Kompostowalne tworzywa sztuczne stanowią podzbiór biodegradowalnych tworzyw sztucznych, zaprojektowanych tak, aby ulegały biodegradacji w warunkach kontrolowanych, zazwyczaj poprzez kompostowanie przemysłowe w specjalnych instalacjach do kompostowania lub biodegradacji beztlenowej. Odpady z biodegradowalnych tworzyw sztucznych przekazywane do kompostowania przemysłowego muszą zostać najpierw zebrane. Istnieje norma europejska dotycząca opakowań kompostowalnych przemysłowo, ale nie dotyczy ona kompostowania w gospodarstwach domowych, ponieważ warunki kompostowania w gospodarstwach domowych mogą się znacznie różnić.

Określenie tworzyw sztucznych jako „biopochodnych” wskazuje na surowce, które wykorzystuje się do ich produkcji. Podczas gdy konwencjonalne tworzywa sztuczne wytwarza się z zasobów kopalnych (ropy naftowej i gazu ziemnego), tworzywa biopochodne wytwarza się z biomasy. Biomasa pochodzi obecnie głównie z roślin uprawianych specjalnie w celu wykorzystania ich jako surowce zastępujące zasoby kopalne, takich jak trzcina cukrowa, rośliny zbożowe, rośliny oleiste, lub źródeł niespożywczych, takich jak drewno. Inne źródła to odpady organiczne i produkty uboczne, takie jak zużyty olej spożywczy, wytłoczyny z trzciny cukrowej i olej talowy. Tworzywa sztuczne mogą być w całości lub częściowo wytwarzane z surowców biopochodnych. Jak pokazano na poniższym rysunku, biopochodne tworzywa sztuczne mogą być zarówno biodegradowalne, jak i niebiodegradowalne.

Chociaż w polityce i prawodawstwie UE odniesiono się do niektórych aspektów i zastosowań biopochodnych, biodegradowalnych i kompostowalnych tworzyw sztucznych, lepiej byłoby przyjąć bardziej systemowe podejście, które stanowiłoby podstawę decyzji podejmowanych zarówno przez sektor publiczny, jak i prywatny. Podejście to powinno opierać się na Europejskim Zielonym Ładzie, Planie działania dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym oraz Europejskiej strategii na rzecz tworzyw sztucznych w gospodarce o obiegu zamkniętym. Ponadto plan działania UE na rzecz eliminacji zanieczyszczeń zakłada ograniczenie do 2030 r. o 50 % ilości plastikowych odpadów w morzu oraz o 30 % ilości mikrodrobin plastiku uwalnianych do środowiska. W unijnej strategii ochrony gleb skoncentrowano się na zapobieganiu zanieczyszczeniu gleby u źródła.

Biopochodne, biodegradowalne i kompostowalne tworzywa sztuczne są powszechnie postrzegane w Europie i na świecie jako bardziej przyjazne środowisku niż konwencjonalne tworzywa sztuczne, które są oparte na paliwach kopalnych i nie ulegają biodegradacji. Jednocześnie rośnie liczba dowodów naukowych i świadomość, że należy spełnić szereg warunków, aby produkcja i stosowanie tych tworzyw sztucznych przyniosły ogólnie pozytywne efekty dla środowiska i nie pogłębiały problemów związanych z zanieczyszczeniem plastikiem, zmianą klimatu i utratą różnorodności biologicznej. Chociaż wytwarzanie tworzyw sztucznych z biomasy lub zapewnienie biodegradacji produktów z tworzyw sztucznych w niektórych środowiskach przyjmujących może przynieść szereg korzyści w porównaniu z konwencjonalnymi tworzywami sztucznymi, rozwiązania te wiążą się z własnymi wyzwaniami i kompromisami w zakresie zrównoważonego rozwoju, które należy dobrze zrozumieć i należycie uwzględnić. Nie powinny one również odwracać uwagi od potrzeby dostosowania cyklu życia tworzyw sztucznych do założeń gospodarki o obiegu zamkniętym oraz zapewnienia w pierwszej kolejności, jako priorytetu, ograniczenia zużycia zasobów, jak najdłuższego utrzymywania w obiegu materiałów ze wszystkich surowców, w tym surowców biopochodnych, oraz preferowania surowców wtórnych w stosunku do surowców pierwotnych.

