ZALECENIE EUROPEJSKIEJ RADY DS. RYZYKA SYSTEMOWEGO

z dnia 20 grudnia 2012 r.

w sprawie finansowania instytucji kredytowych

(ERRS/2012/2)

2013/C 119/01

RADA GENERALNA EUROPEJSKIEJ RADY DS. RYZYKA SYSTEMOWEGO,

uwzględniając rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1092/2010 z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie unijnego nadzoru makroostrożnościowego nad systemem finansowym i ustanowienia Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego (1), w szczególności art. 3 ust. 2 lit. b), d) i f) oraz art. 16–18,

uwzględniając decyzję Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego ERRS/2011/1 z dnia 20 stycznia 2011 r. ustanawiającą regulamin Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego (2), w szczególności art. 15 ust. 3 lit. e) oraz art. 18–20,

a także mając na uwadze, co następuje:

Bieżący kryzys znacząco wpłynął na warunki finansowania instytucji kredytowych. Wskutek silnych powiązań pomiędzy instytucjami kredytowymi a państwami, a także w wyniku niepewności co do jakości aktywów oraz stabilności modeli działalności niektórych instytucji kredytowych, pogorszeniu uległa sytuacja na runku kredytowym i międzybankowym. W odpowiedzi na tę sytuację instytucje kredytowe wprowadziły zmiany swoich struktur finansowania i portfeli aktywów.

Dnia 29 czerwca 2012 r. podczas szczytu państw strefy euro podjęto ważne kroki zmierzające do rozbicia negatywnych powiązań pomiędzy państwami a instytucjami kredytowymi. Przewidziano wówczas jednolity mechanizm nadzorczy oraz bezpośrednie korzystanie z funduszy Europejskiego Instrumentu Stabilności Finansowej oraz Europejskiego Mechanizmu Stabilności w celu rekapitalizacji/ratowania oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków. Niektóre instytucje kredytowe oraz państwa nadal jednak wywierają na siebie wzajemnie niekorzystny wpływ. W celu lepszego funkcjonowania rynków finansowania to błędne koło musi zostać przerwane.

W celu poprawy warunków finansowania konieczne jest przewrócenie odporności instytucji kredytowych oraz odbudowanie zaufania do nich. Do osiągnięcia tego celu przyczynia się częściowo zalecenie Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego (EUNB) dotyczące wymogu posiadania przez instytucje kredytowe minimum 9 % kapitału podstawowego kat. 1 (3) . Obecna perspektywa ekonomiczna powoduje jednak dodatkowe obciążenie bilansów instytucji kredytowych.

Trwająca reforma ram regulacyjnych Unii Europejskiej dotyczących instytucji kredytowych (pakiet CRD IV (4) , w szczególności jego postanowienia dotyczące płynności oraz ramy dotyczące środków naprawczych oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji (5) ) jest nadal na etapie negocjacji. Data ostatecznego zaakceptowania zaproponowanych pakietów i ich wejścia w życie pozostaje nieznana, tak jak i charakter powiązań pomiędzy poszczególnymi instrumentami. Osiągnięcie jasności co do ram regulacyjnych byłoby korzystne nie tylko dla instytucji kredytowych im podlegających, ale także dla inwestorów.

Monitorowanie i ocena ryzyka finansowania instytucji kredytowych oraz zarządzanie tym ryzykiem przez krajowe organy nadzorcze ma podstawowe znaczenie dla oceny zdolności tych instytucji do realizacji ich własnych planów finansowania oraz ograniczenia korzystania przez nie z finansowania dostarczanego przez sektor publiczny. Prowadzone przez krajowe organy nadzorcze monitorowanie korzystania z nowego rodzaju instrumentów oraz nieobjętych gwarancją instrumentów podobnych do depozytów także może przyczynić się do szybkiego wykrywania ryzyka, pozwalając na podejmowanie w razie konieczności dalszych działań nadzorczych.

Wskazanie najlepszych praktyk przez europejskie i krajowe organy nadzorcze ułatwia porównywanie różnych emisji zabezpieczonych obligacji i pozwala oprzeć analizę ryzyka na bardziej kompletnych informacjach. Wskazanie najlepszych praktyk w odniesieniu do innych instrumentów finansowych, które powodują obciążenie aktywów, może przyczynić się do podobnych pozytywnych zmian na innych właściwych rynkach. Nabywanie obu typów instrumentów stanie się bardziej atrakcyjne dla inwestorów, jako że obniżeniu ulegną koszty zapoznania się z ramami regulacyjnymi dotyczącymi tych instrumentów. Pożądane jest więc zachęcanie do stosowania najlepszych praktyk przy zachowaniu najwyższego poziomu jakości.

PRZYJMUJE NINIEJSZE ZALECENIE:

DZIAŁ 1

ZALECENIA

Zalecenie A – Monitorowanie i ocena ryzyka finansowania oraz zarządzania tym ryzykiem przez organy nadzorcze

Zalecenie B – Zarządzanie przez instytucje ryzykiem związanym z obciążaniem aktywów

Krajowym organom nadzorczym właściwym w zakresie nadzoru bankowego zaleca się żądanie od instytucji kredytowych, aby:

wartości, zmian oraz jakości kredytowej aktywów nieobciążonych, ale mogących podlegać obciążeniu, ze wskazaniem wartości aktywów, do wysokości której mogą one zostać obciążone;

Zalecenie C – Monitorowanie obciążenia aktywów przez organy nadzorcze

Zalecenie D – Przejrzystość rynku w odniesieniu do obciążenia aktywów

w oparciu o doświadczenia zabrane do dnia 31 grudnia 2014 r., w tym podczas implementacji zalecenia C, wytyczne powinny zostać znowelizowane poprzez wprowadzenie wymogu przekazywania informacji z częstotliwością półroczną oraz uzupełnione o wymóg przekazywania informacji w podziale według jakości aktywów, o ile EUNB uzna, że takie dodatkowe obowiązki zapewnią wiarygodne i wartościowe informacje;

współpracował z EUNGiPW w celu nawiązania do istniejących wymogów zawartych w MSSF w odniesieniu do obciążania aktywów;

Zalecenie E – Obligacje zabezpieczone i inne instrumenty prowadzące do obciążenia aktywów

EUNB zaleca się przeprowadzenie oceny, czy istnieją inne instrumenty finansowe powodujące obciążenie aktywów, w przypadku których wskazanie najlepszych praktyk w systemach krajowych także byłoby korzystne. W przypadku stwierdzenia przez EUNB istnienia takich instrumentów powinien on: (i) koordynować identyfikację oraz wspomagać harmonizację przez krajowe organy nadzorcze najlepszych praktyk; (ii) na dalszym etapie podjąć działania określone w odniesieniu do zabezpieczonych obligacji w pkt 3.

DZIAŁ 2

IMPLEMENTACJA

1. Interpretacja

„instrument finansowy podobny do depozytu nieobjęty gwarancją” oznacza instrument finansowy, który choć jest podobny do depozytu, jest związany z innymi rodzajami ryzyka niż depozyt, ponieważ nie jest objęty systemem gwarantowania depozytów;

„nowy rodzaj instrumentu” oznacza instrument, w odniesieniu do którego – z powodu jego niedawnego wprowadzenia – dostępna jest niewielka ilość informacji na temat zachowania tego instrumentu, w szczególności w przypadku wystąpienia napięć na rynku, co powoduje ekspozycję instytucji kredytowych na ukryte ryzyka, takie jak brak dostępu do płynności i finansowania oraz ryzyka prawne i reputacyjne;

2. Kryteria implementacji

Adresaci informują ERRS oraz Radę o działaniach podjętych w celu realizacji niniejszego zalecenia lub we właściwy sposób uzasadniają niepodjęcie takich działań. Sprawozdania te powinny zawierać co najmniej:

3. Terminy informowania o realizacji zaleceń

W terminach określonych poniżej adresaci informują ERRS oraz Radę o działaniach podjętych w celu realizacji niniejszego zalecenia lub we właściwy sposób uzasadniają niepodjęcie takich działań.

do dnia 31 grudnia 2014 r. EUNB przekazuje ERRS sprawozdanie okresowe, w którym wskazuje zasady najlepszej praktyki w odniesieniu do innych instrumentów finansowych powodujących obciążenie aktywów, jeśli instrumenty takie zostały wskazane w sprawozdaniu okresowym wymienionym powyżej w lit. b);

do dnia 31 grudnia 2013 r. EUNB przekazuje ERRS sprawozdanie okresowe, w którym wskazuje zasady najlepszej praktyki w odniesieniu do obligacji zabezpieczonych, określone wspólnie z krajowymi organami nadzorczymi, oraz podaje, czy istnieją inne instrumenty finansowe powodujące obciążenie aktywów, w odniesieniu do których należy wskazać najlepsze praktyki;

4. Monitorowanie i ocena

(1) Dz.U. L 331 z 15.12.2010, s. 1.

(2) Dz.U. C 58 z 24.2.2011, s. 4.

(3) „Recommendation on the creation and supervisory oversight of temporary capital buffers to restore market confidence”, EUNB (Zalecenie EUNB w sprawie tworzenia i nadzoru nad tymczasowymi buforami kapitałowymi w celu przywrócenia zaufania do rynku, dokument niedostępny w języku polskim) (EBA/REC/2011/1).

(4) Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie warunków podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe oraz nadzoru ostrożnościowego nad instytucjami kredytowymi i firmami inwestycyjnymi i zmieniająca dyrektywę 2002/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie dodatkowego nadzoru nad instytucjami kredytowymi, zakładami ubezpieczeń oraz przedsiębiorstwami inwestycyjnymi konglomeratu finansowego (COM(2011) 453 final) oraz wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych (COM(2011) 452 final).

(5) Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającej ramy na potrzeby prowadzenia działań naprawczych oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w odniesieniu do instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych oraz zmieniającej dyrektywy Rady 77/91/EWG i 82/891/EWG, dyrektywy 2001/24/WE, 2002/47/WE, 2004/25/WE, 2005/56/WE, 2007/36/WE i 2011/35/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (COM(2012) 280/3).

(6) W Europie standardy te zostały przyjęte w drodze rozporządzenia Komisji (WE) nr 1126/2008 z dnia 3 listopada 2008 r. przyjmującego określone międzynarodowe standardy rachunkowości zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1606/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady, Dz.U. L 320 z 29.11.2008, s. 1.

(7) Wniosek dotyczący rozporządzenia Rady powierzającego Europejskiemu Bankowi Centralnemu szczególne zadania w odniesieniu do polityki związanej z nadzorem ostrożnościowym nad instytucjami kredytowymi (COM(2012) 511 final).

(8) Dz.U. L 177 z 30.6.2006, s. 1.

(9) Dz.U. L 135 z 31.5.1994, s. 5.

ZAŁĄCZNIK DO ZALECENIA W SPRAWIE FINANSOWANIA INSTYTUCJI KREDYTOWYCH

SPIS TREŚCI

STRESZCZENIE

WSTĘP

I. ROZWÓJ STRUKTUR FINANSOWANIA I AKTYWÓW

I.1. Finansowanie zabezpieczone a niezabezpieczone

I.2. Ewolucja finansowania zabezpieczonego

I.2.1. Obligacje zabezpieczone

I.3. Ewolucja finansowania niezabezpieczonego

I.3.1. Depozyty klientów

I.4. Nowe formy finansowania

I.4.1. Swapy płynnościowe

I.4.2. Produkty strukturyzowane i fundusze ETF

I.5. Pomoc publiczna podczas obecnych napięć

I.6. Czynniki wpływające na rozwój struktur finansowania

I.6.1. Wpływ nowych i planowanych regulacji na finansowanie banków

I.7. Dźwignia finansowa i struktura aktywów

II. OBCIĄŻENIE AKTYWÓW – WYNIKI BADANIA

II.1. Ogólny poziom obciążenia aktywów

II.2. Wpływ nadzabezpieczenia na poziom obciążenia

II.3. Udział różnych rodzajów transakcji w obciążeniu

III. RYZYKO

III.1. Ryzyko związane z obciążeniem aktywów

III.1.1. Strukturalne podporządkowanie wierzycieli niezabezpieczonych

III.1.2. Kwestie związane z przyszłym dostępem do rynków niezabezpieczonych

III.1.3. Kwestie związane z przejrzystością i prawidłowym ustalaniem cen

III.1.4. Wyższe ryzyko finansowania i ryzyko płynności

III.1.5. Obciążenie warunkowe

III.1.6. Inne rodzaje ryzyka związanego z obciążeniem aktywów

III.1.7. Inne rodzaje ryzyka związanego z konkretnymi produktami lub transakcjami

III.1.8. Czynniki wywołujące materializację ryzyka

III.1.9. Stabilność obciążenia aktywów

III.1.10. Wpływ obciążenia aktywów na gospodarkę realną

III.2. Ryzyko związane z nowymi formami finansowania

III.2.1. Przejrzystość, pewność, łatwość zarządzania i nadzoru

III.2.2. Wzajemne powiązania

III.2.3. Ryzyko sporu sądowego i utraty reputacji; ochrona konsumenta

III.2.4. Szczególne rodzaje ryzyka związane ze swapami płynnościowymi

III.3. Ryzyko związane z koncentracją

III.4. Ryzyko związane z presją na delewarowanie

IV. STABILNOŚĆ STRUKTUR FINANSOWANIA (W PERSPEKTYWIE ŚREDNIO- I DŁUGOOKRESOWEJ)

IV.1. Większa rola depozytów klientów

IV.2. Rola zabezpieczonego i niezabezpieczonego finansowania hurtowego

IV.3. Cechy stabilnej struktury finansowania

IV.4. Efekty popytowo-podażowe finansowania

V. PROPONOWANE ŚRODKI

CELE

ZASADY WPROWADZANIA ZALECEŃ

INFORMOWANIE O REALIZACJI ZALECEŃ – ZASADY OGÓLNE

ZALECENIA

V.1. Zalecenie A – Monitorowanie i ocena ryzyka finansowania oraz zarządzania tym ryzykiem przez organy nadzorcze

V.1.1. Uzasadnienie ekonomiczne

V.1.2. Ocena – zalety i wady

V.1.3. Informowanie o realizacji zalecenia

V.1.4. Sprawozdania z realizacji

V.2. Zalecenie B – Zarządzanie przez instytucje ryzykiem związanym z obciążaniem aktywów

