DECYZJA KOMISJI (UE) 2018/813

z dnia 14 maja 2018 r.

w sprawie sektorowego dokumentu referencyjnego dotyczącego najlepszych praktyk zarządzania środowiskowego, sektorowych wskaźników efektywności środowiskowej oraz kryteriów doskonałości dla sektora rolnictwa na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS)

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

KOMISJA EUROPEJSKA,

uwzględniając Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej,

uwzględniając rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS), uchylające rozporządzenie (WE) nr 761/2001 oraz decyzje Komisji 2001/681/WE i 2006/193/WE (1), w szczególności jego art. 46 ust. 1,

a także mając na uwadze, co następuje:

Rozporządzeniem (WE) nr 1221/2009 zobowiązuje się Komisję do opracowania sektorowych dokumentów referencyjnych dotyczących poszczególnych sektorów gospodarki. Dokumenty te muszą obejmować najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego, wskaźniki efektywności środowiskowej oraz, w stosownych przypadkach, kryteria doskonałości i systemy oceny poziomu efektów działalności środowiskowej. Organizacje zarejestrowane lub przygotowujące się do zarejestrowania w systemie ekozarządzania i audytu, który ustanowiono tym rozporządzeniem, mają obowiązek uwzględnić te dokumenty podczas przygotowywania swoich systemów zarządzania środowiskowego oraz dokonywania oceny efektów swojej działalności środowiskowej w deklaracjach środowiskowych lub zaktualizowanych deklaracjach środowiskowych, opracowanych zgodnie z załącznikiem IV do tego rozporządzenia.

W rozporządzeniu (WE) nr 1221/2009 Komisja została zobowiązana do opracowania planu roboczego zawierającego orientacyjny wykaz sektorów, które będą uznawane za priorytetowe na potrzeby przyjęcia sektorowych i międzysektorowych dokumentów referencyjnych. W komunikacie Komisji pt. „Ustanowienie planu prac określającego orientacyjny wykaz sektorów na potrzeby przyjęcia sektorowych i międzysektorowych dokumentów referencyjnych na mocy rozporządzenia (WE) nr 1221/2009 w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS)” (2) określono, że sektor rolnictwa jest sektorem priorytetowym.

Ponieważ sektor rolnictwa jest bardzo zróżnicowany i obejmuje szeroki wachlarz rodzajów produkcji i gospodarstw, w sektorowym dokumencie referencyjnym dla tego sektora należy skupić się przede wszystkim na najważniejszych dla niego aspektach ochrony środowiska. Zgodnie z celem EMAS, jakim jest wspieranie ciągłej poprawy efektów działalności środowiskowej bez względu na punkt wyjścia, w sektorowym dokumencie referencyjnym należy zawrzeć najlepsze praktyki, które mają przynieść postępy w możliwie największej liczbie części tego sektora. Należy w nim określić konkretne działania – poprzez najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego – mające przyczynić się do poprawy gospodarowania odpadami i obornikiem, gospodarowania glebą oraz do zwiększenia efektywności nawadniania.

Opracowując sektorowy dokument referencyjny załączony do niniejszej decyzji, Komisja skonsultowała się z państwami członkowskimi i innymi zainteresowanymi stronami zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1221/2009.

PRZYJMUJE NINIEJSZĄ DECYZJĘ:

Artykuł 1

Sektorowy dokument referencyjny dotyczący najlepszych praktyk zarządzania środowiskowego, sektorowych wskaźników efektywności środowiskowej oraz kryteriów doskonałości dla sektora rolnictwa do celów rozporządzenia (WE) nr 1221/2009 znajduje się w załączniku do niniejszej decyzji.

Artykuł 2

Niniejsza decyzja wchodzi w życie dwudziestego dnia po jej opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

Niniejszą decyzję stosuje się od dnia 5 października 2018 r.

(1) Dz.U. L 342 z 22.12.2009, s. 1.

(2) Dz.U. C 358 z 8.12.2011, s. 2.

ZAŁĄCZNIK

1. WPROWADZENIE

Niniejszy sektorowy dokument referencyjny opiera się na szczegółowym sprawozdaniu naukowym i politycznym (1) („Sprawozdanie z najlepszych praktyk”) sporządzonym przez Wspólne Centrum Badawcze (JRC) Komisji Europejskiej.

Właściwe ramy prawne

System ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS) wprowadzono w 1993 r. rozporządzeniem Rady (EWG) nr 1836/93 (2) w celu umożliwienia dobrowolnego udziału organizacji w tym systemie. Następnie system EMAS poddano dwóm dużym rewizjom wprowadzonym na podstawie:

— rozporządzenia (WE) nr 761/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady (3),

— rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009.

Istotnym nowym elementem ostatniej rewizji, która weszła w życie dnia 11 stycznia 2010 r., jest art. 46 dotyczący opracowania sektorowych dokumentów referencyjnych. W sektorowych dokumentach referencyjnych należy uwzględnić: najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego, wskaźniki efektywności środowiskowej dla poszczególnych sektorów oraz w stosownych przypadkach kryteria doskonałości i systemy oceny poziomu efektów działalności środowiskowej.

Jak rozumieć i stosować niniejszy dokument

System ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS) zakłada dobrowolny udział organizacji zaangażowanych w ciągłą poprawę stanu środowiska. W ramach tego systemu niniejszy sektorowy dokument referencyjny zawiera wytyczne sektorowe właściwe dla sektora rolnictwa oraz wskazuje różne możliwości poprawy sytuacji, a także najlepsze praktyki.

Dokument ten został sporządzony przez Komisję Europejską z wykorzystaniem opinii zainteresowanych stron. Techniczna grupa robocza złożona z ekspertów i przedstawicieli sektora pod przewodnictwem JRC omówiła i ostatecznie uzgodniła najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego, sektorowe wskaźniki efektywności środowiskowej oraz kryteria doskonałości opisane w niniejszym dokumencie; w szczególności wspomniane kryteria zostały uznane za reprezentatywne dla poziomów efektywności środowiskowej osiągniętych przez organizacje najbardziej efektywne w danym sektorze.

Sektorowy dokument referencyjny na ma celu zapewnienie pomocy i wsparcia wszystkim organizacjom, które zamierzają poprawić swoją efektywność środowiskową, polegających na dostarczeniu im pomysłów i inspiracji oraz praktycznych i technicznych wytycznych.

Sektorowy dokument referencyjny skierowany jest w pierwszym rzędzie do organizacji już zarejestrowanych w EMAS; po drugie – do organizacji, które rozważają rejestrację w EMAS w przyszłości; po trzecie – do wszystkich organizacji, które chcą dowiedzieć się więcej o najlepszych praktykach zarządzania środowiskowego, aby poprawić swoją efektywność środowiskową. Celem tego dokumentu jest więc wspieranie wszystkich organizacji w sektorze rolnictwa w szczególnym uwzględnianiu stosownych bezpośrednich i pośrednich aspektów środowiskowych, a także w poszukiwaniu informacji na temat najlepszych praktyk zarządzania środowiskowego, jak również właściwych sektorowych wskaźników efektywności środowiskowej służących do pomiaru efektów efektywności środowiskowej oraz na temat sektorowych kryteriów doskonałości.

W jaki sposób organizacje zarejestrowane w EMAS powinny uwzględniać sektorowe dokumenty referencyjne:

Zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1221/2009 organizacje zarejestrowane w EMAS muszą uwzględniać sektorowe dokumenty referencyjne na dwóch różnych poziomach:

1. podczas opracowywania i wdrażania ich systemu zarządzania środowiskowego w świetle wyników przeglądu środowiskowego (art. 4 ust. 1 lit. b)): Organizacje powinny wykorzystywać odpowiednie elementy sektorowego dokumentu referencyjnego przy określaniu i weryfikacji celów i zadań środowiskowych zgodnie z odpowiednimi aspektami środowiskowymi określonymi w przeglądzie środowiskowym i polityce w dziedzinie ochrony środowiska, a także podejmując decyzje w sprawie działań, które należy wdrożyć w celu poprawy efektywności środowiskowej;

2. podczas przygotowywania deklaracji środowiskowych (art. 4. ust. 1 lit. d) oraz art. 4 ust. 4)): a) Przy wyborze wskaźników służących do sprawozdawczości dotyczącej efektywności środowiskowej organizacje powinny uwzględnić odpowiednie sektorowe wskaźniki (4) efektywności środowiskowej określone w sektorowych dokumentach referencyjnych. Przy wyborze zestawu wskaźników na potrzeby sprawozdawczości organizacje powinny uwzględniać wskaźniki zaproponowane w odpowiednich sektorowych dokumentach referencyjnych oraz ich stosowność dla znaczących aspektów środowiskowych określonych przez daną organizację w jej przeglądzie środowiskowym. Wskaźniki powinny być uwzględniane jedynie w przypadku, gdy są one istotne dla tych aspektów środowiskowych, które oceniono w przeglądzie środowiskowym jako najbardziej znaczące. b) Przy składaniu sprawozdań dotyczących efektywności środowiskowej i innych czynników z nią związanych w swojej deklaracji środowiskowej organizacje powinny określać, w jaki sposób uwzględniły stosowne najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego oraz, jeżeli są dostępne, kryteria doskonałości. Należy opisać, w jaki sposób stosowne najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego oraz kryteria doskonałości (które wskazują poziom efektywności środowiskowej podmiotów osiągających najlepsze wyniki) zastosowano w celu określenia środków i działań oraz ewentualnie ustalenia priorytetów w celu (dalszej) poprawy efektywności środowiskowej organizacji. Wdrożenie najlepszych praktyk zarządzania środowiskowego lub spełnienie zidentyfikowanych kryteriów doskonałości nie jest obowiązkowe, ponieważ w systemie EMAS, z uwagi na jego dobrowolny charakter, ocenę wykonalności kryteriów doskonałości oraz wdrożenia najlepszych praktyk pod względem kosztów i korzyści pozostawia się samym organizacjom. Podobnie jak w przypadku wskaźników efektywności środowiskowej organizacja powinna dokonać oceny adekwatności i możliwości zastosowania najlepszych praktyk zarządzania środowiskowego oraz kryteriów doskonałości stosownie do znaczących aspektów środowiskowych określonych przez organizację w jej przeglądzie środowiskowym, a także aspektów technicznych i finansowych.

Elementów sektorowych dokumentów referencyjnych (wskaźniki, najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego lub kryteria doskonałości) uznanych za nieadekwatne w odniesieniu do znaczących aspektów środowiskowych określonych przez organizację w jej przeglądzie środowiskowym nie należy ujmować w sprawozdaniu ani opisywać w deklaracji środowiskowej.

Uczestnictwo w EMAS jest procesem ciągłym. Za każdym razem, gdy organizacja planuje poprawić swoją efektywność środowiskową (i dokonuje przeglądu efektów swojej działalności środowiskowej), odwołuje się do sektorowego dokumentu referencyjnego w odniesieniu do poszczególnych zagadnień, czerpiąc z niego inspirację w odniesieniu do problemów, które należy rozwiązać w następnej kolejności w ramach działania etapowego.

Weryfikatorzy środowiskowi EMAS sprawdzają, czy i w jaki sposób organizacja uwzględniła sektorowy dokument referencyjny przy przygotowaniu swojej deklaracji środowiskowej (art. 18 ust. 5 lit. d) rozporządzenia (WE) nr 1221/2009).

W ramach audytu akredytowani weryfikatorzy środowiskowi będą wymagali od organizacji wykazania, w jaki sposób wybrano w świetle przeglądu środowiskowego i uwzględniono stosowne elementy sektorowych dokumentów referencyjnych. Nie sprawdzają oni zgodności z opisanymi kryteriami doskonałości, lecz weryfikują dowody dotyczące sposobu stosowania sektorowego dokumentu referencyjnego jako przewodnika w celu identyfikacji wskaźników i właściwych dobrowolnych środków, które organizacja może wdrożyć, aby poprawić swoją efektywność środowiskową.

Z uwagi na dobrowolny charakter EMAS i sektorowego dokumentu referencyjnego przedstawienie tego rodzaju dowodów nie powinno powodować nieproporcjonalnego obciążenia organizacji. W szczególności weryfikatorzy nie powinni wymagać oddzielnego uzasadnienia każdej z najlepszych praktyk, każdego z sektorowych wskaźników efektywności środowiskowej ani kryteriów doskonałości określonych w sektorowym dokumencie referencyjnym i nieuznanych za stosowne przez daną organizację w świetle jej przeglądu środowiskowego. Niemniej jednak mogą oni proponować organizacji uwzględnienie w przyszłości dodatkowych stosownych elementów jako dowód jej zaangażowania w ciągłą poprawę efektywności środowiskowej.

