W dniu 30 marca 2020 r. UE przyjęła rozporządzenie (UE) 2020/459 zmieniające rozporządzenie (EWG) nr 95/93 (rozporządzenie w sprawie przydzielania czasu na start lub lądowanie), aby zwolnić linie lotnicze z obowiązku przestrzegania tak zwanej zasady „wykorzystaj lub strać”. Zgodnie z art. 8 ust. 2 rozporządzenia w sprawie przydzielania czasu na start lub lądowanie w związku z art. 10 ust. 2 przewoźnik lotniczy musi wykorzystać co najmniej 80 % serii czasów na start lub lądowanie, które zostały mu przydzielone, aby nie stracić pierwszeństwa historycznego w odniesieniu do tych czasów na start lub lądowanie. W ramach zmiany uchyla się ten wymóg wykorzystania serii czasów na start i lądowanie w sezonach rozkładowych „zima 2019/2020” i „lato 2020”, przy czym sezon letni kończy się w dniu 24 października 2020 r. Zmiana ma chronić kondycję finansową przewoźników lotniczych i pozwolić na uniknięcie niekorzystnych skutków środowiskowych wynikających z wykonywania pustych lub prawie pustych przelotów wyłącznie w celu zachowania związanych z nimi czasów na start lub lądowanie. W ramach zmiany przewidziano, że Komisja może przedłużyć okres obowiązywania tego zwolnienia do dnia 2 kwietnia 2021 r. w drodze jednego lub większej liczby aktów delegowanych.

Od początku 2020 r. pandemia COVID-19 wywiera ogromny negatywny wpływ na sektor transportu lotniczego w Europie i na świecie. W czerwcu 2020 r. IATA poinformowało, że spodziewa się, iż strata netto, jaką poniosą linie lotnicze w 2020 r., osiągnie bezprecedensowy poziom 83,4 mld USD (marża netto na poziomie 3,2 %). W związku ze stanem pandemii państwa członkowskie UE i państwa trzecie wprowadziły środki ochrony zdrowia i ograniczenia podróży, co spowodowało znaczny spadek popytu i zaufania wśród konsumentów, a to z kolei skutkowało rekordowym i utrzymującym się spadkiem ruchu lotniczego w Unii Europejskiej. W okresie od marca do kwietnia 2020 r. liczba lotów obsługiwanych w europejskiej przestrzeni powietrznej spadła nawet o 90 % w porównaniu z tym samym okresem w 2019 r.. Porty lotnicze w Europie nadal obsługiwały ponad 5 mln pasażerów w dniu 1 marca 2020 r., jednak liczba ta spadła do zaledwie 174 000 do dnia 31 marca 2020 r. (spadek o -97,1 % w porównaniu z tym samym dniem w 2019 r.). W dniu 26 lipca 2020 r. spadek ten wyniósł -72 % w porównaniu z tym samum dniem w 2019 r.

Jednocześnie średni współczynnik obciążenia w przypadku 10 europejskich przewoźników lotniczych, którzy dostarczyli dane Komisji, spadł z 80 % w tygodniu 9. do 26 % w tygodniu 15. Przewoźnicy lotniczy odbywają mniej lotów, a co więcej w ramach tych nielicznych pozostałych lotów wykorzystana zostaje niedostateczna liczba miejsc. Do 23. tygodnia, w którym w znacznym stopniu wznowiono wewnątrzunijne podróże lotnicze, średni współczynnik obciążenia wrócił do poziomu 44 %, a w połowie sierpnia osiągnął poziom 56 %. W tym samym tygodniu w 2019 r. średni współczynnik obciążenia w przypadku tych samych przewoźników lotniczych wahał się między 75 % (4. tydzień) a 89 % (26. tydzień).

Z danych Eurocontrol wynika, że tendencja zniżkowa w ruchu w EOG rozpoczęła się w 11. tygodniu spadkiem o 17 % w porównaniu z tym samym tygodniem w 2019 r. Następnie nastąpił dalszy szybki spadek do 59 % oraz do 82 % w porównaniu z 2019 r. odpowiednio w 12. i 13. tygodniu. Najniższe wyniki odnotowano w tygodniach 15. i 16. (spadek o 89 %). Później nastąpiło stopniowe odbicie, ale nadal w dniu 22 czerwca 2020 r. (tydzień 26.) poziom wynosił jedynie 26 % poziomów z 2019 r., co oznaczało spadek ruchu o 74 % w porównaniu z poprzednim rokiem. W połowie sierpnia 2020 r. w dalszym ciągu odnotowano spadek w ruchu na poziomie -47 % w porównaniu z tym samym okresem w 2019 r.

