dotyczące wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 116/2009 z grudnia 2008 r. w sprawie wywozu dóbr kultury 1 stycznia 2014 r. – 31 grudnia 2017 r.

W rozporządzeniu Rady (WE) nr 116/2009 w sprawie wywozu dóbr kultury („rozporządzenie”) wywóz niektórych dóbr kultury poza obszar celny Unii Europejskiej („UE”) uzależniono od przedstawienia pozwolenia na wywóz i zapewniono, aby wywóz tych dóbr był poddawany jednolitym kontrolom na zewnętrznych granicach Unii. W załączniku I określono zakres przedmiotowy rozporządzenia, wymieniając kategorie dóbr kultury, do których ma ono zastosowanie, jak również określając minimalne wymogi dotyczące wieku lub wartości w odniesieniu do większości wymienionych kategorii.

W sprawozdaniu zawarto również informacje na temat obecnych inicjatyw i wyzwań na przyszłość, takich jak udoskonalenie współpracy między organami państw członkowskich zaangażowanymi we wdrażanie rozporządzenia, propagowanie jednolitej wykładni przepisów rozporządzenia przez państwa członkowskie, określenie najlepszych praktyk dla właściwych organów i organów celnych w zakresie badania pochodzenia dóbr kultury oraz analizowanie technicznych, finansowych i prawnych możliwości wykorzystania środków elektronicznych do wydawania i kontrolowania pozwoleń na wywóz, takich jak opracowanie scentralizowanego systemu elektronicznego, który łączyłby się z krajowymi systemami odpraw celnych, lub połączenie z takim systemem.

W niniejszym sprawozdaniu dokonano przeglądu wprowadzania systemu pozwoleń na wywóz dóbr kultury ustanowionego rozporządzeniem (WE) nr 116/2009 w sprawie wywozu dóbr kultury i rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) nr 1081/2012 .

Inne środki określone przez państwa członkowskie w celu poprawy ogólnych wyników rozporządzenia obejmują wytyczne dotyczące wykładni terminów „ostatecznie i zgodnie z prawem umieszczony”, w oparciu o które ustala się państwo członkowskie właściwe do wydania pozwolenia na wywóz . Uniemożliwiłoby to pozbawionym skrupułów podmiotom gospodarczym czasowe przemieszczenie dobra kultury do innego państwa członkowskiego wyłącznie w celu złożenia wniosku o wydanie pozwolenia w państwie członkowskim innym niż państwo, które uznaje dany przedmiot za narodowe dobro kultury i chroni taki przedmiot.

W 2017 r. utworzono grupę projektową w celu przeanalizowania metod pracy państw członkowskich, które to metody stosowane są przy badaniu pochodzenia dóbr kultury zarówno przez właściwe organy (przy przyjmowaniu wniosków o wydanie pozwolenia), jak i przez organy celne (przy sprawdzaniu przesyłek lub weryfikowaniu pozwoleń na wywóz), a także w celu określenia najlepszych praktyk i opracowania praktycznych wskazówek w zakresie wydawania pozwoleń i kontroli celnych.

W szczególności jeżeli chodzi o zwalczanie nielegalnego handlu dobrami kultury, wyniki osiągnięte w ramach wdrażania rozporządzenia były całkiem dobre. Większość państw członkowskich uważa swój system pozwoleń za niezwykle istotny instrument służący zapewnieniu legalności handlu z państwami trzecimi, w szczególności jeżeli chodzi o dobra kultury, które wymagają pozwolenia na wywóz, niezależnie od ich wartości (np. przedmioty archeologiczne, części pomników itp.), natomiast w przypadku innych kategorii dóbr kultury odnotowano przypadki, w których celowo zaniżono wartość przedmiotu, aby wywieźć go bez pozwolenia.

