ZAŁĄCZNIK I

OPIS TECHNICZNY I NAUKOWY

1. CEL I ZAKRES NINIEJSZEGO DOKUMENTU

W niniejszym dokumencie opisano cel naukowy i systemy techniczne, które inicjatywa „The Extreme Light Infrastructure ERIC” (ELI ERIC) będzie zapewniała badaczom. Opisano w nim konkretne właściwości obiektów udostępnianych ELI ERIC przez państwa przyjmujące. Niniejszy dokument ma fundamentalne znaczenie dla określenia zakresu działalności inicjatywy ELI ERIC i przyjęcia definicji prowadzonej przez nią „działalności operacyjnej”.

Wymieniono w nim cele naukowe inicjatywy ELI ERIC oraz wyznaczono jej cel ogólny. W stosownych przypadkach odniesiono się do „białej księgi” ELI stanowiącej najistotniejszy dokument techniczny ELI przed rozpoczęciem budowy. Choć należy podkreślić, że niektóre aspekty wizji ELI opisane w tym ważnym dokumencie są nadal aktualne, do celów niniejszego dokumentu i na potrzeby ustanowienia ELI ERIC opisano wyłącznie obiekty techniczne zaproponowane przez członków przyjmujących będących członkami założycielami ERIC.

Streszczono aktualny zakres działalności badawczej oraz pokrótce omówiono aspekty techniczne obiektów ELI. Przedstawiono również elementy związane z budżetem i harmonogramem w chwili rozpoczęcia działalności operacyjnej. Informacje w tym zakresie stanowią odniesienie do statutu ELI ERIC, w szczególności jego art. 22 „Zobowiązania i zasoby”, i pełnią funkcję punktu odniesienia na potrzeby umów zawieranych między ELI ERIC a właścicielami obiektów (instytucjami przyjmującymi) dotyczących udostępnienia obiektów ELI społeczności użytkowników. Niniejszy dokument stanowi zatem integralną część statut ELI ERIC w chwili wstępnego utworzenia ELI ERIC i pełni funkcję punktu odniesienia w kwestiach dotyczących zakresu działalności i misji obiektów.

2. WPROWADZENIE I KONTEKST

„The Extreme Light Infrastructure ERIC” to międzynarodowy ośrodek badań nad technologią laserową, który dąży do opracowania nowych interdyscyplinarnych badań naukowych dotyczących wykorzystania laserowych źródeł promieniowania o ekstremalnych parametrach emitowanego przez aktualnie dostępne lasery o najwyższej mocy szczytowej i który koncentruje się na prowadzeniu badań naukowych. Wspomniane lasery oraz generowane przez nie promieniowanie wtórne zapewnią możliwość dokonywania bezprecedensowych odkryć naukowych w wielu różnych dziedzinach, które będzie można również wykorzystywać do celów istotnych dla społeczeństwa.

ELI ERIC, zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 723/2009 (1), stanowi zlokalizowaną w jednej placówce infrastrukturę badawczą o wielu miejscach działalności operacyjnej poza miejscem siedziby w państwach przyjmujących będących członkami. Obiekty ELI będą znajdowały się w dwóch lokalizacjach położonych na terytorium Republiki Czeskiej i Węgier. Są one obecnie udostępniane międzynarodowej społeczności użytkowników naukowych.

W 2018 r. Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki przyznano Gérardowi Mourou i Donnie Strickland za ich badania nad technologią laserową opartą na metodzie wzmacniania impulsów świergoczących (ang. chirped pulse amplification, CPA). Przyznanie tej Nagrody Nobla było z wielu względów wydarzeniem szczególnym dla ELI, ponieważ w odpowiednim momencie zwróciło uwagę na technologię umożliwiającą generowanie promieniowania laserowego o ekstremalnych parametrach. Obiekty ELI będą promowały korzystanie z techniki CPA, aby zapewnić możliwość osiągnięcia niespotykanych wcześniej poziomów mocy szczytowej (zob. rys. 1), co otworzy drogę ku różnym zastosowaniom tej technologii w naukach podstawowych, jak również do celów wiążących się z korzyściami społecznymi.

Szczególnym celem ELI ERIC jest przezwyciężenie dwóch „wielkich wyzwań” pierwotnie wskazanych w białej księdze ELI, które nadal pozostają aktualne, co pozwoli opracować:

— urządzenie do generowania wiązek o wysokiej energii i wiązek promieniowania rentgenowskiego: ultrakrótkie cząstki wysokoenergetyczne (> 10 GeV) i wiązki promieniowania (do kilku MeV) wytwarzane przez akceleratory zagęszczonej plazmy laserowej,

— metodę analizy zjawisk w czasie mierzonym w attosekundach: wykonywanie zdjęć w odstępach mierzonych w attosekundach w celu uchwycenia dynamiki elektronów w atomach, cząsteczkach, plazmach i substancjach stałych.

W szczególności:

— Obiekt ELI-Beamlines w gminie Dolní Břežany (okolice Pragi), Republika Czeska, będzie zajmował się generowaniem krótkoimpulsowych wtórnych źródeł promieniowania i cząstek oraz badaniem możliwości ich multidyscyplinarnego stosowania w naukach o cząstkach, naukach biomedycznych i materiałoznawstwie, a także przy badaniu fizyki gęstych plazm i ciepłej materii ciężkiej oraz w astrofizyce laboratoryjnej. Ponadto obiekt będzie korzystał z laserów dużej mocy o wysokiej częstotliwości powtarzania impulsów do prowadzenia eksperymentów w dziedzinie fizyki silnych pól przy zogniskowanej intensywności wynoszącej około 1023 W/cm2, analizując właściwości fizyczne plazmy egzotycznej oraz nieliniowe skutki w obszarze elektrodynamiki kwantowej. — Obiekt ELI Attosecond Light Pulse Source (ELI-ALPS) w Segedynie (Szeged), Węgry, opracowuje unikalne urządzenie generujące źródła światła w zakresie częstotliwości od THz (1012 Hz) do częstotliwości promieniowania rentgenowskiego (1018—1019 Hz) w postaci ultrakrótkich impulsów o wysokiej częstotliwości powtarzania. Obiekt ELI-ALPS będzie zajmował się analizowaniem dynamiki o niezwykle wysokiej prędkości dzięki wykonywaniu zdjęć w odstępach mierzonych w attosekundach (10–18 s) w celu uchwycenia dynamiki elektronów w atomach, cząsteczkach, plazmach i substancjach stałych. Obiekt będzie również prowadził badania przy wykorzystaniu laserów o ultrawysokiej intensywności.

Obiekty ELI będą stanowiły zbiór najpotężniejszych dostępnych obecnie systemów o najkrótszych impulsach. Ściślej rzecz biorąc, ELI będzie pierwszą infrastrukturą zajmującą się prowadzeniem podstawowych badań nad interakcją laser-materia w układzie ultrarelatywistycznym (I > 1024 W/cm2). Obiekty rozpoczęły już badania nad nową generacją innowacyjnych, niezwykle zagęszczonych strumieni wiązek generujących wiązki cząstek wysokoenergetycznych i promieniowania o trwałości mierzonej w zakresie od femtosekund (10–15 s) do attosekund (10–18 s).

Oczekuje się, że takie zróżnicowanie działalności badawczej obiektów ELI przyniesie istotne korzyści społeczne i będzie motorem napędowym innowacji w średnim i długim terminie, przyczyniając się m.in. do udoskonalenia metod leczenia onkologicznego (wiązki promieniowania jonizującego), technik obrazowania medycznego i biomedycznego, zapoczątkowania nowego rozdziału w fotonice oraz opracowania nowych metod przetwarzania odpadów jądrowych w drodze transmutacji.

Całkowita powierzchnia obydwu obiektów ELI wyniesie niemal 54 000 m2, przy czym oczekuje się, że pracować w nich będzie nawet 600 naukowców, inżynierów, techników i pracowników pomocniczych.

Wykres 1

Najwyższe poziomy zogniskowanej intensywności na przestrzeni lat (*1)

Wizja obiektu, który będzie poszerzał granice badań nad promieniowaniem o ekstremalnych parametrach i technologią laserową, przedstawiona pierwotnie w białej księdze ELI zaprezentowanej w 2011 r., nie straciła nic ze swojej aktualności:

„Najlepsze dostępne obecnie systemy laserów o wysokiej mocy charakteryzują się mocą szczytową na poziomie od jednego do dwóch petawatów (PW) przy bardzo małej (mniejszej niż jeden Hz) częstotliwości powtarzania impulsów – ten stan rzeczy pozostawał niezmieniony od ponad jednej dekady [obecnie dwóch dekad]. Większość systemów o wysokiej mocy nadal nie przekracza jednak poziomu 100 TW. Infrastruktura ELI i projekty będące jej poprzednikami na szczeblu krajowym takie jak ILE i Vulcan-10PW doprowadzą do zwiększenia mocy szczytowej pojedynczych laserów (modułów), dzięki czemu będzie mieściła się ona w granicach 10 PW lub wielokrotności 10 PW przy znacznie większej częstotliwości powtarzania impulsów, co stanowi wzrost o ponad jeden rząd wielkości, jeżeli chodzi o obydwa te parametry.”

