PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 64/4

DECYZJA KOMISJI

z dnia 16 lipca 2008 r.

dotycząca pomocy państwa przyznanej przez Włochy jako wynagrodzenie za środki zgromadzone na rachunkach bieżących Poste Italiane zdeponowane w Skarbie Państwa (C 42/06 (ex NN 52/06))

(notyfikowana jako dokument nr C(2008) 3492)

(Jedynie tekst w języku włoskim jest autentyczny)

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

(2009/178/WE)

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH,

uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, w szczególności jego art. 88 ust. 2 akapit pierwszy,

uwzględniając Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym, w szczególności jego art. 62 ust. 1 lit. a),

po wezwaniu zainteresowanych stron do przedstawienia uwag zgodnie z przywołanymi postanowieniami (1) i uwzględniając otrzymane odpowiedzi,

a także mając na uwadze, co następuje:

1. PROCEDURA

(1) Pismem z dnia 30 grudnia 2005 r. Zrzeszenie Banków Włoskich (Associazione Bancaria Italiana – ABI) zawiadomiło Komisję o serii rzekomych korzyści na rzecz działalności bankowej prowadzonej przez Poste Italiane SpA (PI). Zgodnie z zawiadomieniem, Włochy miałyby przyznać Poste Italiane, z tytułu środków finansowych gromadzonych na pocztowych rachunkach bieżących i przekazanych na rachunek bieżący otwarty w Skarbie Państwa, odsetki w wysokości blisko 4 %, podczas gdy stopa oprocentowania bieżących rachunków pocztowych wynosi około 1 %. Zysk PI wynikający z różnicy pomiędzy oprocentowaniem pożyczek/depozytów (2) by więc wyższy od zysku na rynku, stanowiąc tym samym pomoc państwa.

(2) Pismem z dnia 7 lutego 2006 r. Komisja skierowała szereg pytań do włoskich władz. Włochy najpierw poprosiły o przedłużenie terminu na udzielenie odpowiedzi, po czym udzieliły odpowiedzi w piśmie z dnia 21 kwietnia 2006 r. W dniu 30 marca 2006 r. miało miejsce spotkanie z władzami włoskimi oraz z przedstawicielami PI.

(3) Pismem z dnia 26 września 2006 r. Komisja poinformowała Włochy o decyzji w sprawie wszczęcia, w przedmiocie omawianego środka, postępowania, o którym mowa w art. 88 ust. 2 Traktatu WE.

(4) Decyzja Komisji w sprawie wszczęcia postępowania została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (3). Komisja zwróciła się do zainteresowanych stron o wniesienie uwag. Władze włoskie odpowiedziały pismem z dnia 31 października 2006 r. i z dnia 29 grudnia 2006 r., podczas gdy ABI odpowiedziała pismem z dnia 27 grudnia 2006 r. W liście z dnia 15 stycznia 2007 r. Komisja przesłała uwagi ABI do władz włoskich, dając im w ten sposób możliwość odniesienia się do nich. Uwagi włoskich władz zostały przesłane pismem z dnia 16 lutego 2007 r.

(5) Pismem z dnia 21 lutego 2007 r. Komisja zażądała uzupełnienia informacji, które Włochy przesłały w pismach z dnia 30 marca 2007 r., 2 kwietnia 2007 r. i 1 czerwca 2007 r.

(6) W dniach 28 czerwca 2007 r. i 24 października 2007 r. miały miejsce dwa spotkania z władzami włoskimi oraz z przedstawicielami PI. W wyniku ostatniego spotkania Komisja wysłała nowe pytania w piśmie z dnia 25 października 2007 r., na które Włochy odpowiedziały w dniu 27 listopada 2007 r.

(7) Włochy przesłały informacje uzupełniające w dniu 29 lutego 2008 r., zaś w dniu 4 marca 2008 r. odbyło się spotkanie między władzami włoskimi i Komisją.

(8) Komisja wysłała nowe pytania w dniach 5 marca 2008 r. i 3 kwietnia 2008 r., na które Włochy odpowiedziały odpowiednio w dniach 7 marca 2008 r. i 23 kwietnia 2008 r.

2. DZIAŁALNOŚĆ PI I BANCOPOSTA – ZAINTERESOWANE RYNKI

(9) PI jest dostawcą powszechnych usług pocztowych we Włoszech i wypełnia obowiązki związane z powszechnymi usługami pocztowymi (4) zgodnie z krajowymi przepisami (5) dotyczącymi takich usług. Obecnie usługi finansowe nie wchodzą w zakres usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym powierzonych PI.

(10) Oprócz zapewnienia powszechnych usług pocztowych PI jest w stanie oferować zintegrowane produkty i usługi telekomunikacyjne, logistyczne i finansowe na obszarze całego kraju. Podstawowe dane za 2006 r. są następujące (6): Liczba pracowników (średnia roczna) 151 470 Rejony 9 Oddziały 140 Urzędy pocztowe 13 893 GŁÓWNE DANE EKONOMICZNE GRUPY POSTE ITALIANE mln EUR Przychody łącznie 17 055,6 Przychody ze sprzedaży i usług 15 932,2 w tym: — usługi pocztowe 5 339,4 — usługi finansowe 4 382,5 — usługi ubezpieczeniowe 5 993,6 — pozostałe usługi 216,7 Pozostałe przychody 1 123,3 Zysk netto 675,7 BRANŻA POCZTOWA Ilość (sztuki) Produkty i usługi Korespondencja (listy zwykłe, priorytetowe, polecone, ubezpieczone, dokumenty sądowe, inne przesyłki rejestrowane) 3 522 792 200 Poczta handlowa (Postatarget, katalogi, poczta niezaadresowana itp.) 1 887 699 700 Czasopisma (drukowane, gadżety, książki itp.) 1 216 045 800 Zawiadomienia elektroniczne (telegramy, faksy, teleksy) 17 442 800 Poczta kurierska (Poste Italiane i Sda) 46 284 600 Paczki 16 052 000 OSZCZĘDNOŚCI Książeczki oszczędnościowe, bony oszczędnościowe i pocztowe rachunki bieżące: razem 282 408 mln EUR Polisy na życie: wartość polis 5 989 mln EUR Konto BancoPosta: liczba otwartych rachunków 4 880 000 EUR Karta Postepay: liczba wydanych kart 2 801 000 EUR

(11) Z bilansu PI wynika, że w 2006 r. udział usług pocztowych w przychodach z działalności grupy wyniósł 33,5 %; 27,5 % przychodów pochodziło z usług finansowych, zaś 37,6 % z usług ubezpieczeniowych. Udział usług finansowych i usług ubezpieczeniowych w wyniku grupy PI wyniósł odpowiednio 82,0 % i 18,7 %. Usługi pocztowe przyniosły stratę w wysokości 4 mln EUR.

(12) Działalność bankowa PI prowadzona jest przez całkowicie zintegrowany oddział PI o nazwie Bancoposta.

(13) Przed grudniem 2003 r. PI należała w 100 % do państwa włoskiego. W grudniu 2003 r. państwo włoskie przeniosło 35 % kapitału zakładowego PI do Cassa Depositi e Prestiti – CDP (kasy oszczędnościowo-pożyczkowej). CDP została przekształcona przez administrację państwa w spółkę akcyjną pod koniec 2003 r. Od tej pory, pomimo przeniesienia 30 % jej kapitału zakładowego do 65 fundacji bankowych (7), CDP pozostaje pod kontrolą państwa.

(14) Również Poste Italiane SpA jest podmiotem prywatnym kontrolowanym przez państwo.

2.1. Usługi pocztowe

(15) Z niedawno przeprowadzonej analizy wynika (8), że przed wdrożeniem w życie pierwszej dyrektywy pocztowej włoski rynek pocztowy był stosunkowo otwarty (9). Już wtedy operatorzy inni niż PI mogli zajmować się dystrybucją niezaadresowanej korespondencji reklamowej i poczty hybrydowej. Ponadto niektórzy lokalni operatorzy pocztowi zajmowali się dystrybucją korespondencji na zasadzie podwykonawstwa wobec PI. Po wdrożeniu dyrektywy 97/67/WE dotyczącej usług pocztowych, dostarczanie poczty hybrydowej zostało włączone do usług zastrzeżonych, co spowodowało zaprzestanie świadczenia usług na zasadach podwykonawstwa. Wychodząca i przychodząca poczta transgraniczna należy do zakresu usług zastrzeżonych PI. Od dnia 1 stycznia 2003 r. została wprowadzona do włoskiego porządku prawnego druga dyrektywa pocztowa (10), która przewiduje pełną realizację wewnętrznego rynku pocztowego do dnia 1 stycznia 2009 r., przy ograniczeniu produktów zastrzeżonych do 100 g dla korespondencji oraz do potrójnej wysokości podstawowej taryfy poczty priorytetowej. Od dnia 1 stycznia 2006 r. zakres usług zastrzeżonych dla PI obejmuje przesyłki korespondencji za cenę nieprzekraczającą dwuipółkrotności taryfy poczty priorytetowej i o wadze do 50 g (11). Rynek pocztowy jest teraz stosunkowo otwarty de iure, ponieważ zliberalizowano rynek reklam bezpośrednich dostarczanych za pośrednictwem korespondencji. Zasady wchodzenia na rynek nie są uznawane za rygorystyczne (12).

(16) W dniu 19 października 2006 r. Komisja zaproponowała nową dyrektywę pocztową dla pełnej realizacji rynku wewnętrznego wspólnotowych usług pocztowych. Dyrektywa (13) weszła w życie w dniu 27 lutego 2008 r. i przewiduje zniesienie monopolu na usługi pocztowe przed dniem 31 grudnia 2010 r., z możliwością dla niektórych państw członkowskich przedłużenia tego terminu do dnia 31 grudnia 2012 r.

2.2. Usługi finansowe

(17) Dekretem Prezydenta Republiki nr 144 z dnia 14 marca 2001 r. uregulowano usługi typu bankowego i finansowego świadczone przez PI, które stanowią działalność Bancoposta. Działalność ta obejmuje: wszelkiego rodzaju powszechne usługi deponowania oszczędności; usługi płatnicze; pośrednictwo w wymianie walut; promocję i przekazywanie pożyczek udzielanych przez banki i innych upoważnionych pośredników finansowych; świadczenie innych usług inwestycyjnych (obrót na rzecz osób trzecich oraz zarządzanie zleceniami finansowymi, z wyłączeniem obrotu na własny rachunek oraz zarządzania portfelem indywidualnym, przynajmniej do 2007 r.). Wyraźnie wykluczono także możliwość udzielania przez PI pożyczek.

(18) Można uznać, że Bancoposta jest instytucją zajmującą się prowadzeniem rachunków oszczędnościowych oraz pośrednictwem finansowym. Chociaż nie jest bankiem, korzysta z licznych urzędów pocztowych PI, zarówno jeśli chodzi o finansowanie swojej działalności, jak i ofertę produktów bankowych i innych produktów finansowych.

(19) Dzięki 13 893 urzędom pocztowym, czyli średnio jednym urzędzie pocztowym na każdą gminę, PI jest największą siecią bankową we Włoszech, co należy uznać raczej za przewagę aniżeli obciążenie: koszty ich funkcjonowania pokrywane są zasadniczo z dochodów z usług finansowych, i z tego względu należy uznać, że nie stanowią one obciążenia dla dostawcy usług powszechnych (14).

(20) W sprawozdaniu opublikowanym w 2004 r., agencja ratingowa Fitch stwierdziła, że PI/Bancoposta posiada zdolność dotarcia do całego społeczeństwa włoskiego, czym nie może pochwalić się i nie będzie mógł pochwalić się w najbliższej przyszłości żaden bank krajowy (15). Agencja ta uznała ponadto, że rozwój usług finansowych stał się centralnym elementem strategii przyjętej przez PI.

(21) PI oferuje szeroką gamę usług finansowych, które są konkurencyjne dla usług oferowanych przez system bankowy: — usługi bezpośredniego i pośredniego gromadzenia oszczędności oraz ich promowania, — usługi płatnicze, — pośrednictwo w sprzedaży produktów finansowych i inwestycyjnych.

(22) Poprzez pocztowe rachunki bieżące PI prowadzi działalność w zakresie bezpośredniego gromadzenia oszczędności. Tabela 1 przedstawia średnie roczne wartości środków gromadzonych na pocztowych rachunkach bieżących w latach 1995–2006. Tabela 1 (mld EUR) 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Średnia wartość zgromadzonych środków w ciągu roku […] (16) […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] […]

(23) W 2001 r. PI uruchomiła „Conto BancoPosta”, pocztowe konto bieżące podobne do zwykłego rachunku bankowego. Przed wprowadzeniem konta BancoPosta pocztowy rachunek bieżący nie stanowił odpowiedniego instrumentu dla klientów detalicznych, ze względu na brak powiązanych usług takich, jak np. karty kredytowe czy też karty debetowe, i był przeznaczony przede wszystkim dla administracji publicznej oraz dla spółek wystawiających bardzo dużą ilość faktur (np. krajowe przedsiębiorstwa użyteczności publicznej).

(24) Z danych przesłanych przez Włochy wynika, że udział włoskiego pocztowego rachunku bieżącego we włoskim rynku rachunków bieżących w latach 2000–2007 był następujący: Data zaksięgowania Udział w rynku 31.12.2000 [3–8] % 31.12.2001 [3–8] % 31.12.2002 [3–8] % 31.12.2003 [3–8] % 31.12.2004 [3–8] % 31.12.2005 [3–8] % 31.12.2006 [3–8] % 31.12.2007 [3–8] %

(25) ABI wskazuje na to, że kwota oszczędności gromadzonych bezpośrednio przez PI rosła szybciej niż kwota oszczędności gromadzonych przez konkurencję bankową. W latach 1999–2004 wartość bezpośrednich oszczędności zgromadzonych przez banki wzrosła o około 36 %, podczas gdy w przypadku pocztowych rachunków bieżących wzrost ten wyniósł 94 % (17). ABI utrzymuje, że wzrost kwoty bezpośrednich depozytów wpływających do PI znacznie zmniejszył napływ tych oszczędności do systemu bankowego: w 1999 r. pocztowe rachunki bieżące stanowiły 2,2 % rynku bezpośrednich depozytów (bankowych i pocztowych); w 2004 r. udział ten wynosił już 3,1 %. ABI twierdzi, że duży sukces pocztowych rachunków bieżących w porównaniu z rachunkami bankowymi wiąże się przede wszystkim z korzystnymi warunkami oferowanymi przez PI jej klientom przy takich samych usługach. Na przykład średni zysk z bieżących rachunków bankowych wynosi około 0,6 %–0,7 %, natomiast w przypadku rachunku bieżącego BancoPosta na początku 2005 r. zysk ten wynosił 1 %.

