SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO dotyczące stosowania dyrektywy 2003/8/WE w celu usprawnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnych zasad odnoszących się do pomocy prawnej w sporach o tym charakterze /* COM/2012/071 final */





SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO dotyczące stosowania dyrektywy 2003/8/WE w celu usprawnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnych zasad odnoszących się do pomocy prawnej w sporach o tym charakterze 1. Wprowadzenie W prawdziwej europejskiej przestrzeni sprawiedliwości złożoność systemów prawnych i administracyjnych nie powinna utrudniać osobom fizycznym i przedsiębiorstwom korzystania z przysługujących im praw. Wszyscy obywatele powinni być w stanie zwracać się do sądów i organów władzy w każdym państwie członkowskim równie łatwo, jak w swoim kraju rodzimym. Dostępu do wymiaru sprawiedliwości nie powinny uniemożliwiać koszty wynikające z transgranicznego wymiaru sporu w sprawach cywilnych i handlowych. Rada Europejska wezwała Radę i Komisję już w 1999 r.[1] do ustanowienia minimalnych norm, mających na celu zapewnienie odpowiedniego poziomu pomocy prawnej w transgranicznych sprawach cywilnych w całej Unii. Na wniosek Komisji z dnia 18 stycznia 2002 r.[2] Rada przyjęła w dniu 27 stycznia 2003 r. dyrektywę 2003/8/WE[3] (zwaną dalej „dyrektywą”) w celu usprawnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnych zasad odnoszących się do pomocy prawnej w sporach o tym charakterze[4]. Dyrektywa weszła w życie dnia 30 listopada 2004 r.[5]. W programie sztokholmskim[6] wezwano do dokonania oceny skuteczności instrumentów prawnych przyjętych na poziomie Unii. Po pięciu latach stosowania dyrektywy Komisja podjęła decyzję o przeprowadzeniu jej oceny[7]. Komisja zleciła w 2010 r. wykonanie badania[8] w celu zebrania materiału umożliwiającego przeprowadzenie dokładnej oceny transpozycji i stosowania dyrektywy. Badanie zawiera analizę prawną i część empiryczną w oparciu o ankietę przeprowadzoną wśród różnych grup zainteresowanych stron ze wszystkich państw członkowskich[9]. Ponadto kwestia stosowania dyrektywy była omawiana z europejską siecią sądową w sprawach cywilnych i handlowych na jej posiedzeniach w 2006 r. i 2010 r. Poza tym Komisja uwzględniła w swojej ocenie pisma, skargi i petycje dotyczące dyrektywy. W niniejszym sprawozdaniu Komisja przedstawia ocenę stosowania dyrektywy w okresie od dnia 30 kwietnia 2004 r. do dnia 31 grudnia 2010 r.[10]. Mimo że dyrektywa ma zastosowanie do różnych procedur europejskich, takich jak europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń[11], i pomaga w ich stosowaniu, niniejsze sprawozdanie nie zawiera szczególnych informacji na temat wykorzystania dyrektywy w kontekście procedur europejskich, gdyż okres pomiędzy rozpoczęciem stosowania dyrektywy a gromadzeniem danych na potrzeby niniejszego sprawozdania w ramach wspomnianego badania był bardzo krótki. 2. Główne elementy dyrektywy W art. 1 dyrektywy określono, że celem dyrektywy jest usprawnienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnych zasad odnoszących się do pomocy prawnej w sporach o tym charakterze. Dyrektywa ma na celu zachęcanie do ubiegania się o pomoc prawną w transgranicznych sporach cywilnych i handlowych przez osoby, które nie posiadają wystarczających środków, tam gdzie pomoc jest konieczna dla zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Jak wskazano w motywie 5 dyrektywy, dostęp do wymiaru sprawiedliwości jest powszechnie uznawanym prawem, zapisanym również w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej[12]. Dyrektywa stanowi, że każdy obywatel, który jest stroną w sporze cywilnym lub handlowym w państwie członkowskim innym niż to, w którym ma on miejsce zwykłego pobytu, jest uprawniony do pomocy prawnej na takich samych warunkach, jak obywatel będący rezydentem tego państwa. „Pomoc prawna” w rozumieniu art. 3 dyrektywy obejmuje następujące świadczenia: · poradę przedsporną; · praktyczną pomoc prawną; · reprezentowanie w sądzie; · zwolnienie z kosztów sądowych lub pomoc w ich uiszczeniu, w tym kosztów związanych z transgranicznym charakterem sporu; oraz · koszty opłacania osób uprawnionych przez sąd do dokonywania czynności w trakcie