SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Ocena końcowa wspólnego programu „Nowoczesne technologie w służbie osobom starszym” /* COM/2013/0898 final */





SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Ocena końcowa wspólnego programu „Nowoczesne technologie w służbie osobom starszym” 1. Wprowadzenie Unia Europejska uznała, że technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT) są niezbędne, aby sprostać wyzwaniom związanym ze starzeniem się społeczeństwa oraz wykorzystać pozytywne aspekty tego zjawiska. Komisja Europejska poruszyła tę kwestię w swoim komunikacie zatytułowanym „Komfortowe funkcjonowanie osób starszych w społeczeństwie informacyjnym” (2007 r.)[1]. Udostępniła także znaczne wsparcie finansowe na działania badawcze, rozwojowe i innowacyjne w tej dziedzinie. W komunikacie w sprawie „Europejskiej agendy cyfrowej” (2010 r.) Komisja podkreśliła, że Unia pragnie wykorzystać technologie informacyjno-komunikacyjne na rzecz aktywności i zdrowia osób starszych[2]. Fundamentem zaangażowania Unii w realizację tego celu jest jej uczestnictwo we wspólnym programie „Nowoczesne technologie w służbie osobom starszym” (Ambient Assisted Living, AAL). Wspólny program AAL został ustanowiony w 2008 r. przez 20 państw członkowskich UE i trzy kraje stowarzyszone[3]. Na podstawie art. 185 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)[4] Unia Europejska postanowiła wspomóc uczestniczące państwa środkami finansowymi z siódmego programu ramowego w zakresie badań i rozwoju technologicznego (7PR). Wspólny program „Nowoczesne technologie w służbie osobom starszym” koncentruje się na badaniach stosowanych i innowacjach, które mają na celu opracowanie przeznaczonych dla osób starszych produktów i usług wykorzystujących technologie informacyjno-komunikacyjne. Takie produkty i usługi mają być gotowe do wprowadzenia na rynek w ciągu dwóch do trzech lat. Głównymi podmiotami odpowiedzialnymi za program AAL są uczestniczące w nim państwa, które realizują go za pośrednictwem niekomercyjnego międzynarodowego Stowarzyszenia na rzecz Nowoczesnych Technologii w Służbie Osobom Starszym (AALA). Stowarzyszeniem kieruje zgromadzenie ogólne, a operacyjnie wspiera je centralna jednostka zarządzająca. Komisja ma status obserwatora w zgromadzeniu ogólnym i prawo weta w stosunku do rocznego programu prac. Jest też stroną umów zawartych ze stowarzyszeniem w sprawie wkładu finansowego UE. Decyzja z 2008 r. w sprawie finansowego wkładu Wspólnoty na rzecz programu AAL zawierała wymóg dokonania do końca 2013 r. oceny końcowej tego programu. Została ona przeprowadzona przez zespół ekspertów wysokiego szczebla pod przewodnictwem byłego komisarza europejskiego ds. badań Philippe’a Busquina. Zespół ocenił rezultaty programu i postępy w realizacji jego celów oraz wystosował do Komisji i państw członkowskich strategiczno-operacyjne zalecenia dotyczące kolejnych działań. Niniejsze sprawozdanie zawiera analizę kluczowych zaleceń zespołu oraz propozycje działań, które Komisja miałaby podjąć we współpracy z innymi instytucjami UE i zainteresowanymi stronami, a także w ramach swojej roli w programie AAL. 2. Kontekst: wyzwanie, jakim jest starzenie się społeczeństwa Podstawowe dane dotyczące starzenia się populacji Europy wskazują na poważne zmiany społeczne i gospodarcze, na które UE nie jest jeszcze dobrze przygotowana. Przewiduje się, że jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie działania, w sektorze opieki i służby zdrowia do 2020 r. wystąpi niedobór do dwóch milionów pracowników, a w rezultacie zabraknie personelu do wykonywania 15 % niezbędnych zadań w całym sektorze opieki zdrowotnej[5]. Stosunek liczby osób w wieku powyżej 65 lat do liczby osób pracujących (w wieku 15–64 lat) zmieni się z ok. 1:4 w 2008 r. na 1:3 w 2020 r. i 1:2 w 2050 r., osłabiając solidarność międzypokoleniową[6]. Wzrost kosztów związanych ze starzeniem się społeczeństwa odbije się poważnie na finansach nie tylko publicznych[7], lecz także prywatnych. Wprawdzie dochody do dyspozycji osób w wieku powyżej 50 lat są dość wysokie, a dochody emerytów rosną, jednak rozbieżności są ogromne[8]. 19 % osób starszych w UE jest zagrożonych ubóstwem, przy czym ich liczba szybko rośnie, zwłaszcza w krajach UE-10[9]. Wyzwaniu demograficznemu można stawić czoła jedynie za pomocą spójnego połączenia elementów polityki społecznej, gospodarczej i zdrowotnej oraz polityki w zakresie innowacji i technologii cyfrowych[10]. Podjęcie działań już dzisiaj może przełożyć się na znaczące trojakie korzyści: · lepszą jakość życia obywateli; · opiekę, która jest bardziej przystępna finansowo dla społeczeństwa; oraz · nowe miejsca pracy i przedsiębiorstwa powstające w związku z rozwojem „srebrnej gospodarki”. Technologie informacyjno-komunikacyjne są motorem zmian, pozwalając na rzeczywiste wprowadzenie innowacji w zakresie organizacji opieki, poprawę skuteczności tego rodzaju usług oraz ograniczanie biurokracji. Dzięki temu opiekunowie mogą poświęcić więcej czasu pozostającym pod ich opieką osobom starszym. Technologie te przyczyniają się także do poprawy warunków pracy i samopoczucia opiekunów nieformalnych, takich jak członkowie rodzin. Wreszcie, pozwalają one osobom starszym na prowadzenie zdrowego i aktywnego trybu życia, umożliwiając im zarządzanie zdrowiem, dostosowanie miejsca pracy do własnych potrzeb i dalszy aktywny udział w życiu gospodarczym i społecznym. Coraz większa liczba analiz przykładów wskazuje, że zastosowanie odpowiednich środków w sektorze opieki może prowadzić do wzrostu wydajności o 10–30 %, większego zadowolenia użytkowników oraz rozwoju przedsiębiorstw w tempie przekraczającym 10 % rocznie[11]. W strategii „Europa 2020” starzenie się społeczeństwa określono[12] zarówno jako wyzwanie, jak i czynnik umożliwiający inteligentny, trwały wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu. W inicjatywach przewodnich tej strategii – „Europejskiej agendzie cyfrowej” i „Unii innowacji”[13] – traktuje się starzenie się społeczeństwa jako problem priorytetowy. Pierwsza z nich skupia się na innowacyjnych usługach, produktach i procesach wykorzystujących technologie informacyjno-komunikacyjne, natomiast rozwiązania cyfrowe i działania w ramach wspólnego programu AAL odgrywają ważną rolę w europejskim partnerstwie innowacji na rzecz aktywności i zdrowia osób starszych (EIP-AHA). 3. Ocena Niniejsza ocena końcowa obejmuje sześć lat funkcjonowania wspólnego programu AAL, od 2008 do 2013 r. Zgodnie z powierzonymi mu kompetencjami zespół ekspertów dokonał oceny: · postępów w realizacji celów programu i we wprowadzaniu w życie zaleceń sformułowanych w ocenie okresowej; · postępów w zapewnianiu sprawności operacyjnej programu oraz skutecznego stosowania w tym zakresie art. 185 TFUE. Ponadto zespół sformułował zalecenia dotyczące ewentualnych kolejnych działań w odniesieniu do programu AAL, które