych systemów emerytalnych, mających na celu poprawę zrównoważonego charakteru tych systemów i zwiększenie podaży siły roboczej w kontekście zmian demograficznych (w tym wydłużenia średniego trwania życia). Podobnie jak w 2015 r. wzrost zatrudnienia był porównywalnie niższy w grupie osób młodych (w wieku 15–24 lat) i pracowników w wieku najwyższej aktywności zawodowej (osób w wieku 25–54 lat), chociaż szybszy w przypadku pierwszej z tych grup (1,3 % w stosunku do 0,8 %). Z uwagi na stabilny współczynnik aktywności zawodowej (wynoszący 41,5 % zarówno w 2015 r., jak i w 2016 r.), stałe tempo tworzenia miejsc pracy dla osób młodych przyczyniło się do zmniejszenia bezrobocia młodzieży. Podobnie jak w 2015 r. wzrost zatrudnienia był porównywalny w przypadku obydwu płci. Zatrudnienie zarówno mężczyzn, jak i kobiet wzrosło w 2016 r. o 1,4 %. Oznacza to, że chociaż wskaźniki zatrudnienia wzrosły w przypadku obu grup (o 1 punkt procentowy do poziomu, odpowiednio, 76,9 % i 65,3 %), różnica w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć utrzymuje się na niezmienionym poziomie. Chociaż zatrudnienie wzrosło w przypadku wszystkich poziomów wykształcenia, największy wzrost odnotowano wśród pracowników z wyższym wykształceniem. Liczba zatrudnionych osób z wyższym wykształceniem faktycznie wzrosła w 2016 r. o 3,1 % (grupa wiekowa 25–64 lat). Wśród pracowników o umiejętnościach średnich (tj. posiadających wykształcenie średnie II stopnia) i niskich (posiadających wykształcenie średnie I stopnia lub niższe) odnotowano porównywalnie niższy wzrost, odpowiednio o 0,4 % i 0,9 %. Szczegółowe tendencje w poszczególnych państwach członkowskich przedstawiono w dalszych sekcjach sprawozdania.

Źródło: Eurostat, BAEL. Ożywienie gospodarcze stymuluje tworzenie zarówno stałych, jak i tymczasowych miejsc pracy, coraz częściej w pełnym wymiarze czasu pracy. W ujęciu bezwzględnym wzrost liczby pracowników zatrudnionych na podstawie umów na czas nieokreślony w 2016 r. przekroczył wzrost liczby pracowników zatrudnionych na podstawie umów na czas określony (2,7 mln w stosunku do 0,6 mln), chociaż w ujęciu procentowym wzrost był większy w przypadku tej drugiej grupy. Udział pracowników tymczasowych w liczbie pracowników ogółem utrzymuje się na stałym poziomie 14,2 % (szczegółowe informacje zamieszczono w sekcji 3.3.1). Samozatrudnienie wzrosło w 2016 r. zaledwie marginalnie (o 0,3 %), przy czym szybszy wzrost odnotowano wśród osób samozatrudnionych niezatrudniających pracowników (szczegółowe informacje zamieszczono w sekcji 3.1.1). Jak wspomniano wcześniej w tym rozdziale, od początku kryzysu znacznie wzrosła liczba pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy (o około 11 % w porównaniu z 2008 r.), natomiast zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy spadło (o 2 %). Tendencja ta może jednak wkrótce się zmienić, ponieważ w 2016 r. stworzono proporcjonalnie więcej miejsc pracy w pełnym wymiarze czasu pracy niż w niepełnym wymiarze czasu pracy (od 2008 r. to samo miało miejsce tylko raz – w 2014 r.). Ponadto w 2016 r. zmniejszył się udział wymuszonej pracy w niepełnym wymiarze godzin – z 29,1 % do 27,7 %. Zgodnie z tendencją z ubiegłych lat większość miejsc pracy powstała w sektorze usług (+1,7 %). W przemyśle i budownictwie również odnotowano dobry poziom wzrostu (w obu przypadkach +1 %). W budownictwie był to pierwszy rok od 2008 r., w którym wzrost zatrudnienia wykazywał pozytywną tendencję, chociaż w porównaniu ze wspomnianym rokiem liczba osób zatrudnionych w tym sektorze jest w dalszym ciągu o 18 % niższa. Liczba miejsc pracy w rolnictwie w dalszym ciągu malała zgodnie z długofalową tendencją – w 2016 r. zmalała o 4 %. 1.2. Tendencje społeczne Ożywienie na rynku pracy przyniosło ogólną poprawę sytuacji finansowej gospodarstw domowych. Realne dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych, które stanowią miarę dochodów gospodarstw domowych osiąganych na rynku skorygowanych o podatki i transfery socjalne, rosły w 2016 r. trzeci rok z rzędu i osiągnęły poprzednią najwyższą wartość z 2009 r.. Z danych kwartalnych wynika stabilny wzrost o około 2 % w skali roku w 2016 r. W pierwszym kwartale 2017 r. nadal następował wzrost, choć jego tempo było wolniejsze. Niedawny wzrost wynika z wyższych dochodów z pracy przy jednoczesnym stałym wzroście wynagrodzenia osób samozatrudnionych, a w szczególności pracowników. Odzwierciedla to głównie wyższe wskaźniki zatrudnienia, a w mniejszym stopniu wzrost wynagrodzeń. Wzrost świadczeń społecznych również spowodował wzrost dochodu netto gospodarstw domowych, ale jego udział w ogólnym wzroście dochodu do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych spadł w drugiej połowie 2016 r. Dochody z tytułu własności i inne udziały w dochodzie pozostały w ostatnich latach stałe, natomiast wyższe składki na ubezpieczenia społeczne i podatki miały ujemny udział we wzroście dochodu do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych. Lepsza sytuacja gospodarstw domowych pod względem dochodów przyczyniła się do spadku liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (wskaźnik AROPE). W 2016 r. wskaźnik ten w dalszym ciągu ulegał poprawie czwarty rok z rzędu, spadając do poziomu 23,5 % (z 23,8 % w poprzednim roku), przy czym zbliża się on obecnie do najniższego, osiągniętego w 2009 r., poziomu 23,3 %. Postępy w kierunku osiągnięcia zasadniczego celu w ramach strategii „Europa 2020” – podźwignięcia co najmniej 20 mln osób z ubóstwa w porównaniu z 2008 r. – są jednak w dalszym ciągu niewystarczające. W 2016 r. blisko 118 mln osób było zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, tj. o około 700 000 osób więcej niż w 2008 r.. W niektórych grupach ryzyko występowało w większym stopniu: wśród dzieci (w wieku 0–17 lat – 26,4 %), osób młodych (w wieku 18–24 lat – 30,5 %), a także osób posiadających co najwyżej wykształcenie średnie niższego stopnia (34,9 %) i osób z niepełnosprawnościami (w wieku co najmniej 16 lat – 29,9 %). W 2016 r. dwie trzecie osób bezrobotnych również było zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Osoby urodzone poza UE są zazwyczaj w większym stopniu zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (39,1 % w 2015 r.). Natomiast osoby starsze (w wieku powyżej 65 lat) są relatywnie lepiej chronione (odnotowano nieznaczne pogorszenie wskaźnika – z 17,4 % w 2015 r. do 18,3 % w 2016 r.). Źródło: Eurostat, SILC. Uwaga: na wykresie przedstawiono dane dotyczące 27 państw członkowskich UE z wyjątkiem Chorwacji (dane dostępne dopiero od 2010 r.). Przyglądając się elementom składowym wskaźnika AROPE, można zauważyć, że najistotniejszym wyzwaniem pozostaje ubóstwo dochodowe. Liczba osób zagrożonych ubóstwem (wskaźnik zagrożenia ubóstwem) rosła od zakończenia kryzysu przez szereg lat na skutek niekorzystnej sytuacji gospodarczej i sytuacji na rynku pracy do połowy 2014 r., osiągając wartość szczytową wynoszącą 87 mln w 2016 r.. Jako odsetek ogółu ludności liczba osób zagrożonych ubóstwem ustabilizowała się jednak w 2015 r. i 2016 r. (17,3 % w obu latach) dzięki ożywieniu gospodarczemu i poprawie warunków na rynku pracy. Wciąż jednak utrzymuje się powyżej poziomu sprzed kryzysu wynoszącego 16,4 % w 2009 r. Z szybkich szacunków dotyczących roku finansowego 2016 wynika, że w większości państw członkowskich nastąpiła dalsza stabilizacja ubóstwa dochodowego. Liczba osób dotkniętych pogłębioną deprywacją materialną malała od 2013 r., a w 2016 r. osiągnęła najniższy odnotowany dotąd poziom (37,8 mln). Liczba ta odpowiada 7,5 % populacji UE (spadek z 8,1 % w 2015 r.). Spadek ten, odzwierciedlający spadek ubóstwa bezwzględnego, jest głównym czynnikiem, z którym wiąże się spadek liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Lepsza sytuacja na rynku pracy doprowadziła do spadku odsetka osób mieszkających w gospodarstwach domowych osób (quasi-)bezrobotnych. Odsetek ten wynosił w 2016 r. 10,4 % (lub 38,8 mln), co stanowi spadek w stosunku do najwyższego poziomu z 2014 r. wynoszącego 11,2 %. W dłuższym horyzoncie czasowym liczba ta utrzymuje się jednak na wysokim poziomie w porównaniu z 2008 r. (9,2 %). Utrzymała się tendencja wzrostowa (rozpoczęła się wraz z kryzysem) zagrożenia ubóstwem pracujących, które w 2016 r. dotknęło 9,6 % ludności w wieku produkcyjnym. Wartość ta utrzymuje się powyżej najniższego poziomu wynoszącego 8,3 %, odnotowanego w 2010 r. i odpowiada ponad 32 mln pracowników zagrożonych ubóstwem. Samo zatrudnienie, chociaż ma podstawowe znaczenie dla zmniejszenia ryzyka ubóstwa, nie zawsze wystarczy, aby ludzi z tego ubóstwa podźwignąć. Coraz częstsze stosowanie nietypowych form zatrudnienia i polaryzacja zatrudnienia mogą mieć wpływ na wartości tego wskaźnika w przyszłości. Nierówności w dochodach zaczęły nieznacznie maleć w 2016 r. po wzroście, jaki nastąpił w następstwie kryzysu. Wskaźnik zróżnicowania kwintylowego (tj. iloraz całkowitego dochodu uzyskiwanego przez 20 % populacji o najwyższych dochodach oraz całkowitego dochodu uzyskiwanego przez 20 % populacji o najniższych dochodach) nieznacznie zmalał z 5,2 w 2015 r. do 5,1 w 2016 r. po wzroście z 4,9 odnotowanym w 2009 r. Ten niewielki postęp odzwierciedla poprawę warunków gospodarczych i warunków na rynku pracy. Średni wskaźnik nierówności w dochodach w UE kryje jednak w sobie znaczne różnice między państwami (zob. sekcja 3.4).





