Przez stulecia pojęcie „wiejski” oznaczało „rolniczy”, a miliony rolników dbały o społeczeństwo europejskie. Życie na wielu obszarach wiejskich, w szczególności w ich bardziej odległych i peryferyjnych częściach, pozostaje nierozerwalnie związane z rolnictwem – ponad 40 % gruntów na obszarach wiejskich wykorzystuje się do celów rolniczych. Z czasem znaczenie rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa w regionach wiejskich zmniejszyło się zarówno pod względem gospodarczym, jak i pod względem zatrudnienia do 12 % wszystkich miejsc pracy i 4 % wartości dodanej brutto, przy jednoczesnym zasadniczym utrzymaniu bezpieczeństwa żywnościowego UE.

Społeczeństwo UE starzeje się i w nadchodzącym dziesięcioleciu liczba ludności zacznie się powoli zmniejszać. Ludność na obszarach wiejskich średnio już jest starsza niż ludność zamieszkująca miasta, małe miasta lub przedmieścia. W regionach wiejskich w ostatnich latach odnotowuje się średnio spadek liczby ludności, głównie z powodu ujemnego przyrostu naturalnego, którego nie rekompensuje wystarczające dodatnie saldo migracji. Niektóre wschodnie i południowe państwa członkowskie stoją nawet w obliczu obu tych wyzwań, jako że przyrost naturalny i przepływy netto w ich regionach wiejskich są ujemne. Ponadto młode kobiety częściej opuszczają regiony wiejskie niż młodzi mężczyźni. Te tendencje demograficzne, w połączeniu z brakiem połączeń, wyzwaniami związanymi z infrastrukturą i produktywnością oraz ograniczonym dostępem do usług publicznych, w tym edukacji i opieki, mogą przyczynić się do obniżenia atrakcyjności obszarów wiejskich jako miejsca zamieszkania i zatrudnienia.

W tym kontekście w niniejszym komunikacie przedstawiono długoterminową wizję dla obszarów wiejskich UE do 2040 r. Określono w niej obszary działania na rzecz silniejszych, połączonych, odpornych i prosperujących obszarów i społeczności wiejskich. Pakt na rzecz obszarów wiejskich zmobilizuje organy publiczne i zainteresowane strony do działania w odpowiedzi na potrzeby i aspiracje mieszkańców obszarów wiejskich. Towarzyszący mu plan działania UE na rzecz obszarów wiejskich utoruje drogę do wspierania spójności terytorialnej i przyczyni się do utworzenia nowych możliwości przyciągania innowacyjnych przedsiębiorstw, zagwarantowania dostępu do wysokiej jakości miejsc pracy, promowania nowych i ulepszonych umiejętności, zapewnienia lepszej infrastruktury i usług oraz zwiększenia roli zrównoważonego rolnictwa, a także działalności gospodarczej o zróżnicowanym profilu.

Komisja zobowiązała się do zmniejszenia dysproporcji regionalnych i zapewnienia obszarom wiejskim pomocy w nadrobieniu zaległości. Zobowiązanie to jest zapisane w art. 174 TFUE, w którym wskazano, że szczególną uwagę należy poświęcać „obszarom wiejskim, obszarom podlegającym przemianom przemysłowym i regionom, które cierpią na skutek poważnych i trwałych niekorzystnych warunków przyrodniczych lub demograficznych, takim jak najbardziej na północ wysunięte regiony o bardzo niskiej gęstości zaludnienia oraz regiony wyspiarskie, transgraniczne i górskie”. Szczególny status regionów najbardziej oddalonych i ich obszarów wiejskich został uznany w art. 349 TFUE.

Komisja Europejska – zgodnie ze swoim zdecydowanym zaangażowaniem na rzecz demokracji i równości oraz mając na uwadze wpływ zmian demograficznych – zobowiązała się nie pozostawić żadnej osoby i żadnego miejsca w tyle oraz zbliżyć UE do obywateli. Dzięki niniejszemu komunikatowi Komisja zamierza nadać nowy impet obszarom wiejskim poprzez zmianę sposobu, w jaki są postrzegane, oraz utworzenie nowych możliwości i zapewnienie, aby głos społeczności wiejskich, które stanowią integralną część budowania przyszłości Europy, miał większe znaczenie. Społeczności wiejskie odgrywają również kluczową rolę we wdrażaniu 20 zasad Europejskiego filaru praw socjalnych, przyczyniając się do tworzenia silnej Europy Socjalnej, która jest sprawiedliwa, sprzyja włączeniu społecznemu i oferuje wiele możliwości.