procesu. Ponadto dyrektywa reguluje następujące kwestie: · obowiązek udzielania pomocy prawnej osobom, które są całkowicie lub częściowo niezdolne do poniesienia kosztów postępowania (art. 5); · możliwość odrzucania przez właściwe organy państw członkowskich wniosków o pomoc prawną w przypadku, gdy wnioskodawca ma na celu podjęcie działań, które wydają się w sposób oczywisty bezzasadne (art. 6); · kategorie kosztów, które powinny być objęte pomocą prawną, takie jak tłumaczenie ustne, tłumaczenie pisemne dokumentów wymaganych przez sąd lub przez właściwy organ lub koszty podróży (art. 7); · kategorie kosztów, które powinny być pokrywane przez państwo członkowskie stałego zamieszkania lub pobytu (art. 8); · zasadę kontynuacji udzielania pomocy prawnej (art. 9); · zasadę zastosowania pomocy prawnej do postępowań pozasądowych (art. 10); · zasadę zastosowania pomocy prawnej do wykonywania dokumentów urzędowych (art. 11); · wyznaczenie i upoważnienie organów krajowych państw członkowskich do przyznawania lub odmowy pomocy prawnej (art. 12 w związku z art. 14) i · procedurę składania wniosków (art. 13 w związku z art. 15). W art. 21 ust. 1 dyrektywy określono, że państwa członkowskie „wprowadzą w życie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania niniejszej dyrektywy nie później niż dnia 30 listopada 2004 r., z wyjątkiem art. 3 ust. 2 lit a), którego transpozycja będzie miała miejsce nie później niż 30 maja 2006 r.”. 3. Transpozycja dyrektywy i jej stosowanie 3.1. Uwagi ogólne Przed wejściem w życie dyrektywy pomoc prawna w transgranicznych sprawach cywilnych była zapewniona tylko w niektórych państwach członkowskich poprzez stosowanie umów międzynarodowych lub przepisów prawa krajowego. Istniały dwie kategorie umów: dwustronne i wielostronne[13], jednak i jedne i drugie miały ograniczony zakres. Przyjęcie i transpozycja dyrektywy przyczyniły się, ogólnie rzecz biorąc, do przejrzystości i jednolitości wśród państw członkowskich. Do końca okresu sprawozdawczego na podstawie dyrektywy we wszystkich państwach członkowskich wprowadzono transgraniczny system pomocy prawnej w sprawach cywilnych przynoszący skutecznie korzyści osobom, które mają miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim[14]. Przepisy krajowe transponujące dyrektywę przedstawiono w dokumencie roboczym służb Komisji[15] załączonym do niniejszego sprawozdania. Mimo że wykładnia poszczególnych przepisów dyrektywy może różnić się między państwami członkowskimi, nie było prawie żadnych sporów ani skarg w związku z transpozycją. Jedynym orzeczeniem wydanym przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości w odniesieniu do dyrektywy był wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r.[16]. 3.2. Warunki przyznania pomocy prawnej 3.2.1. Jednomyślnie uznane zasady pomocy prawnej dla osób, które nie posiadają wystarczających środków Przepisy art. 5 ust. 1 stanowiące, że pomoc prawna musi być przyznawana osobom, których zasoby nie pozwalają im na ponoszenie kosztów postępowania, o których mowa w dyrektywie, transponowano we wszystkich państwach członkowskich. To samo dotyczy art. 5 ust. 2, który stanowi, że zasoby takich osób muszą być oceniane na podstawie obiektywnych kryteriów. Ponadto w dyrektywie przyznaje się, że mogą występować znaczne różnice w poziomie życia w poszczególnych państwach członkowskich, w związku z czym określono, że jeżeli zdefiniowane są progi, można nie brać ich pod uwagę, jeżeli wnioskodawca udowodni, że istnieje różnica w kosztach utrzymania między dwoma zainteresowanymi państwami członkowskimi. Przepis ten został transponowany przez wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem jednego[17]. 3.2.2. Transpozycja „znaczenia” sporu dla wnioskodawcy Dyrektywa pozwala państwom członkowskim na wybór systemu, w ramach którego można odrzucać wnioski w przypadku, gdy wnioskodawca ma na celu podjęcie działań, które wydają się oczywiście bezzasadne[18]. Możliwość ta istnieje w wielu krajowych systemach pomocy prawnej i została wybrana przez większość państw członkowskich, które w ten sposób bronią się przed ewentualnością składania nieodpowiedzialnych wniosków. Jednakże art. 6 ust. 3 stanowi, że przy podejmowaniu decyzji o zasadności wniosku państwa członkowskie są zobowiązane wziąć „pod uwagę znaczenie danej sprawy dla wnioskodawcy”. Wydaje się, że pojęcie „znaczenia danej sprawy dla wnioskodawcy” jest pojęciem, które może być różnie interpretowane w państwach członkowskich. W rzeczywistości trudno jest określić, czy takie „znaczenie” ma podłoże finansowe czy należy je postrzegać z moralnego punktu widzenia czy też może odnosi się ono do jakichś innych kryteriów, na przykład gdy wniosek dotyczy praw człowieka i podstawowych wolności. 