[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 14.7.2006

KOM(2006) 391 wersja ostateczna

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

z realizacji pomocy makrofinansowej dla państw trzecich w 2005 r. {SEC(2006)938}

1. WPROWADZENIE

Sprawozdanie z realizacji wspólnotowej pomocy makrofinansowej przedkładane jest zgodnie z decyzjami Rady w sprawie wspólnotowej pomocy makrofinansowej lub wyjątkowej pomocy finansowej dla państw trzecich i nawiązuje do sprawozdań przedstawianych w latach ubiegłych. Jednocześnie publikowane jest także bardziej szczegółowy przegląd (dokument roboczy służb Komisji SEC(2006)938) zawierający informacje dotyczące gospodarki i finansów krajów-beneficjentów. Niniejsze sprawozdanie przedstawia ogólny opis wspólnotowej pomocy makrofinansowej dla państw trzecich wraz z podaniem jej kontekstu historycznego, podsumowaniem operacji przeprowadzonych w 2005 r., jak również krótkim przeglądem sytuacji gospodarczej krajów-beneficjentów.

W części trzeciej sprawozdania szczególną uwagę zwrócono na posumowanie istotnych aspektów procesu stabilizacji gospodarczej oraz wdrażania reform strukturalnych w krajach, które są beneficjentami pomocy. Osiągnięte w tych dziedzinach postępy pokazują także, w jakim stopniu spełnione zostały warunki dotyczące polityki gospodarczej powiązane z udzieleniem wspólnotowej pomocy makrofinansowej. Więcej szczegółów dotyczących poszczególnych krajów znaleźć można w załączonym dokumencie roboczym służb Komisji.

W związku z zawartym w sprawozdaniu specjalnym z marca 2002 r. zaleceniem Trybunału Obrachunkowego w sprawie poprawy zarządzania finansami w krajach-beneficjentach, w 2005 r. przed wypłatą pomocy Komisja z pomocą firmy audytorskiej przeprowadziła we wszystkich tych krajach operacyjne oceny obiegów finansowych i organizacji systemów kontroli odnoszących się do przyznanej pomocy makrofinansowej. Wnioski z przeprowadzonych ocen dotyczą przede wszystkim procedur budżetowych, organizacji skarbu państwa oraz kontroli wydatków publicznych (dalsze szczegóły zawarto w dokumencie roboczym). Wiążą się one z zaleceniami, które zostaną odpowiednio uwzględnione przy określaniu warunków politycznych związanych z realizacją omawianej pomocy.

W 2005 r. zakończono ocenę ex-post w celu zbadania wpływu pomocy makrofinansowej udzielonej Armenii. Ponadto obecnie prowadzone są dwie nowe oceny ex-post z pomocą specjalistycznego przedsiębiorstwa na terenie Rumunii i Byłej Jugosłowiańskiej Republiki Macedonii. Sprawozdania końcowe powinny być dostępne pod koniec 2006 r.

2. KONTEKST

2.1. Informacje ogólne

Pomoc makrofinansowa (MFA) służy wspieraniu procesu reform politycznych i gospodarczych w krajach-beneficjentach i realizowana jest łącznie z programami pomocowymi MFW i Banku Światowego. Przyznawaniem takiej pomocy rządzą określone zasady, które Rada potwierdziła w swoich konkluzjach z dnia 8 października 2002 r., a mianowicie: wyjątkowy charakter pomocy, komplementarność z finansowaniem ze strony międzynarodowych instytucji finansowych (MIF) oraz jej warunki makroekonomiczne. Poprzez pomoc makrofinansową Wspólnota wspiera przede wszystkim wysiłki krajów-beneficjentów na rzecz reform gospodarczych i przemian strukturalnych. Przy ścisłej współpracy z MFW i Bankiem Światowym wspierane są dostosowane do indywidualnych potrzeb danego kraju strategie polityczne, ukierunkowane zasadniczo na stabilizację sytuacji finansowej oraz stworzenie struktur gospodarki rynkowej.