Obszary wiejskie są aktywnymi uczestnikami transformacji ekologicznej i cyfrowej UE. Dzięki zrównoważonej produkcji żywności, ochronie bioróżnorodności i udziałowi w walce ze zmianą klimatu odgrywają one kluczową rolę w realizacji unijnych celów Zielonego Ładu i strategii „Od pola do stołu” oraz celów w zakresie bioróżnorodności. Jednocześnie niezbędne będzie wprowadzanie nowych technologii na obszarach wiejskich, co pozwoli urzeczywistnić cyfrową dekadę Europy. Osiągnięcie celów związanych z cyfrowymi ambicjami UE na 2030 r. może również zapewnić więcej możliwości zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, których zakres będzie wykraczał poza rolnictwo, hodowlę i leśnictwo. Może przyczynić się do rozwoju nowych perspektyw rozwoju i geograficznego rozmieszczenia produkcji, a zwłaszcza usług.

Obszary wiejskie UE są kluczowym elementem europejskiego stylu życia. Zamieszkuje je 137 mln ludzi – tj. blisko 30 % ludności Unii – i stanowią one ponad 80 % terytorium UE, wliczając wszystkie gminy Europy o małej liczbie ludności lub niskiej gęstości zaludnienia. Są one powszechnie znane i cenione ze względu na produkcję żywności, gospodarkę zasobami naturalnymi, ochronę krajobrazów naturalnych, a także walory związane z rekreacją i turystyką. Wiele europejskich tradycji, festiwali i elementów kultury ma swoje korzenie na obszarach wiejskich Europy. Jak podkreśliła przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen, „Europa nie byłaby kompletna bez swoich obszarów wiejskich”.

Nasze obszary wiejskie są kluczowym elementem naszych społeczeństw oraz naszej gospodarki. Różnorodność krajobrazu, kultury i dziedzictwa jest jedną z najbardziej charakterystycznych i niezwykłych cech Europy. Są one istotną częścią naszej tożsamości i naszego potencjału gospodarczego. Będziemy pielęgnować i konserwować nasze obszary wiejskie, a także inwestować w ich przyszłość. Przewodnicząca Ursula von der Leyen, lipiec 2019 r.(Wytyczne polityczne na lata 2019–2024)Nasze obszary wiejskie są kluczowym elementem naszych społeczeństw oraz naszej gospodarki. Różnorodność krajobrazu, kultury i dziedzictwa jest jedną z najbardziej charakterystycznych i niezwykłych cech Europy. Są one istotną częścią naszej tożsamości i naszego potencjału gospodarczego. Będziemy pielęgnować i konserwować nasze obszary wiejskie, a także inwestować w ich przyszłość. Przewodnicząca Ursula von der Leyen, lipiec 2019 r.(Wytyczne polityczne na lata 2019–2024)Wprowadzenie: wezwanie do opracowania długoterminowej wizji dla obszarów wiejskich UE

Jednocześnie znaczenie usług (np. turystyka, rekreacja) wzrosło i spowodowało zmiany strukturalne w wielu gospodarkach wiejskich, podczas gdy udział sektora przemysłu i budownictwa pozostał niezmieniony.

Chociaż wyższy wzrost umożliwił stopniowe zmniejszanie różnic od 2000 r., produkt krajowy brutto (PKB) na mieszkańca w regionach wiejskich był nadal znacznie niższy (na poziomie 75 %) niż średnia UE w 2018 r. Nadrabianie zaległości gospodarczych nie objęło oddalonych regionów wiejskich (których PKB pozostaje na poziomie około 70 % unijnego PKB na mieszkańca). Ten ogólny kontekst gospodarczy uwydatnia potrzebę kontynuowania procesu dywersyfikacji gospodarczej obszarów wiejskich, obejmującego wszystkie wymiary i sektory, w celu jak najlepszego wykorzystania ich potencjału w zakresie usług i produkcji.

Średni wskaźnik zatrudnienia na obszarach wiejskich w UE wzrósł w latach 2012–2020 (z 67,5 % do 73,1 %, czyli jest wyższy niż w miastach), podczas gdy średnia stopa bezrobocia spadła (z 10,4 % do 5,9 %, co oznacza, że jest niższa niż w miastach). Ta korzystna ogólna dynamika przesłania inne realia, w szczególności bardzo zróżnicowaną sytuację w państwach członkowskich oraz sytuację osób młodych, wśród których stopa bezrobocia jest wyższa niż w przypadku ogółu ludności w wieku produkcyjnym, również na obszarach wiejskich. Ponadto pod względem odsetka ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym dane za 2019 r. wykazują, że jest on wyższy na obszarach wiejskich (22,4 %), w porównaniu z miastami (21,3 %) oraz przedmieściami (19,2 %), a w dziesięciu państwach członkowskich odsetek ludności zagrożonej ubóstwem na obszarach wiejskich wzrósł od 2012 r.