(26) Oprócz bezpośredniego gromadzenia oszczędności za pomocą pocztowych rachunków bieżących, PI gromadzi środki również bezpośrednio (promowanie książeczek oszczędnościowych i bonów oszczędnościowych na rzecz CDP).

(27) Ponadto w ciągu ostatnich lat PI znacznie poszerzyła gamę instrumentów płatniczych oferowanych własnym klientom, proponując oprócz tradycyjnych instrumentów pocztowych (rachunków i przekazów pocztowych) także instrumenty, które wcześniej oferowane były głównie przez banki (karty debetowe i kredytowe, przelewy, polecenia zapłaty za usługi powszechne) (18).

(28) Ostatnio PI promuje następujące narzędzia finansowe: — obligacje emitowane przez banki i CDP, — polisy ubezpieczeniowe wydawane przez Poste Vita (19), — fundusze wspólne Bancoposta Fondi SGR, spółki zarządzania składnikami majątkowymi (20), — pożyczki udzielane przez osoby trzecie. Oferowane są pożyczki indywidualne oraz kredyty w imieniu banków.

3. ŚRODKI PODDANE OCENIE

(29) Poniższy wykres przedstawia relacje między PI i Skarbem Państwa po wprowadzeniu dekretu z dnia 5 grudnia 2003 r. (21). Wykres 1

(30) W tym kontekście, środkiem poddanym ocenie w niniejszej decyzji jest ustawa nr 266 („ustawa budżetowa na 2006 r.”) z dnia 23 grudnia 2005 r. (22) wprowadzona w życie na mocy porozumienia (convenzione) pomiędzy Ministerstwem Gospodarki i Finansów oraz PI z dnia 23 lutego 2006 r.

(31) Zgodnie z ustawą budżetową na 2006 r. Ministerstwo Gospodarki i Finansów oraz PI ustalają parametry rynkowe oraz zasady obliczania stopy procentowej do wypłacenia od kwot zgromadzonych na pocztowych rachunkach bieżących otwartych w ramach Skarbu Państwa, przewidując zmniejszenie o co najmniej 150 mln EUR wysokości odsetek w stosunku do odsetek należnych z tego samego tytułu od ministerstwa za 2005 r.

(32) Umowa ustalająca zasady obliczania stóp procentowych na okres trzech lat weszła w życie dnia 4 kwietnia 2006 r. (23), z mocą wsteczną od dnia 1 stycznia 2005 r. Umowa wygasa w dniu 4 kwietnia 2009 r. Wynagrodzenie roczne obliczane jest zasadniczo jako średnia ważona średnich zysków rocznych generowanych przez BTP (24) 30-letnie (udział 80 %) i 10-letnie (udział 10 %), jak również 12-miesięczne BOT (25) (udział 10 %). Średni zysk roczny dla papierów wartościowych emitowanych przez państwo, o których mowa w umowie, oblicza się jako zwykłą średnią arytmetyczną 24 notowań stóp procentowych ustalanych pierwszego i piętnastego dnia każdego miesiąca przez MTS SpA (spółkę, która jest administratorem platformy elektronicznej, na której prowadzony jest obrót papierami wartościowymi emitowanymi przez państwo włoskie oraz innymi papierami wartościowymi o stałym dochodzie). Aktualizacja parametrów co każde piętnaście dni sprawia, że przychody te są tak naprawdę zmienne i podlegają wahaniom. Ponadto, w przypadku takiej zmiany stóp procentowych, która wpłynie na zmianę relacji między stopami krótko- i długoterminowymi, PI ma prawo zażądać zweryfikowania koszyka. Każda ze stron może odstąpić od umowy, wypowiadając ją na przynajmniej sześć miesięcy przed dniem 31 grudnia każdego roku.

(33) Zastosowanie metodologii ustalonej w umowie dało następujące wyniki: 2005 2006 2007 Stopa procentowa (%) 3,90 4,25 4,70 Odsetki (mln EUR) 1 336 (26) 1 516 1 012

(34) Należne odsetki za lata 2005 i 2006 zostały wypłacone odpowiednio w latach 2006 i 2007. Zgodnie z informacjami władz włoskich odsetki należne za 2007 r. nie zostały jeszcze wypłacone.

(35) Kwoty pochodzące z pocztowych rachunków bieżących powinny były zostać wpłacone do Ministerstwa Gospodarki i Finansów/Skarbu Państwa (tak zwany „warunek wiążący”) (27).

(36) Ustawą nr 296 (28) („ustawa budżetowa na 2007 r.”) z dnia 27 grudnia 2006 r. Włochy przekształciły mechanizm wynagrodzenia przewidziany w ustawie budżetowej na 2006 r. Według nowej ustawy fundusze zdeponowane przez klientów prywatnych (fundusze wpłacone na pocztowe rachunki bieżące nienależące do administracji publicznej) inwestowane są w rządowe papiery wartościowe strefy euro pod kontrolą PI (29). Nowa ustawa znosi warunek dotyczący przeznaczenia środków przez PI wyłącznie w odniesieniu do środków zdeponowanych przez klientów prywatnych. Zgodnie z ustawą nowe ustalenia mają być stopniowo wprowadzane do dnia 31 grudnia 2007 r. Ustawa budżetowa na 2007 r. nie wprowadza natomiast zmian, jeśli chodzi o inwestowanie środków pochodzących od klientów innych niż prywatni (około 25–30 % ogółu środków).

4. PRZYCZYNY WSZCZĘCIA POSTĘPOWANIA

(37) W decyzji o wszczęciu postępowania z września 2006 r. Komisja zwróciła uwagę na fakt, że podczas dokonywania oceny tego, czy PI traktowana jest w sposób uprzywilejowany, teoretycznie istotne znaczenie mogłoby mieć przeanalizowanie elementów składających się na zysk PI wynikający z różnicy między oprocentowaniem pożyczek/depozytów (30). Jednak już w tej decyzji Komisja formalnie stwierdzała, że w rozpatrywanym przypadku uprzywilejowanie może wynikać wyłącznie z oprocentowania pożyczek.

(38) Komisja wyraziła w związku z powyższym wątpliwości co do tego, czy system służący ustaleniu stopy oprocentowania środków zdeponowanych na rachunkach bieżących prowadzonych w ramach Skarbu Państwa od 2005 r. stanowi właściwy wskaźnik rynkowy.

(39) Komisja odnotowała, że aby ustalić rynkową stopę oprocentowania, konieczne jest wzięcie pod uwagę stopy oprocentowania, którą prywatny kredytobiorca byłby gotowy zapłacić PI za zgromadzone środki, w zależności od ich charakteru i kwoty. Mogłoby się okazać, że stopa ustalona w umowie nie jest stopą rynkową. Komisja zwracała w szczególności uwagę na fakt, że rachunek, na który PI deponowała środki w ramach Skarbu Państwa, był jej rachunkiem bieżącym. Skarb Państwa, a nie PI, przyjął na siebie ryzyko utraty płynności związane ze zdeponowanymi środkami. Ponadto gotówka wpłacona na rachunek bieżący w ramach Skarbu Państwa była używana na pokrycie zwykłych potrzeb budżetowych. Nie było też jasne, czy instrumentem finansowym, którego Włochy użyłyby, gdyby musiały zamienić obecną formę gromadzenia oszczędności za pośrednictwem PI, istotnie byłyby przede wszystkim długoterminowe papiery wartościowe. Ponadto, pomimo tego, że Włochy podkreślały, że niedawny wzrost oszczędności zdeponowanych na pocztowych rachunkach bieżących potwierdza stabilny poziom środków będących w dyspozycji Skarbu Państwa, faktycznie poziom środków udostępnianych CDP i Skarbowi Państwa podlegał na przestrzeni lat znacznym wahaniom.

(40) Ponadto – zważywszy na specyfikę PI, na której ciąży normatywny obowiązek przekazywania państwu zgromadzonych na rachunkach środków – Komisja nie mogła wykluczyć tego, że nie będzie możliwe wyznaczenie rynkowych wskaźników porównawczych. Przy tych założeniach Komisja musiała ustalić wysokość kosztu prowadzenia tego rachunku przez PI (co powinno być możliwe na podstawie efektywnego i analitycznego systemu rachunkowości) i powiększyć go o rozsądną marżę zysku. Kwota ta reprezentowałaby doraźnie ustaloną stopę „rynkową”. Takie stanowisko byłoby uzasadnione nawet jeśli Komisja musiałaby uznać, że PI jest po prostu zwykłym pośrednikiem gromadzącym pieniądze dla państwa dzięki swojej gęstej sieci urzędów pocztowych.

(41) Jeśli ustawa budżetowa na 2006 r. i Konwencja ustanowiła środki pomocy państwa, musiałyby one zdaniem Komisji zostać uznane za pomoc nową oraz niezgodną z prawem i wspólnym rynkiem.

5. UWAGI ZAINTERESOWANYCH OSÓB TRZECICH

(42) W piśmie z dnia 27 grudnia 2006 r. ABI przedstawiła następujące uwagi.

(43) ABI zauważa, że fundusze oddane do dyspozycji Skarbu Państwa stanowią dług, który sam Skarb Państwa spłaca w roku następującym po zdeponowaniu danych środków. Jak stwierdza Komisja w decyzji z września 2006 r., zatem to Skarb Państwa, a nie PI przyjmuje na siebie ryzyko utraty płynności związane ze zdeponowanymi środkami. Oznacza to, że jeśli kwota przekazanych środków uległaby zmniejszeniu w porównaniu z rokiem poprzednim, Skarb Państwa, oprócz wynagrodzenia Bancoposty za transakcję według uzgodnionej stopy, musiałby zwrócić PI między zdeponowanymi środkami.

(44) Zdaniem ABI środki zdeponowane w Skarbie Państwie mogą zostać uznane wyłącznie za lokatę krótkoterminową. Co więcej, fundusze te wykorzystywane są na pokrycie zwykłych potrzeb budżetowych.

(45) Zgodnie z rozporządzeniem ministerialnym z dnia 5 grudnia 2003 r. CDP otworzyło dwa oprocentowane rachunki bieżące w Skarbie Państwa, oprocentowane według zmiennej sześciomiesięcznej stopy, równej zwykłej średniej arytmetycznej sześciomiesięcznego wynagrodzenia brutto z tytułu BOT oraz wartości miesięcznego wskaźnika Rendistato (31).

(46) Wreszcie, aby ocenić, czy środek zastosowany wobec PI może zostać uznany za pomoc państwa, konieczne jest porównanie wynagrodzenia z tytułu środków zgromadzonych z pocztowych rachunków bieżących ze stopami zastosowanymi w przypadku krótkoterminowych bonów Skarbu Państwa (12-miesięcznych). W styczniu 2005 r. zysk z 12-miesięcznych BOT wynosił 2,21 %, czyli był niższy o 1,69 % od wynagrodzenia przyznanego PI.

6. UWAGI WŁOCH

(47) W pismach z dni 31 października 2006 r., 29 grudnia 2006 r., 16 lutego 2007 r., 30 marca 2007 r., 2 kwietnia 2007 r., 1 czerwca 2007 r., 27 listopada 2007 r., 29 lutego 2008 r., 7 marca 2008 r. i 23 kwietnia 2008 r. Włochy przedstawiły następujące zasadnicze uwagi.

(48) Włochy podkreślają, że zgodnie z ustawą budżetową i zawartą umową oprocentowania przyznane PI są ustalane zgodnie z parametrami rynkowymi. Odsetki takie nie stanowią żadnego uprzywilejowania PI.

6.1. Zmiana wartości środków deponowanych na rachunkach pocztowych

(49) Włochy twierdzą, że rozwój działalności związanej z deponowaniem oszczędności na rachunkach pocztowych może być porównywany z rozwojem działalności związanej z gromadzeniem środków na rachunkach bankowych dopiero od 2001 r., czyli od roku uruchomienia nowego produktu Conto BancoPosta. Do 2001 r. pocztowego rachunku bieżącego dla klientów detalicznych nie można było uznać za instrument porównywalny z bankowymi rachunkami bieżącymi ze względu na brak powiązanych usług, takich jak np. karty kredytowe czy też karty debetowe – korzystała z nich przede wszystkim administracja publiczna oraz spółki wystawiające bardzo dużą ilość faktur (np. krajowe przedsiębiorstwa użyteczności publicznej). Zdaniem Włoch wzrost wartości środków gromadzonych na rachunkach pocztowych, poczynając od 2001 r., wynika z tego, że był to nowy instrument.

(50) Przed 2001 r. wartość zdeponowanych oszczędności zmniejszyła się – znaczący spadek nastąpił na przykład pod koniec lat 90. ubiegłego wieku, w szczególności między rokiem 1996 i 1997 – wskutek ustawy nr 662 z dnia 23 grudnia 1996 r., w której nakazano zamknięcie rachunków używanych przez Skarb Państwa do wypłacania emerytur państwowych, co spowodowało, że wartość zdeponowanych środków na dzień 1 stycznia 1997 r. zmniejszyła się o blisko 11 mld EUR. Między 1997 a 1999 r. seria różnorodnych czynników przyczyniła się do spadku kwoty zdeponowanych środków. Według władz włoskich trudne jest odtworzenie przyczyn tych zmian, także ze względu na charakter PI (w tym czasie będącej publicznym podmiotem gospodarczym) oraz na zewnętrzne czynniki polityczne. Dopiero po przekształceniu PI w spółkę akcyjną w 1998 r. możemy mówić o wyraźnym, regularnym i ciągłym wzroście funduszy zdeponowanych środków.

6.2. Charakter umowy

(51) Według włoskich władz PI i Skarb Państwa – poprzez podpisanie umowy – w sposób przejrzysty uregulowały funkcjonowanie długoterminowego instrumentu. Faktycznie umowa nie została zawarta na czas nieokreślony, lecz na trzy lata, ponadto przewiduje możliwość dla obu stron odstąpienia od umowy w sytuacji, kiedy warunki rynkowe zmieniłyby się do tego stopnia, że nie zapewniałyby zgodności z mechanizmem ustalania wynagrodzenia z tytułu depozytów. Takie klauzule zostały wprowadzone do umowy w celu ochrony obu stron przed ryzykiem wystąpienia sytuacji, w której nawet podczas trzyletniego okresu wystąpiłyby szczególne warunki związane z rynkiem lub z charakterem depozytów, które mogłyby zmienić mechanizm wynagradzania.

