[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 20.10.2005

COM(2005) 525 końcowy

KOMUNIKAT KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, KOMITETU EKONOMICZNO - SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Europejskie wartości w zglobalizowanym świecie Dokument Komisji przygotowany na październikowe spotkanie szefów rządów i państw

Spis treści

1. Wstęp 3

2. Jedność i różnorodność – czynniki kształtujące politykę gospodarczą i społeczną 4

3. Jak zakończyć proces transformacji – obecne wyniki, aktualne i przyszłe wyzwania 5

3.1. Obecna polityka nie przyniosła sprawiedliwości społecznej dla wszystkich 5

3.2. Globalizacja 7

3.3. Starzenie się społeczeństw 10

4. Odpowiedź na wyzwanie 11

4.1. Jakie są zadania dla poszczególnych stron? Rola Europy 13

4.2. Pomysły na zmianę 14

4.2.1. Poziom UE 15

4.2.2. Poziom krajowy 16

4.2.3. Nowe partnerstwo UE i Państw Członkowskich 16

5. Uwagi końcowe 17

1. WSTęP

Europa musi zreformować i zmodernizować swoją politykę, aby zachować swoje wartości. Modernizacja jest niezbędna, jeżeli Europa ma utrzymać obecny, w porównaniu do przeszłości niezwykle wysoki poziom dobrobytu, spójności społecznej, ochrony środowiska i jakości życia.

Dziś Europa dynamiczna, innowacyjna i otwarta, kontynent sieci komórkowych trzeciej generacji i Internetu sąsiaduje z Europą 19 milionów bezrobotnych, ubóstwa dzieci i słabego wzrostu gospodarczego, w której zbyt wiele osób jest pozbawionych perspektyw i możliwości osiągnięcia dobrobytu. Po pięćdziesięciu latach pokoju i rosnącego poziomu życia ta niewygodna dwoistość podważa znaczenie wielu osiągnięć Unii Europejskiej i jej Państw Członkowskich.

Przez dziesiątki lat, które upłynęły od stworzenia Wspólnoty Europejskiej istniejące struktury umożliwiały osiąganie wyników satysfakcjonujących Wspólnotę w jej ówczesnym kształcie. Obecnie w coraz większym stopniu nie jest to możliwe.

Tempo wzrostu gospodarczego spada, poziom strukturalnego bezrobocia pozostaje wysoki, rosną nierówności. Jeżeli nie zdecydujemy się na zmiany, przepaść dzieląca Europę dobrobytu i Europę biedy, a także Europę i świat będzie się nadal powiększać pod wpływem globalnej konkurencji, nowych technologii i starzenia się społeczeństwa Europy. Sukcesy gospodarcze i wydolność finansowa europejskich systemów społecznych – systemów emerytalnych, opieki społecznej i zdrowotnej – są poddawane w wątpliwość.

Nie jest to wyłącznie kwestia gospodarki czy finansów publicznych – chodzi tu przede wszystkim o sprawiedliwość społeczną. Chodzi o pytanie, jakiej Europy chcielibyśmy dla naszych dzieci – i w jaki sposób taką Europę sfinansować.

Utrzymanie status quo nie jest możliwe. Tylko wzrost gospodarczy, większa stopa zatrudnienia i wydajność pracy umożliwi osiągnięcie wyników zgodnych z oczekiwaniami Europejczyków i wyznawanymi przez nich wartościami. Działanie w obszarach, które mają największe znaczenie umożliwi dalszą integrację Europy. Wzrost gospodarczy i miejsca pracy – to prawdziwie europejski program działania.

Potrzeba zmian jest szeroko uznawana, czego przykładem jest proces reform zapoczątkowany w Lizbonie w marcu 2000 r. Jednak przedstawiona wówczas analiza sytuacji nie została w pełni zastosowana w praktyce. Europa nie może sobie pozwolić na dalsze opóźnienia, ponieważ w porównaniu do sytuacji sprzed pięciu lat zwiększyło się poczucie, że reformy są sprawą niecierpiąca zwłoki[1]. Wzrosła konkurencja w skali globalnej, szczególnie ze strony państw azjatyckich. Europa i Ameryka Północna utraciły monopol na najbardziej zaawansowaną wiedzę. W Indiach co roku ponad 250 tys. osób kończy studia z tytułem inżyniera. Chiny zrównają się z UE pod względem wysokości nakładów na badania naukowe w roku 2010.

Należy jednak podkreślić, że Europa nie zaczyna od zera. Wiele Państw Członkowskich już rozpoczęło poważne reformy. Ich wdrażanie ułatwia Euro oraz unia gospodarcza i monetarna, dzięki którym sytuacja na kontynencie jest stabilna. Wszyscy zobowiązali się do przyspieszenia działań i poszerzenia ich zakresu. Od tego roku dysponujemy również nową strategię lizbońską na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia. Ponadto Unia Europejska ma wyjątkowo duże możliwości pomocy w tej transformacji. Dzięki unii gospodarczej i monetarnej oraz wspólnej walucie Euro reformy mogą przebiegać w stabilnych warunkach i przy niskim poziomie inflacji. Europa jest obecnie największą strefą wolnego handlu na świecie i dzięki temu może czynnie uczestniczyć w rozwiązywaniu problemów w skali międzynarodowej, od zmian klimatycznych po handel, w sposób ambitny i zrównoważony. Fundusze i programy UE mogą odgrywać znaczącą rolę we wspieraniu krajowych działań i z tego względu kluczową sprawą jest osiągnięcie porozumienia w sprawie przyszłych perspektyw finansowych przed końcem bieżącego roku. Nasze instrumenty polityki zewnętrznej, poczynając od polityki rozszerzenia, a kończąc na polityce rozwoju, mogą poszerzyć zasięg strefy dobrobytu i bezpieczeństwa poza aktualne granice Europy.

Cząstkowe rozwiązania są niewystarczające. Żaden kraj nie jest w stanie sprostać wyzwaniom współczesności w pojedynkę. Działając wspólnie na poziomie europejskim i krajowym możemy stworzyć przyszłość dla Europy. Wspólnie jesteśmy w stanie w przekonujący sposób przekazywać europejską wizję i wartości naszym partnerom na całym świecie.