Różnica w poziomie zatrudnienia mężczyzn i kobiet na obszarach wiejskich wynosi 13 punktów procentowych (w porównaniu z 10 punktami procentowymi w miastach), a w niektórych państwach członkowskich przekracza 20 punktów procentowych. Od 2012 r. różnica ta utrzymuje się na poziomie UE na stosunkowo stabilnym poziomie. W ponad połowie państw członkowskich takie zróżnicowanie sytuacji kobiet i mężczyzn jest większe na obszarach wiejskich niż w miastach. Należy zwrócić uwagę na fakt, że wiele kobiet jest zatrudnionych na podstawie umów śmieciowych (np. kobiety pracujące sezonowo) lub odgrywa „niewidoczną rolę” w społeczeństwach wiejskich (np. małżonki pomagające w pracy), co może je narażać na trudne sytuacje (takie jak, w niektórych przypadkach, brak dostępu do ochrony socjalnej czy świadczeń z tytułu macierzyństwa). Jednocześnie kobiety stanowią istotną siłę napędową dobrobytu i włączenia społecznego na obszarach wiejskich, zwłaszcza dzięki przedsiębiorczości.

Pomimo wzrostu z 18 % w 2012 r. do 22 % w 2019 r. odsetek ludności z wyższym wykształceniem na obszarach wiejskich pozostaje niski. Różnica między obszarami wiejskimi a miastami również wzrosła z 17 punktów procentowych w 2012 r. do 19 punktów procentowych w 2019 r. (przy czym w większości państw członkowskich utrzymuje się na stałym poziomie lub rośnie). Jeśli chodzi o umiejętności podstawowe (czytanie, matematyka i nauki przyrodnicze), różnica w wynikach między obszarami miejskimi a wiejskimi jest również znaczna w wielu państwach, na co wskazują wyniki badania PISA z 2018 r. Pod względem co najmniej podstawowych umiejętności cyfrowych różnica wyniosła 14 punktów procentowych (48 % w przypadku obszarów wiejskich w porównaniu z 62 % w przypadku miast) w 2019 r. i utrzymuje się na stałym poziomie od 2015 r. Ponadto na poziomie UE odsetek osób wcześnie kończących naukę w ramach kształcenia i szkolenia jest wyższy na obszarach wiejskich i w małych miastach niż w miastach. Szkoły na niektórych obszarach wiejskich często mają trudności z zapewnieniem edukacji o wysokiej jakości ze względu na ich odizolowanie geograficzne i niewielkie rozmiary. Borykają się one z problemem niewystarczająco rozwiniętej infrastruktury i niedostatecznych usług wsparcia edukacyjnego, ograniczonej oferty edukacyjnej i braku doświadczonych nauczycieli. Może to przyczynić się do ograniczenia stopnia korzystania z e-usług oraz możliwości w zakresie nauki i pracy na odległość, co wpływa na dostępność wysokiej jakości miejsc pracy na obszarach wiejskich.

Życie na obszarach wiejskich zależy w znacznej mierze od dostępu do wysokiej jakości usług publicznych i infrastruktury. W ramach konsultacji publicznych jako kwestie najpilniejsze zaklasyfikowano infrastrukturę, dostęp do obiektów i udogodnień, łączność cyfrową i zatrudnienie. W szczególności kluczowe znaczenie dla zagwarantowania włączenia społecznego i gospodarczego mają podstawowe usługi – takie jak zaopatrzenie w wodę, urządzenia sanitarne czy energię elektryczną, usługi transportu, usługi finansowe i usługi komunikacji cyfrowej – oraz powiązane z nimi elementy infrastruktury. Stanowią one uzupełnienie i ułatwiają dostęp do innych usług, które pełnią funkcje wspomagające, takich jak opieka nad dziećmi, edukacja, opieka długoterminowa, mieszkalnictwo, rynek pracy i usługi socjalne, a także mogą stanowić istotne źródło tworzenia miejsc pracy.