4. Postępowania odnoszące się do dyrektywy 4.1. Postępowania dotyczące rozstrzygania sporów Wdrażanie zasady pomocy prawnej w sprawach cywilnych przysparza państwom członkowskim bardzo niewielu problemów, jeśli chodzi o postępowania dotyczące rozstrzygania sporów. Sytuacja jest natomiast nieco inna w odniesieniu do postępowań pozasądowych oraz wykonywania wyroków sądowych i dokumentów urzędowych. 4.2. Postępowania pozasądowe W odniesieniu do postępowań pozasądowych art. 10 dyrektywy stanowi, że pomoc sądowa musi obejmować koszty tych postępowań, jeśli są one wymagane prawem lub gdy sąd nakaże stronom taki tryb postępowania. Pojęcie postępowania pozasądowego jest różne w poszczególnych państwach członkowskich, więc wykładnia art. 10 może niekiedy powodować trudności i niespójne stosowanie. Czasami postępowania pozasądowe orzeczone przez sąd[19] lub wymagane prawem[20] nie kwalifikują się do pomocy prawnej w niektórych państwach członkowskich. 4.3. Wykonywanie wyroków sądowych i dokumentów urzędowych Artykuły 9 i 11 dyrektywy dotyczą wykonywania wyroków oraz dokumentów urzędowych. W art. 9 ust. 2 stwierdza się, że odbiorca pomocy prawnej w państwie członkowskim, w którym ma siedzibę sąd, musi otrzymać pomoc prawną przewidzianą przez prawo państwa członkowskiego, w którym dochodzi się uznania lub wykonania orzeczenia. Mimo że interpretacja dotycząca ustalenia, czy tego typu pomoc jest automatyczna czy też odbiorca musi złożyć wniosek w państwie członkowskim wykonania, nie jest jednakowa w poszczególnych państwach członkowskich, należy podkreślić, że większość państw członkowskich dokonała dobrej transpozycji tego przepisu[21]. Artykuł 11 stanowi, że pomoc prawna jest udzielana w celu wykonywania dokumentów urzędowych w innym państwie członkowskim. Mimo że większość państw członkowskich transponowała ten przepis[22], można zidentyfikować dwa zagadnienia, które przysparzają nieco kłopotów w praktyce: po pierwsze, pojęcie dokumentu urzędowego nie istnieje w wszystkich państwach członkowskich, a po drugie, w art. 11 nie określa się szczegółowo, które państwo członkowskie jest zobowiązane do ponoszenia tych kosztów, chociaż logiczne jest, że art. 7 i art. 8 dotyczące podziału kosztów między państwo członkowskie, w którym ma swoją siedzibę sąd, i państwo członkowskie, w którym znajduje się miejsce zwykłego pobytu osoby ubiegającej się o pomoc prawną, stosuje się tu w sposób analogiczny. 5. Koszty objęte zakresem pomocy prawnej w ramach dyrektywy W dyrektywie wymienia się szereg kosztów, które państwa członkowskie muszą pokrywać w związku z transgraniczną pomocą prawną w sprawach cywilnych i handlowych. 5.1. Koszty związane z pomocą, reprezentacją, tłumaczeniami ustnymi i pisemnymi Zasada przyznawania pomocy prawnej w związku z postępowaniem sądowym jest szeroko rozpowszechniona w krajowych systemach pomocy prawnej. W rezultacie przepisy dyrektywy określające, że pomoc prawna musi obejmować koszty odnoszące się do pomocy ze strony adwokata lub reprezentacji przez adwokata oraz odnoszące się do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego, transponowano we wszystkich państwach członkowskich[23]. 