Powyższa wizja otwiera drogę do jeszcze potężniejszych, łączonych, spójnych systemów laserów o mocy 100 PW, które planuje się wykorzystywać w przyszłych obiektach ELI w oparciu o technologie wdrożone po raz pierwszy w obiektach ELI. Takie systemy przecierają szlak dla nowego rodzaju interakcji, po raz pierwszy zapewniając możliwość wykroczenia poza fizykę atomową i zbadania warstw materii istotnych z punktu widzenia fizyki jądrowej, fizyki cząstek wysokoenergetycznych i astrofizyki – dziedzin nauki, w których badania przeprowadzano tradycyjnie przy wykorzystaniu akceleratorów cząstek wysokoenergetycznych. Przewiduje się, że infrastruktura ELI może przyczynić się do wypracowania całkowicie nowego podejścia do badań w obszarze fizyki podstawowej. Kwintesencją działalności infrastruktury ELI są badania nad ultrarelatywistyczną intensywnością laserów prowadzące do:

— wygenerowania pola elektromagnetycznego o najwyższej sile oddziaływania,

— zapewnienia możliwości przesuwania materii światłem dzięki rozpędzaniu elektronów i jonów do prędkości relatywistycznej,

— generowania spójnego lub niespójnego promieniowania rentgenowskiego lub γ o wysokiej energii,

— zapewnienia możliwości generowania znacznie krótszych impulsów niż obecnie, docelowo krótszych niż te mierzone w attosekundach.

Te cztery unikalne cechy postrzegane osobno lub łącznie zapewniają dostęp do nowego zestawu potężnych narzędzi w obszarze dynamiki strukturalnej.

3. ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY OBIEKTAMI ELI A „THE EXTREME LIGHT INFRASTRUCTURE ERIC”

Dostęp do obiektów ELI będzie miał charakter konkurencyjny i międzynarodowy – obiekty te będą otwarte dla wszystkich użytkowników z państw członkowskich i spoza tych państw zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. a) statutu ELI ERIC i z opracowaną przez ELI ERIC polityką dostępu użytkowników zdefiniowaną w art. 6 statutu ELI ERIC, a także z zasadami ustanowionymi w karcie dostępu do infrastruktur badawczych Unii Europejskiej (2). Każdy „dostęp użytkowników” musi podlegać wzajemnej ocenie. ELI ERIC zapewni wspólny punkt dostępu dla użytkowników odpowiadających na ujednolicone zaproszenie do składania wniosków, obejmujący w sposób zintegrowany wszystkie dostępne zdolności obiektów ELI.

Z naukowego punktu widzenia dostęp jest „otwarty”, co oznacza, że obiekty ELI są otwarte dla potencjalnych badaczy z państw członkowskich, a także z państw niebędących członkami. Wnioski są konkurencyjne, a „otwartość” oznacza również, że każdy posiada dostęp do danych, docelowo ma możliwość wykorzystania ich w publikacjach oraz może dokonać ich przeglądu.

Oprócz dostępu „otwartego” istnieje również dostęp „zastrzeżony”, opłacany przez użytkownika, a zatem rezultaty w postaci danych mogą być własnością użytkownika i mają charakter „zamknięty”.

Ponadto będą również istniały możliwości uzyskania dostępu ze względu na cele oparte na „misji”. Mogą to być tematycznie ukierunkowane badania w określonych dyscyplinach i mogą one również obejmować rozwój technologii w formie współpracy w kwestii innowacji i zamówień. Szkolenie i kształcenie dotyczące zdolności stanowi priorytet dla członków i europejskiej przestrzeni badawczej, ale jego zakres może również obejmować nie tylko członków.

Członkowie przyjmujący zobowiązują się do udostępnienia w ramach swojego wkładu obiektów ELI na rzecz ELI ERIC. Ten bezkosztowy wkład członków przyjmujących leży w interesie publicznym, a koszty inwestycji dotyczących budowy nie podlegają amortyzacji ani nie są uwzględniane w kosztach operacyjnych. Pojęcie dostępności nie wymaga, nie oznacza ani nie wyklucza przeniesienia własności obiektów w części lub w całości. Znaczenie dostępności w tym konkretnym kontekście zostało zdefiniowane i uzgodnione pomiędzy ELI ERIC i jej członkami przyjmującymi jako pełny dostęp do odpowiednich obiektów, ich kontrola i odpowiedzialność za nie. Jest to regulowane prawnie za pomocą specjalnych umów dotyczących eksploatacji obiektów zawartych pomiędzy ELI ERIC, członkiem przyjmującym oraz, w stosownych przypadkach, właścicielami obiektów ELI.

Umowy te obejmują ich funkcjonowanie, wspieranie ich i zarządzanie nimi, a w celu ustanowienia podstawy prawnej będą odwoływać się bezpośrednio do statutu ELI ERIC. Uwzględniają one istniejące wcześniej zobowiązania, należności i obowiązki, w tym te określone w projektach wykonawczych w ramach europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (zwanych dalej „funduszami ESI”). Umowy te omówiono szerzej w ramach w modelu działalności operacyjnej w zakresie zarządzania ELI ERIC i obejmują one dwa rodzaje celów pośrednich związanych z dostępnością:

— techniczne cele pośrednie – opisane poniżej, czyli określone zestawy instrumentów i stanowiska doświadczalne, działające i gotowe do wykorzystania prze użytkownika, zalecone przez zespół ds. przeglądu obejmujący niezależnych ekspertów i zatwierdzone przez walne zgromadzenie ELI ERIC,

— organizacyjne cele pośrednie – organizacyjne cele pośrednie określono niezależnie dla poszczególnych obiektów ELI.

Podejście to musi być zgodne z określonym w statucie ELI ERIC celem funkcjonowania jako jeden podmiot prawny i rozwoju w sposób podobny do innych wiodących infrastruktur badawczych, tj. w kierunku zintegrowanej organizacji i zarządzania, jak określono w art. 3 ust. 1 statutu ELI ERIC.

W poniższych częściach przedstawiono szczegółowe opisy poszczególnych obiektów ELI oraz określono ich zasadniczy charakter naukowy i techniczny. Stanowi to istotną podstawę opisanego powyżej podejścia do udostępniania obiektów ELI. Określono również terminy możliwego „dostępu użytkowników” w przypadku każdego obiektu oraz jego odpowiednie szacunkowe koszty przyszłej eksploatacji w ciągu pierwszych trzech lat, do pierwszych dwóch lat „działalności operacyjnej w warunkach stałych” włącznie. W częściach tych pokrótce opisano obecny status prawny poszczególnych obiektów ELI oraz wskazano, jak może on wpłynąć na przyszły dostęp w odniesieniu do ELI ERIC.

4. ELI ATTOSECOND LIGHT PULSE SOURCE (ELI-ALPS)

Obiekt ELI Attosecond Light Pulse Source (ELI-ALPS) w Szeged (Węgry) udostępni społeczności międzynarodowej, w ramach ELI ERIC, szeroki zakres źródeł promieniowania i cząstek, emitując, w sposób obejmujący stałość specyfikacji i solidność w działaniu, impulsy energetyczne o ultrakrótkim czasie trwania i promieniowanie spójne w attosekundowym (10–18 s) zakresie czasu. Obiekt powstał na terenie niezagospodarowanym w formie pojedynczej placówki, zajmuje powierzchnię ponad 24 000 m2 i oczekuje się, że zatrudnienie znajdzie w nim około 200 osób.

Obecnym właścicielem obiektu ELI-ALPS oraz podmiotem, który go zbudował, jest ELI-HU Non-Profit Ltd. (ELI-HU), niezależne państwowe przedsiębiorstwo nienastawione na zysk, które w 90 % należy do państwa węgierskiego, a w 10 % do lokalnych zainteresowanych stron. ELI-HU posiada pełną autonomię i osobowość prawną na Węgrzech.

4.1. Struktura techniczna i źródła

Główną misją obiektu badawczego ELI-ALPS w Szeged jest udostępnienie szerokiego zakresu ultrakrótkich źródeł światła grupom użytkowników z międzynarodowego środowiska naukowego. Istotna inicjatywa badawcza realizowana w ramach tej infrastruktury dotyczy wtórnych źródeł opartych na laserze, emitujących spójne promieniowanie skrajnie nadfioletowe (XUV) i rentgenowskie ograniczone do impulsów attosekundowych. Drugorzędny cel obiektu polega na wniesieniu wkładu do niezbędnego rozwoju naukowego i technologicznego wymaganego w przypadku laserów o wysokiej intensywności szczytowej i wysokiej średniej mocy.