2. PODSUMOWANIE TABLICY WYNIKÓW ZAWIERAJĄCEJ WSKAŹNIKI SPOŁECZNE W europejskim filarze praw socjalnych, podpisanym jako międzyinstytucjonalna proklamacja przez Parlament Europejski, Radę i Komisję w dniu 17 listopada 2017 r., określono szereg istotnych zasad i praw do celów wsparcia sprawiedliwych i sprawnie funkcjonujących rynków pracy oraz systemów opieki społecznej. Ma on na celu nadawanie kierunku działaniom na rzecz odnowionego procesu konwergencji między państwami członkowskimi w celu stworzenia lepszych warunków pracy i życia. Europejskiemu filarowi praw socjalnych towarzyszy nowa tablica wyników zawierająca wskaźniki społeczne, która służy do monitowania wyników i śledzenia tendencji występujących w państwach członkowskich. W niniejszej wersji wspólnego sprawozdania o zatrudnieniu przedstawiono wyniki z tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne, która zastąpiła tablicę wyników zawierającą kluczowe wskaźniki zatrudnienia i wskaźniki społeczne uzgodnioną w 2013 r.. W nowej tablicy wyników przedstawiono szereg głównych wskaźników służących monitorowaniu wyników państw członkowskich w dziedzinie zatrudnienia i wyników społecznych w trzech szeroko pojmowanych wymiarach określonych w kontekście filaru: (i) równe szanse i dostęp do zatrudnienia, (ii) dynamiczne rynki pracy i sprawiedliwe warunki pracy oraz (iii) wsparcie publiczne / ochrona socjalna i włączenie społeczne. Analiza ta wpisuje się w szerszy kontekst reform przedstawiony w rozdziale 3. 2.1. Objaśnienie tablicy wyników Tablica wyników zawierająca wskaźniki społeczne będzie stanowiła główne narzędzie monitorowania konwergencji prowadzącej do lepszych warunków pracy i życia. Składa się przede wszystkim z następujących 14 głównych wskaźników, które służą ogólnej ocenie tendencji w obszarach zatrudnienia i sytuacji społecznej: -Równe szanse i dostęp do zatrudnienia: 1.Odsetek osób wcześnie kończących naukę w wieku 18–24 lat 2.Wskaźnik zróżnicowania sytuacji kobiet i mężczyzn w obszarze zatrudnienia w wieku 20–64 lat 3.Nierówności w dochodach mierzone wskaźnikiem zróżnicowania kwintylowego S80/S20 4.Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) 5.Młodzież niekształcąca się, niepracująca ani nieszkoląca się (odsetek młodzieży NEET) w wieku 15–24 lat -Dynamiczne rynki pracy i sprawiedliwe warunki pracy: 6.Wskaźnik zatrudnienia w wieku 20–64 lat 7.Stopa bezrobocia w wieku 15–74 lat 8.Uczestniczący w aktywnej polityce rynku pracy na 100 osób, które chcą pracować 9.Realne dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych na osobę 10.Wynagrodzenie pracowników za godzinę pracy, w EUR -Wsparcie publiczne / ochrona socjalna i włączenie społeczne: 11.Wpływ transferów socjalnych (innych niż emerytury) na ograniczenie ubóstwa

12.Dzieci w wieku poniżej trzech lat w oficjalnych placówkach opieki 13.Niezaspokojone potrzeby w zakresie opieki medycznej według subiektywnej oceny 14.Odsetek ludności posiadający podstawowe lub bardziej zaawansowane ogólne umiejętności cyfrowe. Wspólna metodyka stosowana do analizy tablicy wyników została uzgodniona przez Komitet ds. Zatrudnienia i Komitet Ochrony Socjalnej (w celu uzyskania szczegółowych informacji zob. załącznik 3). Pozwala dokonać oceny sytuacji i zmian w państwach członkowskich na podstawie poziomów i zmian w skali roku każdego z głównych wskaźników zawartych w tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne. Poziomy i zmiany sklasyfikowane są na podstawie ich przesunięcia względem odpowiednich (nieważonych) średnich Unii Europejskiej. Wyniki dotyczące państw członkowskich pod względem poziomów i zmian łączy się następnie (stosując wcześniej ustaloną matrycę) w taki sposób, że każde państwo członkowskie zostaje przypisane do jednej z siedmiu kategorii („osiągające najlepsze wyniki”, „osiągające wyniki powyżej średniej”, „osiągające wyniki dobre, ale wymagające obserwacji”, „osiągające wyniki odpowiadające średniej/neutralne”, „osiągające wyniki słabe, lecz poprawiające się”, „wymagające obserwacji” i „sytuacja krytyczna”). Na tej podstawie powstała tabela 1 zawierająca streszczenie tablicy wyników zgodnie z najnowszymi danymi liczbowymi dostępnymi w odniesieniu do każdego wskaźnika. Zalecane jest skrupulatne i niemechaniczne odczytywanie tabeli. W tym celu w rozdziale 3 przedstawiono szczegółową analizę czternastu wskaźników, w tym, w stosownych przypadkach, bardziej długotrwałych tendencji i wskaźników dodatkowych. Ponadto kolejne sprawozdania dotyczące poszczególnych państw zapewnią dogłębną analizę wszystkich „sytuacji krytycznych” oraz dodatkowy kontekst społeczno-ekonomiczny umożliwiający lepszą klasyfikację wyzwań w poszczególnych państwach w kontekście europejskiego semestru. W stosownych przypadkach będzie to stanowić podstawę analityczną dla kolejnych wniosków Komisji dotyczących zaleceń dla poszczególnych państw. 2.2. Dowody zebrane na podstawie tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne Osiągnięcie konwergencji w „postępie społecznym” w wymiarach określonych w filarze praw socjalnych wymaga działania. Analiza głównych wskaźników pokazuje w przypadku 17 państw członkowskich co najmniej jedną „sytuację krytyczną”. Wśród 14 ocenionych dziedzin zidentyfikowano 50 „sytuacji krytycznych”, co odpowiada prawie 13 % całkowitej liczby ocen. Jeżeli wliczy się trzy bardziej problematyczne klasyfikacje, „sytuacja krytyczna”, państwa „wymagające obserwacji” i „osiągające wyniki słabe, lecz poprawiające się”, łączna liczba wyniesie 129, tj. około jednej trzeciej wszystkich ocen. Uwzględniając trzy szeroko pojmowane wymiary objęte tablicą wyników, oznaczenia ostrzeżeniem o problemie pojawiają się częściej w obszarze „wsparcie publiczne / ochrona socjalna i włączenie społeczne”, w którym średnia wynosi 11,8 przypadków (w tym 4,5 to „sytuacje krytyczne”) na wskaźnik. Wydaje się, że wpływ transferów socjalnych na ograniczenie ubóstwa jest najtrudniejszym obszarem, ponieważ ostrzeżenia występują w przypadku 13 państw członkowskich (w tym 5 zaliczonych do najniższej kategorii). W dalszej kolejności znajdują się obszary „równe szanse i dostęp do zatrudnienia” oraz „dynamiczne rynki pracy i sprawiedliwe warunki pracy”, w przypadku których występuje odpowiednio średnio 9 i 8,8 oznaczeń na wskaźnik (odpowiednio 4 i 3 „sytuacje krytyczne”). W pierwszym z tych obszarów najczęściej oznaczanym wskaźnikiem była różnica w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć (10 razy). Natomiast w tym drugim przypadku to wynagrodzenie pracowników za godzinę pracy wydaje się stanowić wskaźnik, z którym wiąże się najwięcej problemów (13 oznaczeń). Tabela wyników obrazuje poprawę sytuacji na rynku pracy i sytuacji społecznej w UE jako całości. Średnio w UE w przypadku 11 na 14 głównych wskaźników odnotowano poprawę w ciągu ostatniego dostępnego roku (tj. 2016 r. lub 2015 r. w zależności od dostępności danych), co potwierdza stałą poprawę na rynkach pracy i poprawę sytuacji społecznej, która towarzyszy ożywieniu gospodarczemu. W szczególności, jeżeli chodzi o stopę bezrobocia, 11 państw członkowskich można w tej chwili zaliczyć do kategorii osiągających najlepsze wyniki lub wyniki powyżej średniej, a tylko jedno państwo znajduje się w sytuacji krytycznej. Dwanaście państw członkowskich jest również oznaczonych jako osiągające najlepsze wyniki lub wyniki powyżej średniej w zakresie wskaźnika zatrudnienia, a 12 państw członkowskich pod względem odsetka osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Niemniej jednak dwa wskaźniki zasadniczo nie uległy zmianie (różnica w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć i wynagrodzenie pracowników za godzinę pracy), a jeden z nich (wpływ transferów socjalnych na ograniczenie ubóstwa) uległ nieznacznemu pogorszeniu. W państwach członkowskich utrzymuje się zróżnicowana sytuacja, a stopień dotkliwości problemów różni się znacznie między poszczególnymi państwami członkowskimi. Większość państw członkowskich z wyjątkiem Danii, Niemiec, Francji, Niderlandów, Szwecji i Zjednoczonego Królestwa jest oznaczona co najmniej raz w związku z problemami dotyczącymi głównych wskaźników. W przypadku Grecji, Rumunii, Włoch i Bułgarii odnotowuje się sytuacje odpowiadające kryteriom „sytuacja krytyczna”, państwa „wymagające obserwacji” lub „osiągające wyniki słabe, lecz poprawiające się” w przypadku co najmniej dziesięciu wskaźników. W tej grupie zdecydowanie największa liczba „sytuacji krytycznych” (tj. wskaźników, które są znacznie gorsze od średniej i nie poprawiają się wystarczająco szybko lub jeszcze bardziej się pogarszają) występuje w Grecji i Rumunii. W przypadku Grecji sytuacje krytyczne pojawiają się we wszystkich trzech obszarach (dobry wynik odnotowano jednak w zakresie wczesnego kończenia nauki). W przypadku Rumunii sytuacje takie mają miejsce głównie w obszarach „równych