5.2. Koszty podróży Artykuł 7 lit. c) dyrektywy stanowi, że pomoc prawna musi obejmować koszty podróży w przypadku konieczności fizycznej obecności odbiorcy w sądzie wynikającej z przepisów prawa lub wymaganej przez sąd państwa członkowskiego, w którym sąd ma siedzibę. Przepis ten został transponowany przez większość państw członkowskich[24]. Komisja podkreśla, że wymóg pokrycia tych kosztów jest jednym z podstawowych założeń dyrektywy, ponieważ koszty podróży są z konieczności kosztami powstającymi w związku ze sporem o charakterze transgranicznym. Ponadto dyrektywa ogranicza wpływ finansowy na państwa członkowskie, ponieważ zawęża ten obowiązek do postępowań, w których wymagana jest fizyczna obecność zainteresowanych osób. 5.3. Porada ze strony miejscowego adwokata przed złożeniem wniosku o pomoc prawną uzyskana w państwie członkowskim, w którym mieści się sąd Artykuł 8 stanowi, że państwo członkowskie, w którym znajduje się miejsce zwykłego pobytu, musi pokryć koszty związane z poradą ze strony miejscowego prawnika dla wnioskodawcy poniesione do czasu otrzymania wniosku o pomoc prawną przez państwo członkowskie, w którym mieści się sąd. Spójne wdrażanie tego przepisu stwarza pewne kłopoty. Z jednej strony to sąd właściwy dla miejsca zwykłego pobytu wyznacza prawnika. Z drugiej strony tylko niektóre koszty, a mianowicie te związane z miejscowy prawnikiem i tłumaczeniem dokumentów, są objęte zakresem art. 8, natomiast koszty podróży na rozprawę przed sądem właściwym w celu ustalenia, czy pomoc prawna powinna zostać przyznana, nie są objęte przepisami dyrektywy. Ponadto nie jest jasne, czy można dokonać oceny wniosku przed wyznaczeniem miejscowego prawnika i w związku z tym czy wnioskodawca musi spełniać warunki wymagane dla uzyskania pomocy prawnej w państwie członkowskim, w którym znajduje się jego miejsce zamieszkania[25]. 6. Uwagi na temat praktycznego stosowania dyrektywy 6.1. Uwagi ogólne W okresie 2004–2009 liczba osób korzystających z transgranicznej pomocy prawnej wzrosła jedynie w ograniczonym zakresie. Badanie Eurobarometru nr 351[26] pokazuje, że świadomością transgranicznej pomocy prawnej w sprawach cywilnych i handlowych wykazuje się 12% respondentów w UE[27]. Sytuację tę można wytłumaczyć brakiem wiedzy o tym instrumencie również wśród prawników praktyków. Niska liczba wniosków może również wynikać z zakresu stosowania dyrektywy i jej ograniczenia do spraw cywilnych i handlowych[28]. Z dostępnych danych wynika, że całkowita liczba wniosków o transgraniczną pomoc prawną rozpatrywanych przez poszczególne państwa członkowskie jedynie dwukrotnie osiągnęła 100[29]. Objaśnienie: średnia liczba wniosków przypadających na państwa członkowskie w latach 2005–2009, gdzie R oznacza wnioski otrzymane w danym państwie członkowskim, zaś T oznacza wnioski przekazane do innego państwa członkowskiego[30]. 6.2. Zakres stosowania Mimo że zasada transgranicznej pomocy prawnej jest powszechnie uznawana we wszystkich państwach członkowskich, w praktyce pojawiły się pewne komplikacje. Stwierdzono różnice w wykładni w odniesieniu do definicji zakresu dyrektywy, tj. spraw cywilnych i handlowych. Ponadto zaobserwowano, że definicja sporu transgranicznego[31] nie obejmuje szeregu sytuacji, które wydają się mieć wymiar transgraniczny[32]. 6.3. Wyznaczanie prawników praktyków Zasady wyznaczania adwokatów mających zająć się przypadkami pomocy prawnej różnią się między poszczególnymi państwami członkowskimi. Wnioskodawcy napotykali niekiedy trudności z uzyskaniem wyznaczonego adwokata, który rozumiałby nie tylko język beneficjenta pomocy prawnej, lecz także znałby system prawny obowiązujący w jego kraju. 6.4. Warunki przyznania pomocy prawnej Różnice w kosztach utrzymania między państwami członkowskimi zostały uwzględnione w dyrektywie[33], nie podano jednak obiektywnych kryteriów określających, w jaki sposób różnice te należy brać pod uwagę. Ponadto dokumenty dostarczane przez wnioskodawcę mającego miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim na poparcie swojej sytuacji ekonomicznej mogą być trudne do oceny przez państwo, które ma zapewnić pomoc prawną. 6.5. Koszty objęte dyrektywą Jeśli chodzi o kwestię, czy pomoc prawna obejmuje koszty reprezentacji prawnej lub doradztwo prawne świadczone przez adwokata, można stwierdzić, że uregulowania dotyczące wyboru i wyznaczania takiego adwokata różnią się znacznie między państwami członkowskimi. Adwokaci w wielu państwach członkowskich wskazują na długie terminy płatności i bardzo niskie opłaty. Sytuacja ta nie jest jednak szczególna dla dyrektywy i odnosi się również do krajowych systemów pomocy prawnej w sprawach o charakterze wewnętrznym. 