Tabela 1

Przewidywane parametry eksploatacyjne laserowych źródeł promieniowania w ELI-ALPS przy danej energii wyjściowej lasera

PIERWOTNE LASEROWE ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA Moc szczytowa Średnia moc Energia impulsu Czas trwania impulsu Częstotliwość powtarzania impulsów ELI-ALPS HR1 > 0,13 TW > 0,16 TW 100 W 80 W > 1 mJ > 0,8 mJ < 2,2 cykle < 1,9 cykle 100 kHz HR2 > 1 TW 500 W > 5 mJ < 1,8 cykle (< 6 fs) 100 kHz MIR > 3,6 GW 15 W > 0,15 mJ < 4 cykle (< 42 fs) 100 kHz MIR HE przewidywana modernizacja ~ 0,5 TW 15 W ~ 15 mJ przy 3 μm ~ 20 mJ przy 1,5 μm ~ 3 cykle (30 fs) 1 kHz SYLOS2 > 5 TW 35 W > 35 mJ < 2,2 cykle (< 7 fs) 1 kHz SYLOS3 przewidywana modernizacja ~ 15 TW 120 W ~ 120 mJ ~ 2,5 cykle (~ 8 fs) 1 kHz SYLOS Experiment Alignment 3 TW 0,4 W > 40 mJ < 12 fs 10 Hz HF PW > 2 PW 340 W 34 J 17 fs 10 Hz Pompa terahercowa > 1 TW 25 W > 500 mJ 0,5 ps 50 Hz

Infrastruktura ELI-ALPS zapewnia użytkownikom w obszarze badań naukowych i zastosowań przemysłowych pierwotne impulsy laserowe w połączeniu z szerokim wachlarzem zsynchronizowanych wtórnych impulsów świetlnych i cząsteczkowych. Źródło posiada parametry o następujących niepowtarzalnych cechach:

— impulsy o krótkich cyklach, od fal submilimetrowych/podczerwieni do częstotliwości wyrażanych w petahercach/nadfioletu, z imponującym zakresem częstotliwości powtarzania impulsów wynoszącym od 10 Hz do 100 kHz,

— attosekundowe, skrajnie nadfioletowe, miękkie i twarde impulsy rentgenowskie o częstotliwości powtarzania impulsów 10 Hz – 100 kHz i energii impulsu od kilku μJ do mJ,

— relatywistyczne i ultrarelatywistyczne źródła cząstek oraz przestrzennie spójne źródła promieniowania rentgenowskiego o femtosekundowym czasie trwania,

— kontrolowane ultrarelatywistyczne kształty impulsów o ultrawysokim kontraście z powtarzaniem impulsów z częstotliwością kilku Hz i kHz.

Misją ELI-ALPS jest również wnoszenie wkładu, wraz z innymi obiektami ELI, do rozwoju technologicznego w zakresie laserów o wysokiej mocy szczytowej i wysokiej mocy średniej, szczególnie w odniesieniu do attonauki i odpowiednich zastosowań. Fakt, że w tym samym obiekcie wytwarza się impulsy attosekundowe i wykorzystuje się najnowocześniejsze lasery, w tym lasery klasy PW, stwarza unikalne możliwości badań czasowo-rozdzielczych dotyczących zarówno nierelatywistycznych, jak i relatywistycznych interakcji światła ze wszystkimi czterema fazami materii.

Obiekt ELI-ALPS jest ukierunkowany w szczególności na pobudzanie, poprzez efekty mnożnikowe, rozwoju zastosowań przemysłowych, biorąc również pod uwagę możliwy silny wpływ na okolicę obiektu, w której powstanie duży park naukowy.

Tabela 2

Cele pośrednie dotyczące laserowych źródeł promieniowania w ELI-ALPS

DOSTĘPNOŚĆ LASEROWYCH ŹRÓDEŁ PROMIENIOWANIA W ELI-ALPS URUCHOMIENIE DOSTĘP DLA UŻYTKOWNIKÓW HR1 10.2017 Dostępne (0,8 mJ, < 1,9 cykli) 11.2021 (zgodnie z pełną specyfikacją) HR2 3.2021 5.2021 MIR 10.2017 Dostępne MIR HE – PRZEWIDYWANA MODERNIZACJA 10.2022 1.2023 SYLOS2 3.2019 Dostępne SYLOS3 – PRZEWIDYWANA MODERNIZACJA 10.2022 1.2023 DOŚWIADCZALNE WYRÓWNANIE SYLOS 12.2018 Dostępne HF PW 5.2018 10.2021 POMPA TERAHERCOWA 1.2021 3.2021

4.2. Stanowiska doświadczalne

Rysunek 2

Rozmieszczenie stanowisk doświadczalnych w ELI-ALPS

ELI-ALPS oferuje najnowocześniejszą technikę licznych ultrakrótkich impulsów laserowych o wysokiej intensywności w połączeniu z najnowocześniejszymi źródłami wtórnymi i zaawansowanymi stanowiskami końcowymi użytkowników, które stworzą znakomite środowisko do prowadzenia podstawowych i stosowanych badań naukowych. ELI-ALPS od samego początku będzie światowym liderem w szeregu obszarów:

— nauka o elektronach walencyjnych i niewalencyjnych – dynamikę elektronów walencyjnych i niewalencyjnych w małych układach można indywidualnie monitorować i kontrolować za pomocą oddziaływań impulsów attosekundowych,

— wizualizacja ultraszybkiej dynamiki strukturalnej i efektów korelacyjnych – kombinacje źródeł o ultrakrótkich impulsach i krótkich długościach fali pozwalają na wizualizację dynamiki ładunków w złożonych i (silnie) skorelowanych układach,

— ultraszybka dynamika powierzchni i materii skondensowanej – najnowocześniejsze źródła attosekundowe o wysokiej częstotliwości powtarzania impulsów w połączeniu z wykorzystaniem zaawansowanego stanowiska końcowego NanoEsca przeznaczonego dla użytkowników otwierają niepowtarzalne możliwości dotyczące nauki o powierzchniach i materii skondensowanej,

— attonauka plazmowa – relatywistyczne impulsy o niewielu cyklach lub impulsy PW o doskonałym kontraście przestrzennym i czasowym będą wykorzystywane do badania, optymalizacji i stosowania procesów emisji podcyklowej do badania relatywistycznej dynamiki powierzchni, relatywistycznego kształtowania impulsów, radiobiologii itp.,

— badania nad promieniowaniem terahercowym – w zakresie częstotliwości 0,1–2 THz dostępne będą ultrakrótkie źródła terahercowe o wysokiej intensywności, o niespotykanych dotąd szczytowym natężeniu pola elektrycznego (do 5 MV/cm) i energii impulsu 1 mJ.

Niepowtarzalne połączenie w ramach ELI źródeł promieniowania o wysokiej częstotliwości powtarzania impulsów, obejmujących spektrum elektromagnetyczne od promieniowania rentgenowskiego do dalekiej podczerwieni i promieniowania terahercowego, czyni ten obiekt bardzo atrakcyjnym dla badań nad złożonymi, stosowanymi systemami. Obszary badań stosowanych obejmują nowe źródła attosekundowe, nowe źródła cząstek, nanotechnologię, dziedzictwo kulturowe, obrazowanie biologiczne i zastosowania biomedyczne, takie jak zaawansowana tomografia fazowo-kontrastowa i spektroskopia wielowymiarowa.

Tabela 3

Cel pośrednie dotyczące źródeł wtórnych w ELI-ALPS

ŹRÓDŁA WTÓRNE W ELI-ALPS URUCHOMIENIE DOSTĘP DLA UŻYTKOWNIKÓW GHHG HR1 I 2 GAS (LTA4) 8.2018 12.2021 (HR1) 7.2021 (HR2) GHHG HR1 I 2 CONDENSED (LTA3) 10.2020 12.2021 (HR1) 7.2021 (HR2) GHHG SYLOS COMPACT (LTA2) 3.2020 7.2021 GHHG SYLOS LONG (LTA1) 1.2021 2.2022 SHHG SYLOS (MTA) 11.2021 1.2023 SHHG HF (HTA) 6.2022 1.2023 MIR HE GENERATED ATTO – PRZEWIDYWANA MODERNIZACJA 1.2023 4.2023 THZ SPECTROSCOPY (THZ) 10.2019 2.2020 THZ HIGH ENERGY (THZ) 7.2021 12.2021 ELECTRON- SYLOS (MTA) 12.2021 4.2022 ELECTRON PW – PRZEWIDYWANA MODERNIZACJA (HTA) 1.2023 4.2023 ION BEAMLINE – MOŻLIWA MODERNIZACJA 9.2023 12.2024





Tabela 4

Cele pośrednie dotyczące stanowisk doświadczalnych w ELI-ALPS

STANOWISKA DOŚWIADCZALNE W ELI-ALPS URUCHOMIENIE DOSTĘP DLA UŻYTKOWNIKÓW MIKROSKOP REAKCYJNY 6.2021 9.2021 STANOWISKO KOŃCOWE SPEKTROMETRU VMI 8.2020 10.2020 STANOWISKO MATERII SKONDENSOWANEJ (NANOESCA) 12.2019 6.2020 (samodzielne) 7.2021 (z opcją attosekundową) SPEKTROMETR E W ZWIERCIADŁACH MAGNETYCZNYCH 4.2021 12.2021 NANONAUKA I NANOFABRYKACJA 6.2018 12.2019 OBRAZOWANIE BETATRONOWE – PRZEWIDYWANA MODERNIZACJA 4.2023 12.2023 STANOWISKO KONTROLI REAKCJI CHEMICZNYCH 6.2020 8.2020 STANOWISKO KOŃCOWE CIEKŁEGO STRUMIENIA 4.2022 8.2022 SPEKTROSKOPIA WIELOWYMIAROWA (FEMTOBIOLOGIA) – PRZEWIDYWANA MODERNIZACJA 8.2021 12.2021 STANOWISKO FIZYKI SILNYCH PÓL (OBSZAR DOCELOWY PW) 12.2022 2.2023 RADIOBIOLOGIA/BIOMEDYCYNA 8.2018 2.2020

W powyższej tabeli wymieniono stanowiska, które mają być dostępne dla ELI ERIC w ramach „dostępu użytkowników” w nadchodzących latach. Stanowią one kluczowe techniczne cele pośrednie dla ELI-ALPS i Węgier jako kraju przyjmującego w odniesieniu do ELI ERIC. Oczekuje się, że stanowiska staną się dostępne w różnych terminach. Gdy ostatnie stanowisko doświadczalne zostanie otwarte na potrzeby dostępu użytkowników, obiekt zostanie uznany za działający w trybie „działalności operacyjnej w warunkach stałych”. Ponadto w powyższej tabeli przedstawiono przewidywane modernizacje obiektu, które będą przedmiotem przyszłego przeglądu i rozważań ELI ERIC.