(52) Według włoskich władz fakt, że zdecydowano się na zmienną stopę przewidzianą w umowie, wynika z potrzeby ustalenia stopy procentowej odpowiadającej sytuacji rynkowej. W szczególności zasada zmiennego wynagrodzenia uwzględnia interesy obu stron: dla Skarbu Państwa, któremu zapewnia koszt pożyczki odpowiadający kosztowi jego własnego średnio- i długoterminowego długu; dla PI zapewnia zastosowanie mechanizmu wynagrodzenia odpowiadającego sytuacji rynkowej oraz kwocie depozytów. Decyzja o ustanowieniu takiego mechanizmu dostosowania do rynku została podjęta w niekorzystnych warunkach rynkowych, w których zysk osiągnięty na podstawie umowy w latach 2005 i 2006 (odpowiednio 3,9 % i 4,25 %) okazał się wyraźnie niższy od stałego oprocentowania (4,35 %), z którego PI korzystała w poprzednich latach.

(53) Włochy zauważają, że od 2007 r. PI przyjęła bardzo ostrożną strategię aktywnego zarządzania własną płynnością opierającą się na zastosowaniu stałej stopy procentowej, która gwarantuje pewny zysk w określonym horyzoncie czasowym. Aktywne zarządzanie środkami różni się od zarządzania pasywnego, o którym mowa w umowie, dlatego że, po pierwsze, pozwala PI na stworzenie portfela w oparciu o pewne zyski oraz ukierunkowanie alokacji aktywów w zgodzie z celami spółki, a po drugie pozwala przyjąć dodatkowe ryzyko w ramach ocenionych i zatwierdzonych scenariuszy ryzyka. Będąc w stanie wdrażać rozwiązania aktywnego zarządzania funduszami, PI przyjęła strategie finansowe polegające na zoptymalizowaniu zysku osiągając w ten sposób przychody wyższe od tych, jakie umożliwiała umowa.

6.3. Zmiany wprowadzone w odniesieniu do warunku wiążącego

(54) Włoskie władze poinformowały Komisję o zniesieniu warunku wiążącego, zgodnie z którym PI musiała deponować w Skarbie Państwa gotówkę pochodzącą z pocztowych rachunków bieżących. Ustawa budżetowa na 2007 r. zmienia system przewidziany w ustawie budżetowej na 2006 r. i przewiduje, że fundusze zdeponowane w PI przez klientów prywatnych mają być inwestowane w rządowe papiery wartościowe w strefie euro. Ustawa przewiduje wdrożenie nowego systemu do dnia 31 grudnia 2007 r. Włochy uważają, że wskutek wprowadzonych zmian środki deponowane w PI znalazły się poza zakresem reguł pomocy państwa, ponieważ otrzymywane wynagrodzenie nie jest wypłacane przez państwo.

(55) Taka zmiana ustawodawstwa stanowi odpowiedź na potrzebę przyznania PI większej niezależności finansowej od Skarbu Państwa, niezbędnej ze względu na wyniki ekonomiczne i finansowe spółki oraz osiągnięte rozmiary działalności. Proces prowadzący do osiągnięcia większej autonomii, rozpoczęty w 1998 r., kiedy to PI przekształciła się w spółkę akcyjną, charakteryzowało uruchomienie systemu pocztowych rachunków bieżących dla klientów detalicznych (Conto BancoPosta), po czym, w latach 2005–2006, zrezygnowano ze stałej stopy procentowej na rzecz mechanizmu uzgadniania wynagrodzenia ze stopami rynkowymi przewidzianego w umowie, zgodnie z umową, a w 2007 r. zniesiono warunek wiążący, przynajmniej w odniesieniu do środków deponowanych przez klientów prywatnych.

(56) Włochy zwracają uwagę na to, że stopniowe zwiększanie autonomii finansowej PI nie oznacza, że środki nie podlegają już warunkowi wiążącemu. Ponadto przy podpisywaniu umowy Skarb Państwa musiał wziąć pod uwagę obowiązki prawne spoczywające na PI i nie mógł przewidzieć zmian legislacyjnych, które pozostawały poza zakresem jego kompetencji.

6.4. Stabilny poziom deponowanych oszczędności

(57) Aby udowodnić, że poziom deponowanych oszczędności nie zmienia się zasadniczo z upływem czasu, Włochy powołują się na iloraz standardowego odchylenia i średniej wartości depozytów – wskaźnik pozwalający określić wahania środków zdeponowanych w Skarbie Państwa, który zmniejszył się z 8 % w 2002 r. do 5 % w 2005 r.; podobnie jak udział stabilnego elementu w średniej łącznej kwocie deponowanych środków – który za dany rok Włochy określają jako minimalną kwotę depozytów uzyskanych w tym roku – wzrósł w tym okresie z 83,8 % do 89,5 %, jak również udział w tej łącznej kwocie składnika zmiennego – zdefiniowanego jako różnica między średnią kwotą depozytów oraz minimalną kwotą depozytów w danym roku – który zmniejszył się z 16,2 % w 2002 r. do 10,5 % w 2005 r.

(58) Włochy przekazały Komisji wnioski dotyczące dwóch typów modeli: wewnętrznych modeli statystycznych PI i modelu opracowanego przez PI we współpracy ze spółką doradczą […], mającego na celu ustalenie tendencji ostrożnościowych środków zgromadzonych na pocztowych rachunkach bieżących.

(59) Same instytucje nadzoru bankowego zalecają, by na potrzeby ustalenia mechanizmów zarządzania ryzykiem związanym ze stopami procentowymi przyjąć modele służące ustaleniu tendencji ostrożnościowych w zakresie środków oraz długości utrzymywania środków na rachunkach a vista (32).

(60) Wewnętrzne modele opierają się na dziennych odchyleniach zgromadzonych środków w stosunku do sald średnich, bez wykorzystania prawdopodobnych scenariuszy, a tylko analizując historyczne zmiany kapitału zgromadzonego na rachunkach bieżących. Modele wewnętrzne wskazują na tendencję wzrostową serii dziennej depozytów w Skarbie Państwa od chwili wprowadzenia rachunku detalicznego (na których dzisiaj zgromadzone jest 75 % środków pocztowych rachunków bieżących). Minimalny poziom roczny (czyli składnik stabilny depozytów), który także wykazuje tendencję rosnącą, stanowi 90 % salda średniego (z 85 % w 2002 r. wzrósł do 92 % w 2006 r.). Analogicznie modele wewnętrzne potwierdzają obecność składnika zmiennego depozytów, określanego jako różnica między średnią wartością depozytów a minimalną (stabilną) wartością depozytów w danym roku, który w ciągu ostatnich lat stanowi zaledwie około 10 % salda.

(61) Model […], który Włochy uważają za bardzo ostrożnościowy, wskazuje na to, że długość utrzymywania łącznej liczby rachunków nie pokrywa się z długością utrzymywania pojedynczego rachunku. Chociaż rzeczywiście możliwe jest, że niektórzy klienci postanowią zlikwidować swój rachunek, to jednak ze względu na wyjątkowo dużą liczbę klientów oraz rozdrobnienie rachunków bieżących (średnia wysokość środków zgromadzonych na jednym rachunku bieżącym jest umiarkowana) oraz ze względu na to, że nowe rachunki zastępują rachunki zamknięte, wpływ takich zdarzeń na działalność prowadzoną przez PI w zakresie zbiórki środków pieniężnych jest nieznaczny. Model ostrożnościowy opracowany przez […] stosowany jest przez liczne włoskie banki w aktywnym zarządzaniu środkami, dla określenia długości utrzymywania prowadzonych przez nie rachunków bieżących i wpływu tego okresu na odpowiedni portfel, uwzględniający ich wymogi w zakresie zarządzania aktywami i pasywami.

(62) PI skorzystała z tego modelu w celu ustalenia długości utrzymywania pocztowych rachunków bieżących (klienci detaliczni (33)) zarówno w okresie 2005–2006, kiedy obowiązywał warunek wiążący dla PI, który mówił o konieczności przekazywania środków pieniężnych zgromadzonych na pocztowych rachunkach bieżących do Skarbu Państwa (pasywne zarządzanie funduszami), jak i w okresie od dnia 1 stycznia 2007 r., kiedy PI rozpoczęła inwestowanie środków pieniężnych zebranych od klientów prywatnych w rządowe papiery wartościowe strefy euro (aktywne zarządzanie funduszami).

6.4.1. Pasywne zarządzanie funduszami

(63) Według Włoch, w zakresie pasywnego zarządzania środkami pieniężnymi PI, model […] wyznacza kryteria niezbędne do określenia długości utrzymywania środków zgromadzonych na rachunkach pocztowych. Model ten stara się wyznaczyć kryteria czasowe dla środków stabilnych i zmiennych określonych w ramach modeli wewnętrznych, opierając się na analizie historycznej zmienności rachunków bieżących oraz na prawdopodobnych zachowaniach właścicieli rachunków. Przy wyborze takiego modelu (metoda Value at Risk lub VaR, przy ostatecznym terminie (cut off) przypadającym w dziesiątym roku) stosuje się bardzo długie terminy dla 2/3 środków zgromadzonych na rachunkach (34) (rozumianych jako minimalna wartość, poniżej której nie przewiduje się zejścia w okresie 10 lat), oraz terminy od 0 do 10 lat dla pozostałych środków (1/3) (środki te mogą wyczerpać się w ciągu 10 lat). Zgodnie z tym profilem depozytowym odnośne inwestycje będą utrzymywane przez okres wynoszący średnio (35) 4,1 roku i tzw. okres Macauleya (36) równy 3,2 roku. W innym wariancie (model deprecjacji linearnej, przy ostatecznym terminie przypadającym w dziesiątym roku) odnośna inwestycja będzie miała średni czas trwania wynoszący 4,9 roku i okres Macauleya równy 3,8 roku (37).

6.4.2 Aktywne zarządzanie funduszami

(64) Według Włoch, w przypadku aktywnego zarządzania środkami pieniężnymi przez PI model […] zapewnia PI optymalny wybór metod alokacji aktywów. Opierając się na bardzo ostrożnych zasadach, wskazuje dla PI alokację aktywów na okres wynoszący średnio 4–5 lat.

(65) Od 2007 r., chociaż model wskazuje dla 2/3 środków prawie nieskończoną długość utrzymywania, a dla pozostałych środków okres wynoszący od 0 do 10 lat, PI wybrała średni cykl życia wynoszący […] lat ze względu na istniejące wówczas uwarunkowania rynkowe (38). W istocie, różnica między 5-letnimi i 30-letnimi papierami wartościowymi wynosi zaledwie 20 punktów bazowych (w dalszej części określanych jako „pb”); z tego względu PI wolała zainwestować w portfel o średnim terminie zapadalności, krótszym od tego wskazanego w modelu […]: większe ryzyko związane z inwestycjami trzydziestoletnimi nie oznaczałoby równie wysokiego zwrotu. W swoim piśmie z dnia 28 lutego 2008 r. […] dodaje, że wyniki modelu pozwoliłyby PI wdrożyć strategie inwestycyjne, które pozwoliłyby zastosować średni okres utrzymywania inwestycji dłuższy od przyjmowanego dotychczas (wynoszący maksymalnie 10 lat).

6.5. Koszty zarządzania pocztowymi rachunkami bieżącymi

(66) Jeśli chodzi o roczne koszty gromadzenia i utrzymywania środków pochodzących z rachunków bieżących klientów PI zgodnie z księgowością analityczną prowadzoną przez PI, Włochy zauważają, że księgowość ta pozwala na wyszczególnienie ogólnych kosztów działalności finansowej PI, a nie kosztów pojedynczych produktów. W tym kontekście według władz włoskich marginesy PI/Bancoposta są procentowo niższe od marginesów uzyskiwanych w sektorze bankowym.

6.6. Zgodność wynagrodzenia dla PI wypłacanego przez Skarb Państwa z kryteriami rynkowymi

(67) Stopy pożyczkowe, będące zasadniczo stopami długoterminowymi, są zgodne z parametrami rynkowymi ze względu na ich długoterminowy charakter. I tak: — warunek wiążący jest bezterminowy; Włochy przypominają, że PI nie ma innych możliwości (ewentualnie bardziej dochodowych) promowania depozytów na pocztowych rachunkach bieżących niż przekazywanie jej na rachunek prowadzony w ramach Skarbu Państwa, — Włochy utrzymują, że wzrastająca z upływem czasu wartość środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bieżących wskazuje na stabilny poziom środków przekazywanych do Skarbu Państwa (39) (od 2002 do 2005 r. średnia wysokość tych środków wykazywała tendencję rosnącą, wzrastając o około 40 %; wartość ta wynosi sezonowo ok. 10 %), — Włochy utrzymują, że PI jest ograniczona – co do alokacji aktywów – przez warunek wiążący, który uniemożliwia jej aktywne i potencjalnie korzystniejsze zarządzanie funduszami. Gdyby nie była obciążona warunkiem wiążącym PI mogłyby dokonywać alokacji aktywów zgodnej ze znaczeniem i naturą przedsiębiorstwa, inwestując 10 % gotówki w krótkoterminowe papiery wartościowe i 90 % w długoterminowe papiery wartościowe. Wspomniany warunek zapewnia Skarbowi Państwa linię kredytową o charakterystyce zbliżonej do inwestycji długoterminowej, — oprócz pism z […] i […], które napłynęły do Komisji w kwietniu 2006 r. przed wszczęciem postępowania, trzy banki prywatne potwierdziły, że mechanizm wynagrodzenia parametrycznego nie stanowi żadnej korzyści dla PI (zob. motyw 73).

(68) Jeśli chodzi o zgodność zysku PI z kryteriami rynkowymi, Włochy wyszczególniły następujące cztery aspekty: zgodność stopy pożyczkowej z kryteriami rynkowymi (zob. wyżej); porównanie z francuskim bankiem Banque Postale; ocena rewidentów księgowych PI; odniesienie do rynkowych stóp procentowych.

6.6.1 Porównanie z La Banque Postale

(69) Według władz włoskich z porównania z sytuacją francuskiego La Banque Postale wynika, że jego strategia zarządzania aktywami i pasywami opiera się na tym samym modelu statystycznym, który wykorzystała PI. Model ten wyróżnia element stabilny i zmienny środków, gdzie składnik stabilny został zainwestowany w państwowe papiery wartościowe OECD z czynnikiem ważenia wynoszącym zero, natomiast składnik zmienny w krótkoterminowe papiery wartościowe.

