Streszczenie Niderlandzki system wymiaru sprawiedliwości charakteryzuje się wysokim poziomem postrzeganej niezależności sądów oraz szczególną uwagą poświęcaną podnoszeniu jakości wymiaru sprawiedliwości. Przeprowadzanych lub omawianych jest kilka inicjatyw na rzecz dalszego wzmocnienia niezależności sądów, które dotyczą m.in. metody przydzielania spraw sądowych oraz procedur powoływania członków Rady Sądownictwa i Sądu Najwyższego. Jeżeli chodzi o jakość systemu wymiaru sprawiedliwości, wiele projektów mających na celu zwiększenie dostępu do wymiaru sprawiedliwości jest realizowanych na małą skalę i wdrażanych na większą skalę. Przewiduje się również reformę systemu pomocy prawnej, co wywołuje dyskusje wśród prawników praktyków. Ponadto system wymiaru sprawiedliwości charakteryzuje się niezmiennie wysokim poziomem efektywności. Jak wynika z badań, Niderlandy postrzega się jako jedno z najmniej skorumpowanych państw w UE i na świecie. W administracji publicznej istnieje ugruntowana kultura uczciwości. Obowiązują prawne i instytucjonalne ramy zwalczania korupcji i przeprowadzanych jest kilka inicjatyw na rzecz dalszego wzmocnienia ram wykrywania i ścigania korupcji oraz prowadzenia postępowań w jej sprawie, w szczególności w odniesieniu do sektora finansowego. Obecnie ustawa o sygnalistach jest poddawana ocenie, która może doprowadzić do zmiany mandatu Organu ds. Sygnalistów. W zakresie ram uczciwości występują określone luki, w szczególności w odniesieniu do wysokich urzędników sprawujących funkcje wykonawcze, i organów ścigania; zgłoszono także pewne obawy w związku z lobbingiem, efektem „drzwi obrotowych” oraz przejrzystością finansowania partii politycznych, podejmowane są jednak stosowne kroki w celu zniwelowania tych luk. Niderlandy mają silną tradycję, jak również silne ramy prawne i instytucjonalne dotyczące pluralizmu mediów. Istotną rolę w zapewnianiu przejrzystości w zakresie własności mediów odgrywają niezależne organy regulacyjne ds. mediów audiowizualnych. Organy te przyczyniają się do wspierania niezależnego dziennikarstwa, zwłaszcza poprzez udzielanie dotacji na rzecz Funduszu Promowania Dziennikarstwa. Ogólnie rzecz ujmując, ramy służące objęciu dziennikarzy ochroną są solidne. Rada ds. Dziennikarstwa, organ samoregulacyjny, jest upoważniona do wydawania opinii w sprawie skarg dotyczących praktyk dziennikarskich. Pracownicy mediów, w tym dziennikarze, fotografowie i rysownicy, spotykają się czasami z groźbami w internecie i poza nim. W ostatnich latach ochrona dziennikarzy zaczęła odgrywać zasadniczą rolę i doprowadziła do wzmożenia współpracy między stowarzyszeniami dziennikarzy, policją i prokuraturą. Dobrym przykładem jest niedawna inicjatywa „PersVeilig”, dzięki której dziennikarze otrzymują pomoc w zgłaszaniu gróźb i postępowaniu z nimi. System mechanizmów kontroli i równowagi jest dobrze ugruntowany, a proces uchwalania przepisów jest całościowy. Ramy oceny skutków i zaangażowanie zainteresowanych stron przyczyniają się do jakości i przejrzystości procesu legislacyjnego, która obejmuje kontrolę konstytucyjności. Kilka niezależnych organów, w tym Kolegium ds. Praw Człowieka i Krajowy Rzecznik Praw Obywatelskich, przyczynia się do ochrony praw podstawowych. Rząd realizuje politykę prowadzenia dialogu ze społeczeństwem obywatelskim i udostępniania obywatelom informacji. Regularne dyskusje w parlamencie, a także inicjatywy i rozważania różnych organów w kwestiach praworządności wywierają wpływ na wzmacnianie dynamicznej kultury praworządności.