W miarę uruchamiania głównych źródeł lasera i akceleratorów pierwsze grupy użytkowników będą pomagać w określaniu charakterystyki źródeł i finalizowaniu budowy stanowisk doświadczalnych. Działaniami tymi zarządza się i inicjuje je bezpośrednio przez ELI-ALPS. Ponieważ pierwsze lasery (MIR, HR1) zaczęły działać pod koniec 2017 r., od tego czasu zapewniono już dostęp do pomocy w uruchomieniu pierwszym międzynarodowym grupom użytkowników zajmujących się uruchamianiem (FORTH Greece, ETH Zurich, CEA France, Hebrew University, Freiburg University, Aarhus University, Universite de Limoges, MPQ Garching, Friedrich Schiller University Jena, Gwangju Institute of Science & Technology, Korea Południowa, Wigner Research Institute, Węgry).

Gdy dane stanowisko doświadczalne przejdzie etap uruchomienia i zostanie udostępnione z wykorzystaniem działającego źródła pierwotnego lub źródła wtórnego, można rozpocząć program dostępu użytkowników, a ELI ERIC może zacząć przyjmować wnioski dotyczące tych stanowisk.

Zatwierdzenie i odbiór każdego stanowiska doświadczalnego będzie monitorowane, a formalny „przegląd odbioru operacyjnego”, przeprowadzony przez niezależnych ekspertów, ekspertów z ELI-ALPS oraz ekspertów z innego obiektu ELI, potwierdzi gotowość do korzystania przez użytkowników i wyda formalne zalecenie skierowane do ISTAC oraz do walnego zgromadzenia ELI ERIC.

4.3. Dostęp użytkowników i tryby działania

Tryb dostępu będzie miał formę znaną użytkownikom innych wiodących obiektów zajmujących się laserami i badaniami. Oczekuje się, że eksperymenty będą prowadzone przez kilka dni, a w niektórych przypadkach tygodni. Ogólnie rzecz biorąc, obiekt ma być dostępny [220 dni/rok x 8 godz./dzień] łącznie przez 1 760 godz./rok.

4.4. Aspekty związane z działalnością operacyjną i związkiem między ELI ERIC a ELI-ALPS

Chociaż ELI ERIC jest upoważnione do zarządzania dostępem do obiektu ELI-ALPS w miarę jego udostępniania, fizyczna instalacja obiektu stanowi własność ELI-HU Non-Profit Ltd. (ELI-HU) i organizacja ta będzie na początku nią bezpośrednio zarządzać. Jest to „organizacja badawcza” do celów związanych z zasadami pomocy państwa na rzecz badań i rozwoju.

Oprócz ważnych technicznych i naukowych celów pośrednich wymienionych powyżej istnieją również organizacyjne cele pośrednie powiązane z ogólnym włączeniem ELI-ALPS do ELI ERIC. Te organizacyjne cele pośrednie wymieniono w poniższej tabeli.

Tabela 5

Przewidywane przejściowe organizacyjne cele pośrednie ELI-ALPS

MODEL ZINTEGROWANEJ ORGANIZACJI ELI-ALPS 2020 2021 2022 ADMINISTROWANIE X X X POLITYKA NAUKOWA X X X DOSTĘP UŻYTKOWNIKÓW — X X BUDŻET — X X POLITYKA ZATRUDNIENIA — — X ZARZĄDZANIE TECHNOLOGIĄ — — X ZARZĄDZANIE OBIEKTAMI — — X PRAWO I ODPOWIEDZIALNOŚĆ — X X ADMINISTRACJA — X X

W przypadku ELI-ALPS działalność zostanie przeniesiona na ELI ERIC w okresie co najmniej dwóch lat, przy czym niektóre rodzaje działalności zostaną przekazane pod koniec tego okresu. W połączeniu technicznymi celami pośrednimi wymienionymi w odniesieniu do stanowisk doświadczalnych można określić ogólny plan przeniesienia.

W poniższej tabeli przedstawiono szacunkowe koszty eksploatacji, związane z dostępem użytkowników, dotyczące eksploatacji obiektu w ELI-ALPS na rzecz ELI ERIC w latach 2020–2021, tj. w „okresie przejściowym”. Jest to okres, w którym zakłada się przejęcie przez ELI ERIC obowiązków oraz odpowiedzialności zarządczej za zasoby i aktywa od ELI-HU.

Tabela 6

Przewidywane koszty dostępu w ELI-ALPS

(EUR) ELI-ALPS 2020 2021 2022 2023 2024 Koszty bezpośrednie personelu 1 729 009 2 950 040 3 590 338 3 782 380 Koszty bezpośrednie sprzętu 2 425 972 3 766 587 5 098 323 5 371 024 Koszty personelu i sprzętu 4 154 981 6 716 627 8 688 661 9 153 404 Udział procentowy kosztów personelu i sprzętu w kosztach ogółem 27 % 37 % 42 % 42 % Koszty pośrednie. 11 249 019 11 281 373 12 194 339 12 846 596 Koszty ELI-ALPS ogółem 15 404 000 17 998 000 20 883 000 22 000 000

5. ELI BEAMLINES (ELI-BL)

Obiekt ELI-Beamlines (ELI-BL) w Dolní Břežany, niedaleko Pragi (Republika Czeska) wysuwa na pierwszy plan, nawet w swojej nazwie, zdolność do umożliwiania wielu różnych doświadczeń prowadzonych przez różnych użytkowników, oferując dostęp do różnych wiązek laserowych. Zaprojektowano go w taki sposób, aby zapewniał zdolności badawcze w zakresie wysokiej energii i wysokiej częstotliwości powtarzania impulsów. Obiekt powstał na terenie niezagospodarowanym w formie pojedynczej placówki, zajmuje powierzchnię ponad 30 000 m2 i oczekuje się, że zatrudnienie znajdzie w nim około 200–300 pracowników wspierających użytkowników.

Obiekt stanowi własność Instytutu Fizyki Czeskiej Akademii Nauk, który posiada pełną autonomię i osobowość prawną w Republice Czeskiej jako publiczna instytucja badawcza, i jest zarządzany przez ten instytut.

5.1. Struktura techniczna i źródła

Tabela 7

Przewidywane parametry eksploatacyjne laserowych źródeł promieniowania w ELI-BL

PIERWOTNE LASEROWE ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA Moc szczytowa Energia w impulsie Czas trwania impulsu Częstotliwość powtarzania impulsów ELI-BL L1 5 TW 100 mJ < 20 fs 1 kHz L2 OPCPA, Dual color 100 TW ≥ 3 J OPCPA /1 mJ MIR ≤ 20 fs 20 Hz L3 ≥ PW ≥ 30 J ≤ 30 fs 10 Hz L4f 10 PW ≥ 1,5 kJ ≤ 150 fs 1 strzał na minutę L4n ≥ 1,5 kJ ns 1 strzał na minutę L4p ≤1 PW 150 J 150 fs–150 ps 1 strzał na minutę Astrella 6 i 10mJ 20 fs 1 kHz Bio-laser stabilizacja CEP 6 mJ 20 fs 1 kHz





Tabela 8

Daty celów pośrednich w odniesieniu do dostępu do infrastruktury ELI-BL Beamlines

LASEROWE ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA W ELI-BL URUCHOMIENIE DOSTĘP DLA UŻYTKOWNIKÓW L1 1.2018 12.2019 (30 mJ) 12.2020 (50 mJ) 12.2021 (100 mJ) L2 1.2022 6.2022 L3 11.2017 7.2018 (0,4 PW) 12.2019 (1 PW) L4F 9.2018 6.2020 L4N 9.2018 1.2021 L4P 6.2022 12.2022 ASTRELLA 2.2018 4.2018 BIO-LASER 4.2018 6.2018

Duży nacisk kładzie się na możliwe zastosowania w różnych dziedzinach o znaczeniu społecznym, takich jak medycyna czy biologia. ELI-BL, wraz z połączonym z nim HiLASE Centre (również należącym do Instytutu Fizyki Czeskiej Akademii Nauk i zarządzanym przez ten instytut) poświęconym rozwojowi i transferowi technologii laserowych, które już teraz przyciąga przedsiębiorstwa działające w różnych dziedzinach, w tym przedsiębiorstwa typu spin-off, zlokalizowane w tzw. regionie STAR (Science and Technology Advanced Region [Region zaawansowanej nauki i technologii]), otaczającym obiekt ELI-BL, tworzą środowisko sprzyjające intensywnej współpracy między sektorem badawczym i przemysłowym.

5.2. Stanowiska doświadczalne

Rysunek 3

Rozmieszczenie stanowisk doświadczalnych w ELI-BL

Ultrakrótkie i ultraintensywne impulsy światła oraz cząstki generowane w wyniku oddziaływania na materiały docelowe w stanie stałym i gazowym umożliwią realizację szerokiego wachlarza projektów w zakresie badań podstawowych i stosowanych w dziedzinie chemii, biologii, technologii medycznych, opracowywania nowych materiałów i w innych dziedzinach. Działalność badawczą w obiekcie ELI-BL zorganizowano w sześciu halach doświadczalnych.