należy podjąć na gruncie programu ramowego „Horyzont 2020”. Członków zespołu dobrano w taki sposób, aby posiadali oni wiedzę z zakresu technologii, ekonomiki zdrowia i potrzeb użytkowników oraz mieli doświadczenie w ocenie programów. Zadbano też o zapewnienie ciągłości prac prowadzonych przez zespół dokonujący oceny okresowej. Ustalenia zespołu opierają się na analizie obszernej dokumentacji uzupełniającej, w tym sprawozdania z oceny okresowej, analiz przykładów, danych statystycznych dotyczących programu i ok. 20 wywiadów z przedstawicielami zainteresowanych stron. Ocenę przeprowadzono między majem i wrześniem 2013 r., a sprawozdanie końcowe[14] ukazało się w październiku 2013 r. Wstępne ustalenia zespołu wykorzystano w przygotowywanej w tym samym czasie ostatecznej wersji wniosku Komisji w sprawie kolejnych działań w odniesieniu do programu AAL realizowanych przy wsparciu finansowym z programu „Horyzont 2020”. 4. Wyniki oceny i zalecenia W ocenie końcowej potwierdzono wysoką wartość dodaną programu AAL i jego znaczące osiągnięcia. Zespół ustalił w szczególności, że: 1) w ramach programu AAL poczyniono znaczne postępy w realizacji celów i należycie wprowadzono w życie zalecenia sformułowane przez zespół komisarz Kunevej w ocenie okresowej z 2010 r.; 2) istnienie programu AAL jest w pełni uzasadnione rosnącym znaczeniem starzenia się społeczeństwa – zjawiska stanowiącego wspólne i pilne wyzwanie w całej Europie; 3) program AAL stanowi spójne ramy zapewniające Europie wyraźną wartość dodaną; 4) liczba związanych z programem działań z zakresu badań, rozwoju i innowacji zbliża się do wartości optymalnej; 5) od czasu sporządzenia oceny okresowej znacznie zwiększył się zasięg działań zmierzających do poprawienia warunków wykorzystania przemysłowego; 6) program jest należycie zarządzany, a stosowane zasady zarządzania dobrze sprawdzają się w praktyce; oraz 7) postępy osiągnięte dzięki programowi są budujące, ale jego wpływ społeczny i gospodarczy w szerszym zakresie będzie można ocenić dopiero za jakiś czas. Zespół uwzględnił także niektóre istotne osiągnięcia i uznał, że wstępne wyniki wskazują na uzyskanie dzięki programowi znaczących rezultatów w ujęciu ogólnym, w tym: · znacznego zaangażowania MŚP (ponad 40 %); · zaangażowania przemysłu (szczególnie MŚP) w formie szacowanych inwestycji własnych o wartości przekraczającej 325 milionów EUR, lewarowanych przez wspólne inwestycje o wartości 150 milionów EUR z UE i 220 milionów EUR z państw uczestniczących; · uruchomienia dotychczas ok. 130 projektów z dużym udziałem użytkowników końcowych; · zabezpieczenia praw własności intelektualnej w odniesieniu do rezultatów niemal 50 % projektów objętych dwoma pierwszymi zaproszeniami do składania wniosków. W przypadku 25 % projektów zabezpieczono finansowanie wprowadzenia na rynek nowych produktów i usług technologii informacyjno-komunikacyjnych dla osób starszych, np. systemów alarmowych, zdalnego monitoringu, systemów robotycznych, narzędzi komunikacji i szkoleń opartych na grach; · funkcjonowania wielu komercyjnych produktów i usług wytworzonych bezpośrednio w ramach pierwszych projektów programu AAL; oraz · utworzenie nowego „ekosystemu” innowacji, którego istnienia dowodzi pięć forów AAL organizowanych corocznie od 2009 r. i gromadzących za każdym razem coraz więcej uczestników (od 500 do 1 200), wystawców, sponsorów komercyjnych i aktywnych partnerów medialnych. Zespół sformułował wiele