7. Obowiązki państw członkowskich w zakresie informowania Artykuł 18 dyrektywy stanowi, że właściwe organy krajowe współpracują ze sobą w celu informowania społeczeństwa oraz kręgów zawodowych na temat różnych systemów pomocy prawnej, wykorzystując do tego w szczególności europejską sieć sądową w sprawach cywilnych i handlowych[34]. Komisja stwierdza, że wiedza na temat przepisów dyrektywy wśród obywateli, prawników praktyków i sądów krajowych jest niedostateczna, o czym świadczą następujące wyniki badania: Obywatele dochodzący sprawiedliwości: tylko 15% obywateli wie o dyrektywie; o Adwokaci są lepiej poinformowani na temat prawa do transgranicznej pomocy prawnej w sprawach cywilnych i handlowych i opowiadają się w istocie za jego rozszerzeniem na stosunki z państwami trzecimi: 30% adwokatów posiada wiedzę na temat korzyści wynikających z dyrektywy; Wśród komorników zwraca uwagę fakt, że żaden z zapytanych nie odwołał się nigdy do dyrektywy. Komisja wnioskuje z tego, że państwa członkowskie muszą podjąć dodatkowe starania w celu dostosowania się do art. 18, tj. dostarczenia społeczeństwu i kręgom zawodowym informacji na temat różnych systemów pomocy prawnej w sprawach cywilnych i handlowych, tak jak tego wymaga dyrektywa. 8. Wkład Komisji we wdrażanie dyrektywy Państwa członkowskie pozostają głównymi podmiotami odpowiedzialnymi za prawidłową transpozycję i stosowanie dyrektywy, natomiast Komisja przyczyniła się do jej wdrażania w okresie sprawozdawczym w następujący sposób: Komisja utworzyła komitet, o którym mowa w art. 17 dyrektywy, i przyjęła w roku 2004 i 2005 dwie decyzje wymagane na mocy art. 16, a mianowicie decyzję ustanawiającą wzór formularza wniosku o pomoc prawną oraz decyzję ustanawiającą wzór formularza do przekazywania wniosków o pomoc prawną[35]. Formularze przewidziane w decyzjach są od 2006 r. dostępne w formie elektronicznej na stronie internetowej „europejskiego atlasu sądowego w sprawach cywilnych”[36] i będą wkrótce dostępne na europejskim portalu „ e-Sprawiedliwość”[37] w formie dynamicznej. W atlasie opublikowano informacje o właściwych organach, o których mowa w art. 14. Ponadto informacje na temat pomocy prawnej w sprawach cywilnych w UE są od 2007 r. dostępne na stronie internetowej europejskiej sieci sądowej w sprawach cywilnych i handlowych. W okresie sprawozdawczym Komisja zorganizowała dwa spotkania europejskiej sieci sądowej w sprawach cywilnych i handlowych poświęcone wdrażaniu dyrektywy. Komisja Europejska przeprowadziła również dwukrotnie badania Eurobarometru, aby dowiedzieć się, na ile znane są zasady pomocy prawnej. Komisja przeprowadziła też kontrolę pełnej zgodności krajowych środków transpozycji wszystkich państw członkowskich, która zakończyła się w 2010 r. 9. Stosunki między państwami członkowskimi Unii Europejskiej a państwami trzecimi w dziedzinie pomocy prawnej w sprawach cywilnych Stosunki między państwami członkowskimi a państwami trzecimi w odniesieniu do pomocy prawnej opierają się na konwencjach międzynarodowych i prawie krajowym i różnią się między poszczególnymi państwami członkowskimi. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności[38] nie zawiera szczegółowych zasad w odniesieniu do pomocy prawnej, a Porozumienie europejskie w sprawie przekazywania wniosków o przyznanie pomocy sądowej z 1977 r.[39] dotyczy wyłącznie procedur związanych z transgraniczną pomocą prawną. Konwencja haska o ułatwieniu dostępu do wymiaru sprawiedliwości z 1980 r.[40] dotyczy tylko niektórych państw członkowskich[41] i państw trzecich[42]. Zgodnie z art. 20 w sprawach między państwami członkowskimi dyrektywa ma pierwszeństwo przed Porozumieniem europejskim i konwencją haską o ułatwieniu dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Przystąpienie Unii Europejskiej do Konwencji haskiej o ułatwieniu dostępu do wymiaru sprawiedliwości[43] umożliwiłoby jednolite stosowanie konwencji przez Unię oraz mogłoby skłonić do przystąpienia inne państwa. Byłoby ono również zgodne z politycznym zobowiązaniem do promowania instrumentów haskich podjętym przez UE wraz z rozpoczęciem jej członkostwa w Haskiej Konferencji Prawa Prywatnego Międzynarodowego w 2007 r. Może to mieć znaczenie, gdyż wyniki badania pokazują, że ponad trzy czwarte respondentów opowiada się za rozszerzeniem pomocy prawnej w sprawach cywilnych ponad granice UE. 10. Refleksje dotyczące ewentualnego ulepszenia dyrektywy Na podstawie oceny stosowania dyrektywy przez państwa członkowskie i trudności, jakie napotkały one do tej pory, można poczynić kilka refleksji na temat ulepszeń, które można rozważyć w przyszłości. 