Tabela 9

Wtórne źródła/linie eksperymentalne i cele pośrednie w ELI-BL

ŹRÓDŁA WTÓRNE W ELI-BL ŹRÓDŁO URUCHOMIENIE DOSTĘP DLA UŻYTKOWNIKÓW E1: ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA RENTGENOWSKIEGO HHG 2.2018 1.2019 E1: ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA RENTGENOWSKIEGO PXS 3.2018 4.2019 E2: ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA RENTGENOWSKIEGO Betatron 6.2019 11.2019 E2: ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA RENTGENOWSKIEGO – SFINANSOWANA MODERNIZACJA Compton 1.2020 12.2020 E5: ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA RENTGENOWSKIEGO, UNDULATOR LASEROWY LUIS 3.2019 6.2020 E4: PRZYSPIESZANIE JONÓW ELIMAIA 11.2018 10.2019 E5: PRZYSPIESZANIE ELEKTRONÓW HELL 1.2019 3.2020





Tabela 10

Stanowiska doświadczalne i cele pośrednie w ELI-BL

STANOWISKA DOŚWIADCZALNE W ELI-BL STANOWISKO URUCHOMIENIE DOSTĘP DLA UŻYTKOWNIKÓW E1: ZASTOSOWANIA MATERIAŁOWE I BIOMOLEKULARNE MAC 4.2018 1.2019 E1: ZASTOSOWANIA MATERIAŁOWE I BIOMOLEKULARNE Trex 6.2018 5.2019 E1: ZASTOSOWANIA MATERIAŁOWE I BIOMOLEKULARNE SRS 6.2018 3.2019 E1: ZASTOSOWANIA MATERIAŁOWE I BIOMOLEKULARNE ELIps 9.2018 3.2019 E2: ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA RENTGENOWSKIEGO – SFINANSOWANA MODERNIZACJA Stanowisko Compton 7.2021 7.2022 E5: ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA RENTGENOWSKIEGO, UNDULATOR LASEROWY Stanowisko LUIS 3.2019 6.2021 E3: PLATFORMA FIZYKI PLAZMY P3 9.2018 10.2020 E4: PRZYSPIESZANIE JONÓW ELIMED 11.2018 1.2021 E5: PRZYSPIESZANIE ELEKTRONÓW Stanowisko ELBA 1.2019 7.2021

W hali doświadczalnej E1 znajdują się źródła wtórne oparte na laserze i doświadczalne stanowiska końcowe służące do zastosowań w naukach molekularnych, biomedycznych i w materiałoznawstwie. Eksperymenty będą wykorzystywały zsynchronizowane laserowe wiązki fotonowe w zakresie VUV i twardego promieniowania rentgenowskiego (High Harmonics Source – źródło ultrakrótkich impulsów EUV emitowanych w kHz w postaci spójnej wiązki o niskiej dywergencji oraz Plasma X-ray Source – femtosekundowe impulsy promieniowania rentgenowskiego w zakresie spektralnym 4–30 keV).

Instrumenty obejmują:

— MAC: wielofunkcyjna komora wykorzystywana w naukach atomowych, molekularnych i optycznych oraz do spójnego obrazowania dyfrakcyjnego,

— ELIps: elipsometr VUV na potrzeby eksperymentów subps; stanowisko końcowe dla materiałów poddawanych VUV i miękkiemu promieniowaniu rentgenowskiemu,

— stanowisko końcowe twardego promieniowania rentgenowskiego: modułowe stanowisko do eksperymentów czasowo-rozdzielczych, takich jak rozpraszanie, dyfrakcja, spektroskopia i obrazowanie z użyciem promieniowania rentgenowskiego,

— sondy optyczne i wiązki pompujące: zaawansowane stanowisko do spektroskopii optycznej, w tym stymulowanego rozpraszania ramanowskiego; źródło szerokiego zakresu zsynchronizowanych wiązek pompujących od UV do IR i THz.

Halę doświadczalną E2 poświęcono ultraszybkim i jasnym, twardym wiązkom promieniowania rentgenowskiego. Laser klasy PW będzie dostępny z częstotliwością powtarzania impulsów 10 Hz. Można regulować szereg parametrów, w tym intensywność lasera, wielkość plamki lasera i czas trwania lasera oraz gęstość elektronów w gazie. Elektrony są przyspieszane do energii relatywistycznych i wzbudzane przez samą plazmę (źródło betatronowe) lub przez drugi impuls laserowy (źródło komptonowskie). Intensywne femtosekundowe wiązki promieniowania rentgenowskiego lub gamma są emitowane przez źródło o rozmiarach mikronowych. Użytkownicy mogą wnioskować od udostępnienie promieniowania o wąskim spektrum (10 % rozrzutu energii) lub szerokopasmowego w zakresie spektralnym od keV do kilku MeV.

Platforma fizyki plazmy znajdująca się w hali doświadczalnej E3 to wielofunkcyjna infrastruktura doświadczalna przeznaczona do prowadzenia badań interakcji laser-plazma i laser-materia głównie w zakresie następujących tematów:

— fizyka wysokiej gęstości energii (High energy density physics – HEDP),

— ciepła materia ciężka (Warm dense matter – WDM),

— optyka plazmowa (Plasma optics – PO),

— astrofizyka laboratoryjna (Laboratory astrophysics – LA),

— oddziaływanie o ultrawysokiej intensywności (Ultra-high intensity interaction – UHI).

Obszar doświadczalny E4 zawiera sekcję przenoszenia wiązki jonów i dozymetrii, która umożliwia użytkownikom testowanie różnych próbek przy użyciu laserowo przyspieszanych źródeł jonów, jak również badanie innowacyjnych metod opartego na laserze przyspieszania jonów, które można prowadzić w zapewniającej dużą swobodę komorze interakcyjnej. Linia eksperymentalna ELIMAIA pozwoli użytkownikom na zbadanie multidyscyplinarnych zastosowań wiązek jonów sterowanych laserem, takich jak biologia radiacyjna in vitro i badania przedkliniczne w ramach międzynarodowej współpracy ELIMED.

W hali doświadczalnej E5 znajduje się linia eksperymentalna LUIS przeznaczona dla użytkowników zainteresowanych napromieniowaniem różnych próbek za pomocą najbardziej zaawansowanych technik. Znajduje się tam również platforma ELBA, zapewniający dużą swobodę obszar doświadczalny przeznaczony dla użytkowników, którzy pragną testować innowacyjne koncepcje i wykorzystywać najbardziej zaawansowane technologie przyspieszania elektronów za pomocą laserów o energii na poziomie wielu GeV.

Poza pierwotnym zakresem obiektu ELI-BL w powyższej tabeli przedstawiono również już sfinansowane działania mające na celu zwiększenie możliwości obiektu i jego modernizacje w ramach specjalnych projektów ADONIS, HIFI i ELIBIO, które będą przedmiotem przyszłego przeglądu i rozważań ELI ERIC.

Zatwierdzenie i odbiór każdego stanowiska doświadczalnego będzie monitorowane, a formalny „przegląd odbioru operacyjnego”, przeprowadzony przez niezależnych ekspertów, ekspertów z ELI-BL oraz ekspertów z innego obiektu ELI, potwierdzi gotowość do korzystania przez użytkowników i wyda formalne zalecenie skierowane do ISTAC oraz do walnego zgromadzenia ELI ERIC.

5.3. Dostęp użytkowników i tryby działania

Tryb dostępu będzie miał formę znaną użytkownikom innych wiodących obiektów zajmujących laserami i badaniami. Oczekuje się, że eksperymenty będą prowadzone przez kilka dni, a w niektórych przypadkach tygodni. Ogólnie rzecz biorąc, obiekt ma być dostępny [220 dni/rok x 8 godz./dzień] łącznie przez 1 760 godz./rok.

5.4. Aspekty związane z działalnością operacyjną i związkiem między ELI ERIC a ELI-BL

Chociaż ELI ERIC jest upoważnione do zarządzania dostępem do obiektu ELI-BL w miarę jego udostępniania, fizyczna instalacja obiektu jest własnością Instytutu Fizyki Czeskiej Akademii Nauk, który posiada pełną autonomię i osobowość prawną w Republice Czeskiej, i na początku będzie bezpośrednio zarządzana przez ten instytut. Jest to „organizacja badawcza” do celów związanych z pomocą państwa na badania i rozwój.

Oprócz ważnych technicznych i naukowych celów pośrednich wymienionych powyżej istnieją również organizacyjne cele pośrednie powiązane z ogólnym włączeniem ELI-BL do ELI ERIC. Te organizacyjne cele pośrednie wymieniono w poniższej tabeli i wyszczególniono w dodatku „Model działalności operacyjnej w zakresie zarządzania”.

Tabela 11

Szacowane przejściowe cele pośrednie ELI-BL

ZINTEGROWANY MODEL ELI-BL 2020 2021 2022 ADMINISTROWANIE X X X POLITYKA NAUKOWA X X X DOSTĘP UŻYTKOWNIKÓW — X X BUDŻET — X X POLITYKA ZATRUDNIENIA — — X ZARZĄDZANIE TECHNOLOGIĄ — — X ZARZĄDZANIE OBIEKTEM — — X PRAWO I ODPOWIEDZIALNOŚĆ — X X ADMINISTRACJA — X X

Republika Czeska zobowiązuje się do udostępnienia ELI ERIC pełnego potencjału obiektów ELI-BL.