Struktura sektorowego dokumentu referencyjnego

Niniejszy dokument składa się z czterech rozdziałów. Rozdział 1 zawiera wprowadzenie do ram prawnych EMAS i opis sposobów korzystania z dokumentu, zaś w rozdziale 2 określa się zakres stosowania niniejszego sektorowego dokumentu referencyjnego. W rozdziale 3 opisuje się w skrócie różne najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego (5) oraz przedstawia się informacje o ich zastosowaniu. Podane są również szczególne wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości wszędzie tam, gdzie można je określić dla danej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego. Nie można było jednak określić kryteriów doskonałości dla wszystkich najlepszych praktyk zarządzania środowiskowego, ponieważ w niektórych obszarach albo dostępne były ograniczone dane, albo istnieje tak duża różnorodność szczególnych warunków (rodzaj gospodarstwa, model biznesowy, klimat itd.), że określenie kryterium doskonałości nie miałoby sensu. Niektóre ze wskaźników i kryteriów dotyczą więcej niż jednej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego; powtórzono je więc gdzie stosowne. W rozdziale 4 przedstawiono tabelę podsumowującą zawierającą zestawienie najbardziej stosownych wskaźników efektywności środowiskowej, odpowiednie objaśnienia oraz powiązane kryteria doskonałości.

2. ZAKRES

Niniejszy sektorowy dokument referencyjny dotyczy efektywności środowiskowej działań sektora rolnictwa. W niniejszym dokumencie przyjmuje się, że sektor rolnictwa składa się z organizacji należących do działów kodów NACE od A1.1 do A1.6 (zgodnie ze statystyczną klasyfikacją działalności gospodarczej ustanowioną rozporządzeniem (WE) nr 1893/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady (6)). Obejmują one również całą produkcję zwierzęcą oraz uprawy roczne i wieloletnie.

Organizacje te stanowią grupę docelową niniejszego dokumentu. Na rys. 2.1 przedstawiono schemat zakresu niniejszego dokumentu i wskazano interakcje grupy docelowej z innymi organizacjami.

Rysunek 2.1

Schemat zakresu niniejszego sektorowego dokumentu referencyjnego: grupy docelowe dokumentu zaznaczono pogrubioną czcionką w polach z jasnoszarym tłem; wskazano również ich najważniejsze interakcje z innymi sektorami; sektory, do których odniesiono się w innych sektorowych dokumentach referencyjnych, zaznaczono kursywą w polach z jasnozielonym tłem

Poza grupą docelową niniejszy sektorowy dokument referencyjny może być również przydatny dla innych podmiotów, np. podmiotów świadczących usługi doradcze dla gospodarstw.

Struktura niniejszego sektorowego dokumentu referencyjnego jest uporządkowana według różnych rodzajów działalności rolniczej, jak przedstawiono w tabeli 2.1.

Tabela 2.1

Struktura sektorowego dokumentu referencyjnego dla sektora rolnictwa

Sekcja Opis Grupa docelowa 3.1. Zrównoważone prowadzenie gospodarstwa rolnego i gospodarowanie gruntami Ta sekcja obejmuje przekrojowe kwestie związane z architekturą krajobrazu, efektywnością energetyczną i efektywnością zużycia wody, różnorodnością biologiczną, stosowaniem systemów zarządzania środowiskowego i zaangażowania konsumentów w odpowiedzialną konsumpcję. Wszystkie gospodarstwa 3.2. Zarządzanie jakością gleby Ta sekcja dotyczy zarządzania jakością gleby. Obejmuje ocenę jej stanu pod względem parametrów fizycznych i opracowywanie planu zarządzania, a także praktyczne wskazówki na temat tego, w jaki sposób można poprawić jakość gleby, np. stosując organiczne polepszacze gleby, jak utrzymać strukturę gleby oraz jak ją odwadniać. Wszystkie gospodarstwa 3.3. Planowanie zarządzania składnikami pokarmowymi Ta sekcja dotyczy zarządzania składnikami pokarmowymi w glebie. Obejmuje najlepsze praktyki w zakresie: bilansowania składników pokarmowych na poziomie pola, płodozmianu, precyzyjnego stosowania składników pokarmowych i wybierania nawozów o mniejszym wpływie na środowisko. Wszystkie gospodarstwa 3.4. Przygotowanie gleby i planowanie upraw W tej sekcji skupiono się na wybraniu właściwych czynności w zakresie: orki, minimalizacji ingerencji w glebę, stosowaniu mało inwazyjnej orki, stosowaniu skutecznego płodozmianu oraz określaniu upraw okrywowych oraz międzyplonów. Wszystkie gospodarstwa 3.5. Zarządzanie zielonką i wypasem Ta sekcja dotyczy: maksymalizacji produkcji zielonki i wykorzystania pastwisk, zarządzanie wypasem na obszarach o wysokiej wartości przyrodniczej, odnowy pastwisk i włączenia koniczyny, a także skutecznej produkcji kiszonki. Gospodarstwa hodowlane 3.6. Hodowla zwierząt W tej sekcji określono najlepsze praktyki związane z hodowlą zwierząt. W szczególności przedstawiono w niej praktyki związane z właściwym doborem hodowlanym, bilansowaniem składników pokarmowych w gospodarstwie, ograniczeniem wydalania azotu poprzez dostosowanie żywienia, poprawą współczynnika wykorzystania paszy, zielonymi zamówieniami publicznymi na paszę, planami na rzecz zdrowia zwierząt i zarządzaniem profilem stad. Gospodarstwa hodowlane 3.7. Gospodarowanie obornikiem Ta sekcja obejmuje najlepsze praktyki związane z optymalnym gospodarowaniem obornikiem poprzez ograniczenie emisji i poprawę wchłaniania składników pokarmowych. Obejmują one: budowanie niskoemisyjnych systemów utrzymania, wdrożenie i optymalizację rozkładu beztlenowego, oddzielanie gnojowicy lub produktów pofermentacyjnych oraz właściwe zbiorniki do przechowywania obornika w stanie stałym i płynnym, a także techniki aplikacji gnojowicy i obornika. Gospodarstwa hodowlane 3.8. Zarządzanie nawadnianiem Ta sekcja dotyczy skutecznych strategii nawadniania i zawiera wytyczne w zakresie metod agronomicznych, optymalizacji nawadniania i skutecznego zarządzania systemami nawadniania. Poruszono w niej również znaczenie źródła wody stosowanej do nawadniania. Gospodarstwa stosujące nawadnianie 3.9. Ochrona roślin Ta sekcja dotyczy zrównoważonych praktyk ochrony roślin polegających na stosowaniu małej ilości pestycydów w celu ochrony przed szkodnikami. Cele są następujące: zapobieganie występowaniu agrofagów, ograniczenie uzależnienia od chemicznych środków ochrony roślin oraz optymalizacja strategii stosowania środków ochrony roślin i zarządzania odpornością roślin. Wszystkie gospodarstwa 3.10. Ogrodnictwo szklarniowe W tej sekcji określono najlepsze praktyki w zakresie ogrodnictwa szklarniowego. Ta sekcja dotyczy w szczególności efektywności energetycznej, gospodarki wodnej, gospodarowania odpadami i wyboru podłoża do upraw. Gospodarstwa prowadzące ogrodnictwo szklarniowe

W tabeli 2.2 przedstawiono najważniejsze aspekty środowiskowe w odniesieniu do gospodarstw rolnych, z rozróżnieniem na uprawy polowe i ogrodnicze oraz na produkcję zwierzęcą. W tabeli określono główne powiązane potencjalne rodzaje obciążenia dla środowiska każdego rodzaju produkcji oraz sposób, w jaki odniesiono się do nich w niniejszym dokumencie. Wspomniane aspekty środowiskowe zostały wybrane jako najpowszechniejsze istotne aspekty w sektorze. Aspekty środowiskowe, którymi zarządzają poszczególne organizacje, należy jednak poddać ocenie oddzielnie w poszczególnych przypadkach.

Tabela 2.2

Aspekty środowiskowe o największym znaczeniu dla gospodarstw oraz sposób, w jaki odniesiono się do nich w sektorowym dokumencie referencyjnym

Aspekty środowiskowe Powiązane główne obciążenia dla środowiska (7) Właściwe sekcje sektorowego dokumentu referencyjnego Uprawy polowe i ogrodnicze Czynności prowadzone w gospodarstwie Zużycie energii Sekcja 3.1: Zrównoważone prowadzenie gospodarstwa rolnego i gospodarowanie gruntami, najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.1.5 Sekcja 3.10: Ogrodnictwo szklarniowe, najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.10.1 Gospodarowanie glebą Degradacja gleby (erozja, zagęszczanie gleby) Sekcja 3.2: Zarządzanie jakością gleby, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Stosowanie składników pokarmowych Emisje NH3 i N2O Wypłukiwanie składników pokarmowych Utrata różnorodności biologicznej Akumulacja metali ciężkich Sekcja 3.3: Gospodarowanie składnikami pokarmowymi, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Orka Utrata C i N w glebie Erozja Możliwa sedymentacja w wodzie Emisja gazów cieplarnianych Sekcja 3.4: Przygotowanie gleby i planowanie upraw, najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego 3.4.1–3.4.3 Wypas Emisje NH3 i N2O Erozja i zagęszczanie gleby Wypłukiwanie składników pokarmowych Utrata różnorodności biologicznej Utrata C w biomasie, jeżeli zmieniono użytkowanie gruntów z lasu na inne Sekcja 3.4: Przygotowanie gleby i planowanie upraw, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Sekcja 3.5: Zarządzanie zielonką i wypasem, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Ochrona roślin Skutki ekotoksyczności Utrata różnorodności biologicznej Sekcja 3.9: Ochrona roślin, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Nawadnianie i inne czynności w gospodarstwie z wykorzystaniem wody Deficyt wody Zasolenie Utrata składników pokarmowych Sekcja 3.1: Zrównoważone prowadzenie gospodarstwa rolnego i gospodarowanie gruntami, najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.1.5 Sekcja 3.8: Nawadnianie, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Sekcja 3.10: Ogrodnictwo szklarniowe, najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.10.2 Ogrodnictwo szklarniowe Wytwarzanie odpadów z tworzyw sztucznych Zagrożenie dla różnorodności biologicznej Zużycie energii i wody Sekcja 3.10: Ogrodnictwo szklarniowe, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Produkcja zwierzęca Pasza Emisje CH4 pochodzące z fermentacji w przewodzie pokarmowym Sekcja 3.6: Hodowla zwierząt, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Utrzymanie zwierząt Emisje NH3 i CH4 Utrata składników pokarmowych Zużycie wody Sekcja 3.1: Zrównoważone prowadzenie gospodarstwa rolnego i gospodarowanie gruntami, najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.1.6 Sekcja 3.7: Gospodarowanie obornikiem, najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego 3.7.1–3.7.3 Przechowywanie obornika Emisje CH4, NH3 i N2O Sekcja 3.7: Gospodarowanie obornikiem, najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego 3.7.4 i 3.7.5 Rozrzucanie obornika Emisje NH3 i N2O Sekcja 3.7: Gospodarowanie obornikiem, najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego 3.7.6 i 3.7.7 Wypas Emisje NH3 i N2O Erozja i zagęszczanie gleby Wypłukiwanie składników pokarmowych Utrata różnorodności biologicznej (lub jej możliwe zwiększenie) Utrata C w biomasie, jeżeli zmieniono użytkowanie gruntów z lasu na inne Sekcja 3.5: Zarządzanie zielonką i wypasem, wszystkie najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego Usługi lecznicze w gospodarstwie Skutki ekotoksyczności Odporność na antybiotyki Sekcja 3.6: Hodowla zwierząt, najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.6.6

Rolnictwo jest bardzo zróżnicowanym sektorem, który obejmuje szereg różnych rodzajów produkcji i gospodarstw, a także różne stopnie intensywności, od dużych gospodarstw prowadzących chów przemysłowy o wysokim stopniu mechanizacji do bardzo małych gospodarstw zajmujących się rolnictwem ekstensywnym. Bez względu na rodzaj gospodarstwa i model biznesowy istnieje możliwość dokonania istotnych zmian dotyczących środowiska, chociaż zmiany te można wprowadzić poprzez różne zestawy środków wspierających różne cele, w zależności od rodzaju gospodarstwa i modelu biznesowego. Zgodnie z istotą systemu EMAS, którego celem jest wspieranie ciągłej poprawy efektów działalności środowiskowej bez względu na punkt wyjścia, w niniejszym dokumencie omówiono najlepsze praktyki mające na celu wykorzystanie potencjału wszystkich możliwości poprawy sytuacji. Przykładowo, w rozdziale poświęconym zarządzaniu zielonką i wypasem określono najlepszą praktykę zarządzania środowiskowego (sekcja 3.5.1) dotyczącą poprawy skuteczności produkcji zielonki i wchłaniania składników pokarmowych przez zwierzęta gospodarskie, a także najlepszą praktykę zarządzania środowiskowego (sekcja 3.5.2) dotyczącą dopasowania intensywności wypasu do potrzeb różnorodności biologicznej na użytkach zielonych o wysokiej wartości przyrodniczej. Pierwsza praktyka ma większe znaczenie dla gospodarstw, które prowadzą intensywny chów zwierząt żywionych w systemie wypasowym, oraz ma na celu poprawę skuteczności systemu; druga praktyka ma większe znaczenie dla gospodarstw ekstensywnych, dla których priorytetem jest dostosowanie działalności rolniczej do otaczającego je środowiska naturalnego. W wielu przypadkach, przy właściwym dostosowaniu do danego kontekstu, opisane najlepsze praktyki mają jednak istotne znaczenie dla wszystkich gospodarstw. Przykładowo, w rozdziale na temat przygotowania gleby określono najlepszą praktykę zarządzania środowiskowego (sekcja 3.4.2) dotyczącą minimalizacji przygotowania gleby poprzez stosowanie uprawy bezorkowej lub specjalistycznych siewników, co przynosi korzystne rezultaty bez względu na intensywność rolnictwa.

