Wszystkie państwa członkowskie muszą stosować dyrektywę 2004/81/WE w odniesieniu do wszystkich obywateli państw trzecich, których to dotyczy, w tym w przypadku nielegalnego wjazdu na terytorium tych państw.

W dniu 5 kwietnia 2011 r. przyjęto dyrektywę 2011/36/UE w sprawie zapobiegania handlowi ludźmi i zwalczania tego procederu oraz ochrony ofiar. Podczas gdy dyrektywa 2004/81/WE określa szczegółowe zasady dotyczące zezwoleń na pobyt i traktowania obywateli państw trzecich współpracujących z właściwymi organami, dyrektywa 2011/36/UE stanowi ramy horyzontalne odnoszące się zarówno do obywateli UE, jak i obywateli państw spoza UE. Dyrektywa 2011/36/UE pozwala wzmocnić znaczenie niektórych przepisów zawartych w dyrektywie 2004/81/WE, w tym przepisów dotyczących ram ochrony i pomocy dla dzieci. W związku z tym oba teksty należy odczytywać łącznie. Ponadto w 2012 r. Komisja przedstawiła strategię UE na rzecz wyeliminowania handlu ludźmi na lata 2012–2016, a dotyczące jej sprawozdanie śródokresowe włączono do pakietu obejmującego niniejszy komunikat.

Przeciwdziałanie handlowi ludźmi polega na zapobieganiu temu przestępstwu i zwalczaniu go oraz ochronie jego ofiar i ich wspieraniu. Chcąc przyczynić się do osiągnięcia tych celów i wzmocnić walkę z nielegalną imigracją, Rada przyjęła dyrektywę 2004/81/WE regulującą przyznawanie dokumentów pobytowych na czas określony obywatelom państw trzecich, którzy są ofiarami handlu ludźmi lub wcześniej byli przedmiotem działań ułatwiających nielegalną imigrację, którzy współpracują z organami zajmującymi się dochodzeniami i ściganiem domniemanych handlarzy.

Zgodnie z art. 5 ofiary muszą otrzymać niezbędne informacje na temat możliwości oferowanych w ramach dyrektywy „jeżeli właściwe organy państw członkowskich są zdania, że obywatel państwa trzeciego może być objęty zakresem niniejszej dyrektywy”. Obowiązek dostarczania informacji uwzględniono teraz również w art. 11 ust. 6 dyrektywy 2011/36/UE, który zawiera wyraźne odniesienie do dyrektywy 2004/81/WE.

Interpretacja terminu, od którego władze są zobowiązane do dostarczania informacji, staje się również bardziej przejrzysta dzięki art. 11 ust. 2 dyrektywy 2011/36/UE, zgodnie z którym państwa członkowskie muszą zapewnić ofiarom pomoc i wsparcie „jak tylko właściwe organy dowiedzą się o uzasadnionych przesłankach” pozwalających przypuszczać, że dana osoba może być ofiarą.

Dziesięć państw członkowskich określiło termin na przekazania informacji w swoim prawodawstwie. W prawodawstwie niektórych państw członkowskich nie jest jasno sprecyzowane, czy informacje są dostarczane także domniemanym ofiarom, czy wyłącznie ofiarom po oficjalnej identyfikacji lub po rozpoczęciu postępowania karnego. W prawodawstwie niektórych państw członkowskich określa się dodatkowe warunki, takie jak np. uzyskanie od ofiary użytecznych informacji na temat domniemanego przestępstwa, lub odwołuje się do dostarczania informacji obywatelom państw trzecich, którzy „współpracują z właściwymi organami”, co może powodować powstawanie pytań na temat prawidłowości wdrożenia dyrektywy.

W Rumunii ustawa nie określa, który organ powinien dostarczać informacji, ani też treści i formatu informacji. Wydaje się, że w Austrii informacje są w praktyce przekazywane, art. 5 nie został jednak wyraźnie transponowany do prawodawstwa krajowego, z wyjątkiem za pośrednictwem ogólnych zasad prawa administracyjnego. W Chorwacji i w Polsce nie ma wyraźnego wymogu w prawie, aby informacje odnosiły się do wszystkich możliwości oferowanych przez dyrektywę.

Stosunkowo niska liczba dokumentów pobytowych wskazuje na konieczność dalszej poprawy identyfikacji ofiar handlu ludźmi, co zostało uwzględnione w Strategii UE na rzecz wyeliminowania handlu ludźmi. Do chwili obecnej co najmniej 15 państw członkowskich powołało krajowe lub regionalne mechanizmy ukierunkowanej pomocy (NRM) dla ofiar. Ponadto zgodnie z art. 11 dyrektywy 2011/36/UE państwa członkowskie są zobowiązane podjąć „środki niezbędne do ustanowienia odpowiednich mechanizmów służących wczesnej identyfikacji ofiar i udzieleniu im wsparcia i pomocy”.

Kilka państw członkowskich określiło format przedmiotowych informacji w swoim prawodawstwie. W praktyce większość państw przekazuje informacje, zarówno w formie ustnej, jak i pisemnej. Niektóre z państw ustaliły w stosownym prawodawstwie, że informacje muszą być przekazane w języku zrozumiałym dla danej osoby. Wspólne praktyki obejmują drukowanie broszur, strony internetowe oraz specjalne numery interwencyjne.