W poniższej tabeli przedstawiono szacunkowe koszty eksploatacji obiektu w ramach ELI-BL w odniesieniu do dostępu użytkowników w przypadku ELI ERIC w latach 2020–2021, tj. w „okresie przejściowym”. Jest to okres, w którym zakłada się przejęcie obowiązków oraz odpowiedzialności zarządczej za zasoby i aktywa od Instytutu Fizyki Czeskiej Akademii Nauk przez ELI ERIC.

Tabela 12

Szacowane koszty dostępu ELI-Beamlines

(EUR) ELI-BL 2020 2021 2022 2023 2024 Koszty bezpośrednie personelu 4 892 490 5 577 230 5 928 203 5 936 667 Koszty bezpośrednie sprzętu 7 831 675 7 565 111 7 428 934 7 439 541 Koszty personelu i sprzętu 12 724 165 13 142 341 13 357 138 13 376 209 Udział procentowy kosztów personelu i sprzętu w kosztach ogółem 51 % 52 % 53 % 53 % Koszty pośrednie 12 342 835 11 999 659 11 856 862 11 873 791 Koszty ELI-BL ogółem 25 067 000 25 142 000 25 214 000 25 250 000

6. SZACOWANE KOSZTY

Aby określić warunki niezbędne do osiągnięcia długoterminowego zrównoważonego charakteru, należy szczegółowo określić koszty i możliwe źródła finansowania. Jak przewidziano w statucie ELI ERIC, ogólne zasady korzystania z obiektów ELI zapisuje się w odrębnej polityce uzgodnionej przez walne zgromadzenie, a podział wkładów członków na pokrycie kosztów operacyjnych określono w załączniku II, co stwarza również warunki niezbędne do uniknięcia znacznego i trwałego braku równowagi między korzystaniem z obiektów a wkładami pieniężnymi/rzeczowymi ze strony każdego z członków.

Poniżej przedstawiono podstawowe elementy definiujące koszty, które można podzielić na następujące kategorie:

1) budowa – inwestycyjne wydatki kapitałowe (CAPEX) przed uwzględnieniem działalności operacyjnej;

2) działalność operacyjna – wydatki operacyjne (OPEX) związane z dostępem poddanym wzajemnej ocenie;

3) przyszłe modernizacje – nowe nakłady inwestycyjne (CAPEX) potrzebne do poprawy specyfikacji i dostępnych instrumentów w odpowiedzi na wymogi konkurencji i użytkowników.

Poniżej skupiono się na aspektach dotyczących pkt 1 (budowa) i pkt 2 (działalność operacyjna).

6.1. Budowa

Całkowite nakłady (koszty budowy) na obiekty ELI wyniosą około 556 mln EUR w okresie budowy, jak wyszczególniono w tabeli 13.

Tabela 13

Koszty budowy obiektów ELI

(tys. EUR) POZYCJA ELI-BL ELI-ALPS ELI BUDYNKI + GRUNTY 94 643 88 705 183 348 TECHNOLOGIA 181 876 105 435 287 311 USŁUGI 7 601 9 788 17 389 PERSONEL 41 206 27 484 68 690 OGÓŁEM 325 326 231 412 556 738

Koszty te są w całości pokrywane przez państwa przyjmujące za pośrednictwem europejskich funduszy ESI oraz finansowania krajowego na podstawie projektów, które zostały zatwierdzone i są monitorowane przez krajowe instytucje zarządzające. Nakłady podzielono następująco: około 25 % na budynki, 65 % na technologię i 10 % na personel i usługi. Koszty te, z punktu widzenia ELI ERIC, nie podlegają zwrotowi i nie zostaną uwzględnione w kosztach operacyjnych ELI ERIC. Żadne nakłady początkowe ani koszty budowy nie zostaną pokryte z wkładów, które są zastrzeżone wyłącznie na wstępną działalność operacyjną, działalność operacyjną w warunkach stałych i modernizacje.

6.2. Działalność operacyjna

Zobowiązanie członków przyjmujących umożliwia innym członkom niebędącym członkami przyjmującymi określenie stopniowego podejścia do ich przyszłych zobowiązań i osiągnięcie długoterminowego zrównoważonego charakteru ELI ERIC na podstawie wkładów członków:

Tabela 14

Szacowane koszty operacyjne ELI ERIC w odniesieniu do obiektów ELI

(EUR) Koszty operacyjne ELI ERIC 2020 2021 2022 2023 2024 Bezpośrednie koszty personelu 6 621 499 8 527 271 9 518 542 9 719 048 Bezpośrednie koszty sprzętu 10 257 647 11 331 697 12 527 257 12 810 565 Koszty pośrednie 23 591 854 23 281 032 24 051 201 24 720 387 Obiekty ELI ogółem 40 471 000 43 140 000 46 097 000 47 250 000 Siedziba ELI ERIC 500 000 2 551 000 2 564 000 2 600 000 2 600 000 ELI ERIC ogółem 500 000 43 022 000 45 704 000 48 697 000 49 850 000

Dołączenie państw niebędących państwami przyjmującymi w okresie wstępnej działalności operacyjnej umożliwia stopniowe zwiększanie wkładów po ustanowieniu ELI ERIC oraz podjęcie decyzji w sprawie ostatecznego poziomu i zobowiązań dotyczących ich wkładu wkrótce po ustanowieniu ELI ERIC. Dołączenie na wczesnym etapie umożliwia przyszłym członkom udział w ustalaniu podstawowych zasad eksploatacji obiektów ELI przy jednoczesnym zwiększeniu zobowiązań finansowych na początku.

Powyżej przedstawiono przewidywane koszty operacyjne ELI ERIC skorygowane w odniesieniu do bieżących celów pośrednich. Odpowiadają one prawdopodobnie górnej szacunkowej granicy kosztów dostępu użytkownika w okresie wstępnej działalności operacyjnej, w zależności od tego, czy cele pośrednie zostały osiągnięte. Szacunki muszą być ustalane i monitorowane w ujęciu rocznym przez cały okres wstępnej działalności operacyjnej.

6.3. Przyszłe modernizacje

Koszty operacyjne ELI ERIC nie uwzględniają przyszłych modernizacji obiektów i systemów laserowych. Obejmują one koszty bieżące, w tym koszty części zamiennych i koszty konserwacji.

Zaawansowane systemy laserowe rozwijają się szybko i powszechnie uznaje się, że ciągły rozwój będzie konieczny do utrzymania konkurencyjności. W tym celu zarząd ELI ERIC zaproponuje konkretne projekty modernizacyjne oraz zostanie przeprowadzona 5-letnia i 10-letnia analiza, aby zrozumieć potencjalne zmiany i ich koszty. Organizowane będą specjalne kampanie modernizacyjne w celu uwzględnienia wymogów i źródeł inwestycji kapitałowych.

7. ROZWÓJ I CELE

„The Extreme Light Infrastructure ERIC” stanowi ważny krok nie tylko dla społeczności laserowej w Europie, ale także dla szerszej europejskiej przestrzeni badawczej. Technologia laserowa to z jednej strony już istniejąca, a z drugiej szybko rozwijająca się dziedzina. W miarę rozwoju dziedzina ta staje się coraz bardziej istotna z punktu widzenia zastosowań naukowych i już obecnie ma ogromne znaczenie dla konkurencyjności Europy.

„The Extreme Light Infrastructure ERIC” przyniesie społeczeństwu ogromne korzyści w takich obszarach, jak ulepszone kliniczne leczenie onkologiczne, obrazowanie biomedyczne oraz przetwarzanie materiałów i odpadów jądrowych. Ponadto ELI ERIC będzie wspierać europejski sektor fotoniczny i zapewni możliwości kształcenia i szkolenia naukowcom i inżynierom rozpoczynającym pracę w dziedzinie fotoniki i w obszarach badań naukowych z wykorzystaniem laserów.

„The Extreme Light Infrastructure ERIC” ma zasadnicze znaczenie dla ogólnoeuropejskich inicjatyw mających na celu utrzymanie konkurencyjności w bardzo strategicznym obszarze systemów laserów krótkoimpulsowych o wysokiej mocy oraz składających się na ten obszar dziedzin nauki i innowacji. Stroma krzywa rozwoju technologii laserowych wskazuje, że dziedzina ta ma duże szanse, aby drastycznie zdestabilizować istniejące wielkoskalowe platformy naukowe i przemysłowe w perspektywie średnio- i długoterminowej. Zanim jednak będzie to możliwe, ELI ERIC musi wykazać zdolność do zrównoważonego funkcjonowania.

7.1. Rozwój nauki i technologii laserowej

Europa przejęła pałeczkę od Azji i Ameryki Północnej, jeśli chodzi o przywództwo w zakresie obiektów i ośrodków badań naukowych wykorzystujących lasery o wysokiej mocy. Oczywiste jest, że w Europie występuje znaczna koncentracja, głównie ze względu na samoorganizację poszczególnych instytutów i państw zaangażowanych za pośrednictwem programów Unii Europejskiej, które od kilkudziesięciu lat wspierają tę dziedzinę i wnoszą do niej strategiczny aspekt.