W każdej z najlepszych praktyk zarządzania środowiskowego przedstawionej w niniejszym dokumencie wskazano konkretnie, dla jakich rodzajów gospodarstw dana praktyka jest właściwa i czy jest właściwa dla rolnictwa intensywnego lub ekstensywnego. Ponadto informacje te podsumowano w tabeli 2.3, w której różne najlepsze praktyki zarządzania środowiskowego przypisano do 12 głównych rodzajów gospodarstw. Nie można było uniknąć uproszczeń; wiele gospodarstw może wykazywać cechy różnych rodzajów gospodarstw (np. łączyć obszary intensywnego i ekstensywnego rolnictwa, prowadzić mieszaną produkcję roślinno-zwierzęcą). Niniejsze wytyczne mają charakter orientacyjny, a organizacje same powinny oceniać dla każdego przypadku, czy dana najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego jest właściwa.

Tabela 2.3

Istotność najlepszych praktyk zarządzania środowiskowego opisanych w niniejszym dokumencie w stosunku do 12 głównych rodzajów gospodarstw (ciemnoszary: bardzo istotna; szary: prawdopodobnie istotna; biały: nieistotna lub częściowo istotna)

Najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego Intensywna produkcja mleczarska (*1) Ekstensywna produkcja mleczarska Intensywna produkcja wołowiny (*1) Ekstensywna produkcja wołowiny Owce Intensywna produkcja trzody chlewnej (*1) Intensywna produkcja drobiu (*1) Ekstensywna produkcja trzody chlewnej i drobiu Zboża i oleje Uprawy okopowe Owoce i warzywa gruntowe Owoce i warzywa szklarniowe 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.1.5 3.1.6 3.1.7 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.4.1 3.4.2 3.4.3 3.4.4 3.4.5 3.5.1 3.5.2 3.5.3 3.5.4 3.6.1 3.6.2 3.6.3 3.6.4 3.6.5 3.6.6 3.6.7 3.7.1 3.7.2 3.7.3 3.7.4 3.7.5 3.7.6 3.7.7 3.8.1 3.8.2 3.8.3 3.8.4 3.9.1 3.9.2 3.10.1 3.10.2 3.10.3 3.10.4

3. NAJLEPSZE PRAKTYKI ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO, SEKTOROWE WSKAŹNIKI EFEKTYWNOŚCI ŚRODOWISKOWEJ I KRYTERIA DOSKONAŁOŚCI DLA SEKTORA ROLNICTWA

3.1. Zrównoważone prowadzenie gospodarstwa rolnego i gospodarowanie gruntami

Niniejsza sekcja jest istotna dla wszystkich rolników, wszystkich rodzajów gospodarstw i podmiotów świadczących usługi doradcze dla gospodarstw. Omówiono w niej kwestie planowania i zarządzania gospodarstwem na wysokim poziomie, także w stosunku do szerszego kontekstu krajobrazowego gospodarstwa. Zapewniają one ramy ustalania priorytetów zmierzających do zasobooszczędności i przyjazności dla środowiska działalności rolniczej. W tej sekcji nie przedstawiono jednak poszczególnych środków, które dotyczą różnych aspektów środowiskowych; zostały one szczegółowo opisane w kolejnych sekcjach (3.2–3.10).

3.1.1. Strategiczny plan zarządzania gospodarstwem

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wdrożenie strategicznego planu zarządzania gospodarstwem, który obejmuje następujące elementy:

— wdrożenie strategicznego planu operacyjnego gospodarstwa, który uwzględnia kwestie rynkowe, regulacyjne, środowiskowe i etyczne w perspektywie co najmniej pięciu lat,

— określenie, jakie systemy zrównoważonego rolnictwa lub certyfikacji żywności wnoszą wartość dodaną dla produktów gospodarstwa i świadczą o jego zaangażowaniu w zrównoważone zarządzanie wskazanie kroków podjętych w kierunku ich wdrożenia,

— stosowanie właściwych wskaźników w zakresie oceny cyklu życia (LCA) lub usług ekosystemowych wraz z właściwymi miarami do monitorowania i mierzenia ciągłej poprawy efektów działalności środowiskowej gospodarstwa (zob. najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.1.2),

— współpraca z sąsiednimi rolnikami i agencjami publicznymi przy koordynacji świadczenia usług ekosystemowych o znaczeniu priorytetowym na poziomie krajobrazu.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego obejmuje różne elementy, które mogą mieć szerokie zastosowanie we wszystkich rodzajach gospodarstw, których dotyczy niniejszy sektorowy dokument referencyjny. Tę najlepszą praktykę zarządzania środowiskowego najprawdopodobniej łatwiej będzie jednak zastosować w dużych gospodarstwach ze względu na większą dostępność zasobów i potencjalnie lepszą organizację czynności prowadzonych w gospodarstwach. Ponadto istotnym elementem, który wpływa na ogólną efektywność środowiskową gospodarstwa i ma większe zastosowanie w dużych gospodarstwach, jest współpraca z sąsiednimi rolnikami i agencjami publicznymi, które faktycznie ustalają, jakie działania należy w pierwszej kolejności podjąć na poziomie krajobrazu.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i1) Wdrożenie strategicznego planu zarządzania gospodarstwem (T/N) (i2) Uczestnictwo w istniejących systemach akredytacji rolnictwa zrównoważonego lub systemach certyfikacji żywności (T/N) (b1) Gospodarstwo wdraża strategiczny plan zarządzania, który: (i) obejmuje okres co najmniej pięciu lat; (ii) poprawia skuteczność działania gospodarstwa na wszystkich trzech płaszczyznach: gospodarczej, społecznej i środowiskowej; (iii) rozpatruje świadczenie usług ekosystemowych w kontekście lokalnym, regionalnym i globalnym przy zastosowaniu właściwych i prostych wskaźników.

3.1.2. Włączenie analizy porównawczej do zarządzania środowiskowego w gospodarstwach

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest uwzględnienie analizy porównawczej jako elementu wdrażania systemu zarządzania środowiskowego dla gospodarstwa. Celem jest przeprowadzenie analizy efektywności środowiskowej gospodarstwa w porównaniu z najlepszymi możliwymi do osiągnięcia wynikami, aby umożliwić zarządcom gospodarstw lub podmiotom świadczącym usługi doradcze dla gospodarstw określenie obszarów, w których osiągnięto doskonałość, oraz obszarów, które wymagają dalszych ulepszeń. Praktykę tę można wdrożyć poprzez systematyczne monitorowanie efektywności środowiskowej gospodarstwa i składanie sprawozdań na jej temat na poziomie procesu. Dzięki temu system zarządzania środowiskowego można skuteczniej ukierunkować na dziedziny o najsłabszych wynikach lub najwyższym potencjale poprawy. Główne aspekty systemu zarządzania środowiskowego opartego na analizie porównawczej obejmują:

— systematycznie składanie sprawozdań na poziomie procesu; regularne gromadzenie danych i składanie sprawozdań z zastosowaniem różnych wskaźników zawartych w niniejszym sektorowym dokumencie referencyjnym,

— określenie obszarów, na których należy się skoncentrować, na podstawie porównania zmierzonych wyników z dostępnymi wartościami odniesienia, takimi jak wartości określone w niniejszym sektorowym dokumencie referencyjnym,

— opracowanie dokładnej specyfikacji najważniejszych czynności i najważniejszych obszarów przy uwzględnieniu najlepszych dostępnych praktyk: rolnicy mogą otrzymywać informacje na temat nowych dostępnych najlepszych praktyk od innych rolników, podmiotów świadczących usługi doradcze dla gospodarstw oraz stowarzyszeń sektorowych, a także uzyskać takie informacje z dokumentów referencyjnych, takich jak niniejszy sektorowy dokument referencyjny,

— korzystanie z narzędzi pomagających w podejmowaniu decyzji: korzystanie z właściwych narzędzi informowania o wdrażaniu i oceny wyników poszczególnych najlepszych praktyk,

— szkolenie kadry: wszyscy pracownicy powinni zostać właściwie przeszkoleni w zakresie zarządzania środowiskowego; ponadto należy im wyjaśnić bezpośredni związek między poszczególnymi działaniami, które wykonują, a efektami działalności środowiskowej w ujęciu ogólnym.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie we wszystkich rodzajach gospodarstw. Omawianą najlepszą praktykę zarządzania środowiskowego najprawdopodobniej łatwiej będzie zastosować w dużych gospodarstwach, w których wdrożono już system regularnego składania obszernych sprawozdań i które mogą mieć dostępne zasoby na przeprowadzenie nakreślonych działań (np. stać je na zakup potrzebnych urządzeń). Przedmiotowa najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma jednak zastosowanie również w małych gospodarstwach, pod warunkiem że rolnicy mają dostęp do odpowiednich szkoleń i porad, i może ostatecznie spowodować większą poprawę efektów działalności środowiskowej w takich gospodarstwach poprzez zachęcanie do systematycznego monitorowania i optymalizacji wyników.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i3) Wdrożono system zarządzania środowiskowego oparty na analizie porównawczej w celu właściwego doboru wskaźników (T/N) (i4) Pracownicy są szkoleni z zarządzania środowiskowego (T/N) (b2) Stosuje się właściwe wskaźniki na potrzeby analizy porównawczej efektywności poszczególnych procesów i całego systemu gospodarstwa względem wszystkich istotnych najlepszych praktyk odniesienia opisanych w niniejszym sektorowym dokumencie referencyjnym. (b3) Pracownicy zatrudnieni na czas określony uczestniczą w obowiązkowych programach szkoleniowych w zakresie zarządzania środowiskowego; pracownicy zatrudnieni na czas określony otrzymują informacje na temat celów zarządzania środowiskowego oraz są szkoleni w zakresie poszczególnych działań.

3.1.3. Uczestnictwo w zarządzaniu jakością wody na poziomie dorzecza

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wdrożenie środków rolniczych respektujących zbiorniki wodne, zaplanowanych na poziomie całej zlewni, aby zminimalizować zanieczyszczenie wód odpływem substancji biogennych, agrochemikaliów, osadu i patogenów.

Obejmuje ona:

— ustanowienie stref buforowych, tj. obszarów przylegających do cieków wodnych, na których nie stosuje się nawozów ani nie prowadzi czynności z wykorzystaniem agrochemikaliów; w szczególności – ustanowienie stref buforowych z drzewami lub dziko rosnącą trawą, aby zapewnić maksymalne zwiększenie różnorodności biologicznej i zwiększyć przechwytywanie odpływów,

— stworzenie zintegrowanych systemów hydrofitowych w strategicznych miejscach zlewni w celu przechwytywania odpływów,

— stworzenie właściwych dla danego miejsca systemów odwadniania, przy uwzględnieniu rodzaju gleby i łączności hydrologicznej z jednolitymi częściami wód,

— określenie oznak erozji i zagęszczania gleby poprzez wizualną kontrolę pola,

— przyczynienie się wprowadzenia na poziomie zlewni planu zarządzania obejmującego koordynację gospodarowania gruntami w różnych gospodarstwach.

Zastosowanie

Respektowanie zbiorników wodnych w gospodarce rolnej ma szerokie zastosowanie we wszystkich rodzajach gospodarstw. Łatwiej jest je stosować na mniejszych obszarach zlewni, na których zwykle jest mniej właścicieli gruntów. Praktyczne zastosowanie tej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego będzie również zależeć od struktury zarządzania w obszarze dorzecza, w którym znajduje się dane gospodarstwo.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i5) Stężenie azotu ogólnego lub azotanów w strumieniach (mg N, NO3/l) (i6) Stężenie zawiesiny ciał stałych w strumieniach (mg/l) (i7) Szerokość stref buforowych (m) (b4) Rolnicy współpracują z sąsiednimi rolnikami i zarządcami dorzeczy z właściwych organów, aby zminimalizować ryzyko zanieczyszczenia wody, np. poprzez stworzenie zintegrowanych systemów hydrofitowych w strategicznych miejscach (b5) Utworzono strefy buforowe o szerokości co najmniej 10 m, które przylegają do wszystkich powierzchniowych cieków wodnych i na których nie prowadzi się orki ani wypasu.