10.1.1. Kryteria gospodarcze dla przyznania pomocy prawnej Wydaje się, że istnieje potrzeba dalszych wyjaśnień w odniesieniu do kryteriów gospodarczych dla przyznania pomocy prawnej. Jest to ważne, gdyż zdarza się, że wnioskodawca uzyskuje od sądu swojego miejsca zamieszkania potwierdzenie, że na podstawie przepisów krajowych ma on prawo do pomocy prawnej, ale sąd właściwy mu tej pomocy odmawia. W tym względzie możliwe byłyby dwa rozwiązania: po pierwsze, biorąc pod uwagę różnice w wysokości kosztów utrzymania między państwami członkowskimi, kwalifikowalność do pomocy prawnej i kwota tej pomocy mogłyby być określane na podstawie wspólnych i obiektywnych kryteriów lub na podstawie kryteriów stosowanych w miejscu zwykłego pobytu osoby składającej wniosek o pomoc prawną. Drugie rozwiązanie mogłoby natomiast polegać na harmonizacji poziomu gospodarczego lub wzajemnym uznawaniu progów. 10.1.2. Koszty, które nie są obecnie objęte Interesująca sytuacja, która nie jest objęta dyrektywą, powstaje wówczas, gdy poniesione mają być koszty podróży na przesłuchanie przed sędzią, który decyduje o tym, czy pomoc prawna powinna zostać przyznana. Jeżeli wnioskodawca nie posiada wystarczających środków finansowych na pokrycie tych wydatków, może on być pozbawiony możliwości uzyskania pomocy prawnej przez właściwy sąd. Do takiej sytuacji może dojść w szczególności wówczas, gdy wnioskodawca ma miejsce zamieszkania w państwie członkowskim o znacznie wyższych kosztach utrzymania niż w państwie członkowskim właściwego sądu. Ponadto należy podkreślić, że mimo iż sytuacja taka w istocie wykracza poza zakres dyrektywy, istnieją przypadki, w których wnioskodawca otrzymuje potwierdzenie z sądu swojego miejsca zamieszkania, że kwalifikowałby się do pomocy prawnej w jego jurysdykcji, ale sam musi pokryć koszty podróży na przesłuchanie przed właściwym sądem. Jeżeli nie miałby on zasobów finansowych na opłacenie podróży, mógłby zostać wówczas faktycznie pozbawiony pomocy prawnej[44]. 10.1.3. Ułatwianie stosunków między prawnikami praktykami a beneficjentami pomocy Drugą kwestią, którą należałoby się zająć, mogłoby być ułatwianie stosunków między prawnikami praktykami a beneficjentami w innym państwie członkowskim za pomocą takich środków, jak: wyznaczanie prawnika władającego językiem beneficjenta, pomoc tłumacza lub nawet wyznaczanie drugiego prawnika z państwa beneficjenta pomocy prawnej, który mógłby służyć jako ogniwo łączące i, przykładowo, prowadzić korespondencję z prawnikiem mającym siedzibę w innym państwie. 10.1.4. Jasność co do umiejscowienia właściwego organu Aby ułatwić wdrażanie dyrektywy, wskazane wydaje się wyznaczenie jednego organu przyjmującego i przekazującego w każdym państwie członkowskim. Jest to szczególnie ważne wówczas, gdy wniosek o udzielenie pomocy prawnej został złożony bezpośrednio do właściwego organu państwa członkowskiego, w którym siedzibę ma sąd lub w którym orzeczenie ma być wykonane. Ponieważ dyrektywa nie reguluje kwestii, co dzieje się, gdy wniosek jest składany do niewłaściwego organu przyjmującego, mogą w takiej sytuacji pojawić się rozbieżności. 10.1.5. Rozpatrywanie tego samego wniosku przez dwa organy z ewentualnie odmiennymi rezultatami W art. 13 dyrektywy przewidziano dwa sposoby składania wniosku o pomoc prawną: do właściwego organu państwa członkowskiego, w którym wnioskodawca ma miejsce zamieszkania, albo do właściwego organu państwa członkowskiego, w którym siedzibę ma sąd[45]. Ponadto dyrektywa przewiduje możliwość odmowy przekazania wniosku, jeżeli organ przekazujący uzna, że wniosek jest nieuzasadniony lub wykracza poza zakres stosowania dyrektywy. Sytuacja taka może potencjalnie prowadzić do dezorientacji, ponieważ istnieje możliwość, że organ przyjmujący odrzuci wniosek, nawet jeśli organ przekazujący uznał go za uzasadniony. Możliwe jest również, że wnioskodawca, którego wniosek został przez organ przekazujący odrzucony, złoży wniosek ponownie bezpośrednio do organu przyjmującego, co oznaczałoby niepotrzebne obciążenie, gdyż ten sam wniosek należałoby rozpatrywać dwa razy, uzyskując najprawdopodobniej taki sam negatywny rezultat. 