Jak pokazano na wykresie 3, dwa państwa, na które przypadła największa część łącznego przywozu do UE z państw beneficjentów GSP (w tym przywozu nieobjętego GSP), to Indie i Wietnam – oba są beneficjentami standardowego GSP. Trzecią pozycję na wykresie zajmuje Bangladesz, beneficjent EBA.

W 2016 r. preferencjami GSP objęty był przywóz do UE o łącznej wartości 62,6 mld EUR, którego podział wyglądał następująco: 31,6 mld EUR przywozu z państw objętych standardowymi preferencjami GSP, około 7,5 mld EUR przywozu z państw beneficjentów GSP Plus oraz 23,5 mld EUR przywozu z krajów korzystających z EBA (szczegółowe informacje podano w tabelach 4–7).

−W ramach rozwiązania szczególnego „Wszystko oprócz broni” („EBA”) udziela się krajom sklasyfikowanym przez ONZ jako kraje najsłabiej rozwinięte („LDC”) pełnego, bezcłowego i bezkontyngentowego dostępu w odniesieniu do wszystkich produktów oprócz broni i amunicji. Inaczej niż w przypadku standardowego GSP i GSP Plus, zawierając z UE umowę o wolnym handlu, kraje nie tracą statusu EBA. W okresie sprawozdawczym 2016–2017 z EBA korzystało 49 krajów (zob. tabela 3 ).

−Szczególne rozwiązanie motywacyjne dotyczące zrównoważonego rozwoju i dobrych rządów („GSP Plus”) zapewnia kwalifikującym się krajom narażonym pod kątem zróżnicowania gospodarczego oraz wielkości wywozu pełne zawieszenie ceł dla zasadniczo tych samych 66 % pozycji taryfowych, co w przypadku standardowego GSP. W zamian za to państwa beneficjenci muszą ratyfikować i skutecznie wdrożyć 27 podstawowych międzynarodowych konwencji wymienionych w rozporządzeniu w sprawie GSP, dotyczących praw człowieka i praw pracowniczych, ochrony środowiska oraz dobrych rządów. W okresie sprawozdawczym 2016–2017 z GSP Plus korzystało 10 krajów (zob. tabela 2).

Niniejsze sprawozdanie i towarzyszący mu dokument roboczy służb Komisji zawierają ocenę skutków ogólnego systemu preferencji taryfowych („GSP”) w latach 2016–2017, ze szczególnym uwzględnieniem wyników działalności beneficjentów GSP Plus. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie GSP niniejsze sprawozdanie należy składać Parlamentowi Europejskiemu i Radzie co dwa lata.

Unia wzmogła, w drodze zwiększonego zaangażowania, dialog z niektórymi krajami korzystającymi z EBA, tak aby nalegać na konkretne działania i trwałe rozwiązania w odniesieniu do poważnych problemów z przestrzeganiem podstawowych praw człowieka i praw pracowniczych. Unia zachowuje gotowość do uruchomienia – w ostateczności, jeżeli dialog nie przyniesie rezultatów – procedury wycofania GSP, przy należytym uwzględnieniu skutków gospodarczych i społecznych ich wycofania.

W 2013 r. Mjanma/Birma została ponownie objęta EBA, w związku z uznaniem dla jej wysiłków zmierzających do wprowadzenia ambitnych reform politycznych, społecznych i dotyczących rynku pracy. Sytuacja humanitarna oraz w zakresie praw człowieka panująca ostatnio w stanie Arakan jest niezwykle poważna. UE wezwała rząd Mjanmy/Birmy do zagwarantowania pełnego dostępu pomocy humanitarnej i umożliwienia bezpiecznego, dobrowolnego, godnego powrotu wszystkim uchodźcom. UE wezwała Mjanmę/Birmę do znalezienia długoterminowego rozwiązania problemów strukturalnych w stanie Arakan, zgodnie z zobowiązaniami międzynarodowymi tego państwa oraz wymaganiami EBA.

Co trzy lata dokonuje się przeglądu wykazu sekcji produktów pochodzących z państw beneficjentów standardowego GSP. Ostatni przegląd miał miejsce w 2016 r. i doprowadził do wejścia w życie dnia 1 stycznia 2017 r. zmienionego wykazu sekcji produktów. Usunięto z wykazu produktów te, które nie wymagały już wsparcia w postaci preferencji GSP.

