Dane są również uznawane za aktywa o coraz bardziej krytycznym znaczeniu dla rozwoju nowych technologii, takich jak sztuczna inteligencja (AI) i internet rzeczy (IoT). Rozwiązania w zakresie sztucznej inteligencji mogą przynieść znaczne korzyści zarówno sektorowi publicznemu, jak i prywatnemu. Wykorzystanie technologii sztucznej inteligencji wspiera wydajność i konkurencyjność w wielu sektorach. Pomaga ono również w rozwiązywaniu problemów społecznych i związanych ze środowiskiem, a jednocześnie jest narzędziem do rozwiązywania problemów pojawiających się w obrębie samej tej technologii. W tym kontekście, równolegle z niniejszym pakietem dotyczącym danych, Komisja przyjmuje komunikat „Sztuczna inteligencja dla Europy”, w którym przedstawiono unijną strategię dotyczącą sztucznej inteligencji. Strategia ta ma trzy wymiary: rozwój europejskiej technologii i potencjału przemysłowego, przygotowanie się na zmiany społeczno-gospodarcze oraz zapewnienie odpowiednich ram etycznych i prawnych. Jednym z głównych celów jest demokratyzacja technologii sztucznej inteligencji, w celu wsparcia nie tylko przedsiębiorstw rozpoczynających działalność w dziedzinie sztucznej inteligencji, ale również użytkowników sztucznej inteligencji, w tym przedsiębiorstw innych niż technologiczne, niezależnie od ich wielkości. W 2019 r. Komisja uruchomi platformę „Sztuczna inteligencja na żądanie” służącą ułatwieniu dostępu europejskich naukowców i przedsiębiorstw do wysokiej jakości narzędzi, danych oraz usług w zakresie sztucznej inteligencji.

Ogólnie rzecz biorąc, zdolność do analizowania i uczenia się na podstawie danych szybko staje się kluczowym składnikiem sukcesu gospodarczego i skutecznego działania administracji. Przedsiębiorstwa, które dysponują ogromnymi ilościami danych oraz potencjałem technicznym i wykwalifikowanymi pracownikami do analizy tych danych, uzyskają przewagę konkurencyjną.

Skutki gospodarcze uzyskiwane dzięki danym są ogromne. W 2016 r. w całej UE działało 254 850 przedsiębiorstw prowadzących działalność w zakresie danych, a w scenariuszu szybkiego wzrostu liczba ta mogłaby wzrosnąć do 2020 r. do 360 000.

Innowacje wykorzystujące potencjał danych mogą również przyczynić się do poprawy procesu kształtowania polityki publicznej, świadczenia usług publicznych i zmniejszenia obciążenia administracyjnego. Mogą one pomóc w zarządzaniu kryzysowym oraz w opracowywaniu polityki środowiskowej i finansowej. Udostępnianie danych z badań naukowych na temat pojawiania się ognisk epidemii może znacznie przyspieszyć odpowiednie badania i przyczynić się do szybszego reagowania.

Dane są surowcem dla jednolitego rynku cyfrowego. Mogą one zrewolucjonizować nasze życie i stworzyć nowe możliwości rozwoju, w tym dla małych i średnich przedsiębiorstw. Dostępność ogromnych ilości danych, z których wiele pochodzi od maszyn i czujników pomiarowych, ma wpływ na nas wszystkich. W istocie mało jest obszarów naszego życia, na które nie ma jeszcze wpływu trwająca rewolucja w dziedzinie danych. Optymalne wykorzystanie danych może pomóc nam żyć zdrowiej i dłużej, a przy tym mniej stresująco i w sposób bardziej przyjazny dla środowiska. Może ono również pomóc naukowcom w opracowaniu lepszych modeli do przewidywania zmian klimatu i katastrof naturalnych.

Obecnie korzystanie z interfejsów programowania aplikacji przez organy sektora publicznego jest niewystarczające, a wiele dokumentów wciąż udostępnia się w formacie PDF. Powoduje to nieoptymalne wykorzystanie danych dynamicznych z sektora publicznego do celów tworzenia usług o wartości dodanej. Proponowane zmiany w dyrektywie w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego mają na celu przyspieszenie przejścia organów sektora publicznego w Europie w kierunku funkcji opartych na sieci oraz szerszego publikowania danych dynamicznych i korzystania z interfejsów programowania aplikacji.

