1. Het geding in feitelijke instanties
Eiseres tot cassatie - verder te noemen: Spectra - heeft bij exploit van
12 februari 1997 verweerster in cassatie - verder te noemen: Ziegler -
gedagvaard voor de Rechtbank te Rotterdam en gevorderd bij vonnis
uitvoerbaar bij voorraad Ziegler te veroordelen om aan Spectra te betalen
de in het petitum van de dagvaarding vermelde bedragen tot een totaal
bedrag van GBP 17.820,33 met de wettelijke rente over de bedragen en
met ingang van de in het petitum van de dagvaarding vermelde data.
Ziegler heeft de vordering gemotiveerd bestreden en van haar kant in
reconventie gevorderd Spectra te veroordelen tot schadevergoeding, op
te maken bij staat en te vermeerderen met de wettelijke rente vanaf 15
november 1993.
Bij conclusie van repliek in conventie heeft Spectra een incidentele
conclusie genomen tot onbevoegdheid van de Rechtbank om van de
reconventionele vordering kennis te nemen.
Ziegler heeft de incidentele conclusie bestreden.
De Rechtbank heeft bij vonnis van 28 januari 1999 in conventie
Ziegler veroordeeld tot betaling aan Spectra van GBP 13,917.62, te
vermeerderen met de wettelijke rente over de onderscheiden bedragen
vanaf de in het overzicht genoemde data. In reconventie heeft de
Rechtbank zich in het incident bevoegd verklaard van de vordering
kennis te nemen en in de hoofdzaak de zaak naar de rol verwezen voor
voortprocederen.
Tegen dit in het incident in reconventie gewezen vonnis heeft Spectra
hoger beroep ingesteld bij het Gerechtshof te 's-Gravenhage.
Bij arrest van 18 mei 2000 heeft het Hof het bestreden vonnis voorzover
gewezen in het incident in reconventie bekrachtigd en de zaak
teruggewezen naar de Rechtbank te Rotterdam ter verdere afdoening en
beslissing.
Het arrest van het Hof is aan dit arrest gehecht.
2. Het geding in cassatie
Tegen het arrest van het Hof heeft Spectra beroep in cassatie ingesteld.
De cassatiedagvaarding is aan dit arrest gehecht en maakt daarvan deel
uit.
Ziegler heeft geconcludeerd tot verwerping van het beroep.
De zaak is voor partijen toegelicht door hun advocaten en voor Spectra
mede door mr. K. van Dijk, advocaat bij de Hoge Raad.
De conclusie van de Advocaat-Generaal L. Strikwerda strekt tot
verwerping van het beroep.
3. Beoordeling van het middel
3.1 In cassatie kan van het volgende worden uitgegaan.
(i) Ziegler, douane-expediteur te Rotterdam, heeft in 1993, vanaf
begin augustus, zesentwintig vanuit Turkije verzonden partijen
televisietoestellen in Rotterdam in de EG doen inklaren. De partijen waren
bestemd voor Spectra, gevestigd in het Verenigd Koninkrijk.
(ii) Begin december 1993 heeft de douane te Rotterdam van Ziegler
ter zake van die inklaringen aanvulling van haar permanente zekerheid
geëist, omdat in de toestellen onderdelen uit derde landen zouden zijn
verwerkt welke zich niet in het vrije verkeer van Turkije zouden hebben
bevonden en met betrekking waartoe ook geen compenserende heffing
was vastgesteld; volgens de douane moest daarom rekening worden
gehouden met (na)heffing van invoerrechten en anti-dumpingheffing.
(iii) In november en begin december 1993 is nog een drietal soortgelijke
zendingen in Rotterdam aangekomen, welke Ziegler niet heeft doen
inklaren maar in verband met de eis van de douane onder zich heeft
genomen; Ziegler nam het standpunt in dat zij een voorwaardelijke
vordering heeft op Spectra - eigenares van de toestellen en volgens
Ziegler mede-opdrachtgeefster ter zake van de door Ziegler verzorgde
inklaring van de eerdere partijen - en dat zij krachtens de FENEX-
voorwaarden, althans op grond van een retentierecht volgens de wet,
gerechtigd was de drie partijen onder zich te houden.