To sprawozdanie podsumowujące zawiera ocenę sytuacji na podstawie danych zgromadzonych przez Eurocontrol, w oparciu o próbę linii lotniczych odpowiadających za 70 % całego ruchu w UE, koordynatorów przydziałów czasu na start lub lądowanie i biur podróży, a także na podstawie informacji uzyskanych od Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC), Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i państw członkowskich na temat sytuacji epidemiologicznej i prognoz, a także na temat wprowadzonych środków powstrzymujących rozprzestrzenianie się.

b.Ograniczenie ruchu lotniczego w związku z pandemią COVID-19

Pandemia COVID-19 rozprzestrzeniła się na całym świecie, a przypadki zakażenia występują na pięciu kontynentach. O ile zdaniem WHO i ECDC ograniczenia podróży zasadniczo nie stanowią najskuteczniejszego sposobu walki z pandemią, to jednak zarówno WHO wraz z Organizacją Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO), jak i ECDC zasugerowały, że krótkoterminowe ograniczenia podróży mogą przyczynić się do powstrzymania rozprzestrzeniania się pandemii . Wiele państw w odpowiedzi na pandemię COVID-19 wprowadziło zakazy lotów i ograniczenia podróży, z których część nadal obowiązuje do tej pory. W rezultacie poważnie ucierpiał sektor międzynarodowych podróży lotniczych, gdyż ograniczenia dopuszczające wyłącznie „niezbędne podróże” powodują zmniejszenie popytu do poziomu, na którym obsługa większości tras jest niemożliwa na zasadach komercyjnych.

Jako uzasadnienie zakazów dotyczących wewnątrzunijnych lotów państwa członkowskie wskazały, że są to środki wprowadzone w celu powstrzymania rozprzestrzeniania się COVID-19, a ponadto jako uzasadnienie wskazano również obawy, że środki wdrożone przez niektóre państwa są niewystarczająco skuteczne, oraz dane statystyczne WHO i ECDC dotyczące liczby nowych przypadków zakażenia. Zakres podróżowania i lotów objętych zakazem jest różny. Aby propagować ciągłe przewozy ładunków lotniczych, Komisja wprowadziła wytyczne mające na celu ułatwianie operacji lotniczego transportu towarowego w trakcie pandemii COVID-19. Szczytowy poziom zakazów lotów między państwami członkowskimi odnotowano w okresie od 20 do 26 marca 2020 r., kiedy to 20 państw członkowskich wprowadziło zakazy lotów. Od tamtej pory powoli znoszono te zakazy i w dniu 31 marca zakazy lotów obowiązywały w 16 państwach członkowskich, a w dniu 6 kwietnia – w 14 państwach członkowskich. Zgodnie ze stanem na dzień 7 lipca zakazy lotów obowiązują w 7 państwach członkowskich i dotyczą kilku konkretnych państw o wysokim wskaźniku przypadków zakażeń COVID-19.

Jeżeli chodzi o loty poza UE, w dniu 16 marca 2020 r. Komisja przyjęła komunikat zalecający tymczasowe ograniczenie innych niż niezbędne podróży z państw trzecich na obszar UE+ na okres jednego miesiąca. W dniu 17 marca 2020 r. szefowie państw lub rządów UE uzgodnili wdrożenie tymczasowego ograniczenia podróży innych niż niezbędne. Zostało ono wdrożone także przez cztery państwa stowarzyszone w ramach Schengen. Od tego czasu kilkukrotnie przedłużano okres obowiązywania tego ograniczenia.

Poza otoczeniem regulacyjnym zaufanie konsumentów stanowi kluczowy czynnik związany z pandemią, mający wpływ na poziomy ruchu i wskazujący na związek między spadkiem ruchu lotniczego i pandemią COVID-19. Na razie nie istnieje jeszcze wiele danych dotyczących tego czynnika. Irlandzki Centralny Urząd Statystyczny przeprowadził badanie dotyczące zaufania pasażerów do lotów samolotem. Niemal czterech na pięciu (78,0 %) respondentów wskazało, że czują się „niekomfortowo” lub „bardzo niekomfortowo” na myśl o odbyciu międzynarodowej podróży samolotem.

IATA regularnie publikuje sprawozdania gospodarcze dotyczące kryzysu, z których wynika, że w ujęciu rocznym od lutego 2020 r. do około połowy kwietnia wskaźnik rezerwacji coraz szybciej spadał. Od tego czasu nastąpiła pewna poprawa, choć na koniec czerwca 2020 r. wskaźnik ten nadal wykazywał spadek o 82 %. Wydaje się, że zachodzi korelacja między wzrostem nowych zachorowań a spadkiem rezerwacji. Ponadto IATA zleca regularne badania dotyczące zaufania pasażerów od początku pandemii COVID-19. W kwietniu 60 % respondentów wskazało, że prawdopodobnie znowu podróżowaliby po upływie kilku miesięcy od osłabnięcia pandemii. W czerwcu liczba ta spadła do 45 %. Respondenci wskazują, że zaczęliby podróżować po odczekaniu 6–12 miesięcy. Oczekuje się zatem, że w najbliższych miesiącach nadal będzie można obserwować brak zaufania konsumentów.