Zapewnianie dostępu do danych dynamicznych za pośrednictwem interfejsów programowania aplikacji jest szczególnie ważne, ponieważ wspiera otwarty ekosystem danych, oszczędza czas i koszty dzięki automatyzacji procesu pobierania danych, a także znacznie ułatwia ponowne wykorzystywanie danych na potrzeby szerokiej gamy nowych produktów i usług. Udostępnianie danych za pomocą prawidłowego i bezpiecznego korzystania z interfejsów programowania aplikacji może przynieść znaczącą wartość dodaną różnym podmiotom łańcucha wartości danych. Może również przyczynić się do tworzenia cennych ekosystemów wokół zasobów danych, których potencjał pozostaje często niewykorzystany przez posiadaczy danych.

UE podjęła już szereg działań w celu udostępnienia w całej Unii danych publicznych jako kluczowego elementu gospodarki opartej na danych. Dyrektywa 2003/98/WE w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego stworzyła ogólnounijne ramy, które stymulują transgraniczne wykorzystywanie danych finansowanych ze środków publicznych i przyczyniają się do rozwoju ogólnoeuropejskich usług i produktów w zakresie danych. Ramy te zostały uzupełnione o środki ułatwiające wyszukiwanie i wykorzystywanie danych sektora publicznego niezależnie od granic i języków, takie jak uruchomienie europejskiego Portalu Otwartych Danych. Komisja dała przykład, wprowadzając ramy prawne dotyczące ponownego wykorzystywania jej własnych danych. Uzupełnieniem jest Portal Otwartych Danych, który zapewnia dostęp do danych instytucji UE i innych organów UE. Wspomniane ramy stanowią jeden z najbardziej zaawansowanych systemów ponownego wykorzystywania danych na świecie, z domyślną zasadą, zgodnie z którą ponowne wykorzystywanie danych Komisji musi być dozwolone do celów niekomercyjnych i komercyjnych bez konieczności składania indywidualnego wniosku, bez obciążania opłatami użytkownika ponownie wykorzystującego dane, bez nakładania warunków na ponowne wykorzystywanie i bez dyskryminacji ponownych użytkowników, przy czym istnieją jedynie bardzo ograniczone, należycie uzasadnione wyjątki.

We wspomnianym powyżej komunikacie Komisja określiła działania, które należy podjąć we wszystkich trzech obszarach. Obejmują one zalecenie w sprawie europejskiego formatu wymiany elektronicznej dokumentacji medycznej, mechanizm dobrowolnej koordynacji w zakresie udostępniania danych, w tym danych genomowych na potrzeby badań w zakresie profilaktyki i medycyny spersonalizowanej, a także wnioski dotyczące wymiany innowacyjnych i najlepszych praktyk, budowania zdolności i pomocy technicznej dla organów służby zdrowia i opieki zdrowotnej.

Jednym z głównych wniosków zawartych w ocenie jest fakt, że prawo sui generis nie obejmuje w sposób systemowy sytuacji dotyczących dużych zbiorów danych i baz danych z jedynego źródła, a zatem nie stanowi przeszkody dla zaistnienia problematycznych przypadków, w których niektórzy posiadacze praw mogliby rościć sobie pośrednie prawa własności w odniesieniu do danych cyfrowych. Niemniej jednak w ocenie wskazuje się, że to założenie należy w przyszłości uważnie monitorować, ponieważ w kręgach akademickich i w środowisku zainteresowanych stron powstały pytania – wynikające ze sporadycznych spraw sądowych – czy prawo sui generis nie mogłoby w istocie mieć zastosowania szerszego niż zazwyczaj zakładane, np. w odniesieniu do danych generowanych maszynowo. Ocena dyrektywy w sprawie baz danych odnosi się również do możliwych interakcji między prawem sui generis a dyrektywą w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego, czyli kwestii, która została również ujęta w ocenie dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego. Z uwagi na to, że taka interakcja może występować w praktyce, celem proponowanego przeglądu dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego jest doprecyzowanie dostosowania przepisów obu tych instrumentów.

Proponowany przegląd zawiera również wyjaśnienia dotyczące związku między dyrektywą w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego a dyrektywą ustanawiającą infrastrukturę informacji przestrzennej (INSPIRE) w celu zapewnienia pełnej spójności między tymi dwoma instrumentami prawnymi.