I.System wymiaru sprawiedliwości

System wymiaru sprawiedliwości składa się z jedenastu sądów okręgowych (rechtbanken), czterech powszechnych sądów apelacyjnych (algemene hoven van beroep), dwóch szczególnych sądów apelacyjnych (bijzondere colleges van beroep) , Rady Stanu (Raad van State) i Sądu Najwyższego (Hoge Raad). Niezależna Rada Sądownictwa odgrywa zasadniczą rolę w ochronie niezależności sądownictwa i ma za zadanie wzmacniać jakość systemu wymiaru sprawiedliwości, w tym przydzielać sądom zasoby finansowe . Wyboru kandydatów na sędziów dokonuje Krajowa Komisja Selekcyjna Sędziów , a następnie dożywotnio powołuje ich organ wykonawczy na wniosek Ministra Sprawiedliwości . Prokuratura jest niezależna od Ministerstwa Sprawiedliwości, ale podlega odpowiedzialności politycznej Ministra. Izbę Adwokacką utworzono na mocy prawa. Jest ona niezależna od rządu i finansowana wyłącznie z rocznych składek adwokatów .

Niezależność

Postrzegany poziom niezależności sądownictwa jest bardzo wysoki, a dalsze starania zmierzające do zwiększenia niezależności sądów są w toku. W ostatnich latach poziom postrzeganej niezależności sądów niezmiennie pozostaje bardzo wysoki wśród ogółu społeczeństwa (77 % uważa, że jest dość dobry lub bardzo dobry) i wśród przedsiębiorstw (81 % uważa, że jest dość dobry lub bardzo dobry) . Nawet przy tych wysokich poziomach postrzeganej niezależności sądów przedstawiono nowe inicjatywy na rzecz dalszego wzmocnienia tradycyjnie silnej niezależności sądów. Odzwierciedlają one szczególną rolę niezależnych organów doradczych oraz dialogu z sądami.

Nowy kodeks przydzielania spraw przyjęto na początku 2020 r. Nowy kodeks przydzielania spraw został przyjęty przez Radę Sądownictwa w porozumieniu z sądami, prokuraturą i Izbą Adwokacką, a jego celem jest zwiększenie przejrzystości przydzielania spraw w sądach. Podział kompetencji jurysdykcyjnych jest określony w prawie, natomiast przydzielanie spraw nie jest. Kodeks przewiduje, że co do zasady sprawy będą przydzielane losowo między sędziów, a każde odstępstwo od tego przepisu będzie podawane do wiadomości publicznej w zarządzeniach administracyjnych sporządzanych przez administrację sądu . Kodeks stanowi również, że strony powiadamia się o każdym przekazaniu sprawy innemu sędziemu oraz o przyczynach takiego przekazania. Na podstawie nowego kodeksu przydzielania spraw administracje sądowe opracują bardziej szczegółowe przepisy dla poszczególnych jurysdykcji.

Rząd ogłosił plany dotyczące zmiany procedury powoływania sędziów Sądu Najwyższego. W związku z zaleceniami niezależnej Komisji Państwowej wydanymi w 2018 r. rząd ogłosił przygotowania do nowelizacji Konstytucji w celu zmiany procedury powoływania sędziów Sądu Najwyższego. Obecnie Komitet Sędziów Sądu Najwyższego sporządza listę sześciu kandydatów i przedkłada ją Drugiej Izbie parlamentu Niderlandów, która wybiera i ocenia trzech kandydatów i zaprasza osobę o najwyższej ocenie na rozmowę. Wybrany kandydat jest następnie mianowany przez Ministra Sprawiedliwości do powołania przez organ wykonawczy . Komisja Państwowa zaleciła ustanowienie komitetu składającego się z członka parlamentu wyznaczonego przez Drugą Izbę parlamentu Niderlandów, członka Sądu Najwyższego wyznaczonego przez jego Prezesa oraz eksperta wybranego wspólnie przez Drugą Izbę parlamentu Niderlandów i Sąd Najwyższy . Komitet ten odpowiadałby za nominowanie nowych sędziów Sądu Najwyższego, do czego aktualnie uprawniona jest Druga Izba parlamentu Niderlandów. Nominacja byłaby przedkładana w celu powołania przez organ wykonawczy, dla którego nominacja ta byłaby wiążąca. W celu wykonania tego zalecenia rząd opracował projekt koncepcji dotyczącej zmiany Konstytucji. Projekt ten został opublikowany na potrzeby konsultacji z zainteresowanymi stronami, które trwały od grudnia 2019 r. do marca 2020 r. Celem realizowanym w ramach tej przewidywanej reformy jest dalsze ograniczenie roli władzy wykonawczej i ustawodawczej w powoływaniu sędziów Sądu Najwyższego, co jest zgodne z zaleceniami Rady Europy .

