Aby sprostać temu wyzwaniu oraz aby zapewnić spójność w zakresie stosunków energetycznych z głównymi państwami trzecimi, w dniu 4 lutego 2011 r. Rada Europejska wezwała państwa członkowskie do przekazywania Komisji, począwszy od dnia 1 stycznia 2012 r., informacji o wszystkich zawieranych przez nie z państwami trzecimi nowych i obowiązujących dwustronnych umowach energetycznych . W wyniku przyjęcia decyzji nr 994/2012/UE z dnia 25 października 2012 r. (decyzja w sprawie umów międzyrządowych) stanowiącej odpowiedź na to wezwanie utworzony został mechanizm takiej wymiany informacji.

Art. 8 decyzji nr 994/2012/UE (decyzji w sprawie umów międzyrządowych) nakłada na Komisję obowiązek przedłożenia Parlamentowi Europejskiemu, Radzie i Europejskiemu Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu sprawozdania na temat stosowania przedmiotowej decyzji. Niniejsze sprawozdanie stanowi wypełnienie tego obowiązku i opiera się na wynikach sprawozdania z oceny dołączonego do oceny skutków z przeglądu decyzji w sprawie umów międzyrządowych. Przegląd ten przewidziano w ramach europejskiej strategii bezpieczeństwa energetycznego z maja 2014 r. oraz strategii unii energetycznej z lutego 2015 r. , w których podkreśla się potrzebę pełnej zgodności krajowych umów zawartych z państwami trzecimi w dziedzinie energii z prawem Unii. W tym samym duchu Rada Europejska w swoich konkluzjach z dnia 19 marca 2015 r. wezwała również do „pełnej zgodności z prawem unijnym wszystkich umów dotyczących kupowania gazu od dostawców zewnętrznych, przede wszystkim poprzez zwiększenie przejrzystości takich umów i zwiększenie ich zgodności z unijnymi postanowieniami w zakresie bezpieczeństwa energetycznego”.

Od czasu przyjęcia decyzji w sprawie umów międzyrządowych państwa członkowskie zgłosiły Komisji 124 umowy międzyrządowe. Na ile można to ocenić, państwa członkowskie wypełniły swoje obowiązki w zakresie zgłoszenia. Istnieją jednak niewiążące prawnie porozumienia – albo w świetle definicji określonej w art. 2 decyzji w sprawie umów międzyrządowych, albo w rozumieniu międzynarodowego prawa publicznego – w odniesieniu do których nie istnieje żaden obowiązek zgłoszenia w świetle obowiązującej decyzji w sprawie umów międzyrządowych. Takie umowy mogą mimo to charakteryzować się dużą szczegółowością pod względem prawnej i technicznej specyfiki przedmiotowej kwestii (np. w zakresie projektów dotyczących infrastruktury energetycznej).

Spośród 124 zgłoszonych umów międzyrządowych:

około 60 % dotyczyło ogólnej współpracy energetycznej (głównie dwustronnej współpracy energetycznej między państwami członkowskimi UE i wieloma państwami trzecimi, w tym np. Kubą, Wietnamem, Singapurem, Koreą, Indiami czy Chinami). Żadna z tych umów międzyrządowych nie wzbudziła wątpliwości i w związku nie była monitorowana przez Komisję;

około 40 % dotyczyło umów o dostawę, przywóz lub tranzyt produktów energetycznych (ropy naftowej, gazu lub energii elektrycznej) albo ustanowienia zasad eksploatacji pól gazowych lub naftowych; były to dwustronne lub wielostronne umowy dotyczące rozbudowy infrastruktury związanej z energetyką, w zdecydowanej większości ropociągów i gazociągów.

Po przeanalizowaniu zgłoszonych umów międzyrządowych należących do tej ostatniej kategorii Komisja wyraziła wątpliwości co do zgodności 17 spośród nich z prawem Unii. Przedmiotowe prawo Unii dotyczyło głównie przepisów trzeciego pakietu energetycznego (np.: rozdziału, dostępu osób trzecich oraz ustalania taryf, w tym niezależności regulatora krajowego) lub unijnego prawa konkurencji (zakazu segmentacji rynku poprzez klauzule przeznaczenia).

W związku z tym około jedną trzecią zgłoszonych umów międzyrządowych dotyczących dostaw energii lub infrastruktury energetycznej uznano za budzące zaniepokojenie. W 2013 r. wysłano do 9 państw członkowskich, których dotyczyły te umowy międzyrządowe, pisma z propozycją zmiany lub rozwiązania przedmiotowych umów międzyrządowych w celu wyeliminowania stwierdzonych niezgodności.

2.1 Skuteczność

Do tej pory żadne z państw członkowskich nie zdołało doprowadzić do rozwiązania lub renegocjacji niezgodnych z prawem umów międzyrządowych . Jest to przede wszystkim spowodowane złożoną sytuacją prawną, która pojawia się z chwilą podpisania umowy międzyrządowej z państwem trzecim. W szczególności z chwilą zawarcia przez państwo członkowskie umowy międzyrządowej, która jest wiążąca w świetle międzynarodowego prawa publicznego i która nie zawiera klauzuli rozwiązania ani zawieszenia, z prawnego punktu widzenia nie ma ono prawie żadnej możliwości rozwiązania danej umowy międzyrządowej w krótkim czasie i przed upływem początkowego okresu obowiązywania umowy międzyrządowej bez zgody państwa trzeciego. To samo ma zastosowanie w odniesieniu do renegocjacji umowy międzyrządowej, ponieważ wymaga to zgody państwa trzeciego. To z kolei znacznie ogranicza uprawnienia wykonawcze Komisji, nawet gdyby miało zostać wszczęte postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego.

W odniesieniu do umów międzyrządowych podpisanych po wejściu w życie decyzji w sprawie umów międzyrządowych Komisji zgłoszono tylko jedną umowę międzyrządową. W związku z tym na obecnym etapie nie można wyciągnąć żadnych ogólnych wniosków co do skuteczności decyzji w sprawie umów międzyrządowych pod względem zapewniania zgodności umów międzyrządowych zawartych po 2012 r. z prawem Unii.

Od czasu przyjęcia decyzji w sprawie umów międzyrządowych Komisja nie otrzymała zawiadomienia o żadnych negocjacjach w sprawie umów międzyrządowych prowadzonych przez państwa członkowskie. Jest jednak oczywiste, że państwa członkowskie kontaktowały się z państwami trzecimi w sprawach infrastruktury i powiązanej z tym dostawy towarów. W związku z tym Komisja nie jest w stanie ocenić, w jakim zakresie państwa członkowskie i państwa trzecie podjęły zobowiązania polityczne (np. w formie protokołów ustaleń, wymiany not lub listów intencyjnych).

Na podstawie powyższego przepisy obowiązującej decyzji w sprawie umów międzyrządowych nie skutkują przekształceniem zawartych umów międzyrządowych, w przypadku których stwierdzono niezgodność, w umowy zgodne z prawem. Ma to miejsce przede wszystkim ze względu na charakter ex post sprawdzania zgodności przewidziany w decyzji w sprawie umów międzyrządowych.