Wprowadzenie

Niniejsze sprawozdanie przedstawia główne wnioski z oceny śródokresowej europejskiego programu monitorowania Ziemi Copernicus po trzech latach od rozpoczęcia jego realizacji. Opiera się ono na zewnętrznym badaniu przeprowadzonym w imieniu Komisji w celu wypełnienia obowiązku wynikającego z art. 32 rozporządzenia dotyczącego programu Copernicus . Ocena dostarcza cennych informacji, które będą przydatne do celów realizacji drugiej połowy programu i określenia podejścia do przyszłych inicjatyw.

Komisja podjęła się tego zadania, aby nie tylko ocenić korzyści i osiągnięcia programu Copernicus, ale także sprawdzić, na ile wciąż odpowiednie są jego pierwotne cele i w jaki sposób program może lepiej odpowiadać na nowe wyzwania i ambicje, biorąc pod uwagę radykalne zmiany krajobrazu politycznego, społecznego, naukowego i gospodarczego w ostatnich latach. Przyjęta w zeszłym roku „Strategia kosmiczna dla Europy”, której program Copernicus jest jednym z filarów, nakreśliła już główne priorytety działalności kosmicznej UE i będzie inspiracją dla przyszłych działań.

Powstanie nowej gospodarki kosmicznej niewątpliwie stanowiło czynnik zmian, ale konieczność dostosowania priorytetów i perspektyw jest podyktowana przede wszystkim pojawieniem się usieciowionego społeczeństwa informacyjnego i gospodarki cyfrowej: dane zmieniają nasze życie w wielu dziedzinach. Duże zbiory danych pozyskanych w przestrzeni kosmicznej w połączeniu z technologiami cyfrowymi i usługami przetwarzania w chmurze otwierają nowe, ekscytujące możliwości opracowywania innowacyjnych produktów, usług i aplikacji przez przedsiębiorstwa korzystające z takich danych. Chodzi o system użytecznych danych i informacji georeferencyjnych, które zasilają i podtrzymują niezliczone aplikacje. Wywiad geoprzestrzenny programu Copernicus przyczynia się już w istocie rzeczy do powstawania społeczeństwa 4.0. Cele programu będą zatem musiały odzwierciedlać wspomniane zmiany społeczne, a zarazem zapewniać – z uwzględnieniem dotychczasowych osiągnięć – możliwości rozwoju w dziedzinach takich jak bezpieczeństwo, przy jednoczesnym propagowaniu wzrostu gospodarczego.

Z tego powodu w sprawozdaniu z oceny przyjęto nowe podejście, które opiera się na łańcuchu wartości danych programu Copernicus: od gromadzenia i przetwarzania danych po rozpowszechnianie danych i informacji oraz ich absorpcję przez użytkowników i rynek. Nowe podejście odzwierciedla zmieniającą się rzeczywistość programu Copernicus, który w ciągu zaledwie kilku lat stał się jednym z największych dostawców danych z obserwacji Ziemi na świecie i motorem europejskiej gospodarki cyfrowej. Z prostego, choć jedynego w swoim rodzaju, narzędzia obserwacji Ziemi Copernicus przekształca się w dynamiczny system wywiadu geoprzestrzennego.

Poczynając od sukcesu swojej infrastruktury dostarczania danych poprzez dokładność danych rozpowszechnianych zgodnie z polityką pełnego, nieograniczonego i bezpłatnego dostępu, a na ogromnym potencjale zastosowań komercyjnych kończąc, program Copernicus wykazał już swoją wartość i zapewnił uznanie dla UE na arenie międzynarodowej. Stanowi on narzędzie wsparcia polityki i zastosowań w zakresie zmian klimatu i środowiska naturalnego, bezpieczeństwa morskiego i ochrony na morzu, rolnictwa, zarządzania katastrofami, planowania przestrzennego i infrastruktury. Pomaga władzom cywilnym ratować życie w nagłych przypadkach, takich jak trzęsienia ziemi, pożary lasów czy powodzie. Program stanowi wsparcie dla współpracy międzynarodowej i wnosi wkład w inicjatywy globalne, takie jak Globalna Sieć Systemów Obserwacji Ziemi (GEOSS) i Komitet ds. Satelitów Obserwacyjnych Ziemi (CEOS).

Sprawozdaniu towarzyszy dokument roboczy służb zawierający więcej szczegółów i odniesień do badania, na którym się opiera. Samo badanie obejmowało szereg konsultacji z zainteresowanymi stronami, których wyniki znalazły odzwierciedlenie w końcowej analizie poszczególnych komponentów programu.

Ocena obejmuje oczywiście tylko trzy pierwsze lata funkcjonowania programu Copernicus. W tym krótkim okresie wszystkie cele ustanowione w rozporządzeniu zostały – w różnym stopniu – osiągnięte. Infrastruktura i usługi powstają zgodnie z planem i funkcjonują zadowalająco. Jest wciąż zbyt wcześnie, aby ocenić niektóre aspekty procesu wdrożenia związane z tworzeniem zastosowań rynkowych lub absorpcją wśród użytkowników, jako że są one uzależnione od dostarczania surowych danych, które siłą rzeczy pojawiły się kilka miesięcy po wyniesieniu satelitów Sentinel na orbitę. Doskonałe wykonanie przydzielonego budżetu i zadowalający postęp w zakresie absorpcji przez użytkowników dopełniają obrazu zdrowego i dynamicznego programu. Złożoność wzajemnych oddziaływań klastrów programu (infrastruktura kosmiczna, dostarczanie usług i dostęp użytkowników) skierowała niemniej uwagę na potrzebę uproszczenia procedur i modeli zarządzania, aby zapewnić najlepsze wyniki w zakresie wdrażania polityki przemysłowej.