W okresie sprawozdawczym 2016–2017 ze standardowego GSP korzystały 23 kraje (tabela 1). Pięć państw przestało być w tym okresie objętych standardowym GSP ze względu na zmiany w ich dostępie do rynku UE (uwzględnione w umowie o wolnym handlu) lub zmiany ich statusu ekonomicznego (klasyfikacja przez Bank Światowy jako kraje o wyższym średnim dochodzie lub kraje powyżej tego poziomu przez trzy kolejne lata). Na wykresie 5 poniżej pokazano zestawienie przywozu preferencyjnego do UE w ramach standardowego GSP w 2016 r.

Począwszy od 2014 r., wykluczono z GSP kilka sekcji produktów, w tym wyroby włókiennicze, ponieważ nie kwalifikowały się już one do preferencji handlowych w ramach GSP. Pomimo wyżej wspomnianego zniesienia preferencji Indie pozostają największym eksporterem do UE w ramach GSP. W 2016 r. Indie dokonały wywozu do UE wyrobów włókienniczych i odzieży o wartości 7,6 mld EUR, w tym 5,7 mld EUR w ramach standardowego GSP.

W latach 2016–2017 Boliwia w dalszym ciągu osiągała znaczące postępy w skutecznej realizacji zobowiązań w zakresie praw człowieka, niezależnie od ogólnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Boliwia czyniła w szczególności wysiłki na rzecz likwidacji ubóstwa, poprawy dostępu do kształcenia, opieki zdrowotnej, żywności i mieszkań oraz wysiłki na rzecz rozwiązania kwestii dotyczących zdrowia reprodukcyjnego. Poważne zaniepokojenie budzi jednak nadal najniższy wiek dopuszczenia do zatrudnienia, który nie jest zgodny z konwencją nr 138 MOP.

Na wykresie 7 poniżej przedstawiono wartość preferencyjnego przywozuzkrajów objętych systemem GSP Plus w 2016 r. Największy udział przypadł Pakistanowi, który odpowiadał za 74 % całkowitego przywozu w ramach GSP Plus.

W dniu 1 stycznia 2017 r. Gruzja przestała być beneficjentem GSP Plus, ponieważ zyskała preferencyjny dostęp do rynku na mocy pogłębionej i kompleksowej umowy o wolnym handlu (DCFTA) z UE. Kirgistan stał się beneficjentem GSP Plus krótko po rozpoczęciu okresu sprawozdawczego (styczeń 2016 r.). Sri Lanka została ponownie objęta GSP Plus w maju 2017 r., po tym jak usunięto ją z tego systemu w 2010 r. Paragwaj przez trzy kolejne lata został sklasyfikowany przez Bank Światowy jako kraj o wyższym średnim dochodzie i w dniu 1 stycznia 2019 r. przestanie być objęty GSP Plus.

GSP Plus jest jednym z podstawowych unijnych narzędzi promowania zrównoważonego rozwoju w podatnych na zagrożenia krajach rozwijających się. Kraje objęte systemem GSP Plus korzystają z łatwiejszego handlu z UE, pod warunkiem że skutecznie wdrażają 27 głównych konwencji międzynarodowych dotyczących praw człowieka i praw pracowniczych, ochrony środowiska oraz dobrych rządów.

Proces ten przyczynił się do wywarcia nacisku na rządy, aby zajęły się niepokojącymi kwestiami, i doprowadził do pewnych pozytywnych zmian. Kwestie te podnoszono równolegle w spójny, skoordynowany sposób wszystkimi odpowiednimi kanałami (takimi jak komitety ds. handlu, dialog polityczny czy dialog dotyczący praw człowieka).

GSP Plus opiera się na koncepcji zrównoważonego rozwoju. Przystępując do GSP Plus, beneficjenci zobowiązują się do skutecznego wdrożenia 27 głównych konwencji, w zamian za lepszy dostęp do unijnego rynku.

Od beneficjentów GSP Plus oczekuje się okazywania odpowiedzialności i zaangażowania politycznego oraz – co najważniejsze – ciągłego podnoszenia poziomu zgodności, pomimo stwierdzonych niedociągnięć.

W ramach monitorowania GSP Plus UE angażuje się w dialog z państwem beneficjentem dotyczący wszystkich obszarów, w których zobowiązania nie są w zadowalającym stopniu realizowane.