2.2. Pomoc makrofinansowa w 2005 r.

W latach 2000-2005 kraje bałkańskie (tj. Była Jugosłowiańska Republika Macedonii, Kosowo, Bośnia i Hercegowina, Serbia i Czarnogóra oraz Albania) korzystały z pomocy przyznanej na mocy dwunastu decyzji Rady. Łączna pomoc w maksymalnej wysokości 733 milionów EUR pozwala uznać kraje bałkańskie za głównych beneficjentów pomocy makrofinansowej.

2.2.1. Nowe decyzje

W 2005 r. Rada nie przyjęła żadnych nowych decyzji.

Należy jednak zauważyć, że dnia 14 listopada 2005 r. Komisja przyjęła wniosek w sprawie udzielenia pomocy makrofinansowej Gruzji w kwocie do 33,5 miliona EUR (jedynie w postaci dotacji). Rada przyjęła ten wniosek w styczniu 2006 r.

2.2.2. Wypłaty

Wypłaty pomocy makrofinansowej wyniosły łącznie 66,5 mln EUR, z czego 51,5 mln EUR zostało wypłacone w formie dotacji: 3 miliony EUR na rzecz Albanii, 1,5 miliona EUR na rzecz Armenii, 15 milionów EUR na rzecz Bośni i Hercegowiny, 25 milionów EUR na rzecz Serbii i Czarnogóry i 7 milionów EUR na rzecz Tadżykistanu.

Pomoc w formie pożyczek w wysokości 15 mln EUR została wypłacona Serbii i Czarnogórze.

2.3. Tendencje i zakres geograficzny pomocy makrofinansowej

Pomoc makrofinansowa WE ma w zamierzeniu przyczyniać się do stabilizacji makroekonomicznej krajów-beneficjentów oraz zaradzić trudnościom związanym z bilansem płatniczym (i budżetem). Odgrywa ona też bardzo pożyteczną rolę wspierając reformy strukturalne. Z biegiem lat wzrosła liczba państw, w przypadku których Wspólnota za wskazane uznała udzielenie takiego wsparcia, ponieważ coraz większa liczba państw sąsiadujących z UE stanęła w obliczu problemów z bilansem płatniczym i zdecydowała się przeprowadzić rygorystyczne reformy gospodarcze. Tym samym przesunięciu uległ geograficzny punkt ciężkości przyznawanej pomocy – w porównaniu do początkowego okresu, kiedy to głównymi beneficjentami były kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Wskutek konfliktów na Bałkanach Zachodnich, zwłaszcza konfliktu w Kosowie w 1999 r., jak również przemian politycznych w Serbii i Czarnogórze (dawniej BRJ) ukształtowała się wraz z decyzjami Rady w latach 2000-2005 zdecydowana tendencja do stosunkowego zwiększania pomocy makrofinansowej dla krajów bałkańskich.

Decyzje przyjęte w latach 2000-2005 maja szczególny charakter, ponieważ znaczny procent całkowitej kwoty przyznanej pomocy stanowią dotacje: 41% w porównaniu z 6% w latach 1990-1999. To nowe rozłożenie proporcji między dotacjami a pożyczkami wynika z dokonanej przez organy UE oceny relatywnego poziomu ubóstwa wspomnianych krajów-beneficjentów oraz ich ograniczonej zdolności do obsługi długu. Jak stwierdzono już w latach ubiegłych pomoc makrofinansowa ma na celu nie tylko przyczynienie się do stabilizacji makroekonomicznej, ale także wspieranie programów reform strukturalnych rządów danych krajów-beneficjentów. W związku z tym pomoc makrofinansowa w praktyce łączona jest z programami pomocy PHARE/ISPA, TACIS i CARDS, co ma wzmocnić możliwości instytucjonalne, od których zasadniczo zależy powodzenie procesu reform strukturalnych.