(70) W oparciu o strategię zarządzania aktywami i pasywami La Banque Postale odnotowała w 2005 r. zysk wynoszący 4,4 % w porównaniu z zyskiem wynikającym z porozumienia, równym 3,9 %. Włochy twierdzą, że La Banque Postale jest konkretnym przykładem na to, że można osiągać zysk większy niż ten określony w porozumieniu, wykorzystując strategię zarządzania ostrożnościowego oraz inwestowanie średnio na okres 5 lat.

(71) Analiza wykonana na zlecenie […] przez „[…]” (w dalszej części określana jako „analiza” lub „analiza […]”) zawiera podobną argumentację i potwierdza analogię między dwiema firmami. Według analizy La Banque Postale, który od 2001 r. wdraża strategię zarządzania aktywami analogiczną do strategii PI, inwestując 90 % składnika stabilnego środków w państwowe papiery wartościowe OECD w 10-letnim horyzoncie czasowym, uzyskał wynagrodzenie wyższe od tego przewidzianego w porozumieniu. W rezultacie, wykorzystując te same założenia inwestowania ostrożnościowego co PI, La Banque Postale osiągnął średni zwrot na poziomie około 4,45 % w latach 2004–2005.

6.6.2 Opinia biegłych księgowych

(72) Biegli księgowi PI zgodnie stwierdzili, biorąc pod uwagę charakterystykę zmienności i poziom wzrostu środków gromadzonych na rynkach bieżących, że ich poziom jest stabilny.

6.6.3. Pisma banków prywatnych i doradców

(73) Włochy przekazały Komisji pisma banków prywatnych oraz doradców, w których stwierdza się, że wynagrodzenie uzyskiwane przez PI z tytułu środków zgromadzonych na pocztowych rachunkach bankowych i zdeponowanych w Skarbie Państwa są zgodne z wynagrodzeniem rynkowym, które PI uzyskałaby dzięki odpowiedniej strategii inwestycji i zarządzania ryzykiem. — W piśmie […] z dnia 4 października 2006 r.: […] mówi o tym, że jeśli nie istniałby warunek wiążący, PI mogłaby wdrożyć stosowną strategię zarządzania aktywami i pasywami, obliczoną na zminimalizowanie ryzyka rynkowego oraz ryzyka płynności. Strategia kompozycji portfela aktywów PI powinna wziąć pod uwagę przewidywane profile utrzymywania depozytów, opierające się na analizach serii historycznych oraz na racjonalnych hipotezach, tak aby można było wyznaczyć strategię inwestycyjną odpowiednią zarówno pod względem okresu trwania, jak i profilu kredytowego. Dla przykładu […] porównuje zyski otrzymane przy zastosowaniu parametrów koszyka z zyskami uzyskiwanymi z rezerw filaru I Poste Vita SpA (kontrolowanej przez PI) zarządzanego przez […]. — Pismo […] z dnia 2 października 2006 r.: w oparciu o dane przekazane przez PI (40) […] uznaje za całkowicie słuszne zainwestowanie przez PI 10 % zgromadzonych środków w krótkoterminowe papiery wartościowe, zaś 90 % w długoterminowe papiery wartościowe. Gdyby PI nie była zobowiązana prawem do przekazywania środków zdeponowanych na rachunkach pocztowych na konto Skarbu Państwa, krótkoterminowa stopa odsetek, które PI musiałoby zapłacić na rynku w celu uzyskania wynagrodzenia równego temu uzyskiwanemu od Skarbu Państwa (constant maturity swap) byłaby równa sześciomiesięcznej stopie Euriboru powiększonej o spread wynoszący 0,43 % (41), co stanowi, zdaniem […] – wynagrodzenie dokładnie odpowiadające temu, które zostałoby uzyskane dzięki zarządzaniu państwowymi papierami wartościowymi lub papierami spółek o wysokim ratingu o stałej stopie oprocentowania. Podsumowując, […] stwierdza, że zysk osiągany przez PI na mocy ustawy budżetowej oraz porozumienia odpowiada zyskowi, który PI uzyskałaby na rynkach finansowych przy podobnym profilu ryzyka. — W piśmie […] z dnia 4 października 2006 r.: […] stwierdza się, że dzięki dywersyfikacji portfela inwestycji, który mimo to pozostał oparty na papierach państwowych i ewentualnie papierach spółek o ratingu AA- lub wyższym (w zakresie nieprzekraczającym 20 %), PI mogła uzyskiwać roczne wynagrodzenie wyższe niż wynagrodzenie uzyskane w 2005 i 2006 r. dzięki zastosowaniu stóp koszyka. — W piśmie […] z dnia 20 stycznia 2006 r.: bank podsumowuje, twierdząc, że PI mogłaby osiągnąć w 2005 r. ze środków finansowych pochodzących z rachunków pocztowych zysk równy 4 %, czyli porównywalny ze zwrotem z filaru I kontrolowanego przez Poste Vita, za zarządzanie funduszami w wysokości 6 mld EUR. Taki wynik jest porównywalny ze zwrotem w wysokości 3,9 % przewidzianym dla PI w porozumieniu. — W piśmie […] z dnia 13 stycznia 2006 r.: […] stwierdza się, że środki pieniężne pochodzące z rachunków bieżących należy uznać za trwałe ze względu na bezterminowy warunek wiążący oraz tendencję zwyżkową średnich wartości depozytów na tych rachunkach oraz traktować jako potwierdzenie stabilności środków dla Skarbu Państwa; Skarb Państwa, chcąc zastąpić tę formę zbiórki zasobów finansowych, musiałby uciec się do emisji długoterminowych dłużnych papierów wartościowych; w związku z powyższym, biorąc pod uwagę związane z tym koszty, wydaje się logiczne i słuszne ustalenie stopy wynagrodzenia z tytułu oszczędności zgromadzonych na rachunkach bieżących PI w oparciu o zwrot z dłużnych długoterminowych rządowych papierów wartościowych. […] dokonuje analizy porównawczej między wynagrodzeniem wynikającym z zarządzania finansowego Poste Vita SpA i zyskiem określonym na podstawie porozumienia. W latach 2002–2005 przychody z zarządzania działalnością finansową Posta Vita nie odbiegają znacznie od danych wynikających z parametru.

6.6.4. Porównanie zwrotu z produktów Poste Vita

(74) Władze włoskie utrzymują, że dochód uzyskiwany przez PI ze środków pieniężnych zdeponowanych w Skarbie Państwa jest zgodny z dochodem uzyskiwanym z produktów Poste Vita. W szczególności władze włoskie twierdzą, że polisy na życie I filaru są produktami porównywalnymi z pocztowymi rachunkami bieżącymi oraz że średni dochód z zarządzania tymi produktami (dla przykładu Posta Più) wyniósł 4,68 % w latach 2002–2006, w porównaniu ze średnią wartością parametru równą 4,55 %.

(75) Władze włoskie podkreślają, że pocztowe rachunki bieżące i polisy na życie są produktami podobnymi pod względem profilu zarządzania finansowego, ponieważ rachunek bieżący stanowi tylko formalnie narzędzie krótkoterminowe, ale w praktyce jest średnioterminowym produktem finansowym, z gwarantowanym minimalnym kapitałem i stopą. Polisy na życie są, ogólnie rzecz ujmując, produktami oszczędnościowymi, w których również obowiązuje minimalny kapitał i stopa. Są one produktami średnio- i długoterminowymi (zazwyczaj dziesięcioletnimi) z możliwością wypłaty w każdej chwili bez kar finansowych.

(76) Porównanie dochodów osiągniętych przez PI w latach 2002–2006 oraz dochodów uzyskanych z Posta Più w tym samym okresie przedstawia tabela 2. Tabela 2 Lata Zwrot brutto Posta Più Porozumienie Delta Średni okres utrzymywania 2002 6,38 % 5,25 % 1,13 % 3,78 2003 5,11 % 4,69 % 0,42 % 2,66 2004 4,13 % 4,64 % –0,51 % 2,53 2005 4,00 % 3,90 % 0,10 % 3,62 2006 3,77 % 4,25 % –0,48 % 3,15 Średnia 4,68 % 4,55 % 0,13 % 3,148

6.6.5. Porównanie z kosztem zadłużenia Skarbu Państwa

(77) Władze włoskie zauważają, że indeksowanie depozytów na koncie Skarbu Państwa zgodnie z parametrami związanymi z włoskim zadłużeniem publicznym okazuje się jedynym mechanizmem, który nie obciąża dodatkowo Skarbu Państwa, i jest zgodne z naturą emitenta, jeśli weźmiemy pod uwagę warunek wiążący w zakresie deponowania oszczędności z pocztowych rachunków bieżących na rachunku Skarbu Państwa.

(78) Ponadto porozumienie przyznaje PI wynagrodzenie powiązane ze stopami długoterminowymi, zgodnie z naturą samego gromadzenia deponowanych oszczędności. Porozumienie chroni ponadto Skarb Państwa przed niekorzystnymi warunkami rynkowymi, które mogłyby sprawić, że koszty tej formy zadłużenia odbiegałyby od kosztów ponoszonych w ramach tradycyjnych metod pozyskiwania kapitału dłużnego.

(79) Władze włoskie porównują oprocentowanie wypłacane zgodnie z parametrem uzgodnionym między PI i Skarbem Państwa z kosztem pozyskania kapitału dłużnego, obliczanym na następującej podstawie: — kapitał gromadzony jest poprzez emisję 5-, 10-, 15- i 30-letnich BTP (wieloletnich bonów Skarbu Państwa), — analizowany okres to lata 2001–2006, — została obliczona średnia ważona ze wspominanych emisji, biorąc pod uwagę także udział i koszt wszystkich emisji pozostałych do spłacenia emisji analizowanego okresu. Tabela 3 Lata BTP na 5 lat BTP na 10 lat BTP na 15 lat BTP na 30 lat Porozumienie Średnia 2001 4,59 % 5,13 % 5,80 % 5,04 % 2002 4,58 % 5,09 % 5,46 % 5,73 % 5,25 % 5,03 % 2003 4,15 % 4,81 % 4,96 % 5,44 % 4,69 % 4,71 % 2004 3,95 % 4,66 % 4,85 % 5,35 % 4,64 % 4,56 % 2005 3,68 % 4,43 % 4,64 % 5,19 % 3,90 % 4,31 % 2006 3,47 % 4,35 % 4,54 % 5,06 % 4,25 % 4,21 %

(80) Na podstawie otrzymanych wyników Włochy wskazują na to, że w ciągu rozpatrywanych pięciu lat koszt średnio- i długoterminowego zadłużenia Skarbu Państwa jest zgodny z dochodem uzyskanym poprzez zastosowanie parametru.

(81) Ponadto (i) stopa wynagrodzenia jest wyznaczona przez parametry związane z włoskim zadłużeniem publicznym (papiery wartościowe Skarbu Państwa), które stanowią najbardziej wskazany punkt odniesienia dla zadłużenia Skarbu Państwa; (ii) stabilna wartość depozytów, zweryfikowana poprzez zastosowanie modeli statystycznych, oraz warunek wiążący ciążący na PI sprawiają, że czas trwania inwestycji jest w głównej mierze trwały (bez brania pod uwagę szczególnych mechanizmów ostrożnościowych – takich jak możliwość wcześniejszego wycofania środków, trzyletni czas trwania inwestycji – które zapewniają Skarbowi Państwa ochronę przed nagłymi zmianami na rynku); (iii) ryzyko utraty płynności przyjęte przez Skarb Państwa jest ograniczone ze względu na udowodnioną stabilność wartości depozytów na pocztowych rachunkach bieżących, czego potwierdzeniem może być to, że tylko 10 % tych środków inwestowanych przyporządkowanych jest do parametru krótkoterminowego.

(82) Jeżeli chodzi o element długoterminowy stopy pożyczkowej (90 %, w tym (i) 10 % związane z dochodami z 10-letnich bonów BTP oraz (ii) 80 % związane z dochodami z 30-letnich bonów BTP), Włochy uważają, że warunek wiążący ciążący na PI (inwestycja parametryczna), za który wynagrodzenie obliczane jest na podstawie stopy pożyczkowej obliczonej jako średnia ważona średniego zysku rocznego z papierów wartościowych emitowanych przez państwo, odbiega od obowiązku wprowadzonego w ustawie budżetowej na 2007 r. i dotyczącego konieczności inwestowania bezpośrednio w autonomicznie wybierane i zarządzane papiery wartościowe emitowane przez państwo (inwestycje bezpośrednie). W szczególności „inwestowanie parametryczne” przewidziane w porozumieniu narzuca dochód zmienny, trudny do zarządzania, a tym samym podlegający wahaniom rynkowym. „Inwestycja parametryczna” jest mniej elastyczna od inwestycji bezpośrednich w obliczu zmian na rynku, obowiązuje maksymalnie przez 12 miesięcy (możliwość odejścia od porozumienia z zachowaniem sześciomiesięcznego okresu wypowiedzenia dla obu stron) i związane z nią wynagrodzenie obejmuje doraźną premię mającą zrekompensować ograniczenia, którym podlega inwestycja. Włochy twierdzą, że premia ta, wynosząca około 0,25–0,50 punku procentowego, jest zgodna z różnicą pomiędzy zyskiem z 30-letnich i z 10-letnich BTP przy wartości odpowiadającej historycznemu minimum (0,20–0,40 punktu procentowego).

(83) Premia, o której mowa powyżej, jest porównywalna z dochodem następczym, który z jednej strony rekompensuje PI obciążenie warunkiem wiążącym i niemożność aktywnego zarządzania środkami pieniężnymi, z drugiej zaś jest odpowiedni dla Skarbu Państwa występującego w pozycji prywatnego kredytobiorcy, biorąc także pod uwagę klauzule wprowadzone do porozumienia (możliwość wcześniejszego wycofania środków, trzyletni okres obowiązywania porozumienia i aktualizacja parametrów co piętnaście dni), mające na celu ochronę Skarbu Państwa przed niekorzystnymi zmianami na rynku.

6.7. Porównanie z alternatywnymi strategiami inwestycyjnymi (zarządzanie aktywne)

(84) Chcąc udowodnić, że wynagrodzenie przewidziane w porozumieniu nie stanowi zapewnia żadnej nadzwyczajnej korzyści dla PI, władze włoskie przesłały Komisji analizę […].