V.3. Zalecenie C – Monitorowanie obciążenia aktywów przez organy nadzorcze

V.3.1. Uzasadnienie ekonomiczne (zalecenia B i C)

V.3.2. Ocena – zalety i wady (zalecenia B i C)

V.3.3. Informowanie o realizacji (zalecenia B i C)

V.3.4. Sprawozdania z realizacji – zalecenie B

V.3.5. Sprawozdania z realizacji – zalecenie C

V.4. Zalecenie D – Przejrzystość rynku w odniesieniu do obciążenia aktywów

V.4.1. Uzasadnienie ekonomiczne

V.4.2. Ocena – zalety i wady

V.4.3. Informowanie o realizacji zalecenia

V.4.4. Sprawozdania z realizacji

V.5. Zalecenie E – Obligacje zabezpieczone i inne instrumenty powodujące obciążenie aktywów

V.5.1. Uzasadnienie ekonomiczne

V.5.2. Ocena – zalety i wady

V.5.3. Informowanie o realizacji zalecenia

V.5.4. Sprawozdania z realizacji

V.6. ERRS zapoznaje się z innymi inicjatywami

VI. WYNIKI BADANIA DOTYCZĄCEGO OBCIĄŻENIA AKTYWÓW I NOWYCH FORM FINANSOWANIA – UWAGI METODOLOGICZNE I STATYSTYCZNE

VI.1. Uwagi metodologiczne

VI.1.1. Ogólny opis zbioru danych

VI.1.2. Niektóre aspekty metodologiczne

VI.1.3. Kontrola jakości danych

VI.2. Obciążenie

VI.2.1. Poziomy obciążenia

VI.2.2. Terminy zapadalności obciążonych aktywów i odpowiadających im zobowiązań

VI.3. Finansowanie zabezpieczone

VI.4. Kontrahenci

STRESZCZENIE

W ostatnich latach struktury finansowania stosowane przez banki przeszły znaczną zmianę. Niniejszy załącznik opisuje, jak zmieniały się źródła i struktury finansowania banków w Unii Europejskiej i jakie rodzaje ryzyka wiążą się z tymi zmianami, oraz przedstawia proponowane środki mające ograniczyć to ryzyko.

Główną zmianą był wzrost relatywnego znaczenia finansowania zabezpieczonego, który wynikał z nasilenia się niechęci inwestorów do podejmowania ryzyka oraz wprowadzenia nowych regulacji, przede wszystkim przepisów bazylejskich dotyczących kapitału i płynności oraz dyrektywy Solvency II. Sytuacja ta doprowadziła do wzrostu popytu na zabezpieczenia (również przy finansowaniu się w sektorze publicznym) i jednoczesnego zmniejszenia się podaży zabezpieczeń o odpowiedniej jakości, a wszystko to w czasie, gdy banki potrzebują stabilnych źródeł finansowania, by móc nadal udzielać kredytów gospodarce realnej. Panująca wśród inwestorów podwyższona niepewność związana z aktualnym kryzysem zadłużeniowym zmusiła banki do korzystania w coraz większym zakresie z finansowania z sektora publicznego; banki centralne zareagowały wprowadzeniem środków nadzwyczajnych, obejmujących dłuższe operacje refinansujące i rozszerzenie listy zabezpieczeń.

Wzrosła także zależność banków od depozytów klientów i konkurencja o te depozyty. Zwiększenie finansowania się depozytami okazało się częściowo skuteczne, jednak wiąże się z nim pewne ryzyko: wraz ze wzrostem konkurencji depozyty mogą stać się bardziej zmienne, a w ofercie dla klientów pojawiły się nowe i nie zawsze zrozumiałe produkty. Poza tym niektóre banki, by móc pozyskiwać finansowanie po konkurencyjnych cenach, przeszły na stosowanie nowych rodzajów produktów, w tym zwłaszcza swapów płynnościowych. Aby przedstawić te zjawiska w sposób kompleksowy, w załączniku przedstawiono ocenę stabilności struktur finansowania oraz ich wpływu na sektor finansowy i gospodarkę realną.

Przedstawiono tu i dokładniej przeanalizowano trzy źródła ryzyka: 1) obciążenie aktywów; 2) nowe formy finansowania; oraz 3) koncentrację.

W obecnym trudnym okresie finansowanie zabezpieczone okazało się dla banków ostatnią deską ratunku, gdyż umożliwia zróżnicowanie źródeł finansowania i zmniejsza ryzyko kontrahenta. Oprócz korzyści płynących z korzystania z finansowania zabezpieczonego w czasie kryzysu, w załączniku przedstawiono także ryzyko związane z nadmiernym poziomem obciążenia aktywów. Po pierwsze, prowadzi on do głębszego podporządkowania innych wierzycieli, zwłaszcza deponentów, co może mieć konsekwencje w zakresie potencjalnego wykorzystania środków z systemów gwarantowania depozytów. Wysoki poziom obciążenia aktywów może także negatywnie wpływać na przyszły dostęp do rynków niezabezpieczonych i utrudniać prawidłową wycenę ryzyka, co miałoby konsekwencje dla efektywnej alokacji zasobów. Poza tym obciążenie warunkowe zwykle ma charakter procykliczny, gdyż zwiększa się w okresach napięć w wyniku automatycznego wzrostu wymaganych zabezpieczeń. W ujęciu bardziej ogólnym wzrost obciążenia w skali całego systemu finansowego utrudnia zarządzanie płynnością i finansowaniem oraz wzmaga ryzyko związane z ponownym wykorzystywaniem zabezpieczeń. Kolejnym problemem jest efektywne zarządzanie instytucjami o wysokim obciążeniu i ich nadzorowanie.

Nowe formy finansowania są zwykle mniej przejrzyste, a w efekcie trudniejsze do zarządzania i nadzoru. Przy mniejszej przejrzystości wzrasta także prawdopodobieństwo materializacji ryzyka sporu sądowego i utraty reputacji, zwłaszcza w razie sprzedaży tych produktów klientom detalicznym. Ryzyko wynikające z koncentracji omówiono w czterech aspektach: bazy inwestorów, instrumentów, terminów zapadalności i zakresu geograficznego.

Jeśli chodzi o całościowy obraz struktur finansowania, w załączniku rozwija się tezę, że zdywersyfikowana struktura finansowania ma kluczowe znaczenie dla zagwarantowania instytucjom kredytowym zdolności do radzenia sobie ze zdarzeniami skrajnymi. Oznacza to, że należy unikać nadmiernej zależności od jednego źródła finansowania, a zwłaszcza od finansowania zabezpieczonego. Ponadto przy ocenie swojej zdolności do wykonania planów finansowania instytucja kredytowa powinna brać pod uwagę działania innych instytucji, zwłaszcza w zakresie zależności od depozytów klientów, które przy nasilonej konkurencji mogą stać się mniej stabilne jako źródło finansowania. Istnieją dowody, że instytucje kredytowe zaczęły już uciekać się do instrumentów finansowania detalicznego, które wydają się podobne do depozytów, ale niosą ze sobą inne rodzaje ryzyka, gdyż nie są objęte systemami gwarantowania depozytów.

Na podstawie przeprowadzonej analizy przedstawiono kilka zaleceń.

W krótkim okresie, z uwagi na wciąż utrzymującą się niewydolność rynków oraz potrzebę opracowania przez instytucje kredytowe stabilnych planów finansowania, zaleca się, by krajowe organy nadzorcze i Europejski Urząd Nadzoru Bankowego (EUNB) monitorowały i oceniały ryzyko finansowania i ryzyko płynności oraz wykonalność planów finansowania – w ujęciu łącznym – na poziomie krajowym i całej Unii. W obecnej sytuacji organom zaleca się w szczególności prowadzenie oceny planów instytucji w zakresie zmniejszenia ich zależności od finansowania z sektora publicznego. W kwestii analizy ryzyka finansowania i ryzyka płynności zachęca się organy, by zwracały szczególną uwagę na nowe rodzaje instrumentów, z którymi może się wiązać ryzyko systemowe, oraz by uwzględniły ryzyko, jakie niosą ze sobą nieobjęte gwarancją instrumenty podobne do depozytów w razie ich sprzedaży klientom detalicznym, oraz potencjalny niekorzystny wpływ takich instrumentów na tradycyjne depozyty.

W zaleceniach główny nacisk kładzie się na konieczność przyjęcia kompleksowej strategii dotyczącej rozwiązania problemu obciążenia aktywów. Jako cel krótkookresowy wskazuje się, że w instytucjach, w których występuje obciążenie, należy podjąć jednoczesne działania na rzecz dalszej poprawy zarządzania ryzykiem płynności i finansowania. Organom nadzorczym zaleca się także stosowanie bardziej spójnego podejścia przy monitoringu i ocenie poziomu, zmian i rodzajów obciążenia oraz wpływu zdarzeń skrajnych na to obciążenie. Co ważne, przedstawiono tu zalecenie w sprawie przejrzystości rynku, które ma pomóc w rozwiązaniu kwestii podaży finansowania poprzez umożliwienie lepszej wyceny ryzyka, zwłaszcza związanego z obciążeniem.

Z uwagi na relatywnie dużą rolę obligacji zabezpieczonych w strukturach finansowania banków oraz rozpoznane rodzaje ryzyka związanego z tymi instrumentami, na przykład w zakresie braku pewności prawnej w niektórych państwach członkowskich oraz różnic w praktyce ujawniania informacji, zaleca się, by krajowe organy nadzorcze stworzyły zachęty do wprowadzania najlepszych praktyk, zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym. Następnie zaleca się, by EUNB koordynował te inicjatywy i wskazywał najlepsze praktyki, a także oceniał, czy rynek funkcjonuje zgodnie ze wskazanymi zasadami. EUNB powinien także rozważyć, czy jako formalny mechanizm narzucenia najlepszych praktyk powinien wykorzystać własne kompetencje, czy też – biorąc pod uwagę potencjalne skutki dla rynków, które pod innymi względami funkcjonują prawidłowo – należy przekazać tę sprawę Komisji Europejskiej. Jako drugi etap zaleca się, by EUNB rozważył, czy istnieją jeszcze inne instrumenty finansowe obciążające aktywa, które wymagają zastosowania podobnych działań.

ERRS nie proponuje wprowadzenia formalnych zaleceń na rzecz pobudzenia innych rynków finansowania, ale wymienia kilka inicjatyw prywatnych, dotyczących np. znakowania emisji sekurytyzacyjnych i obligacji zabezpieczonych, które mogą pomóc w przywróceniu zaufania do pewnych produktów finansowych.

WSTĘP

Obecny kryzys zapoczątkowały wydarzenia z lat 2007–2008, kiedy rozwój sytuacji na rynkach hurtowych i detalicznych obnażył nieodłączne wady niektórych kategorii aktywów (np. hipotecznych kredytów mieszkaniowych podwyższonego ryzyka w Stanach Zjednoczonych i w innych krajach) oraz pewnych modeli działalności (np. opartych na krótkoterminowym finansowaniu hurtowym). Od tamtego czasu kryzys przeszedł ewolucję i przybrał charakter długotrwały. W Unii Europejskiej – zwłaszcza w strefie euro – obecna słabość niektórych państw i brak odporności części systemów bankowych przy niskim wzroście gospodarczym wzajemnie się nasilały. W tych warunkach silny związek między kosztami finansowania się banków i państw w połączeniu z niepewnością co do jakości aktywów niektórych banków i stabilności ich modeli działalności spowodowały, że rynek kredytowy i międzybankowy nadal nie funkcjonował normalnie, a banki miały trudności z zarządzaniem bilansem.

W obliczu tych wydarzeń zainterweniowały organy publiczne: banki centralne zastosowały zdecydowane środki umożliwiające bankom pozyskiwanie funduszy, a organy nadzorcze podjęły działania na rzecz podtrzymania poziomu kapitału, poprawy przejrzystości oraz rozwiązania problemu jakości aktywów.

Na zaistniałą sytuację zareagowały także banki: wprowadziły zmiany w strukturach finansowania i portfelach aktywów. W niniejszym załączniku omówiono także zmiany w źródłach i strukturach finansowania banków oraz oceniono, czy wiąże się z nimi ryzyko systemowe.

W załączniku przeanalizowano struktury finansowania banków w UE oraz ich ewolucję w ciągu ostatnich lat, zwracając uwagę na rosnące znaczenie finansowania zabezpieczonego i innych transakcji zabezpieczonych oraz na wynikające z nich konsekwencje w zakresie obciążenia aktywów. Niektóre banki, prawdopodobnie w reakcji na kryzys, zaczęły przechodzić na nowe źródła finansowania, które często nie są przejrzyste i w niektórych przypadkach mogą mieć wpływ na obciążenie aktywów. W załączniku przeanalizowano w szerszej perspektywie wpływ tych zmian na stabilność struktur finansowania banków.

Rozważa się tu także, czy opisana sytuacja powinna zostać uregulowana i w jaki sposób. Z załącznika wynika, że niektóre rodzaje ryzyka są znaczące, w związku z czym przedstawiono propozycje rozwiązań. Uwzględniają one specyfikę obecnej sytuacji – wciąż istniejącego kryzysu i niestabilnych warunków na rynkach – która wymaga szczególnej rozwagi.

Aby lepiej przedstawić rozwój sytuacji i stan obecny, w analizie wykorzystano kilka różnych zbiorów danych. Choć bilanse banków są monitorowane przez organy nadzorcze i inne instytucje publiczne oraz podlegają zasadom dotyczącym przejrzystości rynków, uzyskanie informacji – zwłaszcza o poziomie i rodzajach obciążenia oraz nowych źródłach finansowania – wymagało przeprowadzenia odrębnego badania.

Załącznik składa się z sześciu rozdziałów poprzedzonych wstępem. Rozdział I przedstawia rozwój i obecny stan struktur finansowania banków w UE. Rozdział II poświęcony jest analizie zebranych przez ERRS danych dotyczących obciążenia aktywów. W rozdziale III przedstawiono ocenę ryzyka związanego z tą sytuacją. Rozdział IV odnosi się szerzej do zagadnienia stabilności struktur finansowania, a rozdział V zawiera zalecenia ERRS. Rozdział VI stanowi dodatek metodologiczno-statystyczny poświęcony badaniu ERRS dotyczącemu obciążenia aktywów i nowych form finansowania.

