Inne państwa członkowskie zauważyły, że chociaż znaczne ilości przestarzałych pestycydów są nadal u nich obecne, wprowadzono już programy zarządzania nimi lub ich niszczenia w celu rozwiązania tej kwestii. Ostateczne usuwanie przestarzałych pestycydów obejmuje ich spalanie w danym państwie członkowskim albo wywóz do zakładów w sąsiednich państwach członkowskich. Bułgaria przeprowadziła wywóz znaczącej ilości przestarzałych pestycydów do Niemiec w celu ich ostatecznego zniszczenia w drodze spalenia. Drugi wariant polega na długoterminowym składowaniu. W szczególności Bułgaria stosowała pojemniki typu B-B cube, tj. pojemniki żelbetowe stosowane do przechowywania wysoce toksycznych odpadów, eliminując ryzyko szkód dla środowiska.

Zapasy substancji będących TZO są zazwyczaj związane z trzema rodzajami towarów, tj. PCB lub sprzętem dielektrycznym skażonym PCB, przestarzałymi pestycydami oraz zapasami wycofanych towarów włączonych do zakresu rozporządzenia dotyczącego TZO za sprawą dodawania do niego od 2009 r. kolejnych substancji. Wiele państw członkowskich już w przeszłości podjęło znaczące kroki w celu zidentyfikowania i wycofania z eksploatacji sprzętu zawierającego PCB, jednak był to proces stopniowy. Sześć państw członkowskich (Niemcy, Irlandia, Francja, Rumunia, Słowenia, Zjednoczone Królestwo) poinformowało, że w latach 2010–2013 nadal korzystano z urządzeń zawierających PCB. W przypadku przestarzałych pestycydów niektóre państwa członkowskie zgłosiły, że nigdy nie produkowały ani nie stosowały pestycydów będących TZO lub że rozpoczęły ich wycofywanie na wczesnym etapie, co oznacza, że do 2010 r. nie było już zapasów takich pestycydów na terenie kraju.

Cztery państwa członkowskie (Niemcy, Francja, Austria, Zjednoczone Królestwo) zadeklarowały wywóz pewnych ilości substancji będących TZO z UE, przy czym największy wywóz – 5 800 kg PFOS rocznie – prowadziły do 12 krajów Niemcy. Lindan był wywożony ze Zjednoczonego Królestwa do Korei Południowej. Ponadto niektóre substancje chemiczne zostały wywiezione w celu wykorzystania jako laboratoryjny materiał odniesienia: z Austrii do Macedonii Północnej wywożono aldrynę, do Belize wywożono aldrynę, DDT, dieldrynę i lindan, natomiast DDT wywożono z Francji do Stanów Zjednoczonych.

Jeżeli chodzi o wprowadzanie do obrotu, niewielka liczba państw członkowskich skorzystała z przepisów art. 4 dotyczących stosowania substancji będących TZO na potrzeby badań i rozwoju. Szereg państw członkowskich skorzystało również z możliwości wprowadzania do obrotu PFOS, stosując wyłączenia przewidziane w załączniku II. Wyłączenia te dotyczyły głównie przemysłu platerowania metalu chromowanego stosowanego jako środek odmgławiający.

Dotychczas opublikowano dwa sprawozdania syntetyczne, obejmujące działania Unii i jej państw członkowskich realizowane na podstawie rozporządzenia (WE) nr 850/2004. Pierwsze sprawozdanie syntetyczne obejmuje okres od wejścia w życie rozporządzenia dotyczącego TZO w 2004 r. do 2006 r. i zostało opublikowane w 2009 r. Drugie sprawozdanie syntetyczne, opublikowane w 2011 r., obejmuje lata 2007–2009. Niniejsze sprawozdanie Komisji stanowi podsumowanie trzeciego sprawozdania syntetycznego obejmującego lata 2010–2013.