3.1.4. Zarządzanie różnorodnością biologiczną na poziomie krajobrazu

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest opracowanie i wdrożenie planu działania na rzecz różnorodności biologicznej, który wspiera siedliska przyrodnicze i lokalną różnorodność biologiczną oraz zawiera takie środki, jak:

— stosowanie zintegrowanego zarządzania gospodarstwem, które uwzględnia różnorodność biologiczną na poziomie gospodarstwa i krajobrazu,

— stworzenie wokół gospodarstw i między nimi sieci siedlisk, przyczyniających się do tworzenia „korytarzy ekologicznych”, które łączą obszary o znacznej różnorodności biologicznej,

— wyłączenie z produkcji skrajnych części gruntów rolnych i zachęcanie do przywracania siedlisk przyrodniczych,

— ograniczenie przekształcania dzikich siedlisk na grunty rolne i chronienie obszarów priorytetowych, takich jak: zlewnie rzek, fragmenty lasów, rzeki i tereny podmokłe,

— zwrócenie szczególnej uwagi na różnorodność biologiczną w zarządzaniu użytkami zielonymi, oczkami wodnymi, strumieniami i rowami o wysokiej wartości przyrodniczej; przykładowo – unikanie tworzenia nowych oczek wodnych na kwiecistych terenach podmokłych, ograniczenie wypasu na użytkach zielonych w okresie kwitnięcia większości roślin (np. od maja do czerwca), zachowanie siedlisk lęgowych ptaków krajobrazu rolniczego.

Zastosowanie

Zasady tej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego mają zastosowanie do wszystkich rodzajów i rozmiarów gospodarstw bez względu na ich położenie. Zwykle na środki te większy nacisk kładą gospodarstwa ekstensywne (np. ekologiczni producenci rolni), ale gospodarstwa prowadzące chów intensywny również mogą wdrażać działania przyczyniające się do realizacji tych celów. W każdym razie konkretne środki, które należy zawrzeć w planie działania, są w dużej mierze zależne od miejscowych warunków, kosztów pracy oraz modelu biznesowego i poziomu intensywności produkcji w gospodarstwie.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i8) Wskaźnik podawania składników pokarmowych (kg NPK/ha/rok) (i9) Średnia liczba zwierząt gospodarskich na hektar (i10) Występowanie gatunków o znaczeniu lokalnym (8) (liczba najważniejszych gatunków/m2) (b6) W gospodarstwie wdrożono plan działania na rzecz różnorodności biologicznej, aby utrzymać i zwiększyć liczbę i liczebność gatunków o znaczeniu lokalnym.

3.1.5. Efektywność energetyczna i efektywność zużycia wody

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest opracowanie i wdrożenie właściwych planów w zakresie monitorowania wykorzystywania energii i wody w gospodarstwie oraz zarządzanie nim. Poniżej podsumowano najważniejsze cechy takich planów oddzielnie pod względem energii i wody.

Energia:

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wdrożenie dla całego gospodarstwa planu zarządzania energią, opartego na całkowitym zużyciu energii z podziałem na główne energochłonne procesy, w tym pośrednie zużycie energii, mającego na celu ograniczenie zużycia energii. Przykładowe środki, które można zawrzeć w planie, obejmują:

— obliczenie całkowitego zużycia energii na poziomie gospodarstwa na hektar, dużą jednostkę przeliczeniową inwentarza lub tonę wytwarzanych produktów oraz zastosowanie tych wskaźników energochłonności do celów analizy porównawczej,

— mierzenie za pomocą liczników i zapisywanie zużycia energii na poziomie procesu co najmniej raz w miesiącu w odniesieniu do wszystkich głównych procesów energochłonnych; stosowanie wewnętrznych liczników do oddzielnego mierzenia danych w procesach takich jak chłodzenie mleka i oświetlanie,

— oszacowanie pośredniego zużycia energii (9) w gospodarstwie, tj. energii używanej do wytworzenia produktów przywożonych z zewnątrz do gospodarstwa (np. paszy lub nawozów),

— stosowanie zasad zielonych zamówień w odniesieniu do urządzeń wykorzystujących energię i dostaw energii, np. nabywanie energooszczędnych urządzeń i certyfikowanej energii ze źródeł odnawialnych,

— stosowanie układów wymiany i odzysku ciepła, jeżeli jest to możliwe (np. schładzalników do mleka),

— integracja systemów produkcji energii ze źródeł odnawialnych w budynkach lub na gruntach w gospodarstwie (np. instalacja systemów energii słonecznej cieplnej, paneli fotowoltaicznych, turbin wiatrowych lub kotłów opalanych biomasą uzyskiwaną w zrównoważony sposób).

Woda:

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wdrożenie dla całego gospodarstwa planu całkowitego zużycia wody z podziałem na główne procesy wymagające wykorzystania wody, w tym pośrednie zużycie wody, mającego ma celu ograniczenie pobierania wody. Przykładowe środki, które można zawrzeć w planie, obejmują:

— obliczenie całkowitego zużycia wody z różnych źródeł (woda pitna, pobrana woda słodka, woda odzyskana (10) itd.) na hektar, dużą jednostkę przeliczeniową inwentarza lub tonę wytworzonych produktów oraz zastosowanie tych wskaźników do celów analizy porównawczej,

— odrębne mierzenie za pomocą liczników i zapisywanie zużycia wody przy czynnościach związanych z pomieszczeniami dla zwierząt, pojeniem zwierząt i nawadnianiem upraw, z podziałem na źródło pochodzenia, co najmniej w raz miesiącu przy pomocy odpowiednich wewnętrznych liczników wody,

— oszacowanie pośredniego zużycia wody w gospodarstwie, tj. wody niezbędnej do wyprodukowania surowców wykorzystywanych w gospodarstwie (np. przywożonej paszy dla zwierząt gospodarskich),

— zbieranie wód opadowych i wykorzystywanie ich do pojenia zwierząt, mycia zwierząt lub nawadniania.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie we wszystkich rodzajach gospodarstw. Określone działania (dotyczące zarówno zarządzania energią, jak i gospodarki wodnej) mogą być łatwiejsze do zastosowania w tych gospodarstwach, gdzie wdrożono już systemy monitorowania i które dzięki temu mogą rozwijać i wdrażać bardziej szczegółowe plany (zwykle są to duże gospodarstwa).

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i11) Zużycie energii końcowej w gospodarstwie (kWh lub loleju napędowego na hektar) (i12) Efektywność zużycia wody w gospodarstwie (m3 na hektar i rok lub na dużą jednostkę przeliczeniową inwentarza lub na tonę produktów) (b7) Wdrożono plan zarządzania energią, który poddaje się przeglądowi co pięć lat i który obejmuje: (i) podział bezpośredniego zużycia energii na główne procesy energochłonne; (ii) podział pośredniego zużycia energii na zużycie nawozów i paszy dla zwierząt; (iii) analizę porównawczą zużycia energii na hektar, dużą jednostkę przeliczeniową inwentarza lub tonę produktów; (iv) środki na rzecz efektywności energetycznej; (v) środki na rzecz energii ze źródeł odnawialnych; (b8) Wdrożono plan gospodarki wodnej, który poddaje się przeglądowi co pięć lat i który obejmuje: (i) podział bezpośredniego zużycia wody na źródła w głównych procesach; (ii) analiza porównawcza zużycia wody na hektar, dużą jednostkę przeliczeniową inwentarza lub tonę produktów; (iii) środki na rzecz oszczędnego gospodarowania wodą; (iv) zbieranie wód opadowych.

3.1.6. Gospodarowanie odpadami

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wdrożenie praktyk gospodarowania odpadami w gospodarstwie (11) zgodnie z hierarchią gospodarowania odpadami (12). Praktyki te obejmują:

— unikanie wytwarzania odpadów, kiedy tylko jest to możliwe,

— przeprowadzanie rozkładu beztlenowego lub kompostowanie odpadów organicznych, kiedy tylko jest to możliwe,

— ostrożne obchodzenie się z niebezpiecznymi substancjami chemicznymi i ich opakowaniami: całkowite opróżnianie opakowań, segregacja u źródła i właściwe składowanie tych odpadów niebezpiecznych,

— ostrożne obchodzenie się z obornikiem i gnojowicą oraz ich ostrożne przechowywanie.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie we wszystkich rodzajach gospodarstw, niezależnie od ich rozmiarów. Ograniczeniem dla gospodarstw, zwłaszcza dla tych mniejszych (w których unieszkodliwianie odpadów organicznych odbywa się na zewnątrz), może być odległość między gospodarstwem a zakładem przeprowadzającym rozkład beztlenowy lub kompostowanie; do przeprowadzania unieszkodliwiania na miejscu niezbędna jest natomiast przestrzeń w obrębie gospodarstwa. Gospodarowanie odpadami z tworzyw sztucznych ma szczególne znaczenie w gospodarstwach prowadzących ogrodnictwo szklarniowe (o których mowa w najlepszej praktyce zarządzania środowiskowego 3.10.3), a także w gospodarstwach produkujących kiszonkę w belach.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i13) Wytwarzanie odpadów z podziałem na rodzaj (t/ha/rok) (i14) Odsetek odpadów podzielonych na przetwarzalne frakcje (%) (i15) Odsetek odpadów organicznych przetwarzany w drodze rozkładu beztlenowego lub tlenowego (%) (b9) Realizowane są działania z zakresu zapobiegania powstawaniu odpadów, ponownego użycia, recyklingu i odzyskiwania, tak by na składowisko nie przewozić żadnych odpadów.

3.1.7. Angażowanie konsumentów w odpowiedzialną produkcję i konsumpcję

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest zaangażowanie konsumentów, przybliżenie im praktyk produkcji spożywczej i odpowiedzialnego rolnictwa oraz zachęcanie ich do odpowiedzialnej konsumpcji poprzez:

— uczestniczenie w rolnictwie wspieranym przez społeczność,

— sprzedaż produktów bezpośrednio przez sklepy rolnicze, lokalne targi rolne lub abonamenty na dostawę warzyw,

— umożliwienie zbierania produktów (tj. umożliwienie ludziom przyjścia do gospodarstwa i zebrania wszystkich pozostawionych plonów, których nie można było zebrać na sprzedaż z powodu niewystarczających cen lub niespełnienia określonych wymogów),

— ustanowienie współpracy z lokalnymi przetwórcami żywności, np. piekarniami lub mleczarniami,

— organizowanie rolniczych dni otwartych i wycieczek z przewodnikiem dla odwiedzających,

— korzystanie z mediów społecznościowych do przekazywania informacji na temat gospodarstwa, organizowania wydarzeń lub programów sprzedaży bezpośredniej dla klientów.

Zastosowanie

Wszystkie gospodarstwa mogą zdecydować się na wzmacnianie więzi z konsumentami, np. organizując dni otwarte dla odwiedzających, ustanowienie programów sprzedaży bezpośredniej lub korzystanie z mediów społecznościowych w celu przekazywania informacji na temat gospodarstwa (na temat sadzenia nowych roślin, zbiorów, rodzaju i czasu przeprowadzanych czynności, punktów sprzedaży itd.). Przedmiotowa najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma jednak szczególne zastosowanie dla małych ekstensywnych gospodarstw rolnych, takich jak mali producenci ekologiczni dostarczający produkty na rynek lokalny (w tym producenci ogrodniczy). Współpraca z lokalnymi przetwórcami żywności ma szczególne znaczenie dla rolników uprawiających zboże lub utrzymujących zwierzęta gospodarskie.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i16) Odsetek produktów sprzedawanych na określony rynek (lokalny) (13) (%) (i17) Liczba dni otwartych w gospodarstwie na rok (liczba/rok) Nie dotyczy

3.2. Zarządzanie jakością gleby

Niniejsza sekcja jest istotna dla gospodarstw prowadzących uprawy mieszane, uprawy polowe oraz uprawy ogrodnicze, o charakterze zarówno intensywnym, jak i ekstensywnym. Obejmuje ocenę zagrożeń dla gleby i ich łagodzenie, planowanie działań na rzecz utrzymania lub poprawy jakości gleby oraz monitorowanie warunków gleby.

3.2.1. Plan zarządzania do celów oceny i utrzymania warunków fizycznych gleby

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest opracowanie i wdrożenie planu ochrony gleby, którego celem jest utrzymanie jakości i funkcjonalności gleby. W planie należy uwzględnić takie środki, jak:

— opracowywanie rocznego sprawozdania na temat oznak erozji, zagęszczania i powstawania zastoisk wodnych na powierzchni w oparciu o wizualną kontrolę pola oraz obliczenie gęstości objętościowej gleby,

— sklasyfikowanie różnych rodzajów gleb występujących w gospodarstwie, tak aby dopasować najbardziej odpowiednie gleby do każdego rodzaju użytkowania gruntów,

— obliczenie bilansu materii organicznej gleby na poziomie pola, a także regularne sprawdzanie rezerw składników pokarmowych w glebie i wartości pH na poziomie pola zgodnie z zasadami, które przedstawiono w najlepszej praktyce zarządzania środowiskowego 3.3.1,

— wdrożenie konkretnych działań na rzecz utrzymania jakości gleby i materii organicznej na polach (omówiono je w następujących najlepszych praktykach zarządzania środowiskowego: 3.2.2, 3.2.3 i 3.2.4).

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie we wszystkich gospodarstwach prowadzących uprawy mieszane, polowe i ogrodnicze, zarówno o profilu intensywnym, jak i ekstensywnym. Większość środków zawartych w planie ochrony gleby ma stosunkowo niskie koszty inwestycji i może przynieść istotne korzyści w zakresie produkcyjności, chociaż może to wymagać czasu.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i18) Zdolność infiltracyjna gleby (mm/godz.) (i19) Wizualna ocena struktury gleby pod kątem oznak erozji i zagęszczania na polach (T/N) (i20) Gęstość objętościowa gleby (g/cm3) (i21) Pojemność wodna gleby (zawartość wilgoci w m3/m3 suchej gleby lub g zawartości wilgoci/100 g suchej gleby) (b10) W gospodarstwie wdrożono plan gospodarowania glebą, który obejmuje: (i) opracowywanie rocznego sprawozdania na temat oznak erozji i zagęszczania w oparciu o kontrole na polu; (ii) analizę gęstości objętościowej gleby i materii organicznej co najmniej raz na pięć lat; (iii) wdrożenie konkretnych działań na rzecz utrzymania jakości gleby i materii organicznej.