I. ROZWÓJ STRUKTUR FINANSOWANIA I AKTYWÓW

Rozwoju struktur i źródeł finansowania w ostatnich latach nie można analizować w oderwaniu od kontekstu obecnego, długotrwałego kryzysu. W reakcji na poważne osłabienie rynku kredytowego i międzybankowego oraz w związku ze słabością zarówno emitentów rządowych, jak i systemów finansowych, zwłaszcza w strefie euro, banki zmodyfikowały zarówno stosowane struktury finansowania, jak i portfele aktywów.

Gdy porówna się strukturę finansowania wg bilansów banków ze strefy euro (1) na koniec 2011 r. i sprzed kryzysu (na koniec 2005 r.), można stwierdzić, że największy udział procentowy w zobowiązaniach banków nadal mają depozyty (z wyłączeniem depozytów między monetarnymi instytucjami finansowymi (MIF)) (zob. wykres 1). Co więcej, od 2008 r. udział procentowy depozytów klientów w zobowiązaniach banków rośnie, a terminy zapadalności tych depozytów wydłużają się (2) (zob. część I.3.1).

Wykres 1

Struktura zobowiązań: porównanie lat 2005 i 2011

Od 2005 r. zmieniła się struktura zobowiązań – wzrósł udział depozytów między MIF. Zgodnie z danymi dotyczącymi transakcji finansowych od 2005 r. depozyty wzrosły o 12 %.

Należy jednak zaznaczyć, że do tej kategorii statystycznej zalicza się finansowanie dostarczane przez bank centralny. W następstwie środków zastosowanych przez banki centralne i inne organy publiczne w reakcji na pogorszenie się sytuacji na rynku kredytowym i międzybankowym w ostatnich latach znacznie wzrosło wykorzystanie finansowania dostarczanego przez banki centralne, zwłaszcza przez Eurosystem, oraz długu gwarantowanego przez państwo (zob. część I.5).

Trzecią pod względem istotności pozycją są długoterminowe papiery dłużne, stanowiące 14 % łącznych zobowiązań banków. W kategorii dłużnych papierów wartościowych jako elementu struktur finansowania banków w ostatnich latach odnotowano przesunięcie w stronę finansowania zabezpieczonego, w tym obligacji zabezpieczonych (zob. część I.1 i I.2). Spadek zaufania na rynkach doprowadził też do znacznego ograniczenia transgranicznych transakcji międzybankowych, co znalazło odzwierciedlenie w skróceniu terminów zapadalności i wzroście stóp pożyczkowych. Ten podział na rynki krajowe nadal trwa.

Można stwierdzić, że w małej próbie badanych banków (3) zmiana struktury zobowiązań zależy od ratingu banków (i siłą rzeczy od ratingu krajów); banki, które są słabsze lub działają w słabszych krajach, notują większy wzrost finansowania zabezpieczonego (w tym finansowania dostarczanego przez bank centralny) oraz spadek wykorzystania niezabezpieczonych instrumentów dłużnych. Wydaje się także, że w takich bankach baza depozytowa wzmocniła się bardziej niż w bankach o wyższym ratingu (zob. wykres 2).

Wykres 2

Struktura finansowania dla grup banków o różnym ratingu; porównanie stanów na koniec 2007 i 2011

Opisane zmiany struktury zobowiązań banków wynikają także ze zmiany modeli działalności. Przed kryzysem banki unijne stosowały głównie strategie inwestycyjne oparte na wyborze aktywów, co w powiązaniu z dostępnością taniego finansowania prowadziło do powstawania nadmiernej dźwigni finansowej, zwłaszcza na rynkach hurtowych. Kryzys i jego skutki dla dostępności płynności i finansowania spowodowały w bankach przejście na strategie oparte na zobowiązaniach.

I.1. Finansowanie zabezpieczone a niezabezpieczone

Od końca 2007 r. emisja długu średnio- i długoterminowego przez banki była znacznie niższa niż w ciągu dekady przedkryzysowej. Kryzys finansowy odbił się zarówno na rynkach finansowania niezabezpieczonego, jak i zabezpieczonego, ale emisja obligacji zabezpieczonych przez banki unijne okazała się w ostatnich latach znacznie odporniejsza niż emisja uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego (zob. wykres 3), co doprowadziło do wzrostu emisji zabezpieczonych (zob. wykres 4). Ten trend wzrostowy odwrócił się w 2012 r., częściowo dlatego, że emitenci z krajów tzw. peryferyjnych – na których przypadała znaczna część wzrostu emisji obligacji zabezpieczonych w 2010 i 2011 r. – mieli przez większość tego roku ograniczony dostęp do rynku.

Wykres 3

Zmiana w emisji obligacji zabezpieczonych i uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego (2007–2011; indeks: 2007=100)

Wykres 4

Udział emisji długu zabezpieczonego i niezabezpieczonego (2009–wrzesień 2012; w proc.)

Ogólny trend przesłania różnice między poszczególnymi krajami i bankami. W ostatnich latach najbardziej ucierpiała działalność emisyjna banków w słabszych krajach. Banki te w większym stopniu korzystały też z instrumentów zabezpieczonych (które często zachowywały w celu wykorzystania ich jako zabezpieczenia) i instrumentów gwarantowanych (zwłaszcza przez państwo). Grupy bankowe o niższym ratingu, nawet w silniejszych krajach, miały większe trudności z pozyskiwaniem finansowania hurtowego na rynkach sektora prywatnego.

Jeśli chodzi o finansowanie międzybankowe, dane z badania ankietowego rynku pieniężnego euro (4) wskazują, że wskutek większych obaw dotyczących ryzyka kontrahenta ogólna aktywność na rynkach zabezpieczonych – po latach nieprzerwanego wzrostu – w 2008 r. zaczęła maleć, a w latach 2009–2010 jeszcze bardzo spadła. Wprawdzie w 2011 r. wielkość zaciągniętych pożyczek niezabezpieczonych nieco wzrosła, ale nadal była znacznie poniżej poziomu sprzed kryzysu. Spadek relatywnego udziału udzielonych pożyczek niezabezpieczonych trwał także w 2012 r., gdy obroty na rynkach niezabezpieczonych obniżyły się o 36 %. Mniejsza aktywność na rynku niezabezpieczonych pożyczek międzybankowych została w pewnym stopniu zrównoważona przez wzrost finansowania poprzez transakcje repo, którego skala po spadku w 2008 r. zaczęła w 2009 r. rosnąć, ale w 2012 r. znów zmalała, o 15 %. Relatywną odporność aktywności na rynku zabezpieczonym można przypisać m.in. zwiększonemu wykorzystaniu w transakcjach zabezpieczonych platform elektronicznych, zwłaszcza platform transakcyjnych partnerów centralnych. Z badania wynika, że ilość transakcji na rynku zabezpieczonym rozliczanych poprzez partnerów centralnych od 2008 r. wyraźnie wzrosła; w 2012 r. było to już 55 % transakcji (wobec 51 % w 2011 r.).

I.2. Ewolucja finansowania zabezpieczonego

Wysokość niespłaconego długu zabezpieczonego banków unijnych (z wyłączeniem Niemiec) między końcem 2009 r. i I kw. 2012 r. była stosunkowo stabilna, choć w poszczególnych krajach kształtowała się różnie: w niektórych (np. w Hiszpanii, Włoszech i Szwecji) wzrosła, a w innych (np. w Irlandii, Holandii i Zjednoczonym Królestwie) zmalała (5).

Jednocześnie niektóre banki zwiększyły zachowywane emisje sekurytyzacyjne i emisje obligacji zabezpieczonych w celu wykorzystania tych instrumentów jako zabezpieczenia, zwłaszcza w operacjach refinansujących z bankami centralnymi (szczegółowe informacje w części I.5). W latach 2011–2012 zwłaszcza instytucje o niższym ratingu nasiliły korzystanie z tych emisji.

Na początku sekurytyzacja była stosowana na dużą skalę: w 2008 r. wielkość emisji osiągnęła rekordowo wysoki poziom 711 mld EUR, ale tylko 5 % całej emisji nie zostało zachowane przez banki. W latach 2008–2011 odsetek i wartość zachowanych papierów wartościowych zabezpieczonych aktywami były znacznie wyższe niż zachowanych obligacji zabezpieczonych.

W ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy 2012 r. zachowane emisje obligacji zabezpieczonych stanowiły już ponad jednej trzecią łącznej emisji tych instrumentów (zob. wykres 5). Jednak udział zachowanych emisji sekurytyzacyjnych był nadal znacznie wyższy, przynajmniej w I kw. 2012 r.

Wykres 5

Zachowane emisje sekurytyzacyjne i emisje obligacji zabezpieczonych w UE w kolejnych latach

I.2.1. Obligacje zabezpieczone

Obligacje zabezpieczone odgrywają coraz istotniejszą rolę w finansowaniu zabezpieczonym. Przedtem były jednym ze źródeł finansowania w kilku zaledwie krajach, a obecnie stają się istotnym źródłem finansowania długoterminowego banków w dużo większej grupie krajów (zob. wykres 6). W 2003 r. emitentami 95 % wszystkich niewykupionych wówczas obligacji zabezpieczonych były banki i banki hipoteczne z tylko czterech krajów (Danii, Francji, Niemiec i Hiszpanii), natomiast w 2010 r. na te cztery kraje przypadało już tylko 66 % wszystkich niewykupionych obligacji zabezpieczonych (zob. wykres 7).

Wykres 6

Niewykupione obligacje zabezpieczone

Wykres 7

Udział niewykupionych obligacji zabezpieczonych w ogólnej wartości dla UE, w podziale na kraje

Zarówno na rynkach pierwotnych, jak i wtórnych spready obligacji zabezpieczonych pozostały węższe niż równoważnego uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego, przez co te pierwsze stanowiły atrakcyjniejszy instrument finansowania, zwłaszcza w zakresie mieszkaniowych kredytów hipotecznych. Do większego zainteresowania inwestorów tymi instrumentami przyczyniło się także to, że agencje ratingowe oceniały obligacje zabezpieczone znacznie wyżej niż uprzywilejowane zobowiązania niezabezpieczone tego samego emitenta.

I.3. Ewolucja finansowania niezabezpieczonego

W latach 2009–2010 wartość niespłaconego długu niezabezpieczonego była stosunkowo stabilna, natomiast w I kw. 2011 r. zaczęła spadać. Podobnie kształtował się udział niespłaconego długu niezabezpieczonego w łącznym niespłaconym długu: w latach 2009–2010 wynosił ok. 40 %, a w I kw. 2011 r. zaczął spadać i ostatnio osiągnął 30 %. Proces ten dotyczył wszystkich krajów Unii, ale najwyraźniejszy spadek nastąpił w krajach najmocniej dotkniętych kryzysem (zwłaszcza we Włoszech i Portugalii). Spadek udziału długu niezabezpieczonego odnotowały także grupy bankowe o niższych ratingach mające siedzibę w krajach o wyższym ratingu.

I.3.1. Depozyty klientów

Mimo ogólnego wzrostu depozytów klientów w zobowiązaniach banków (zob. wykres 1), działania banków zmierzające do utrzymania większej bazy depozytowej przyniosły dotychczas mieszane wyniki (zob. wykres 8), głównie z powodu nasilonej konkurencji na już zatłoczonym rynku bankowym oraz pewnej niechęci niektórych posiadaczy oszczędności do zamrażania środków na niskooprocentowanych lokatach.

Wykres 8

Krajowe depozyty niefinansowego sektora prywatnego jako procent aktywów ogółem

Wskaźnik kredytów do depozytów miał w latach 2009–2012 de facto przebieg stosunkowo płaski (zob. wykres 9): wprawdzie w I kw. 2011 r. zmalał, ale potem z powrotem wzrósł i w ostatnich kwartałach był dość stabilny, na poziomie ok. 150 %. Zasoby depozytów, w przeciwieństwie do funduszy rynkowych, w czasie trwania kryzysu kształtowały się zasadniczo stabilnie, z wyjątkiem kilku krajów w okresach napięć. W pewnym stopniu wynikało to z istnienia ujednoliconych na poziomie całej Unii systemów gwarantowania depozytów. W niektórych krajach od drugiej połowy 2011 r. wystąpiły jednak pewne wahania depozytów hurtowych, częściowo o charakterze transgranicznym (zob. wykres 10).

Wykres 9

Wskaźnik kredytów do depozytów dla próby wielkich unijnych grup bankowych

Wykres 10

Depozyty transgraniczne unijnych instytucji innych niż MIF

I.4. Nowe formy finansowania

W celu poprawy swojej sytuacji w zakresie pozyskiwania finansowania lub płynności banki oprócz tradycyjnych form finansowania wykorzystują, na różną skalę, inne rodzaje instrumentów.

I.4.1. Swapy płynnościowe

Swapy płynnościowe występują w różnych formach, ale ogólnie stanowią formę finansowania zabezpieczonego, w której pożyczkodawca dostarcza pożyczkobiorcy aktywa o wysokiej płynności (np. gotówkę lub obligacje skarbowe) pod zastaw zabezpieczenia o mniejszej płynności (np. papierów wartościowych zabezpieczonych aktywami) i w ten sposób podnosi standard płynności.

Informacje z badania ERRS dotyczącego obciążenia aktywów i nowych form finansowania wskazują, że finansowanie uzyskane poprzez swapy płynnościowe z zabezpieczeniem gotówkowym (repo) i poprzez zastaw otrzymanego zabezpieczenia w transakcjach reverse repo („równoległe transakcje repo”) odpowiada 7 % łącznych aktywów. Z porównania danych za lata 2007 i 2011 wynika, że relacja ta nie uległa istotnej zmianie poza tym, że w 2007 banki preferowały raczej ten drugi rodzaj transakcji (6).

Według tego samego badania w większości instytucji skala pożyczek papierów wartościowych była nadal bardzo mała: uzyskane w ten sposób finansowanie odpowiadało przeciętnie zaledwie 0,7 % łącznych aktywów banków, a w żadnym z badanych banków nie przekroczyło 3,5 %. Pożyczki papierów wartościowych są przy tym bardzo skoncentrowane, głównie w większych bankach. W sumie transakcje takie zgłosiło tylko 19 (spośród 47) banków, a na cztery z nich przypadało aż 67 % uzyskanego w ten sposób finansowania. Ponadto na rynku tym dominuje kilka krajów, przede wszystkim Zjednoczone Królestwo (44 % uzyskanego finansowania), Niemcy (22 %) i Francja (19 %), a na dalszych pozycjach Holandia, Włochy i Szwecja.