2. JEDNOść I RÓżNORODNOść – CZYNNIKI KSZTAłTUJąCE POLITYKę GOSPODARCZą I SPOłECZNą

Podstawą wszystkich europejskich modeli społecznych są wspólne wartości. Stanowią one fundament specyficznego europejskiego podejścia do polityki gospodarczej i społecznej.

Każde z Państw Członkowskich UE stworzyło własny model, odzwierciedlający jego historię i wspólne decyzje jego mieszkańców. Polityka wszystkich państw obejmuje wspólne elementy, takie jak publiczne systemy emerytalne, opieka medyczna i społeczna, system zabezpieczeń społecznych, edukacja, regulowanie rynku pracy i redystrybucja przy pomocy systemu podatkowego. To Państwa Członkowskie są odpowiedzialne za kształtowanie i świadczenie wymienionych usług.

Państwa UE znacznie się pod tym względem różnią. Na przykład Litwa, Łotwa i Irlandia przeznaczają od 14 do 15% PKB na systemy zabezpieczeń społecznych, podczas gdy Zjednoczone Królestwo i Belgia – 27%, a Szwecja 30%. Wysokość emerytur w ramach publicznych systemów emerytalnych waha się w UE od 31-37% średnich zarobków w Irlandii, Zjednoczonym Królestwie i Belgii do ponad 70% w Austrii, Finlandii, Hiszpanii, Luksemburgu, Portugalii, na Węgrzech i we Włoszech.

Celem niniejszego sprawozdania nie jest wyróżnienie niektórych „modeli”, lecz podkreślenie, że, po pierwsze, żadne z państw nie znalazło odpowiedzi na wszystkie problemy, a po drugie, każdy z systemów ma wyraźnie europejskie cechy, na których można się oprzeć planując dalsze działania.

- Po pierwsze, polityka gospodarcza i społeczna Państw Członkowskich opiera się na wspólnych wartościach , do których należą solidarność i spójność społeczna, równe szanse i walka przeciwko wszelkim formom dyskryminacji, odpowiedni poziom ochrony zdrowia i bezpieczeństwa w miejscu pracy, powszechny dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej, odpowiednia jakość życia i warunków pracy, zrównoważony rozwój oraz zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego. Wartości te są znakiem, że Europa wybiera model społecznej gospodarki rynkowej . Znajdują one odzwierciedlenie w traktatach UE, jej działaniach i ustawodawstwie, a także w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej.

- Po drugie, obywatele Europy mają większe oczekiwania w stosunku do państwa, niż obywatele Azji czy Ameryki. Sektor publiczny odgrywa zazwyczaj dużą rolę w organizacji i finansowaniu krajowych systemów społecznych, regulując je lub finansując ze środków państwowych. Ponadto wszystkie Państwa Członkowskie mają duży udział w zapewnianiu wysokiej jakości usług świadczonych w interesie publicznym , będących kluczowym czynnikiem rozwoju gospodarczego i społecznego. Dwadzieścia pięć Państw Członkowskich UE przeznacza średnio 27% PKB na wydatki publiczne związane z systemem zabezpieczeń społecznych, podczas gdy Stany Zjednoczone przeznaczają na ten cel 15%, a Japonia – 17% PKB.

- Po trzecie, krajowe systemy są wzmacniane przez swój mocny „wymiar europejski”. Inaczej niż w innych częściach świata, krajowe systemy w Europie są wzmacniane przez politykę na poziomie europejskim (np. przez gwarantującą stabilność politykę makroekonomiczną, dynamizującą politykę dotyczącą rynku wewnętrznego i sfery społecznej, czy Fundusze Strukturalne UE wspierające spójność regionalną i społeczną).

- Po czwarte, pomimo, że w szczegółach rozwiązania Państw Członkowskich znacznie się różnią, to jednak we wszystkich istnieje ugruntowana tradycja dialogu i partnerstwa społecznego między rządami, przemysłem i związkami zawodowymi. Na poziomie europejskim fakt ten znajduje odzwierciedlenie w Traktatach UE oraz np. w regularnych trójstronnych spotkaniach na szczycie.

Czy jednak istniejące rozwiązania odpowiadają aktualnym wyzwaniom?

3. JAK ZAKOńCZYć PROCES TRANSFORMACJI – OBECNE WYNIKI, AKTUALNE I PRZYSZłE WYZWANIA

W chwili obecnej do wyzwań stojących przed polityką należą nowe technologie, starzenie się społeczeństw i globalizacja. Starzenie się ludności oznacza dłuższe życie i lepszy stan zdrowia obywateli, globalizacja otwiera nowe możliwości dla konsumentów i przedsiębiorstw. Z drugiej jednak strony starzenie się ludności zagraża finansowej stabilności obecnych systemów, a globalizacja jest sprawdzianem naszej zdolności konkurowania z innymi. Czy Europa jest przygotowana na zmiany?

3.1. Obecna polityka nie przyniosła sprawiedliwości społecznej dla wszystkich

Nawet jeżeli pominiemy nowe wyzwania, słaby rozwój gospodarczy już teraz utrudnia rządom zaspokojenie oczekiwań obywateli.

- Dziewiętnaście milionów bezrobotnych to liczba, której nie można zaakceptować . Połączenie niskiej stopy zatrudnienia i stale wysokiego poziomu bezrobocia w wielu Państwach Członkowskich jest obecnie najważniejszym problemem społecznym, z którym mamy do czynienia. Bezrobocie dotyka przede wszystkim ludzi młodych, kobiety, imigrantów i starszych pracowników (w wieku 55-64 lat) – np. stopa zatrudnienia wśród kobiet jest średnio o 13% niższa, niż w przypadku mężczyzn. Pomimo reform systemów emerytalnych oraz programów wcześniejszych emerytur w 2003 r. zaledwie 40,2% starszych pracowników (w wieku 55-64 lat) było nadal zatrudnionych, podczas gdy w USA wskaźnik ten wynosił 60%, a w Japonii 62%.