Pakistan Nastąpiły pozytywne zmiany w aspekcie umacniania ram praw człowieka i działań legislacyjnych w zakresie praw kobiet, dzieci, mniejszości oraz praw pracowniczych, przy czym trwają prace nad ustawodawstwem dotyczącym między innymi tortur, wymiaru sprawiedliwości dla nieletnich oraz praw osób transpłciowych. Obszary te, jak również stosowanie tortur, wykonywanie kary śmierci, duże rozpowszechnienie pracy dzieci i kwestia wolności słowa, budzą jednak poważne zaniepokojenie. Ogólna sytuacja w zakresie praw człowieka jest zatem zróżnicowana, Pakistan musi zaś zwiększyć wysiłki na rzecz zapewnienia przestrzegania i wdrożenia ustawodawstwa.

4.2.1.Współpraca z zainteresowanymi stronami

Sri Lanka Sri Lanka podjęła ważne kroki zmierzające do poprawy sposobu sprawowania rządów i przestrzegania praw człowieka. Współpraca Sri Lanki z systemem ONZ przebiega dobrze. Rząd tego kraju nie wprowadził jednak jeszcze szeregu ważnych reform o bezpośrednim znaczeniu dla skutecznego wdrożenia konwencji dotyczących praw człowieka zgodnie z GSP Plus, a w szczególności nie uchylił ustawy o zapobieganiu terroryzmowi i nie zapewnił podstawowych gwarancji prawnych ani nie rozwiązał kwestii stosowania tortur.

Ciężar dowodu w odniesieniu do wypełniania wiążących zobowiązań w ramach GSP Plus spoczywa na państwie beneficjencie. Państwa beneficjenci powinny przekazywać wszystkie niezbędne informacje, aby umożliwić UE ocenę zgodności ich działań z GSP Plus. Unijna ocena opiera się w pierwszym rzędzie na najnowszych sprawozdaniach i zaleceniach ze strony międzynarodowych organów monitorujących, takich jak MOP i ONZ. UE aktywnie współpracuje z tymi organizacjami międzynarodowymi, zwłaszcza że sprawozdania ONZ są wydawane co 4–5 lat, co oznacza dłuższy okres przerwy w porównaniu z dwuletnim cyklem sprawozdawczym w przypadku GSP Plus. Spotkania z organami monitorującymi ONZ i MOP oraz z ich lokalnymi przedstawicielami odbywają się przed unijnymi wizytami monitorującymi GSP Plus oraz w ich trakcie.

UE wykorzystuje również szerokie spektrum innych informacji i przeprowadza przed wizytami monitorującymi oraz w ich trakcie spotkania z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, w tym ze związkami zawodowymi, obrońcami praw człowieka, przedsiębiorstwami i pracodawcami, zarówno na terenie UE, jak i państwa beneficjenta. W czerwcu 2017 r. odbył się dialog ze społeczeństwem obywatelskim zorganizowany w celu przeprowadzenia konsultacji z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i zapoznania się z przedstawionymi przez nie informacjami i opiniami.

Mongolia Dialog w ramach GSP Plus i wsparcie zapewnione za pośrednictwem finansowanego przez UE projektu MOP zachęciły Mongolię do przeglądu jej prawa pracy. Mongolia zatwierdziła krajowy program na rzecz równouprawnienia płci, aby do 2021 r. opracować politykę uwzględniającą problematykę płci. Nowo przyjęty kodeks karny podaje definicję „tortur” zgodną z konwencją w sprawie zakazu stosowania tortur. Poważne zaniepokojenie budzą możliwość ponownego wprowadzenia kary śmierci oraz rozpowszechnienie korupcji mające głęboki wpływ na sytuację w zakresie praw człowieka.

Parlament Europejski (PE) i Rada aktywnie angażują się w we wdrażanie GSP Plus oraz monitorowanie wywiązywania się beneficjentów z ich zobowiązań. Regularnie organizowane są spotkania z państwami członkowskimi, w formacie Grupy Ekspertów ds. GSP i Grupy Roboczej Rady ds. GSP. Do omawianych z ekspertami państw członkowskich kwestii należały otrzymane od beneficjentów GSP Plus odpowiedzi na karty wyników i informacje na temat wizyt monitorujących GSP Plus.