Wymagania w zakresie sprawozdawczości dotyczące państw członkowskich i Komisji Europejskiej nałożone na podstawie rozporządzenia (WE) nr 850/2004 opisano w art. 12. Państwa członkowskie miały obowiązek co roku składać sprawozdania na temat danych statystycznych dotyczących produkcji i wprowadzania do obrotu substancji wymienionych w załącznikach I i II. Były one również zobowiązane składać co trzy lata Komisji sprawozdanie z wdrażania przepisów rozporządzenia dotyczącego TZO. Komisja miała obowiązek sporządzać co trzy lata sprawozdanie syntetyczne podsumowujące informacje przekazane przez państwa członkowskie, jak również informacje uzupełniające dostarczone za pośrednictwem Europejskiego Rejestru Uwalniania i Transferu Zanieczyszczeń (europejskiego PRTR) oraz wykazów emisji CORINAIR w ramach EMEP (Wspólnego programu monitoringu i oceny transgranicznego przenoszenia zanieczyszczeń na dalekie odległości w Europie). Komisja była także zobowiązana do przesyłania podsumowania sprawozdania syntetycznego do Parlamentu Europejskiego i Rady.

Rozporządzenie dotyczące TZO jest regularnie aktualizowane w celu transpozycji zmian konwencji i protokołu (przede wszystkim poprzez dodawanie nowych substancji do odpowiednich załączników) oraz nakłada się w nim szczególne obowiązki na wszystkie państwa członkowskie UE. Obowiązki te obejmują szczegółowe informacje na temat produkcji, wprowadzania do obrotu i stosowania TZO wymienionych w wykazie, objętych trzema załącznikami (załącznik I – zakazane, załącznik II – objęte ograniczeniami, załącznik III – uwalniane w sposób niezamierzony). Rozporządzenie dotyczy również zarządzania tymi substancjami w ramach zapasów, uwalniania do środowiska i monitorowania stężenia w środowisku, a także zawiera przepisy dotyczące gospodarowania odpadami. W rozporządzeniu dotyczącym TZO przewidziano również wymóg, aby państwa członkowskie opracowały krajowe plany wdrażania i plany działania w celu określenia źródeł TZO i zarządzania nimi na swoich terytoriach.

Unia Europejska jest stroną protokołu z Aarhus oraz Konwencji sztokholmskiej w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych; w celu wdrożenia konwencji przyjęła ona rozporządzenie (WE) nr 850/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. dotyczące trwałych zanieczyszczeń organicznych i zmieniające dyrektywę 79/117/EWG (rozporządzenie dotyczące TZO). Rozporządzenie (WE) nr 850/2004 uchylono i zastąpiono rozporządzeniem (UE) 2019/1021 dotyczącym trwałych zanieczyszczeń organicznych.

Trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO) to substancje chemiczne, które stanowią globalne zagrożenie ze względu na ich trwałość, wykazywaną zdolność do bioakumulacji i toksyczność oraz podatność na przenoszenie na dalekie odległości, co prowadzi do ich osadzania i akumulacji daleko od miejsca produkcji i stosowania. TZO są przedmiotem dwóch międzynarodowych traktatów, które mają na celu ochronę zdrowia ludzi oraz środowiska przed niekorzystnym wpływem TZO poprzez eliminowanie lub ograniczanie ich produkcji, stosowania i uwalniania do środowiska. Protokół z Aarhus w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych przyjęto w 1998 r. w ramach Konwencji EKG ONZ w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości, a w 2004 r. weszła w życie Konwencja sztokholmska w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych przyjęta w 2001 r.

3.Uwalnianie do środowiska i stężenia w środowisku

W art. 6 ust. 1 rozporządzenia dotyczącego TZO nałożono na państwa członkowskie obowiązek opracowania, w terminie 2 lat od daty wejścia w życie rozporządzenia, spisów emisji do powietrza, gleby i wody substancji wymienionych w załączniku III. Spisy emisji stanowią dla decydentów podstawowe źródło informacji podczas opracowywania krajowych planów wdrażania. W szczególności pomagają one w określeniu kluczowych źródeł redukcji emisji lub obszarów niepewności, w których konieczne są dalsze badania w celu scharakteryzowania źródła.