Wykres 1: Czas pozostawania bez pracy w 19 państwach OECD (2003 r.) [pic] |

< Szybkie ponowne zatrudnienie Powolne ponowne zatrudnieni>

Źródło: OECD (2004). Labour Force statistics 1983-2003 r.

- Niedostatki w dziedzinie edukacji, badań naukowych, innowacji i wydajności powstrzymują rozwój rynku pracy i spowalniają wzrost gospodarczy w niektórych Państwach Członkowskich. Umiejętności ludności nie odpowiadają potrzebom rynku. Podstawowe znaczenie ma wiedza i technologia, jednak chociaż liczba absolwentów matematyki i kierunków ścisłych wzrosła, to zbyt rzadko decydują się oni na karierę naukową, a nieliczni, którzy postanawiają się jej poświęcić, często wyjeżdżają do Stanów Zjednoczonych. Dwie trzecie różnicy w standardzie życia między Stanami Zjednoczonymi a UE wynika z niskiej wydajności na naszym kontynencie. Nakłady na badania naukowe w Chinach zwiększają się o 20% na rok.

- Wejście na rynek pracy i wyjście z niego są utrudnione. Regulacje dotyczące zatrudnienia, a także instytucje społeczne muszą pomóc osobom bezrobotnym i pracującym na najniższych szczeblach w znalezieniu lepszego i pewniejszego zatrudnienia.

- Różnice między bogatymi a biednymi w UE są znaczne, zarówno wewnątrz Państw Członkowskich, jak i pomiędzy nimi. Ponad 25% obywateli UE mieszka w regionach, w których produkt gospodarczy nie osiąga poziomu 75% średniej UE. W całej Europie rośnie różnica między 20% najbogatszych i najbiedniejszych osób. Co piąte dziecko jest zagrożone ubóstwem, a ryzyko to jest jeszcze większe w przypadku dzieci wychowywanych przez samotne matki lub przez bezrobotnych rodziców.

3.2. Globalizacja

Globalizacja nie jest nowym zjawiskiem. Wyjątkowa jest jednak szybkość, z jaką postępuje. Na co dzień odczuwamy wpływ pojawienia się nowych potęg gospodarczych, takich jak Chiny, Indie i inne państwa. UE pozostaje w tyle również za Stanami Zjednoczonymi.

- W dekadzie od 1992 r. światowy handel rósł o 8% w skali roku, pojawiły się również nowe potęgi handlowe. Dwadzieścia lat temu zaledwie 10% produkowanych towarów pochodziło z krajów rozwijających się i wschodzących. Do 2020 r. udział w rynku samych Chin i Indii może wynieść 50%. Zwiększył się również udział Chin i Indii w światowym handlu. Jak wynika z poniższych danych, w 2004 r. udział Chin w światowym handlu towarami przewyższał udział Japonii.

Wykres 2: Udział w światowym handlu towarami (z pominięciem handlu wewnątrz UE-25)

[pic] | [pic] |

Źródło: Baza danych statystycznych WTO i IMF (DOTS).

- Chiny i Indie przyciągają inwestycje w dziedzinie badań naukowych, szybko pozbywając się wizerunku gospodarek charakteryzujących się „niskimi kosztami i niską wartością”. W Chinach kluczowym czynnikiem wzrostu gospodarczego jest produkcja na eksport, natomiast Indie odniosły większy sukces w dziedzinie usług. W obydwu przypadkach eksport w coraz większym stopniu opiera się na technologii, na co wskazuje rosnący udział w eksporcie z Chin i Indii towarów i usług związanych z zaawansowanymi technologiami.

Wykres 3: Udział zaawansowanych technologii w eksporcie (udział w eksporcie towarów z danego kraju w %) | Wykres 4: Udział usług związanych z technologiami teleinformatycznymi (ICT) w eksporcie (udział w eksporcie usług komercyjnych z danego kraju w %) |

[pic] | [pic] |

Chiny ▬ ▪ ▪ ▬ Indie ▪ ▪ ▪ ▪ Świat▬▬▬ | Chiny ▬ ▪ ▪ ▬ Indie ▪ ▪ ▪ ▪ Świat▬▬▬ |

Źródło: WB Global Development Indicators

Uwaga: Komercyjne usługi ICT obejmują usługi komputerowe, informatyczne i komunikacyjne oraz inne usługi poza transportem, podróżami, ubezpieczeniami i usługami finansowymi.

- UE nadal pozostaje w tyle za USA pod względem wydajności. Odnosi się to nie tylko do poziomu życia, zatrudnienia i wzrostu gospodarczego, lecz również do kluczowych dziedzin, takich jak inwestycje w badania naukowe, rozwój i nowe technologie, ilość wydawanych patentów i odsetek mieszkańców posiadających wyższe wykształcenie. Europa pozostaje w tyle również jeśli chodzi o stosowanie nowych technologii umożliwiających zwiększenie wydajności.

- Drogę globalizacji utorowały rynki finansowe. Integracja rynków finansowych została spowodowana przez wspólny wpływ handlu i inwestycji. Wartość zagranicznych inwestycji bezpośrednich wzrosła z 5% światowego PKB w 1985 r. do 15% w późnych latach 90. Jeszcze w 1990 r. wartość zagranicznych inwestycji bezpośrednich w Chinach stanowiła zaledwie 1,4% ogólnej wartości tych inwestycji, a już w 2003 r. kraj ten znalazł się pod tym względem na pierwszym miejscu, wyprzedzając Francję i Stany Zjednoczone. Dalszą oznaką umiędzynarodowienia jest fakt, iż sto największych międzynarodowych przedsiębiorstw zatrudnia niemal połowę swoich pracowników poza granicami swojego kraju macierzystego.

- Gwałtowny wzrost w tej dziedzinie był możliwy dzięki nowym technologiom i otwarciu się rynków w Europie i na świecie. Większa intensywność handlu oraz niższe koszty komunikacji i transportu umożliwiły przedsiębiorstwom korzystanie z towarów i usług pochodzących z innych części świata, co z jednej strony otwarło wiele nowych możliwości dla eksporterów, z drugiej jednak spowodowało zwiększoną presję konkurencji. Rewolucja związana z pojawieniem się szybkich łączy (jak również poprawa znajomości języków obcych i nowoczesnych technologii w państwach takich jak Indie) umożliwiły handel coraz większą ilością usług i zlecanie przez przedsiębiorstwa UE szeregu usług za granicę, ale także przyczyniły się do rozwoju handlu i przyciągnęły dodatkowe inwestycje do UE.