W okresie 2016–2017 Komisja Handlu Międzynarodowego (INTA) PE kilkakrotnie zorganizowała wymiany poglądów na temat GSP, w tym na temat postępów dokonanych przez beneficjentów GSP Plus, wizyt monitorujących oraz roli organizacji społeczeństwa obywatelskiego odgrywanej w przypadku wniosków o przyznanie GSP Plus. Komisja oraz ESDZ skorzystały także z wkładu wizyt delegacji PE w poszczególnych krajach objętych systemem GSP Plus.

4.2.2.Wizyty monitorujące GSP Plus

Filipiny Odnotowano postęp w dziedzinach takich jak równouprawnienie płci, walka z handlem ludźmi, prawa pracownicze, opieka zdrowotna, kształcenie, prawa społeczno-ekonomiczne, ochrona środowiska i walka z korupcją. Prezydent Duterte podpisał umowę o partnerstwie i współpracy UE–Filipiny, która czeka obecnie na zatwierdzenie przez Senat. Poważne zaniepokojenie wciąż budzą jednak egzekucje pozasądowe, w szczególności w ramach walki z niedozwolonymi środkami odurzającymi, i powiązana z tym bezkarność, a także możliwość ponownego wprowadzenia kary śmierci i obniżenia wieku odpowiedzialności karnej.

W monitorowaniu GSP Plus wykorzystuje się dwa powiązane ze sobą narzędzia. Pierwszym z nich jest „karta wyników” będąca wykazem najistotniejszych braków zidentyfikowanych przez poszczególne międzynarodowe organy monitorujące (lub jakiekolwiek inne wiarygodne źródła precyzyjnych informacji) w odniesieniu do każdej konwencji. Wszyscy beneficjenci GSP Plus otrzymują rokrocznie takie karty wyników i są proszeni o udzielenie odpowiedzi na temat wymienionych braków.

Drugim narzędziem jest „dialog GSP Plus” – w tym wizyty monitorujące GSP Plus – w ramach którego UE podejmuje szczerą i otwartą dyskusję z władzami na temat zidentyfikowanych braków oraz działań zaradczych. W okresie sprawozdawczym 2016–2017 Komisja oraz ESDZ przeprowadziły wizyty monitorujące w Armenii, Boliwii, na Filipinach, w Kirgistanie, Mongolii, Pakistanie, Paragwaju, Republice Zielonego Przylądka oraz Sri Lance.

Wizyty monitorujące GSP Plus umożliwiły bezpośrednie kontakty na wysokim szczeblu z rządami, ministerstwami i agencjami, a także z przedsiębiorstwami, lokalnymi organizacjami pozarządowymi i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego. Zorganizowano spotkania koordynacyjne z obecnymi w tych krajach wyspecjalizowanymi organizacjami międzynarodowymi ONZ i MOP, takimi jak Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP) i Biuro NZ ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC). Poprawiło to ogólne zrozumienie przez zainteresowane strony systemu GSP Plus oraz szczegółowych zobowiązań każdego z beneficjentów GSP Plus, a także ułatwiło zebranie informacji na miejscu od najważniejszych zainteresowanych stron.

Lokalne zainteresowane strony odgrywają ważną rolę w wywieraniu nacisku na władze regionalne i centralne, aby wypełniały swoje zobowiązania w ramach GSP Plus. W szczególności od przedsiębiorstw, jako od bezpośrednich beneficjentów preferencji taryfowych, oczekuje się wspierania władz we wdrażaniu odnośnych 27 konwencji.



Wizyta monitorująca GSP Plus w Kirgistanie (czerwiec 2016 r.)

Kirgistan został objęty GSP Plus dopiero w styczniu 2016 r., stąd wizyta poświęcona była głównie wprowadzaniu GSP Plus i wstępnemu monitorowaniu. Bardzo skuteczne okazały się odbywające się naprzemiennie spotkania w ramach monitorowania GSP Plus oraz dialogu dotyczącego praw człowieka, ponieważ w trakcie tych drugich poruszano także kwestie związane z GSP Plus, takie jak zapobieganie torturom i złemu traktowaniu w ośrodkach detencyjnych oraz starania zmierzające do poprawy stosunków między grupami etnicznymi, przeciwdziałania dyskryminacji, ograniczenia praktyki zawierania małżeństw przez pojmanie oraz do poprawy sytuacji w zakresie praw dzieci. Przedsiębiorstwa chętnie zapoznawały się z korzyściami gospodarczymi płynącymi z GSP Plus.

Wizyta monitorująca GSP Plus w Boliwii (czerwiec 2016 r.)