1.Wprowadzenie

W gospodarce cyfrowej istotną siłą napędową innowacji i wzrostu są platformy internetowe. Umożliwiają one bezprecedensowy dostęp do informacji i ich wymianę oraz stwarzają nowe możliwości rynkowe, w szczególności dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP). Obecnie stanowią one również główny punkt dostępu do informacji i innych treści dla większości użytkowników internetu, czy to za pośrednictwem przeglądarek internetowych, portali społecznościowych, stron oferujących usługę mikroblogowania, czy też platform udostępniania plików wideo. Ostatnimi czasy modele biznesowe platform również ewoluowały w kierunku uzyskania ściślejszych powiązań między użytkownikami a umieszczanymi treściami – w szczególności do celów reklamy ukierunkowanej. Dzięki tego rodzaju platformom miliardy użytkowników zyskują dostęp do ogromnych ilości treści i informacji, a osoby fizyczne i przedsiębiorstwa mogą korzystać z innowacyjnych usług.

Rozpowszechnianie na dużą skalę nielegalnych treści, które można umieszczać w internecie i które w związku z tym są w nim dostępne, budzi jednak poważne obawy i wymaga podjęcia zdecydowanych i skutecznych przeciwdziałań. To, co jest nielegalne poza internetem, jest również nielegalne w internecie. Nawoływanie do terroryzmu, wypowiedzi o charakterze ksenofobicznym i rasistowskim, w których publicznie nawołuje się do nienawiści i przemocy, oraz treści pornograficzne z udziałem małoletniego są nielegalne w UE. Coraz większa dostępność materiałów terrorystycznych i rozpowszechnianie tego rodzaju treści stanowią poważne zagrożenie z punktu widzenia bezpieczeństwa i ochrony, jak również godności ofiar. W odpowiedzi na tego rodzaju obawy Unia Europejska przyjęła szereg środków. Zapewnienie wykrywania i usuwania nielegalnych treści w internecie stanowi jednak pilne wyzwanie dla współczesnego społeczeństwa cyfrowego.

W dniach 22–23 czerwca 2017 r. Rada Europejska – zaniepokojona serią ataków terrorystycznych w UE i szerzeniem się propagandy terrorystycznej w internecie – oświadczyła, iż: „oczekuje, że branża [...] opracuje nowe technologie i narzędzia usprawniające automatyczne wykrywanie treści podżegających do aktów terrorystycznych i usuwanie tych treści. W razie konieczności należy to uzupełnić odpowiednimi środkami ustawodawczymi na szczeblu UE”. Apel ten został powtórzony w oświadczeniach wydanych przez przywódców grup G-7 i G-20 na niedawnych szczytach tych grup. Podobnie Parlament Europejski, w swojej rezolucji w sprawie platform internetowych z czerwca 2017 r., wezwał tego rodzaju platformy „do wzmocnienia środków zwalczania nielegalnych i szkodliwych treści w internecie”, wzywając jednocześnie Komisję do przedstawienia wniosków dotyczących rozwiązania tych kwestii.

Wspomniane platformy internetowe, które pośredniczą w udostępnianiu treści większości użytkowników internetu, ponoszą istotną odpowiedzialność społeczną w zakresie ochrony użytkowników i ogółu społeczeństwa oraz uniemożliwiania przestępcom i innym osobom prowadzącym działalność niezgodną z prawem w internecie wykorzystywania do takiej działalności oferowanych przez nie usług. Zapewniana przez platformy internetowe otwarta przestrzeń cyfrowa nie może stanowić miejsca sprzyjającego rozwojowi terroryzmu, nielegalnego nawoływania do nienawiści, znęcania się nad dzieckiem ani handlu ludźmi, ani też rozwojowi przestrzeni, do których zasada praworządności nie ma zastosowania. Rozprzestrzenianie nielegalnych treści w internecie bez wątpienia może podważyć zaufanie do środowiska cyfrowego wśród obywateli, a ponadto może również zagrozić dalszemu rozwojowi gospodarczemu ekosystemów platform i jednolitego rynku cyfrowego. Aby rozwiązać ten problem, platformy internetowe powinny w sposób zdecydowany zintensyfikować przeciwdziałania w tym zakresie, wynikające z odpowiedzialności ciążącej na nich w związku z centralną rolą, jaką odgrywają one w społeczeństwie.

Walka z nielegalnymi treściami w internecie musi się odbywać z zastosowaniem odpowiednich i solidnych zabezpieczeń, aby zapewnić ochronę poszczególnych praw podstawowych, narażonych na zagrożenie. Ze względu na rosnące znaczenie platform internetowych w zapewnianiu dostępu do informacji, odgrywają one również kluczową rolę w osiąganiu takiej równowagi między zwalczaniem nielegalnych treści a ochroną praw podstawowych. Walka z nielegalnymi treściami w internecie w UE powinna opierać się na działaniach UE prowadzonych na skalę światową, a także powinna uwzględniać te działania.