Na szczeblu międzynarodowym najistotniejszym instrumentem w odniesieniu do wywozu dóbr kultury jest konwencja UNESCO z 1970 r. Aktualnie stronami konwencji jest liczy 140 państw. Została ona ratyfikowana przez 26 państw członkowskich.

Na mocy dwóch powiązanych unijnych środków ad hoc – rozporządzenia Rady (WE) nr 1210/2003 i rozporządzenia Rady (UE) nr 36/2012 – wprowadzono ponadto zakaz handlu dobrami kultury z Irakiem i Syrią.

Innym istotnym uzupełnieniem rozporządzenia jest niedawno przyjęte rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/880 w sprawie wprowadzania i przywozu dóbr kultury . W tym nowym instrumencie określono zasady i warunki dotyczące czasowego lub stałego przywozu do Unii dóbr kultury, które powstały lub zostały odkryte w państwach trzecich, jak również przemieszczania takich dóbr w tranzycie. Ze względu na zewnętrzny wymiar handlowy rozporządzenia (UE) 2019/880 jego typologia została oparta głównie na Konwencji dotyczącej środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 r.

Aktualne wykazy organów upoważnionych do wydawania pozwoleń na wywóz, jak również wykaz urzędów celnych upoważnionych do przeprowadzania formalności związanych z wywozem publikowane są w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej .

W celu zapewnienia, aby pozwolenia na wywóz przewidziane w rozporządzeniu były jednolite, konieczne było ustanowienie zasad określających sporządzanie, wydawanie oraz stosowanie formularzy pozwoleń. W rozporządzeniu wykonawczym (UE) nr 1081/2012 przewidziano trzy rodzaje pozwoleń na wywóz (pozwolenie standardowe, szczególne pozwolenie otwarte i ogólne pozwolenie otwarte) oraz określono zasady ich stosowania. Prawo krajowe niektórych państw członkowskich może nakładać dalsze ograniczenia, w tym wymóg uzyskania pozwolenia, w odniesieniu do przemieszczania przedmiotów określonych jako narodowe dobra kultury.

4.2 Definicja dóbr kultury

W rozporządzeniu nie podano definicji dobra kultury. Zamiast tego w załączniku I wymieniono 15 kategorii dóbr, które wchodzą w zakres stosowania tego rozporządzenia. Większości wymienionych kategorii towarzyszą minimalne limity wieku i wartości, poniżej których dobra kultury nie wymagają pozwolenia na wywóz. Uznaje się to zasadniczo za wynik kompromisu, który polega na wskazaniu kategorii wymienionych w art. 1 konwencji UNESCO z 1970 r. z dodatkowymi progami wieku i wartości. Co do zasady uznaje się, że załącznik I zapewnia odpowiednie ramy.

Jeżeli chodzi o zrozumienie dokładnego zakresu kategorii wymienionych w załączniku I, szczególne trudności z jednolitą wykładnią przez państwa członkowskie odnotowano w przypadku niektórych rodzajów dóbr kultury takich jak monety; trudności dotyczą również zakresu zbiorów przedmiotów w odróżnieniu od pojedynczych okazów w kategorii 13 lit. b), klasyfikacji ikon liturgicznych jako malarstwa lub części pomników , jak również różnicy zdań między państwami członkowskimi na temat tego, czy wykaz niektórych rodzajów dóbr w kategorii 15 lit. a) ma charakter katalogu otwartego czy zamkniętego.

W 2013 r. podgrupie utworzonej przez komitet, o którym mowa w art. 8 rozporządzenia, powierzono zadanie sporządzenia przeważających opinii na temat sposobu wykładni poszczególnych kategorii dóbr kultury i zidentyfikowała ona główne różnice między państwami członkowskimi dotyczące powyższych kwestii. Należy również zauważyć, że – w szczególności w odniesieniu do klasyfikacji ikon liturgicznych – oczekuje się, iż wyjaśnienia wprowadzone nowym rozporządzeniem (UE) 2019/880 w sprawie przywozu dóbr kultury rozstrzygną tę kwestię (ikony liturgiczne i posągi stanowią część zabytków religijnych).