(85) W analizie […] rozwinięto następujące argumenty. (i) Dlaczego wynagrodzenie wypłacane PI przez Skarb Państwa PI od środków finansowych zdeponowanych na rachunku w Skarbie Państwa jest prawidłowe — Z analizy przeprowadzonej przez […] odnośnie do środków finansowych zdeponowanych przez PI wynika, że, poza składnikiem teoretycznie najbardziej zmiennym, okres utrzymywania takich depozytów jest wyjątkowo długi, prawie nieskończony. Podobne założenia są powszechnie stosowane w systemie bankowym. — Na mocy ustawy cechy depozytów w zakresie okresu trwania przechodzą na środki przekazywane do Skarbu Państwa. — Indeksacja płatności należnych od Skarbu Państwa jest zgodna z tym założeniem, jako że 10 % zdeponowanych środków przeznaczone jest na 12-miesięczne obligacje skarbowe BOT (najbardziej zmienne), 10 % na 10-letnie rządowe papiery wartościowe BTP (składnik, który mógłby stopniowo się zmniejszać ze względu na przyjęcie zasady ostrożności) i 80 % na 30-letnie BTP. — Stosunek ten wynika z długoterminowego zobowiązania ciążącego na PI i Skarbie Państwa (warunku wiążącego). — Zobowiązania nałożone na PI jako depozytariusza wiążą się z następującymi obciążeniami: — depozyt w Skarbie Państwa nie może być rozumiany jako depozyt krótkoterminowy wolny od ryzyka w związku z trwałym zobowiązaniem ciążącym na PI polegającym na obowiązku deponowania środków finansowych w Skarbie Państwa. Przyznane PI wynagrodzenie uwzględniało w swej kwocie długoterminowe zobowiązanie, dlatego że obejmowało dorozumiane długoterminowe ryzyko Republiki Włoskiej, oszacowane w postaci dodatkowego 0,30 % (równego rynkowemu spreadowi wypłacanemu od długoterminowych państwowych papierów wartościowych w stosunku do parametrów pieniężnych), — brak możliwości dla PI, aby wdrożyć aktywne zarządzanie środkami finansowymi (analiza ilościowa […] ma na celu podanie wymiernej wartości tych obciążeń). (ii) Porównanie marginesu oprocentowania PI z marginesem banków sektora prywatnego: — Koszt gromadzenia oszczędności deponowanych przez klientów detalicznych PI odpowiada kosztom gromadzenia depozytów ponoszonym przez banki sektora prywatnego, co potwierdziła sama Komisja. — Natomiast margines oprocentowania uzyskiwany przez banki sektora prywatnego jest znacznie wyższy od elementu wynikającego z depozytów zgromadzonych w ich własnej sieci oraz znacznie wyższy od tego uzyskiwanego przez PI (4,7 % w 2006 i 4,6 % w 2005 r., w porównaniu odpowiednio z 3,75 % i 3 % dla PI). Dane te, zdaniem […], potwierdzają brak pomocy państwa na rzecz PI. (iii) Porównanie konwersji terminów zapadalności (w przypadku ich niezgodności) prowadzonego przez PI oraz porównywalne podmioty z sektora prywatnego: — Zgodnie z modelem […] środki zdeponowane w PI są utrzymywane przez okres „prawie nieskończony”, obliczone zgodnie z regułami ostrożnościowymi na przynajmniej 60,8 % ogółu środków (metoda Var z ostatecznym uregulowanym w dziesiątym roku). Zgodnie z porozumieniem PI wykorzystuje środki zdeponowane na rachunkach pocztowych na finansowanie instrumentu długoterminowego, takiego jak depozyt w Skarbie Państwa. Aby sprawdzić postępowanie banków sektora prywatnego, przeanalizowano bilanse banków specjalizujących się w finansowaniu podmiotów publicznych (Dexia, Depfa itp.), które, jak się okazuje, postępują według analogicznych schematów. W rezultacie banki publiczne pokrywają około 50 % swoich potrzeb dzięki instrumentom średnio- i długoterminowym, natomiast pozostała kwota jest uzyskiwana w cyklu krótkoterminowym z transakcji repo oraz depozytów pośredników finansowych, oraz wykorzystują swoje fundusze do udzielania pożyczek podmiotom publicznym na okres 10–50 lat. (iv) Analiza ilościowa mająca na celu ukazanie znaczenia aktywnego zarządzania portfelem: — Od marca 2007 r. PI rozpoczęła inwestowanie w państwowe papiery wartościowe strefy euro, które zakończyła w grudniu 2007 r., wykorzystując ostatnią wypłatę dokonaną przez Skarb Państwa. — Inwestycje prowadzone przez PI, oprócz tego, że brały pod uwagę zobowiązania prawne oraz cele spółki, opierały się na warunkach i możliwościach rynkowych. Od początku 2008 r. portfel obejmował istotne zyski kapitałowe. Natomiast środki zdeponowane w Skarbie Państwa dają dochody odpowiadające tylko bieżących dochodom rynkowym, bez możliwości osiągania zysku czy też ponoszenia straty kapitałowej, w związku z tym, że podlegają oprocentowaniu zmiennemu. — Dlatego też, w celu porównania, które potwierdziłoby wyższość dochodów uzyskiwanych w wyniku zarządzania aktywnego, mając na uwadze także niestabilność zysków i strat na koncie kapitałowym, konieczne jest przeanalizowanie danych odnoszących się do długiego przedziału czasowego. Oprócz większych bieżących dochodów z portfela PI, analiza ilościowa ma na celu ukazanie, w jaki sposób uważne i ostrożne zarządzanie portfelem może przynieść większe dochody przez długi okres. — Analiza taka opiera się na dwóch elementach, przy czym jeden z nich dotyczy oceny wcześniejszych danych (pkt 1 i 2), zaś drugi ma charakter perspektywiczny (punkt 3): — […] przyjął retrospektywnie dwie strategie zarządzania portfelem inwestycyjnym PI, z których jedna wiąże się z okresem podobnym do okresu będącego przedmiotem analizy […] zgodnie z metodą VaR (zwana dalej „portfelem benchmarkowym”), druga zaś (zwan dalej „strategią taktyczną”) wykorzystuje te same kryteria i zobowiązania inwestycyjne, które obecnie stosuje PI (42), i została opracowana na podstawie automatycznych modeli ilościowych (43). PI w ciągu ostatnich 10 lat, stosując hipotetyczną strategię taktyczną, osiągnęłaby dochód roczny wyższy o około 1,62 % od dochodu wynikającego z porozumienia za ten sam okres (nie biorąc pod uwagę kosztów transakcji). Dochód z dwóch lat 2005–2006 byłby natomiast niższy (2,45 % w porównaniu z 4,14 % dochodu wynikającego z porozumienia), — przywołany został przypadek La Banque Postale (zob. także motyw 69), — na zakończenie […] podał kilka rozwiązań w zakresie zarządzania funduszami, które PI może wdrożyć w najbliższej przyszłości, mających na celu osiągnięcie zwrotów wyższych od tych uzyskiwanych dzięki pasywnemu zarządzaniu państwowymi papierami wartościowymi, bez ponoszenia znacznego dodatkowego ryzyka. Na poparcie słuszności takich rozwiązań w analizie zawarto szczegółowy opis tych strategii. Pokrótce: — […]; — […]; — […]; — […]. Włochy wyjaśniają, że aby porównać wyniki portfela całkowicie indeksowanego (depozytu w Skarbie Państwa) z portfelem zarządzanym aktywnie (zob. punkt 1 powyżej), konieczne jest przyjęcie długiego okresu – 10 lat – który będzie obejmował przynajmniej jeden pełny cykl ekonomiczny. Z tego względu w analizie […] porównano dochód przewidziany w porozumieniu z dochodem pochodzącym z alternatywnych strategii w okresie nie krótszym niż 10 lat. Przy krótszym okresie poddanym analizie mogłoby się pojawić ryzyko wzięcia pod uwagę tylko pojedynczej fazy cyklu ekonomicznego. Z tego względu, w przypadku okresu wzrostu stopy, portfel papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu przynosi zazwyczaj gorsze rezultaty w porównaniu z portfelem papierów wartościowych o oprocentowaniu zmiennym, gdy tendencja jest odwrotna w przypadku obniżki stóp. Okres 2005–2007 (pierwsze półrocze) charakteryzował się znaczną zwyżką stóp. W okresie tym inwestycje w papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu (czyli takie jak […]) przyniosły straty kapitałowe, dały bowiem dochody niższe od dochodów wynikających z porozumienia. Według władz włoskich w okresie 10 lat portfel o oprocentowaniu zmiennym jest porównywalny z portfelem o oprocentowaniu stałym, ponieważ zyski i straty kapitałowe bilansują się. W rezultacie w ciągu 10 lat łączne dochody z portfela o oprocentowaniu zmiennym oraz portfela o oprocentowaniu stałym są zasadniczo takie same. Aktywne zarządzanie funduszami daje naturalnie lepsze wyniki aniżeli zarządzanie pasywne („parametryczne”), o którym mowa w porozumieniu (dla przykładu, dochód z benchmarku zaproponowany przez […], na okres 5 lat, odpowiada dochodowi z parametru, którego czas trwania jest znacznie dłuższy). Ponadto zdaniem włoskich władz Komisja powinna rozróżnić między ryzykiem krótko- i długoterminowym. Jeśli prawdą jest, że dziesięcioletnie papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu mogą dawać bardzo zmienny dochód w krótkim czasie, w okresie 10 lat zapewniają dochód w pełni zadowalający (dlatego że stały). Podsumowując, w ciągu 10 lat łączne dochody z inwestycji w papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu są porównywalne z dochodami z inwestycji w papiery wartościowe o oprocentowaniu zmiennym, w związku z tym, że papiery wartościowe o zmiennym oprocentowaniu obciążone są większym ryzykiem (podlegają bowiem rocznym zmianom stóp oprocentowania). Ponadto prawdziwie alternatywne zarządzanie inwestycjami pozwalające na utrzymanie znacznego stopnia elastyczności i wykorzystujące wszystkie instrumenty finansowe oferowane przez rynek, zwiększa szanse na uzyskanie wyników lepszych od wyników zapewnianych przez statyczny portfel, jaki został przewidziany w porozumieniu. […] Włochy twierdzą, że w chwili podpisywania porozumienia ze Skarbem Państwa nie można było przewidzieć przyszłej ewolucji stóp ani czasu obowiązywania tego porozumienia. Wybór zmiennych parametrów wydawał się zdaniem Włoch ekonomicznie racjonalny, dlatego że był sprawiedliwy i logiczny dla obu stron: PI i Skarbu Państwa. Jeśli chodzi o zależność między ryzykiem i dochodem, Włochy twierdzą, że depozyt w Skarbie Państwa ma nieuchronnie stosunek ryzyka do dochodu gorszy od takiego stosunku w przypadku państwowych papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu o okresie zapadalności 1–10 lat. Według Włoch zmienność ceny papierów wartościowych o zmiennym oprocentowaniu jest zawsze mniejsza od zmienności ceny papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu, zmienność ta bowiem jest wprost proporcjonalna do okresu zapadalności. W każdym razie jednak zmienności ceny nie należy mylić ze zmiennością dochodu: z punktu widzenia wyłącznie dochodu, porozumienie może wydawać się bardziej ryzykowne od portfela papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu, jeśli weźmiemy pod uwagę wpływ na margines oprocentowania PI (w scenariuszu spadających stóp procentowych papiery wartościowe o zmiennym oprocentowaniu są bardziej ryzykowne niż papiery wartościowe o oprocentowaniu stałym, z tego względu, że nie mają odpowiedniej ochrony przed ryzykiem przeszacowania i wymuszają zmniejszenie marginesu PI). Papiery wartościowe o zmiennym oprocentowaniu charakteryzują się niską zmiennością cen i wysoką zmiennością dochodu. Ponadto metody wykorzystywane przez PI do monitorowania ryzyka związanego z zarządzaniem pocztowych rachunków bieżących, opierające się na zasadach z umowy bazylejskiej II, poddają ocenie wpływ zmian stóp procentowych na oczekiwane przepływy pieniężne. Taka analiza, przeprowadzona w odniesieniu do okresu 12 miesięcy, pokazuje, że większe ryzyko wiąże się z papierami wartościowymi zapadalnymi w ciągu kolejnych 12 miesięcy (ponieważ są one narażone na ryzyko refinansowania), a także z ewentualnymi papierami wartościowymi o oprocentowaniu zmiennym, a nie z długoterminowymi papierami wartościowymi o stałym oprocentowaniu. W konsekwencji zarządzanie aktywne pozwala PI na wdrożenie polityki zwiększania dochodów odpowiadającej sytuacji na rynku i pozwalającej na modyfikowanie portfela w zależności od strategii optymalizacji dochodów. Według władz włoskich zmienność parametru wybranego w porozumieniu wynikała z konieczności ochrony interesów obu stron: interesów PI, zapewniając jej sprawiedliwe dochody dostosowane do dochodów rynkowych, oraz interesów Skarbu Państwa, zapewniając mu koszt pożyczki dostosowany do kosztów jego średnio- i długoterminowego zadłużenia. Włochy utrzymują, że jeśli założyłoby się stworzenie portfela na czas nieskończony, to ten hipotetyczny portfel PI zostałby zainwestowany w 60 % w rządowe papiery wartościowe strefy euro na 30 i na 50 lat (OAT), i w 40 % w BTP o okresie zapadalności 0–10 lat. Ten bardzo teoretyczny i mało prawdopodobny portfel osiągnąłby dochód równy 3,6 % w 2005 r., 3,65 % w 2006 r. i 3,7 % w 2007 r. Zmienność dochodu z tego portfela byłaby wyjątkowo niska, zaś sam dochód byłby wystawiony na wysokie ryzyko ze względu na bardzo długi termin zapadalności instrumentu.