Tabele 1 i 2 oraz towarzyszące im wykresy 1a i 2a dokumentują wyjątkowy charakter wspólnotowej pomocy makrofinansowej. Na największą skalę zakrojone były operacje pomocy makrofinansowej, w sprawie których przyjęto decyzje i w ramach których wypłacono środki w okresie następującym bezpośrednio po przełomie polityczno-gospodarczym w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Od tamtej pory wysokość pomocy makrofinansowej zmienia się zgodnie z decyzjami podejmowanymi odrębnie dla każdego przypadku po dokonaniu oceny sytuacji makroekonomicznej i pozostałych potrzeb w zakresie finansowania zewnętrznego potencjalnych krajów-beneficjentów. Wykres 1a – kwoty netto pomocy przyznanej w latach 1990 do 2005 (łącznie około 6,1 miliarda EUR) – i wykres 2a – faktycznie wypłacone kwoty (łącznie ponad 5,1 miliarda EUR) – pokazują, jak duża jest koncentracja pomocy w krajach Europy Środkowo-Wschodniej (przypada na nie około 54 % łącznej pomocy makrofinansowej przyznanej w ciągu ostatnich 14 lat). Przy czym pomoc makrofinansowa dla tych krajów była stopniowo wycofywana wraz z dokonywanymi przez nie postępami w zakresie dostosowania makroekonomicznego oraz reform. W ostatnich latach pomoc makrofinansowa kierowana była głównie do krajów Bałkanów Zachodnich (63,5% pomocy przyznanej w latach 1999-2002 i 84 % w latach 2000-2005) oraz do niektórych Nowych Niepodległych Państw o niskim poziomie dochodów. Stosunkowo niska wysokość pomocy dla krajów śródziemnomorskich (13 % ogólnej kwoty przyznanej pomocy, jednak od 1996 r. brak dalszych decyzji w sprawie przyznania pomocy) wynika z tego, że krajom tym udostępniane są inne formy wsparcia makroekonomicznego (zwłaszcza instrument dostosowań strukturalnych MEDA).

3. KRÓTKI PRZEGLąD SYTUACJI GOSPODARCZEJ I STANU REFORM W KRAJACH-BENEFICJENTACH

3.1. Bałkany Zachodnie

W 2005 r. wzrost gospodarczy na terenie Bałkanów Zachodnich utrzymał się na poziomie średnio 5,2 % PKB, z wyjątkiem Kosowa, w którym zgodnie z szacunkami MFW był ujemny (-1,5 % PKB). Inflacja była umiarkowana, z wyjątkiem Serbii, gdzie ponownie pojawiły się napięcia cenowe. Postępowała konsolidacja budżetowa, a deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych został zredukowany średnio o 1 % PKB, dzięki czemu osiągnięto pozycję zbliżoną do równowagi, z wyjątkiem Albanii i Kosowa, w których utrzymywał się na poziomie 3,5 % do 4 % PKB. Podobnie jak w latach ubiegłych nierównowaga bilansu płatniczego stanowiła zagrożenie dla stabilności makroekonomicznej. Deficyt handlowy dla całego regionu był wysoki i kształtował się na poziomie około 27 % PKB. Szacuje się, że średni deficyt obrotów bieżących zmalał do wysokości około 12 % PKB w 2005 r. (w porównaniu z 12,5 % w 2004 r.). Wielkość tego deficytu znacząco wpływa na podatność na zagrożenia Bośni i Hercegowiny, ponieważ na jej terenie szacowana jest ona na około 20 % PKB. Poziom płac w krajach Bałkanów Zachodnich nadal jest źródłem obaw dotyczących konkurencyjności zwłaszcza na obszarze gospodarek w pełni stosujących euro jako walutę równoległą, takich jak Czarnogóra i Kosowo, i wymaga on elastycznego wzajemnego oddziaływania mechanizmów dostosowywania rynku.