3.2.2. Utrzymanie/poprawa materii organicznej gleby na gruntach uprawnych

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest zastosowanie organicznych polepszaczy gleby poprzez wprowadzenie wysokiej jakości materii organicznej, która przyczyni się do poprawy struktury gleby. Materię organiczną można wprowadzić do gleb rolniczych poprzez:

— wprowadzenie resztek pożniwnych oraz upraw pokrywowych i międzyplonów, np. roślin strączkowych,

— rozkład odpadów roślinnych na nieoranych glebach,

— aplikację nawozów naturalnych (zob. najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.7.6),

— prowadzenie tymczasowych użytków zielonych (zob. również najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.4.4),

— zastosowanie alternatywnych źródeł materii organicznej, takich jak certyfikowany materiał kompostowy, produkty pofermentacyjne z rozkładu beztlenowego roślin oraz inne odpady organiczne.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie w gospodarstwach prowadzących uprawy polowe zarówno w systemie intensywnym, jak i ekstensywnym, pod warunkiem że wszystkie dodane substancje organiczne zostaną ujęte w planie zarządzania składnikami pokarmowymi na poziomie pola (zob. najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.3.1).

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i22) Wskaźnik stosowania organicznej suchej masy (t/ha/rok) (i23) Węgiel organiczny w glebie (% C) (i24) Stosunek węgla do azotu (C/N) (b11) Zapewnienie dopływu materii organicznej na całej warstwie ornej gospodarstwa, np. w formie resztek pożniwnych, obornika, międzyplonów, upraw okrywowych, kompostu lub produktów pofermentacyjnych, co najmniej raz na trzy lata lub użytków zielonych przez okres od jednego roku do trzech lat.

3.2.3. Utrzymanie struktury gleby oraz unikanie erozji i zagęszczania

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest:

— prowadzenie terminowych i właściwych upraw, które utrzymują właściwą strukturę gleby oraz minimalizują odpływ i erozję wodną i wietrzną: — wybranie systemu uprawy, w ramach którego stosuje się jak najmniejszą liczbę przejazdów narzędziem uprawowym, mając na uwadze stworzenie odpowiednich warunków glebowych do uprawy roślin, — stosowanie płytkich zabiegów uprawowych, aby uniknąć podnoszenia podglebia lub uszkodzenia drenów, — rozważenie stosowania systemów siewu bezpośredniego lub uprawy uproszczonej oraz stosowanie wałów uprawowych do rozbijania ziemi,

— utrzymanie łoża siewnego w celu zapewnienia infiltracji wody,

— napowietrzenie w celu uniknięcia zagęszczania gleby,

— ograniczenie wpływu maszyn na strukturę gleby (np. w celu zminimalizowania zagęszczania gleby można stosować opony o niskim nacisku).

Zastosowanie

Techniki kontroli erozji i zagęszczania gleby oraz utrzymania struktury gleby mają szerokie zastosowanie we wszystkich rodzajach gospodarstw na większości obszarów. Erozja wodna jest powszechnym problemem w całej Europie, chociaż w jej południowych i wschodnich częściach bardziej problematyczna jest erozja wietrzna. Wydaje się, że najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma większe zastosowanie w dużych gospodarstwach, ponieważ mają one potencjalnie więcej zasobów na potrzeby przeprowadzenia nakreślonych czynności, na zakup niezbędnych urządzeń/maszyn lub na zdobycie kompetencji/wiedzy w celu udanego wprowadzenia wspomnianych działań.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i19) Wizualna ocena struktury gleby pod kątem oznak erozji i zagęszczania na polach (T/N) (i20) Gęstość objętościowa gleby (g/cm3) (i25) Straty związane z erozją (t/ha/rok) (b10) W gospodarstwie wdrożono plan gospodarowania glebą, który przewiduje: (i) opracowywanie rocznego sprawozdania na temat oznak erozji i zagęszczania w oparciu o kontrole na polu; (ii) analizę gęstości objętościowej gleby i materii organicznej co najmniej raz na pięć lat; (iii) wdrożenie konkretnych działań na rzecz jakości gleby i materii organicznej.

3.2.4. Zarządzanie odwadnianiem gleby

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest zarządzanie odwadnianiem gleby, aby zapewnić żyzność i zminimalizować utratę składników pokarmowych poprzez:

— wyznaczenie drenów na każdym polu,

— unikanie przesycenia gleby wodą poprzez: — zapewnienie właściwej infiltracji wody, — zminimalizowanie zagęszczania gleby zgodnie z zasadami opisanymi w najlepszej praktyce zarządzania środowiskowego 3.2.3, — promowanie naturalnego odwadniania, w tym poprzez sadzenie drzew i głęboko ukorzenionych roślin oraz wprowadzenie płodozmianu, — utrzymanie i – w stosownych przypadkach – montowanie drenów przechwytujących wodę w celu zmiany kierunku jej przepływu,

— zaprojektowanie powierzchniowych systemów odwadniania w taki sposób, aby wykorzystać elementy półnaturalne, takie jak: niejednorodne profile przekrojowe, meandry, płycizny i sadzawki oraz naturalna roślinność, do zwiększenia różnic głębokości i szybkości przepływu z jednoczesną korzyścią dla siedlisk przyrodniczych,

— zminimalizowanie odwadniania na glebach torfowych i na obszarach narażonych na utratę składników pokarmowych; wszystkie nieodwadniane grunty z torfem lub glebami torfowymi należy zachować jako tereny naturalne, zachowane częściowo w stanie naturalnym lub tradycyjne zarządzane pastwiska.

Zastosowanie

Zastosowanie tej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego jest silnie zależne od lokalnych parametrów, takich jak: topografia pola (kąt nachylenia i długość pola, rodzaj gleby oraz wielkość brył gleby, rozmiar obszaru odwadnianego do zlewni) oraz system uprawy. W szczególności ulepszone praktyki w zakresie odwadniania mają szerokie zastosowanie na większości niepiaszczystych gleb uprawnych i pastwiskowych pozbawionych materii organicznej, zaś odwadniania należy unikać na glebach torfowych i na terenach podmokłych.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i26) Instalacja drenów na użytkach zielonych i gruntach ornych (T/N) (i27) Stworzenie map drenów na polu (T/N) (i28) Minimalizacja odwadniania na glebach torfowych (T/N) (b12) Naturalne odwadnianie zmaksymalizowane poprzez ostrożne zarządzanie strukturą gleby; utrzymanie skutecznego funkcjonowania istniejących drenów; w stosownych przypadkach instalacja nowych drenów na glebach mineralnych. (b13) Ograniczenie odwadniania gleb torfowych oraz gleb, na których istnieje wysokie ryzyko zwiększonego przenikania składników pokarmowych do wody przy odwadnianiu.

3.3. Gospodarowanie składnikami pokarmowymi

Niniejsza sekcja jest istotna dla wszystkich rodzajów gospodarstw (w tym gospodarstw hodowlanych). Dotyczy ona praktyk, które zapewniają, by stosowane składniki pokarmowe odpowiadały potrzebom roślin i zwierząt, aby zmaksymalizować plony i osiągnąć jak najwyższą korzyść ze stosowanych składników pokarmowych, jednocześnie dbając, by pojemność środowiska nie została przekroczona.

3.3.1. Bilansowanie składników pokarmowych na poziomie pola

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest zapewnienie, aby zaspokojone zostało zapotrzebowanie upraw na składniki pokarmowe poprzez bilansowanie ich na poziomie pola, jednak bez przedawkowywania. Głównym celem tej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego jest zapewnienie osiągnięcia „optymalnych ekonomicznie” plonów i jakości uprawy oraz zminimalizowanie kosztów nakładów, a także ochrona gleby i powietrza oraz unikanie emisji do powietrza. Można to osiągnąć poprzez:

— przeprowadzenie systematycznych okresowych badań gleby, aby utrzymać pH gleby w optymalnym zakresie (6,5–7,5) i właściwe poziomy fosforu (P) i potasu (K): zaleca się badanie gleby przynajmniej raz na 3–5 lat w odniesieniu do trwałych użytków zielonych i co trzy lata w odniesieniu do upraw, w tym trawy,

— uwzględnienie wszystkich dopływów składników pokarmowych do gleby i pozostałości azotanów w strefie korzeniowej oraz stosowanie składników pokarmowych (N, P i K) we właściwych ilościach w celu optymalizacji plonów: należy uwzględnić ilość składników pokarmowych dodanych w formie materii organicznej (zgodnie z najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego 3.2.2) oraz ich dostępność dla roślin,

— obliczenie nadwyżki składników pokarmowych na poziomie pola poprzez obliczenie wprowadzanej ilości składników pokarmowych (N, P i K) i odjęcie wyprowadzonej ilości składników pokarmowych (N, P i K) na hektar (wysokie nadwyżki składników pokarmowych powodują ryzyko przenikania ich poza teren docelowy),

— obliczenie efektywności wykorzystania składników pokarmowych (NUE) na poziomie pola lub poziomie gospodarstwa: wskaźnik wykorzystania składników pokarmowych na poziomie gospodarstwa jest stosunkiem składników pokarmowych (N, P i K) zawartych w produktach roślinnych i zwierzęcych odpływających z gospodarstwa do składników pokarmowych dopływających do gospodarstwa (takich jak nawóz i pasza). W celu obliczenia ilości dopływu i odpływu wszystkich składników pokarmowych można wykorzystać stosowne ewidencje prowadzone w gospodarstwie.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie we wszystkich rodzajach gospodarstw i jest kluczową praktyką, która istotnie wpływa na efektywność środowiskową i produktywność gospodarstwa. Środki umożliwiające bilansowanie składników pokarmowych na poziomie pola cechują się stosunkowo niskimi kosztami inwestycji i mogą przynieść istotne korzyści w zakresie efektywności produkcji. Orientacyjny zakres kosztów ustalenia pełnego bilansu dopływu i odpływu azotu na poziomie pola wynosi 200–500 EUR rocznie na gospodarstwo, w zależności od rozmiaru i rodzaju systemu rolniczego oraz od zakresu niezbędnych konsultacji z podmiotami zewnętrznymi.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i8) Wskaźnik podawania składników pokarmowych (kg NPK/ha/rok) (i29) Nadwyżka składników pokarmowych na poziomie pola (kg NPK/ha/rok) (i30) Wskaźnik wykorzystania składników pokarmowych obliczony dla NPK (%) (i31) Bilans azotu brutto (14) (kg/ha) (b14) Wprowadzone składniki pokarmowe zawarte w nawozie nie przekraczają ilości niezbędnej do uzyskania optymalnych ekonomicznie plonów. (b15) Oszacowano nadwyżkę składników pokarmowych lub wskaźnik wykorzystania składników pokarmowych w odniesieniu do azotu, fosforu i potasu dla każdej działki upraw lub użytków zielonych wyznaczonej na potrzeby zarządzania.

3.3.2. Płodozmian w celu skutecznego obiegu substancji biogennych

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest optymalizacja obiegu azotu poprzez włączenie w cykle płodozmianu (15) roslin strączkowych. Rośliny strączkowe optymalizują dopływ azotu poprzez biologiczne wiązanie go i maksymalizują przenikanie azotu do kolejnych roślin przy ograniczeniu do minimum strat azotu przez wymywanie. Aby w największym stopniu skorzystać z biologicznego wiązania azotu, w cyklu płodozmianu należy uwzględnić co najmniej jedną uprawę motylkową i jeden plon wtóry (16) (np. uprawa trawy z koniczyną jako uprawa główna lub międzyplon (17)) w okresie pięciu lat. Określając ogólną ilość dopływu składników pokarmowych do gleby i stosując składniki pokarmowe, należy uwzględnić obecność roślin wiążących azot z atmosfery w płodozmianie.

Zastosowanie

Biologiczne wiązanie azotu przez rośliny strączkowe ma szerokie zastosowanie we wszystkich systemach rolniczych. Ma ono szczególne znaczenie dla ekologicznych systemów rolnych lub systemów, w ramach których stosuje się niewielkie ilości nawozów, a także wyjątkowe znaczenie dla gruntów ornych z niedoborem organicznych składników pokarmowych. Przedmiotowa najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego nie ma jednak zastosowania do systemów rolniczych opartych na glebach torfowych, które mają niskie pH, ponieważ kwaśność gleby niekorzystnie wpływa na mechanizm biologicznego wiązania azotu.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i31) Bilans azotu brutto (kg/ha) (i32) Cykle płodozmianu obejmują rośliny strączkowe i plony wtóre (T/N) (i33) Długość cykli płodozmianu (lata) (b16) Wszystkie użytki zielone i płodozmiany obejmują co najmniej jedną uprawę motylkową i jeden plon wtóry w okresie pięciu lat.