Dziewięć państw członkowskich (Bułgaria, Republika Czeska, Francja, Litwa, Niderlandy, Rumunia, Słowenia, Szwecja, Zjednoczone Królestwo) w ramach sprawozdawczości przekazało dane szacunkowe dotyczące emisji, podkreślając najważniejsze luki w przekazanym dostępnym zbiorze danych. Aby uzupełnić przekazany zbiór danych, wykorzystano dane ze strony internetowej EMEP WebDab w celu uzyskania pełniejszego obrazu. Dane pochodzące z EMEP WebDab obejmują emisje zgłaszane do EKG ONZ na podstawie protokołu z Aarhus za okres 2010–2012. Co więcej, dane przekazane na potrzeby Konwencji sztokholmskiej w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych w ramach drugiej tury sprawozdawczości (w dniu 31 października 2010 r.) zostały również wykorzystane do uzupełnienia zebranych informacji. Porównano je także z danymi ze strony internetowej europejskiego PRTR oraz z danymi z monitoringu środowiska pochodzącymi z EMEP MSC-E i programu monitorowania i oceny Arktyki w celu potwierdzenia tendencji w zakresie emisji.

Na podstawie dostępnych danych 26 z 28 państw członkowskich opracowało i zgłosiło szacunkowe wartości dotyczące emisji dioksyn i furanów, WWA i HCB, a 24 z 28 państw członkowskich opracowało i zgłosiło szacunkowe wartości dotyczące emisji PCB. Grecja i Luksemburg były jedynymi państwami członkowskimi, które nie przekazały danych szacunkowych dotyczących emisji żadnej z substancji wymienionych w załączniku III za pośrednictwem EKG ONZ ani w ramach sprawozdawczości za lata 2010–2013 prowadzonej na podstawie art. 12 rozporządzenia dotyczącego TZO. We wszystkich przypadkach opracowywane i zgłaszane dane odnoszą się w dużej mierze do emisji do powietrza; jedynie niewielka liczba państw członkowskich wydziela i przekazuje oszacowania emisji do nośników innych niż powietrze, mimo że w rozporządzeniu wymaga się podania szacunkowych danych z podziałem na powietrze, gleby i wody.

Dioksyny i furany

Dioksyny i furany nie są produkowane komercyjnie i zazwyczaj ich uwalnianie wiąże się z procesami niepełnego spalania, takimi jak spalanie na wolnym powietrzu, albo z przemysłem metalurgicznym. Głównym sektorem pochodzenia zidentyfikowanym w przypadku Europy było wykorzystanie paliw stałych w gospodarstwach domowych, które odpowiadało za 38 % wszystkich emisji. Dla porównania sektor produkcji energii generował 5 %, a spalanie paliw na potrzeby produkcji ciepła i energii w przemyśle – 18 %. Chociaż sektor energetyczny zużywa duże ilości stałych paliw kopalnych, wysoka temperatura robocza i zaawansowany poziom redukcji wprowadzone dyrektywą w sprawie emisji przemysłowych oznaczają, że emisje na tonę węgla są znacznie niższe niż te pochodzące z gospodarstw domowych. Oprócz wykorzystania paliw w gospodarstwach domowych, drugim głównym źródłem był przemysł żelazny i stalowy (15 %), a dane z europejskiego PRTR potwierdzają wniosek, że zakłady wytwarzające żelazo i stal są największym pojedynczym źródłem punktowym emisji dioksyn i furanów.

Przegląd danych za lata 2010–2012 pokazuje, że emisje dioksyn i furanów w większości państw członkowskich wykazywały tendencję spadkową. W porównaniu z poziomami emisji z 1990 r. stwierdzono, że w latach 1990–2012 emisje w całej UE zmniejszyły się o 45 % (zob. również rys. 1). W 2012 r. średnia emisja dioksyn i furanów na mieszkańca wyniosła 5,5 µg I-TEQ/osobę/rok.

W przypadkach, w których państwa członkowskie przedstawiły wartości szacunkowe dotyczące nośników innych niż powietrze, istniała ogólna zgoda, że emisje do powietrza zasadniczo odpowiadały emisjom do pozostałości. Od czasu przyjęcia dyrektywy w sprawie spalania odpadów nastąpiła poprawa w zakresie redukcji emisji do powietrza i struktury tego procesu, a w latach 1990–2012 emisje dioksyn i furanów do powietrza pochodzące z przemysłu znacznie spadły. Prowadzi to jednak do powstawania pozostałości pochodzących z kontroli zanieczyszczeń powietrza, zwanych czasem popiołem lotnym, które mogą być silnie skażone substancjami zanieczyszczającymi, takimi jak dioksyny i furany. Należy zachować ostrożność przy interpretacji danych, ponieważ emisje do powietrza, gleby i wody stanowią bezpośrednie uwolnienia do środowiska zachodzące w sposób niekontrolowany. Pozostałość odnosi się natomiast do powstałych zanieczyszczonych odpadów stałych, które są zwykle usuwane w sposób kontrolowany i niekoniecznie stanowi całkowitą stratę do środowiska.