Ponadto w niektórych państwach członkowskich ten sam organ jest odpowiedzialny za formalną identyfikację oraz za przekazywanie informacji, co jednak nie wyklucza zaangażowania innych organów. W wielu przypadkach informacji dostarczają również organizacje społeczeństwa obywatelskiego.

4. OKRES DO NAMYSŁU

Aby mieć możliwość odzyskania równowagi i podjęcia świadomej decyzji, ofiarom należy zapewnić okres do namysłu, w trakcie którego (i w oczekiwaniu na decyzję właściwego organu) są one uprawnione do korzystania ze środków pomocy i są chronione przed wykonaniem nakazu wydalenia.

Wszystkie państwa członkowskie, z wyjątkiem Austrii i Włoch, dokonały transpozycji art. 6 do prawa krajowego. W przypadku tych dwóch państw członkowskich okres ten wydaje się jednak być przyznawany w praktyce lub zastępowany możliwością bezpośredniego uzyskania dokumentu pobytowego niezależnie od współpracy z organami. Prawo większości państw członkowskich wyraźnie zakazuje realizacji nakazów wydalenia.

Z charakteru i celów okresu do namysłu wynika, że nie można uzależnić go od gotowości ofiary do współpracy. Przepis ten dodatkowo potwierdzono w motywie 18 dyrektywy 2011/36/UE, zgodnie z którym pomocy i wsparcia należy bezwarunkowo udzielić przynajmniej w okresie do namysłu, w tym także ofiarom, które nie przebywają na terytorium danego państwa legalnie. Dopiero po zakończeniu procesu identyfikacji lub po upływie okresu do namysłu państwa członkowskie przestają być zobowiązane do zapewnienia wsparcia ofierze, która „nie zostanie uznana za kwalifikującą się do uzyskania dokumentu pobytowego ani nie ma innej podstawy legalnego pobytu w danym państwie członkowskim, lub osoba ta opuściła terytorium tego państwa członkowskiego”.

Dyrektywa nie określa, kiedy powinien rozpoczynać się okres do namysłu (w momencie wykrycia czy oficjalnej identyfikacji ofiar), ani nie podaje czasu jego trwania, ale zobowiązuje państwa członkowskie do ustalenia tych terminów w prawie krajowym. W praktyce odbywa się to w ten sposób, że około połowa państw członkowskich zgadza się na okres do namysłu jedynie po formalnej identyfikacji. Trzynaście państw członkowskich przewiduje co najmniej 30 dni, w niektórych przypadkach z możliwością przedłużenia dla szczególnie bezbronnych kategorii osób lub w świetle osobistych okoliczności ofiary, podczas gdy inne państwa decydują się bezpośrednio na zastosowanie dłuższych okresów wynoszących 45, 60 lub 90 dni. Istnieją znaczne różnice jeśli chodzi o maksymalną długość okresu, który może trwać od jednego miesiąca bez przewidywanego przedłużenia do kilku miesięcy, a nawet może być przedłużany indywidualnie w zależności od danego przypadku, oraz co do rodzaju statusu pobytowego przyznanego ofierze.

Państwa członkowskie mogą wreszcie podjąć decyzję o zakończeniu okresu do namysłu w przypadku, gdy dana osoba aktywnie, dobrowolnie i z własnej inicjatywy ponownie nawiązała kontakt ze sprawcami przestępstwa, lub z przyczyn związanych z porządkiem publicznym i ochroną bezpieczeństwa narodowego (art. 6 ust. 4). Większość państw członkowskich transponowała ten przepis. W niektórych przypadkach przyczyny uzasadniające zakończeniu okresu do namysłu wykraczają poza kryteria ustanowione w dyrektywie i mogą być niezwykle obszerne.

5. TRAKTOWANIE PRZED WYDANIEM DOKUMENTU POBYTOWEGO

Art. 7 dotyczy traktowania ofiar podczas okresu do namysłu i podczas oczekiwania na decyzję właściwych organów. Jego treść jest jaśniej sprecyzowana przez odczytywanie łącznie z dyrektywą 2011/36/UE.

Po pierwsze, w dyrektywie 2011/36/UE podkreśla się, że wsparcia i pomocy podczas okresu do namysłu należy udzielić bezwarunkowo wszystkim ofiarom, niezależnie od ich statusu pobytowego. Jednak po upływie tego okresu lub po zakończeniu procesu identyfikacji dyrektywa 2011/36/UE ma zastosowanie „bez uszczerbku dla dyrektywy 2004/81/WE lub podobnych przepisów krajowych” (art. 11 ust. 3). W związku z tym, jeżeli ofiara nie zostanie uznana za kwalifikującą się do uzyskania dokumentu pobytowego ani nie ma innej podstawy legalnego pobytu w danym państwie członkowskim, lub osoba ta opuściła terytorium tego państwa członkowskiego, państwo to nie jest zobowiązane do dalszego udzielania pomocy i wsparcia tej osobie na podstawie dyrektywy 2011/36/UE (motyw 18).