W większości przypadków produkcja biomasy wymaga wykorzystania zasobów naturalnych, takich jak grunty i woda, oraz zastosowania substancji chemicznych, takich jak nawozy i pestycydy. W związku z tym produkcja tworzyw sztucznych z biomasy pierwotnej może prowadzić do bezpośredniej lub pośredniej zmiany sposobu użytkowania gruntów, co z kolei może skutkować utratą różnorodności biologicznej, degradacją ekosystemu, wylesianiem i niedoborem wody, a także konkurowaniem z uprawami przeznaczonymi do spożycia przez ludzi.

Aby zwalczać pseudoekologiczny marketing i unikać wprowadzania konsumentów w błąd, nie należy stosować ogólnych twierdzeń dotyczących produktów z tworzyw sztucznych, takich jak „biologiczne tworzywo sztuczne” i „biopochodny”. We wniosku Komisji dotyczącym wzmocnienia pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej zaproponowano zakaz stosowania takich praktyk, o ile nie są one poparte uznaną wysoką efektywnością środowiskową lub jeśli specyfikacja twierdzenia nie została podana w jasny i widoczny sposób na tym samym nośniku. Aby uniknąć wprowadzania konsumentów w błąd, twierdzenia powinny odnosić się jedynie do dokładnego i wymiernego udziału zawartości biopochodnych tworzyw sztucznych w produkcie, informując na przykład, że „produkt zawiera 50 % biopochodnych tworzyw sztucznych”.

Ponieważ nadal będą potrzebne surowce węglowe, alternatywą dla węgla kopalnego jest węgiel odnawialny pochodzący z biomasy pozyskiwanej w sposób zrównoważony. W szczególności wykorzystanie odpadów organicznych i produktów ubocznych do produkcji biopochodnych tworzyw sztucznych może umożliwić częściowe uniezależnienie się od zasobów kopalnych i pomóc w osiągnięciu celów w zakresie neutralności klimatycznej, przy jednoczesnym ograniczeniu wykorzystania pierwotnych zasobów biologicznych i uniknięciu szkód dla różnorodności biologicznej. Uznano również rolę biomasy pozyskiwanej w sposób zrównoważony, a zmiany w polityce i na rynku zachęcają do zwiększania zawartości materiałów biopochodnych. W komunikacie w sprawie zrównoważonego obiegu węgla określono ambitny cel, zgodnie z którym co najmniej 20 % węgla stosowanego w produktach chemicznych i z tworzyw sztucznych powinno pochodzić ze zrównoważonych zasobów niekopalnych, aby pomóc w osiągnięciu neutralności klimatycznej. W zaktualizowanej strategii dotyczącej biogospodarki podkreślono znaczenie znalezienia przyjaznych dla przyrody biopochodnych rozwiązań. Biopochodne tworzywa sztuczne mogą również stymulować tworzenie miejsc pracy, zwłaszcza poprzez zwiększenie roli producentów produktów pierwotnych w lokalnych biogospodarkach. Aby zapewnić taki pozytywny wpływ, przemysł biopochodnych tworzyw sztucznych będzie potrzebował wykwalifikowanej siły roboczej. W tym celu europejski program na rzecz umiejętności pomaga wprowadzać zmiany w zestawach umiejętności, aby w pełni wykorzystać potencjał.

Zgodnie z nową strategią leśną UE 2030, w ramach przeglądu dyrektywy w sprawie energii odnawialnej z lipca 2021 r., Komisja proponuje włączenie do krajowych systemów wsparcia zasady kaskadowego wykorzystywania biomasy, zgodnie z którą biomasę należy wykorzystywać w przypadkach, gdy ma wyższą ekonomiczną wartość dodaną. Zgodnie z tą zasadą biomasę należy wykorzystywać przede wszystkim do produkcji materiałów, w tym tworzyw sztucznych, a dopiero w dalszej kolejności jako źródło bioenergii.