Trwają rozważania nad procedurami powoływania członków Rady Sądownictwa i zarządów sądów. Rada Sądownictwa odgrywa kluczową rolę w ochronie niezależności sądów. Toczą się dyskusje na temat tego, czy sędziowie powinni mieć większy wpływ na proces powoływania członków zarządów w sądach i członków Rady Sądownictwa . Aby omówić nominacje do zarządów sądów i udział sędziów w procesie, utworzono grupę roboczą, do której należy m.in. Rada i stowarzyszenie sędziów. Jeżeli chodzi o Radę, Minister Ochrony Prawnej zapowiedział wprowadzenie ustawodawstwa mającego na celu zmianę procedury powoływania jej członków . Obecnie minister i Rada Sądownictwa opracowują wspólnie listę maksymalnie sześciu osób, aby obsadzić wolne stanowisko . Lista jest przedkładana Komitetowi Polecającemu , który sporządza listę maksymalnie trzech osób i przekazuje ją ministrowi, który wówczas nominuje nowego członka Rady, który ma zostać powołany na sześć lat przez organ wykonawczy . Zapowiedziane ustawodawstwo ograniczyłoby rolę ministra w procedurze powoływania, który nie wyznaczałby już członka Komitetu ani nie uczestniczył w opracowywaniu listy sześciu osób . We wniosku parlamentarnym wezwano również rząd, aby wystosował zapytanie o opinię Rady Stanu na temat ewentualnych słabości ram prawnych w zakresie powoływania członków Rady Sądownictwa i członków zarządów sądów oraz o przedstawienie Izbie sprawozdania w tej sprawie. W lutym 2020 r. minister zwrócił się do Rady Stanu o opinię w tym względzie. Celem tego rozważania jest dalsze ograniczenie wpływu władzy wykonawczej lub ustawodawczej na powoływanie członków Rady Sądownictwa, co jest zgodne z zaleceniami Rady Europy .

Uprawnienie Ministra Sprawiedliwości do wydawania konkretnych poleceń dla prokuratury podlega zabezpieczeniom i nie jest stosowane w praktyce. Prokuratura podlega odpowiedzialności politycznej Ministra Sprawiedliwości, chociaż sama nie jest częścią ministerstwa . Minister jest okresowo informowany przez prokuraturę o istotnych sprawach i dysponuje uprawnieniami do wydawania poleceń, aby wszcząć postępowanie w określonej sprawie lub od tego odstąpić. Istnieją szczególne gwarancje prawne służące ograniczeniu możliwości arbitralnej ingerencji: Minister ma obowiązek informować Radę Prokuratorów Generalnych, a do akt sprawy załączone zostałoby pisemne polecenie wraz ze stanowiskiem Rady. O poleceniu odstąpienia od wszczęcia postępowania oraz stanowisku Rady musieliby zostać powiadomieni także Druga Izba parlamentu Niderlandów i Senat, o ile nie byłoby to sprzeczne z interesami państwa. Jak zgłosiły niderlandzkie organy, w praktyce przypadki wydania konkretnych poleceń nie miały miejsca od dziesięcioleci. Wydaje się, że gwarancje te w połączeniu z faktem, że Minister Sprawiedliwości nie korzysta z uprawnienia do wydawania poleceń prokuratorom w poszczególnych sprawach minimalizują potencjalne zagrożenie dla niezależności prokuratury . W następstwie niedawnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącego europejskiego nakazu aresztowania istnienie tego prawa do wydawania poleceń skłoniło Niderlandy do zmiany swojej procedury wydawania przedmiotowych nakazów aresztowania w 2019 r.