I.4.2. Produkty strukturyzowane i fundusze ETF

Kryzys wywarł wpływ na rynek produktów strukturyzowanych (7). Roczne obroty sekurytyzowanych papierów wartościowych notowanych na platformie Euronext (Amsterdam, Bruksela, Lizbona i Paryż) wzrosły znacznie w połowie pierwszej dekady XXI w., ale na początku kryzysu znacząco spadły (zob. tabela 1).

Tabela 1

Obroty produktów strukturyzowanych; w mld EUR

2005 2006 2007 2008 2009 2010 11,5 23,6 34,0 28,9 23,0 26,1 Źródło: NYSE Euronext.

Wykorzystanie produktów strukturyzowanych przez banki jako źródła finansowania (8) w poszczególnych krajach europejskich kształtuje się bardzo różnie. Zależy od wielkości rynku (na koniec 2011 r. dwie trzecie niewykupionych produktów strukturyzowanych przypadało na Belgię, Niemcy, Francję i Włochy – odpowiednio 226 mld EUR, 157 mld EUR, 84 mld EUR i 82 mld EUR) oraz od charakteru krajowych struktur finansowania banków. Należy jednak zaznaczyć, że produkty strukturyzowane nie należą do nowych form finansowania wprowadzonych w następstwie kryzysu.

Stosowanie funduszy ETF (exchange-traded funds) jako nowego instrumentu finansowania zostało szeroko nagłośnione. Jednak wykorzystanie przez banki funduszy notowanych na giełdzie w celu pozyskania finansowania nie ogranicza się do funduszy ETF, jako że stosuje się także inne fundusze UCITS, a także swapy przychodu całkowitego (total return swaps) i pożyczki papierów wartościowych. Informacje zebrane w ostatnim badaniu ERRS wskazują, że fundusze ETF są bardzo rzadko wykorzystywane do pozyskiwania finansowania; jedynie kilka banków podało, że stosuje je w tym celu. Nie oznacza to jednak, że w przyszłości skala tej działalności nie wzrośnie. Jest to jeden z powodów, dla których organy nadzorcze wciąż ją monitorują. Ponadto w lipcu 2012 r. Europejski Urząd Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych wydał wytyczne w sprawie ETF i innych funduszy UCITS.

I.5. Pomoc publiczna podczas obecnych napięć

Odkąd zaczął się kryzys finansowy, a zwłaszcza od upadku Lehmana, banki centralne i organy publiczne podjęły zdecydowane interwencje. Z powodu trudności z pozyskaniem finansowania na niezabezpieczonych rynkach kredytowych banki w Unii zwiększyły wykorzystanie finansowania zabezpieczonego (zob. część I.2) i finansowania dostarczanego przez banki centralne.

Ponadto państwa członkowskie UE podjęły różne działania w celu wsparcia własnych systemów bankowych. Większość środków zastosowanych w ramach wsparcia publicznego zalicza się do trzech ogólnych kategorii: zastrzyków kapitału, gwarancji dotyczących zobowiązań banków oraz działań na rzecz odciążenia aktywów (9). W szczególności państwa członkowskie zgodziły się na system krajowych gwarancji państwowych dotyczących płynności, który został zmodyfikowany w 2011 r. aby umożliwić pozyskiwanie finansowania przez banki będące w dobrej sytuacji. W styczniu 2012 r. 17 państw członkowskich UE udzieliło gwarancji na nowe emisje obligacji na łączną kwotę 580 mld EUR (480 mld EUR w strefie euro); było to mniej niż w ostatnim kwartale 2009 r., kiedy kwota gwarancji była najwyższa: 930 mld EUR (720 mld EUR w strefie euro). Sytuacja w poszczególnych krajach przedstawiała się różnie (zob. wykres 11). Wysokość zobowiązań warunkowych z tytułu gwarancji na zobowiązania banków w większości krajów obniżyła się po wykupie obligacji, ale wzrosła w takich krajach jak Belgia, Grecja, Włochy, Portugalia i Hiszpania.

Wykres 11

Gwarancje dotyczące zobowiązań banków, wg krajów, w mld EUR

Gdy w niektórych krajach strefy euro kryzys finansowy rozwinął się w kryzys na rynku obligacji skarbowych, warunki finansowania banków w tych krajach znacznie się pogorszyły. W tej sytuacji Eurosystem zastosował szeroki zestaw środków interwencyjnych, obejmujących m.in. prowadzenie dłuższych operacji refinansujących z pełnym przydziałem w trybie przetargu kwotowego (po stałej stopie), rozszerzenie zakresu zabezpieczeń kwalifikowanych oraz obniżenie stopy rezerwy obowiązkowej. Dnia 22 grudnia 2011 r. i 1 marca 2012 r. EBC przeprowadził dwie dłuższe operacje refinansujące z trzyletnim terminem zapadalności, których łączna kwota przekroczyła 1 bln EUR (zob. wykres 12 i wykres 13).

Wykres 12

Operacje z krajowymi bankami centralnymi UE

Wykres 13

Operacje z krajowymi bankami centralnymi UE

Korzystanie z finansowania dostarczanego przez bank centralny jest w naturalny sposób skorelowane ze słabością rynku obligacji skarbowych – banki z Cypru, Grecji, Irlandii, Portugalii, Słowenii i Hiszpanii są bardziej zależne od finansowania z Eurosystemu (zob. wykres 13). W niektórych krajach w celu pozyskania zabezpieczeń kwalifikowanych na potrzeby operacji z bankiem centralnymi banki zaczęły wykorzystywać zachowane papiery wartościowe, zwłaszcza obligacje zabezpieczone (zob. wykres 5). Część banków uzyskała gwarancje państwowe na emisję długu, który niekiedy był wykorzystywany w operacjach refinansujących z bankiem centralnym.

I.6. Czynniki wpływające na rozwój struktur finansowania

Zmiana struktury zobowiązań banków wynika ze zbiegu kilku czynników. Po obniżeniu o kilka stopni ratingu papierów wartościowych wyemitowanych przez niektóre tzw. peryferyjne kraje ze strefy euro, które wcześniej miały wysoki rating i uchodziły za mało ryzykowne, wśród inwestorów nabywających instrumenty o stałym dochodzie wzrósł popyt na bezpieczniejsze aktywa. Doprowadziło to do preferowania aktywów zabezpieczonych, zwłaszcza obligacji zabezpieczonych, gdyż pule zabezpieczeń składające się z relatywnie bezpieczniejszych aktywów jako drugie źródło spłaty były postrzegane jako dodatkowa gwarancja. Poczucie bezpieczeństwa wśród inwestorów zwiększają ponadto specjalne ramy prawne dotyczące obligacji zabezpieczonych.

Jeśli chodzi o zmiany kosztu długu zabezpieczonego i niezabezpieczonego, na podstawie odpowiednich indeksów iBoxx, różnica między spreadami uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego i obligacji zabezpieczonych w czasie kryzysu świadczyła o zmienianiu się wzorców wyceny. Mniej więcej do połowy 2010 r. średni koszt uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego utrzymywał się znacznie powyżej kosztu obligacji zabezpieczonych, ale potem różnica ta prawie znikła, a w pierwszym półroczu 2011 r. relacja się nawet odwróciła.

Wykres 14

Spready swapów na indeksy iBoxx na uprzywilejowany dług niezabezpieczony i obligacje zabezpieczone denominowane w EUR (styczeń 2010–październik 2012; w pkt bazowych)

W drugim półroczu 2011 r. wzrost awersji do ryzyka na rynkach kredytowych w wyniku nasilenia się kryzysu zadłużeniowego oraz obawy o potencjalny wpływ propozycji dotyczących umorzenia lub konwersji długu na koszt uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego doprowadziły do ponownego pojawienia się i rozszerzenia dodatniej różnicy w spreadach między uprzywilejowanym długiem niezabezpieczonym a obligacjami zabezpieczonymi.

Jeśli chodzi o koszt finansowania międzybankowego, po upadku Lehmana transakcje niezabezpieczone stały się dużo bardziej kosztowne niż finansowanie się w formie repo, o czym świadczy gwałtowne zwiększenie się rozpiętości spreadów terminowych EURIBOR-EUREPO, odzwierciedlające znaczny wzrost ryzyka kredytowego kontrahenta. Wprawdzie od wprowadzenia przez EBC szeroko zakrojonego wsparcia płynnościowego spready bardzo się zwęziły, ale i tak pozostały na poziomie wyraźnie wyższym niż przed kryzysem. Nasilenie się kryzysu zadłużeniowego od połowy 2011 r. spowodowało ponowne rozszerzenie się spreadów w transakcjach zabezpieczonych w porównaniu z niezabezpieczonymi. W pierwszej połowie 2012 r., po wprowadzeniu przez Eurosystem trzyletnich dłuższych operacji refinansujących, różnica między oprocentowaniem transakcji repo i transakcji zabezpieczonych znów się zmniejszyła.

Należy także zauważyć, że od początku kryzysu banki unijne koncentrują się na poszerzeniu swojej bazy finansowania poprzez stosowanie strategii zwiększania bazy depozytowej. W projekcie umowy bazylejskiej odnoszącej się do zasad dotyczących płynności depozyty detaliczne uznaje się za bardziej „lepkie” od innych instrumentów, co także mogło przyczyniać się do przyjmowania przez banki takich strategii.

I.6.1. Wpływ nowych i planowanych regulacji na finansowanie banków

I.6.1.1. Wprowadzenie

Na możliwości pozyskiwania finansowania przez banki – w tym zwłaszcza decyzje, czy wybrać źródła zabezpieczone, czy niezabezpieczone, oraz korzystanie z nowych źródeł finansowania – może wpłynąć kilka inicjatyw legislacyjnych, które zostały już wdrożone lub będą wdrożone w najbliższej przyszłości. Najważniejsze z nich to: dyrektywa i rozporządzenie w sprawie wymogów kapitałowych (CRD/CRR), dyrektywa Solvency II/Omnibus II, projekt dyrektywy w sprawie naprawy oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków oraz projekt rozporządzenia w sprawie infrastruktury rynku europejskiego (EMIR).

Ogólnie rzecz biorąc, ponieważ w przyszłych zasadach Bazylei III i Solvency II emisje obligacji zabezpieczonych będą prawdopodobnie traktowane korzystniej niż emisje sekurytyzacji, banki mogą mieć dodatkową zachętę, by korzystać z takich instrumentów. Jednocześnie postanowienia dotyczące umorzenia lub konwersji długu zawarte w projekcie dyrektywy o restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków przyczyniły się do powstania wśród inwestorów opinii, że w przyszłości stopy odzysku dla niezabezpieczonych wierzycieli prawdopodobnie będą niższe. Również fakt, że w obecnym projekcie dotyczącym wskaźnika pokrycia płynnością (Liquidity Coverage Ratio, LCR) niezabezpieczone instrumenty dłużne emitowane przez banki nie są uznawane za aktywa płynne, może niekorzystnie wpływać na gotowość banków do utrzymywania niezabezpieczonego długu innych banków (10).

Skutki wymienionych regulacji nie ograniczają się do finansowania banków; ich potencjalny negatywny wpływ należy rozpatrywać na szerszym tle korzyści – nie tylko w zakresie finansowania i płynności, ale także większej odporności systemu, niższej pokusy nadużycia, mniejszego przenoszenia się problemów itd.

I.6.1.2. Szczegóły planowanych lub już wprowadzonych aktów prawnych

CRR/CRD IV. Dwa spośród elementów dyrektywy CDR IV są związane z ramowymi zasadami dotyczącymi płynności i mogą w istotny sposób wpłynąć na wzorce finansowania banków: wskaźnik pokrycia płynnością (Liquidity Coverage Ratio, LCR) i wskaźnik stabilności finansowania netto (Net Stable Funding Requirement, NSFR). Głównym celem wskaźnika NSFR jest skłonienie banków do szukania stabilniejszych, długoterminowych źródeł finansowania. Wskaźnik LCR ma służyć natomiast przede wszystkim stworzeniu puli łatwo zbywalnych aktywów, do których zaliczają się głównie płynne aktywa wysokiej jakości, w tym obligacje zabezpieczone, ale nie zaliczają się papiery wartościowe zabezpieczone aktywami.

Akty dotyczące wymogów kapitałowych wpływają dodatkowo na finansowanie banków w związku ze sposobem traktowania obligacji zabezpieczonych. Przepisy CRR/CRD IV nie wprowadzają nowych zasad traktowania obligacji zabezpieczonych w zakresie narzutów kapitałowych w porównaniu z dotychczasowymi przepisami, gdyż utrzymują główne kategorie aktywów dopuszczanych jako pokrycie obligacji zabezpieczonych, które zostały określone we wcześniejszych dyrektywach w sprawie wymogów kapitałowych.

Dyrektywa Solvency II. Przedmiotem tej dyrektywy jest harmonizacja przepisów dotyczących firm ubezpieczeniowych i reasekuracyjnych. W zasadach dotyczących wypłacalności określono minimalną wysokość zasobów finansowych, jakie muszą posiadać firmy ubezpieczeniowe i reasekuracyjne na pokrycie ponoszonego przez siebie ryzyka. Jednym z głównych zarzutów wobec tej dyrektywy jest to, że przez kształt wymogów kapitałowych z tytułu ryzyka spreadów będzie zachęcać do inwestowania w dług krótko- raczej niż długoterminowy. Zarzut ten opiera się jednak na uproszczonym rozumieniu dyrektywy, opartym na porównaniu parametrów modułu ryzyka spreadów z parametrami podanymi w CRD IV. Podejście takie nie uwzględnia także wpływu zróżnicowania i wpływu submodułów ryzyka stóp procentowych w ostatecznych wymogach kapitałowych.

Inne kwestie będące obecnie przedmiotem negocjacji przy dyrektywie Omnibus II mogą utrzymać lub wzmocnić zachęty do inwestycji długoterminowych. Przykładem jest „pakiet dotyczący gwarancji długoterminowych”, który ma w założeniu regulować problemy wynikające z wpływu sztucznej zmienności na produkty ubezpieczeniowe z długoterminowymi gwarancjami.