(iv) Spectra heeft in kort geding gevorderd dat Ziegler de eerste van
de drie vastgehouden partijen zou vrijgeven, doch deze vordering is bij
vonnis van 26 november 1993 afgewezen. Van dit vonnis is Spectra niet
in hoger beroep gekomen. De partij is vervolgens vrijgegeven nadat
Spectra ten behoeve van Ziegler een bankgarantie had gesteld.
(v) Na een tweede kort geding in verband met het vasthouden door
Ziegler van de tweede en de derde partij, heeft Spectra ten behoeve van
Ziegler verdere zekerheid gesteld door middel van een bankgarantie,
waarna Ziegler ook de tweede en de derde partij heeft vrijgegeven. In
hoger beroep oordeelde het gerechtshof te 's-Gravenhage dat Ziegler
geen retentierecht op de partijen televisietoestellen had verkregen en is
Ziegler veroordeeld de bankgarantie te verminderen. Het cassatieberoep
tegen dat arrest is door de Hoge Raad bij arrest van 29 november 1996,
nr. 16024, verworpen.
3.2 De Rechtbank heeft in de onderhavige procedure in conventie
de vordering van Spectra tot vergoeding van schade als gevolg
van de uitoefening van het retentierecht op de drie laatste partijen
televisietoestellen toegewezen en zich in het incident in reconventie op
grond van art. 5 sub 3 EEX bevoegd verklaard kennis te nemen van de
reconventionele vordering van Ziegler tot - kort gezegd - vergoeding
van schade die zij heeft geleden bij de uitvoering overeenkomstig de
instructies van (onder meer) Spectra van de opdrachten tot inklaring
van de eerste zesentwintig partijen televisietoestellen. Op het hoger
beroep van Spectra heeft het Hof het bestreden vonnis van de Rechtbank,
voorzover gewezen in het incident in reconventie, bekrachtigd. Nadat
het Hof in rov. 3 van zijn arrest onder a tot en met o de door Ziegler bij
haar conclusie van eis in reconventie aan haar vordering ten grondslag
gelegde stellingen had weergegeven, heeft het onder meer het volgende
overwogen (rov. 8):
"Naar het oordeel van het hof kan uit de door Ziegler in eerste aanleg in
de conclusie van eis in reconventie gestelde feiten, zoals weergegeven
onder 3. van dit arrest, redelijkerwijs slechts de conclusie worden
getrokken dat Ziegler aan Spectra een tekortkoming in de nakoming van
haar contractuele verplichtingen in het kader van een overeenkomst tot
opdracht tot invoer van partijen ktv's in de EU heeft verweten, zomede
een onrechtmatige daad door schending van een buitencontractuele norm,
te weten, kort weergegeven, door misleiding van Ziegler door het bewust
verstrekken van onjuiste informatie omtrent onder meer de oorsprong van
de ktv's. Hieruit volgt dat de rechtbank te Rotterdam zich terecht bevoegd
heeft verklaard om van de vordering van Ziegler op Spectra kennis te
nemen. Deze bevoegdheid is gebaseerd op artikel 5, eerste lid en derde
lid EEX."
3.3 De onderdelen 1 en 2 keren zich met motiveringsklachten tegen
het oordeel van het Hof dat de Rechtbank te Rotterdam op grond van
art. 5 sub 1 EEX bevoegd is van de reconventionele vordering kennis
te nemen. Uit het arrest zou niet (voldoende gemotiveerd) blijken op
welke grond sprake is van de in dat artikellid bedoelde situatie dat de
Nederlandse rechter (hier de Rechtbank te Rotterdam) bevoegd is omdat
sprake zou zijn van een aan de reconventionele vordering ten grondslag
gelegde verbintenis uit overeenkomst van Spectra die is uitgevoerd of
moet worden uitgevoerd in Rotterdam. Het Hof zou niet duidelijk hebben
gemaakt dat sprake is van de situatie dat uit de tussen Spectra en Ziegler
gesloten overeenkomst voor Spectra een (hoofd)verbintenis voortvloeit
die inhoudt dat zij Ziegler van documenten en informatie moet voorzien
en dat zulks in Rotterdam zou dienen plaats te vinden.