zaleceń, wskazując na obszary, w których można dokonać dalszych usprawnień, w tym na kwestie poruszone w ocenie okresowej. Obejmowały one m.in.: zwiększanie zaangażowania użytkowników końcowych, większe zorientowanie na usługi i innowacje społeczne, dalsze skupianie się na modelach biznesowych i planowaniu, usprawnianie wymiany doświadczeń i zwiększanie roli centralnej jednostki zarządzającej. Ponadto zespół ekspertów z zadowoleniem przyjął wniosek Komisji dotyczący kolejnych działań w odniesieniu do programu AAL na gruncie programu „Horyzont 2020”. Zespół opracował zalecenia dotyczące inicjowania i wdrażania w tych działań, mając na uwadze osiągnięcie jak największych rezultatów. Szczegółowa lista zaleceń zespołu znajduje się w załączniku. Odpowiedź Komisji na te zalecenia zamieszczono poniżej. 4.1. Uwagi ogólne Komisja z zadowoleniem przyjmuje ocenę końcową zespołu ekspertów. Podstawą sformułowanych w niej zaleceń jest jasna analiza krytyczna. Komisja będzie współpracowała z państwami uczestniczącymi i z pozostałymi zainteresowanymi stronami w celu wprowadzenia w życie zaleceń wskazanych poniżej. W szczególności Komisja podejmie prace nad wnioskiem w sprawie ram prawnych dotyczących proponowanego programu następczego na rzecz pomocy osobom starszym w prowadzeniu aktywnego trybu życia. Komisja zajmie się także późniejszym wdrażaniem tych ram. Komisja uznaje znaczenie partnerstwa z państwami członkowskimi nawiązywanego na podstawie art. 185 TFUE, w tym podejmowania zobowiązań mających zapewnić szybkie osiąganie obiecujących wyników w ramach programu AAL. Choć początki tego programu nie były łatwe ze względu na jego pionierski charakter, bezsprzecznie wykazał on swoją przydatność i osiągnął wyznaczone cele zgodnie z oczekiwaniami, a w niektórych przypadkach nawet powyżej nich. W ramach programu powstała nowa grupa podmiotów skupiająca organizacje użytkowników, przedstawicieli sektora przemysłu (z udziałem MŚP wynoszącym ponad 40 %), dostawców usług, inwestorów i organizacje badawcze. Sfinansowano ponad 130 projektów przy udziale inwestycji UE o wartości 150 milionów EUR oraz znaczącym wkładzie państw uczestniczących w wysokości 220 milionów EUR, a także dzięki lewarowaniu szacowanego współfinansowania przez uczestników programu w wysokości 250 milionów EUR. Godna uwagi jest wielkość wkładu państw członkowskich, wykraczająca o niemal 50 % poza to, czego wymagają przepisy Od czasu przeprowadzenia oceny okresowej program AAL został znacząco ulepszony pod kątem operacyjnym. Wciąż jednak można, a nawet trzeba go poprawiać, aby dalej skutecznie służył użytkownikom, w szczególności MŚP, które wymagają elastyczności w odniesieniu do treści interwencji i do terminów zawierania umów / dokonywania płatności. 4.2. Zalecenia dla państw członkowskich Komisja zgadza się z zaleceniem zespołu ekspertów, zgodnie z którym powodzenie programu AAL zależy w dużej mierze od dalszej poprawy jego wydajności operacyjnej. Jest to istotne szczególnie obecnie, gdy realizacja tego programu nabrała pełnego tempa i gdy zaangażowała się w nią duża grupa przedstawicieli zainteresowanych stron. W celu zidentyfikowania ewentualnych wąskich gardeł oraz obszarów wymagających usprawnienia należy dokonać krytycznego przeglądu procedur i ról przewidzianych w procesie zarządzania. W związku z tym Komisja zwróciła się już we wniosku dotyczącym programu AAL do państw uczestniczących, aby ustaliły wspólne i wiążące terminy