Proces prywatyzacji, który jest w różnych stadiach w omawianych państwach, postępował na terenie Bałkanów Zachodnich w nierównym tempie. Choć przeprowadzono szereg dużych transakcji sprzedaży, prywatyzacja w niektórych państwach, mianowicie w Albanii i Serbii, została znacznie opóźniona. W ubiegłych latach restrukturyzacja przedsiębiorstw, zwłaszcza dotycząca przynoszących straty przedsiębiorstw państwowych, uległa opóźnieniu z powodu nazbyt przedłużającego się procesu decyzyjnego i niewłaściwego zarządzania. W całym regionie odnotowano znaczne trudności w wykonywaniu praw własności oraz umów, do czego przyczyniła się słabość systemu sądownictwa. Słabość ta miała nadal szeroko zakrojone skutki gospodarcze oraz wpłynęła na utrudnienie podejmowania decyzji gospodarczych, zwłaszcza inwestycyjnych, oraz na decyzje o wyjściu z rynku. Duża szara strefa była źródłem nierównej konkurencji i umożliwiała uchylanie się od zobowiązań podatkowych.

Jednak warunki dotyczące trwających działań w ramach pomocy makrofinansowej zostały całkowicie spełnione i pozwoliły na wypłaty pomocy w Albanii, Bośni i Hercegowinie oraz Serbii i Czarnogórze. W tych państwach odnotowano postęp w realizacji reform administracji publicznej, szczególnie w dziedzinie kontroli finansowej i audytu. Ponadto dzięki wprowadzeniu systemu podatku VAT i strategii antykorupcyjnej oraz zwalczaniu uchylania się od zobowiązań podatkowych osiągnięto poprawę funkcjonowania systemu poboru podatków. Sektor bankowy przeszedł reformy strukturalne, na które złożył się szeroko zakrojony proces prywatyzacji, a obecność zagranicznych banków uznać można za powszechną.

3.2. Nowe Państwa Niepodległe

Wzrost gospodarczy w większości Nowych Niepodległych Państw (NPN) również w 2005 r. był bardzo dobry i sprawił, że region ten stał się drugim pod względem tempa wzrostu regionem na świecie, za Wschodnią Azją. Łączny wzrost produktu NPN wyniósł prawie 7 %. Najczęściej do wzrostu przyczyniały się wysokie ceny towarów oraz popyt krajowy napędzany prywatnymi przelewami, zwłaszcza przekazami pieniężnymi wysyłanymi przez pracowników migrujących.

W Rosji, będącej bez wątpienia największą gospodarką regionu, wzrost utrzymywał się na wysokim poziomie, choć widoczne były oznaki spadku jego tempa. W 2005 wzrost realnego PKB wyniósł 6,4 %, przy czym w roku poprzednim wyniósł 7,2 %. Za nieznacznie słabnący wzrost, mimo wciąż wysokiego poziomu cen głównych towarów eksportowych Rosji (Rosja jest drugim na świecie eksporterem ropy i czołowym eksporterem gazu), odpowiadają szybszy wzrost kosztów produkcji niż wzrost wydajności, niski poziom inwestycji oraz ograniczone możliwości produkcyjne. Tym niemniej w drugiej połowie 2005 r. tendencja spowolnienia inwestycji (krajowych i zagranicznych) uległa odwróceniu. Na Ukrainie negatywny wpływ wstrząsu handlowego (ceny importu energii wzrastały, a światowe ceny eksportu metali gwałtownie spadały) w połączeniu z powolnym tempem inwestycji oraz niepewnością dotyczącą polityki rządu doprowadził do gwałtownego wyhamowania tempa wzrostu, po wyjątkowo dobrych wynikach w 2004 r. W 2005 r. stopa wzrostu realnego PKB wyniosła zaledwie 2,4 % w porównaniu z 12,1 % w 2004 r.