Ponadto w pierwszej kolejności należy wybierać produkty o długiej żywotności zamiast produktów o krótkim okresie użytkowania, w tym produktów jednorazowego użytku. Taka hierarchia ma zastosowanie do odpadów, produktów ubocznych i biomasy pierwotnej pochodzącej na przykład z rolnictwa, leśnictwa lub akwakultury. Odpady organiczne i produkty uboczne należy przedkładać nad biomasę pierwotną, zwłaszcza w przypadku produktów o krótkim okresie użytkowania.

Biomasa wykorzystywana do produkcji biopochodnych tworzyw sztucznych musi spełniać unijne kryteria zrównoważonego rozwoju dotyczące bioenergii. Jak zaproponowała Komisja w ramach przeglądu dyrektywy w sprawie energii odnawialnej z lipca 2021 r., kryteria te obejmują środki związane z biomasą leśną i biopaliwami o wysokim ryzyku bezpośredniej i pośredniej zmiany użytkowania gruntów, takimi jak biopaliwa pozyskiwane z oleju palmowego. Do czasu zakończenia negocjacji dotyczących dyrektywy w sprawie energii odnawialnej należy stosować określone w tej dyrektywie kryteria zrównoważonego rozwoju dotyczące bioenergii. Jest to również podejście przyjęte w unijnej systematyce dotyczącej zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do „biomasy rolniczej wykorzystanej do produkcji tworzywa sztucznego w formie podstawowej”.

Jeśli chodzi o emisje gazów cieplarnianych, ram dotyczących bioenergii nie można zastosować bezpośrednio do biopochodnych tworzyw sztucznych, ponieważ nie wykorzystuje się ich do wytwarzania energii. Nadal opracowuje się metody oceny wpływu biopochodnych tworzyw sztucznych w porównaniu z tworzywami sztucznymi opartymi na paliwach kopalnych z perspektywy cyklu życia. Najbardziej zharmonizowaną dostępną obecnie metodą są ramy opracowane przez Wspólne Centrum Badawcze Komisji, określane jako „metoda oceny cyklu życia tworzyw sztucznych”, która opiera się na unijnej metodzie odnoszącej się do śladu środowiskowego produktu. Ponadto innowacje należy oceniać na wczesnym etapie, aby zapewnić rozwój bezpiecznych i zrównoważonych alternatyw.

Konieczny jest dalszy postęp naukowy, aby w ocenie uwzględnić wychwytywanie i uwalnianie węgla biogenicznego z produktów w trakcie okresu ich użytkowania. Dyskusje na ten temat są prowadzone w kontekście inicjatywy ONZ dotyczącej cyklu życia. Korzystne efekty w zakresie składowania dwutlenku węgla mogą przynieść jedynie produkty z biopochodnych tworzyw sztucznych o długim okresie użytkowania, które nie są spalane, gdy stają się odpadami. W przypadku produktów o krótkim okresie użytkowania, czyli większości dzisiejszych produktów z biopochodnych tworzyw sztucznych, takich jak opakowania jednorazowe, węgiel początkowo pobrany z atmosfery jest szybko uwalniany z powrotem.

4.Biodegradowalne i kompostowalne tworzywa sztuczne

W Planie działania dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym podkreślono potrzebę nadania kierunku polityce w zakresie wykorzystywania biodegradowalnych lub kompostowalnych tworzyw sztucznych w oparciu o ocenę zastosowań, w przypadku których takie użycie może być korzystne dla środowiska naturalnego, oraz w oparciu o kryteria dla takich zastosowań. Podkreślono w nim również potrzebę zapewnienia, aby produkt oznaczony jako „biodegradowalny” lub „kompostowalny” nie wprowadzał konsumentów w błąd i nie zachęcał do pozbywania się go w sposób powodujący zanieczyszczenie lub zaśmiecenie tworzywami sztucznymi z powodu nieodpowiednich warunków środowiskowych lub niewystarczającego czasu na degradację.