Sukces naukowy i entuzjazm w dziedzinie systemów laserowych o wysokiej mocy doprowadziły w ostatnim dziesięcioleciu do wzrostu liczby europejskich instalacji. Chociaż istnieje szereg czynników napędzających ten rozwój, wyraźnie towarzyszy mu wzrost liczby krajowych laboratoriów laserowych w ramach finansowanej przez UE europejskiej sieci LaserLab Europe (www.laserlab-europe.net). Według strony internetowej konsorcjum skupia obecnie 33 czołowe organizacje z 16 państw zajmujące się interdyscyplinarnymi badaniami z wykorzystaniem laserów. Spośród nich 22 obiekty umożliwiły korzystanie ze swojej aparatury do celów badań naukowych w Europie i innych częściach świata.

Rysunek 4

Mapa świata z 2016 r. przygotowana przez Międzynarodowy Komitet ds. Laserów Ultraintensywnych (ICUIL), przedstawiająca globalny zasięg obiektów laserowych klasy PW

ŹRÓDŁO: Dr C. P. J. (Chris) Barty, Lawrence-Livermore National Laboratory.

Sukces odniesiony na wstępie przez LaserLab Europe stanowi dla ELI ERIC podstawę do dalszego budowania europejskiej społeczności laserowej. Równie ważne jest, aby ELI ERIC umożliwiało budowanie nowych zdolności i przyciągało uwagę innych dyscyplin naukowych. W oparciu o sukces krajowych laboratoriów laserowych zdobyto wiedzę fachową i doświadczenie oraz przeprowadzono weryfikację poprawności projektu ELI ERIC. Powiększyła się społeczność użytkowników i dokonano znacznych inwestycji, w tym wsparto rozwój europejskich przedsiębiorstw w celu budowy obiektów ELI ERIC i innych obiektów klasy PW. Ciągła współpraca w ramach społeczności ma zasadnicze znaczenie dla utrzymania konkurencyjności Europy i jej przywództwa w tej dziedzinie.

Po odkryciu wzmacniania impulsów świergoczących (CPA), a następnie parametrycznego optycznego CPA (OPCPA) w systemach ELI nastąpił skok mocy szczytowej impulsu laserowego o 6–8 rzędów wielkości, 4 rzędy wielkości powyżej poziomu, na którym energia oscylacji elektronów jest równa energii masy spoczynkowej (lub 1 018 W/cm2 elektronu). Zwiastuje to interakcję relatywistycznej plazmy laserowej i reżim subatomowy, w tym w fizyce jądrowej i fizyce cząstek elementarnych. Przyszłe wydarzenia w ELI ERIC mogą prowadzić do realistycznej konkurencji z najpotężniejszymi akceleratorami na świecie za ułamek kosztów i z bardziej tradycyjnymi technikami, w przypadku których wysokie gradienty przyspieszenia są potrzebne w ukierunkowanych zastosowaniach, takich jak na przykład radioterapia onkologiczna w środowisku szpitalnym, w którym przestrzeń i koszty stają się kluczowe.

Jeśli chodzi o rozwój technologii, ELI ERIC skoncentruje się w dużej mierze na najważniejszych obszarach współpracy określonych przez ELI i czołowych partnerów w LaserLab. Wspólnie z sektorem zostaną podjęte działania, aby usunąć główne wąskie gardła utrudniające niezawodne i racjonalne pod względem kosztów funkcjonowanie systemów i obiektów klasy PW. Nie tylko pozytywnie wpłynie to już obecnie na przemysł europejski w tym obszarze, europejską przestrzeń badawczą i sieć partnerów w LaserLab, ale również bezpośrednio doprowadzi do zrównoważonej działalności operacyjnej obiektów ELI, co zagwarantuje niezawodność na skalę światową.

Rysunek 5

Liczba systemów laserowych klasy PW, które każdego roku są udostępniane użytkownikom, według kontynentu, na którym systemy te istnieją (*2)

Fizyka jest jasna, a wyzwaniem jest rozwój technologii. ELI we współpracy z sektorem i innymi czołowymi ośrodkami badawczymi opracuje szereg technologii wspomagających, zwłaszcza elementy optyczne nowej generacji.

7.2. Cele organizacyjne ELI ERIC

7.2.1. Wdrożenie do eksploatacji

Przeznaczone na ten cel zasoby w połączeniu ze skupieniem uwagi na ELI ERIC będą miały głęboki i długoterminowy wpływ na naukę w tej dziedzinie, a także na postęp technologiczny. Pierwszy cel jest jednak pragmatyczny i ma charakter lokalny: jednoczesne utrzymanie i połączenie zarządzania dwoma obiektami oraz skuteczna integracja zasobów.

ELI ERIC, zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 723/2009, stanowi zlokalizowaną w jednej placówce infrastrukturę badawczą o wielu miejscach działalności operacyjnej poza miejscem siedziby w państwach przyjmujących będących członkami. Chociaż istnieją inne organizacje naukowe obejmujące wiele placówek, istnieje bardzo niewiele europejskich obiektów realizowanych na terenach niezagospodarowanych w różnych krajach z wykorzystaniem funduszy strukturalnych w celu łączenia się w jedną infrastrukturę badawczą. Ponadto nie ma dużych obiektów laserowych dostępnych dla użytkowników. ELI ERIC będzie musiało najpierw przenieść działalność operacyjną tych obiektów, zanim uwzględni interesy szerszego grona zainteresowanych. Jest to wyzwanie zarówno pod względem technicznym, jak i zarządczym.

7.2.2. Nawiązanie współpracy

Drugim celem jest określenie możliwości osiągnięcia synergii technicznej między czołowymi europejskimi ośrodkami wykorzystującymi lasery krótkoimpulsowe o wysokiej mocy. Z historycznego punktu widzenia eksploatacja laserów klasy PW o wysokiej mocy w środowisku użytkownika stanowiła wyzwanie, gdyż pojawiały się problemy związane z niezawodnością i wymianą drogich elementów. Same obiekty ELI będą miały łącznie moc powyżej 30 PW.

Wraz z partnerami w obiektach krajowych we Francji, w Niemczech, Hiszpanii, Zjednoczonym Królestwie i we Włoszech (wszystkie te państwa są członkami Laserlab Europe) ELI ERIC zapewni największą w historii koncentrację najnowocześniejszych laserów krótkoimpulsowych o wysokiej mocy. Trudno znaleźć faktyczne porównanie, ponieważ celem jest stworzenie bezprecedensowej współpracy w celu identyfikacji elementów i procesów utrudniających eksploatację laserów klasy PW oraz określenia rozwiązań i standardowych podejść do działalności operacyjnej.

Przewiduje się, że dzięki współpracy między obiektami i z przemysłem obiekty mogą w niektórych przypadkach obniżyć koszty operacyjne nawet o 30 % i zwiększyć dostępność dla użytkowników do 90 % czasu korzystania z wiązki. Daje to możliwość osiągnięcia wyjątkowych korzyści skali i zakresu oraz znacznego postępu technologicznego w krótkim czasie. Osiągnięcia takie odbiją się echem na całym świecie w całym sektorze laserowym.

7.2.3. Ustalenie reputacji

Trzecim celem jest naukowe wykazanie wydajności i potencjału systemów ELI ERIC na wczesnym etapie operacyjnym programu naukowego. Obiekty ELI, wspomagane doświadczeniem innych obiektów partnerskich, będą dążyć do tego, aby do 2021 r. dostępne było 80 % szacowanych godzin pracy użytkownika obiektu przy założeniu 90 % działających pierwotnych systemów laserowych, z których większość charakteryzuje się wysoką lub średnią częstotliwością powtarzania impulsów.

Dla porównania najnowocześniejsze lasery klasy PW emitują obecnie kilka strzałów na godzinę, natomiast obiekty ELI ERIC i niektórych partnerów będą dążyć do działania z częstotliwością mierzoną w Hz czy nawet wielohercową. Jest to tym bardziej niezwykłe, że w niektórych przypadkach ELI ERIC wykorzystuje lasery znajdujące się w światowej czołówce pod względem wydajności. Wczesne zaproszenia umożliwią prowadzenie eksperymentów przy takiej zwiększonej częstotliwości powtarzania impulsów i wspólne osiąganie postępów i celów z korzyścią dla użytkowników.

Eksperymenty te doprowadzą nie tylko do przełomowych odkryć, ale również umożliwią osiągnięcie rekordowych w skali światowej wyników w odniesieniu do źródeł wtórnych, takich jak przyspieszenie w polu wzbudzonym do energii kilku GeV. Takie przełomowe kontrolowane eksperymenty na wczesnym etapie funkcjonowania obiektów w połączeniu z szeroko zakrojonymi działaniami informacyjnymi i upowszechniającymi wzbudzą duże zainteresowanie ELI ERIC i ogólnie nauką laserową. Będzie to miało wpływ na całą naukę laserową w Europie i na świecie i doprowadzi do wielu praktycznych zastosowań, takich jak zaawansowane terapie onkologiczne i przekształcanie niebezpiecznych odpadów jądrowych. Celem jest wykazanie tego potencjału i stworzenie rosnącej trwałej podstawy wsparcia dla ELI ERIC i całej nauki laserowej w Europie.

7.2.4. Tworzenie innowacji

Wpływ ELI ERIC na innowacje i technologię w branży laserowej nie zakończy się po zakończeniu etapu budowy. Obecnym wyzwaniem dla etapu operacyjnego jest zrównoważony rozwój technologiczny. ELI będzie budować długoterminowe relacje z partnerami branżowymi, aby rozwiązywać problemy związane z zamówieniami na kluczowe elementy i ciągłym rozwojem technologicznym, ze szczególnym uwzględnieniem zrównoważonego charakteru działalności operacyjnej.