(86) Analiza […] wskazuje na to, że warunek wiążący, czyli zobowiązanie PI do deponowana środków finansowych na rachunku w Skarbie Państwa, przyczynia się do powstawania kosztów alternatywnych i ryzyka dla PI, ograniczając jej możliwości inwestycyjne. Depozyt w Skarbie Państwa był kojarzony wyłącznie z ryzykiem kredytowym Republiki Włoskiej, co nie pozwoliło PI na zdywersyfikowanie własnego portfela na rynku rządowych papierów wartościowych strefy euro. Ponadto obok ryzyka kredytowego istniało ryzyko utraty płynności, zważywszy na długoterminowość depozytu bez możliwości wcześniejszego wycofania środków. Koszty alternatywne związane z niemożnością dokonywania inwestycji zdywersyfikowanych w zależności od ryzyka kredytowego można ocenić w chwili obecnej na 1,00–1,50 % rocznie, jeśli weźmie się pod uwagę papiery wartościowe emitowane przez europejskie spółki finansowe o ratingu AA, oraz na 0,60–1,00 % rocznie jeśli weźmie się pod uwagę papiery wartościowe emitowane przez europejskie spółki przemysłowe mające rating AA. Trudno jest ocenić, jakie straty przynosi ograniczenie możliwości aktywnego zarządzania portfelem: przypadek La Poste, a aktywne zarządzanie typu trading system, w ramach którego inwestuje się w rządowe papiery wartościowe strefy euro, pokazuje, że można osiągnąć dochody wyższe w stosunku do dochodów z depozytu w Skarbie Państwa.

(87) Władze włoskie usprawiedliwiają porównanie między mechanizmem wynagradzania ustalonym w porozumieniu (opierającym się na zmiennym oprocentowaniu) i automatycznymi modelami ilościowymi […] mającymi na celu pokazanie korzyści związanych z aktywnym zarządzaniem (opierającym się na stałym oprocentowaniu), stwierdzając, że procedura stosowana przez operatorów rynkowych w zakresie obligacji, a także procedura stosowana przez PI od 2007 r., przewiduje inwestowanie w papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu. Władze włoskie dodają także, że porównanie to nie powinno mieć miejsca w oparciu o porównanie papierów wartościowych o oprocentowaniu zmiennym z papierami wartościowymi o oprocentowaniu stałym, ale w oparciu o porównanie zarządzania aktywnego funduszami z zarządzaniem pasywnym.

(88) Wreszcie Włochy uważają, że mechanizm wynagradzania wynikający z porozumienia, opierający się na oprocentowaniu inwestycji krótkoterminowych dla zmiennego składnika środków finansowych deponowanych na pocztowych rachunkach bieżących, w odpowiedni sposób ocenia rzeczywiste ryzyko płynności przyjęte przez Skarb Państwa.

(89) Według władz włoskich wynagrodzenie z tytułu pocztowych rachunków bieżących nie może być oceniane przy użyciu parametrów krótkoterminowych (dla przykładu wynagrodzenie 12-miesięcznych BOT) ze względu na stabilne deponowanie tych środków finansowych.

(90) Włochy uważają, że biorąc pod uwagę – tak jak zrobiło to ABI – rok 2005, analiza okazuje się błędna, jako że w 2005 r. oprocentowanie inwestycji krótkoterminowych spadło do niższego poziomu (dochód z 12-miesięcznych BOT wynosił 2,21 %, czyli różnił się o – 1,69 % od oprocentowania ustalonego w porozumieniu). Stronniczość analizy ABI znajduje potwierdzenie, zdaniem Włoch, w tym, że w lutym 2007 r. dochód z 12-miesięcznych BOT kształtował się na poziomie 3,9 %, wykazując odchylenie od średniej koszyka z porozumienia (w tamtym okresie w wysokości około 4,5 %), o – 0,60 %, czyli odchylenie równe jednej trzeciej odchylenia wskazanego przez ABI.

(91) Jeśli chodzi o porównanie dokonane przez ABI z wynagrodzeniem z tytułu środków CDP zainwestowanych w Skarbie Państwa (o sześciomiesięcznym oprocentowaniu zmiennym równym zwykłej średniej arytmetycznej z dochodu z sześciomiesięcznych BOT i miesięcznego wskaźnika Rendistato), Włochy twierdzą, że PI nie może być porównywana z CDP, ponieważ CDP jest spółką różniącą się od PI pod względem struktury, specyfiki prowadzonej działalności, celów biznesowych, rodzajów dokonywanych operacji, organizacji i strategii inwestycyjnych. Po drugie, w związku z tym, że wskaźnik Rendistato jest wskaźnikiem dochodu z instrumentów średnio- i długoterminowych, podsumowanie ABI, zgodnie z którym dochody z pocztowych rachunków bieżących powinny być wyznaczane zgodnie z parametrami krótkoterminowymi, zawiera w sobie sprzeczność.

(92) Włochy zauważają ponadto, że środki finansowe deponowane na pocztowych rachunkach bieżących są elementem unikalnym na rynku i dlatego też trudno byłoby znaleźć inny podobny produkt. W każdym jednak razie stabilność zgromadzonych środków pozwala na porównanie tego instrumentu z instrumentem deponowania oszczędności przez dłuższy okres, co oznacza, że porównanie go z krótkoterminowymi (12-miesięcznymi) BOT nie ma sensu.

7. OCENA ŚRODKA

(93) Środek poddany ocenie to system ustanowiony ustawą budżetową na 2006 r. oraz porozumieniem, który określa stopę oprocentowania wypłacanego przez Skarb Państwa od depozytów wniesionych przez PI.

(94) Aby ustalić, czy środek stanowi pomoc państwa zgodnie z art. 87 ust. 1, Komisja musi ocenić, czy system ten: — jest realizowany przez państwo, lub też z zasobów państwowych, — stanowi nadzwyczajną korzyść gospodarczą, — może zakłócić konkurencję, faworyzując niektóre przedsiębiorstwa lub niektóre rodzaje produkcji, — wpływa na handel między państwami członkowskimi.

7.1. Zasoby państwowe

(95) Aby nadzwyczajne korzyści stanowiły pomoc państwa, muszą pochodzić od państwa i muszą być udzielone bezpośrednio lub pośrednio z zasobów państwowych.

(96) Wynagrodzenie wypłacane jest PI przez Ministerstwo Gospodarki i Finansów/Skarb Państwa w oparciu o szczególne ustawy, dekrety i porozumienia mające zastosowanie do PI.

(97) W związku z tym w niniejszym przypadku spełnione są oba wyżej wspomniane kumulatywne warunki. Odsetki wypłacane są PI z zasobów państwowych.

7.2. Selektywność

(98) Artykuł 87 ust. 1 zabrania udzielania pomocy, która „faworyzowałaby niektóre przedsiębiorstwa lub niektóre rodzaje produkcji”, czyli pomocy wybiórczej.

(99) Możliwość czerpania korzyści z wynagradzanych rachunków bieżących zdeponowanych w Skarbie Państwa nie dotyczy wszystkich przedsiębiorstw, które teoretycznie mogłyby taką korzyść czerpać, zważywszy na naturę i ekonomię systemu. W każdym razie Włochy nie udowodniły tego, że bardzo ograniczona liczba beneficjentów przedmiotowych rachunków znajduje swe wytłumaczenie w naturze i ekonomii systemu.

(100) Ponadto ustawa budżetowa na 2006 r. oraz porozumienie mają zastosowanie wyłącznie w przypadku PI.

(101) W konsekwencji stopy oprocentowania przyznane PI mają charakter selektywny.

7.3. Wpływ na wymianę handlową i zakłócenie konkurencji

(102) Artykuł 87 ust. 1 zabrania udzielania pomocy, która miałaby wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi i która zakłócałaby konkurencję lub groziła jej zakłóceniem.

(103) Oceniając te dwa warunki, Komisja nie jest zobowiązana dowieść rzeczywistego wpływu środka pomocy na wymianę handlową między państwami członkowskimi czy też rzeczywistego zakłócenia konkurencji, ale powinna jedynie przeanalizować, czy pomoc ta grozi wpłynięciem na wymianę wewnątrzwspólnotową i zakłóceniem (44). W sytuacji kiedy pomoc finansowa udzielona przez państwo członkowskie umacnia pozycję przedsiębiorstwa w stosunku do innych przedsiębiorstw konkurencyjnych w zakresie wymiany wewnątrzwspólnotowej, uznaje się, że pomoc ta wpływa na to przedsiębiorstwo.

(104) Nie jest konieczne, aby PI uczestniczyła bezpośrednio w wymianie wewnątrzwspólnotowej. W rzeczywistości kiedy państwo członkowskie udziela pomocy jakiemuś przedsiębiorstwu, działalność tego przedsiębiorstwa na rynku krajowym może być utrzymana lub rozszerzona, czemu towarzyszyć będzie zmniejszenie się możliwości na wejście na ten rynek dla innych przedsiębiorstw mających siedzibę w innych państwach członkowskich. Ponadto umocnienie się pozycji jakiegoś przedsiębiorstwa, które do tej chwili nie uczestniczyło w wymianie wewnątrzwspólnotowej, może umożliwić takiemu przedsiębiorstwu wejście na rynek innego państwa członkowskiego.

(105) Jak zaznaczono w drugiej sekcji niniejszej decyzji „Działalność PI/Bancoposta – rynki właściwe”, we włoskiej branży pocztowej jeszcze przed stopniową liberalizacją wspieraną normami wspólnotowymi istniał określony stopień konkurencji.

(106) Powszechnie wiadomo, że głównym wyzwaniem dla operatorów publicznego europejskiego sektora pocztowego jest wzrost konkurencji we wszystkich segmentach rynku – korespondencji, paczek i przesyłek ekspresowych. Podczas gdy segment paczek i przesyłek ekspresowych jest od wielu lat otwarty na konkurencję, to w segmencie korespondencji prawne monopole znacznie utrudniły rozwój konkurencji. Według krajowych władz reglamentacyjnych i publicznych operatorów pocztowych konkurencja w segmencie paczek i przesyłek ekspresowych jest dosyć silna zarówno na poziomie krajowym, jak i na poziomie międzynarodowym, podczas gdy w segmencie korespondencji dopiero zaczęła się kształtować (45).

(107) W szczególności usługi przesyłek ekspresowych, usługi przesyłu paczek świadczone dla przedsiębiorców oraz usługi logistyczne zostały rozwinięte we Włoszech przez przedsiębiorstwa prywatne, z których niektóre, takie jak TNT i DHL, mają siedzibę w innych państwach członkowskich. Ze sprawozdania opublikowanego w 2004 r. przez Komisję (46) wynika, że niektórzy operatorzy pocztowi (Royal Mail w Zjednoczonym Królestwie, TPG w Niderlandach, Deutsche Post w Niemczech i La Poste we Francji) przejęli przedsiębiorstwa mające siedziby we Włoszech i świadczące usługi pocztowe.

(108) Odnośnie do usług finansowych, Komisja przypomina, że sektor bankowy jest otwarty na konkurencję od wielu lat. Stopniowa liberalizacja przyczyniła się do dalszego rozwoju konkurencji, która była możliwa dzięki wprowadzeniu zasady swobodnego przepływu kapitału przewidzianej w Traktacie WE.

(109) Ponadto, jak już wyjaśniono w poprzednim przypadku pomocy państwa dla Poste Italiane/PI (47), PI konkuruje z operatorami bankowymi i finansowymi oferującymi usługi finansowe, które w dużej mierze mogą być zastąpione jej produktami. Przede wszystkim pocztowe rachunki bieżące są konkurencją dla rachunków bankowych w miejscowościach, w których istnieją zarówno filie bankowe, jak i urzędy pocztowe PI. Ponadto w ostatnich latach PI powiększyła znacznie gamę instrumentów płatniczych oferowanych własnych klientom, proponując oprócz tradycyjnych narzędzi pocztowych (rachunki i przekazy pocztowe) także narzędzia, które wcześniej oferowane były głównie przez banki (karty debetowe i kredytowe, przelewy, polecenia zapłaty za usługi powszechne). W niektórych przypadkach (karty debetowe i polecenia zapłaty) usługa jest świadczona bezpośrednio przez PI; w pozostałych przypadkach PI występuje jako dystrybutor produktów podmiotów trzecich (operatorów w sektorze bankowym w przypadku kart kredytowych). Zmiany te zwiększyły konkurencyjność usług finansowych świadczonych przez PI w stosunku do usług oferowanych przez operatorów sektora bankowego.

(110) Jest prawdopodobne, że instytucje kredytowe i inni operatorzy włoskiego rynku finansowego odczuli negatywne skutki omawianej pomocy. Szczególnie fakt, że wynagrodzenie wypłacane przez Skarb Państwa od kwot zdeponowanych przez PI przekracza odnośny benchmark rynkowy, stanowi dla PI zachętę do rozszerzania działalności w zakresie gromadzenia depozytów w stopniu większym, niż gdyby uzyskiwała normalne wynagrodzenie rynkowe. W konsekwencji możliwości rynkowe dla instytucji kredytowych są odpowiednio mniejsze.

(111) Z tego względu Komisja utrzymuje, że udzielony środek pomocy utrudnia wejście na włoski rynek przedsiębiorstw prowadzących działalność w innych państwach członkowskich. Liczne banki, z różnych państw członkowskich, działają we Włoszech bezpośrednio, za pośrednictwem swoich filii lub przedstawicielstw, lub też pośrednio, kontrolując banki i podmioty finansowe mające siedzibę we Włoszech. Transgraniczne operacje kapitałowe, w których ostatnio wzięły udział włoskie banki, takie jak Antonveneta i BNL, są przykładem takiej sytuacji. Wzmocnienie pozycji rynkowej PI utrudnia oba rodzaje penetracji rynku.

(112) Podsumowując, należy stwierdzić, że istnieje wymiana między państwami członkowskimi w sektorze usług pocztowych i finansowych. Stopa oprocentowania przyznana PI umacnia jej pozycję względem konkurencyjnych operatorów pocztowych i bankowych w wymianie wewnątrzwspólnotowej. W konsekwencji ten środek pomocy może zakłócić konkurencję pomiędzy przedsiębiorstwami oraz wymianę handlową między państwami członkowskimi.

7.4. Przewaga gospodarcza

(113) Aby środek został uznany za pomoc państwa, musi on faworyzować przedsiębiorstwo będące beneficjentem środka.

7.4.1. Kontekst analizy

(114) Podkreśla się, że stopy oprocentowania płaconego przez państwo zgodnie z ustawą budżetową na 2006 r. i porozumieniem zapewniają przewagę gospodarczą, jeśli są one wyższe niż oprocentowanie, które byłoby płacone PI w warunkach rynkowych przez kredytobiorcę prywatnego w zamian za udzielenie mu zdeponowanych środków finansowych, zależnie od ich charakteru i kwoty.