szans i dostępu do zatrudnienia” i „wsparcia publicznego / ochrony socjalnej i włączenia społecznego”. Pod względem ogólnej liczby kolejne miejsca zajmują Cypr (9 problemów), Hiszpania i Chorwacja (po 8 problemów), Łotwa, Litwa i Portugalia (po 7 problemów). Dania osiąga natomiast najlepsze wyniki lub wyniki powyżej średniej pod względem wszystkich 14 głównych wskaźników, a w dalszej kolejności plasują się Szwecja (12 wskaźników), Austria (10 wskaźników) i Niderlandy (9 wskaźników). Jeśli chodzi o równe szanse i dostęp do zatrudnienia, w ciągu ostatniego roku odnotowano w UE poprawę sytuacji pod względem osób wcześnie kończących naukę, zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym i młodzieży NEET. Sytuacja pozostawała jednak zasadniczo stabilna pod względem różnic w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć i nierówności w dochodach (mierzonej wskaźnikiem zróżnicowania kwintylowego dochodów). Biorąc pod uwagę poszczególne wskaźniki: ·Hiszpania, Malta, Portugalia i Rumunia znajdują się w sytuacji krytycznej, jeżeli chodzi o osoby wcześnie kończące naukę, w przeciwieństwie do Chorwacji, Litwy i Słowenii, które osiągają najlepsze wyniki; ·Grecja, Włochy, Malta i Rumunia uzyskują krytyczny wynik pod względem różnic w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć w przeciwieństwie do Łotwy, Litwy i Szwecji, które osiągają najlepsze wyniki; ·Bułgaria, Grecja, Hiszpania i Litwa znajdują się w sytuacji krytycznej pod względem nierówności w dochodach w przeciwieństwie do Republiki Czeskiej, Słowenii, Słowacji i Finlandii, które osiągają dobre wyniki; ·sytuacja pod względem zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym jest krytyczna w Bułgarii, Grecji i Rumunii w przeciwieństwie do Republiki Czeskiej, Danii, Niderlandów i Finlandii, które osiągają najlepsze wyniki; ·Bułgaria, Grecja, Chorwacja, Cypr i Rumunia stoją wobec sytuacji krytycznej w obszarze młodzieży NEET w przeciwieństwie do Danii, Luksemburga, Niderlandów i Szwecji, które osiągają najlepsze wyniki. Jeżeli chodzi o dynamiczne rynki pracy i sprawiedliwe warunki pracy w UE, w ciągu ostatniego roku sytuacja uległa poprawie pod względem wskaźnika zatrudnienia i stopy bezrobocia, uczestnictwa w aktywnej polityce rynku pracy i wzrostu dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych na osobę, natomiast była dość stabilna pod względem wynagrodzenia pracowników. Biorąc pod uwagę poszczególne wskaźniki: ·Grecja, Chorwacja i Włochy znajdują się w dalszym ciągu w sytuacji krytycznej pod względem wskaźnika zatrudnienia w przeciwieństwie do Danii, Niemiec, Niderlandów, Szwecji i Zjednoczonego Królestwa, które osiągają najlepsze wyniki; ·Grecja uzyskuje krytyczny wynik pod względem stopy bezrobocia w przeciwieństwie do Republiki Czeskiej i Niemiec, które osiągają najlepsze wyniki;

·Bułgaria, Estonia, Chorwacja, Rumunia i Słowenia znajdują się w sytuacji krytycznej pod względem uczestnictwa w aktywnej polityce rynku pracy w porównaniu z wynikami Belgii, Danii, Francji, Węgier i Szwecji; ·wzrost dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych na osobę jest postrzegany jako krytyczny w Grecji i na Cyprze w przeciwieństwie do Polski i Rumunii, które osiągają najlepsze wyniki; ·Bułgaria, Węgry i Polska znajdują się w sytuacji krytycznej pod względem wynagrodzenia pracowników, natomiast Belgia, Dania, Francja, Luksemburg i Niderlandy osiągają najlepsze wyniki. Jeżeli chodzi o wsparcie publiczne oraz ochronę socjalną i włączenie społeczne, w ciągu ostatniego roku sytuacja uległa poprawie w zakresie dostępności opieki nad dzieckiem, niezaspokojonych potrzeb w zakresie opieki medycznej według subiektywnej oceny i umiejętności cyfrowych, ale uległa pogorszeniu pod względem wpływu transferów socjalnych na ograniczenie ubóstwa. Biorąc pod uwagę poszczególne wskaźniki: ·Bułgaria, Grecja, Włochy, Litwa i Rumunia w dalszym ciągu znajdują się w sytuacji krytycznej pod względem zdolności transferów socjalnych do ograniczania ubóstwa. Dla porównania Dania, Austria, Finlandia i Szwecja mają najlepsze wyniki; ·Republika Czeska, Polska i Słowacja uzyskały krytyczny wynik w zakresie dostępności formalnej opieki nad dzieckiem w przeciwieństwie do Belgii, Danii, Luksemburga, Portugalii i Szwecji, które osiągają najlepsze wyniki; ·Estonia, Grecja, Włochy, Polska i Rumunia znajdują się w krytycznej sytuacji pod względem niezaspokojonych potrzeb w zakresie opieki medycznej według subiektywnej oceny (przy pomocy zastosowanej metodyki nie zidentyfikowano żadnego państwa, które osiągnęło najlepsze wyniki); ·Bułgaria i Rumunia znajdują się w sytuacji krytycznej pod względem poziomów umiejętności cyfrowych w przeciwieństwie do Danii, Luksemburga, Niderlandów i Finlandii, które osiągają najlepsze wyniki. Tabela 1. Podsumowanie głównych wskaźników w tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne Uwaga: na dzień 31 października 2017 r. brak jest danych dotyczących udziału w aktywnej polityce rynku pracy w przypadku EL, IT, MT, UK (danych dotyczących LU nie podano ze względu na problem podczas ich weryfikacji); brak dostępnych danych dotyczących wzrostu dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych na osobę w przypadku HR, LU i MT; brak dostępnych danych dotyczących wskaźnika zróżnicowania kwintylowego, wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym oraz wpływu transferów socjalnych na ograniczenie ubóstwa w przypadku IE. Ramka 1. Analiza porównawcza – stan prac W komunikacie z dnia 26 kwietnia 2017 r. ustanawiającym europejski filar praw socjalnych zauważono, że „prowadzona będzie analiza porównawcza i wymiana najlepszych praktyk w wielu obszarach, takich jak przepisy dotyczące ochrony zatrudnienia, zasiłki dla bezrobotnych, płace minimalne, minimalne wynagrodzenie i umiejętności”. W 2015 r. w następstwie wydania sprawozdania pięciu przewodniczących Komisja w ramach współpracy z państwami członkowskimi rozpoczęła analizy porównawcze w niektórych obszarach wspomnianych w komunikacie dotyczącym filaru praw socjalnych. Celem analizy porównawczej jest wspieranie reform strukturalnych i pozytywnej konwergencji prowadzącej do najlepszych wyników. W porównaniu z innymi działaniami w zakresie badań krzyżowych, w ramach których nacisk kładziony jest głównie na porównanie wyników ogólnych, w ramach tych analiz porównawczych nacisk kładziony jest również szczególnie na mechanizmy polityczne (tj. na konkretne parametry polityki, które mogą prowadzić do lepszych wyników). Komitet ds. Zatrudnienia i Komitet Ochrony Socjalnej uzgodniły wspólną metodę polegającą na trzystopniowym podejściu: 1) określenie kluczowych wyzwań i zbioru nadrzędnych wskaźników dotyczących wyników odpowiednich dla omawianego obszaru polityki; 2) wskaźniki efektywności umożliwiające przeprowadzenie analizy porównawczej wyników; 3) określenie środków politycznych, którym towarzyszą zasady ogólne dotyczące wytycznych w zakresie polityki oraz, jeżeli to możliwe, określone wskaźniki. Na tym etapie celem jest umożliwienie porównania państw członkowskich pod kątem każdego środka politycznego, a nie określanie wartości referencyjnych. W 2016 r. w Komitecie ds. Zatrudnienia rozpoczęto dyskusje na temat programu pilotażowego dotyczącego świadczeń dla bezrobotnych i aktywnej polityki rynku pracy, a w 2017 r. osiągnięto porozumienie w tej kwestii. Dotyczy to szczególnie trzech wskaźników wyniku (stopy bezrobocia, bezrobocia długotrwałego i wskaźnika zagrożenia ubóstwem w przypadku osób bezrobotnych), dwóch wskaźników efektywności (odsetka osób zamierzających podjąć pracę, uczestniczących w regularnych działaniach aktywizujących oraz objęcia osób bezrobotnych, w przypadku których okres bezrobocia trwa krócej niż 12 miesięcy, świadczeniami dla bezrobotnych); oraz trzech wskaźników dotyczących środków politycznych, szczególnie w dziedzinie świadczeń dla bezrobotnych (stopa kompensacji, warunki kwalifikujące i okres świadczenia). Na potrzeby analizy świadczeń dla bezrobotnych przedstawionej w rozdziale 3.3 wykorzystano analizę porównawczą. W dalszym ciągu prowadzone są prace dotyczące środków politycznych w zakresie polityki aktywizacji. Analiza porównawcza dotycząca systemów dochodów minimalnych jest również opracowywana wspólnie z państwami członkowskimi w Komitecie Ochrony Socjalnej. Stan realizacji tej analizy przedstawiono w rozdziale 3.4. Trwają również prace w zakresie umiejętności porównawczych, koncentrujące się na środkach politycznych dotyczących uczenia się dorosłych. W kontekście europejskiego filaru praw socjalnych Komisja wraz z państwami członkowskimi zamierza kontynuować przemyślenia dotyczące analizy porównawczej. Ma to na celu określenie zasad filaru, w odniesieniu do których analiza porównawcza może wnieść pozytywny wkład we wzajemne uczenie się i pozytywną konwergencję społeczno-gospodarczą.