Jeśli chodzi o relacje z branżą, jednym z wyzwań będzie nawiązanie dialogu z dostawcami w celu określenia ograniczeń związanych z doskonaleniem produktu lub procesami ograniczania ryzyka (duża dostępność części zamiennych, wielu dostawców itp.), zwłaszcza w perspektywie zrównoważonej działalności operacyjnej obiektów ELI w perspektywie długoterminowej.

Rozwój technologiczny napędzany wymogami ELI ERIC będzie kontynuowany na etapie operacyjnym. Wśród przykładów można wymienić:

— kluczowe elementy optyczne do laserów o wysokiej mocy/wysokiej częstotliwości powtarzania impulsów. Należy dalej rozwijać transportujące i ogniskujące układy optyczne, jak również siatki dyfrakcyjne i ośrodki czynne, aby wytrzymały przez długi czas impulsy o wysokiej energii i mocy szczytowej oraz duże średnice wiązki, również w przypadku dużej liczby strzałów,

— krótkie impulsy, metrologia dużych wiązek. Niezbędne są przełomowe rozwiązania umożliwiające pomiar wydajności systemów przy krótkich impulsach i dużych wiązkach, aby pomóc w zrozumieniu unikalnych wyników naukowych, które będą możliwe do osiągnięcia z wykorzystaniem obiektów ELI,

— pełną kontrolę nad systemami złożonymi. Systemy do prowadzenia eksperymentów muszą gwarantować wydajność i sprawne działanie. Potrzebne są inteligentne i całkowicie powiązane ze sobą systemy kontroli.

Obiekty ELI skoncentrują się na współpracy z partnerami branżowymi, którzy są w stanie zmienić obecną technologię dzięki innowacyjnym rozwiązaniom. Treści innowacyjne nie będą się skupiać wyłącznie na krótkoterminowym aspekcie technicznym, ale będą również dotyczyć kwestii zrównoważonego charakteru rozwiązania w perspektywie długoterminowej, aby zagwarantować ELI ERIC najlepszą wydajność, najdłuższy czas nieprzerwanej pracy i najskuteczniejszą kontrolę kosztów konserwacji. Unikalne wyniki naukowe ELI ERIC będą opierać się, w perspektywie długoterminowej, na najbardziej zrównoważonych rozwiązaniach technologicznych laserów o wysokiej mocy szczytowej.

7.2.5. Wpływ w państwach przyjmujących

Głównym powodem inwestowania w ELI ERIC i jego lokalizacji w państwach Europy Środkowej jest oddziaływanie na regiony za pośrednictwem ośrodka badawczo-technologicznego o wysokiej wartości. Istnieją liczne badania innych infrastruktur badawczych wskazujące, że wpływ inwestycji i innowacji w znacznej mierze jest odczuwalny w promieniu 100 km od obiektu, co wskazuje na znaczenie bliskości geograficznej. Niektóre oczekiwane skutki obejmują:

— Bezpośredni wpływ inwestycji – oczekuje się, że państwa przyjmujące otrzymają 50–80 % kosztów operacyjnych od innych członków, co oznacza, że inwestycja powinna mieć bezpośredni wpływ na lokalną gospodarkę. ELI będzie monitorować te skutki i składać sprawozdania na ten temat. Oczekuje się, że ponad 50 % tych środków zostanie wydane w regionie, co będzie miało wpływ na dwa różne obszary Europy Środkowej.

— Większe możliwości dla badaczy krajowych/lokalnych – wszystkie obiekty ELI znajdują się w miastach uniwersyteckich (Praga, Szeged). Oba te uniwersytety, świadome zbliżających się zmian w ELI ERIC, oferują studentom i nauczycielom akademickim kursy umożliwiające czerpanie korzyści z bliskości tego obiektu. W tym kontekście niniejszego projektu prowadzone są konkretne działania mające na celu dotarcie do lokalnych badaczy, w związku z czym oczekuje się, że w ciągu 10 lat od utworzenia ELI ERIC każde państwo będzie dysponować czołowymi badaczami w tej dziedzinie.

— Większe możliwości innowacji dla lokalnego przemysłu – poza opisanymi powyżej skutkami inwestycji bezpośrednich bliskość obiektów będzie napędzać innowacje na co najmniej dwa wymierne sposoby. Po pierwsze, kompetentny przemysł dostrzeże możliwości i z własnej inicjatywy nawiąże kontakt z obiektem, aby sprzedawać produkty albo postarać się zrozumieć, w jaki sposób może dostosować swoją ofertę pod kątem obiektu. Poprzez wydarzenia służące nawiązywaniu kontaktów z przemysłem zarówno zespoły ds. zamówień publicznych, jak i urzędnicy łącznikowi ds. przemysłu pomogą ułatwić rozpowszechnianie informacji na temat obiektów. Ponadto istnieją pewne obszary, w których lokalny dostawca może być korzystny dla obiektów ze względów strategicznych. Może to wynikać z niskich kosztów na tym obszarze, ale bardziej prawdopodobnymi przesłankami są bliskość i dogodny dostęp do dostawców w celu dostosowania rozwiązań technicznych.

8. KLUCZOWE CZYNNIKI RYZYKA

8.1. Analiza ryzyka

Tabela 15

Ogólna ocena ryzyka w odniesieniu do wdrożenia obiektów ELI ERIC

Potencjalne ryzyko Prawdopodobieństwo 1 Niskie – 5 Wysokie Wpływ 1 Niskie – 5 Wysokie Zapobieganie/ograniczanie Przyciągnięcie pracowników i konkurencyjne wynagrodzenia – istnieje ryzyko, że ELI ERIC będzie miało trudności z przyciągnięciem do swojego zespołu czołowych ekspertów na świecie. 4 5 Aktywna rekrutacja, umowy o pracę na czas określony, możliwości badawcze, inicjatywy na rzecz jakości życia Ryzyko techniczne nieosiągnięcia kluczowych parametrów – ryzyko, że ELI nie osiągnie pewnych kluczowych parametrów wydajności, co może uniemożliwić prowadzenie niektórych potencjalnych eksperymentów. 3 3 Planowanie i dialog ze społecznością użytkowników i ISTAC w celu zarządzania oczekiwaniami i określenia alternatywnych priorytetów w zakresie eksperymentów. Eskalacja wynagrodzeń w ciągu pierwszych 5 lat – wynagrodzenia w ELI ERIC będą znacznie rosły, co najmniej około 5–10 % rocznie, ze względu na dynamikę lokalnego rynku pracy. 5 3 Planowanie i dialog z pracownikami w celu ustalenia oczekiwań Starzenie się sprzętu/elementów – technologia stosowana w systemach laserowych będzie się szybko rozwijać w nadchodzących latach i istnieje ryzyko, że ELI nie będzie konkurencyjna, jeżeli nie będzie ciągłych nakładów inwestycyjnych. 3 4 Planowanie w formie planu działania w dziedzinie technologii; poszukiwanie uzupełniającego finansowania Złe początkowe doświadczenia użytkowników – szkody spowodowane na początku a) niefunkcjonującym obiektem, b) brakiem wsparcia ze strony personelu lub c) złym zarządzaniem komunikacją/oczekiwaniami. Może to prowadzić do niepochlebnych opinii krążących wśród badaczy i bardzo wolnego tempa upowszechniania usług. 3–4 4–5 Ścisła współpraca na początku z „przyjaznymi użytkownikami”, ankiety wśród użytkowników, plan oferowania usług typu „concierge” przez „koordynatorów użytkowników” Nieskuteczna integracja obiektów ELI – z powodu problemów związanych z zarządzaniem/administrowaniem połączenie organizacyjne opóźnia się lub kończy niepowodzeniem. Prowadzi to do wzrostu kosztów, naruszenia integralności i nadszarpnięcia reputacji ELI ERIC. 2 5 Ścisłe monitorowanie zarządzania, wspierane na wysokim szczeblu „zarządzanie zmianą” i warsztaty szkoleniowe, specjalne zasoby i rozsądne oczekiwania pod względem terminów

(1) Rozporządzenie Rady (WE) nr 723/2009 z dnia 25 czerwca 2009 r. w sprawie wspólnotowych ram prawnych konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej (ERIC) (Dz.U. L 206 z 8.8.2009, s. 1).

(*1) Dzięki metodzie CPA i technologii laserów stałych obecny poziom intensywności szczytowej przekroczył barierę 1022 W/cm2. Inicjatywa ELI ERIC doprowadzi do zwiększenia tego poziomu o ponad jeden rząd wielkości. Na wykresie uwzględniono również eksperyment SLAC E144 (niebieska kropka), w ramach którego uzyskano wysoki poziom intensywności dzięki wzmocnieniu interakcji laser-materia w stopniu, który doprowadził do przeniesienia jej do układu relatywistycznego. Linie poziome oznaczają intensywność energii ponderomotorycznej (energii drgania) Up elektronu w wiązce lasera o średnicy 800 nm (laser Ti-sapphire) odpowiadającą jednej jednostce atomowej; intensywność energii Up odpowiadającą masie spoczynkowej elektronu lub ostateczny cel intensywności Schwingera Y=1, po osiągnięciu którego próżnia staje się nietrwała, a światło przekształca się w materię. Źródło: Gérard Mourou, École Polytechnique.

(2) https://op.europa.eu/s/pcrm

(*2) Schemat ten obejmuje obiekty w eksploatacji i w budowie. ŹRÓDŁO: J. Collier, Rutherford Central Laser Facility.