Biodegradacja jest rzeczywiście ważną cechą tworzyw sztucznych, ponieważ decyduje o tym, czy będą one utrzymywać się i gromadzić w środowisku, rozpadając się na coraz mniejsze fragmenty, mikrodrobiny i nanodrobiny, stając się coraz większym źródłem zanieczyszczeń, szkodliwym dla zdrowia ludzi i środowiska. Biodegradowalne tworzywa sztuczne prawdopodobne nie będą utrzymywały się i gromadziły w środowisku, pod warunkiem że ulegną pełnemu rozkładowi w środowisku przyjmującym, do którego są przeznaczone i nie rozleją się do środowiska, w którym nie mogą ulec biodegradacji. Może się to zdarzyć na przykład wtedy, gdy tworzywo sztuczne, które jest biodegradowalne w glebie, zostanie przeniesione przez wiatr lub odpływ z gleby do wód rzecznych lub morskich. Skala czasowa biodegradacji musi być również wystarczająco krótka, aby nie zaszkodzić ekosystemom i życiu morskiemu, na przykład w wyniku połknięcia przez zwierzęta morskie.

Biodegradacja tworzyw sztucznych jest dziedziną, której poświęcono wiele uwagi w badaniach naukowych i innowacjach. Jest ona w coraz większym stopniu przedmiotem środków z zakresu polityki, których celem jest zapewnienie, aby biodegradowalne tworzywa sztuczne nie wyrządzały szkód, aby przynosiły korzyści dla środowiska i aby konsumenci nie mieli wrażenia, że biodegradowalnych tworzyw sztucznych można pozbywać się w sposób powodujący zanieczyszczenie. Dyrektywa w sprawie zmniejszenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko obejmuje swoim zakresem produkty z biodegradowalnych tworzyw sztucznych, ponieważ w przypadku pozbycia się tych produktów w sposób powodujący zanieczyszczenie nie ma gwarancji, że ulegną one biodegradacji w otwartym środowisku. Ponadto zakazano w niej stosowania oksydegradowalnych tworzyw sztucznych, ponieważ nie przynoszą one udowodnionych korzyści dla środowiska, nie ulegają całkowitej biodegradacji i mają negatywny wpływ na recykling konwencjonalnych tworzyw sztucznych.

Rozporządzenie w sprawie produktów nawozowych stanowi, że od 16 lipca 2026 r. substancje otoczkujące i dodatki do preparatów muszą spełniać określone kryteria biodegradowalności. Określono w nim również wymóg oceny zdolności do biodegradacji rolniczych folii do ściółkowania w naturalnych warunkach glebowych i środowisku wodnym w całej UE. Ponadto proponowane ograniczenie dotyczące celowo dodawanych mikrodrobin plastiku na podstawie REACH wyłącza polimery ulegające biodegradacji, jeżeli spełniają one określone kryteria biodegradowalności, potwierdzone zgodnie z jedną z trzech grup metod badawczych obejmujących rygorystyczne badania przesiewowe mierzące szybką biodegradację lub biodegradację pierwotną, albo zgodnie z badaniami symulacyjnymi, w przypadku których kryteria biodegradowalności muszą zostać spełnione w trzech elementach środowiska: wodzie, glebie i osadzie (lub dwóch w przypadku zastosowań w rolnictwie i ogrodnictwie). W odniesieniu do polimerów, w tym polimerów biodegradowalnych, jak ogłoszono w strategii w zakresie chemikaliów na rzecz zrównoważoności, Komisja rozważa rozszerzenie obowiązku rejestracji na niektóre potencjalnie niebezpieczne polimery w kontekście ukierunkowanego przeglądu rozporządzenia REACH.