3. REFORMY W OBSZARZE ZATRUDNIENIA I POLITYKI SPOŁECZNEJ – DZIAŁANIA PODEJMOWANE PRZEZ PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE I OSIĄGANE WYNIKI W niniejszej sekcji przedstawiono ogólny zarys kluczowych wskaźników i działań w obszarze zatrudnienia i polityki społecznej podjętych przez państwa członkowskie w obszarach priorytetowych określonych w unijnych wytycznych dotyczących zatrudnienia przyjętych przez Radę w 2015 r.. W odniesieniu do każdej wytycznej przedstawiono najnowsze zmiany dotyczące wyboru kluczowych wskaźników, jak również działania w ramach polityki podjęte przez państwa członkowskie. Jeżeli chodzi o działania podjęte przez państwa członkowskie, niniejsza sekcja opiera się na krajowych programach reform państw członkowskich z 2017 r. i na źródłach Komisji Europejskiej. W przypadku braku odmiennego wskazania w sprawozdaniu przedstawiono wyłącznie działania w ramach polityki wdrożone od czerwca 2016 r. Dogłębna analiza sytuacji na rynku pracy w ostatnim czasie znajduje się w sprawozdaniu dotyczącym rynku pracy i wynagrodzeń z 2017 r. oraz w przeglądzie sytuacji w zakresie zatrudnienia i kwestii społecznych w Europie w 2017 r.. 3.1. Wytyczna 5: Pobudzanie popytu na pracę

Niniejszy rozdział jest poświęcony wdrażaniu wytycznej dotyczącej zatrudnienia nr 5, w której zaleca się państwom członkowskim stworzenie warunków sprzyjających popytowi na pracę i tworzeniu miejsc pracy. W pierwszej kolejności przedstawiono przegląd stopy bezrobocia i wskaźnika zatrudnienia w poszczególnych państwach członkowskich, uzupełniając analizę na poziomie UE przeprowadzoną w rozdziale 1, aby podkreślić znaczenie wyzwania w zakresie tworzenia miejsc pracy we wszystkich państwach. Następnie zwrócono uwagę na dynamikę samozatrudnienia jako wskaźnik dotyczący przedsiębiorczości i jako źródło wzrostu zatrudnienia samo w sobie. Następnie przeanalizowano najważniejsze czynniki makroekonomiczne wpływające na decyzje o zatrudnieniu, tj. zmiany w zakresie wynagrodzeń i klina podatkowego. W sekcji 3.1.2 przedstawiono środki z zakresu polityki, wdrożone przez państwa członkowskie w tych obszarach w celu stymulowania popytu na pracę, w tym subwencjonowanie zatrudnienia. 3.1.1. Kluczowe wskaźniki W 2016 r. niemal w połowie państw członkowskich stopa bezrobocia znacznie zmalała o ponad 1 punkt procentowy. Spadek nastąpił w tempie szybszym niż średnie, zwłaszcza w niektórych państwach członkowskich charakteryzujących się bardzo wysoką stopą bezrobocia – w szczególności w Hiszpanii, Chorwacji i na Cyprze (o 2 punkty procentowe lub więcej), ale również w Grecji i Portugalii, co świadczy o konwergencji prowadzącej do obniżenia poziomu bezrobocia. Utrzymują się jednak znaczne różnice. Jak wynika z wykresu 5 (na którym uwzględniono łącznie poziomy i zmiany zgodnie z uzgodnioną metodyką stosowaną do oceny głównych wskaźników znajdujących się w tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne), w 2016 r. utrzymywało się znaczne zróżnicowanie stóp bezrobocia, przy czym ich wartości wahały się od około 4 % w Republice Czeskiej i Niemczech („osiągający najlepsze wyniki”) do 23,6 % w Grecji („sytuacja krytyczna”). Chociaż w Grecji stopa bezrobocia spadła o 1,3 punktu procentowego, ogólnie bezrobocie utrzymuje na bardzo wysokim poziomie. Ponadto również we Włoszech utrzymują się wysokie stopy bezrobocia, przy czym w 2016 r. nie nastąpiła żadna znacząca poprawa (spadek jedynie o 0,2 punktu procentowego). Wśród państw członkowskich o stopie bezrobocia niższej niż średnia, nieznaczny wzrost odnotowano w 2016 r. w Estonii i Austrii. Pomimo stałego spadku odnotowywanego od 2013 r. w większości państw członkowskich stopa bezrobocia była w 2016 r. wciąż wyższa w 2016 r. niż w 2008 r. (wykres 6). Wyjątek stanowią jedynie Niemcy, Węgry, Malta, Polska, Zjednoczone Królestwo i Republika Czeska. Źródło: Eurostat, BAEL (obliczenia DG EMPL). Okres: wartości w 2016 r. i zmiany w skali roku w stosunku do 2015 r. Uwaga: osie krzyżują się na nieważonej średniej dla UE. Legenda znajduje się w załączniku. Źródło: Eurostat, BAEL. Wskaźnik zatrudnienia wzrósł w 27 spośród 28 państw członkowskich, chociaż utrzymują się znaczne różnice. W ciągu ostatniego roku jedynie w Luksemburgu odnotowano nieznaczny spadek. Jak przedstawiono na wykresie 7, wskaźniki zatrudnienia są jedynie częściowo zbieżne. Znajduje to odzwierciedlenie w umiarkowanym spadku linii regresji, która ilustruje związek między zmianami a poziomami stóp bezrobocia. Oznacza to, że państwa członkowskie charakteryzujące się niższymi wskaźnikami zatrudnienia doświadczają nieco szybszego wzrostu niż średnia i odwrotnie, sytuacja pozostaje jednak zróżnicowana. Wskaźniki zatrudnienia (dla grupy wiekowej 20–64 lat) bardzo się różnią, wahając się od 56,2 % w Grecji do 81,2 % w Szwecji. Na dolnym końcu krzywej wskaźnik zatrudnienia utrzymuje się na znacznie niższym poziomie niż średnia UE (poniżej 65 %) w Grecji, Chorwacji, we Włoszech (oznaczonych jako „sytuacje krytyczne”) oraz w Hiszpanii (oznaczonej jako państwo „osiągające wyniki słabe, lecz poprawiające się” z uwagi na znaczącą poprawę). Wskaźnik ten jest nieznacznie wyższy w Rumunii, Belgii i Bułgarii, chociaż wzrasta w tempie wolniejszym niż średnie. Natomiast Niderlandy, Danię, Zjednoczone Królestwo, Niemcy i Szwecję oznaczono jako osiągające najlepsze wyniki – wskaźnik zatrudnienia w tych państwach wyniósł 77 % lub więcej. Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej z jesieni 2017 r. – w 2017 r. i 2018 r. przewidywany jest wzrost zatrudnienia w prawie wszystkich państwach członkowskich. Źródło: Eurostat, BAEL (obliczenia DG EMPL). Okres: wartości w 2016 r. i zmiany w skali roku w stosunku do 2015 r. Uwaga: osie krzyżują się na nieważonej średniej dla UE. Legenda znajduje się w załączniku. Począwszy od 2013 r. średnie wskaźniki zatrudnienia w UE ciągle rosły i obecnie są na poziomie wyższym niż przed kryzysem, jednak różnice są nadal znaczące. W 2016 r. w ponad połowie państw członkowskich, tj. w 17 państwach, wskaźniki te są nadal na poziomie niższym od poziomu z 2008 r. (wykres 8). Jest to szczególnie widoczne w państwach najbardziej dotkniętych kryzysem – w szczególności w Grecji (-10,1 punktu procentowego), na Cyprze (-7,7 punktu procentowego), w Hiszpanii (-4,6 punktu procentowego) i w Chorwacji (-3,5 punktu procentowego). Ożywienie gospodarcze z pewnością przyczyniło się do wzrostu zatrudnienia niemal we wszystkich państwach członkowskich w porównaniu z 2013 r. Największy wzrost wskaźnika zatrudnienia od 2008 r. miał miejsce na Węgrzech (+8,5 punktu procentowego) i na Litwie (+5,3 punktu procentowego).