11. Wnioski Wszystkie państwa członkowskie, które są związane dyrektywą, dokonały transpozycji prawa do pomocy prawnej w transgranicznych sprawach cywilnych i handlowych, można jednak zauważyć, że nie wszystkie zasady zastosowania dyrektywy zostały w pełni wdrożone. Trudności te wynikają głównie z faktu, że przepisy dyrektywy różnią się niekiedy od krajowych przepisów dotyczących pomocy prawnej, a ponadto brak orzecznictwa ETS nie przyczynił się jeszcze do jednolitego stosowania. Należy jednak podkreślić, że odnotowano tylko jedną sprawę dotyczącą transgranicznej pomocy prawnej wniesioną do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, co może być dowodem na to, że praktyczne stosowanie dyrektywy jest zadowalające. Komisja uważa, że wdrożenie dyrektywy można poprawić po pierwsze na podstawie obowiązujących przepisów. Głównym elementem służącym poprawie w państwach członkowskich jest skuteczna i aktywna promocja dyrektywy poprzez informowanie społeczeństwa i kręgów zawodowych na temat różnych systemów pomocy prawnej w ramach dyrektywy. Ponadto Komisja będzie intensyfikować wysiłki mające na celu zwiększenie wiedzy na temat przepisów niniejszej dyrektywy. Komisja przeanalizuje również wyniki kontroli zgodności i podejmie działania następcze, jeśli okaże się to konieczne. Oprócz refleksji przedstawionych powyżej Komisja w swoich rozważaniach na temat dalszych działań weźmie także w razie potrzeby pod uwagę reakcje na niniejsze sprawozdanie. W odniesieniu do stosunków z państwami trzecimi w zakresie pomocy prawnej Komisja rozważy też przystąpienie Unii Europejskiej do Konwencji haskiej z 1980 r. o ułatwieniu dostępu do wymiaru sprawiedliwości, mając zwłaszcza na uwadze, że Unia Europejska jest członkiem konferencji haskiej[46]. Krok taki mógłby być bardzo pożądany, gdyż umożliwiłby on jednolite stosowanie konwencji we wszystkich państwach Unii i mógłby skłonić do przystąpienia inne państwa. [1] Rada Europejska w Tampere, 15–16 października 1999 r., konkluzje prezydencji. [2] Wniosek dotyczący dyrektywy Rady w celu usprawnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnych zasad odnoszących się do pomocy prawnej i innych aspektów finansowych postępowań w sprawach cywilnych (2002/C 103 E/29), COM(2002) 13 wersja ostateczna – 2002/0020 (CNS). [3] Dyrektywa Rady 2002/8/WE z dnia 27 stycznia 2003 r. w celu usprawnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnych zasad odnoszących się do pomocy prawnej w sporach o tym charakterze, Dz.U. L 26 z 31.1.2003, str. 41–47. Sprostowanie numeru dyrektywy „2003/8/WE”, Dz.U. L 32 z 7.2.2003, s. 15. [4] Należy podkreślić, że dyrektywa ma zastosowanie wyłącznie do pomocy prawnej w transgranicznych sporach cywilnych i handlowych. W szczególności nie obejmuje ona sporów wewnątrzkrajowych ani spraw kryminalnych i administracyjnych. [5] Za wyjątkiem art. 3 ust. 2 lit. a), dla którego terminem transpozycji do prawa krajowego był 30 maja 2006 r. [6] Program sztokholmski – Otwarta i bezpieczna Europa dla dobra i ochrony obywateli, 2010/C 115/01 z 4.5.2010. [7] Decyzja Komisji w sprawie rocznego programu pracy na 2010 r. w ramach programu „Wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych”, C(2009)10659. [8] DBB Law, badanie dotyczące stosowania dyrektywy Rady 2003/8/WE z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie pomocy prawnej i zgodności z prawem transpozycji do prawa krajowego, sprawozdanie końcowe, czerwiec 2011 r. [9] Łączna liczba 545 respondentów obejmowała podmioty udzielające pomocy prawnej (53), organy statystyczne (13), komorników sądowych (43), sędziów (60), adwokatów (237), obywateli dochodzących sprawiedliwości (102) i inne podmioty (37). [10] Również ankieta obejmowała ten okres. [11] Rozporządzenie (WE) nr 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. ustanawiające europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń, Dz.U. L 199 z 31.7.2007. [12] Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, 2000/C 364/01 z 18.12.2000. [13] Tj. Konwencja haska z dnia 25 października 1980 r. o ułatwieniu dostępu do wymiaru sprawiedliwości w stosunkach międzynarodowych i Porozumienie europejskie w sprawie przekazywania wniosków o przyznanie pomocy sądowej, podpisane w Strasburgu w