3.3.3. Precyzyjne stosowanie składników pokarmowych

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest:

— zsynchronizowana aplikacja obornika i (w razie konieczności) nawozów, aby dostosować je do wymagań uprawy: dla każdego składnika pokarmowego (N, P i K) należy zachować odpowiedni czas i dawki, które zaspokajają zapotrzebowanie uprawy na składniki pokarmowe (18),

— w razie konieczności – wprowadzenie dzielonego dawkowania, aby zmaksymalizować wchłanianie składników pokarmowych i zapobiegać stratom: podawanie składników pokarmowych, w więcej niż jednej porcji zmniejsza całkowitą ilość, która wymaga podania i minimalizuje wymywanie składników pokarmowych,

— stosowanie systemów naprowadzania GPS, aby precyzyjnie stosować składniki pokarmowe (N, P i K), z uwzględnieniem różnych dawek podawanych składników pokarmowych na każdym polu w oparciu o rozwój pokrywy roślinnej i dane z poprzednich zbiorów; systemy te pozwalają na dokładne przestrzennie rozmieszczenie nawozów przy jednoczesnym zachowaniu ścieżek przejazdowych,

— bezpośrednie stosowanie składników pokarmowych (N, P i K) w odniesieniu do nasion: granulat nawozowy jest umieszczany bezpośrednio w strefie korzeniowej lub wzdłuż niej.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie w gospodarstwach prowadzących uprawy mieszane, polowe i ogrodnicze. Dzielone dawkowanie składników pokarmowych stosuje się głównie w przypadku zbóż.

Precyzyjne stosowanie pociąga za sobą istotne koszty inwestycyjne i operacyjne w związku z nabyciem sprzętu i kosztami pracy (np. w związku z nabyciem danych georeferencyjnych na temat zapotrzebowania na składniki pokarmowe, wiele aplikacji dotyczących składników pokarmowych działa w oparciu o GPS), w związku z czym ma większe zastosowanie w dużych gospodarstwach, gdzie zwrot z inwestycji jest szybszy. Małe i średnie gospodarstwa lub gospodarstwa o ograniczonej zdolności inwestycyjnej często mogą jednak wypożyczyć sprzęt niezbędny do wprowadzenia precyzyjnego stosowania lub zlecić to zadanie wyspecjalizowanemu przedsiębiorstwu, które posiada i obsługuje niezbędny sprzęt.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i34) Stosowanie narzędzi rolnictwa precyzyjnego, np. technologii naprowadzania GPS, aby zoptymalizować wprowadzanie składników pokarmowych (T/N) (i29) Nadwyżka składników pokarmowych na poziomie pola (kg NPK/ha/rok) (i30) Wskaźnik wykorzystania składników pokarmowych obliczony dla NPK (%) Nie dotyczy

3.3.4. Wybór nawozów sztucznych o mniejszym wpływie na środowisko

Produkcja azotu mineralnego wymaga dużych ilości energii i skutkuje znacznymi emisjami gazów cieplarnianych, w zależności od rodzaju składników, wydajności zakładów produkcyjnych i stosowanych technik redukcji emisji podtlenku azotu (N2O) (19). W związku z tym najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wybieranie produktów o udokumentowanym mniejszym śladzie węglowym (20) w przypadkach, gdy rolnicy muszą stosować nawozy sztuczne oparte na azotanach.

Ponadto, jeżeli rolnik wybiera nawozy oparte na moczniku, najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wybranie produktów, których granulki pokryte są inhibitorem nitryfikacji. Inhibitor nitryfikacji spowalnia szybkość hydrolizy na amon i amoniak. Ponadto umożliwia precyzyjne wprowadzenie azotu do upraw poprzez spowolnienie tempa produkcji azotanów i zbliżenie go do tempa wchłaniania przez rośliny.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie w gospodarstwach prowadzących uprawy mieszane, polowe i ogrodnicze oraz korzystających z nawozów mineralnych.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i35) Ślad węglowy stosowanych nawozów azotowych (kg ekwiwalentu dwutlenku węgla/kg N) (i36) Stosowane nawozy sztuczne powodują niskie emisje amoniaku i gazów cieplarnianych po zastosowaniu (T/N) (b17) Nawozy mineralne stosowane w gospodarstwie nie zwiększyły emisji podczas produkcji poza próg 3 kg ekwiwalentu dwutlenku węgla na kg N, co dostawca musi wykazać w publicznie dostępnym obliczeniu. (b18) Stosowane nawozy sztucznie powodują niskie emisje amoniaku po zastosowaniu.

3.4. Przygotowanie gleby i planowanie upraw

Niniejsza sekcja jest istotna dla gospodarstw prowadzących uprawy mieszane, polowe i ogrodnicze i omówiono w niej techniki i warianty w zakresie przygotowania gleby i planowania upraw, które chronią i podnoszą jakość gleby.

3.4.1. Dopasowanie orki do warunków gleby

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest dopasowanie orki do rodzajów gleby i jej warunków, aby zoptymalizować ukorzenienie uprawy i chronić glebę.

Wybranie technik kultywacji takich jak uprawa zminimalizowana i siew bezpośredni obniża intensywność kultywacji oraz głębokość i zakres wzruszania gleby, a także przyczynia się do ochrony gleby poprzez unikanie:

— przesuwania materii organicznej i składników pokarmowych w głębsze warstwy gleby poniżej głównej strefy korzeniowej,

— rozbijania brył gleby, co powoduje mineralizacje materii organicznej (wypłukiwanie CO2 i azotu azotanowego (NO3–N)),

— przerywania naturalnych kanałów, które umożliwiają infiltrację wody i tlenu.

Ponadto należy ostrożnie wyznaczyć czas na orkę i siew, uwzględniając wilgotność gleby, jej rodzaj i warunki pogodowe:

— warunki pogodowe: utrwalanie ozimych upraw wysiewanych wczesną jesienią może umożliwić wchłanianie azotu przed rozpoczęciem odwadniania zimą i zapewnia dobrą okrywę roślinną (co najmniej 25–30 %) w miesiącach zimowych, pozwalającą chronić glebę przed spływem powierzchniowym spowodowanym opadami deszczu i powiązaną z nim erozją (21),

— wilgotność gleby: unikanie pracy na wilgotnych glebach ogranicza jej zagęszczanie oraz odpływ osadu i składników pokarmowych, a także erozję i problemy z rozwojem korzeni,

— typ gleby: łatwiej jest pracować na mokrych glebach piaszczystych niż na glebach gliniastych.

Należy unikać kultywacji gleb torfowych ze względu na wysokie ryzyko wymywania składników pokarmowych i utleniania węgla. Gleby torfowe wymagają pokrycia długoterminowymi użytkami zielonymi, aby utrzymać zawartość materii organicznej w glebie; należy ograniczyć częstotliwość orki w celu ponownego wysiewu takiej uprawy, tak aby odbywała się ona co najwyżej raz na pięć lat.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie w gospodarstwach prowadzących uprawy mieszane, polowe i ogrodnicze.

W przypadku wysiewu wczesną zimą zaleca się stosowanie technik uprawy zminimalizowanej i siewu bezpośredniego. Takie postępowanie zaleca się również dla gleb gliniasto-ilastych, ale nie nadaje się do zastosowania na glebach piaszczystych lub o słabej strukturze.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i37) Odsetek powierzchni gleby pokrytej uprawą ozimą (%) (i38) Odsetek uprawianych gleb torfowych (%) (i23) Węgiel organiczny w glebie (% C) (i24) Stosunek węgla do azotu (C/N) (b19) Pola na glebach torfowych należy pokryć długoterminowymi użytkami zielonymi; orka na glebach torfowych w celu ponownego wysiewu uprawy odbywa się najczęściej co pięć lat.

3.4.2. Ograniczenie czynności przygotowania gleby do minimum

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest stosowanie uprawy bezorkowej lub specjalistycznych siewników do wprowadzenia uprawy zamiast tradycyjnej orki. Czynności przygotowujące glebę, które mogą pomóc utrzymać i poprawić strukturę gleby, jej gruzełkowatość i aktywność mikroorganizmów, są następujące:

— siew bezpośredni, przy którym nie przewraca się gleby ani nie stosuje się orki, a wysiew następuje bez żadnych poprzedzających go czynności polegających na rozdrobnieniu gleby,

— uprawa pasowa, w ramach której przygotowanie gleby ogranicza się do wąskich pasów, które mają zawierać bruzdy siewne, przy jednoczesnym pozostawieniu warstwy wierzchniej gleby między bruzdami,

— uprawa uproszczona lub zminimalizowana (głębosz zębowy), która zapewnia głębokie bruzdowanie bez odwracania gleby; to podejście polega na rozbiciu i napowietrzeniu gleby przy jednoczesnym pozostawieniu resztek pożniwnych na powierzchni gleby.

Zastosowanie

Czynności przygotowujące glebę, które opisano w tej najlepszej praktyce zarządzania środowiskowego, mają szerokie zastosowanie w gospodarstwach prowadzących uprawy polowe. Siew bezpośredni ogranicza straty w glebie, zachowuje wilgotność gleby, zwiększa infiltrację wody i ogranicza odpływ powierzchniowy. Najlepiej prowadzić ją na stabilnej glebie, która zachowuje swoją strukturę przez cały sezon wegetacyjny, takiej jak gliny, glina pylasto-ilasta i glina ilasta. Należy jednak unikać jej stosowania na glebach piaszczystych, zagęszczonych, na poważnie zachwaszczonych polach oraz w uprawach, które wymagają szczególnych warunków uprawnych (np. ziemniaki). Podobnie na glebach wilgotnych należy unikać uprawy pasowej, ponieważ może ona spowodować zagęszczanie gleby. Uprawa uproszczona zwiększa ryzyko zachwaszczenia, ale można nim odpowiednio zarządzać poprzez umiejętny płodozmian i praktyki takie jak wcześniejsze przygotowanie łoża siewnego. Ponadto stosowanie technik uprawy uproszczonej nie jest odpowiednie w przypadku gleb piaszczystych.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i18) Zdolność infiltracyjna gleby (mm/godz.) (i20) Gęstość objętościowa gleby (g/cm3) (i25) Straty związane z erozją (kg/ha/rok) (i39) Odsetek powierzchni siewnej, na której stosuje się siew bezpośredni (%) (i40) Odsetek powierzchni, na której do wprowadzenia uprawy stosuje się uprawę bezorkową (%) (b20) Unika się orki odwracającej glebę, natomiast stosuje się np. siew bezpośredni, uprawę pasową i uprawę uproszczoną (głębosz zębowy).

3.4.3. Łagodzenie skutków orki

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wdrażanie praktyk, które łagodzą skutki orki gleby i w ten sposób ograniczają potencjalną erozję gleby oraz zwiększają lub utrzymują zawartość węgla organicznego w glebie (22):

— uprawa i siew w poprzek stoku (orka konturowa), aby ograniczyć ryzyko spływu powierzchniowego. Bruzdy stworzone w poprzek stoku zwiększają chropowatość gleby i blokują spływ powierzchniowy, co powoduje ograniczenie strat osadu,

— dzielenie stoków i tworzenie żywopłotów, aby zapobiec odpływowi składników pokarmowych. Długie stoki można podzielić rowami, żywopłotami lub pasami trawy (najszerszymi, jak to możliwe) wzdłuż wartstwic. Żywopłoty zapewniają długotrwałe podzielenie stoku i są bardziej skuteczne, jeżeli sadzi się je na długim odcinku wzdłuż poziomicy, aby pomóc utrzymać osad i uniemożliwić przedostawanie się drobnych cząsteczek do cieków wodnych,

— uprawianie ścieżek przejazdowych, które powstają w wyniku przejazdu maszyn rolniczych po orce,

— stosowanie kontroli ruchu maszyn rolniczych by ograniczyć obciążenie maszynami do możliwie jak najmniejszego obszaru, poprzez np. stosowanie stałych dróg dojazdowych i korzystanie z GPS, aby zmniejszyć zagęszczanie gleby i niszczenie upraw,

— tworzenie porowatych łóż siewnych, aby zwiększyć dostępną powierzchnię wystawioną na deszcz i w ten sposób ograniczyć skorupę glebową i odpływ powierzchniowy. Pozostawienie porowatego łoża siewnego w uprawie ozimej poprawia infiltrację wody oraz ogranicza ryzyko spływu powierzchniowego i strat osadu.