Ponadto w ramach instrumentu „Łącząc Europę” Komisja będzie nadal wspierać budowę w pełni rozwiniętej infrastruktury otwartych danych w ramach działań następczych w związku z wdrażaniem europejskiego Portalu Otwartych Danych . Dzięki takiemu środowisku można by udostępnić interoperacyjne dane i narzędzia, jak również wiedzę i wsparcie, tak aby zmaksymalizować ponowne wykorzystanie otwartych danych przez europejskie organy administracji publicznej i przedsiębiorstwa, a w szczególności małe i średnie przedsiębiorstwa, oraz aby budować zasób treści na potrzeby rozwoju europejskiej sztucznej inteligencji. Komisja zaproponowała, aby począwszy od 2019 r. udostępnianie danych przez sektor publiczny było również wspierane przez centrum wsparcia na rzecz wymiany danych w ramach instrumentu „Łącząc Europę”.

Komisja rozważa również dalsze finansowanie działań wspierających dostępność danych sektora publicznego do ponownego wykorzystywania po 2020 r., które to działania mają na celu stworzenie kompleksowej wspólnej europejskiej przestrzeni danych.

Zasady ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego uwzględnia się poza tym również wtedy, gdy ze środków europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (ESI) wspierane jest zaspokajanie i dopasowywanie lokalnych potrzeb, co prowadzi do zwiększenia wydajności dzięki rozwiązaniom administracji elektronicznej oraz modernizacji publicznych systemów informacyjnych i administracyjnych.

b) Dostęp do informacji naukowej i jej ochrona

W szczególności jeżeli chodzi o dostęp do wyników badań finansowanych ze środków publicznych oraz ponownego ich wykorzystywania, wskazano otwartą naukę jako podstawowy składnik postępu naukowego i korzyści społecznych. Podkreślono to w konkluzjach Rady w sprawie przejścia na system otwartej nauki, w których Rada wezwała Komisję, we współpracy z platformą polityki na rzecz otwartej nauki oraz w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi i zainteresowanymi stronami, do dalszego rozwijania europejskiego programu na rzecz otwartej nauki. Zasady otwartej nauki wymagają, aby procedury badań naukowych prowadzonych przez wszystkie kategorie badaczy (w tym naukowców amatorów) były otwarte na wszystkich etapach, począwszy od koncepcji, metodyki i procesów pracy w ramach projektów aż po rozpowszechnianie wyników, tak aby badania mogły łatwiej opierać się na wcześniej przeprowadzonych badaniach. Podnosi to jakość, pozwala uniknąć powielania i ułatwia ponowne wykorzystywanie, co ostatecznie zwiększa wpływ nauki na społeczeństwo. Komisja uważa, że nadszedł czas, aby umieścić dostęp do informacji naukowej i jej ochronę w kontekście otwartej nauki w oparciu o politykę Komisji w zakresie otwartego dostępu z 2012 r.

Komisja daje przykład w zakresie polityki otwartego dostępu dzięki swoim zasadom programu „Horyzont 2020”. Wspiera również rozwój narzędzi i usług, które stanowią podstawę otwartej nauki, poprzez finansowanie ogólnoeuropejskiego portalu europejskiej chmury dla otwartej nauki.

W 2012 r. Komisja przyjęła pakiet strategiczny, zawierający szereg środków, których celem jest poprawa dostępu do informacji naukowych powstających w Unii. Zalecenie Komisji 2012/417/UE w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony, stanowiące część tego pakietu, opiera się na założeniu, że informacje naukowe uzyskane dzięki finansowaniu publicznemu powinny być dostępne i nadawać się do ponownego wykorzystania, przy jak najmniejszej liczbie ograniczeń.

Ocena zalecenia potwierdza, że jest ono cennym i skutecznym narzędziem, które pozostaje istotne dla polityki. Aby zachowało ono aktualność w przyszłości, należy jednak wprowadzić w nim poprawki, po to by odzwierciedlić najnowsze zmiany w praktyce badań naukowych, jak również ostatnie zmiany w polityce UE. Zgodnie z zapowiedzią w europejskiej inicjatywie dotyczącej przetwarzania w chmurze, w ramach europejskiej chmury dla otwartej nauki i przeglądu śródokresowego strategii jednolitego rynku cyfrowego, obecny pakiet dotyczący danych obejmuje zatem przegląd zalecenia w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony.