Z powyższego wynika, że istnieje istotna zależność między spadkiem ruchu lotniczego a pandemią COVID-19.

c.Ograniczenie ruchu lotniczego prawdopodobnie utrzyma się w przewidywalnej przyszłości

W obecnych okolicznościach trudno jest przedstawić stabilne prognozy dotyczące zmiany poziomów ruchu. W ramach scenariuszy opracowanych przez Eurocontrol (w zależności odpowiednio od skoordynowanego lub nieskoordynowanego podejścia do odbudowy) szacuje się – w ramach bardziej optymistycznego scenariusza zakładającego skoordynowane podejście – że poziomy ruchu lotniczego stopniowo będą wzrastać od najniższego poziomu odnotowanego w kwietniu 2020 r. do spadku o 50 % w sierpniu 2020 r. w porównaniu z sierpniem 2019 r. i spadku o 15 % w lutym 2021 r. w porównaniu z lutym 2020 r. Według stanu na dzień 30 lipca w swojej prognozie gospodarczej IATA spodziewa się, że przychody w przeliczeniu na pasażerokilometry (ang. RPK – revenue passenger kilometres) spadną o nieco ponad 60 % w 2020 r. w porównaniu z 2019 r., a powrót do poziomów sprzed pandemii COVID-19 nie nastąpi przed 2024 r.

Czynniki, które będą miały wpływ na zmiany poziomów ruchu lotniczego, to: ograniczenia podróży, zwyczaje konsumenckie dotyczące rezerwacji oraz regulacyjne środki zdrowotne nakładane na branżę. Czynniki te ściśle wiążą się z możliwością nawrotu zachorowań i dotychczasowym brakiem szczepionki. Wszystkie prognozy są obarczone znacznym stopniem niepewności.

Jeżeli chodzi o ograniczenia podróży, jak opisano w scenariuszu b, liczba wewnątrzunijnych zakazów lotów obecnie spada. Komisja zaleciła, aby państwa członkowskie strefy Schengen i państwa stowarzyszone w ramach Schengen zniosły wewnętrzne kontrole graniczne do dnia 15 czerwca 2020 r., co skutkowało wznowieniem regularnego komercyjnego ruchu pasażerskiego (zob. wykres 1.1). Począwszy od 1 lipca w zaleceniu Rady zalecono dopuszczenie podróży innych niż niezbędne do i z państw trzecich widniejących na wstępnym wykazie, który powinien podlegać regularnemu przeglądowi. Pomimo że w związku ze znoszeniem ograniczeń oczekuje się poprawy sytuacji pod względem ruchu lotniczego w europejskim okresie letnim, to jednak druga fala zachorowań, obserwowana w Chińskiej Republice Ludowej i kilku lokalizacjach w UE, może spowodować nowy spadek ruchu lotniczego. W praktyce, chociaż w całej Europie obserwuje się tendencje zniżkowe pod względem zachorowalności, nadal w większości państw UE/EOG zgłaszane jest przenoszenie zakażenia w społeczności, a w niektórych państwach dochodzi do nawrotu zachorowań lub pojawiają się duże lokalne ogniska choroby. Istnieje również historyczny precedens dotyczący pandemii rozwijających się w kilku falach. Może to prowadzić do przywrócenia zakazów i spadku ruchu lotniczego.

Jeżeli chodzi o przyszły popyt na ruch lotniczy oraz zaufanie konsumentów, zainteresowane strony, z którymi skontaktowała się Komisja (linie lotnicze, biura podróży, komputerowe systemy rezerwacji) wskazały, że bardzo trudno jest formułować prognozy na okres po sezonie rozkładowym „zima 2020/2021”. O ile linie lotnicze działające przed pandemią COVID-19 mogą już oferować rozkłady na przyszły rok, to jednak linie lotnicze obecnie mają trudności z przewidywaniem rozkładów na nadchodzący sezon. Linie lotnicze prowadzą ciągły przegląd rozkładów lotów w celu reagowania na nieprzewidywalne zmiany ograniczeń podróży lub lotów oraz trudny do przewidzenia popyt na przewozy pasażerskie.

Z danych dotyczących rezerwacji dokonywanych przez pasażerów wynika, że poziom rezerwacji dokonywanych w ciągu miesiąca do marca 2021 r. będzie nadal znacznie niższy w porównaniu z tym samym miesiącem poprzedniego roku. Mimo że odnotowano już wzrost rezerwacji wewnątrzunijnych lotów na „lato 2020”, wydaje się, że linie lotnicze nie są w stanie osiągnąć poziomu z poprzednich lat, co wynika z faktu, że przez trzy miesiące nie dokonano żadnych rezerwacji. To, czy przywrócenie tego popytu jest nadal możliwe, czy też jest już on stracony, okaże się dopiero bliżej daty operacji w późniejszym okresie tego sezonu. Wskaźniki rezerwacji lotów pozaunijnych znajdują się na jeszcze niższym poziomie.