- Jednym z czynników, dzięki którym nowi uczestnicy rynku osiągnęli sukces, są znacznie niższe w tych krajach koszty pracy. Znaczne różnice w tej dziedzinie w dużej mierze odzwierciedlają różne poziomy wydajności pracy. Oznacza to, że Europa nie może liczyć na zwiększenie swojej konkurencyjności wyłącznie poprzez obniżenie kosztów, lecz musi podwyższyć wydajność i jakość pracy korzystając ze swoich zasobów w dziedzinie technologii i umiejętności konkurowania w dziedzinie produktów i usług w większym stopniu opierających się na wiedzy.

Wykres 5: Koszty pracy (2002 r.)

[pic] |

Średnie wynagrodzenie za godzinę wyrażone w dolarach amerykańskich, obliczone na podstawie kursów rynkowych dla robotników pracujących w sektorze produkcji przemysłowej w 2002 r.

Źródło : OECD (2005), które cytuje następujące źródła: baza danych OECD STAN oraz Departament Zatrudnienia Stanów Zjednoczonych, Bureau of Labor Statistics, Foreign Labor Statistics, listopad 2004, z wyjątkiem danych dotyczących Indii, które są szacunkowe i opierają się na prognozach Oxford Economic z 2001 i 2003 r..

- Rośnie światowy popyt na energię, natomiast podaż pozostaje bardzo ograniczona. Ceny ropy i gazu wzrosły dwukrotnie w porównaniu do poziomu sprzed pięciu lat. Wzrost gospodarczy w Chinach i Indiach spowodował zwiększenie się ogólnego zużycia energii w tych krajach przy jednoczesnym wzroście zużycia w USA. Za 25 lat import będzie zaspokajać 90% zapotrzebowania UE na ropę i gaz. Połączenie wysokich cen i zależności od dostaw zewnętrznych może jeszcze bardziej spowolnić wzrost gospodarczy w przyszłości.

Nasze postrzeganie globalizacji pozostaje w oderwaniu od naszych zachowań. Jest to źródłem niepokoju, szczególnie w tych krajach UE, w których stopa bezrobocia jest wysoka. Jednak należy podkreślić, że większość miejsc pracy powstaje i zanika w obrębie gospodarki danego państwa, a nie na skutek przenoszenia produkcji do innej części świata. Musimy pamiętać o tym, że globalizacja jest procesem napędzanym przez bardzo ludzkie pragnienie – pragnienie milionów ludzi, aby poprawić swoje warunki życia i zapewnić lepszą przyszłość swoim rodzinom.

Wszyscy wpływamy na proces globalizacji poprzez decyzje, które podejmujemy i naszą chęć korzystania z możliwości wzbogacania doświadczenia, które globalizacja oferuje. Wzbogacanie się innych w procesie globalizacji nie oznacza, że Europa musi zbiednieć. Dobrobyt jest dynamicznym pojęciem. Globalizacja daje szanse na zwiększenie zasobów tak, aby każdy mógł z nich korzystać.

Jednak niepokoje związane z globalizacją rzeczywiście istnieją i nie należy ich ignorować. Proces ten uwidacznia niedostatki istniejącego systemu. Wskazuje on na potrzebę dobrze funkcjonujących rynków i wspierającej je polityki, która zmniejszałaby negatywny wpływ presji związanej z globalną konkurencją. Uwydatnia także potrzebę reform strukturalnych, dzięki którym UE pozostałaby atrakcyjna dla inwestorów, szczególnie w dziedzinie badań naukowych i innowacyjnych działań mających na celu tworzenie wysokiej jakości produktów i usług, będących europejską specjalnością.

3.3. Starzenie się społeczeństw

Jeżeli aktualne tendencje nie zmienią się, ludność Unii Europejskiej w jej obecnych granicach będzie mniej liczna, a mieszkańcy – starsi, częściowo ze względu na niską stopę urodzeń. Równocześnie nadal wydłużać się będzie średnia oczekiwana długość życia, określana w momencie urodzin. Do 2050 r. wzrośnie ona do 81 lat dla mężczyzn i 86 lat dla kobiet. Migracja do Unii w ostatnich latach była wprawdzie znacząca, jednak w dłuższej perspektywie nie rozwiąże ona problemu spadającej liczby narodzin i starzenia się populacji.

- Europejczycy będą się starzeć. Do 2050 r. liczba osób w wieku 15-64 spadnie o 48 mln, natomiast liczba osób w wieku powyżej 65 lat wzrośnie o 58 mln. W najbliższych dekadach w Europie stosunek osób w wieku produkcyjnym wynoszący w 2004 r. cztery osoby na każdego starszego obywatela spadnie do stosunku 2 do 1. Poziom urodzeń spada w większości Państw Członkowskich i bez bardziej prorodzinnych polityk odwrócenie tej tendencji będzie przebiegać wolno.

- Mniejsza siła robocza spowoduje zahamowanie wzrostu gospodarczego. Od roku 2015 kurcząca się siła robocza będzie działać jak hamulec potencjalnego wzrostu gospodarczego w Unii, obniżając go z dzisiejszych 2-2,5% do zaledwie 1,25% do 2040 r.

- Wolniejszy wzrost gospodarczy będzie miał miejsce akurat wtedy, gdy koszty utrzymywania starzejącej się populacji osiągną najwyższy poziom. Przy zachowaniu obecnych polityk, zgodnie z prognozami wydatki, na przykład na emerytury, opiekę zdrowotną i długoterminową wzrosną w najbliższych dekadach o 4-8% PKB. Niektóre państwa UE mogą zostać zmuszone do jeszcze większych wydatków. Ponad połowa wszystkich Państw Członkowskich UE, z których większość należy do strefy euro, stoi w obliczu znacznego zagrożenia równowagi ich finansów publicznych. Dla UE jako całości oznacza to naruszający równowagę wzrost długu publicznego lub niemożliwą do przyjęcia podwyżkę podatków i/lub ograniczenia świadczeń lub usług.