Polichlorowane bifenyle (PCB)

PCB wykorzystywano do różnych zastosowań komercyjnych, w szczególności w sprzęcie dielektrycznym. Dzięki ich dużej stabilności chemicznej i trwałości, te ciecze do przenoszenia ciepła idealnie nadają się do takich zastosowań. PCB mogą być również wytwarzane w sposób niezamierzony, w szczególności poprzez spalanie. Głównym źródłem emisji był sprzęt dielektryczny, który odpowiadał za 32 % wszystkich emisji do powietrza. Spośród 25 krajowych spisów przedłożonych EKG ONZ w ramach Konwencji w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości tylko cztery (Irlandia, Chorwacja, Węgry, Zjednoczone Królestwo) zawierają jednak oszacowania emisji PCB, co wskazuje na poważną lukę. Pozostałe główne źródła to m.in. spalanie w kraju paliw kopalnych (21 %) i hutnictwo (16 %).

W latach 2010–2012 tendencja dotycząca emisji do powietrza była w dużej mierze spadkowa. W porównaniu z poziomem z 1990 r., w 2012 r. emisje w całej UE spadły o około 50 % (tabela 1). W 2012 r. średnie emisje na mieszkańca wynosiły 13 mg/osobę/rok. Rysunek 1 przedstawia mapy dostępnych danych z monitoringu środowiska prowadzonego w ramach EMEP/MSC-E zarówno w 1990 r., jak i w 2012 r. – dla porównania z oszacowaniami ze spisów. Zarówno dotyczące Europy dane z EMEP przedstawione na rysunku 1, jak i monitorowanie Arktyki w ramach programu monitorowania i oceny Arktyki wskazują na wyraźny spadek stężenia w powietrzu i emisji do powietrza od 1990 r.

Dostępne dane dotyczące emisji PCB do nośników innych niż powietrze są ograniczone. W oparciu o sprawozdania sporządzone na podstawie art. 12 przez pięć państw członkowskich (Republikę Czeską, Francję, Niderlandy, Szwecję, Zjednoczone Królestwo) oraz dodatkowych danych przekazanych przez Hiszpanię w związku z Konwencją sztokholmską w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych, które zawierały szacunkowe wartości dotyczące innych nośników, nie stwierdzono istnienia wyraźnego wzorca. Poszczególne państwa członkowskie w różnym stopniu podkreślają znaczenie wody, gleby i pozostałości odpadów.

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA)

WWA to grupa substancji chemicznych, które mogą naturalnie powstawać w środowisku w wyniku spalania roślinności, np. pożarów lasów, ale mają również źródła antropogeniczne, szczególnie związane ze spalaniem paliw kopalnych. Z danych wynika, że dominującym źródłem emisji WWA było wykorzystanie paliw krajowych, w szczególności węgla, które przekładało się na 57 % wszystkich emisji.

Dane za lata 2010–2012 pokazują spadek emisji. Szacuje się, że średnie roczne emisje w 2012 r. były o 37 % niższe niż w 1990 r. Redukcja ta jest mniejsza niż w przypadku dioksyn i furanów oraz PCB, co potwierdzono w drodze monitoringu środowiska w ramach EMEP. Dane z monitoringu wskazują na 40 % spadek stężenia WWA w powietrzu od 1990 r., w porównaniu ze spadkiem o 60 % w przypadku PCB i 85 % w przypadku dioksyn i furanów.

Dostępne dane dotyczące WWA w nośnikach innych niż powietrze są ograniczone. W oparciu o dane przekazane przez cztery państwa członkowskie (Republika Czeska, Francja, Niderlandy, Zjednoczone Królestwo) można jednak wywnioskować, że woda i pozostałości są również ważnymi nośnikami emisji WWA.

Tabela 1: Redukcja emisji PCB przez państwa członkowskie