Źródło: Eurostat, BAEL. W kontekście trwałego wzrostu zatrudnienia tendencje w zakresie samozatrudnienia utrzymują się na bardziej stabilnym poziomie. Średnia stopa samozatrudnienia zmalała w 2016 r. do 14,0 %, co stanowi najniższy wynik od 2008 r., a zatrudnienie ogółem rosło szybciej (+1,5 %) niż samozatrudnienie (+0,3 %). Jeżeli jednak wyłączy się sektor pierwotny (rolnictwo, gospodarka leśna i rybołówstwo), który jest dotknięty spadkiem strukturalnym, liczba osób samozatrudnionych będzie rosła niemal tak szybko jak zatrudnienie ogółem (o 1,3 %). Samozatrudnienie wśród osób ze środowisk migracyjnych w dalszym ciągu staje się coraz częstsze: wskaźnik dla osób niebędących obywatelami UE wzrósł z 11,9 % w 2015 r. (w 2010 r. wynosił jedynie 10,0 %) do 12,2 % w 2016 r. Ponadto zmiany demograficzne doprowadziły do znaczącego wzrostu liczby osób samozatrudnionych w wieku 65 lat i starszych. W 2016 r. ich liczba stanowiła 8 % liczby osób samozatrudnionych ogółem (6 % w 2006 r.). W ujęciu bezwzględnym w 2016 r. w większości państw członkowskich samozatrudnienie wzrosło. Zmiany w sektorach odegrały pewną rolę, przy czym spadki występowały głównie w państwach członkowskich o ponadprzeciętnym udziale osób samozatrudnionych w sektorze pierwotnym (Chorwacja, Rumunia, Słowenia, Bułgaria, Portugalia, Finlandia i Polska). Spadki odnotowano również na Cyprze, w Niemczech, Belgii, Szwecji i we Włoszech, natomiast wskaźnik samozatrudnienia wzrósł we wszystkich pozostałych państwach członkowskich (o 5 % lub więcej w Luksemburgu, na Słowacji i w Zjednoczonym Królestwie). Stopa samozatrudnienia wśród mężczyzn w dalszym ciągu stale spadała (do 17,5 % w 2016 r.; do 2014 r. wynosiła ponad 18 %), natomiast stopa samozatrudnienia wśród kobiet utrzymuje się od 2012 r. na stałym poziomie wynoszącym około 9,9 %. Samozatrudnienie bez pracowników (tzw. osoby pracujące na własny rachunek) nadal jest szeroko rozpowszechnione. W 2016 r. liczba osób pracujących na własny rachunek poza sektorem pierwotnym wzrosła o 1,8 % (i była o 9 % wyższa niż w 2008 r.), natomiast liczba pracodawców (osób samozatrudnionych zatrudniających pracowników) poza sektorem pierwotnym wzrosła jedynie o 0,3 % (i była o 10 % mniejsza niż w 2008 r.). Za samozatrudnieniem bez pracowników może w pewnych okolicznościach kryć się sytuacja fikcyjnego samozatrudnienia; kwestia ta zostanie szerzej omówiona w sekcji 3.3 wraz z segmentacją rynków pracy. W UE wzrost wynagrodzeń utrzymuje się na niskim poziomie pomimo ciągłej poprawy na rynku pracy. Wynagrodzenia realne dostosowane do zmiany cen konsumpcyjnych wzrosły prawie we wszystkich państwach członkowskich, przy czym ogólnie w UE wzrost wyniósł 1,3 %. Wzrost był niższy w strefie euro, w której wobec niskiej inflacji w 2015 r. i 2016 r. wynagrodzenia realne wzrosły w obu latach o nieco mniej niż 1 %. Nieznaczny wzrost wynagrodzeń połączony z niewielkim spadkiem tempa wzrostu wydajności przełożył się na umiarkowane ożywienie dynamiki jednostkowego kosztu pracy. Wynagrodzenie pracowników jest bardzo zróżnicowane w całej Europie i waha się od 4,6 EUR za godzinę pracy w Bułgarii do 43,3 EUR w Luksemburgu. Ponadto na wykresie 9 wykazano, że Europa jest z zasadniczo podzielona na dwie grupy: grupę państw o niskich wynagrodzeniach i grupę państw o wysokich wynagrodzeniach, a tylko wynagrodzenia na Cyprze, w Słowenii, Włoszech i Hiszpanii są zbliżone do średniej UE. Na dolnym końcu wykresu wyróżniają się w szczególności Bułgaria, Polska i Węgry, a także Rumunia, w której w minionym roku odnotowano jednak znaczny wzrost. Można zidentyfikować pewne oznaki konwergencji, nawet jeżeli współzależność między bezwzględnym poziomem wynagrodzeń a zmianą w wynagrodzeniach nie wydaję się silna. Źródło: Eurostat, rachunki narodowe. Okres: wartości w 2016 r. i zmiany w skali roku w stosunku do 2015 r. Uwaga: osie krzyżują się na nieważonej średniej dla UE. Legenda znajduje się w załączniku. W latach 2011–2016 w większości państw członkowskich (w 18 z 28) realny wzrost wynagrodzeń nie nadążał za średnim wzrostem wydajności. W sześciu państwach (w Belgii, na Cyprze, w Finlandii, Chorwacji, Grecji i Portugalii) w okresie 2014–2016 realny wzrost wynagrodzeń miał wartość ujemną. Również w dłuższej perspektywie czasowej zmiany wynagrodzenia realnego były średnio opóźnione w stosunku do wydajności. (zob. wykres 10). Źródło: Eurostat, rachunki narodowe (obliczenia DG EMPL) Zmiany konkurencyjności kosztowej korzystnie oddziaływały na przywrócenie równowagi w strefie euro, choć ich tempo uległo spowolnieniu. W strefie euro, po przedłużeniu okresu stosowania restrykcyjnej polityki finansowej i polityki umiarkowanego wzrostu płac, do 2015 r. większość państw członkowskich uzyskała nadwyżkę na rachunku obrotów bieżących. Wobec niewielkiego wzrostu wynagrodzeń w strefie euro nominalne jednostkowe koszty pracy rosły nieco szybciej w państwach wyróżniających się dużymi i trwałymi nadwyżkami na rachunku obrotów bieżących niż w państwach będących dłużnikami netto. Różnica ta uległa jednak w 2016 r. pewnemu zmniejszeniu, opóźniając przywrócenie równowagi.

W większości państw członkowskich wzrost wynagrodzeń w 2016 r. przebiegał w tempie wolniejszym lub takim, jak przewidziano na podstawie historycznych związków ze stopą bezrobocia, tj. wynagrodzenia pozostawały w tyle za spadkiem stopy bezrobocia. Do państw, w których wzrost wynagrodzeń utrzymywał się najdłużej poniżej poziomu historycznych związków, należą: Belgia, Bułgaria, Finlandia, Słowacja i Szwecja. Krzywa Phillipsa – (zwykle ujemny) związek między wzrostem wynagrodzeń a stopą bezrobocia – potwierdza, że wynagrodzenia zareagowały na ożywienie powoli, w szczególności w strefie euro. Na wykresie 11 porównano roczną zmianę wynagrodzenia nominalnego na pracownika z tak zwaną różnicą w bezrobociu, tj. różnicą między faktyczną stopą bezrobocia i jej tendencją. Od początku kryzysu krzywa była bardziej płaska niż wcześniej, co oznacza słabszą reakcję wynagrodzeń na spadek bezrobocia. Ponadto wskaźnik wzrostu wynagrodzeń utrzymywał się w ciągu ostatnich trzech lat na niższym poziomie niż tendencje oczekiwane w związku z poprawą sytuacji na rynku pracy. Nieznaczną dynamikę wynagrodzeń można wyjaśnić słabym wzrostem wydajności, niskimi oczekiwaniami inflacyjnymi, skutkami niektórych reform rynku pracy i ciągłym zastojem na rynku pracy. W szczególności obecna stopa bezrobocia może nie odzwierciedlać we właściwy sposób rzeczywistego stanu wykorzystania zasobów na rynku pracy. Oprócz osób faktycznie poszukujących pracy (tj. osób bezrobotnych) dodatkową presję na obniżenie wynagrodzeń mogą wywierać osoby zniechęcone poszukiwaniem pracy i pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze godzin na stanowiskach poniżej posiadanych kwalifikacji. Oczekiwany spadek inflacji i obniżenie wydajności może również wpływać na negocjacje dotyczące wynagrodzeń, przyczyniając się do utrzymania wzrostu wynagrodzeń na niskim poziomie i osłabiając tym samym stabilność ożywienia. Wynegocjowane wynagrodzenia pozwalają uzyskać jasny obraz sposobu, dzięki któremu nie doszło do urzeczywistnienia presji płacowych, szczególnie w strefie euro: coroczna zmiana procentowa w pierwszym kwartale 2017 r. wyniosła 1,5 % – około 0,5 punktu procentowego mniej niż na wczesnym etapie ożywienia. Źródło: Baza danych DG ECFIN AMECO i Eurostat, BAEL. Obciążenie podatkowe pracy w Europie jest zasadniczo stabilne, ale pomiędzy poszczególnymi państwami członkowskimi występują znaczące różnice. W 2016 r. obniżenie klina podatkowego w przeliczeniu na jednego pracownika otrzymującego średnie wynagrodzenie było najbardziej znaczące w Austrii (-2,4 punktu procentowego), Belgii (-1,4 punktu procentowego) i we Włoszech (-1,2 punktu procentowego), natomiast jego znaczący wzrost odnotowano w Niderlandach (1,3 punktu procentowego), w Grecji (1,0 punktu procentowego) i w Polsce (0,9 punktu procentowego). Jak wynika z wykresu 12, klin podatkowy waha się od poziomu poniżej 30 % w Irlandii i na Malcie do około 50 % w Belgii, Niemczech, Austrii, Francji, Włoszech i na Węgrzech. Podobne zróżnicowanie można zaobserwować w przypadku pracowników o niskich dochodach (tj. zarabiających 67 % płacy średniej), przy czym sytuacja w poszczególnych krajach jest bardzo zróżnicowana pod względem progresywności stawek podatkowych. W latach 2013–2016 średni nieważony klin podatkowy obniżył się o 0,5 punktu procentowego (a o 0,8 punktu procentowego w odniesieniu do pracowników o niskich dochodach), przy czym znaczne obniżki wystąpiły w niektórych państwach posiadających najwyższe wskaźniki (w Belgii, Austrii, a także we Włoszech i Francji, ograniczone jednak do pracowników o niskich dochodach), a także w Rumunii i Danii. Z drugiej strony znaczące wzrosty wystąpiły w Luksemburgu i – tylko w odniesieniu do niskich wynagrodzeń – w Portugalii. Źródło: Baza danych dotycząca podatków i świadczeń, Komisja Europejska/OECD. Uwaga: dane dotyczące gospodarstw domowych z jednym żywicielem (bez dzieci). Aktualne dane dotyczące Cypru nie są dostępne. 