Wykres 6: Wpływ starzenia się na potencjalne stopy wzrostu |

[pic] |

Źródło: Komisja Europejska |

Państwa Członkowskie i instytucje UE podejmują kroki mające na celu stawienie czoła wyzwaniu, jakie niesie ze sobą starzenie się społeczeństwa. Na poziomie krajowym, w kilku Państwach Członkowskich wprowadzono w życie ważne reformy systemów emerytalnych oraz ustaleń dotyczących wcześniejszego przechodzenia na emeryturę. Na poziomie UE polityki makroekonomiczne otwierają drogę w stronę stabilnych i trwałych finansów publicznych, które powinny skuteczniej umożliwić Państwom Członkowskim sprostanie przyszłemu wzrostowi wydatków. Realizacja przyjętych reform (w ramach agendy lizbońskiej) powinna wpłynąć na poprawę wydajności gospodarczej, podczas gdy prowadzona jest ważna debata dotycząca właściwych polityk, które powinny stosować rządy i partnerzy społeczni, aby wspierać „aktywne starzenie się” i lepsze pogodzenie pracy z życiem prywatnym.

4. ODPOWIEDź NA WYZWANIE

Przed przeanalizowaniem sposobów reakcji na opisane powyżej wyzwania, konieczne jest przyjęcie do wiadomości, że można będzie stawić im czoła tylko jeżeli lepsza wydajność gospodarcza i skuteczne systemy socjalne będą się wzajemnie wspierać. Istnieje wiele przykładów takich wzajemnie wzmacniających się powiązań:

- Starzejące się społeczeństwa. Chcemy, aby więcej ludzi pracowało, aby przez dłuższy czas byli produktywni. W tym celu ludzie ci potrzebują umiejętności, które umożliwią im pełne wykorzystanie nowych technologii. My musimy zarówno stworzyć miejsca pracy, jak i dać ludziom szansę zajęcia tych miejsc. Odnosi się to szczególnie do osób, które nie są w stanie pracować bez możliwości skorzystania z przystępnej finansowo opieki nad dziećmi. Jednakże oznacza to również konieczność przeglądu systemu podatkowego i świadczeń społecznych dla zapewnienia, że lkontynuowanie pracy będzie opłacalne

- Globalizacja i zmiany. Nasze przedsiębiorstwa czerpią korzyści z bardziej otwartych rynków i innowacji technologicznych, w ramach UE oraz poza jej granicami. Jednakże musimy również udzielić pomocy poszczególnym osobom poprzez prowadzenie właściwych polityk, które będą wspierać ludzi wykonujących zawody zanikające, pomagając im w szybkim znalezieniu nowej pracy. Jest to szczególnie ważne dla osób, które nie miały możliwości kształcić się w wieku szkolnym i nabywać nowych umiejętności w wieku późniejszym.

- Mobilność . W świecie zglobalizowanym, którego ludność starzeje się, niezbędna będzie większa mobilność w ramach Unii Europejskiej (zarówno na terenie Państw Członkowskich, jak i pomiędzy nimi), choćby po to, aby zwiększyć szanse ludzi na znalezienie pracy, na naukę oraz wykorzystanie nowych umiejętności. To samo odnosi się do pracowników spoza UE. Oznacza to przełamanie barier stojących na drodze do nowych możliwości. Jednakże, muszą temu towarzyszyć środki eliminujące dyskryminację i promujące integrację.

Najważniejsze jest to, że sprostamy nowym wyzwaniom tylko wówczas, jeżeli obywatele będą mieli nowe nastawienie do pracy, a nasze systemy socjalne będą miały nowe nastawienie do obywateli. Będzie to możliwe, o ile reformom gospodarczym będzie towarzyszyć modernizacja systemów socjalnych.

Długoterminowa stabilność naszych systemów socjalnych

Podczas szczytu w dniach 22 i 23 marca 2005 r. Rada Europejska wystąpiła z wnioskiem do Komisji o „przeanalizowanie kwestii związanych z problemem zapewnienia stabilizacji finansowania naszego modelu socjalnego”.

Państwa Członkowskie finansują systemy socjalne przy pomocy różnych kombinacji podatków bezpośrednich, pośrednich oraz składek na ubezpieczenie społeczne. Odpowiedzialność za określanie większości aspektów polityki podatkowej oraz za ustalanie stawek podatkowych pozostaje całkowicie w gestii Państw Członkowskich. Jak mogą się one dostosować do nowych okoliczności?

Mogłyby podnieść podatki. Jednakże, biorąc pod uwagę skalę wyzwań podatkowych, przed którymi staną systemy krajowe, nie zawsze będzie to dobrym rozwiązaniem na przyszłość, zaś ich swobodę w samodzielnym dostosowywaniu stawek może ograniczyć globalizacja. Cięcie

wydatków również jest jakąś opcją, jednakże w innych przypadkach mogłoby spowodować naruszenie złożonego przez nas zobowiązania inwestowania w wiedzę, sieci i ludzi.

Niezależnie od tego, jaką kombinację rozwiązań wybierzemy, pozostanie potrzeba polepszenia wydajności obecnych systemów podatkowych w UE. Bardziej skoordynowane podejście na poziomie UE oraz skuteczniejsza współpraca administracyjna pomiędzy Państwami Członkowskimi mogłyby znacznie poprawić wydajność systemów podatkowych. Pomogłoby to w zatrzymaniu działalności gospodarczej oraz aktywów „mobilnych” (kapitału, przedsiębiorstw) w UE, przy równoczesnym uniknięciu zagrożenia spowodowanego koncentracją opodatkowania na mniej mobilnych podstawach, takich jak praca. Rozpoczęto już prace z udziałem Państw Członkowskich nad wspólną skonsolidowaną podstawą opodatkowania, prostszymi i bardziej ujednoliconymi zasadami podatkowymi dla działalności transgranicznej oraz nad lepszym systemem wymiany informacji.