Zastosowanie

Środki wchodzące w skład tej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego mają szerokie zastosowanie w gospodarstwach prowadzących uprawy mieszane, polowe i ogrodnicze. Jeżeli wybrano praktykę uprawy i siewu w poprzek stoku (orke konturową), zaleca się unikania roślin, które uprawia się na grzędach.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i20) Gęstość objętościowa gleby (g/cm3) (i21) Pojemność wodna gleby (zawartość wilgoci w g/100 g suchej gleby lub zawartości wilgoci w m3/m3 suchej gleby) (i25) Straty związane z erozją gleby (kg/ha/rok) Nie dotyczy

3.4.4. Płodozmian jako środek ochrony gleby

W ramach tej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego przedstawiono najważniejsze zasady projektowania systemów płodozmianu w celu ochrony i poprawy stanu gleby. Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest:

— wybranie rodzaju i kolejności uprawy w ramach płodozmianu, aby: (i) zsynchronizować dostarczanie azotu z zapotrzebowaniem roślin; (ii) zwiększyć zawartość materii organicznej gleby; (iii) zapewnić korzyści fitosanitarne; oraz (iv) zapobiegać erozji gleby,

— wdrożenie długich cykli płodozmianu, w tym dla roślin strączkowych (zob. również najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego 3.3.2),

— wybranie wcześnie dojrzewających odmian roślin na najbardziej podatnych na zmiany gruntach, aby przeprowadzić zbiory przed porą mokrą i ułatwić wprowadzanie upraw okrywowych,

— tworzenie tymczasowych użytków zielonych w gospodarstwach prowadzących uprawy mieszane: mogą one być skutecznie wprowadzane jako plon wtóry, aby ograniczyć ryzyko erozji gruntów ornych, jednocześnie zwiększając żyzność gleby, w szczególności poprzez wprowadzenie azotu,

— uwzględnienie zwalczania chwastów w cyklach płodozmianu, aby uniknąć zachwaszczenia: np. naprzemienna uprawa roślin, z których uzyskuje się liście, i roślin, z których uzyskuje się słomę, naprzemienna uprawa roślin ozimych i jarych, w tym roślin okopowych, wprowadzanie wypasu i koszenia w celu kontroli chwastów bylinowych i prowadzenie upraw okrywowych,

— włączenie do cykli płodozmianu roślin wykorzystywanych w biofumigacji (np. z rodziny Brassicacae), aby ograniczyć choroby: biofumigacja polega na stosowaniu konkretnych roślin, które w trakcie rozkładu uwalniają do gleby lotne substancje toksyczne dla niektórych organizmów żyjących w glebie i które mogą pomóc w zwalczaniu patogenów lub szkodników żyjących w glebie.

Poza wprowadzeniem zmianowania roślin w czasie najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest zapewnienie różnorodności przestrzennej w gospodarstwie i poza nim. Na sąsiednich polach w gospodarstwie lub w innych gospodarstwach powinny rosnąć inne rośliny, aby uniknąć rozprzestrzeniania się patogenów i szkodników oraz by ograniczyć ryzyko erozji.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie w gospodarstwach prowadzących uprawy mieszane, polowe i ogrodnicze. Opisane środki są szczególnie skuteczne, jeżeli można je rozwijać w długiej perspektywie czasowej.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i33) Długość cykli płodozmianu (lata) (i41) Liczba plonów wtórych (upraw trawy, roślin strączkowych, roślin oleistych) w cyklach płodozmianu (liczba upraw/cykl płodozmianu) (i42) W wyborze roślin uwzględniono różnorodność przestrzenną (T/N) (i43) Wybranie wcześnie dojrzewających odmian roślin na najbardziej podatnych na zmiany gruntach (T/N) (b21) W gospodarstwach, w których stosuje się płodozmian zdominowany przez zboża, plony wtóre wprowadza się na co najmniej dwa lata w siedmioletnim płodozmianie i co najmniej na jeden rok w sześcioletnim lub krótszym płodozmianie. (b22) Gospodarstwa stosują inne uprawy na sąsiednich polach, aby zwiększyć różnorodność przestrzenną struktury upraw na poziomie krajobrazu. (b23) Wybierane są wcześnie dojrzewające odmiany roślin, aby przeprowadzić zbiory przed porą mokrą i ułatwić wprowadzanie upraw okrywowych.

3.4.5. Prowadzenie upraw okrywowych i międzyplonów

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest unikanie pozostawiania nagich gruntów uprawnych poprzez prowadzenie upraw okrywowych i międzyplonów. Międzyplony zatrzymują składniki pokarmowe w strefie korzeniowej. Uprawy okrywowe chronią glebę przed erozją i minimalizują ryzyko odpływu powierzchniowego, poprawiając infiltrację. Uprawy okrywowe mogą czasem funkcjonować jako międzyplon, pochłaniając wiosenny odpływ azotanów.

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest ocena możliwości włączenia upraw okrywowych / międzyplonów do planów uprawy i pozostawianie nagiej ziemi na zimę tylko w należycie uzasadnionych przypadkach.

Zastosowanie

Uprawy okrywowe i międzyplony są odpowiednie do stosowania w każdym systemie uprawy na gruntach ornych, gdzie naga gleba jest narażona na wymywanie składników pokarmowych, erozję lub spływ powierzchniowy w okresie po zbiorach uprawy głównej. Uprawy okrywowe i międzyplony mogą być stosowane jako wsiewki pod uprawę główną lub bezpośrednio po jej zbiorze. Są stosowane głównie przez uprawą jarą.

W niektórych miejscach rolnicy i regionalni zarządcy w zakresie gospodarki wodnej mogą chcieć unikać stosowania upraw okrywowych, ponieważ powodują wzrost parowania terenowego. Ogólniej rzecz ujmując, są one skuteczne na tych obszarach, gdzie zimą występuje nadwyżka opadów, i należy ich unikać na obszarach, gdzie prowadzenie upraw okrywowych może doprowadzić do wysuszenia gleby.

Ponadto uprawy okrywowe mogą zniszczyć strukturę gleby, jeżeli są wysiewane późno lub w wilgotnych warunkach, co powoduje, że zarówno uprawa okrywowa, jak i kolejne uprawy słabo wykorzystują azot z gleby, a zawartość cząsteczkowego fosforu i ryzyko straty osadu wzrastają.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i5) Stężenie azotu ogólnego lub azotanów w strumieniach (mg N, NO3/l) (i44) Odsetek gruntów pozostawionych nago zimą (%) (i45) Odsetek gruntów, a których wprowadzono międzyplon / uprawę okrywową (%) (b24) Gospodarstwo przedstawia dowody potwierdzające pełną ocenę możliwości włączenia upraw okrywowych / międzyplonów do planów upraw oraz przedstawia uzasadnienie pozostawienia nagich gruntów na zimę.

3.5. Zarządzanie zielonką i wypasem

Niniejsza sekcja dotyczy praktyk gospodarowania użytkami zielonymi i jest istotna dla gospodarstw hodowlanych oraz zawiera najlepsze praktyki dla gospodarstw prowadzących zarówno działalność o charakterze intensywnym, jak i ekstensywnym.

3.5.1. Zarządzanie użytkami zielonymi

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest jak najlepsze wykorzystanie użytków zielonych wykorzystywanych do wypasu w gospodarstwach hodowlanych poprzez maksymalizację szybkości wzrostu i jakości zielonki oraz jej wykorzystania przez zwierzęta gospodarskie, jednocześnie zapewniając, by w krytycznych momentach roku utrzymano poziom średniej pokrywy trawiastej. Pozwala to uzyskać większą strawność i wartość odżywczą (a zatem produktywność) paszy, jednocześnie zmniejszając wymogi dla kupnej paszy, potencjalnie obniżając emisje metanu i amoniaku oraz unikając skutków dla środowiska wyższego szczebla związanych z produkcją paszy.

Do realizacji tych celów mogą przyczynić się następujące środki:

— monitorowanie wysokości traw na wszystkich pastwiskach,

— określenie optymalnych terminów wypasu i wdrożenie wydłużonego okresu wypasu (wydłużenie dnia wypasowego i zwiększenie liczby dni wypasowych na rok) w oparciu o lokalne warunki i monitorowanie wysokości traw,

— zsynchronizowanie liczby wypasanych zwierząt ze wzrostem trawy,

— wdrożenie wypasu rotacyjnego i pasowego (lub kwaterowego): zwierzęta gospodarskie często zmieniają miejsce wypasu dzięki korzystaniu z wielu pastwisk (wypas rotacyjny) albo pasów bądź kwater (wypas pasowy lub kwaterowy) na podstawie zmierzonej wysokości traw lub pokrywy roślinnej, aby zapewnić, że wypas jest dostosowany do maksymalnej dostępności i strawności zielonki. Te strategie wypasu, a w szczególności wypas pasowy i kwaterowy, zwiększają zarówno pobór zielonki, jak i jej strawność.

Zastosowanie

Przedmiotowa najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego jest szczególnie istotna dla gospodarstw, które utrzymują intensywny chów zwierząt żywionych w systemie wypasowym, a w szczególności dla gospodarstw utrzymujących bydło mięsne, bydło mleczne lub owce. Wypas pasowy jest odpowiedni dla bydła mięsnego i mlecznego.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i46) Liczba dni wypasowych na rok (liczba/rok) (i47) Odsetek poboru przez zwierzęta suchej masy z zielonki (%) (23) (i48) Średnia liczba wypasanych zwierząt obliczona jako duże jednostki przeliczeniowe inwentarza na hektar wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych (b25) Wypasane zwierzęta pobierają 80 % suchej masy z zielonki w okresie wypasu.

3.5.2. Utrzymanie użytków zielonych o wysokiej wartości przyrodniczej

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego na obszarach o wysokiej wartości przyrodniczej jest utrzymanie niskich liczb wypasanych zwierząt, aby dopasować intensywność wypasu do potrzeb związanych z różnorodnością biologiczną, oraz koszenie w odpowiednim czasie (na sianokiszonkę) z uwzględnieniem różnorodności biologicznej. W celu wybrania właściwych środków ochrony użytków zielonych, w tym różnych systemów koszenia lub wypasu, można wykorzystać specjalne oprogramowanie. Na poziomie krajobrazu wykorzystanie różnorodnych systemów koszenia zwiększa różnorodność gatunkową, ponieważ różne terminy koszenia są dostosowane do potrzeb różnych organizmów, a w ogólnym ujęciu utrzymanie niskiej częstotliwości koszenia w roku wspiera rozwój dzikich roślin i bezkręgowców.

Zastosowanie

Przedmiotowa najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma zastosowanie na ekstensywnie prowadzonych użytkach zielonych o wysokiej wartości przyrodniczej, takich jak obszary górskie, wyżyny, wrzosowiska, obszary przybrzeżne, obszary mające szczególne znaczenie naukowe, obszary Natura 2000 i specjalne obszary chronione.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i10) Występowanie gatunków o znaczeniu lokalnym (24) (liczba najważniejszych gatunków/m2) (i48) Średnia liczba wypasanych zwierząt obliczona jako duże jednostki przeliczeniowe inwentarza na hektar wykorzystywanej powierzchni użytków rolnych Nie dotyczy

3.5.3. Renowacja pastwisk i włączenie roślin strączkowych do trwałych użytków zielonych i tymczasowych użytków zielonych

Jeżeli wymaga tego spadek produkcji suchej masy lub konieczność poprawy jakości pastwiska, najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest podsiew lub, w razie konieczności, ponowny wysiew, aby utrzymać lub odzyskać wysoką produkcyjność i zapewnić dobrą jakość pastwiska (np. strawność mierzoną w odniesieniu do materii organicznej).

Podsiew odnosi się do techniki opartej na zminimalizowanej orce, w ramach której na pierwotnych użytkach zielonych sieje się nowe nasiona, nie niszcząc istniejącej zielonki ani gleby, lecz zwiększając jakość pastwiska i jego produkcyjność bez konieczności poświęcenia wzrostu istniejącej zielonki. Ułatwiają to zwierzęta gospodarskie, które wdeptują nasiona w ziemię, aby zwiększyć ich kontakt z glebą. Ponowny wysiew dotyczy zabiegów kultywacyjnych i wysiewu nowej runi, co w niektórych warunkach może być niezbędne, aby dobrze wprowadzić uprawę.

Kluczowym aspektem renowacji pastwisk jest wybranie najodpowiedniejszych odmian. Najważniejszą rolę w użyźnianiu gleby odgrywają rośliny strączkowe, ponieważ wiążą azot. Uważa się, że aby maksymalnie zwiększyć produktywność doskonałym uzupełnieniem dla roślin strączkowych są życice o większej produkcyjności i reaktywności na dobrze wykorzystywany azot, ponieważ przekształcają azotany wytwarzane przez koniczynę na strawną biomasę. Odmiany, które cechują się dużą smakowitością i strawnością, takie jak trawy o wysokiej zawartości cukru, mogą znacznie zwiększyć pobór suchej masy przez zwierzęta gospodarskie i przyczyniają się do zwiększenia współczynnika wykorzystania paszy. Uprawa mieszanki czterech gatunków (szybko rosnąca trawa niewiążąca azotu, taka jak życica, szybko rosnąca roślina strączkowa wiążąca azot, taka jak koniczyna łąkowa, czasowo trwała kwitnąca trawa niewiążąca azotu, taka jak kupkówka pospolita oraz czasowo trwała roślina strączkowa wiążąca azot, taka jak koniczyna biała) prowadzi do uzyskania lepszych wyników w porównaniu z monokulturami, bez względu na rodzaj gleby, jej żyzność i klimat.

Zastosowanie

Przedmiotowa najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma zastosowanie przede wszystkim w systemach intensywnych. Renowacja pastwisk rzadko odbywa się na obszarach spasanych i koszonych w sposób ekstensywny, które nie są zarządzane w celu zwiększenia produkcyjności.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i49) Odsetek powierzchni pola obsadzonej roślinami strączkowymi (%) (i50) Strawność materii organicznej zielonki pastwiskowej (b26) Prowadzi się renowację pastwisk (np. podsiew), aby zmaksymalizować produkcję zielonki, utrzymać dużą powierzchnię obsadzoną roślinami strączkowymi i wprowadzić inne kwitnące gatunki.