(115) Przy powyższym założeniu ocena Komisji będzie polegała na ustaleniu, czy porozumienie ustala wynagrodzenie podobne do tego, które zaoferowałby w gospodarce rynkowej kredytobiorca prywatny w zamian za zdeponowane środki, w szczególności mając na uwadze związany z tym warunek wiążący oraz ryzyko finansowe (zob. sekcję 7.4.2). Odpowiednie wynagrodzenie powinno brać pod uwagę zarówno oczekiwany dochód, jak i ryzyko, a nie uzyskiwane rezultaty w zakresie dotyczącym dochodu ustalane ex post.

(116) Ponadto, w związku z warunkiem wiążącym, Włochy wielokrotnie stwierdzały, że PI znajdowała się w sytuacji gorszej niż gdyby warunek ten nie obowiązywał, kiedy to osiągałaby wyższe dochody. Komisja sprawdzi, czy twierdzenie przedstawione przez Włochy jest zasadne (zob. sekcję 7.4.3).

(117) Analiza przeprowadzona przez Komisję wiąże się z kompleksową ocen ekonomiczną. Komisja, kiedy przyjmuje akt narzucający konieczność takiej oceny, dysponuje szerokim zakresem swobody (48).

(118) Wreszcie, porozumienie, które weszło w życie dnia 4 kwietnia 2006 r., zostało zawarte w dniu 23 lutego 2006 r. (49). Analiza Komisji będzie musiała zostać oparta na informacjach będących w posiadaniu stron porozumienia do lutego 2006 r.

7.4.2. Kryterium rzetelnego kredytobiorcy prowadzącego działalność w warunkach gospodarki rynkowej

(119) Przy ustalaniu stopy oprocentowania pożyczki, w warunkach rynkowych, rzetelny kredytobiorca (w dalszej części „kredytobiorca prywatny”) wziąłby zasadniczo pod uwagę następujące elementy: — kwotę zdeponowanych środków finansowych, — składnik stabilny i składnik zmienny zdeponowanych środków finansowych, — średni termin zapadalności oraz zmiany zdeponowanych środków, — ponoszone ryzyko finansowe.

(120) Powyższe elementy są ze sobą powiązane i wspólnie wpływają na oprocentowanie, które prywatny kredytobiorca byłyby gotowy zapłacić w perspektywie ryzyka/dochodu. W niniejszej decyzji zbadano każdy z tych elementów. Tak więc możliwe jest wyciągnięcie wniosków na temat struktury i wielkości odnośnych stóp procentowych, określając różnicę między stopami procentowymi ustalonymi w porozumieniu i stopami procentowymi prywatnego kredytobiorcy.

7.4.2.1. Kwota zdeponowanych środków finansowych

(121) Przed 2004 r. środki finansowe pochodzące z pocztowych rachunków bieżących były deponowane nie tylko w Skarbie Państwa, ale także w CDP (50). Poniższa tabela wskazuje średnią wartość środków na pocztowych rachunkach bieżących oraz średnie kwoty deponowane rocznie w Skarbie Państwa: Tabela 4 (mld EUR) 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Pocztowe rachunki bieżące […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] Średnia kwota zdeponowana w Skarbie Państwa […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] […]

(122) Znaczny wzrost wysokości kwot zdeponowanych w Skarbie Państwa, począwszy od 2002 r., jest związany ze stworzeniem Conto BancoPosta. Przed wprowadzeniem konta BancoPosta pocztowy rachunek bieżący nie stanowił odpowiedniego instrumentu dla klientów detalicznych, ze względu na brak powiązanych usług, takich jak np. karty kredytowe czy karty debetowe, i był przeznaczony przede wszystkim dla administracji publicznej oraz dla spółek wystawiających bardzo dużą ilość faktur (np. krajowe przedsiębiorstwa użyteczności publicznej).

(123) Władze włoskie oświadczyły, że poprzez pocztowe rachunki bieżące Skarb Państwa może korzystać ze stałego i solidnego źródła środków finansowych, które stanowi dla Skarbu Państwa alternatywę w stosunku do rynku. Włochy uważają ponadto, że w latach 2005–2006, kiedy zostało sporządzone i podpisane porozumienie, przewidywano wzrost depozytów na pocztowych rachunkach bieżących.

(124) W tym kontekście, pożyczka w wysokości 35 mld EUR od jedynego kredytodawcy stanowi znaczną kwotę. Komisja zauważa jednakże przy tym, że Skarb Państwa wyemitował w latach 2001–2005 papiery wartościowe (zarówno krótko-, jak i długoterminowe) o rocznej wartości wynoszącej około 400 mld EUR (51) oraz że popyt na papiery wartościowe był wyższy od podaży. W tym okresie nie brakowało więc środków finansowych na rynku.

(125) Komisja zauważa ponadto, że wzrost wysokości kwot deponowanych na rachunkach pocztowych nie oznacza koniecznie wzrostu wysokości kwot deponowanych w Skarbie Państwa, w związku z tym, że warunek wiążący może, przynajmniej teoretycznie, być zmieniony (zob. poniżej).

7.4.2.2. Składnik stabilny i składnik zmienny zdeponowanych środków finansowych

(126) Zazwyczaj oprocentowanie, które prywatny kredytobiorca byłby gotowy zapłacić, zależy od czasu, na który otrzymałby pożyczkę. Wynagrodzenie z tytułu pożyczek długoterminowych jest z reguły wyższe niż wynagrodzenie pożyczek krótkoterminowych. W przypadku porozumienia tak naprawdę nie ma mowy o rzeczywistym angażowaniu żadnych środków finansowych: jeśli wysokość zebranych przez PI środków się zmniejsza, ilość pieniędzy deponowanych w Skarbie Państwa ulega proporcjonalnemu obniżeniu. W każdym razie historyczny poziom deponowanych środków i ich zmiana w czasie pozwala wyróżnić składnik stabilny oraz składnik zmienny tych środków.

(127) W związku z tym, że Skarb Państwa ma dostęp do stosunkowo stabilnego źródła finansowania, władze włoskie uważają za słuszne uzależniać wynagrodzenie z tytułu tych środków od benchmarku odzwierciedlającego częściowo długoterminowy charakter pożyczki. Komisja uważa, że prywatny kredytobiorca podzieliłby dostępne środki w ten sposób, że ich część stabilną powiązałby z parametrami średnio- i długoterminowymi, natomiast część zmienną z parametrami krótkoterminowymi.

(128) Zgodnie z powyższymi uwagami Włochy zdefiniowały składnik stabilny zdeponowanych środków jako minimalną wysokość środków zdeponowanych w ciągu roku. Różnica zaś między łączną minimalną wysokością zdeponowanych środków oraz łączną średnią wysokością tych środków za dany rok stanowi składnik zmienny.

(129) Tak jak to potwierdziły Włochy oraz sprawdziła Komisja, inne instytucje finansowe używają podziału na „stabilny” i „niestabilny” do określenia poziomu depozytów zebranych w danym roku ich działalności. Chociaż banki mogą stosować w tym celu różne metody (52), metoda zaproponowana przez władze włoskie jest stosunkowo prosta. Ponadto otrzymany tą metodą benchmark wydaje się nie odbiegać od wyniku otrzymanego z użyciem innych parametrów.

(130) Komisja może zatem przyjąć metodę zaproponowaną przez Włochy w celu odróżnienia składnika stabilnego od składnika zmiennego.

(131) Począwszy od 1995 r., wysokość deponowanych kwot jest następująca: Tabela 5 (mld EUR) 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Średnia wysokość depozytów […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] Średnia wysokość stabilnego składnika depozytów (odpowiadająca minimalnej wartości środków zdeponowanych w ciągu roku kalendarzowego) […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] Średnia wysokość zmiennego składnika depozytów […] […] […] […] […] […] […] […] […] […] […]

(132) Komisja obliczyła, że składnik stabilny i składnik zmienny stanowią średnio odpowiednio 85,4 % i 14,6 % środków zgromadzonych na pocztowych rachunkach bieżących w latach 1995–2005, przy odchyleniu standardowym dla składnika zmiennego wynoszącym 4,1 %. Ponadto w ostatnich latach składnik zmienny środków finansowych deponowanych na rachunkach pocztowych znacznie się zmniejszył, osiągając poziom 10,5 % w 2005 r. w skali rocznej. Wykorzystując okresy miesięczne, kwartalne i sześciomiesięczne, składnik zmienny jest średnio równy lub niższy od 10 % dla okresów 1995–2005 i 2001–2005. Pierwsze miesiące 2006 r. potwierdzają tę tendencję.

(133) W podsumowaniu Komisja stwierdza, że 90 % środków na rachunkach pocztowych można uznać za stosunkowo stałe i 10 % za stosunkowo zmienne.

(134) Komisja uważa, że dopóki istnieje warunek wiążący, procentowe udziały składników stabilnych i składników zmiennych będą znajdowały odzwierciedlenie w kwotach zdeponowanych u prywatnego kredytobiorcy.

(135) W konsekwencji, zgodnie z porozumieniem udział składnika w pożyczkach krótkoterminowych wynoszący 10 % wydaje się uzasadniony w omawianym przypadku. Udział tego składnika w pożyczkach średnio- i długoterminowych wynosi zatem 90 %. Jednakże, jak wykazano poniżej, nie będzie konieczne dokładniejsze przeanalizowanie udziału w wysokości 10 % i 80 % składników średnio- i długoterminowych przewidzianych przez porozumienie.

7.4.2.3. Średni okres oraz zmiany zdeponowanych środków

(136) Analiza pasywów w bilansie pod względem źródła finansowania wymaga, aby bank rozumiał charakterystykę dostawców środków oraz instrumentów finansowych. Aby bank mógł ocenić przepływy pieniężne wynikające z jego zobowiązań, musi poddać ocenie przede wszystkim stan swoich pasywów w normalnych warunkach handlowych, sprawdzając w szczególności: — normalny poziom prolongaty pożyczek i innych pasywów, — rzeczywisty okres utrzymywania depozytu zwalnianego na żądanie klienta, tak jak w przypadku lokat na rachunkach bieżących i wielu rodzajach depozytów oszczędnościowych, — normalny wzrost wartości nowych depozytów.

(137) Jeśli chodzi o ocenę prolongaty oraz nowych wniosków o pożyczkę, bank może wykorzystywać różnorodne metody ustalania rzeczywistego czasu, na jaki angażuje swoje środki, jako historyczne zmiany stanu gromadzonych środków finansowych. W przypadku zarówno prywatnych, jak i biznesowych depozytów a vista wiele banków dokonuje analizy statystycznej biorącej pod uwagę czynniki sezonowe, wrażliwość na zmiany stóp procentowych i inne czynniki makroekonomiczne. Dla niektórych właścicieli rachunków bieżących, na których zgromadzono znaczne kwoty, bank może przeprowadzić indywidualną ocenę prawdopodobieństwa prolongaty. Trudność przeprowadzania takiej oceny pasywów zwiększa się ze wzrostem konkurencji inwestycji alternatywnych w stosunku do depozytów. Ocenia się ponadto przepływy pieniężne wynikające ze zobowiązań banku w warunkach anomalnych (szczególne problemy banku lub ogólne problemy rynkowe).

(138) W tym kontekście Komisja szczegółowo przeanalizowała dane przekazane jej przez Włochy odnośnie do statystycznego modelu używanego przez PI (analiza […]), mającego na celu ustalenie tendencji ostrożnościowych i prognozowanych depozytów na rachunkach a vista, przyjmując jako punkt wyjścia analizę wyników historycznych (53).

(139) Komisja podkreśla, że analiza […] ma na celu wyznaczenie czasu utrzymywania depozytów na rachunkach a vista oraz że […] nie wysuwa żadnych wniosków co do czasu utrzymywania depozytu w Skarbie Państwa.

(140) Aby ustalić średni czas utrzymywania depozytów, Komisja musi w tym miejscu wziąć pod uwagę dwa możliwe rodzaje zarządzania środkami finansowymi: a mianowicie zarządzanie aktywne i pasywne.

(141) Włochy uważają, że w przypadku pasywnego zarządzania środkami finansowymi PI (w 2005 r. i w 2006 r.) model […] definiuje kryteria mające na celu ustalenie okresu utrzymywania środków na rachunkach pocztowych. Model ten opiera się na analizie historycznej zmienności pocztowych rachunków bieżących oraz na zachowaniu właścicieli rachunków PI (54) i definiuje zachowania klientów PI przy przedziale ufności wynoszącym 99 %.

(142) Według metody Value at Risk, w której dziesiąty rok uznawany jest za termin ostateczny, […] % zgromadzonych środków utrzymywanych jest przez okres „prawie nieskończony” (co oznacza, że uważa się za mało prawdopodobne, aby stan tych środków zmniejszył się poniżej 2/3 w ciągu 10 lat), natomiast pozostała część środków utrzymywana jest przez okres od 0 do 10 lat (czyli przewiduje się, że ta część środków może wyczerpać się przed upływem 10 lat).

(143) Komisja uważa, że pasywne zarządzanie funduszami ze strony PI wynika przede wszystkim z warunku wiążącego. Tak więc zasadnicze znaczenie ma ocena tego, w jaki sposób prywatny kredytobiorca przeanalizowałby warunek wiążący i jego utrzymanie w czasie (55).

(144) Głównym efektem warunku wiążącego jest przede wszystkim przeniesienie wszystkich średnioterminowych środków pieniężnych pochodzących z pocztowych rachunków bieżących na rachunek bieżący należący do PI otworzony w Skarbie Państwa. Także Włochy uważają, że warunek wiążący jest kluczowym elementem do określenia długoterminowych inwestycji zasobów zgromadzonych na rachunku w Skarbie Państwa. W przypadku braku warunku wiążącego depozyt PI byłby dosyć podobny do rachunku bieżącego otworzonego przez kredytobiorcę prywatnego.

(145) Po drugie, jak pokazuje poniższy wykres, środki zgromadzone na rachunku w Skarbie Państwa ulegały znacznym wahaniom od 1995 r. (56). Wykres 2 […]

(146) Wahania te wynikają przede wszystkim ze zmian właściwych przepisów krajowych: — odnotowano duży spadek depozytów na rachunkach w latach 1996–1997, kiedy ustawa nr 662 z dnia 23 grudnia 1996 r. wprowadziła wymóg zamknięcia rachunków używanych przez Skarb Państwa do wypłaty państwowych emerytur, — wartość depozytów zaczęła znacznie wzrastać, począwszy od 2001 r., kiedy uruchomiono produkt Conto BancoPosta uregulowany dekretem Prezydenta Republiki DPR nr 144/2001, — środki zgromadzone na rachunku Skarbu Państwa uległy znacznemu zwiększeniu w 2004 r. w porównaniu z latami poprzednimi dzięki dekretowi ministerialnemu z dnia 5 grudnia 2003 r., na podstawie którego Skarb Państwa zastępuje CDP w zakresie stosunków wynikających z usług na pocztowych rachunkach bieżących.