Dobór podatków przez Państwa Członkowskie może również wpłynąć na stabilne finansowanie naszych systemów socjalnych. W latach 1970-1999 wzrósł poziom skutecznego opodatkowania pracy, podczas gdy podatki od kapitału i konsumpcji pozostały na ogólnie stabilnym poziomie. Większe opodatkowanie pracy wydaje się odstraszać od tworzenia dodatkowych miejsc pracy, szczególnie wymagających niskich kwalifikacji; jednakże rozszerzenie podstawy opodatkowania poprzez wdrożenie do pracy większej liczby osób pozostaje wciąż najskuteczniejszym sposobem, przy pomocy którego rządy mogą zwiększyć przychody bez podnoszenia stawek podatkowych. Przejście od opodatkowania pracy na podatki od konsumpcji i/lub zanieczyszczania mogłoby również okazać się pomocne jako część szerszej strategii mającej na celu zwiększenie poziomów zatrudnienia.

4.1. Jakie są zadania dla poszczególnych stron? Rola Europy

Dzisiaj dysponujemy mniej więcej jasną wizją zadań. Państwa Członkowskie są przede wszystkim odpowiedzialne za tworzenie swoich systemów socjalnych i za ich funkcjonowanie. Unia ma szerszy zakres odpowiedzialności za rynek wewnętrzny, ale również za przyczynianie się do realizacji szerszego zakresu celów, od zatrudnienia i spójności, po badania i innowacje; polityki, które przyczyniają się do powodzenia systemów krajowych. Polityki gospodarcze i państwo opiekuńcze nie mogą być od siebie oddzielone, jednakże nie wszystkie decyzje trzeba podejmować na tym samym poziomie.

Nie powinniśmy ignorować potencjału Unii Europejskiej we wspieraniu procesu modernizacji .

Działając w pojedynkę, Państwa Członkowskie mają mały wpływ na kształtowanie międzynarodowej reakcji na globalizację. Natomiast Europa – 25 państw wyznających wspólne wartości oraz posiadających silne, działające wspólnie instytucje – ma rzeczywistą szansę kształtowania globalizacji w dziedzinach takich jak handel, międzynarodowe zasady pracy lub rozwiązywanie zagrożeń dla globalnego zdrowia lub bezpieczeństwa. Europa ma wiele do zaoferowania – jest ona największym na świecie blokiem handlowym, najważniejszym ofiarodawcą pomocy mającym rzeczywisty wpływ w dziedzinie sprawiedliwości społecznej i praw człowieka na całym świecie oraz głównym wnioskodawcą wielostronnych rozwiązań w dziedzinie środowiska naturalnego oraz innych wyzwań związanych ze zrównoważonym rozwojem Żaden inny kraj ani region nie posiada tak ogromnych elementów przewagi.

Unia oferuje niezbędny poziom pośredni – między działaniami krajowymi a zasadami międzynarodowymi. Jest przykładem pomyślnej „globalizacji” na skalę regionalną. Daje ona odpowiednią przestrzeń dla skutecznych systemów prawnych i solidarności, w której korzyści z integracji regionalnej dają większą szansę na odniesienie korzyści z globalizacji. Nasz wspólny rynek obejmujący 450 mln osób oferuje nowe możliwości wzrostu gospodarczego, tworzenia miejsc pracy i inwestowania, natomiast prowadzenie polityk towarzyszących oznacza, że możemy pomóc Państwom Członkowskim w bezpiecznym przejściu przez nadchodzące zmiany.

Rozszerzenie wzmacnia skuteczność naszych działań międzynarodowych, a także działa na korzyść większej – nie węższej – integracji w ramach Unii. Jest ono najważniejszym wkładem w rozwój gospodarek państw przystępujących, otworzyło ono nowe horyzonty dla możliwości wzrostu gospodarczego, inwestycji i zatrudnienia.

Ponadto Unia Europejska dysponuje wyjątkowym zestawem instrumentów.

- Prawodawstwo , zarówno umożliwiające powodowanie zmian gospodarczych, na przykład przez stworzenie wspólnego rynku, jak i zapewniające, że towarzyszy mu ustalenie standardów zabezpieczających nasze wartości i jakość życia.

- Uprawnienia wykonawcze , na przykład umożliwiające UE przeforsowanie swojej pozycji negocjacyjnej w rozmowach handlowych w sposób nieosiągalny dla żadnego Państwa Członkowskiego działającego w pojedynkę; oraz możliwości egzekwowania prawa i system sądownictwa niezbędne do zapewnienia, że nasze cele legislacyjne zostaną urzeczywistnione, z korzyścią dla wszystkich Europejczyków.

- Konkurencyjność i uprawnienia do przyznawania pomocy państwa , które ulepszono w wyniku ostatnich reform przeprowadzonych przez obecną Komisję, zapewniają równe reguły konkurencji pomiędzy przedsiębiorstwami europejskimi, małymi i dużymi, pomagając w zwiększeniu ich konkurencyjności, stymulują innowację i wzrost gospodarczy i gwarantują konsumentom szeroki wybór towarów i usług po przystępnych cenach.

- Budżet , niezbędny do wspierania europejskiej spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej, europejskich sieci informatycznych, energetycznych i transportowych, edukacji i badań europejskich, jak również innowacyjnych projektów przemysłowych, takich jak system satelitarny GALILEO.

- Obszar wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości , który przyczynia się do tworzenia warunków konkurencyjności w Europie, na przykład poprzez lepsze zarządzanie legalną migracją na poziomie unijnym w celu uwolnienia pełnego potencjału gospodarek europejskich.

- Instrumenty zewnętrzne – od rozszerzenia oraz Europejskiej Polityki Sąsiedztwa po politykę rozwoju – umożliwiające nam stymulowanie wzrostu i przenoszenie naszych wartości poza nasze granice. Gospodarcze korzyści ostatnich rozszerzeń odczuły zarówno nowe, jak i stare Państwa Członkowskie.