3.5.4. Efektywna produkcja kiszonki

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest zmaksymalizowanie skuteczności kiszonki poprzez zapewnienie dobrych warunków wzrostu, zbiory w odpowiednim czasie i wykorzystanie najlepszych technik konserwacji i przechowywania. Cel ten osiąga się za pośrednictwem następujących środków:

— utrzymanie runi w optymalnym stanie, jak nakreślono w najlepszej praktyce zarządzania środowiskowego 3.5.3,

— zmaksymalizowanie jakości kiszonki poprzez przeprowadzanie zbiorów w odpowiednim czasie, aby zoptymalizować jakość odżywczą i wyniki, tj. należy kosić trawę, kiedy jej dojrzałość i zawartość suchej masy są odpowiednie. Pierwsze koszenie należy przeprowadzić, kiedy strawność materii organicznej jest wysoka (25) (pod koniec maja, kiedy zielonka ma wysoką wartość energetyczną i nie produkuje nasion, lecz liście). Dobrze przefermentowana kiszonka z zielonek może znacznie obniżyć zapotrzebowanie na koncentraty paszowe,

— przeprowadzanie badań laboratoryjnych kiszonki, aby ustalić zawartość suchej masy, zawartość białka surowego i wartość pH,

— właściwe przechowywanie kiszonki, aby zapobiec utracie suchej masy: pakowanie kiszonek tak, aby były właściwie zbite, uniemożliwia dostęp powietrza, a zarazem dostęp niepożądanych organizmów tlenowych. Duże bele należy dokładnie owinąć wieloma warstwami, natomiast zamknięcia należy dobrze zacisnąć i zamknąć, aby ograniczyć powierzchnię kiszonki odsłanianą podczas jej skarmiania,

— owijanie kiszonki: należy wybrać folię do kiszonki o wysokiej jakości i dobrych właściwościach mechanicznych, o dobrej kleistości i odporności na działanie promieni UV; aby zapewnić dobrą barierę dla tlenu oraz zminimalizować utraty suchej masy i odcieki, należy owinąć belę 4–6 warstwami.

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szczególne zastosowanie w gospodarstwach intensywnych, które produkują głównie kiszonkę z zielonki, ale niektóre jej aspekty mają zastosowanie również w gospodarstwach hodowlanych, które produkują inne rodzaje kiszonki.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i51) Współczynnik wykorzystania paszy (26) (kg wchłoniętej suchej masy w paszy dla zwierząt/kg uzyskanego mięsa lub l mleka) (i52) Odsetek utraty suchej masy po zakiszaniu (%) Nie dotyczy

3.6. Hodowla zwierząt

Niniejsza sekcja jest istotna dla gospodarstw hodowlanych i skupia się na przeżuwaczach. Najlepsze praktyki dla zwierząt innych niż przeżuwacze omówiono w dokumencie referencyjnym na temat najlepszych dostępnych technik w zakresie intensywnego chowu drobiu i trzody chlewnej (IRPP BREF) (27). Niniejsza sekcja jest istotna zarówno dla ekstensywnych, jak i intensywnych systemów utrzymania zwierząt gospodarskich.

3.6.1. Lokalnie przystosowane rasy

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest wybranie właściwych (28) ras lub linii zwierząt zgodnie z rodzajem gospodarstwa, które są przystosowane do warunków lokalnych. Możliwa jest realizacja różnych celów:

— wybranie ras przystosowanych lokalnie, które mają większe zdolności do przekształcenia zielonki o niskiej jakości dostępnej na miejscu na mięso lub mleko lub które są odporne na dane warunki klimatyczne,

— hodowla lokalnych ras oraz szczególnie rzadkich ras lokalnych, w stosownych przypadkach. Rasy lokalne i tradycyjne stanowią ważne dziedzictwo w obszarze różnorodności biologicznej, a także wyjątkowy zasób genetyczny, który może służyć poprawie cech zdrowotnych i produkcyjnych w przyszłości. Różnorodność genetyczna zapewnia również lepszą odporność na choroby lub problemy zdrowotne oraz lepszą wytrzymałość na potencjalne skrajne warunki,

— wybranie i rozwijanie bardziej zasobooszczędnych ras. Można to osiągnąć poprzez kierowanie się wskaźnikami genetycznymi, którym celem jest rozróżnienie skutków genów oraz czynników środowiskowych i wynikających z gospodarowania, aby wybrać zwierzęta o dobrych cechach genetycznych, które dobrze znoszą warunki regionalne i „typowe” praktyki gospodarowania. Rasy o dużej wartości produkcyjnej zasadniczo dają więcej produktu przy zachowaniu niższych emisji gazów cieplarnianych.

Zastosowanie

Wybranie ras przystosowanych lokalnie ma szerokie zastosowanie w gospodarstwach hodowlanych, a szczególnie w gospodarstwach, które spasają swoje skrajne obszary, lub gospodarstwach położonych na obszarach o surowym klimacie.

Rasy lokalne, rzadkie i tradycyjne mają większe znaczenie dla gospodarstw hodowlanych o profilu ekstensywnym, w których różnorodność biologiczna i ochrona użytków zielonych mogą mieć priorytetowe znaczenie. W dobrych warunkach produkcji rasy lokalne, rzadkie i tradycyjne mogą mieć bowiem niższą wartość produkcyjną niż rasy, które wyselekcjonowano pod kątem wysokiej produkcyjności i zasobooszczędności.

Selekcja i rozwijanie bardziej zasobooszczędnych ras jest z kolei bardziej istotne w odniesieniu do intensywnych systemów utrzymywania zwierząt gospodarskich, którym celem jest uzyskanie jak największej ilości produktów.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i53) Odsetek zwierząt o rzadkim pochodzeniu genetycznym (%) (i54) Odsetek zwierząt należących do lokalnie przystosowanych ras (%) (i51) Współczynnik wykorzystania paszy (kg wchłoniętej suchej masy w paszy dla zwierząt/kg uzyskanego mięsa lub l mleka) (b27) Populacja zwierząt gospodarskich w danym gospodarstwie składa się w co najmniej 50 % z lokalnie przystosowanych ras i w co najmniej 5 % z rzadkich ras.

3.6.2. Bilansowanie składników pokarmowych w gospodarstwach hodowlanych

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest monitorowanie przepływów składników pokarmowych na poziomie gospodarstwa oraz optymalizacja nadwyżek składników pokarmowych poprzez uwzględnienie łącznego dopływu składników pokarmowych (azotu (N), fosforu (P) oraz potasu (K)) do gospodarstwa oraz odpływu składników pokarmowych wyprowadzanych w produktach zwierzęcych, a także obliczenie nadwyżki składników pokarmowych i wskaźnika wykorzystania składników pokarmowych na poziomie gospodarstwa (29). Wskaźnik wykorzystania składników pokarmowych na poziomie gospodarstwa umożliwia porównanie systemów gospodarskich pod względem ogólnej wydajności produkcji.

Zastosowanie

Wszystkie gospodarstwa hodowlane mogą wdrożyć system bilansowania składników pokarmowych na poziomie gospodarstwa i korzystać z takiego systemu, przy czym jest to szczególnie istotne w przypadku mieszanych systemów rolniczych i gospodarstw hodowlanych prowadzących intensywną produkcję. Koszty wdrożenia systemu bilansowania składników pokarmowych na poziomie gospodarstwa hodowlanego są stosunkowo niskie.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i55) Nadwyżka składników pokarmowych na poziomie gospodarstwa (kg N, P /ha/rok) (i56) Wskaźnik wykorzystania składników pokarmowych na poziomie gospodarstwa obliczony dla N i P (%) (b28) Nadwyżka azotu na poziomie gospodarstwa stanowi najwyżej 10 % zapotrzebowania na azot danego gospodarstwa. (b29) Nadwyżka fosforu na poziomie gospodarstwa stanowi najwyżej 10 % zapotrzebowania na fosfor danego gospodarstwa.

3.6.3. Ograniczenie wydalania azotu poprzez dostosowanie dawek żywieniowych

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest ograniczenie wydalania azotu poprzez wdrożenie środków w zakresie żywienia:

— wykorzystywania zielonek o wysokiej zawartości cukru lub kiszonki z kukurydzy w przypadku przeżuwaczy: zielonki o wysokiej zawartości cukru charakteryzują się wysoką zawartością rozpuszczalnych w wodzie węglowodanów, które przyczyniają się do zwiększenia stosunku węgla do azotu (C/N) (30) w substracie dla mikroflory żwacza, co prowadzi do zwiększenia immobilizacji azotu i jego wykorzystania, a co za tym idzie – do zwiększenia wydajności wykorzystywania azotu, poprawy syntezy białka mikrobiologicznego i zmniejszenia wydalania azotu,

— stosowanie karmienia fazowego, w ramach którego skład odżywczy paszy jest modyfikowany na przestrzeni czasu, aby sprostać zapotrzebowaniu na składniki pokarmowe danego zwierzęcia. Przykładowo poziomy azotu mocznikowego w mleku można wykorzystać jako wskaźnik w celu regulacji składu odżywczego w paszach krów mlecznych,

— stosowanie pasz niskobiałkowych takich jak kiszonka z lucerny o niskiej zawartości suchej masy, która poprawia wydajność wykorzystywania azotu i zmniejsza emisje amoniaku (31).

Zastosowanie

Ta najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego ma szerokie zastosowanie zarówno do przeżuwaczy, jak i do zwierząt gospodarskich z żołądkiem jednokomorowym, przy czym dotyczy w głównej mierze intensywnej gospodarki rolnej. Niektóre środki, takie jak wprowadzenie paszy niskobiałkowej, mają zastosowanie wyłącznie do zwierząt trzymanych w pomieszczeniach, ponieważ mogą pociągać za sobą ryzyko zmniejszenia produktywności.

Koszty związane z wdrożeniem niniejszej najlepszej praktyki zarządzania środowiskowego są zazwyczaj ograniczone. Przykładowo, jeżeli preferuje się stosowanie kiszonki z kukurydzy uprawianej w gospodarstwie niż koncentratów skrobiowych, niniejsza najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego przekłada się na zmniejszenie kosztów poprzez zmniejszenie zapotrzebowania na przywóz pasz do gospodarstwa.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i57) Azot mocznikowy w mleku (mg/100 g) (i51) Współczynnik wykorzystania paszy (kg wchłoniętej suchej masy w paszy dla zwierząt/kg uzyskanego mięsa lub l mleka) Nie dotyczy

3.6.4. Ograniczenie metanu w przewodzie pokarmowym przeżuwaczy poprzez dostosowanie dawek pokarmowych

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest stosowanie paszy, która przyczynia się do zmniejszenia emisji metanu pochodzących z fermentacji w przewodzie pokarmowym przeżuwaczy poprzez zwiększenie strawności zielonki i poboru strawnej zielonki; praktykę tę można wdrożyć np. poprzez zastąpienie zielonki kiszonką z roślin strączkowych, która ma niższą zawartość włókna pokarmowego i stymuluje wyższą przyswajalność suchej masy oraz zwiększenie stopnia przepływu przez żwacz (32).

Zastosowanie

Niniejsza najlepsza praktyka zarządzania środowiskowego dotyczy wyłącznie przeżuwaczy. Wprowadzenie produkcji kiszonki z roślin strączkowych w ciepłym klimacie może być efektywne, chociaż niska wytrzymałość i potrzeba długich okresów zakładania upraw stanowią istotne przeszkody agronomiczne.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i58) Emisje metanu w przewodzie pokarmowym na kg mięsa lub l mleka (i51) Współczynnik wykorzystania paszy (kg wchłoniętej suchej masy w paszy dla zwierząt/kg uzyskanego mięsa lub l mleka) Nie dotyczy

3.6.5. Zielone zamówienia publiczne na paszę

Najlepszą praktyką zarządzania środowiskowego jest:

— wybór pasz o niskim oddziaływaniu wyższego szczebla, w tym poprzez pośrednią zmianę sposobu użytkowania gruntów; przykładowo ogranicza się pasze na bazie soi i oleju palmowego,

— podczas zakupów pasz o dużym potencjale oddziaływania wyższego szczebla – wybór pasz uzyskiwanych w sposób zrównoważony i certyfikowanych przez uznany organ (np. okrągły stół na rzecz odpowiedzialnego sektora soi – RTRS) jako pochodzące z obszarów, które nie zostały niedawno przekształcone z siedlisk przyrodniczych.

Zastosowanie

Zielone zamówienia publiczne na paszę mają szerokie zastosowanie we wszystkich gospodarstwach hodowlanych. Dostępność certyfikowanych pasz może jednak być czasami ograniczona. Ponadto premia cenowa związana z certyfikowanymi paszami jest często niższa.

Powiązane wskaźniki efektywności środowiskowej i kryteria doskonałości

Wskaźniki efektywności środowiskowej Kryteria doskonałości (i59) Odsetek będących przedmiotem zamówienia pasz certyfikowanych w sposób zrównoważony (%) (i60)