3.1.2. Rozwiązania polityczne Państwa członkowskie kontynuowały proces subwencjonowania zatrudnienia w celu wspierania popytu na pracę i tworzenia miejsc pracy. Większość środków w tym obszarze ukierunkowano na określone grupy, w których występują problemy z integracją na rynku pracy (np. młodzież, osoby starsze, długotrwale bezrobotni, uchodźcy itp.); środki te składają się z zachęt finansowych (lub obniżek podatków / składek na ubezpieczenie społeczne) dla pracodawców do celów zatrudniania określonego rodzaju pracowników. W ciągu okresu odniesienia (począwszy od drugiej połowy 2016 r.) szereg państw członkowskich wprowadziło ukierunkowane subwencjonowanie zatrudnienia (szczegółowe informacje znajdują się w sekcji 3.2). Kilka państw wprowadziło również (lub zamierza wprowadzić) subwencjonowanie zatrudnienia dla szerszego grona odbiorców, tj. bez warunków kwalifikujących lub na mało restrykcyjnych warunkach, zwykle w celu promowania zatrudnienia na czas nieokreślony. Włochy wprowadziły ograniczone do regionów południowych obniżenie składek na ubezpieczenie społeczne dla pracodawców zatrudniających na czas nieokreślony (lub w ramach przygotowania zawodowego) osoby w wieku do 25 lat lub osoby bezrobotne od co najmniej sześciu miesięcy. Francja przedłużyła o sześć miesięcy (do pierwszego semestru 2017 r., który właśnie się kończy) premię w wysokości 4 000 EUR przyznawaną na zatrudnienie przez małe lub średnie przedsiębiorstwo pracownika, którego wynagrodzenie sięga do 1,3-krotności płacy minimalnej; korzyść z tej premii odniosło prawie 1,6 mln pracowników. W Austrii analizowane jest obecnie wprowadzenie premii związanej z zatrudnieniem ukierunkowanej na tworzenie nowych miejsc pracy poprzez ograniczenie kosztów wynagrodzeń dla pracodawców tworzących nowe stanowiska. W innych przypadkach subwencjonowanie zatrudnienia jest skierowane do szeregu grup defaworyzowanych. Na przykład Portugalia stworzyła zachęty finansowe promujące stałe zatrudnienie w postaci częściowych zwolnień ze składek na ubezpieczenie społeczne dla określonych grup szczególnie wrażliwych (osób młodych, osób długotrwale bezrobotnych, osób starszych). Ponadto istnieje inny środek wsparcia w zakresie zatrudnienia ukierunkowany na te same grupy, który stanowi zachętę do przekształcenia umów na czas określony w umowy na czas nieokreślony. Europejski Fundusz Społeczny (EFS) wspiera ten środek, a także realizację najnowszej inicjatywy polegającej na promowaniu przechodzenia z praktyk zawodowych na umowy na czas nieokreślony. Cypr wprowadził działania na rzecz subwencjonowania zatrudnienia służące zatrudnianiu osób należących do grup szczególnie wrażliwych, w tym osób otrzymujących minimalny dochód gwarantowany oraz osób z niepełnosprawnościami. Na Węgrzech EFS wspiera zwiększenie potencjału zatrudnienia przedsiębiorstw społecznych poprzez zachęty i dofinansowanie tworzenia miejsc pracy. Część państw członkowskich podejmuje działania na rzecz promowania przedsiębiorczości i przedsiębiorstw typu start-up. Na przykład Węgry wspierają osoby młode do 30 roku życia oraz zarejestrowane osoby poszukujące pracy w wieku powyżej 30 lat w zakładaniu przedsiębiorstw w ramach programu gwarancji dla młodzieży. W Rumunii celem krajowego programu dotyczącego przedsiębiorstw typu start-up wspieranego w ramach EFS jest promowanie rozwoju nowych MŚP. Od 2018 r. w Finlandii będzie można otrzymać zasiłek dla bezrobotnych w formie dotacji na założenie przedsiębiorstwa typu start-up, a także pracując w niepełnym wymiarze czasu pracy jako przedsiębiorca. Ponadto trwają dyskusje dotyczące sposobu ułatwienia osobom bezrobotnym zakładania przedsiębiorstw. W wielu państwach członkowskich podjęto również działania, aby zapewnić osobom samozatrudnionym dostęp do odpowiednich praw socjalnych (zob. sekcja 3.3 dotycząca segmentacji rynków pracy). Szereg państw członkowskich ograniczyło koszty pracy przez obniżenie klina podatkowego, często tylko w odniesieniu do najniższego dochodu. W ostatnich miesiącach w wielu państwach zajęto się kwestią klina podatkowego, w szczególności w odniesieniu do osób o niskich dochodach, poprzez wprowadzenie reform skoncentrowanych na podatku dochodowym od osób fizycznych, często przez zwiększenie kwot wolnych od podatku (tj. kwoty dochodu wolnej od podatku). Na przykład w Niemczech rząd federalny zaktualizował stawkę podatku dochodowego w celu ograniczenia drenażu podatkowego i zwiększenia podstawowej kwoty wolnej od podatku, ulgi podatkowej dla osób wychowujących dzieci, świadczenia na dziecko i świadczenia uzupełniającego na dziecko. W Estonii Parlament przyjął nowy plan reformy systemu podatkowego wchodzący w życie w 2018 r., w ramach którego uwzględniono zwiększenie miesięcznej podstawowej kwoty dochodu wolnej od podatku do 500 EUR miesięcznie (ze 180 EUR w 2017 r.). Litwa wprowadziła zmiany do ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, zwiększając podstawową i dodatkową kwotę dochodu zwolnioną od podatku. Węgry zwiększyły ulgi podatkowe dla rodzin w odniesieniu do pracowników z dwojgiem dzieci. Zjednoczone Królestwo podwyższyło kwotę odliczenia do 11 500 GBP (około 13 100 EUR) rocznie oraz podwyższyło próg wyższej stawki z 43 000 GBP do 45 000 GBP (51 400 EUR). Francja dodatkowo obniżyła podatek dochodowy w odniesieniu do niskich i średnich dochodów. W Belgii w dniu 1 stycznia 2017 r. wszedł w życie drugi etap brukselskiej reformy podatkowej obejmującej dodatkowe ograniczenie podatku dochodowego od osób fizycznych i przenoszenie obciążeń podatkowych z pracy na nieruchomości. Na Łotwie zasadnicza reforma podatkowa obejmuje zastąpienie ryczałtowej stawki podatku dochodowego od osób fizycznych wynoszącej 23 % systemem progresywnym. Cypr zniósł „składki specjalne” – podatek progresywny od miesięcznych uposażeń brutto wszystkich pracowników, osób samozatrudnionych i emerytów. Słowenia wprowadziła zmiany do ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych w celu ograniczenia obciążeń związanych z tym podatkiem. Wiele państw członkowskich podjęło działania w kwestii klina podatkowego poprzez ograniczenie składek na ubezpieczenie społeczne. We Francji ograniczono składki płacone przez pracodawcę, wyrównując to częściowo wzrostami po stronie pracowników. W innych państwach obniżenia składek na ubezpieczenie społeczne były ukierunkowane raczej na wspieranie zatrudnienia konkretnych grup docelowych, takich jak młodzi i starsi pracownicy (Belgia i Włochy), osoby niepełnosprawne (Malta), nowi pracownicy zatrudnieni na podstawie umów na czas nieokreślony (Włochy) lub nowi pracownicy zatrudnieni przez pracujących na własny rachunek (Szwecja). Węgry obniżyły podatek od składek na ubezpieczenia społeczne, co miało wpływ na klin podatkowy w przypadku osób o niskich dochodach. Jednocześnie szereg państw (Grecja, Litwa, Łotwa, Chorwacja) wprowadziło lub podwyższyło składki na ubezpieczenie społeczne dla osób samozatrudnionych lub dla osób zatrudnionych na podstawie nietypowych umów o pracę. Ponadto od 2018 r. Łotwa powyższy ogólnie składki na ubezpieczenia społeczne zarówno w odniesieniu do pracodawców, jak i pracowników w celu finansowania opieki zdrowotnej. Opierając się na głównych reformach przeprowadzonych w ciągu ostatnich lat, niektóre państwa członkowskie wprowadzają dalsze zmiany w swoich systemach ustalania wynagrodzeń. Po konsultacji z partnerami społecznymi Belgia zakończyła przegląd ustawy w sprawie ustalania wynagrodzeń z 1996 r., ustanawiając automatyczny mechanizm korygujący, wprowadzając margines bezpieczeństwa i wzmacniając podstawę prawną normy wynagrodzeń, aby zapobiec utracie konkurencyjności kosztowej. W lipcu 2017 r. rząd federalny ogłosił również zamiar uproszczenia i promowania udziału pracowników w zyskach przedsiębiorstw. Chorwacja zwiększyła skuteczność procesu negocjacji zbiorowych w sprawie zawierania układów zbiorowych wiążących dla rządu poprzez zapewnienie równego dostępu do komitetów negocjacyjnych, usprawnienie zarządzania finansowego funduszami z budżetu państwa oraz zapewnienie trwałości systemu wynagrodzeń. Portugalia zawiesiła tymczasowo automatyczne wygaśnięcie układów zbiorowych na okres 18 miesięcy do lipca 2018 r. z uwagi na małą liczbę nowych podpisanych układów zbiorowych. Ponadto po opublikowaniu zielonej księgi w sprawie stosunków pracy i w ramach trójstronnej umowy z partnerami społecznymi rząd planuje podjąć działania służące promowaniu negocjacji zbiorowych. W Słowenii związki zawodowe sektora publicznego i rząd kontynuowały negocjacje w sprawie sposobu rozluźnienia szeregu tymczasowych środków oszczędnościowych wprowadzonych w ramach ustawy o saldzie budżetowym z 2012 r. oraz w sprawie kwestii, takich jak wynagrodzenie za wykonanie pracy związane z większym nakładem pracy, wzrost wynagrodzenia za promocję, zwrot kosztów związanych z urlopem corocznym i rozwiązywanie umów o pracę w przypadku osób spełniających warunki uprawniające do emerytury. We Francji w wyniku konsultacji z partnerami społecznymi przyjęto nową reformę prawa pracy, dalej rozszerzając obszar, w którym pierwszeństwo mają porozumienia na szczeblu przedsiębiorstwa, określając jednocześnie, w jakich przypadkach decydujące powinny pozostać porozumienia na poziomie branżowym. Część państw członkowskich, przy udziale partnerów społecznych, dostosowało swoje wynagrodzenia minimalne lub podjęło działania w celu zwiększenia stopnia przewidywalności przepisów dotyczących ustalania wynagrodzenia minimalnego. W Bułgarii rząd przedstawił projekt mechanizmu ustalania wynagrodzenia minimalnego obejmujący trzy scenariusze i element analizy skutków w oczekiwaniu na porozumienie z partnerami społecznymi. Rząd planuje stopniowo zwiększać minimalne wynagrodzenie z obecnego poziomu 230 EUR do 305 EUR miesięcznie w 2020 r. Rumunia określiła poziom minimalnego wynagrodzenia do 2020 r. w ramach swojego programu rządowego. Od 2010 r. minimalne wynagrodzenie wzrosło ponad dwukrotnie i przewidywany jest jego dalszy wzrost z 315 EUR do 380 EUR miesięcznie w 2020 r. W Irlandii podwyższono minimalne wynagrodzenie z 9,15 EUR za godzinę w 2016 r. do 9,25 EUR w 2017 r. w oparciu o zalecenia Komisji ds. niskich płac, która oceniła również skutki społeczne dostosowań minimalnego wynagrodzenia. Rząd irlandzki ogłosił ostatnio dalszy wzrost minimalnego wynagrodzenia do 9,55 EUR za godzinę od stycznia 2018 r. Łotwa ustaliła wzrost minimalnego wynagrodzenia z 380 EUR do 430 EUR miesięcznie począwszy od dnia 1 stycznia 2018 r. Polska podwyższyła miesięczne minimalne wynagrodzenie do 2 000 PLN i wprowadziła minimalne wynagrodzenie godzinowe dla osób zatrudnionych na podstawie umowy cywilnoprawnej (13 PLN za godzinę, tj. około 3 EUR). W Portugalii, w następstwie trójstronnego porozumienia z partnerami społecznymi, w dniu 1 stycznia 2017 r. rząd podwyższył ustawowe wynagrodzenie minimalne z 530 EUR do 557 EUR miesięcznie. Podwyżce towarzyszyło tymczasowe ograniczenie składek na ubezpieczenie społeczne płaconych przez pracodawcę za pracowników otrzymujących minimalne wynagrodzenie. Celem rządu Zjednoczonego Królestwa jest podwyższenie ustawowego minimalnego wynagrodzenia dla osób w wieku powyżej 25 lat do 60 % mediany dochodów z pracy do 2020 r. (około 9 GBP na godzinę, blisko 10,3 EUR). Dzięki rocznemu podwyższeniu, które nastąpiło w kwietniu 2017 r., ustawowe wynagrodzenie zapewniające utrzymanie na minimalnym poziomie wzrosło do 7,50 GBP za godzinę (8,6 EUR), wzrośnie także ustawowe minimalne wynagrodzenie dla młodych pracowników oraz uczniów zawodu. W Niemczech rząd federalny zastosował się do zalecenia stałej Komisji partnerów społecznych ds. Minimalnego Wynagrodzenia, podwyższając poziom ogólnego minimalnego wynagrodzenia z 8,50 EUR do 8,84 EUR za godzinę od dnia 1 stycznia 2017 r.