4.3 Progi wieku i progi finansowe

Progi wieku określone w rozporządzeniu w odniesieniu do niektórych kategorii dóbr kultury uznaje się co do zasady za odpowiednie. Ewentualne udoskonalenie tych przepisów w przyszłości może polegać na sprecyzowaniu progu wieku dla środków transportu, zwiększenia niektórych progów minimalnych z 50 do 70 lat i ustanowienia minimalnego limitu wieku dla kategorii zbiorów, aby uniknąć przeprowadzania przez organy celne niepotrzebnych kontroli dużej liczby współczesnych wyrobów.

Większość państw członkowskich uważa progi finansowe za stosunkowo wysokie, natomiast mniejszość, tj. 3 państwa członkowskie, twierdzi, że należy je jeszcze podnieść.

W przypadku wywozu dokonywanego przez osoby prywatne wartość określona we wniosku o wydanie pozwolenia na wywóz to najczęściej wartość transakcyjna podana na fakturze, natomiast w przypadku czasowego wywozu dokonywanego przez muzea do celów zagranicznej wystawy wartością, którą należy podać, jest wartość polisy ubezpieczeniowej.

Chociaż niektórzy wnioskodawcy niechętnie podają wartość, zaś inni nie są w stanie podać szacunkowej wartości w przypadku standardowych pozwoleń na wywóz, większość państw członkowskich systematycznie odnosi się do wartości celnej podanej w zgłoszeniu celnym przy wywozie.

Większość państw członkowskich, które udzieliły odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu, uważa, że, o ile to możliwe, przydatne byłoby opracowanie jednolitego podejścia do szacowania wartości dóbr kultury.

4.4 Dane liczbowe dotyczące standardowego pozwolenia na wywóz

Liczba pozwoleń standardowych wydanych przez państwa członkowskie w latach 2014–2017 wyniosła 70 433 (aby zapoznać się z danymi dotyczącymi poszczególnych lat, zob. również tabela 1 w załączniku).

Pozwolenia standardowe wydane przez poszczególne państwa członkowskie w latach 2014–2017

W kolejności malejącej głównymi kategoriami, w odniesieniu do których otrzymano wnioski o wydanie pozwoleń w okresie sprawozdawczym, były: zabytki archeologiczne (głównie do celów wystawy); inkunabuły, manuskrypty i mapy; różne antyki z kategorii 15, takie jak biżuteria, instrumenty muzyczne, meble, zegary, broń, zabawki, dywany itp. (głównie do celów ostatecznego wywozu); na kolejnych miejscach znajdowały się malarstwo, mozaiki, akwarele, gwasze i rzeźby.

4.5 Szczególne i ogólne pozwolenia otwarte

Szczególne pozwolenia otwarte mogą być wydawane dla niektórych dóbr kultury podlegających bieżącemu czasowemu wywozowi przez osoby prywatne (art. 10 rozporządzenia wykonawczego). Liczba szczególnych pozwoleń otwartych wydanych w latach 2014–2017 wyniosła 1 428 (aby zapoznać się z danymi dotyczącymi poszczególnych lat, zob. również tabela 2 w załączniku). Znacząca liczba państw członkowskich twierdzi, że nie przewiduje wydawania takich pozwoleń. W przypadku państw członkowskich, które wydają szczególne pozwolenia otwarte, pozwolenia te dotyczą głównie instrumentów muzycznych wywożonych do celów występów artystycznych lub antycznych środków transportu wywożonych do celów wystaw.

Oprócz dwóch państw członkowskich wszystkie pozostałe wydały stosunkowo małą liczbę takich pozwoleń w okresie sprawozdawczym.





Szczególne pozwolenia otwarte znajdujące się w obiegu, wydane przez poszczególne państwa członkowskie w latach 2014–2017