4.1 Biodegradowalne tworzywa sztuczne

Aby zapewnić dalsze wytyczne dotyczące rozwoju polityki, Komisja zleciła Grupie Głównych Doradców Naukowych zadanie oceny biodegradalności tworzyw sztucznych w otwartym środowisku. W przygotowanej przez tę Grupę opinii podkreślono potrzebę ograniczenia stosowania biodegradowalnych tworzyw sztucznych w otwartym środowisku jedynie do określonych zastosowań, w przypadku których ograniczenie, ponowne użycie lub recykling nie są możliwe. Ponadto podkreślono w niej, że takich tworzyw sztucznych nie należy traktować jako odpowiedzi na niewłaściwe gospodarowanie odpadami lub zaśmiecanie. Aby wykorzystać potencjalne korzyści dla środowiska biodegradowalnych tworzyw sztucznych w porównaniu z tworzywami niebiodegradowalnymi, Grupa zaleca wspieranie rozwoju spójnych standardów badań i certyfikacji. Wskazuje również na potrzebę propagowania dokładnych informacji na temat właściwości, odpowiedniego użytkowania i usuwania biodegradowalnych tworzyw sztucznych i ich ograniczeń oraz zastosowań dla poszczególnych grup użytkowników. W opinii wydanej przez Grupę jako istotne czynniki określono właściwości materiału, środowisko, do którego trafia materiał, prawdopodobieństwo rozlania się do innych środowisk oraz zachowanie konsumentów.

W świetle tych rozważań pierwszą zasadą przy projektowaniu nowych tworzyw sztucznych lub opracowywaniu środków z zakresu polityki powinno być traktowanie biodegradacji jako „systemu właściwości”, w którym uwzględnia się właściwości materiału, szczególne warunki środowiskowe i zagrożenia.

Po drugie, stosowanie tworzyw sztucznych, które ulegają biodegradacji w otwartym środowisku, należy ograniczyć do materiałów, w przypadku których udowodniono, że pełna biodegradowalność nie przekracza określonego i opartego na dowodach naukowych przedziału czasowego pozwalającego na uniknięcie szkód w środowisku, a także do określonych zastosowań, w przypadku których ograniczenie zużycia lub ponowne użycie nie są realnymi wariantami, a pełne usunięcie, zebranie i recykling produktów z tworzyw sztucznych nie są wykonalne. Ponieważ biodegradowalne tworzywa sztuczne wykorzystuje się głównie w zastosowaniach o stosunkowo krótkim okresie użytkowania, takich jak opakowania na żywność i napoje, zasoby wykorzystane w celu wytworzenia tych produktów są szybko tracone. Zastępowanie konwencjonalnych tworzyw sztucznych tworzywami biodegradowalnymi grozi spowolnieniem rozwoju rozwiązań w zakresie gospodarki o obiegu zamkniętym opartych na ograniczeniu ilości odpadów i ponownym wykorzystaniu takich produktów. Może to również zniechęcać do tworzenia projektów recyklingu tworzyw sztucznych w celu jak najdłuższego utrzymania ich w obiegu, a także do stosowania bardziej zrównoważonych alternatyw, które nie zawierają tworzyw sztucznych. W związku z tym zastępowania takich tworzyw sztucznych nie należy traktować jako odpowiedzi na niewłaściwe gospodarowanie odpadami lub zaśmiecanie.

Folie do ściółkowania stosowane w rolnictwie są dobrymi przykładami odpowiednich zastosowań tworzyw sztucznych, które ulegają biodegradacji w otwartym środowisku, pod warunkiem że uzyskały certyfikat zgodności z odpowiednimi normami. W tym celu Komisja wystąpi o zmianę istniejącej normy europejskiej, aby uwzględnić w szczególności ryzyko przedostania się pozostałości tworzyw sztucznych ulegających biodegradacji w glebie do systemów wodnych. Aby można było uznać za odpowiednie inne zastosowania biodegradowalnych tworzyw sztucznych, takie jak liny używane w rybołówstwie, produkty używane do ochrony drzew, klipsy do mocowania roślin lub nici do podkaszarek, należy opracować nowe normy dotyczące metod badania.