Jakość

Przewiduje się, że zakończenie reformy systemu pomocy prawnej nastąpi do 2024 r. System pomocy prawnej jest wielopoziomowy. Oprócz informacji dostępnych dla obywateli w internecie istnieją centra doradztwa prawnego, które udzielają porad nieodpłatnie („pierwsza linia”) i mogą skierować do prywatnych prawników i mediatorów („druga linia”), którzy z kolei otrzymują stałą opłatę od Rady Pomocy Prawnej stosownie do rodzaju sprawy. Obywatele mogą również złożyć wniosek bezpośrednio o udzielenie pomocy w ramach dotacji przez prawnika lub mediatora. Pomoc prawna jest finansowana głównie z funduszy publicznych, a kwalifikowałoby się do niej około 38 % obywateli . W ramach planowanej reformy systemu pomocy prawnej przewiduje się dalsze usprawnienie udzielania informacji obywatelom, jak również zwiększenie liczby centrów doradztwa prawnego. W reformie zakłada się także położenie większego nacisku na rozwiązania pozasądowe, a nowi usługodawcy, inni niż prawnicy lub mediatorzy, zostaliby dopuszczeni do „drugiej linii”. Chociaż celem reformy jest dopasowanie pomocy prawnej do potrzeb obywateli, wprowadzenie organu doradczego mogącego oceniać, które sprawy kwalifikują się do pomocy prawnej w ramach dotacji, może mieć negatywny wpływ na dostęp do wymiaru sprawiedliwości . Zainteresowane strony, w tym Izba Adwokacka i Stowarzyszenie Sądownictwa, wyraziły krytyczną opinię wobec przewidywanej reformy, podkreślając, że należy zabezpieczyć prawo do dostępu do wymiaru sprawiedliwości . Ponadto wyrażono pewne obawy co do finansowania dostępnego dla systemu pomocy prawnej .

Nadal istnieje pole do usprawnienia procesu cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości. Przekazywanie ogółowi społeczeństwa informacji o systemie sądowym w internecie ma charakter kompleksowy, natomiast dostępność środków elektronicznych służących wnoszeniu spraw do sądu, przekazywaniu wezwań do stawiennictwa oraz śledzeniu przebiegu postępowań nadal jest częściowa . Mimo że dostęp do orzeczeń sądów wszystkich instancji można uzyskać w internecie, wskaźnik ich publikacji utrzymuje się na raczej niskim poziomie , chociaż władze przewidują wzrost w ciągu najbliższych trzech lat . W 2018 r. organy sądowe ustanowiły program na rzecz zwiększenia dostępu cyfrowego do wymiaru sprawiedliwości .

Realizowanych jest wiele projektów mających na celu zwiększenie dostępu do wymiaru sprawiedliwości na małą skalę i wdrażanych na większą skalę. Program „Społecznie skuteczny wymiar sprawiedliwości” składa się z szeregu projektów dotyczących dostosowania systemu wymiaru sprawiedliwości do potrzeb obywateli. Poprzez uruchomienie szeregu lokalnych projektów pilotażowych i ich późniejszą ocenę w ramach programu „Społecznie skuteczny wymiar sprawiedliwości” dąży się do rozszerzenia projektów zwiększających dostęp do wymiaru sprawiedliwości na sądy w całych Niderlandach. Przykładami są takie projekty jak „sędzia w pobliżu”[ang. the neighbourhood judge], za pośrednictwem którego udzielana jest pomoc w rozwiązywaniu sporów na wczesnym etapie, oraz „sędzia ds. zadłużenia” [ang. debt judge] umożliwiający jednoczesne rozpatrywanie wszystkich spraw określonego dłużnika w ramach jednego procesu restrukturyzacji zadłużenia. Zapewniając ramy do sprawdzenia, ocenienia i ewentualnie rozszerzenia wielu projektów realizowanych na małą skalę, organy dążą do stworzenia korzystnego środowiska dla nieustannego zwiększania jakości wymiaru sprawiedliwości i dostępu do niego.

Pandemia COVID-19 ma wpływ na funkcjonowanie systemu wymiaru sprawiedliwości. Zainteresowane strony wyraziły pewne obawy co do skutecznego zabezpieczenia prawa do rzetelnego procesu sądowego i co do jakości wymiaru sprawiedliwości w czasie pandemii COVID-19 , a liczba spraw karnych wymagających rozpatrzenia znacząco wzrosła ze względu na kryzys. W związku z tym prokuratura w porozumieniu z sądownictwem ogłosiła zamiar częstszego korzystania ze swoich uprawnień do podejmowania samodzielnych decyzji w odniesieniu do niektórych spraw karnych . Może to mieć wpływ na prawo do rzetelnego procesu sądowego, w szczególności jeżeli obywatele nie zostaną odpowiednio poinformowani . Z drugiej strony pandemia COVID-19 doprowadziła do powszechniejszego wykorzystywania narzędzi cyfrowych w postępowaniach, w tym do prowadzenia transmisji strumieniowych na żywo i przeprowadzania rozpraw sądowych za pośrednictwem internetu.

Efektywność