Na dostęp do usług publicznych i infrastruktury wpływa gęstość zaludnienia i bliskość ludzi, które różnią się między obszarami wiejskimi w poszczególnych państwach członkowskich oraz między obszarami wiejskimi położonymi blisko miast a oddalonymi obszarami wiejskimi. Im mniej zurbanizowany i bardziej oddalony jest dany obszar, tym większa jest średnia odległość drogowa do najbliższej usługi.

Jedna trzecia ludności regionów wiejskich zamieszkuje regiony przygraniczne. Średnio w takich wiejskich regionach przygranicznych wyniki w zakresie transportu drogowego i kolejowego są słabsze, a dostęp do lotów pasażerskich jest bardziej ograniczony niż w przypadku innych regionów wiejskich. Mieszkańcy wiejskich regionów przygranicznych muszą pokonywać większe odległości, aby dotrzeć do szkoły podstawowej lub średniej czy szpitala niż mieszkańcy innych regionów wiejskich.

Większe odległości, mniejsza gęstość zaludnienia i większe strefy zasięgu na obszarach wiejskich utrudniają zarówno świadczenie usług, jak i dostęp do nich. Zapewnianie na obszarach wiejskich usług świadczonych w interesie ogólnym o jakości porównywalnej do jakości usług świadczonych na obszarach miejskich ma jednak kluczowe znaczenie dla utrzymania sprawiedliwego poziomu życia wszystkich obywateli i na wszystkich terytoriach, w tym na najbardziej odległych obszarach wiejskich i w regionach najbardziej oddalonych.

Społeczności wiejskie są również potencjalnie narażone na większe koszty związane z transformacją klimatyczną. Większe odległości, np. do szpitali, szkół i sklepów, w połączeniu z większym uzależnieniem od prywatnych samochodów ze względu na ograniczoną dostępność usług transportu publicznego powodują wyższe koszty podróży. Sklepy detaliczne, lekarze, apteki, banki, urzędy pocztowe, transport publiczny, placówki opieki nad dziećmi i szkoły są niezbędne do życia i pracy na obszarach wiejskich, jak również do zapewnienia, aby żadna osoba i żadne miejsce nie pozostały w tyle. Brak tych usług może szybko doprowadzić do poczucia oddalenia i wykluczenia społecznego. Małe miasta i miasteczka mogą oddziaływać korzystnie jako siły napędowe dla atrakcyjności i rozwoju obszarów wiejskich oraz poprzez zapewnienie otaczającym je obszarom wiejskim dostępu do wielu usług. Ważne jest, by zastanowić się i wypróbować nowe sposoby organizacji krajowych i regionalnych usług publicznych, wykorzystując transformację cyfrową w tym procesie.

Modele i podejścia biznesowe, takie jak e-usługi, rozwiązania w zakresie usług mobilnych, partnerstwa prywatno-publiczne, przedsiębiorstwa społeczne, sektor kultury i sektor kreatywny, a także spółdzielnie mogą pomóc w dotarciu do mniej zaludnionych obszarów i są z reguły kluczowym czynnikiem rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich. Zależą one w dużej mierze od poziomu umiejętności cyfrowych oraz dostępności i przystępności cenowej odpowiedniej infrastruktury cyfrowej, a także od zdolności do skutecznego wprowadzania technologii cyfrowych takich jak platformy usług cyfrowych. Kluczowym warunkiem transformacji cyfrowej jest dostęp do internetu. Pomimo niedawnej poprawy w zakresie szybkich łączy szerokopasmowych jedynie 59 % gospodarstw domowych w regionach wiejskich ma dostęp nowej generacji do łączy szerokopasmowych (>30 Mb/s) w porównaniu z 87 % gospodarstw domowych w UE.

Ponadto obszary wiejskie stoją przed szczególnymi wyzwaniami związanymi ze zmianą klimatu i degradacją środowiska. Przykładowo rolnictwo i leśnictwo w porównaniu z działalnością prowadzoną w miastach są w większym stopniu narażone na częstsze występowanie niekorzystnych zjawisk klimatycznych, takich jak burze, powodzie i susze. Te sektory jako jedne z pierwszych doświadczają skutków utraty różnorodności biologicznej, co stanowi zagrożenie dla długoterminowych perspektyw gospodarczych społeczności wiejskich, które są od tych sektorów zależne.