W niniejszym komunikacie przedstawiono zestawienie wytycznych i zasad, w ramach których wzywa się platformy internetowe do intensyfikacji zwalczania nielegalnych treści w internecie we współpracy z organami krajowymi, państwami członkowskimi i innymi odpowiednimi zainteresowanymi stronami. Celem komunikatu jest ułatwienie i intensyfikacja wdrażania dobrych praktyk w zakresie zapobiegania umieszczaniu nielegalnych treści, ich wykrywania, usuwania i uniemożliwiania dostępu do tego rodzaju treści, aby zapewnić skuteczne usuwanie nielegalnych treści, większą przejrzystość i ochronę praw podstawowych w internecie. Ponadto celem komunikatu jest dostarczenie platformom internetowym wyjaśnień na temat odpowiedzialności, jaką ponoszą, gdy podejmują aktywne działania w celu wykrycia nielegalnych treści, ich usunięcia lub uniemożliwienia dostępu do nich (tak zwane działania „dobrego Samarytanina”).

2.Kontekst

Unia Europejska podjęła już działania w odpowiedzi na problem, jakim są nielegalne treści w internecie, zarówno za pomocą środków wiążących, jak i niewiążących. Te działania w zakresie polityki obejmują: dyrektywę w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej, dyrektywę w sprawie zwalczania terroryzmu, środki proponowane w kontekście reform praw autorskich oraz dyrektywę o audiowizualnych usługach medialnych.

Tego rodzaju obowiązujące i proponowane środki prawne uzupełnia szereg środków o charakterze nieustawodawczym, takich jak Kodeks postępowania dotyczący zwalczania nielegalnego nawoływania do nienawiści w internecie, prace Forum UE ds. Internetu w zakresie przeciwdziałania propagandzie terrorystycznej, protokół ustaleń w sprawie sprzedaży podrobionych towarów w internecie, zawiadomienie Komisji dotyczące nadzoru rynku produktów sprzedawanych przez internet, środki w zakresie sprzedaży produktów z łańcucha żywnościowego przez internet, plan działania UE przeciwko nielegalnemu handlowi dziką fauną i florą, wytyczne w sprawie wykonania dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych czy wspólne działania organów krajowych w ramach sieci współpracy w zakresie ochrony konsumenta. Europejska strategia na rzecz lepszego internetu dla dzieci jest inicjatywą o charakterze samoregulacji, której celem jest poprawa środowiska internetowego na rzecz dzieci i młodzieży w związku z ryzykiem narażenia na takie treści, jak przemoc lub wykorzystywanie seksualne, lub też na nękanie przez internet.

W komunikatach z lat 2016 i 2017 Komisja podkreśliła, że platformy internetowe muszą postępować w sposób bardziej odpowiedzialny i zintensyfikować ogólnounijne działania samoregulacyjne w celu usunięcia nielegalnych treści. Jednocześnie Komisja zobowiązała się również do zapewnienia lepszej koordynacji szeregu dialogów sektorowych z platformami oraz przeprowadzenia oceny zapotrzebowania na wytyczne dotyczące formalnych procedur zgłaszania i usuwania nielegalnych treści. Powinno to odbywać się w synergii z już toczącymi się dialogami oraz pracami rozpoczętymi w innych obszarach, na przykład w ramach Europejskiej agendy bezpieczeństwa lub w obszarze zwalczania nielegalnego nawoływania do nienawiści, i bez uszczerbku dla takich dialogów i prac.

Z ostatnich sprawozdań dotyczących niektórych tego rodzaju inicjatyw sektorowych wynika, że poczynione zostały pewne postępy. Jeżeli chodzi o nielegalne nawoływanie do nienawiści, według sprawozdań z czerwca 2017 r. odnotowano wzrost odsetka usuwanych treści z 28 % do 59 % w próbie treści zgłoszonych we wszystkich państwach UE na przestrzeni sześciu miesięcy, przy czym zaobserwowano znaczne różnice w tym odsetku dla poszczególnych platform. Odnotowano również pewną poprawę, jeżeli chodzi o tempo usuwania tego rodzaju treści w tym samym okresie, chociaż w 28 % przypadków usunięcie nadal następowało dopiero po tygodniu. Wynika z tego, że podejście o charakterze nieregulacyjnym może przynosić pewne rezultaty, szczególnie wówczas, gdy jednocześnie stosuje się środki zapewniające łatwiejszą współpracę między wszystkimi zainteresowanymi operatorami. W ramach Forum UE ds. Internetu zwalczającego treści terrorystyczne od momentu jego utworzenia usunięto około 80–90 % treści zasygnalizowanych przez Europol. W kwestii treści pornograficznych z udziałem małoletniego już w 2015 r. system gorących linii stowarzyszenia INHOPE wykazywał się skutecznym usuwaniem 91 % treści w ciągu 72 godzin, przy czym w co 3. przypadku treść taką usuwano przed upływem 24 godzin.