Kolejnym poważnym zarzutem jest to, że podejście wskazane w dyrektywie Solvency II jest niekorzystne dla inwestycji w udziały banków. Także ten zarzut opiera się na podejściu przyjętym w piątym badaniu wpływu w ujęciu ilościowym (QIS5) przez Europejski Urząd Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów Emerytalnych (EUNUiPPE), zgodnie z którym udziały w instytucjach kredytowych i finansowych pomniejszają fundusze własne. W obecnych projektach aktów delegowanych zakłada się podejście podobne do przyjętego w CRD IV, zgodnie z którym wartość udziałów w bankach odejmowałoby się od odpowiedniej kategorii kapitału dopiero po przekroczeniu pewnego progu. Nie wydaje się prawdopodobne, by podejście to mogło wywrzeć znaczny wpływ na realokację aktywów w firmach ubezpieczeniowych.

Możliwe jest natomiast, że dyrektywa Solvency II w wypadku niektórych zakładów zmieni alokację aktywów, ponieważ uwzględnia skutki zróżnicowania.

Dyrektywa w sprawie naprawy oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków. W projekcie dyrektywy określono działania i uprawnienia potrzebne, by procesy upadłości banków w całej Unii były zarządzane w sposób pozwalający uniknąć niestabilności finansowej i najmniej kosztowny dla podatników. Proponowane ramy prawne obejmują narzędzie restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w postaci umorzenia lub konwersji długu. Narzędzie to umożliwi organom odpowiedzialnym za postępowanie naprawcze umarzanie kapitału własnego, długu podporządkowanego i innych uprzywilejowanych zobowiązań niezabezpieczonych bądź ich konwersję na kapitał własny. Według propozycji Komisji z systemu umorzenia lub konwersji długu wyłączone są: finansowanie zabezpieczone, depozyty objęte systemami gwarantowania depozytów, środki z terminem zapadalności poniżej jednego miesiąca, kredyty handlowe/komercyjne, zobowiązania wobec pracowników lub organów podatkowych/ubezpieczeń społecznych oraz instrumenty pochodne.

Umorzenie lub konwersja długu nie zmieni wprawdzie miejsca wierzycieli niezabezpieczonych w hierarchii wierzycieli, ale przyczyni się do przekonania inwestorów, że w przyszłości stopy odzysku dla niezabezpieczonych wierzycieli prawdopodobnie będą niższe. W sumie, z uwagi na wyższe premie za ryzyko, zobowiązania mogące podlegać umorzeniu lub konwersji (np. finansowanie niezabezpieczone) mogą w przyszłości stać się droższe. Niemniej oceny skutków przeprowadzone przez Komisję Europejską wykazały, że powinny być one ograniczone. W opracowanej przez Komisję ocenie skutków (11) dołączonej do projektu dyrektywy zakłada się, że koszt finansowania banków wzrośnie łącznie o 5–15 pkt bazowych, natomiast zmiana kosztu finansowania zobowiązań mogących podlegać umorzeniu lub konwersji wynosi 15–40 pkt bazowych. Z kolei według szacunków branży bankowej zmiana kosztów finansowania zobowiązań mogących podlegać umorzeniu lub konwersji wynosi 55–100 pkt bazowych (12).

Ogólnie wzrost ryzyka związanego ze zobowiązaniami podlegającymi umorzeniu lub konwersji oraz kosztu ich finansowania należy rozpatrywać na tle korzystnych skutków stosowania umorzenia lub konwersji długu dla finansowania banków. Celem nowego rozporządzenia w sprawie infrastruktury rynku europejskiego (EMIR) jest wprowadzenie większej przejrzystości i lepszego zarządzania ryzykiem na pozagiełdowym rynku instrumentów pochodnych oraz poprawa bezpieczeństwa tego rynku poprzez ograniczenie ryzyka kredytowego związanego z kontrahentem i ryzyka operacyjnego.

W celu ograniczenia ryzyka kredytowego związanego z kontrahentem nowe reguły wprowadzają: (i) rygorystyczne wymagania wobec partnerów centralnych dotyczące standardów ostrożnościowych (np. potrzebna wielkość kapitału), organizacyjnych (np. rola komitetów ds. ryzyka) i biznesowych (np. ujawnianie cen); (ii) obowiązkowe rozliczanie poprzez partnerów centralnych kontraktów standardowych (tj. spełniających określone z góry kryteria kwalifikacji); (iii) standardy redukcji ryzyka w stosunku do kontraktów nie rozliczanych poprzez partnerów centralnych (np. wymiana zabezpieczeń). Więcej informacji o ryzyku związanym z partnerami centralnymi znajduje się w części III.1.6.

I.7. Dźwignia finansowa i struktura aktywów

W okresie poprzedzającym kryzys finansowy zwiększyła się dźwignia finansowa banków, a ich bilanse znacznie wzrosły. Po kryzysie, w reakcji na podwyższone koszty finansowania, zwłaszcza niezabezpieczonego, banki starały się zmniejszać tę dźwignię, zarówno poprzez zwiększanie kapitału, jak i ograniczanie wzrostu aktywów, co widać na wykresie 15. Trend ten był wyraźniejszy w bankach spoza strefy euro, czego motorem były banki mające siedzibę w Zjednoczonym Królestwie.

Wykres 15

Mnożnik dźwigni finansowej banków w UE

W strefie euro w 2009 r. banki zmniejszyły swoje aktywa o ok. 10 %; zmiany w latach 2010–2011 były już mniej wyraźnie (zob. wykres 16). Banki unijne spoza strefy euro do 2010 r. notowały, w ujęciu łącznym, niewiele zmian wielkości aktywów, ale w 2011 r. znów zaczął się ich wzrost. Od 2008 r. banki próbowały się rekapitalizować i w całej Unii znacznie wzrósł ich kapitał własny – o prawie 400 mld EUR – choć w 2011 r. banki ze strefy euro zanotowały spadek o ok. 5 %. Od 2007 r. łączne aktywa banków w strefie euro zwiększyły się o 14 %, ale zmieniła się także ich struktura. Zasoby udziałowych papierów wartościowych obniżyły się o 6 %, natomiast kredyty dla gospodarstw domowych wzrosły jedynie o 9 %, a kredytów dla MIF o zaledwie 6 %. Inne aktywa, kredyty dla organów administracji publicznej i zasoby instrumentów dłużnych zwiększyły się o ponad 20 %. Wartości te świadczą o osłabieniu akcji kredytowej w sektorze międzybankowym oraz o relatywnym osłabieniu akcji kredytowej dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw.

Wykres 16

Zmiany w kapitale własnym i aktywach banków w UE

II. OBCIĄŻENIE AKTYWÓW – WYNIKI BADANIA

Obciążenie aktywów ma miejsce wtedy, gdy aktywa zostają wykorzystane do zabezpieczenia należności wierzycieli. Zatem w razie upadku banku aktywa te nie są dostępne dla zwykłych wierzycieli. Takie wykorzystanie aktywów jako zabezpieczenia może być stosowane do pozyskania finansowania (służą do tego np. papiery wartościowe zabezpieczone aktywami, obligacje zabezpieczone i transakcje repo) lub do celów handlowych i zarządzania ryzykiem (np. instrumenty pochodne i pożyczki papierów wartościowych). W niektórych z tych operacji banki nie obciążają aktywów bezpośrednio w transakcji z kontrahentem, lecz poprzez partnerów centralnych, jeśli operacje te rozliczane są przez tych partnerów. Obciążone aktywa to takie, które w sposób bezpośredni lub dorozumiany zostały oddane w zastaw lub stanowią przedmiot umowy dotyczącej zagwarantowania, zabezpieczenia lub poprawy jakości kredytowej danej transakcji.

W wyniku nasilonego korzystania z finansowania zabezpieczonego i większego stosowania zabezpieczeń przy innych rodzajach transakcji (np. instrumentach pochodnych) od wybuchu kryzysu obciążenie aktywów rośnie. Wzrost ten, choć stosunkowo powszechny, jest bardziej znaczący w przypadku banków słabszych lub działających w słabszych krajach. De facto obciążenie aktywów nie może być rozpatrywane w oderwaniu od kryzysu i będącej jego skutkiem niewydolności rynków kredytowych i międzybankowych. Oprócz ograniczeń związanych z funkcjonowaniem rynków ilość i rodzaje zabezpieczonych instrumentów dłużnych zależą od wielu innych czynników, z których najważniejszymi są ceny, dostępność zabezpieczeń, nadzabezpieczenia i terminy zapadalności.

II.1. Ogólny poziom obciążenia aktywów

W pozostałej części załącznika poziom obciążenia aktywów oblicza się jako stosunek obciążonych aktywów do aktywów ogółem (13). Szczegółowe uwagi metodologiczne znajdują się w rozdziale VI.

Na wykresie 17 przedstawiono rozkład poziomu obciążenia aktywów za lata 2007 i 2011 (14). Jest to stosunek wszystkich obciążonych aktywów, w tym aktywów otrzymanych w transakcjach reverse repo (równoległych transakcjach repo), do aktywów ogółem. Jednak ze względu na pewne niejasności dotyczące dokładnej metodologii sprawozdawczej stosowanej przez niektóre banki poziom obciążenia został przedstawiony w postaci przedziałów, a nie pojedynczych wartości. Z danych wynika, że mediana poziomu obciążenia dla próby banków objętych tym badaniem wynosi ok. 25 % (ok. 23 %, jeśli wyłączy się równoległe transakcje repo).

Wykres 17

Rozkład relacji aktywów obciążonych (w tym równoległych transakcji repo) do aktywów ogółem, na koniec 2011 (pola niebieskie) i koniec 2007 (pola szare)

Z porównania danych za lata 2007 i 2011 wynika, że poziom obciążenia wzrósł w prawie wszystkich badanych bankach (15). Dla podzbioru 28 banków, które dostarczyły dane za oba lata, mediana wzrosła z 7 % do 27 %, a średnia, ważona aktywami ogółem, wzrosła z 11 % do 32 % (gdy uwzględni się równoległe transakcje repo).

Pomimo powszechności tej tendencji stopień wzrostu poziomu obciążenia różnił się zależnie od charakterystyki banków. Faktycznie banki z niższym ratingiem (poniżej A) (16) systematycznie wykazywały wyraźniejszy wzrost poziomu obciążenia (wykres 18) (17).

Wykres 18

Wzrost poziomu obciążenia między 2007 a 2011. w grupach banków o różnym ratingu (w pkt proc.) (18)

W 2011 r. banki z wyższymi ratingami (do A) miały przeciętnie znacznie niższy poziom obciążenia (wykres 19) (19). Stwierdzenie to nie dziwi, jednak nie powinno się go rozpatrywać w oderwaniu od związku między bankiem a państwem, w którym bank ten działa, gdyż niektóre banki z wyższym obciążeniem są ograniczane przez ryzyko kredytowe kraju. Różne kształtowanie się obciążenia w zależności od odporności banków i państw można uznać za potwierdzenie tezy, że podwyższone obciążenie jest (przynajmniej częściowo) skutkiem kryzysu.

Wykres 19

Rozkład poziomów obciążenia w grupach banków o różnym ratingu (w proc.), koniec 2011

II.2. Wpływ nadzabezpieczenia na poziom obciążenia

Poziom obciążenia zależy od rodzaju transakcji, w których dokonano zastawu aktywów, a ściśle mówiąc od związanych z nimi wymogów w zakresie nadzabezpieczenia (zob. wykres 20). Transakcje repo, równoległe transakcje repo i pożyczki papierów wartościowych to rodzaj finansowania zabezpieczonego, który wymaga mniejszej ilości zabezpieczeń, gdyż dokonywane w nich redukcje wartości są zazwyczaj mniejsze. Jednak najlepsze warunki do korzystania z nich mają instytucje z wyższym ratingiem, gdyż kontrahenci chętniej zawierają takie transakcje z instytucjami o większej odporności (por. wykres 21). Natomiast finansowanie z banku centralnego, obligacje zabezpieczone i inne zabezpieczone papiery wartościowe wymagają wyższego zabezpieczenia.

Wykres 20

Rozkład współczynnika nadzabezpieczenia wg rodzaju finansowania, koniec 2011

Wykres 21

Rozkład współczynnika nadzabezpieczenia wg rodzaju zabezpieczenia, koniec 2011

Bliższego wyjaśnienia wymaga kwestia obligacji zabezpieczonych. Poziom nadzabezpieczenia w wypadku tych obligacji zależy zasadniczo od trzech czynników: 1) wymogów regulacyjnych; 2) wymogów agencji ratingowych; 3) strategicznych decyzji instytucji dotyczących buforów nadzabezpieczenia, które chcą utrzymywać. W niektórych krajach (np. w Hiszpanii (20)) określony przepisami minimalny poziom nadzabezpieczenia w przypadku obligacji zabezpieczonych jest dość wysoki, w niektórych jest dość niski (21), w jeszcze innych (np. na Słowacji) do zabezpieczenia obligacji wymaga się całego portfela aktywów kwalifikowanych, a w pozostałych krajach w ogóle nie ma takich wymogów. Różne sposoby potraktowania tej kwestii mają istotne konsekwencje w zakresie nadzabezpieczenia, a tym samym również dla poziomu obciążenia aktywów. Nadzabezpieczenie może zatem częściowo wynikać z obowiązujących regulacji; zależy jednak ono także od ratingu, jaki instytucje chcą uzyskać dla swoich zabezpieczonych instrumentów dłużnych: wyższe nadzabezpieczenie daje inwestorom większe bezpieczeństwo, a zatem pozwala uzyskać wyższy rating. Ponadto instytucje same decydują, czy i jaki bufor chcą utrzymywać oprócz buforu wymaganego w regulacjach i przez agencje ratingowe. Jest to decyzja strategiczna. Bufor może być przy tym utrzymywany w ramach puli zabezpieczeń lub poza nią; praktyka w tym zakresie jest różna w różnych bankach i państwach.