Spośród innych krajów regionu najbardziej spektakularny wzrost w 2005 r. odnotowano w posiadającym wiele bogactw naturalnych Azerbejdżanie, który w następstwie rozwoju produkcji ropy (w dużym stopniu dzięki inwestycjom zagranicznym) oraz rozpoczęcia eksploatacji nowego rurociągu prowadzącego do tureckiego portu śródziemnomorskiego Ceyhan, osiągnął wzrost PKB przekraczający 26 %. Imponujący wzrost odnotowano również w Armenii (+13,9 % w 2005 r.), gdzie motorem ekspansji gospodarczej jest przede wszystkim popyt krajowy, który na wysokim poziomie utrzymują inwestycje zagraniczne, przekazy pieniężne i przelewy prywatne. Wzrost odnotowany prawie we wszystkich państwach regionu przewyższał wynik osiągnięty przez Rosję: Kazachstan, Białoruś i Gruzja; Mołdowa, Tadżykistan i prawdopodobnie Turkmenistan (w którym oficjalne statystyki odnotowujące wzrost równy 20 % są powszechnie uważone za znacznie zawyżone) osiągnęły co najmniej 9 % wzrost.

Większość krajów tego regionu utrzymało rygorystyczną politykę budżetową, a presje inflacyjne udawało się zazwyczaj utrzymać pod kontrolą. Szereg krajów odnotował znaczne nadwyżki budżetowe wynikające z wysokich dochodów z podatku od eksportu energii lub importu towarów konsumpcyjnych. Sytuacja na rachunkach obrotów bieżących poszczególnych krajów rozwijała się niejednolicie. Państwa posiadające wiele bogactw naturalnych zazwyczaj odnotowywały wyższy wzrost nadwyżek handlu, który niekiedy równoważyły rosnące deficyty na rachunku dochodów i usług. Z drugiej jednak strony wiele krajów będących importerami ropy naftowej odnotowało zwiększanie się deficytów handlowych; to jednak nie przełożyło się na pogorszenie stanu rachunków bieżących, ponieważ wzrost deficytu handlowego równoważył zazwyczaj wzrost przelewów prywatnych lub publicznych, lub jeszcze częściej, przekazów pieniężnych. Jedynym wyjątkiem była Ukraina, której nadwyżka na rachunku obrotów bieżących spadła z rekordowej wysokości 10,5 % PKB w 2004 r. do około 5 % w 2005 r. Wskaźniki długu zewnętrznego spadły w większości NPN, odzwierciedlając przy tym wzrost nominalnego PKB. Jednemu państwu (Republice Kirgiskiej) Klub Paryski zrzeszający oficjalnych wierzycieli przyznał redukcję zadłużenia. Zbliżenie się kilku Nowych Państw Niepodległych do stanu równowagi finansowej nadal uzależnione jest w dużej mierze od finansowania zewnętrznego ze strony podmiotów udzielających wsparcia finansowego w stosunkach dwustronnych i wielostronnych.

Przemiany systemowe postępują w omawianym regionie w nierównomiernym tempie; w kilku Nowych Państwach Niepodległych wdrażanie drugiego etapu reform instytucjonalnych, które wzmocniłyby rynek i przedsiębiorstwa prywatne, jest dopiero w początkowym stadium. Pośród beneficjentów wspólnotowej pomocy makrofinansowej Mołdowa osiągnęła chyba największy postęp w realizacji reform strukturalnych w kontekście szeroko zakrojonej strategii na rzecz wzrostu gospodarczego i redukcji ubóstwa. Wprawdzie Mołdowa musi jeszcze zrobić wiele, aby dogonić bardziej rozwinięte państwa w regionie, z zadowoleniem przyjęto tę zmianę, która nastąpiła po kilku latach powszechnego interwencjonizmu państwa i niewłaściwego zarządzania. Na Ukrainie szczere zaangażowanie nowych władz politycznych, które zdobyły władzę na początku 2005 r., w przeprowadzenie reform nie mogło w pełni przełożyć się na działania w związku z brakiem stabilności politycznej. Armenia, Gruzja i Tadżykistan kontynuowały realizację programów dostosowania i reform przy wsparciu międzynarodowych instytucji finansowych.

TECHNICAL ANNEX

[pic]

[pic][pic][pic]

[pic]

[pic]

[pic]

[pic]

[pic]