Kontekst

Copernicus jest unijnym programem obserwacji i monitorowania Ziemi, który w 2014 r. zastąpił program kosmiczny GMES . Jego ogólne cele służą wspieraniu ochrony środowiska naturalnego oraz ochrony i bezpieczeństwa ludności. Dąży on do maksymalizacji korzyści społeczno-gospodarczych, zapewniając Europie samodzielny dostęp do wiedzy o środowisku oraz wspierając rozwój konkurencyjnego europejskiego sektora kosmicznego i usługowego. Program Copernicus składa się z trzech głównych komponentów: infrastruktury kosmicznej (w tym satelitów i urządzeń naziemnych do odbioru i przetwarzania danych), usług tworzenia i rozpowszechniania produktów w zakresie tematycznych danych i informacji oraz skoordynowanego dostępu do danych in situ. Większość zadań w zakresie spraw operacyjnych, zarządzania projektami, koordynacji i realizacji komponentu kosmicznego została przekazana Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) i częściowo Europejskiej Organizacji Eksploatacji Satelitów Meteorologicznych (EUMETSAT), natomiast usługi należą do gestii DG WCB i poszczególnych operatorów usług, z którymi zostały zawarte umowy o przekazaniu zadań. Są to między innymi: Europejska Agencja Środowiska (EEA), Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF), Mercator Océan, Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (FRONTEX), Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego (EMSA) i Centrum Satelitarne Unii Europejskiej. Copernicus odziedziczył po programie GMES doskonałą synergię z programem INSPIRE, z którym łączy go operacyjny kontekst podstawowych usług i platform dystrybucji danych. Zgodność programu Copernicus z usługami internetowymi INSPIRE i interoperacyjność są konieczne, aby zapewnić skuteczną i efektywną integrację ze wszystkimi innymi zasobami danych geoprzestrzennych.

Główne ustalenia oceny

Zgodnie z zasadami oceny wyniki realizacji programu zostały ocenione w oparciu o pięć kryteriów: skuteczności, efektywności, istotności, spójności (wraz z powiązanymi kryteriami komplementarności i współpracy) oraz europejskiej wartości dodanej. Ocena została oparta na głównych wskaźnikach skuteczności działania określonych w rozporządzeniu i w poszczególnych umowach o przekazaniu zadań.

Pozyskiwanie danych

Program Copernicus pozyskuje dane z różnych źródeł: satelitów, czujników in situ i innych misji. Dane z przestrzeni kosmicznej przekazywane przez satelity Sentinel (satelity programu Copernicus) do segmentu naziemnego uzupełniane są przez dane pozasatelitarne o wymiarze geograficznym, w tym dane obserwacyjne z czujników naziemnych, morskich lub powietrznych, jak również dane referencyjne i pomocnicze, objęte licencją na wykorzystanie w programie Copernicus lub przekazywane do tego celu z różnych źródeł (głównie źródeł danych państw członkowskich lub organów europejskich i międzynarodowych, takich jak EUMETNET ), tak zwane „dane in situ”. Ocena potwierdziła, że komponent kosmiczny powierzony Europejskiej Agencji Kosmicznej i EUMETSAT jest najbardziej zaawansowanym elementem programu pod względem rozmieszczenia satelitów, wielkości i jakości danych przesyłanych i przetwarzanych do celów dalszego rozpowszechniania. Wszystkie dane z satelitów podlegają kontroli, kalibracji w oparciu o dane in situ i walidacji, zanim zostaną opublikowane, aby zapewnić jednolity poziom jakości. Wielu użytkowników uważa ten aspekt za główny atut programu Copernicus.

Na koniec pierwszego kwartału 2017 r. konstelacja Sentinel liczy pięć satelitów na orbicie, które funkcjonują bardzo dobrze. Tylko w stosunku do dwóch satelitów odnotowano pewne opóźnienia związane z dostępnością rakiet nośnych: oba (Sentinel 3A i Sentinel 2B) miały zostać wyniesione na orbitę przez rosyjską rakietę Rokot, którą wybrano jako najbardziej opłacalną opcję w momencie nabywania rakiet nośnych. Pogorszenie się klimatu politycznego i skutki dla łańcucha dostaw miały wpływ na harmonogram startów. Aby ograniczyć opóźnienia w wyniesieniu co najmniej jednego z dwóch satelitów (Sentinel 2B) w przestrzeń kosmiczną, postanowiono wykorzystać inną rakietę nośną (Vega), co pozwoliło na udany start 7 marca 2017 r. Opóźnienia można jednak uznać za nieznaczne w przypadku programu kosmicznego tej skali, a harmonogram startów jest generalnie przestrzegany.

Ilość, rzetelność, wiarygodność i jakość danych należą do najbardziej udanych elementów wdrożenia programu Copernicus. Do końca pierwszego kwartału 2017 r. wielkość danych z satelitów Sentinel osiągnęła i przekroczyła zakładany dzienny poziom . Pierwotna podstawowa infrastruktura naziemna, służąca do odbioru i przetwarzania danych w celu dalszego rozpowszechniania przez węzły dystrybucyjne, została zintegrowana z dodatkowymi stacjami lokalnymi do odbierania danych z satelitów i ich przetwarzania, witrynami lustrzanymi i archiwami wspieranymi przez państwa członkowskie (tzw. „segment współpracujący”). Aby uniknąć fragmentaryzacji i powielania struktur oraz inwestycji, w roku 2015 Komisja utworzyła doraźną grupę zadaniową ds. koordynacji inicjatyw w zakresie dystrybucji danych i wzmocnienia synergii.