II.3. Udział różnych rodzajów transakcji w obciążeniu

Nie powinno dziwić, że banki słabsze (o niższym ratingu) zazwyczaj w większym stopniu korzystają z finansowania zabezpieczonego, a zwłaszcza finansowania z banku centralnego, natomiast w bankach o wyższym ratingu struktura finansowania zabezpieczonego jest bardziej zróżnicowana, a wśród źródeł finansowania bardzo istotną rolę odgrywają transakcje repo, pożyczki papierów wartościowych i zabezpieczone papiery dłużne. Należy także zauważyć, że poziom finansowania zabezpieczonego w bankach o ratingu spekulacyjnym wydaje się wprawdzie tylko nieznacznie wyższy niż w bankach z ratingiem do BBB, ale może wzrosnąć, jeśli weźmie się pod uwagę ilość aktywów, które zostały zachowane przez banki o ratingu spekulacyjnym i przygotowane („spakowane”) do pozyskania finansowania, lecz jeszcze nie wykorzystane.

Wykres 22

Finansowanie zabezpieczone wg grup banków o różnym ratingu, koniec 2011

W rezultacie w bankach o najniższym ratingu poziom obciążenia jest stosunkowo wysoki; wynika to z kilku powodów. Po pierwsze, otrzymanie finansowania z banku centralnego wiąże się z obciążeniem dużej ilości aktywów, ponieważ wymagane nadzabezpieczenie jest wyższe niż w przypadku innych rodzajów finansowania (zob. wykres 20). Po drugie, banki o najniższym ratingu, nawet jeśli nie mają dostępu do rynków finansowania niezabezpieczonego z sektora prywatnego, mogą być zdolne do emisji instrumentów finansowania zabezpieczonego, pod warunkiem że złożą zabezpieczenie dobrej jakości. Po trzecie, banki te wyczerpały już dużą część aktywów dopuszczonych jako zabezpieczenie w operacjach refinansujących banku centralnego (zob. wykres 24, część środkowa) i w celu uzyskania środków z banku centralnego w coraz większym stopniu wykorzystują jako zabezpieczenie własne zachowane obligacje zabezpieczone i inne zabezpieczone papiery wartościowe. Po czwarte, takie zabezpieczenia oznaczają jednak nieco wyższe redukcje wartości niż w przypadku banków z najwyższym ratingiem (zob. wykres 24, część lewa).

III. RYZYKO

Ten rozdział poświęcony jest analizie ryzyka związanego z: 1) obciążeniem aktywów; 2) nowymi formami finansowania; oraz 3) koncentracją. W poniższej tabeli znajduje się podsumowanie głównych rodzajów ryzyka i wniosków.

Tabela 2

Główne rodzaje ryzyka wynikającego z rozwoju finansowania

Obciążenie aktywów Nowe formy finansowania Koncentracja 1. Strukturalne podporządkowanie wierzycieli niezabezpieczonych, np. deponentów 1. Przejrzystość, pewność, łatwość zarządzania i nadzoru 1. Baza inwestorów 2. Przyszły dostęp do rynków niezabezpieczonych: 1) wypieranie wierzycieli niezabezpieczonych; 2) utrzymanie dostępu do rynku i dyscypliny rynkowej; 3) zwiększona wrażliwość spreadów uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego na czynniki fundamentalne 2. Wzajemne powiązania 2. Instrumenty finansowania 3. Kwestie przejrzystości i prawidłowej wyceny 3. Ryzyko sporu sądowego i utraty reputacji; ochrona konsumenta 3. Profile zapadalności 4. Podwyższone ryzyko finansowania i płynności 4. Szczególne rodzaje ryzyka związane ze swapami płynnościowymi 4. Zakres geograficzny 5. Obciążenie warunkowe 6. Inne rodzaje ryzyka związanego z obciążeniem aktywów: 1) niedobór i ponowne użycie zabezpieczeń; 2) zarządzanie ryzykiem banku o wysokim obciążeniu 7. Inne rodzaje ryzyka związane z konkretnymi produktami lub transakcjami: 1) obligacjami zabezpieczonymi; 2) partnerami centralnymi

III.1. Ryzyko związane z obciążeniem aktywów

Rodzaje ryzyka wynikającego z obciążenia aktywów można ogólnie podzielić na następujące grupy: 1) strukturalne podporządkowanie wierzycieli niezabezpieczonych; 2) kwestie związane z przyszłym dostępem do rynków niezabezpieczonych; 3) kwestie związane z przejrzystością i prawidłową wyceną; 4) podwyższone ryzyko płynności; 5) kwestie związane z obciążeniem warunkowym; 6) kwestie związane z procyklicznością; 7) pozostałe rodzaje ryzyka. W tej części wspomniano także o szczególnych rodzajach ryzyka związanych z obligacjami zabezpieczonymi i operacjami z partnerami centralnymi.

III.1.1. Strukturalne podporządkowanie wierzycieli niezabezpieczonych

Jednym ze skutków obciążenia aktywów jest przesunięcie ryzyka między inwestorami. W wyniku większego obciążenia aktywów należności wierzycieli niezabezpieczonych – takich jak uprzywilejowani niezabezpieczeni posiadacze obligacji lub deponenci – stają się zazwyczaj bardziej ryzykowne, ponieważ ich podporządkowanie pogłębia się, gdy dług bardziej zabezpieczony przesuwa się wyżej w kolejności zaspokajania. Skala przesuwania się ryzyka między wierzycielami zależy m.in. od stopnia nadzabezpieczenia (tj. zakresu ochrony wierzycieli bardziej uprzywilejowanych), rodzaju pozostałych wierzycieli, modeli działalności i ogólnej jakości aktywów, a także od proporcji długu zabezpieczonego i niezabezpieczonego oraz od prawdopodobieństwa niewykonania zobowiązań. To, w jakim stopniu przesunięcie ryzyka stanowi zagrożenie dla wierzycieli niezabezpieczonych, zależy od ich możliwości wyceny tego ryzyka. Zatem dla istniejących wierzycieli niezabezpieczonych większym problemem niż bezwzględny poziom obciążenia są jego nieoczekiwane zmiany, gdyż nie można ich wycenić.

III.1.1.1. Strukturalne podporządkowanie deponentów

Jako że depozyty są dla banków formą uprzywilejowanego finansowania niezabezpieczonego, obciążenie zwiększa także ich ryzykowność, a w efekcie – odpowiedzialność funduszy ubezpieczeń depozytów (22). Strukturalne podporządkowanie depozytów jest mniejszym problemem w krajach, gdzie fundusze ubezpieczeń depozytów są finansowane ex ante ze składek instytucji objętych ubezpieczeniem. W takich przypadkach ryzyko wzrostu zobowiązań podatników wskutek obciążenia aktywów jest częściowo zredukowane. Aby zrekompensować funduszom ubezpieczeń depozytów większą ryzykowność, wysokość składek wnoszonych przez ubezpieczone instytucje mogłaby zmieniać się wraz z wysokością ryzyka, a konkretnie ryzyka wynikającego z obciążenia i związanego z nim podporządkowania deponentów.

Większa ryzykowność depozytów jest problemem szczególnie w tych państwach członkowskich, które nie mają specjalnych przepisów regulujących pierwszeństwo deponentów. Takie przepisy nadają funduszom ubezpieczeń depozytów status uprzywilejowany, przez co zmniejszają ewentualne obciążenie podatników w razie upadłości instytucji kredytowej (23). Większa ryzykowność depozytów stanowi także mniejszy problem w tych państwach członkowskich, gdzie obciążenie aktywów jest zwykle niskie z powodu limitów regulacyjnych. Część państw członkowskich wprowadziła bezpośrednie limity obciążenia związanego z obligacjami zabezpieczonymi, a część zastosowała rozdział między przyjmowaniem depozytów i udzielaniem kredytów hipotecznych. Z punktu widzenia niezabezpieczonych deponentów i inwestorów ważne jest prowadzenie analizy, czy nieobciążone aktywa wystarczyłyby na pokrycie niezabezpieczonych zobowiązań. Z badania przeprowadzonego przez ERRS wynika, że jest tak nadal w przypadku większości banków (zob. wykres 23), ale należy zwrócić uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, w przypadku niektórych banków uczestniczących w badaniu nieobciążone aktywa nie pokrywają finansowania niezabezpieczonego w wystarczającym stopniu. Po drugie, stopień pokrycia jest niższy wśród banków o gorszym ratingu.

Wykres 23

Rozkład wskaźnika aktywów nieobciążonych do niezabezpieczonego finansowania ogółem, dla grup banków o różnym ratingu, koniec 2011

III.1.2. Kwestie związane z przyszłym dostępem do rynków niezabezpieczonych

1. Wypieranie wierzycieli niezabezpieczonych

Wysoki poziom obciążenia aktywów – zarówno w przypadku instytucji, w których już teraz jest on wysoki, jak i tych, gdzie może zwiększyć się w przyszłości – może wzmagać oczekiwania dalszego obciążenia. Takie oczekiwania mogą z kolei powodować wzrost kosztu finansowania niezabezpieczonego do poziomów, których banki nie będą mogły lub nie będą chciały zaakceptować. Ponadto, ze względu na stosowanie rygorystycznych kryteriów, jakość obciążonych aktywów jest zazwyczaj lepsza niż jakość aktywów nieobciążonych. W skrajnych przypadkach udział długu zabezpieczonego w finansowaniu banków może stać się nieproporcjonalnie duży, z nadzabezpieczeniem finansowanym przez depozyty detaliczne (jedyne źródło niezabezpieczonego długu) i/lub fundusze własne.

Wyniki badania ERRS świadczą o tym, że jeśli do oceny ryzyka kredytowego stosuje się wagi ryzyka, ryzyko to dla aktywów obciążonych jest zasadniczo niższe niż dla aktywów nieobciążonych. Natomiast gdy oceny dokonuje się według przynależności do przedziałów odpowiadających relacji wysokości kredytu do wartości zabezpieczenia (wskaźnikowi LTV), wówczas nie ma istotnej różnicy między aktywami obciążonymi i nieobciążonymi. Z danych wynika, że wniosek ten jest też prawdziwy dla pojedynczych banków uczestniczących w badaniu. Mimo to niejednakowa struktura aktywów w obu kategoriach może przy porównaniach prowadzić do pewnego zniekształcenia wyników.

Taka sytuacja ma negatywny wpływ na stabilność finansową, gdyż powoduje pogorszenie strukturalnego podporządkowania deponentów i sytuacji płynnościowej banków. To ryzyko ma mniejsze szanse zmaterializować się w systemie bankowym z taką strukturą zobowiązań, w której podporządkowanie innych wierzycieli jest niewielkie, lub w systemie, gdzie zasoby kapitału są wystarczające, by poradzić sobie z wysokim obciążeniem (np. w systemach nordyckich).

2. Utrzymanie dostępu do rynku i dyscypliny rynkowej

Wysokie obciążenie aktywów może również zmniejszyć różnorodność kontrahentów gotowych inwestować w bankowe instrumenty dłużne, co potencjalnie może doprowadzić do nadmiernej koncentracji rynku. Jako że niektóre instytucje już teraz stosują limity ekspozycji wobec jednego kontrahenta, może im to dodatkowo utrudnić zarządzanie finansowaniem.

W kwestii funkcjonowania rynku teoria finansów zakłada, że inwestorzy lokujący środki w długu niezabezpieczonym mają odpowiednie zachęty do monitorowania sytuacji rynkowej i odpowiedniego dostosowywania cen. Bank, który zwiększa wykorzystanie finansowania zabezpieczonego (i tym samym swój poziom obciążenia), będzie przywiązywać mniejszą wagę do dyscypliny, jaką próbują narzucić wierzyciele niezabezpieczeni poprzez ceny długu niezabezpieczonego, gdyż jest mniej od nich zależny.

3. Wyższa wrażliwość spreadów uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego na zmienne fundamentalne

W otoczeniu, gdzie przypadki niewykonania zobowiązań należą do rzadkości, jego wystąpienie jest mało prawdopodobne, a konsekwencje w zakresie strukturalnego podporządkowania dla wierzycieli niezabezpieczonych są ograniczone lub znikome. Natomiast kiedy prawdopodobieństwo niewykonania zobowiązań zaczyna wzrastać, skutki strukturalnego podporządkowania powinny zostać racjonalnie uwzględnione w spreadach. Nieoczekiwane niekorzystne wydarzenia mogłyby zatem prowadzić do gwałtownych skoków kosztu finansowania niezabezpieczonego, zwiększając tym samym możliwość wystąpienia zakłóceń na rynkach niezabezpieczonych.

III.1.3. Kwestie związane z przejrzystością i prawidłową wyceną

Modele i informacje stosowane przez agencje ratingowe i inne podmioty do wyliczenia obciążenia aktywów i potencjalnego podporządkowania strukturalnego odbiegają od faktycznych warunków empirycznych oraz wymagają ciągłych zmian i aktualizacji. Ze względu na te modyfikacje istnieje ryzyko, że rating uprzywilejowanego długu niezabezpieczonego zostanie obniżony, co z kolei może wywołać obniżenie ratingu finansowania zabezpieczonego (w związku z tym, że rating emitenta wpływa na bieżąco na rating obligacji zabezpieczonych).

Ponadto ryzyko związane z obciążeniem aktywów trudno jest określić ilościowo, ponieważ nie ujawnia się takich danych i nie było wcześniej takich przypadków. Brakuje jasności w kwestii ryzyka związanego z obciążeniem warunkowym (zob. część III.1.5) i obciążeniem wynikającym z udziału w rynku repo i operacjach banku centralnego oraz z nadzabezpieczenia. Niewystarczające ujawnianie informacji o obciążeniu może doprowadzić do tego, że obciążenie aktywów nie będzie odpowiednio wycenione przez niezabezpieczonych wierzycieli. W takiej sytuacji, gdy ryzyko się zmaterializuje, obciążenie aktywów może zaskoczyć rynek, co zwiększy problemy banków z pozyskaniem finansowania.

W przypadku uporządkowanej likwidacji inwestorzy zabezpieczeni będą mieć powody, by zmuszać banki do sprzedaży zabezpieczeń, prawdopodobnie po obniżonej cenie (wyprzedaż), bez względu na skutki dla rynku, gdyż sami są stosunkowo dobrze chronieni dzięki nadzabezpieczeniu (i podwójnemu zabezpieczeniu w przypadku obligacji zabezpieczonych). Mogą na tym ucierpieć inni zainteresowani, np. niezabezpieczeni inwestorzy i deponenci, co jednak bardzo trudno uwzględnić w cenach rynkowych.