- Kontrola i koordynacja uprawnień w ramach naszej unii gospodarczej i monetarnej na poziomie UE , która zapewnia, że w zakresie polityki makroekonomicznej wszystkie Państwa Członkowskie zmierzają w tym samym kierunku, nawet przy różnych prędkościach.

- Rola katalizatora nowych idei i reform, w której Komisja zajmuje centralną pozycję; współpraca z Państwami Członkowskimi zachęcająca je do postrzegania zmian z nowych punktów widzenia.

4.2. Pomysły na zmianę

A zatem co możemy zrobić zarówno na poziomie krajowym, jak i europejskim? Modernizacja gospodarcza, społeczna oraz rynku pracy są niezbędne, ale również stanowią wyzwanie. Jednakże punktem wyjścia dla wszystkich działań musi być większa spójność i koordynacja pomiędzy różnymi organami podejmującymi decyzje oraz pomiędzy politykami gospodarczymi i społecznymi. Jeżeli chodzi o polityki , niezbędne jest uznanie faktu, iż realizacja reform gospodarczych i rynku pracy jest sposobem na urzeczywistnienie ideału sprawiedliwości społecznej; są to dwie strony tego samego medalu. Jeżeli chodzi o organy podejmujące decyzje , wiele decyzji podejmowanych jest i powinno być podejmowanych na poziomie krajowym lub regionalnym, podczas gdy niektóre z nich w sposób oczywisty powinny znaleźć się w zakresie kompetencji UE, szanującej uprawnienia określone w Traktatach Europejskich. Kolejnym krokiem jest określenie, jakie działania są konieczne i na jakim poziomie należy je podjąć.

4.2.1. Poziom UE

- Zakończenie tworzenia wspólnego rynku, obejmującego usługi, telekomunikację, energetykę i usługi finansowe. Rynek wewnętrzny daje gospodarce europejskiej większą dynamikę i więcej możliwości wyboru. Dzisiaj wyzwaniem jest rozszerzenie jego licznych korzyści na sektor usług celem pobudzenia większej konkurencyjności oraz dalszego wzmacniania naszej solidnej tradycji wysokiej jakości usług ogólnych po przystępnych cenach. Należy również uczynić postęp w kwestii patentów wspólnotowych.

- Udostępnianie bardziej otwartych i sprawiedliwszych rynków w ramach UE poprzez nieustanne wdrażanie zasad konkurencyjności i pomocy państwa.

- Zachęcanie do przedsiębiorczości , poprzez warunki umożliwiające zakładanie i rozwijanie się przedsiębiorstw europejskich, szczególnie małych i średnich.

- Poprawa otoczenia regulacyjnego na poziomie UE , jak również na poziomie krajowym, w celu uwolnienia przedsiębiorstw i obywateli od zbędnych kosztów i biurokracji oraz skupienia prawodawstwa UE na dziedzinach, w których może ono być najskuteczniejsze i przyczyniać się od ich poprawy.

- Otwarcie rynków państw trzecich na producentów europejskich , w szczególności poprzez realizację ambitnego i zrównoważonego porozumienia z rundy Doha. Musimy promować wolną i uczciwa wymianę handlową, która przysporzy korzyści nie tylko Europie, ale również najbiedniejszym krajom.

- Przyjęcie Perspektyw Finansowych do końca roku , między innymi dla zabezpieczenia wieloletnich programów spójności, rozwoju terenów wiejskich, edukacji, badań, innowacji, mobilności i bezpieczeństwa. oraz uzgodnienie nowego Funduszu dostosowania do globalizacji , który mógłby uzupełnić fundusze strukturalne, a zwłaszcza Europejski Fundusz Socjalny poprzez szybką, skupioną na ludziach reakcję na najbardziej drażniące problemy wynikające z globalizacji.

- Zapewnienie właściwego funkcjonowania EGW jako głównego warunku tworzenia wzrostu gospodarczego i miejsc pracy.

- Poprawa europejskiego zarządzania gospodarczego oraz wzmocnienie koordynacji polityk gospodarczych i społecznych – na przykład poprzez wzmocnienie takich instrumentów jak zintegrowane wytyczne UE w sprawie wzrostu gospodarczego i miejsc pracy oraz wzmocnienie ich współdziałania przy skuteczniejszej koordynacji na poziomie UE w dziedzinie ochrony socjalnej. Celem musi być uzyskanie większych możliwości śledzenia postępu w Państwach Członkowskich oraz oferowania wsparcia, gdy jest ono potrzebne.

4.2.2. Poziom krajowy

- Wdrożenie przyjętych reform i polityk strukturalnych w ramach odnowionej strategii lizbońskiej na rzecz wzrostu gospodarczego i miejsc pracy.

- Zwiększenie stopy zatrudnienia i zmniejszenie bezrobocia , szczególnie poprzez aktywne polityki pracy oraz promowanie elastyczności i zdolności przystosowania, mające na celu raczej ochronę ludzi niż miejsc pracy; należy w równym stopniu pamiętać o osobie wykonującej daną pracę, jak i o miejscu pracy.

- Dostosowanie opieki emerytalnej, zdrowotnej i długookresowej do sprostania zmieniającym się potrzebom oraz oferowania adekwatnej ochrony i powszechnego dostępu do opieki wysokiej jakości, jak również ponowne opracowanie sposobu dzielenia ryzyka i odpowiedzialności pomiędzy państwem a jego obywateli. Krajowe systemy ochrony powinny radzić sobie z nowymi zjawiskami, takimi jak samotne rodzicielstwo oraz rozpad związków. Powinny one również uwzględniać dostęp do prorodzinnych polityk, skoncentrowanych na kwestii niskiej liczby urodzeń w UE oraz oferować przystępną opiekę dla dzieci , aby zwiększyć możliwości kobiet i samotnych rodziców wejścia na rynek pracy i pozostania na nim.

- Oferowanie innowacyjnych rozwiązań dla nisko opłacanych osób , na przykład: „uzupełnienie” zarobków do wysokości pensji wystarczającej na utrzymanie; zwiększenie potencjału produkcyjnego pracownika, tak aby mógł on więcej zarabiać – oznacza to przyznanie państwu jeszcze większej odpowiedzialności związanej z promowaniem możliwości zatrudnienia oraz ograniczeniem długoterminowego bezrobocia i bezrobocia młodzieży.