3.2 Wytyczna 6: Zwiększenie podaży pracy, umiejętności i kompetencji Niniejsza sekcja jest poświęcona wykonaniu wytycznej dotyczącej zatrudnienia nr 6, w której zaleca się państwom członkowskim stworzenie warunków sprzyjających podaży pracy i doskonaleniu umiejętności i kompetencji. W sekcji tej przedstawiono wskaźniki wpływu systemu kształcenia i szkolenia na szanse zatrudnienia siły roboczej (poziom umiejętności podstawowych, uczestniczenie w uczeniu się przez całe życie oraz przechodzenie od kształcenia do zatrudnienia przy różnego rodzaju programach nauczania); następnie omówione zostały wyniki na rynku pracy w przypadku poszczególnych grup niedostatecznie reprezentowanych na rynku pracy (np. osób młodych, pracowników w starszym wieku, osób ze środowisk migracyjnych i kobiet). W sekcji 3.2.2 przedstawiono środki z zakresu polityki wdrożone przez państwa członkowskie w tych obszarach i środki ukierunkowane na określone grupy defaworyzowane. 3.2.1. Kluczowe wskaźniki W 2016 r. wskaźnik wczesnego kończenia nauki w UE dalej obniżał się. Zatrzymał się na poziomie 10,7 %, co stanowiło spadek o 0,3 punktu procentowego w stosunku do 2015 r. Siedemnaście państw członkowskich odnotowało wskaźniki na poziomie poniżej wartości docelowej UE, wynoszącej 10 %. Jednocześnie wskaźnik ten wyniósł blisko 20 % na Malcie, w Hiszpanii i Rumunii (które wraz z Portugalią oznaczono jako charakteryzujące się „sytuacją krytyczną”), natomiast w Chorwacji, na Litwie i w Słowenii wskaźnik ten wynosił poniżej 5 % (państwa osiągające najlepsze wyniki). W ciągu ostatnich lat wskaźnik wczesnego kończenia nauki utrzymywał się na stałym poziomie w zdecydowanej większości państw członkowskich (jak pokazano na wykresie 13), najbardziej zmalał w Luksemburgu (o 3,5 punktu procentowego) i w Grecji (1,4 punktu procentowego), ale na Cyprze znacząco wzrósł (o 2,8 punktu procentowego, chociaż jego poziom był nadal niższy od średniej UE). Nie widać w 2016 r. konwergencji między państwami członkowskimi, co można stwierdzić na podstawie prawie poziomej linii regresji, która przedstawia związek między rocznymi zmianami i poziomami wskaźnika wczesnego kończenia nauki. W porównaniu z 2008 r. (wykres 14) wskaźnik wczesnego kończenia nauki obniżył się jednak średnio o 4 punkty procentowe prawie we wszystkich państwach członkowskich; największy spadek odnotowano w Portugalii, Hiszpanii, Grecji i Luksemburgu, natomiast na Węgrzech, w Republice Czeskiej, na Słowacji i w Rumunii wskaźnik ten wzrósł. W 2016 r. różnica dotycząca wskaźnika wczesnego kończenia nauki między mężczyznami a kobietami zmniejszyła się do 3 punktów procentowych z 3,9 punktu procentowego w 2008 r., przy czym kobiety rzadziej wcześnie kończą naukę niż mężczyźni. Źródło: Eurostat. Okres: wartości w 2016 r. i zmiany w skali roku w stosunku do 2015 r. Uwaga: osie krzyżują się na nieważonej średniej dla UE. Legenda znajduje się w załączniku. Źródło: Eurostat (BAEL). Kod danych online: edat_lfse_14. Długoterminowe obniżenie się poziomu wczesnego kończenia nauki w Europie jest pozytywną tendencją, która w dużej mierze wynika z reform strukturalnych systemów kształcenia i szkolenia oraz ukierunkowanych działań w ramach polityki. W następstwie kryzysu może być to częściowo związane z utrzymującymi się trudnościami dotyczącymi dostępu do zatrudnienia w przypadku państw o wysokim poziomie bezrobocia młodzieży, w których osoby młode zdecydowały się przedłużyć okres kształcenia. Ponadto wczesne kończenie nauki jest silnie związane z upośledzeniem społecznym i z niskim poziomem wykształcenia rodziców. Uczniom pochodzącym ze środowisk migracyjnych, w szczególności uczniom urodzonym w innym państwie, przypisuje się wysoki wskaźnik wczesnego kończenia nauki. W 2015 r. uczniowie z niepełnosprawnościami byli również bardziej defaworyzowani i w porównaniu z uczniami bez niepełnosprawności różnica wynosiła 10,3 punktu procentowego. Ważnym wskaźnikiem jakości systemów kształcenia i szkolenia wstępnego jest poziom podstawowych umiejętności uczniów, takich jak czytanie, matematyka i nauki przyrodnicze. Przeprowadzone przez OECD badanie w ramach Programu międzynarodowej oceny umiejętności uczniów (PISA) z 2015 r., dotyczące kompetencji podstawowych zdobytych na etapie kształcenia podstawowego i średniego I stopnia, wykazało, że 19,7 % europejskich uczniów w wieku 15 lat osiąga słabe wyniki w nauce czytania, 22,2 % – w nauce matematyki, a 20,6 % – w naukach przyrodniczych. W porównaniu z poprzednim badaniem z 2012 r. średnio w UE i w większości państw UE wyniki we wszystkich obszarach uległy pogorszeniu, chociaż wśród państw członkowskich utrzymuje się znaczne zróżnicowanie w zakresie nabywania umiejętności podstawowych. Oznacza to, że państwa UE są jeszcze dalej od osiągnięcia celu, jakim jest zmniejszenie do 2020 r. odsetka uczniów osiągających słabe wyniki w nauce czytania, matematyki i w naukach przyrodniczych do poziomu poniżej 15 %. Niekorzystna sytuacja społeczno-ekonomiczna stanowi najistotniejszy czynnik związany z niskimi osiągnięciami w nauce. Istnieje również zbieżność między uczniami mającymi słabe osiągnięcia w nauce i uczniami ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi lub pochodzącymi ze środowisk migracyjnych. W UE średni odsetek osób osiągających słabe wyniki w naukach przyrodniczych, znajdujących się w dolnym kwartylu społeczno-ekonomicznym populacji uczniów w ramach PISA 2015, wynosi około 34 %, tj.26 punktów procentowych więcej niż w górnym kwartylu społeczno-ekonomicznym (wykres 15). W państwach członkowskich, w których występuje znaczny odsetek uczniów pochodzących ze środowisk migracyjnych, odsetek osób osiągających słabe wyniki w zakresie opanowania umiejętności podstawowych jest zazwyczaj wyższy niż średni, a wyniki osiągane przez uczniów są zwykle silnie powiązane z ich statusem społeczno-ekonomicznym. Ponadto zgodnie z tym, co zostało wcześniej omówione w ramach wspólnego sprawozdania o zatrudnieniu z 2017 r., ostatni przepływ migracji do UE zwrócił uwagę na rolę systemów kształcenia i szkolenia w pomaganiu wielu tysiącom napływających osób młodych w rozwijaniu ich pełnego potencjału i integracji w społeczeństwach europejskich.