Oprócz wahań cen wynikających z czynników fundamentalnych, takich jak ryzyko niewykonania zobowiązań, w okresach napięć do niewłaściwej wyceny mogą przyczynić się także zachowania stadne inwestorów, zwłaszcza ucieczki w instrumenty wysokiej jakości lub instrumenty płynne. Niewłaściwa wycena może także wynikać z różnego traktowania poszczególnych instrumentów przez przepisy prawa. Na przykład ze względu na niższe wymogi kapitałowe w przypadku obligacji zabezpieczonych, banki – także w roli kontrahentów – mogą preferować inwestowanie w te obligacje; wzrost podaży środków przeznaczanych na te instrumenty może doprowadzić do spadku ich rentowności.

III.1.4. Wyższe ryzyko finansowania i ryzyko płynności

W normalnych warunkach obciążenie aktywów powoduje w bankach wzrost ogólnego ryzyka związanego z finansowaniem i płynnością, ponieważ może zmniejszyć pole manewru danej instytucji w zakresie finansowania. Obecnie jednak finansowanie zabezpieczone wraz z odpowiednim obciążeniem pozwala bankom funkcjonować, nawet jeśli inne źródła finansowania są niedostępne.

W szczególności jeśli poziom obciążenia aktywów z tytułu już uzyskanego refinansowania jest wysoki, zmniejsza się ilość aktywów, które mogą stanowić zabezpieczenie akceptowane przez bank centralny, co niekorzystnie wpływa na zdolność banków centralnych do dostarczania wsparcia płynnościowego (wykres 25). Zatem większa rola obciążania aktywów w finansowaniu banków może zmniejszyć skuteczność mechanizmu transmisji polityki pieniężnej. Ponadto wysokie poziomy obciążenia mogą doprowadzić do wzrostu ryzyka systemowego w sektorze bankowym i/lub wzrostu ryzyka kredytowego w bankach centralnych, jeśli postanowią one rozszerzyć zakres akceptowanych zabezpieczeń bez wprowadzenia odpowiednich redukcji wartości.

Jak wspomniano powyżej, z badania ERRS dotyczącego obciążenia aktywów i nowych form finansowania wynika, że instytucje o niższych ratingach mają wyższy poziom obciążenia. Zatem ich pole manewru w zakresie pozyskiwania dalszych środków z banku centralnego jest mniejsze niż w przypadku innych instytucji. I faktycznie z bardziej szczegółowej analizy wynika, że banki o niższych ratingach już wykorzystały jako zabezpieczenie znaczne kwoty własnych zachowanych papierów dłużnych (zob. wykres 24, lewa część).

Wykres 24

Finansowanie z banku centralnego: nadzabezpieczenie, nieobciążone aktywa akceptowane przez bank centralny, udział finansowania z banku centralnego – rozkład dla grup banków o różnym ratingu, koniec 2011

Struktura nieobciążonych aktywów dopuszczonych jako zabezpieczenie w operacjach banku centralnego jest różna dla grup banków o różnych ratingach: w przypadku banków o niższych ratingach udział instrumentów dłużnych, które zostały wyemitowane przez instytucje kredytowe (z wyjątkiem obligacji zabezpieczonych) oraz przez przedsiębiorstwa i innych emitentów, we wszystkich nieobciążonych aktywach dopuszczanych do operacji refinansujących banku centralnego jest wyższy, natomiast udział gotówki i kredytów jest niższy (zob. wykres 25). Ponadto udział dłużnych papierów wartościowych wyemitowanych przez instytucje kredytowe i przedsiębiorstwa jest zwykle wyższy, kiedy udział nieobciążonych aktywów kwalifikowanych w aktywach ogółem jest niższy (zob. wykres 32). Wyższy udział dłużnych papierów wartościowych wyemitowanych przez instytucje kredytowe jest częściowo potwierdzeniem wniosku, że instytucje o niższych ratingach do pozyskania finansowania coraz częściej wykorzystują zachowane papiery zabezpieczone. Ponadto udział zachowanych papierów zabezpieczonych jest najwyższy w przypadku banków o ratingu spekulacyjnym i to te papiery są najczęściej przekazywane jako zabezpieczenie w operacjach banku centralnego (24).

Wykres 25

Podział aktywów nieobciążonych dopuszczanych jako zabezpieczenie w operacjach banku centralnego dla grup banków o różnym ratingu, koniec 2011

Poza tym banki w niektórych krajach obciążyły już znaczną część swoich portfeli kredytowych, co widać na wykresie 26. Należy tu jednak dodać, że niektóre instrumenty, zwłaszcza obligacje zabezpieczone, zawierają znaczne kwoty nadzabezpieczenia, z którego można potencjalnie skorzystać (szczegółowa analiza w części II.2).

Wykres 26

Wskaźnik kredytów obciążonych do kredytów ogółem dla różnych krajów, koniec 2011

W pewnych warunkach obciążenie może także zwiększać potencjalne odpływy kapitałowe. Spadek wartości lub ilości istniejących zabezpieczeń stwarza ogólnie potrzebę złożenia dodatkowego zabezpieczenia. Obniżenie ratingu zwiększa ryzyko kontrahenta, a zatem może powodować dodatkowe wezwania do uzupełnienia depozytu zabezpieczającego (por. część III.1.5 o obciążeniu warunkowym).

III.1.5. Obciążenie warunkowe

W razie wystąpienia niekorzystnego wydarzenia, takiego jak obniżenie ratingu, spadek wartości zabezpieczenia lub ogólna utrata zaufania, istnienie obciążenia aktywów zazwyczaj pociąga za sobą konieczność ich dalszego obciążania. Takie niekorzystne wydarzenia mogą bowiem spowodować większe redukcje wartości lub automatyczne wezwania do uzupełnienia depozytu zabezpieczającego, które wynikają ze zobowiązań umownych lub przekonania o wzroście ryzyka kontrahenta. Inwestorzy mogą przy tym zostać zaskoczeni, gdyż wpływ niektórych pozycji, np. instrumentów pochodnych, na obciążenie jest trudny do przewidzenia.

Ponadto w przypadku obligacji zabezpieczonych spadek wartości zabezpieczenia może mieć negatywne konsekwencje, takie jak konieczność uzupełnienia przez emitenta puli zabezpieczeń poprzez dodanie kredytów o bardziej odpowiednim wskaźniku LTV i jakości. Ostry spadek wartości puli zabezpieczeń byłby w efekcie zachętą dla banku do wykupu własnych obligacji zabezpieczonych, co mogłoby doprowadzić do powstania po stronie emitenta istotnej luki w finansowaniu.

W badaniu ERRS zebrano także informacje o obciążeniu warunkowym według trzech niekorzystnych scenariuszy. Wyniki przedstawia wykres 27. Gdy przyjęte scenariusze rozpatruje się osobno, żaden nie wydaje się mieć istotnego wpływu na średni poziom obciążenia. Niektóre banki wydają się natomiast mniej odporne przy scenariuszach zakładających potencjalny wzrost obciążenia do ponad 10 % łącznych aktywów. Przy interpretacji tych wyników należy zachować ostrożność, gdyż skutki scenariuszy zostały wyliczone przez same banki, zatem użyte metody i założenia mogą się od siebie znacznie różnić.

Wykres 27

Zmiany w rozkładzie poziomu obciążenia przy niekorzystnych scenariuszach (wg banku), koniec 2011

III.1.6. Inne rodzaje ryzyka związanego z obciążeniem aktywów

W tej części omówiono inne potencjalne rodzaje ryzyka wynikającego z wysokiego poziomu obciążenia aktywów: 1) niedobór i ponowne użycie zabezpieczeń; oraz 2) zarządzanie ryzykiem banku o wysokim obciążeniu.

1. Niedobór i ponowne użycie zabezpieczeń

W ciągu ostatnich kilku lat popyt na zabezpieczenia, a konkretnie na bezpieczne aktywa (zob. diagram 1) znacznie wzrósł. Część tego popytu jest związana z finansowaniem zabezpieczonym i wykorzystaniem zabezpieczeń w transakcjach poza rynkiem regulowanym. Jednocześnie podaż bezpiecznych aktywów ucierpiała wskutek niepewności co do odporności niektórych państw oraz zmniejszenia się sekurytyzacji. W tym samym czasie zmalało ponowne wykorzystanie zabezpieczeń (por. Singh (25)), tj. możliwość użycia złożonego już zabezpieczenia do własnych celów, co zrodziło jeszcze większą presję w zakresie dostępności zabezpieczeń.

Diagram 1

Popyt na zabezpieczenia dobrej jakości

Ryzyko związane z niedoborem zabezpieczeń jest dwojakie. Z jednej strony spadek dostępności i faktycznego ponownego wykorzystania zabezpieczeń może być przeszkodą w pozyskiwaniu finansowania przez instytucje finansowe. Z drugiej strony zwiększenie ponownego wykorzystania oznacza dłuższe i bardziej złożone łańcuchy pośrednictwa, co może doprowadzić do wzrostu wzajemnych powiązań i stać się także ryzykowne dla inwestorów końcowych, gdyż może utrudnić im odzyskanie zabezpieczenia.

2. Zarządzanie ryzykiem banku o wysokim obciążeniu

Kolejnym ryzykiem, o którym warto wspomnieć, jest to, że bank o wysokim obciążeniu jest trudniejszy w zarządzaniu i nadzorze niż instytucje o podobnym modelu działalności i/lub potrzebach finansowych, lecz o niższym obciążeniu. Większa trudność polega głównie na tym, że w razie wystąpienia wstrząsów kierownictwo ma mniej możliwości reagowania. W banku o wysokim poziomie obciążenia niekorzystne wstrząsy mogą rozprzestrzenić się szybciej niż w banku o niskim obciążeniu.

Wszystkie instytucje powinny mieć odpowiednie systemy zarządzania ryzykiem w odniesieniu do płynności i finansowania, a zwłaszcza monitorowania poziomów obciążenia. Instytucje o wysokim poziomie obciążenia powinny w swoich systemach zarządzania uwzględnić to, że w razie wystąpienia wstrząsu ich pole manewru jest mniejsze. Organy nadzoru bankowego powinny zdawać sobie sprawę z panujących warunków i ich skutków dla zarządzania ryzykiem.

III.1.7. Inne rodzaje ryzyka związanego z konkretnymi produktami lub transakcjami

1. Szczególne rodzaje ryzyka związanego z obligacjami zabezpieczonymi

Te rodzaje ryzyka związanego z obligacjami zabezpieczonymi, które są wspólne również dla innych rodzajów finansowania zabezpieczonego i które dotyczą obciążenia w ujęciu bardziej ogólnym, zostały już wymienione w poprzednich częściach.

Przede wszystkim w niektórych państwach członkowskich brakuje pewności prawnej w kwestii ewentualnej niewypłacalności emitenta obligacji zabezpieczonych. Dotyczy to w szczególności oddzielenia puli zabezpieczeń od aktywów emitenta oraz czasu, w jakim zaspokaja się wierzycieli. Finansowanie niezabezpieczone staje się należne natychmiast po ogłoszeniu upadłości, natomiast terminu wykupu obligacji zabezpieczonych zazwyczaj się nie przyspiesza. Jeśli zatem (wbrew wcześniejszym założeniom) pula zabezpieczeń nie wystarczy na pokrycie wszystkich zabezpieczonych należności, może się okazać, że wpływy z masy upadłościowej zostały już przekazane inwestorom niezabezpieczonym.

Ze względu na niższe narzuty kapitałowe związane z obligacjami zabezpieczonymi (w porównaniu z innymi rodzajami dłużnych papierów wartościowych) oraz propozycję ich kwalifikacji jako aktywów płynnych na potrzeby wskaźnika LCR i propozycję zwolnienia ich z limitów dotyczących bardzo dużych ekspozycji w ramach CRD IV (ostateczna decyzja należy do krajowych organów nadzorczych), banki będą mieć na tyle duże zachęty do wymieniania się obligacjami zabezpieczonymi, że zwiększy to wzajemne powiązania w sektorze bankowym, a w efekcie – ułatwi przenoszenie się wstrząsów na rynkach finansowych.

Ponadto, jako że emitent nie ma obowiązku ujawnić szczegółowych informacji o aktywach wchodzących w skład puli zabezpieczeń, ten brak przejrzystości może doprowadzić do niewłaściwej wyceny aktywów przez rynek.

Jeszcze jeden rodzaj ryzyka wynika z różnicy między dochodowością obligacji zabezpieczonych a stopą zwrotu, jaką niektórzy inwestorzy, zwłaszcza zakłady ubezpieczeń, muszą uzyskać, by zapewnić zysk gwarantowany, do jakiego zobowiązali się w umowach (np. ubezpieczenia na życie). Z tego względu mogą skłaniać się do kupowania bardziej ryzykownych produktów. Z kolei emitenci obligacji zabezpieczonych mogą czuć się zmuszeni do obniżenia ich jakości. Takie działania prowadzą jednak do wyższego ryzyka i mogą doprowadzić do powstania efektu epidemii między rynkami obligacji zabezpieczonych.

Ramka 1

Różnice w przepisach krajowych dotyczących obligacji zabezpieczonych

Krajowe przepisy dotyczące obligacji zabezpieczonych obowiązujące w poszczególnych państwach europejskich różnią się między sobą. Niniejsza ramka poświęcona jest tym różnicom, które są ważne z perspektywy ryzyka systemowego.

1. Kto może emitować obligacje zabezpieczone?

Według przepisów krajowych obligacje zabezpieczone mogą być emitowane przez instytucje kredytowe, wyłącznie przez instytucje wyspecjalizowane lub przez jedne i drugie. Szczególną cechą instytucji wyspecjalizowanych jest to, że nie przyjmują one depozytów, a ich głównym źródłem finansowania są obligacje zabezpieczone.

2. Przepisy dotyczące aktywów zabezpieczających

Choć zasady dotyczące obligacji zabezpieczonych mają charakter krajowy, dyrektywa w sprawie wymogów kapitałowych (dalej zwana CRD) (26) podaje własną definicję obligacji zabezpieczonych (27). Dyrektywa ta określa w szczególności, jakie aktywa mogą się znaleźć w puli zabezpieczeń. Należą do nich m.in.: a) hipoteczne kredyty mieszkaniowe i komercyjne najlepszej jakości; b) należności lub gwarancje od innych instytucji kredytowych; c) gwarancje/kredyty sektora publicznego (niektóre przepisy krajowe określają minimalny próg jakości kredytowej); oraz d) hipoteki okrętowe.