4.2.3. Nowe partnerstwo UE i Państw Członkowskich

Oczywiste jest, że ani UE, ani Państwa Członkowskie nie mogą dokonać zmian w pojedynkę. Poniżej znajdują się konkretne sugestie dotyczące bardziej skoordynowanego podejścia między poziomem krajowym a ponadnarodowym, w nowych dziedzinach działania, tak dla polityk gospodarczych, jak i społecznych. Komisja jest otwarta na badanie możliwości zawierania nowych partnerstw celem wzmocnienia działań europejskich w tych dziedzinach. Są to:

- Stworzenie środowiska sprzyjającego innowacji. Wiedza, badania, umiejętności i edukacja będą walutą sukcesu w obliczu globalizacji. Leżą one również u podstawy wysiłków mających na celu pomoc ludziom w przystosowaniu się w ich życiu do zmieniającego się świata. Musimy zastanowić się, jak stworzyć skuteczne projekty europejskie w tej dziedzinie, korzystając z doświadczeń, jakie uzyskaliśmy dzięki sukcesowi Airbusa i Galileo. Powinno temu towarzyszyć wspieranie osiągania najwyższych wyników na naszych uniwersytetach oraz bliższe stosunki uczelni z przedsiębiorstwami.

- Stworzenie długoterminowej i spójnej polityki energetycznej. Nowe podejście polityki rozważające wspomniana kwestię w sposób całościowy, zarówno w sensie użytkowania energii, jak i bezpieczeństwa i zróżnicowania dostaw; powiązanie energetyki z innymi politykami, takimi jak na przykład badania naukowe, rolnictwo i środowisko naturalne, czego przykładem jest bio-energetyka. Stanowi to niezbędny element zapewnienia trwałego wzrostu gospodarczego uwzględniającego ochronę środowiska naturalnego.

- Skierowanie większej ilości zasobów (zarówno publicznych, jak i prywatnych) na edukację, szkolenia i zdobywanie umiejętności; nowe podejścia do „bezpieczeństwa” zatrudnienia, skupiające się na nauczaniu ludzi umiejętności, których potrzebują, aby móc się przystosować do zmian w okresie życia zawodowego, w miejsce chronienia konkretnych miejsc pracy.

- Promowanie odnowy dialogu społecznego na wszystkich poziomach. Powinno to odegrać główną rolę w uzyskiwaniu szerokiego poparcia oraz wspólnego zrozumienia wyzwań, przed jakimi stoimy, oraz zaproponowanych rozwiązań. Biorąc pod uwagę ścisłe połączenie działań na poziomach UE i krajowym, partnerzy społeczni powinni wyraźniej określać, czym się zajmują i na jakim poziomie.

- Wysiłki wspierające, mające na celu zmierzenie się z konsekwencjami społecznymi restrukturyzacji gospodarczej. Reformy rynku wewnętrznego, modernizacja rynków pracy oraz przystosowanie systemów opieki społecznej – wszystkie te elementy odgrywają istotną rolę w rozwiązywaniu problemów, jakie stawia przed nami globalizacja oraz w tworzeniu wzrostu gospodarczego i miejsc pracy. Pełen zakres polityk i programów UE powinien wspierać działania krajowe, stawiać przeprowadzanie zmian w centrum działań i gromadzić wsparcie, na przykład poprzez dialog społeczny.

- Zacieśnienie współpracy pomiędzy Państwami Członkowskimi w celu wzmocnienia skuteczności i stabilizacji systemów podatkowych, zapewnienia uzyskiwania większych przychodów z podatków, ułatwienia życia podatników oraz poprawy wydajności gospodarki. Oznacza to modernizację i uproszczenie obecnych systemów.

Wszystko to należy wykonać w kontekście utrzymania racjonalnych polityk makroekonomicznych zapewniających stabilność, mocne finanse publiczne oraz niską inflację. Tego rodzaju polityki tworzą odpowiednie warunki dla wzrostu gospodarczego, tworzenia miejsc pracy i inwestycji. Poprzez kontrolowanie inflacji wzmacniają one spójność społeczną, zaś poprzez obniżenie ogólnego poziomu długu państwowego w czasie dają Państwom Członkowskim lepsze możliwości rozwiązania w przyszłości problemu starzenia się społeczeństwa.

5. UWAGI KOńCOWE

Potrzeba reformy i modernizacji jest oczywista. Wszystkie Państwa Członkowskie będą musiały zmierzyć się z popytem na usługi socjalne i z wyzwaniem, jakie będzie stanowiło sfinansowanie ich. Musimy dokonać modernizacji celem zapewnienia trwałej wysokiej jakości edukacji i opieki zdrowotnej, zadowalających miejsc pracy dla wszystkich oraz odpowiednich emerytur. Modernizacja da nam pewność, dzięki której będziemy mogli zebrać owoce globalizacji. Europa ma do odegrania główna rolę, zas Komisja zapewni, że właśnie tak się stanie. Podejmie ona inicjatywę – nie tylko w ramach swojego „Planu D” dotyczącego dialogu z obywatelami – której celem będzie wytłumaczenie, dlaczego Europa jest najodpowiedniejszym sposobem na sprostanie wyzwaniom, które przed nami stoją. Komisja wyraża gotowość współpracy z Państwami Członkowskimi i innymi podmiotami w tworzeniu mapy drogowej wyznaczającej drogę do nowoczesnej Europy, zapewniającej dobrobyt gospodarczy i sprawiedliwość społeczną. Dzięki modernizacji zachowamy nasze wartości.

[1] Praca, praca, praca. Tworzenie nowych miejsc pracy w Europie , Grupa zadaniowa wysokiego szczebla ds. zatrudnienia, listopad 2003 r. i Wychodząc naprzeciw wyzwaniu , Grupa zadaniowa wysokiego szczebla, listopad 2004 r.

JAPONIA

EU15

USA

%

2050

2040

2030

2020

2010

2000

3,5

3

2,5

2

1,5

1

0,5