Przykład: Folie do ściółkowania Konwencjonalne – oparte na paliwach kopalnych i niebiodegradowalne – tworzywa sztuczne stosuje się powszechnie w celu zwiększenia plonów, przyspieszenia zbiorów, ograniczenia stosowania herbicydów i pestycydów, ochrony przed mrozem i oszczędzania wody. Ale właściwe zarządzanie tymi tworzywami sztucznymi w rolnictwie po zakończeniu ich przydatności do użycia jest problematyczne. W 2019 r. zebrano tylko około 63 % odpadów rolniczych z tworzyw sztucznych (niebędących opakowaniami) wytworzonych w UE, natomiast przeznaczenie pozostałych 37 % jest nieznane – są składowane, spalane, zakopywane albo zbierane z innymi odpadami. Pomimo dużych możliwości recyklingu obecnie recyklingowi poddaje się zaledwie 24 % rolniczych tworzyw sztucznych wprowadzanych co roku do obrotu w UE. Jeśli nie usuwa się lub nie usuwa się całkowicie folii do ściółkowania, czego zapewnienie nie zawsze jest możliwe, uwalniają one tworzywa sztuczne, które gromadzą się w glebie, rozpadają na mikrodrobiny plastiku lub są rozprzestrzeniane przez wiatr lub odpływy. Pamiętając, że zanieczyszczenie gleby tworzywami sztucznymi jest trudne do odwrócenia, korzystną alternatywę mogą stanowić certyfikowane biodegradowalne folie do ściółkowania. Rolnicy mają bezpośredni interes w utrzymaniu zdrowia gleby i można od nich oczekiwać, że będą sprawdzać oznakowanie i instrukcje dotyczące prawidłowego stosowania i usuwania tych produktów. Niebiodegradowalne tworzywa sztuczne należy usuwać, zbierać i poddawać recyklingowi. Państwa członkowskie mogą pomóc poprzez ustanowienie odpowiednich systemów rozszerzonej odpowiedzialności za produkt.

Spójne i oparte na naukowych podstawach normy badań i certyfikacji dotyczących biodegradacji tworzyw sztucznych w otwartym środowisku są niezbędne dla tych ograniczonych zastosowań, w których mogłyby się przydać biodegradowalne tworzywa sztuczne. Badania biodegradacji prowadzi się zazwyczaj w sztucznych środowiskach, aby zapewnić powtarzalność warunków badawczych, ale konieczna jest obserwacja procesów zachodzących w środowisku naturalnym w warunkach rzeczywistych. Szczególne wyzwanie stanowi opracowanie norm dotyczących biodegradacji w środowisku morskim, ponieważ biodegradacja na dnie oceanu jest mało prawdopodobna ze względu na specyfikę środowiska morskiego. Komisja otrzymała zadanie przeprowadzenia oceny postępów naukowo-technicznych w zakresie możliwych kryteriów lub norm dotyczących biodegradowalności w środowisku morskim na podstawie dyrektywy w sprawie produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych.

Kolejne wyzwania stanowią dodatki stosowane do produkcji biodegradowalnych tworzyw sztucznych, które również powinny ulegać biodegradacji. W odniesieniu do złożonej mieszaniny chemicznej zawartej w tworzywach sztucznych, w tym dodatków, oraz ich toksyczności, z porównania z konwencjonalnymi tworzywami sztucznymi wynika, że biodegradowalne tworzywa sztuczne mogą być podobnie toksyczne. Ponadto biodegradowalne tworzywa sztuczne mogą uwalniać te dodatki bezpośrednio do środowiska i czynią to szybciej niż tworzywa konwencjonalne. Dodatki stosowane do produkcji biodegradowalnych lub kompostowalnych tworzyw sztucznych powinny ulegać bezpiecznej biodegradacji i nie powinny być szkodliwe dla środowiska. Sprzedawcy detaliczni i opinia publiczna powinni być także o nich informowani.