Im szersze kryteria kwalifikacji zabezpieczeń, tym większe są możliwości emisji obligacji zabezpieczonych. Z tego względu szeroka definicja aktywów mogących wejść w skład puli zabezpieczeń może przyczynić się do wzrostu poziomu obciążenia aktywów i tym samym do podporządkowania strukturalnego innych wierzycieli. Dyrektywa CRD określa także limity wskaźnika LTV dla kredytów, które mogą się znaleźć w puli zabezpieczeń. Dopuszczalne limity wskaźnika LTV są najwyższe w przypadku mieszkaniowych kredytów hipotecznych (80 %), a najniższe – w przypadku komercyjnych kredytów hipotecznych (60 %).

3. Podporządkowanie wierzycieli

W razie ogłoszenia upadłości posiadacze obligacji zabezpieczonych są traktowani preferencyjnie, ponieważ mają prawo do wpływów z puli zabezpieczeń.

Poziom podporządkowania zależy od liczby i rodzaju pozostałych wierzycieli danej instytucji. Podporządkowanie nie dotyczy instytucji wyspecjalizowanych, które finansują się wyłącznie obligacjami zabezpieczonymi. Zwłaszcza w przypadku instytucji nieprzyjmujących depozytów wierzycielami są inwestorzy nieobjęci ubezpieczeniem depozytów. W instytucjach przyjmujących depozyty deponenci i inni wierzyciele mają status podporządkowany w stosunku do posiadaczy obligacji zabezpieczonych.

4. Przepisy dotyczące rozdziału aktywów i upadłości

W razie upadłości ważne są preferencyjne prawa przyznane posiadaczom obligacji zabezpieczonych, zwłaszcza że posiadacze obligacji zazwyczaj mają również dostęp do masy upadłościowej instytucji (podwójne zabezpieczenie). Podwójne zabezpieczenie przyczynia się do zwiększenia podporządkowania strukturalnego pozostałych wierzycieli. Ponadto podporządkowanie strukturalne zwiększa się, jeżeli przepisy krajowe dopuszczają szybsze zaspokojenie w razie upadłości, np. gdy na wypadek niewypłacalności wymagane jest dodatkowe zabezpieczenie.

5. Przepisy dotyczące zarządzania aktywami i pasywami w puli zabezpieczeń

Niedopasowanie obligacji zabezpieczonych i aktywów mogących znaleźć się w puli zabezpieczeń może wiązać się ze znacznym ryzykiem w zakresie zarządzania aktywami i pasywami. Chodzi o to, w jakim zakresie dopuszczane jest ryzyko kursowe, stopy procentowej, płynności i przedterminowej spłaty. Rygorystyczne uregulowanie kwestii ryzyka związanego z zarządzaniem aktywami i pasywami oznaczałyby, ceteris paribus, że banki-emitenci mogą podejmować tylko minimalne ryzyko oprócz nierozłącznie związanego z ich działalnością ryzyka kredytowego; ma to zapewnić lepsze dopasowanie pomiędzy wyemitowanymi obligacjami zabezpieczonymi i aktywami bazowymi w puli zabezpieczeń. Ograniczenie możliwości podejmowania ryzyka innego niż kredytowe zmniejsza prawdopodobieństwo, że pula zabezpieczeń okaże się nieodpowiednia. Może także zmniejszyć wymogi dotyczące nadzabezpieczenia.

6. Przepisy dotyczące obciążenia aktywów

Aby chronić deponentów i innych zwykłych wierzycieli, niektóre kraje wprowadziły przepisy pozwalające nakładać limity obciążenia aktywów przy emisji obligacji zabezpieczonych. Do krajów tych należą: Australia, Holandia, Kanada, Stany Zjednoczone, Włochy i Zjednoczone Królestwo. W Holandii i Zjednoczonym Królestwie limit obciążenia aktywów wyznacza się dla każdego przypadku osobno. Większość krajów nie ma jednak tego rodzaju limitów. Dotyczy to Danii, Finlandii, Francji, Irlandii, Niemiec, Norwegii i Szwecji. Agencje ratingowe oprócz obowiązujących limitów regulacyjnych dotyczących obciążenia aktywów stosują także progi obciążenia aktywów wymagane do utrzymania określonego ratingu.

2. Szczególne rodzaje ryzyka związanego z partnerami centralnymi

Wprawdzie naciski organów regulacyjnych na większe korzystanie z usług partnerów centralnych może przynieść znaczne korzyści, zwłaszcza w postaci spadku ryzyka kontrahenta i stopnia wzajemnych powiązań, ale trzeba też wiedzieć, że wiąże się z tym pewne ryzyko. Dwa rodzaje tego ryzyka wymagają uważnego monitoringu.

Po pierwsze, udział partnerów centralnych, jako że powoduje zwiększenie obciążenia aktywów, może mieć niekorzystny wpływ na warunki finansowania i dostępność zabezpieczeń. Przeniesienie do partnerów centralnych transakcji, które w innym razie nie byłyby przez nich rozliczane (28), może zwiększyć popyt na zabezpieczenia wysokiej jakości. Składanie u partnerów centralnych coraz wyższych kwot zabezpieczenia dobrej jakości oznacza, że coraz mniej pozostaje na inne cele. W porównaniu z rozrachunkiem dwustronnym kompensowanie wielostronne dokonywane przez partnerów centralnych powinno oznaczać mniejsze zapotrzebowanie na zabezpieczenia i kapitał. Dlatego też inicjatywy legislacyjne opowiadające się za rozliczeniem centralnym popierają rozwiązania wymagające mniejszej ilości zabezpieczeń. Ponadto wymogi dotyczące depozytów zabezpieczających stosowane przez partnerów centralnych mogą zmniejszyć podaż zabezpieczeń w systemie bankowym, choć zabezpieczenia otrzymane w gotówce są zazwyczaj reinwestowane.

Po drugie, zarządzanie ryzykiem przez partnerów centralnych może wpłynąć na ryzyko płynności w systemie bankowym. W razie zmiany sytuacji na rynku partnerzy centralni mogą jednostronnie wprowadzić nieoczekiwane i znaczne zmiany depozytu początkowego, co miałoby niekorzystny wpływ na sytuację płynnościową w całym systemie. Aby uwzględnić ryzyko kredytowe w okresie napięć, partnerzy centralni stosują działania procykliczne – domagają się podwyższenia wymaganych depozytów zabezpieczających, a nawet odmawiają rozrachunku niektórym kontrahentom. Jednak według rozporządzenia EMIR Europejski Urząd Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych powinien uwzględnić wpływ depozytów zabezpieczających na procykliczność w definicji standardów technicznych w zakresie wymogów dotyczących depozytów zabezpieczających w odniesieniu do partnerów centralnych.

Istnieją także inne rodzaje ryzyka związanego z partnerami centralnymi, które nie wchodzą jednak w zakres niniejszego załącznika, np. możliwość przeniesienia ryzyka systemowego z banków na partnerów centralnych, a przez partnerów centralnych na inne podmioty, oraz potencjalny arbitraż regulacyjny, przy którym konkurencja między partnerami centralnymi może doprowadzić do obniżenia standardów.

III.1.8. Czynniki wywołujące materializację ryzyka

Do czynników mogących wywołać materializację ryzyka związanego z obciążeniem należą m.in. kryzysy zaufania, obniżki ratingów, dodatkowe wezwania do uzupełnienia depozytu zabezpieczającego oraz zwiększenie obciążenia aktywów samo w sobie. Skutki upadku jednego banku (wynikającego z działania jednego lub kilku z wymienionych czynników) mogłyby rozprzestrzenić się na inne instytucje. Ponadto, jeśli rynki utracą zaufanie lub przestaną normalnie funkcjonować, wówczas nawet banki o niskim obciążeniu mogą utracić dostęp do finansowania.

III.1.9. Stabilność obciążenia aktywów

Z jednej strony należy podkreślić, że wprawdzie osiągnięcie takiego poziomu obciążenia, który jest niemożliwy do utrzymania na dłuższą metę, rodzi pewne ryzyko, ale finansowanie zabezpieczone i zabezpieczanie innych transakcji niesie ze sobą również korzyści. Zabezpieczanie transakcji zmniejsza ryzyko kontrahenta, dzięki czemu instrumenty finansowania zabezpieczonego stają się bardziej stabilne. Ponadto instrumenty te pozwalają na dywersyfikację źródeł finansowania i kontrahentów (zob. część III.3 o rodzajach ryzyka związanego z koncentracją). Poza tym finansowanie zabezpieczone jest zazwyczaj bardziej efektywne kosztowo i może tworzyć dla banków dodatkowe zachęty do zapewnienia dobrej jakości kredytów.

Z drugiej strony nie można nie doceniać ryzyka związanego z nadmiernym obciążeniem, szczegółowo omówionego w części III.1. Jeśli obciążenie przekroczy pewien poziom, zaczyna samo się napędzać, aż osiągnie punkt, w którym uzyskanie finansowania zabezpieczonego przestaje być możliwe ze względu na brak zabezpieczeń, a jednocześnie finansowanie niezabezpieczone jest nieosiągalne z powodu wyższych premii za ryzyko.

Nie ma jednego poziomu, powyżej którego obciążenie bilansu byłoby niemożliwe do utrzymania na dłuższą metę. Jednym ze wskaźników zdolności banków do finansowania się poprzez obciążanie aktywów jest pozostała wielkość aktywów dopuszczanych jako zabezpieczenie finansowania z banku centralnego, zarówno w ujęciu jednostkowym, jak i zagregowanym, jako że po tę formę finansowania sięga się w ostateczności.

III.1.10. Wpływ obciążenia aktywów na gospodarkę realną

III.1.10.1. Wpływ bezpośredni

Bezpośredni wpływ obciążenia aktywów na gospodarkę realną jest związany głównie z kanałem kredytowym.

1. Zabezpieczanie może doprowadzić do ograniczenia ogólnego wzrostu bilansów i akcji kredytowej banków

a. Ze względu na istnienie zabezpieczenia finansowanie zabezpieczone jest uznawane za mniej zmienne niż finansowanie niezabezpieczone. Ponieważ jednak ilość zabezpieczeń mogących podlegać obciążeniu nie jest nieskończona, również ilość finansowania zabezpieczonego jest ograniczona. Ponadto gdy wystąpi jakieś niekorzystne wydarzenie, wyższe poziomy obciążenia prowadzą zazwyczaj do dalszego obciążania (zob. część III.1.5). Ceteris paribus, niedobór finansowania (zabezpieczonego) sam w sobie wpływa bezpośrednio na podaż kredytów bankowych, a zatem na gospodarkę realną / wzrost gospodarczy (z powodu ograniczeń podaży kredytów inwestycje są odraczane lub w ogóle odwoływane) (29).

b. Jeśli banki będą miały ograniczone możliwości pozyskania finansowania zabezpieczonego, będą musiały szukać innych źródeł finansowania. Jednak inne źródła także są ograniczone: silna konkurencja o depozyty detaliczne może zwiększyć zmienność depozytów i koszty finansowania banków. Zatem przez jakiś czas koszty finansowania niezabezpieczonego mogą być wysokie, zwłaszcza dla banków o wysokim poziomie obciążenia.

2. Wzrost finansowania zabezpieczonego może doprowadzić do zniekształcenia alokacji kredytów

Im bardziej bank będzie zależny od finansowania zabezpieczonego, tym wyższe stanie się prawdopodobieństwo, że przy inwestycjach w aktywa jego głównym celem będzie uzyskanie możliwości ich obciążania. Możliwość taką dają m.in. obligacje skarbowe o najwyższych ratingach oraz hipoteczne kredyty komercyjne i mieszkaniowe. Ponieważ aktywa takie jak kredyty dla małych i średnich przedsiębiorstw są uważane za aktywa o niższej jakości i zazwyczaj nie są dopuszczane jako zabezpieczenie (np. w tradycyjnych obligacjach zabezpieczonych i transakcjach repo), ich udział w bilansie o wysokim obciążeniu może spaść. Naturalnie poziom kredytów udzielonych różnym podmiotom gospodarczym zależy także od innych czynników, takich jak ceny finansowania, konkurencja oraz zdolność wpływania na ceny kredytów i rentowność innych aktywów. Zniekształcona alokacja kredytów mogłaby nawet niekorzystnie wpłynąć na wzrost gospodarczy z powodu ograniczonej podaży kredytów dla sektorów niedających możliwości lub dających mniejsze możliwości obciążania aktywów (np. MŚP lub spółek kapitałowych).

III.1.10.2. Wpływ pośredni

Pośredni wpływ obciążenia aktywów na gospodarkę realną objawia się zazwyczaj w długim okresie. Wprawdzie trudno jest go oszacować, ale może okazać się znaczący.

1. Zwiększona procykliczność pośrednictwa kredytowego

Obciążenie aktywów może poprzez pośrednictwo finansowe wzmocnić procykliczność gospodarki realnej. Z jednej strony, jak wspomniano w części III.1.5, wartość zabezpieczeń zwykle zwiększa się w okresach dobrej koniunktury, a zmniejsza w okresach dekoniunktury (m.in. dlatego, że redukcje wartości, wezwania do uzupełnienia depozytów zabezpieczających, jakość aktywów i apetyt inwestorów na ryzyko kształtują się podobnie). Prowadzi to automatycznie do wzrostu podaży kredytów bankowych w dobrych czasach i do jej spadku w złych. Przy wysokich poziomach obciążenia system finansowy może być bardziej narażony na ryzyko, gdyż jest podatniejszy na procykliczne zmiany wartości aktywów bazowych. W związku z tym podaż kredytów (nadpodaż kredytów / kryzys kredytowy) i marże kredytowe (niewłaściwa wycena ryzyka kredytowego / ryzyka płynności) są mniej podatne na duże wahania procykliczne, co jest korzystniejsze dla zrównoważonego wzrostu w długim okresie.

Z drugiej strony, finansowanie niezabezpieczone w odniesieniu do pośrednictwa kredytowego może być procykliczne, gdyż zazwyczaj jest ono jednym z bardziej zmiennych źródeł finansowania. W związku z tym w okresach n