Przegląd zalecenia przedstawiany jest równolegle z przeglądem dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego, w którym proponuje się rozszerzenie zakresu dyrektywy na dane z badań naukowych oraz zapewnienie spójności i komplementarności między unijnymi politykami otwartego dostępu i otwartych danych. W ten sposób uwalnia się jednocześnie potencjał tkwiący w informacjach sektora publicznego oraz w danych z badań naukowych finansowanych ze środków publicznych. W oparciu o wniosek dotyczący zmiany dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego państwa członkowskie byłyby zobowiązane do opracowania strategii dotyczącej otwartego dostępu do publicznych i ogólnodostępnych danych z badań naukowych, a poddane przeglądowi zalecenie w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony zapewniłoby wytyczne na temat realizacji otwartego dostępu do tychże danych.

4) Dane sektora prywatnego jako kluczowy czynnik stymulujący innowacje i konkurencyjność w Europie

Dostęp do danych sektora prywatnego i ich ponowne wykorzystywanie stanowią kolejne główne fundamenty wspólnej europejskiej przestrzeni danych. Zgodnie z przeglądem śródokresowym strategii jednolitego rynku cyfrowego i opierając się na wynikach konsultacji z zainteresowanymi stronami, można określić szereg zasad, które należy uwzględnić, dotyczących udostępniania danych z sektora prywatnego.

a) Wymiana danych między przedsiębiorstwami (B2B)

W komunikacie „Budowa europejskiej gospodarki opartej na danych” poruszono szereg kwestii dotyczących wciąż rosnącej ilości danych. Są one często tworzone w sposób zautomatyzowany przez maszyny lub procesy oparte na nowo powstających technologiach, takich jak internet rzeczy. Aby osiągnąć maksymalne korzyści dzięki tym danym, jak i innego rodzaju danym z sektora prywatnego, uczestnicy rynku mogą potrzebować dostępu do takich danych i możliwości ich wykorzystywania, również w kontekście transgranicznym, w różnych scenariuszach. Jak wskazano we wspomnianym komunikacie, z danymi nieosobowymi generowanymi w sposób zautomatyzowany przez przedmioty związane z internetem rzeczy wiążą się określone pytania, jako że zazwyczaj producenci takich przedmiotów znajdują się w uprzywilejowanej pozycji, jeśli chodzi o ustalenie dostępu do generowanych danych i ich wykorzystywania. W zależności od charakteru odpowiedniego rynku mogą oni przyznawać użytkownikom danego przedmiotu prawa dostępu i prawa do korzystania z danych lub też nie przyznawać takich praw, a użytkownicy przedmiotów mogą zostać pozbawieni możliwości wykorzystywania danych, do których wygenerowania się przyczynili.

Dialog z zainteresowanymi stronami i odpowiedzi na ankietę internetową wykazały, że zainteresowane strony w dużej mierze zgadzają się co do tego, iż korzystne byłoby zwiększenie wymiany danych między przedsiębiorstwami. Jednocześnie uważają one, że na obecnym etapie rozwoju gospodarki opartej na danych istniejące ramy regulacyjne są odpowiednie do zakładanych celów i że jest zbyt wcześnie na przepisy horyzontalne dotyczące wymiany danych między przedsiębiorstwami. Punktem wyjścia powinno być zapewnienie, aby rynki danych miały możliwie najlepsze warunki do samodzielnego rozwoju, a swoboda umów powinna stanowić kamień węgielny tego procesu. Zasadniczo przedsiębiorstwa powinny mieć swobodę decydowania o tym, komu i na jakich warunkach można przyznać dostęp do posiadanych przez nie danych nieosobowych. Ogólnie rzecz biorąc, zainteresowane strony nie popierają również nowego rodzaju prawa własności danych, a z szeregu przekazanych opinii wynika, że kluczową kwestią w wymianie danych między przedsiębiorstwami jest nie tyle własność, co sposób organizacji dostępu do danych.

Z drugiej strony istnieje silne poparcie zainteresowanych stron dla środków nieregulacyjnych, takich jak: (i) wspieranie wykorzystania interfejsów API na rzecz prostszego i bardziej zautomatyzowanego dostępu do zbiorów danych i ich wykorzystywania; (ii) opracowanie zalecanych standardowych warunków umownych oraz (iii) zapewnienie wytycznych na poziomie UE.