(147) Władze włoskie potwierdzają, że te zmiany legislacyjne pozwalają Skarbowi Państwa na przyznanie większej autonomii finansowej PI. Proces ten rozpoczął się w 1998 r., kiedy to PI przekształciła się w spółkę akcyjną, a jego charakterystycznym wyrazem było stworzenie w 2001 r. nowego pocztowego rachunku bieżącego dla klientów detalicznych – Conto BancoPosta.

(148) Analogiczne zdarzenie, które w latach 2005–2006 nie było do końca możliwe do przewidzenia (szczególnie jeśli chodzi o ustalenie konkretnej daty), powtórzyło się na początku 2007 r. w związku z ustawą budżetową na 2007 r., która znacznie ograniczyła warunek wiążący. W konsekwencji miał miejsce wyraźny spadek wysokości środków pieniężnych zdeponowanych na rachunku Skarbu Państwa: w grudniu 2007 r. środki zgromadzone na rachunku Skarbu Państwa stanowiły zaledwie około 25 % środków zgromadzonych na rachunkach pocztowych. Komisja uważa, że rzetelny operator finansowy powinien był przewidzieć tę ostatnią zmianę legislacyjną w chwili podpisywania porozumienia (w szczególności jej konsekwencje, czy też spadek wartości depozytów zdeponowanych na rachunku Skarbu Państwa/kredytobiorcy prywatnego) dlatego, że tendencja zmierzająca do zwiększenia autonomii PI w zarządzaniu finansowym trwała już od kilku lat.

(149) Według Komisji w chwili negocjowania porozumienia prywatny kredytobiorca przewidziałby, że w ciągu maksymalnie pięciu lat zmieni się warunek wiążący. Jak ukazano w wykresie 2 i motywie 146, w latach 1995–2005, kiedy Skarb Państwa zamierzał przyznać PI większą autonomię finansową, ustawodawstwo rzeczywiście uległo zmianie, po raz pierwszy w 1997 r., po raz drugi cztery lata później i po raz trzeci po kolejnych dwóch latach. Prywatny kredytobiorca wziąłby to pod uwagę i przewidziałby inne zmiany ustawodawcze w ciągu najwyżej pięciu lat, łącznie z ewentualnym kilkumiesięcznym okresem przejściowym. Właśnie dzięki swojej rzetelności prywatny kredytobiorca nie przewidywałby uzyskiwania korzyści z depozytów pocztowych przez okres dłuższy niż pięć lat.

(150) W tym kontekście argumentacja przedstawiona przez władze włoskie co do rzekomego nieokreślonego czasu obowiązywania warunku wiążącego nie może zostać przyjęta. Prywatny kredytobiorca mógłby uważać okres obowiązywania warunku wiążącego za nieokreślony, tylko jeśli ustawodawstwo nie podlegałoby zmianom, co nie odpowiada sytuacji z końca 2005 r. (uwaga ex post). Należy także odrzucić inny argument Włoch, zgodnie z którym w chwili podpisywania porozumienia Skarb Państwa musiał wziąć pod uwagę warunek wiążący i nie mógł przewidzieć odnośnych zmian legislacyjnych, które przekraczały jego kompetencje. Skarb Państwa, jako rzetelny prywatny kredytobiorca działający w warunkach gospodarki rynkowej, powinien był wziąć pod uwagę ten niezwykle istotny element.

(151) Także zmiany depozytów przekazanych do Skarbu Państwa w latach 1995–2005 w konsekwencji zmian legislacyjnych powinny były skłonić prywatnego kredytobiorcę do wzięcia pod uwagę okresu pięcioletniego, wyznaczonego zgodnie z modelem ostrożnościowym, o którym mowa powyżej, jako maksymalnego okresu na wyznaczenie własnej stopy oprocentowania.

(152) W związku z tym, w kontekście pasywnego zarządzania funduszami, Komisja uważa, że zważywszy na zwiększenie się autonomii finansowej PI (ryzyko zmian legislacyjnych i w konsekwencji znaczny spadek wysokości środków pieniężnych zdeponowanych na rachunku Skarbu Państwa/prywatnego kredytobiorcy), prywatny kredytobiorca, w chwili negocjowania warunków porozumienia, wziąłby pod uwagę okres pięcioletni jako maksymalny czas na ustalenie własnej oferty.

(153) Włochy twierdzą, że w przypadku aktywnego zarządzania środkami finansowymi przez PI (rozpoczętego tak naprawdę w 2007 r.) model […] zapewnia PI optymalny wybór w zakresie alokacji aktywów oraz stosunku ryzyko/dochód. W tym kontekście, opierając się na bardzo ostrożnościowych założeniach, racjonalne wydaje się przyjęcie przez PI metody alokacji aktywów na okres o długości między […] i […], w zależności od wykorzystanego modelu (57).

(154) W tym kontekście Komisja zauważa, że: — aktywne zarządzanie gotówką przez PI oznacza, że nie obowiązuje warunek wiążący, — model opiera się na zasadzie terminu ostatecznego w dziesiątym roku (dziesiąty rok jest końcowym momentem ostatecznej likwidacji składnika o prawie nieskończonym okresie trwania), — tendencja ostrożnościowa jest podstawą do określenia odnośnego (teoretycznego) portfela inwestycyjnego (58), — okres utrzymywania łącznych środków zdeponowanych na pocztowych rachunkach bieżących różni się od okresu utrzymywania środków na pojedynczym pocztowym rachunku bieżącym, — model ostrożnościowy opracowany przez […] stosowany jest przez liczne banki w aktywnym zarządzaniu gotówką, do ustalenia okresu utrzymywania środków na ich rachunkach bieżących oraz do odzwierciedlenia takiego okresu w ramach technik zarządzania aktywami i pasywami.

(155) Komisja podkreśla, że w przypadku aktywnego zarządzania funduszami średni termin utrzymywania ogółu depozytów pocztowych wynosi maksymalnie pięć lat.

(156) Podsumowując, należy stwierdzić, że zarówno w przypadku aktywnego, jak i pasywnego zarządzania zgromadzonymi środkami, rzeczywisty okres utrzymywania środków finansowych, który zostałby uwzględniony przez prywatnego kredytobiorcę, wynosi maksymalnie pięć lat.

7.4.2.4. Wstępne podsumowanie: wskaźniki mające znaczenie przy ustalaniu stopy

(157) Komisja przypomina, że, w oparciu o twierdzenie Włoch, składnik stabilny depozytów, który ma charakter długoterminowy, odnosi się do długoterminowego elementu oprocentowania (wynoszącego 90 % i składającego się: (i) z 10 % powiązanych z dochodem z dziesięcioletnich BTP; oraz (ii) z 80 % powiązanych z dochodem z trzydziestoletnich BTP. Analogicznie, składnik zmienny odnosi się do elementu krótkoterminowego oprocentowania pożyczek (10 %) złożonego z dwunastomiesięcznych BOT.

(158) W oparciu o takie dane rozważny okres obowiązywania narzędzi składających się na odsetki od pożyczek, przewidziane w porozumieniu, wynosi 25 lat.

(159) Komisja zgadza się z twierdzeniem, że prywatny kredytobiorca powiązałby niezmienne składniki depozytów z parametrami średnio- i długoterminowymi, zaś pozostałą część, która jest zmienna, z parametrami krótkoterminowymi.

(160) Przy założeniu, że prywatny kredytobiorca oszacowałby efektywny okres utrzymywania stałego składnika depozytów na maksymalnie na pięć lat, rynkowe wynagrodzenie z tytułu stałego składnika powinno opierać się na dochodach z pięcioletnich BTP. Komisja uznaje za słuszne posługiwanie się BTP jako benchmarkiem o charakterze średnio- i długoterminowym z tego względu, że te instrumenty finansowe używane są przez inwestorów jako punkt odniesienia.

(161) Jeśli chodzi o element krótkoterminowy oprocentowania, odnosi się on do składnika zmiennego depozytów w Skarbie Państwa/prywatnego kredytobiorcy. Każdego dnia, w przypadku spadku wysokości depozytu w stosunku do dnia poprzedniego, różnica musi być automatycznie zwrócona PI. W takich okolicznościach prywatny kredytobiorca nie zainwestowałby zmiennego składnika środków w 12-miesięczne BOT.

(162) Według Komisji trzymiesięczne NOT i instrumenty na koniec dnia wydają się odpowiednie do codziennego zarządzania zmianami wysokości środków (59). Wynagrodzenie wypłacane PI powinno odpowiadać oprocentowaniu tych dwóch instrumentów.

(163) Chociaż teoretycznie możliwe są różne kombinacje instrumentów krótkoterminowych, Komisja uważa, że podział pół na pół (60) pomiędzy trzymiesięcznymi bonami Skarbu Państwa i instrumentami na koniec dnia pozwoli na odpowiednie zarządzanie ryzykiem i będzie odpowiadać zachowaniu rzetelnego operatora rynkowego.

(164) Komisja uznaje, że międzybankowa stopa oprocentowania na koniec dnia – mimo że jest parametrem międzybankowego rynku monetarnego i nie odpowiada kosztom obsługi zadłużenia Skarbu Państwa – może być stosowana jako równoważna z oprocentowaniem operacji na koniec dnia.

(165) Komisja podkreśla, że w związku z ustawą budżetową na 2007 r. PI rozpoczęła aktywne zarządzanie własnymi środkami pochodzącymi z pocztowych rachunków bieżących. Średni okres wykupu inwestycji w postaci papierów wartościowych PI wynosi […]–[…] lat (61). 85 % środków zainwestowanych jest w papiery wartościowe o okresie wykupu pomiędzy […] i […] lat, pozostała część w instrumenty o maksymalnym czasie wykupu wynoszącym […] lat. Dane te potwierdzają ex post podsumowanie przedstawione już przez Komisję.

7.4.2.5. Rodzaje ryzyka finansowego

(166) Można wyróżnić cztery główne rodzaje ryzyka finansowego: — ryzyko rynkowe (na przykład ryzyko ceny akcji itp.), — ryzyko kredytowe (ryzyko niespłacenia), — ryzyko płynności (ryzyko płynności finansowania i ryzyko płynności rynkowej), — ryzyko stopy procentowej (ryzyko krzywej dochodów, ryzyko przeszacowania).

(167) Zważywszy na naturę zdeponowanych środków, Komisja uważa, że ryzyko kredytowe oraz ryzyko rynkowe są bardzo ograniczone (62).

(168) W odniesieniu do środków zdeponowanych w Skarbie Państwa istnieją dwa główne ryzyka: ryzyko stopy procentowej oraz ryzyko płynności (zob. BIS (2003), BIS (2006), BIS (2008) i IIF (2007) (63)).

(169) Ryzyko stopy procentowej (64) to ryzyko, że oprocentowanie krótkoterminowe może zwiększyć się podczas cyklu życia inwestycji długoterminowych, podczas gdy oprocentowanie inwestycji długoterminowych pozostanie bez zmian, lub – w odniesieniu do wartości rynkowej – że wartość rynkowa kapitału spadnie, podczas gdy krzywa dochodowości wzrośnie, w związku z tym, że wartość aktywów zmniejsza się bardziej od wartości pasywów, jeśli czas ich zapadalności jest krótszy.

(170) W każdym razie mechanizm indeksowania przewidziany w porozumieniu zakłada w szczególności weryfikację stóp procentowych co dwa tygodnie, co oznacza, że indeksacja jest zmienna. Depozyt w Skarbie Państwa nie jest więc wystawiony na ryzyko strat kapitałowych, ale tylko na ryzyko obniżenia stóp procentowych (65). Przy zmiennej stopie procentowej ryzyko to jest podzielone między strony.

(171) Ryzyko płynności finansowania dotyczy zdolności finansowania wzrostu wartości aktywów oraz wywiązywania się ze zobowiązań w zależności od ich terminów zapadalności (66). Zarządzanie płynnością jest ważną działalnością prowadzoną przez instytucje finansowe/banki. Analiza płynności zakłada, że zarząd banku nie tylko stale ocenia stan płynności banku, ale także analizuje prawdopodobną ewolucję wymogów finansowych w zależności od różnych scenariuszy, także w warunkach niesprzyjających (67).

(172) W analizowanym przypadku ryzyko płynności finansowania oraz ryzyko krzywej dochodowości w całości obciąża kredytobiorcę, a nie PI. W sytuacji kiedy wszyscy właściciele rachunków posiadanych w PI będą chcieli wycofać zdeponowane na rachunkach pieniądze, państwo będzie musiało dostarczyć PI fundusze niezbędne do przeprowadzenia tej operacji; w tej sytuacji PI nie będzie więc musiała uciekać się do samofinansowania.

(173) Komisja podkreśla, że analizowany system nie zezwala na taką samą pewność, jeśli chodzi o środki, którymi dysponuje kredytobiorca. Papiery wartościowe wyemitowane i sprzedane przez operatora finansowego zapewniają mu dostęp do całej kwoty przez cały okres zapadalności. Mechanizm zawarty w porozumieniu nie prowadzi do takiego samego wyniku, ponieważ kwoty dostępne dla kredytobiorcy są każdego dnia inne i mogą także ulec znacznemu zmniejszeniu w przypadku zaistnienia niekorzystnych warunków.

(174) W konsekwencji oprocentowanie wypłacane PI powinno być zasadniczo niższe od oprocentowania oferowanego w przypadku papierów wartościowych o równorzędnym okresie zapadalności. Komisja uważa ponadto, że aby wziąć pod uwagę ryzyko płynności, należy obniżyć podstawowe oprocentowanie, jakie zaoferowałby prywatny kredytobiorca.

(175) Komisja jest świadoma trudności dokładnego ustalenia obniżki związanej z ryzykiem płynności. W przedmiotowym przypadku już porozumienie oraz metodologia stosowana przez Komisję zakładają obniżkę, ponieważ określają składnik zmienny, łącząc go ze stopą procentową opartą na instrumentach o bardzo krótkim okresie zapadalności.

(176) Komisja stwierdza na koniec, że argumenty przedstawione przez Włochy odnośnie do rzekomej rygorystyczności inwestycji parametrycznej zdefiniowanej w porozumieniu, trzeba odrzucić, ponieważ: (i) nie uwzględniają one ryzyka płynności; (ii