dniu 27 stycznia 1977 r. [14] Dania nie jest objęta zakresem dyrektywy. [15] Dokument roboczy służb Komisji [DODAĆ NUMER]. [16] Wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2010 r. w sprawie C-279/09, DEB Deutsche Energiehandels- und Beratungsgesellschaft mbH przeciwko Bundesrepublik Deutschland. [17] Słowacja nie dokonała pełnej transpozycji tego przepisu. [18] Artykuł 6 ust. 1. [19] Z wyjątkiem Irlandii, Estonii, Cypru, Węgier, Finlandii i Zjednoczonego Królestwa. [20] Z wyjątkiem Irlandii, Estonii, Cypru, Węgier, Austrii, Finlandii i Zjednoczonego Królestwa. [21] Z wyjątkiem Irlandii, Estonii, Litwy, Rumunii, Słowenii i Finlandii. [22] Irlandia, Grecja, Estonia, Cypr, Węgry oraz Słowacja mają braki w transpozycji tego przepisu. [23] Art. 3 ust. 2 lit. b) i art. 7 lit. a) i b). [24] Belgia, Bułgaria, Irlandia, Słowenia i Zjednoczone Królestwo mają pewne braki w transpozycji. [25] Mimo ewentualnych niejasności w wykładni art. 8 lit. a) można wywnioskować, że w Republice Czeskiej, Rumunii i na Słowacji istnieją niedociągnięcia we wdrażaniu niniejszego przepisu. [26] Eurobarometr, badanie specjalne 351: Wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych, październik 2010 r., http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_351_en.pdf [27] Świadomość transgranicznej pomocy prawnej jest najwyższa wśród respondentów ze Słowenii i Niderlandów, gdzie wynosi ona 28%. Natomiast najniższy poziom wiedzy o tym wykazują respondenci z Portugalii (7%), Irlandii (8%), Niemiec (8 proc.) i Polski (8%). [28] Sprawozdanie nie zawiera uwag na temat praktycznego stosowania dyrektywy w odniesieniu do dochodzenia roszczeń w ramach europejskiego postępowania w sprawie drobnych roszczeń, ponieważ odpowiednie rozporządzenie weszło w życie dopiero w 2009 r. [29] We Francji w 2006 i 2008 r. [30] Liczba wniosków przekazanych nie musi odpowiadać liczbie wniosków otrzymanych ze względu na możliwość złożenia wniosku bezpośrednio do właściwego organu państwa członkowskiego, w którym ma swoją siedzibę sąd. [31] W art. 2 dyrektywy. [32] Na przykład koszty związane z dostarczaniem przez komornika sądowego wezwania osoby zamieszkującej w innym państwie członkowskim przed sąd krajowy. [33] Artykuł 5. [34] Zob.: decyzja Rady z dnia 28 maja 2001 r. ustanawiająca Europejską Sieć Sądową w sprawach cywilnych i handlowych, 2001/470/WE, Dziennik Urzędowy L 174 z 27.6.2001, oraz decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 czerwca 2009 r. zmieniająca decyzję Rady 2001/470/WE ustanawiającą europejską sieć sądową w sprawach cywilnych i handlowych, 568/2009/WE, Dziennik Urzędowy L 168/35 z 30.6.2009, http://ec.europa.eu/civiljustice/legal_aid/legal_aid_ec_pl.htm [35] Decyzja Komisji 2004/844/WE z dnia 9 listopada 2004 r. ustanawiająca wzór formularza wniosku o pomoc prawną zgodnie z dyrektywą Rady 2003/8/WE i decyzja Komisji 2005/630/WE z dnia 26 sierpnia 2005 r. ustanawiająca wzór formularza przekazania wniosku o pomoc prawną zgodnie z dyrektywą Rady 2003/8/WE. [36] http://ec.europa.eu/justice_home/judicialatlascivil/html/la_information_pl.htm [37] https://e-justice.europa.eu/home.do?action [38] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Rzym, 4.11.1950 r. [39] Podpisane w Strasburgu w dniu 27 stycznia 1977 r. i zmienione protokołem dodatkowym podpisanym w Moskwie w 2011 r. [40] Konwencja z dnia 25 października 1980 r. o ułatwieniu dostępu do wymiaru sprawiedliwości w stosunkach międzynarodowych, http://www.hcch.net/index_en.php?act=conventions.text&cid=91 [41] Bułgarii, Hiszpanii, Republiki Czeskiej, Estonii, Francji, Cypru, Łotwy, Litwy, Luksemburga, Malty, Niderlandów, Polski, Rumunii, Słowacji, Słowenii, Finlandii i Szwecji. [42] Albanii, Białorusi, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Czarnogóry, Maroka, Serbii, Szwajcarii i Byłej Jugosłowiańskiej Republiki Macedonii. [43] W praktyce nastąpiłoby to w drodze decyzji Rady upoważniającej państwa członkowskie do przystąpienia w interesie UE, ponieważ konwencja nie zawiera klauzuli REIO. [44] Zob. petycja nr 1667/2009. [45] Albo państwa, w którym orzeczenie ma być wykonane. [46] Przystąpienie Wspólnoty Europejskiej do Konwencji Haskiej Konferencji Prawa Prywatnego Międzynarodowego, 15226/08, JUSTCIV 235, 6.11.2008.