3.4.1 Bij de beoordeling van deze onderdelen moet worden vooropgesteld
dat niet beslissend is of de verweerder het bestaan van de aan de eis ten
grondslag gelegde overeenkomst betwist (vgl. HvJEG 4 maart 1982, zaak
38/81 (Effer/Kantner), Jurispr. 1982, p. 825, NJ 1983, 508). Voorzover de
onderdelen van een andere opvatting uitgaan, falen zij.
3.4.2 De aangezochte rechter dient bij de bepaling van zijn bevoegdheid
ingevolge art. 5 sub 1 EEX in een geval als het onderhavige aan de hand
van het volgens zijn internationaal privaatrecht op de overeenkomst
toepasselijke recht te onderzoeken waar de verbintenis uit overeenkomst
die aan de eis ten grondslag ligt, is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd
(zie HvJEG 6 oktober 1976, zaak 12/76 (Tessili/Dunlop), Jurispr. 1976,
p. 1473, NJ 1977, 169, en HvJEG 28 september 1999, zaak C-440/97
(Groupe Concorde), Jurispr. 1999, p. I-6307, NJ 2001, 595). De
onderdelen zijn gegrond, voorzover zij erover klagen dat het bestreden
arrest niet het oordeel inhoudt dat en waarom de contractuele verbintenis
waarvan de niet-nakoming door Ziegler ten grondslag is gelegd aan haar
reconventionele vordering tot schadevergoeding, in het rechtsgebied van
de Rechtbank te Rotterdam moet worden uitgevoerd. Het arrest is in
zoverre niet naar de eis der wet met redenen omkleed.
3.4.3 De onderdelen kunnen evenwel wegens gebrek aan belang niet
tot cassatie leiden. De gedingstukken laten geen andere gevolgtrekking
toe dan dat onweersproken is gesteld dat de overeenkomst waarop
de reconventionele vordering steunt, onderworpen is aan de FENEX-
voorwaarden en dat deze voorwaarden een rechtskeuze voor het
Nederlandse recht inhouden. Het Nederlandse recht is derhalve
beslissend voor de vraag waar de contractuele verplichting van
Spectra, wegens de niet-nakoming waarvan Ziegler vervangende
schadevergoeding vordert, moest worden uitgevoerd. Daarbij gaat het
om de contractuele verplichting van Spectra om het met het oog op
de aan Ziegler opgedragen inklaring van de zesentwintig zendingen
televisietoestellen verstrekken van juiste informatie en het ter beschikking
stellen van documenten inzake de (juiste) oorsprong van die partijen
televisietoestellen. Een dergelijke verplichting moet naar Nederlands
recht, mede gelet op het bepaalde in art. 3: 37 lid 3 BW, worden
uitgevoerd op de plaats van vestiging van de met de inklaring belaste
douane-expediteur. Nu Ziegler te Rotterdam is gevestigd, is derhalve de
Rechtbank te Rotterdam op grond van art. 5 sub 1 EEX bevoegd van de
reconventionele vordering kennis te nemen.
3.5 De onderdelen 3 en 4 richten zich met rechts- en motiveringsklachten
tegen 's Hofs oordeel dat de bevoegdheid van de Rechtbank mede is
gebaseerd op art. 5 sub 3 EEX. De onderdelen betogen met een beroep
op het arrest van het HvJEG van 27 september 1988, zaak 189/87
(Kalfelis/Bank Schröder), Jurispr. 1988, p. 5565, NJ 1990, 425, dat,
voorzover 's Hofs oordeel is gebaseerd op art. 5 sub 3 EEX, de beslissing
van het Hof onjuist, althans onvoldoende gemotiveerd is, omdat het
Hof heeft miskend dat onder het verdragsautonoom uit te leggen
begrip "verbintenis uit onrechtmatige daad" in de zin van art. 5 sub 3
EEX slechts een rechtsvordering valt die geen verband houdt met een
"verbintenis uit overeenkomst" in de zin van art. 5 sub 1 EEX. De door het
Hof bedoelde "buitencontractuele norm" speelt wellicht in de contractuele
verhouding van Ziegler en Spectra een rol, maar kan geen bevoegdheid
op de voet van art. 5 sub 3 EEX creëren, nu het in dat verband gestelde
niet los kan worden gezien van "verbintenissen uit overeenkomst" in de
zin van art. 5 sub 1 EEX. Daarbij komt dat het door Ziegler aan Spectra
verwetene niet oplevert de schending van andere normen dan die welke
de gestelde contractuele verhouding met zich brengt, en mitsdien niet als
schending van een buitencontractuele norm als bedoeld in art. 5 sub 3
EEX kan worden aangemerkt, aldus de onderdelen.