zawierania umów oraz terminy płatności. Komisja zgadza się z zaleceniami dotyczącymi dostosowywania przyszłych zaproszeń do składania wniosków do wyzwań społeczno-ekonomicznych, a także wdrażania sprawniej funkcjonujących instrumentów oraz wspólnych projektów uwzględniających dynamikę rynku i zmiany w obszarze objętym programem. Komisja odniosła się już do tych kwestii w kontekście programu „Horyzont 2020”, a jej wniosek dotyczący kolejnych działań związanych z programem AAL przewiduje możliwość wykorzystywania dodatkowych instrumentów, takich jak nagrody i dotacje na innowacje, które umożliwiają w razie potrzeby szybką interwencję. Komisja zgadza się także z zaleceniem, zgodnie z którym program AAL powinien być w większym stopniu nastawiony na wykorzystywanie rezultatów, oraz z sugestią, że w celu uzyskania dokładniejszych danych na temat oddziaływania projektu należy stosować bardziej wymierne wskaźniki i systematycznie podejmować działania następcze. Pozwoli to na skuteczniejsze pokierowanie wdrażaniem w przyszłości. Wspomniane wskaźniki zostaną ustalone w umowach zawartych przez Komisję ze stowarzyszeniem AALA. Zespół ekspertów zaleca też, aby, oprócz zapewnienia licznego udziału użytkowników w kolejnym programie, zwrócić uwagę na poprawę jakości tego udziału (użytkowników i podmiotów reprezentujących stronę popytu, takich jak dostawcy usług i zakłady ubezpieczeń) oraz dopilnować, żeby miał on duży zasięg geograficzny i utrzymywał się przez cały cykl życia projektu. Komisja podziela ten pogląd i nakłada na państwa uczestniczące wymóg wspierania udziału użytkowników i organizacji reprezentujących stronę popytu w ramach krajowych programów finansowania wspólnego programu AAL. Komisja zgadza się również z zaleceniem zespołu, zgodnie z którym należy dalej usprawniać komunikację i działania mające na celu budowanie wspólnoty, stanowiące kluczową zaletę programu. Takie podejście będzie stanowiło podstawę do opracowania przyszłych środków wsparcia i ustalenia mandatu stowarzyszenia AALA. Wskazane powyżej zalecenia omówiono także we wniosku dotyczącym rozszerzenia zakresu kolejnego programu (AAL JP2) o zagadnienia dotyczące aktywnego starzenia się w dobrym zdrowiu oraz planowanych (i istniejących) ścisłych powiązań między społecznościami AAL i EIP-AHA. 4.3. Zalecenia dla Komisji Komisji zaleca się wspieranie dalszego zwiększania spójności oraz synergii między badaniami i innowacjami w dziedzinie technologii informacyjno-komunikacyjnych, które umożliwiają aktywne starzenie się w dobrym zdrowiu, oraz działaniami służącymi absorpcji takich technologii. Zalecenie to przyjęto pozytywnie. Podjęto już pewne kroki w celu wprowadzenia go w życie. We wniosku dotyczącym programu ramowego w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont 2020” uznano, że program AAL JP2 już teraz stanowi uzupełnienie długoterminowych projektów pilotażowych dotyczących badań, rozwoju technologii i innowacji realizowanych w ramach wyzwania społecznego nr 1 (zdrowie, przemiany demograficzne i dobrostan). W kontekście programu „Horyzont 2020” wspólny program AAL ma dotyczyć badań i innowacji zorientowanych na rynek. Jego celem będzie przełożenie wyników badań eksperymentalnych na produkty i usługi oparte na technologiach informacyjno-komunikacyjnych, pojawiające się na rynku w odpowiedzi na potrzeby użytkowników. Sam program AAL ma być z kolei uzupełniony przez inicjatywę w zakresie wspólnego planowania „Długie lata, lepsze życie”, która, w odpowiedzi na potrzeby polityki, skupi się na nowych badaniach interdyscyplinarnych dotyczących zmian demograficznych. Komisja zapewni też komplementarność z planowaną wspólnotą wiedzy i innowacji Europejskiego Instytutu Innowacji i Technologii, która będzie zajmować się problematyką starzenia się w dobrym zdrowiu. Wreszcie, w ramach EIP-AHA ustalono kluczowe priorytety dotyczące innowacji i zajęto się szeregiem przeszkód, które utrudniają szybsze i na odpowiednią skalę wprowadzanie na rynek innowacyjnych rozwiązań w zakresie aktywnego starzenia w zakresie aktywnego starzenia się w dobrym zdrowiu. Znaczące efekty synergiczne mają być osiągnięte przez rozszerzenie zakresu wspólnego programu AAL, tak by był on zbieżny z zakresem EIP-AHA. 5. Wnioski Komisja z zadowoleniem przyjmuje ocenę końcową wspólnego programu AAL, w której wykazano pozytywne rezultaty połączenia sił przez UE i państwa uczestniczące. Dzięki wnioskom płynącym z ustaleń i zaleceń przedstawionych w sprawozdaniu kolejne działania związane ze wspólnym programem AAL, które zostaną podjęte na gruncie programu „Horyzont 2020”, powinny mieć jeszcze większe oddziaływanie. Ponadto powinna wzrosnąć skuteczność synergii między powiązanymi inicjatywami na poziomie UE i na poziomie krajowym. Dlatego też wszystkie państwa członkowskie powinny rozważyć przystąpienie do programu AAL2. Ich udział umożliwiłby jeszcze ściślejszą integrację europejską w tym obszarze. Program AAL stanowi dobry przykład praktycznego zastosowania strategii „Europa 2020”, w ramach której szeroko rozumiane technologie informacyjno-komunikacyjne i innowacje pomagają Europie zmierzyć się z istotnym wyzwaniem społecznym, tworząc równocześnie nowe możliwości rozwoju dla przemysłu i bardzo dziś potrzebne nowe miejsca pracy. Zachęca się Parlament Europejski i Radę do przedstawienia własnych opinii dotyczących analizy i zaleceń zawartych w sprawozdaniu, a także do wspierania realizacji proponowanych działań. [1] COM(2007) 332 final z dnia 14 czerwca 2007 r. [2] COM(2010) 245 final/2 z dnia 19 maja 2010 r. [3] Belgia, Dania, Niemcy, Irlandia, Grecja, Hiszpania, Francja, Włochy, Cypr, Luksemburg, Węgry, Niderlandy, Austria, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowenia, Finlandia, Szwecja i Zjednoczone Królestwo (uczestniczące państwa członkowskie) oraz Izrael, Norwegia i Szwajcaria. [4] Decyzja nr 742/2008/WE z dnia 9 lipca 2008 r. [5] Wstępne oszacowania własne Komisji Europejskiej na podstawie danych EUROSTATU i OECD. [6] SEC(2008) 2911. [7] COM(2009) 545 z dnia 17 września 2009 r. [8] Silver Economy Network of European Regions (sieć „srebrnej gospodarki” regionów europejskich). [9] Wspólne okresowe sprawozdanie Komitetu Polityki Gospodarczej i Komitetu Ochrony Socjalnej w sprawie emerytur z dnia 28 maja 2010 r. [10] COM(2006) 571, COM(2009) 180, sprawozdanie na temat starzenia się społeczeństwa z 2009 r. – seria „European Economy”. [11] Ocena skutków ex ante Komisji Europejskiej dotycząca wspólnego programu na rzecz pomocy osobom starszym w prowadzeniu aktywnego trybu życia, SWD(2013) 251 z dnia 9 listopada 2012 r. http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=SWD:2013:0251:FIN:EN:PDF. [12] COM(2010) 2020 z dnia 3 marca 2010 r. [13] COM(2010) 1161 z dnia 6 października 2010 r. [14] https://ec.europa.eu/digital-agenda/en/news/second-interim-evaluation-artemis-and-eniac-joint-technology-initiatives.