1.2. Możliwości na obszarach wiejskich

Nowe potrzeby społeczne, szanse, jakie daje zielona gospodarka, możliwości tworzone przez technologię cyfrową, a także skutki pandemii COVID-19 oraz rozpowszechnienie telepracy sprawiły, że ponownie zwrócono uwagę na obszary wiejskie jako miejsce oferujące dobrobyt, bezpieczeństwo, ekologiczny styl życia i nowe możliwości społecznego i gospodarczego odrodzenia.

Zasoby naturalne obszarów wiejskich są kluczowymi, definiującymi atutami, na których można budować zrównoważoną i dostatnią przyszłość. Krajobrazy wiejskie pokryte lasami i obszarami naturalnymi, jeśli dobrze się nimi gospodaruje, pomagają regulować przepływy wody, wychwytywać dwutlenek węgla i zanieczyszczenia powietrza z atmosfery oraz zapobiegać erozji gleby, a także zapewniają usługi ekosystemowe. Zrównoważone rolnictwo i gospodarka leśna, które obejmują zrównoważenie środowiskowe, gospodarcze i społeczne, pomagają chronić godną pracę i źródła utrzymania, systemy ekologiczne i różnorodność biologiczną, a także zwiększają odporność na zmianę klimatu i ryzyko. Zasadnicze znaczenie ma poprawa jakości produkcji oraz wspieranie rolników, leśników i przedsiębiorców wiejskich, którzy są czynnikami umożliwiającymi przejście na bardziej ekologiczne społeczeństwo i gospodarkę.

Większy nacisk na łagodzenie zmiany klimatu, w tym poprzez produkcję energii ze źródeł odnawialnych, stanowi szansę dla obszarów wiejskich na zmniejszenie ubóstwa energetycznego, pod warunkiem że usługi ekosystemowe zostaną odpowiednio wycenione, a modele biznesowe zachowają wartość w społecznościach wiejskich.

W kontekście Europejskiego Zielonego Ładu, nowej europejskiej strategii wzrostu, obszary wiejskie będą odgrywać istotną rolę w uczynieniu z UE pierwszego na świecie neutralnego dla klimatu kontynentu do 2050 r. Transformacja ekologiczna będzie wymagała rozwoju partnerstw we wszystkich rodzajach działalności gospodarczej na obszarach wiejskich, między przedsiębiorstwami działającymi we wszystkich sektorach, władzami lokalnymi, naukowcami i usługodawcami, opartych na innowacjach, wymianie wiedzy i współpracy, w tym w ramach procesów inteligentnej specjalizacji.

Biogospodarka jest jednym z największych sektorów w Unii. Obejmuje ona rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo, akwakulturę oraz produkcję żywności, pasz, biopaliw i bioproduktów. Biogospodarka może pomóc UE przyspieszyć postęp na drodze do niskoemisyjnej gospodarki o obiegu zamkniętym, jak również przyczynić się do modernizacji i wzmocnienia unijnego sektora spożywczego oraz bazy przemysłowej obszarów wiejskich. Zrównoważona biogospodarka o obiegu zamkniętym przyczyni się do powstania nowych, bardziej zróżnicowanych łańcuchów wartości oraz bardziej ekologicznych i opłacalnych procesów przy jednoczesnej ochronie różnorodności biologicznej i środowiska. W 2017 r. biogospodarka wygenerowała 614 mld EUR wartości dodanej i zatrudnienie w tym sektorze znalazło około 17,5 mln osób w UE. Na obszarach wiejskich biogospodarka może napędzać innowacyjne rozwiązania biznesowe i może być wspierana za pomocą inicjatyw takich jak wsie przyjazne przedsiębiorczości (Start-up Villages) i wsparcie dla MŚP.

Oprócz tych nowych możliwości gospodarczych i w celu tworzenia miejsc pracy na odnośnych obszarach należy również określić zrównoważone i innowacyjne sposoby wykorzystywania byłych kopalni i miejsc wydobywania minerałów, w szczególności odbudowując zdegradowane ekosystemy i usługi świadczone przez nie społecznościom lokalnym.

Zmieniający się popyt konsumpcyjny na lepszej jakości, bardziej zrównoważoną i zdrową żywność, w tym na produkty ekologiczne, może stworzyć nowe możliwości dla rolników i gospodarki wiejskiej. Przejście na metody produkcji ekologicznej, tworzenie krótkich łańcuchów dostaw, przetwórstwo lokalne i innowacyjne produkty, zgodnie z unijną strategią „Od pola do stołu” i planem działania dotyczącym rozwoju produkcji ekologicznej, mogą przyczynić się do wzmocnienia roli rolników i zwiększenia ich dochodów.