Dialogi prowadzone na poziomie poszczególnych sektorów wskazują również na znaczne podobieństwo między różnymi sektorami pod względem procedur regulujących wykrywanie, identyfikację i usuwanie treści oraz zapobieganie ponownemu jej umieszczaniu. Niniejszy komunikat oparto na tych ustaleniach.

Na szczeblu UE ogólne ramy prawne w zakresie usuwania nielegalnych treści stanowi dyrektywa o handlu elektronicznym, która między innymi harmonizuje warunki, na których określone platformy internetowe mogą zostać wyłączone z odpowiedzialności za nielegalne treści, które są na nich przechowywane w obrębie jednolitego rynku cyfrowego.

Upowszechnianie nielegalnych treści za pośrednictwem platform internetowych może następować w szczególności poprzez usługi internetowe umożliwiające zamieszczanie treści pochodzących od osób trzecich. Tego rodzaju usługi „hostingowe” są, pod pewnymi warunkami, objęte zakresem stosowania art. 14 dyrektywy o handlu elektronicznym. Artykuł ten stanowi, że dostawców usług hostingowych nie można pociągać do odpowiedzialności za informacje przechowywane na żądanie osób trzecich, pod warunkiem że: a) nie mają oni wiarygodnych wiadomości o bezprawnym charakterze działalności lub informacji, a w odniesieniu do roszczeń o odszkodowanie – nie wiedzą o stanie faktycznym lub okolicznościach, które w sposób oczywisty świadczą o tej bezprawności; lub b) podejmują oni niezwłocznie odpowiednie działania w celu usunięcia lub uniemożliwienia dostępu do informacji, gdy uzyskają takie wiadomości lub zostaną o nich powiadomieni. Jednocześnie przedmiotowa dyrektywa powinna „stworzyć podstawę odpowiednią dla opracowania szybkich i niezawodnych procedur pozwalających na usuwanie lub uniemożliwianie dostępu do bezprawnych informacji”.

Ponadto w art. 15 określono zakaz, zgodnie z którym państwa członkowskie nie mogą nakładać „na usługodawców świadczących usługi określone w [art. 14] ogólnego obowiązku nadzorowania informacji, które przekazują lub przechowują ani ogólnego obowiązku aktywnego poszukiwania faktów i okoliczności wskazujących na bezprawną działalność”. Jednocześnie w motywie 47 dyrektywy przypomina się, że dotyczy to wyłącznie obowiązków nadzoru o charakterze ogólnym i „nie dotyczy to obowiązków nadzoru mających zastosowanie do przypadków szczególnych oraz, w szczególności, nie ma wpływu na decyzje władz krajowych podjęte zgodnie z ustawodawstwem krajowym”.

W związku z tym w komunikacie dotyczącym platform internetowych z 2016 r. Komisja zobowiązała się do utrzymania zrównoważonego i przewidywalnego systemu odpowiedzialności w odniesieniu do platform internetowych, jako kluczowych ram prawnych wspierających innowacyjność cyfrową na całym jednolitym rynku cyfrowym.

Wytyczne przedstawione w niniejszym komunikacie nie naruszają dorobku prawnego UE i dotyczą działalności platform internetowych, a w szczególności świadczonych przez nie usług hostingowych w rozumieniu art. 14 dyrektywy o handlu elektronicznym, oraz obejmują wszystkie kategorie nielegalnych treści, uwzględniając fakt, że różne rodzaje treści mogą wymagać odmiennego postępowania.

Obecnie w UE nie obowiązuje zharmonizowane i spójne podejście w zakresie usuwania nielegalnych treści. W praktyce podejścia przyjmowane w UE różnią się w zależności od państwa członkowskiego, kategorii treści lub rodzaju platformy internetowej. Bardziej jednolite podejście zwiększyłoby skuteczność zwalczania nielegalnych treści. Ujednolicenie podejścia byłoby również korzystne z punktu widzenia rozwoju jednolitego rynku cyfrowego i spowodowałoby ograniczenie kosztów przestrzegania dużej liczby przepisów, ponoszonych przez platformy internetowe, w tym przez nowe podmioty wchodzące na rynek.