Źródło: Komisja Europejska (2016 r.), PISA 2015 r.: Wyniki osiągane przez UE i wstępne wnioski dotyczące polityki kształcenia w Europie. Od ponad dekady odsetek osób z wyższym wykształceniem wśród osób w wieku 30–34 lat wzrasta w sposób ciągły i widoczny. Odsetek ten wynosi obecnie 39,1 %, co oznacza, że tylko w ostatnim roku wzrósł on o 0,4 punktu procentowego. W osiemnastu państwach członkowskich odsetek osób z wyższym wykształceniem jest wyższy niż zasadniczy cel w ramach strategii „Europa 2020” wynoszący 40 %. Od 2008 r. średni odsetek osób z wyższym wykształceniem w UE wzrósł o 8 punktów procentowych (wykres 16). Pomimo znacznych postępów na przestrzeni ostatnich lat odsetek osób z wyższym wykształceniem w państwach członkowskich mających w tym zakresie zaległości stanowi około połowy tego odsetka w państwach wiodących. Znaczące różnice pod względem liczby osób z wykształceniem wyższym utrzymują się między płciami, przy czym kobiety są lepiej wykształcone niż mężczyźni we wszystkich państwach członkowskich z wyjątkiem Niemiec, a średnia różnica dotycząca liczby osób z wykształceniem wyższym w UE między mężczyznami a kobietami wynosi niemalże 10 punktów procentowych. Pochodzenie rodziców nadal wpływa na liczbę osób z wykształceniem wyższym, przy czym ich odsetek w przypadku osób urodzonych za granicą jest o około 5 punktów procentowych niższy niż średni odsetek, chociaż odwrotną tendencję można zauważyć w Danii, Irlandii, Luksemburgu, na Łotwie i w Zjednoczonym Królestwie. Ponadto osoby młode, które wyemigrowały w wieku obowiązku szkolnego lub w końcowym okresie obowiązku szkolnego doświadczają większych trudności niż osoby, które wyemigrowały w młodszym wieku, a ponadto wymagają one nietradycyjnych ścieżek, aby uzyskać dostęp do szkolnictwa wyższego, w ramach którego uznawane są umiejętności, jakie osoby te mogły zdobyć w inny sposób niż za pośrednictwem tradycyjnego kształcenia średniego II stopnia. Wśród osób z niepełnosprawnościami odsetek z wykształceniem wyższym jest ciągle niższy, przy czym w 2015 r. różnica wynosiła 13,6 punktu procentowego. Źródło: Eurostat (BAEL). Kod danych online: edat_lfse_03. Przydatność edukacji w kontekście rynku pracy stanowi kluczowy czynnik determinujący zdolność osób młodych do znalezienia zatrudnienia i wniesienia rzeczywistego wkładu we wzrost gospodarczy. W UE średni wskaźnik zatrudnienia absolwentów ostatnich roczników z wykształceniem wyższym (w wieku 20–34 lat) wynosi 82,8 %, natomiast w przypadku osób z wykształceniem średnim II stopnia – 72,6 % (osiągając 75 % w przypadku osób, które wybrały drogę kształcenia zawodowego). Rozpiętość jest większa w państwach członkowskich, w których wskaźnik zatrudnienia ludzi młodych ogółem jest niższy. Różnice we wskaźnikach zatrudnienia lub bezrobocia dotyczące poziomów umiejętności w pewnym zakresie pociągają za sobą niedopasowanie umiejętności, ponieważ równoważne dopasowanie podaży i popytu na rynku pracy według poziomu kształcenia oznaczałoby identyczne wskaźniki zatrudnienia w grupach umiejętności. W 2016 r. największe zróżnicowanie wskaźników zatrudnienia ze względu na poziomy wykształcenia (wykształcenie niższe niż średnie II stopnia, wykształcenie średnie i ponadmaturalne oraz wykształcenie wyższe) odnotowano w Bułgarii, Republice Czeskiej, Chorwacji, na Litwie, w Polsce, Słowenii i na Słowacji. Pomimo stosunkowo dobrych wyników na rynku pracy pod względem kształcenia i szkolenia zawodowego (VET) liczba uczniów VET w UE od 2013 r. systematycznie spada w większości państw. Od 2013 r. ogólna liczba uczniów VET na poziomie średnim II stopnia spadła w UE o około 500 000 (4,7 %) do poziomu 10,3 mln w 2015 r. Najbardziej znaczący spadek całkowitej liczby uczniów VET – prawie o 200 000 – odnotowano w Zjednoczonym Królestwie. Jednocześnie uczestnictwo w kształceniu ogólnym pozostało na tym samym poziomie. W związku z tym udział uczniów VET w ogólnej liczbie uczniów uczestniczących w kształceniu średnim II stopnia zmniejszył się z 48,9 % w 2013 r. do 47,3 % w 2015 r. W większości państw wskaźniki zatrudnienia uczniów VET, którzy wchodzą na rynek pracy bezpośrednio po zdobyciu kwalifikacji na poziomie średnim II stopnia, są stosunkowo wysokie. Jest to szczególnie widoczne w państwach posiadających prawidłowo funkcjonujące systemy VET, w tym solidne systemy przepuszczalności i przechodzenia z etapu nauki do zatrudnienia, takich jak Malta, Zjednoczone Królestwo, Niemcy, Niderlandy, Szwecja, Austria i Dania (z wyjątkiem absolwentów VET w zakresie zdrowia i opieki społecznej). W innych państwach absolwenci VET wydają się jednak osiągać w niektórych dziedzinach słabe wyniki (w szczególności w dziedzinie biznesu, administracji i prawa), jak np. na Węgrzech, na Litwie, na Słowacji, w Polsce, we Francji, w Bułgarii i Rumunii. We Włoszech i w Grecji na rynku pracy, który zasadniczo nie osiąga najlepszych wyników, występują szczególnie duże różnice we wskaźnikach zatrudnienia zależnie od kierunku nauki. Poza zdolnością do zatrudnienia kolejnym istotnym czynnikiem wskazującym na atrakcyjność różnych ścieżek kształcenia są oczekiwane wynagrodzenia. Różnica między wynagrodzeniem osób posiadających kwalifikacje zawodowe na średnim poziomie a wynagrodzeniem osób posiadających kwalifikacje ogólne na średnim poziomie oznacza przyrost od +60 % w Niemczech do około -25 % w Republice Czeskiej (jest to jednak przypadek szczególny, ponieważ większość absolwentów VET kontynuuje naukę na szczeblu wyższym). Ogólnie w UE osoby młode posiadające kwalifikacje zawodowe zarabiają o około 25 % więcej niż osoby posiadające jedynie niski poziom wykształcenia (ISCED 0–2), o 17 % więcej niż osoby posiadające kwalifikacje na średnim poziomie i ogólną orientację w danej dziedzinie oraz o 40 % mniej niż osoby posiadające wysoki poziom wykształcenia. Jedną z kluczowych cech systemów VET, która ułatwia sprawne wejście na rynek pracy i odnoszenie na nim sukcesów, jest włączenie do programów VET uczenia się opartego na pracy. Według Monitora kształcenia i szkolenia z 2016 r. w UE w 2015 r. w połączonych programach opartych na pracy i programach szkolnych uczestniczyło około 2,8 mln uczniów (uczniowie spędzali co najmniej 25 % czasu programu ucząc się w rzeczywistym środowisku pracy w przedsiębiorstwie). W większości państw UE dostępność programów ze znaczącym elementem uczenia się opartego na pracy jest jednak nadal ograniczona i sytuacja ta nie ulega poprawie. W okresie 2013–2015 w UE nastąpiła niewielka zmiana w rozpowszechnieniu połączonych programów opartych na pracy i programów szkolnych. W szeregu państw odsetek uczniów biorących udział w takich programach zmalał – np. w Zjednoczonym Królestwie, Austrii, Francji, Luksemburgu i Finlandii. Znaczący wzrost zaobserwowano jedynie na Słowacji i na Węgrzech; w tym drugim przypadku było to potencjalnie spowodowane zmianami w klasyfikowaniu niektórych programów jako zawierające wystarczającą ilość nauki opartej na pracy. Od 2013 r. ogólny odsetek osób dorosłych uczestniczących w procesie uczenia się zmienił się w UE w niewielkim stopniu (wykres 17). We wszystkich państwach większość form kształcenia dorosłych ma charakter pozaformalny, zwykle jest związana z pracą i zapewniana oraz finansowana przez pracodawców lub indywidualne podmioty. Takie uczenie się jest często ukierunkowane na pracowników, którzy posiadają już najwyższy poziom umiejętności i wykonują najbardziej złożoną pracę, natomiast w przypadku reszty pracowników szanse na uzyskanie dostępu do szkoleń są często dużo bardziej ograniczone. Fakt, że większość form uczenia się ma charakter pozaformalny, oznacza również, że uczenie się jest często krótkotrwałe i ukierunkowane na rozwój umiejętności specyficznych dla przedsiębiorstwa. Prowadzi to do sytuacji, w której większość form kształcenia dorosłych nie może pomóc osobom dorosłym w rozwoju umiejętności możliwych do wykorzystania w innych przedsiębiorstwach, w tym umiejętności podstawowych, tj. umiejętności czytania i pisania, umiejętności rozumowania matematycznego lub technologii informacyjno-komunikacyjnych. Źródło: Eurostat (UE–LFS, specjalny wybór danych, 2016 r.). Uwaga: wskaźnik ilustruje uczestnictwo w formalnym i pozaformalnym kształceniu i szkoleniu (ostatnie cztery tygodnie) osób w wieku 25–64 lat. Kategoria danych „oba rodzaje kształcenia” odnosi się do odsetka osób, które podczas okresu odniesienia trwającego 4 tygodnie uczestniczyły w działaniach z zakresu formalnego i pozaformalnego uczenia się. Dane w HR, HU i LV dotyczące osób uczestniczących w „obu” formach uczenia się są niewiarygodne, a w CY, LT, SK, BG i RO dane są niedostępne.

Poziom umiejętności cyfrowych wzrasta, choć bardzo powoli, przez co część społeczeństwa nie może korzystać z transformacji cyfrowej. Ma to wpływ na innowacje, wydajność i ostatecznie na wzrost gospodarczy. W 2016 r. 44 % ludności UE w wieku 16–74 lat nie posiadało podstawowych umiejętności cyfrowych niezbędnych do zaspokojenia bieżących potrzeb, natomiast 19 % nie posiadało żadnych umiejętności w tym zakresie (w 2015 r. wartości te wynosiły odpowiednio 45 % i 21 %). Różnice między poszczególnymi państwami członkowskimi są znaczące, przy czym w 2016 r. w dziesięciu państwach członkowskich (w Portugalii, Polsce, Słowenii, Chorwacji, na Litwie, we Włoszech, w Grecji, na Cyprze, w Bułgarii i w Rumunii) co najmniej jedna czwarta ludności nie posiadała żadnych umiejętności cyfrowych. Poziom ten jest szczególnie niski w Bułgarii i Rumunii („sytuacje krytyczne”), natomiast w Finlandii, Niderlandach, Danii i Luksemburgu (państwa „osiąg