3.6 De onderdelen nemen met juistheid tot uitgangspunt dat, zoals is
vermeld in punt 20 van de conclusie van de Advocaat-Generaal, een
gerecht dat op grond van art. 5 sub 1 EEX bevoegd is om kennis te
nemen van een vordering, voorzover deze op contract is gebaseerd, niet
- op die grond - bevoegd is kennis te nemen van andere onderdelen van
de vordering, die een andere grondslag hebben dan contract. Zulks laat
echter onverlet dat ingeval een gerecht ten aanzien van een op contract
gebaseerd onderdeel van de vordering zijn bevoegdheid kan ontlenen
aan art. 5 sub 1 EEX en ten aanzien van een op onrechtmatige daad
gebaseerd onderdeel van die vordering zijn bevoegdheid kan ontlenen
aan art. 5 sub 3 EEX, dat gerecht zich bevoegd kan achten om kennis
te nemen zowel van het onderdeel van de vordering dat op contract is
gebaseerd als van het onderdeel van de vordering dat op onrechtmatige
daad is gebaseerd. Een dergelijk geval doet zich naar het kennelijke
oordeel van het Hof hier voor, nu zijn rov. 8 hierop neerkomt dat ten
aanzien van de vordering van Ziegler, voorzover deze is gebaseerd op
wanprestatie, is voldaan aan de voorwaarde voor bevoegdheid van art.
5 sub 1 EEX, en dat ten aanzien van de vordering van Ziegler, voorzover
gebaseerd op onrechtmatige daad, is voldaan aan de voorwaarde voor
bevoegdheid van art. 5 sub 3 EEX. Door aldus te oordelen, heeft het Hof
derhalve niet blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting omtrent het
bepaalde in art. 5 EEX.
3.7 Nu blijkens het hiervóór in 3.4.3 overwogene in cassatie tevergeefs
wordt geklaagd over 's Hofs oordeel dat de bevoegdheid van de
Rechtbank te Rotterdam ten aanzien van het op contract gegronde
onderdeel van de vordering is gebaseerd op art. 5 sub 1 EEX en het
middel zich niet keert tegen 's Hofs oordeel dat ten aanzien van het op
onrechtmatige daad gebaseerde onderdeel van de vordering aan de
voorwaarde voor bevoegdheid van art. 5 sub 3 EEX is voldaan, behoeft
de klacht dat het Hof de begrippen "verbintenissen uit overeenkomst"
in de zin van art. 5 sub 1 EEX en "verbintenissen uit onrechtmatige
daad" in de zin van art. 5 sub 3 EEX heeft miskend geen bespreking.
Immers, ook indien de verplichting die voortvloeit uit schending van
de door het Hof bedoelde "buitencontractuele norm" op grond van
een verdragsautonome interpretatie moet worden aangemerkt als een
"verbintenis uit overeenkomst" omdat die schending niet los kan worden
gezien van de contractuele verhouding tussen Ziegler en Spectra, dan is
de bevoegdheid van de Rechtbank te Rotterdam gegeven op grond van
art. 5 sub 1 EEX.
3.8 De onderdelen 3 en 4 worden derhalve tevergeefs voorgesteld. Ook
onderdeel 5 kan niet tot cassatie leiden, omdat het feitelijke grondslag
mist. Anders dan het onderdeel veronderstelt, heeft het Hof zijn oordeel
omtrent de bevoegdheid van de Rechtbank te Rotterdam niet gegrond op
art. 6 sub 3 EEX.
4. Beslissing
De Hoge Raad: verwerpt het beroep; veroordeelt Spectra in de kosten
van het geding in cassatie, tot op deze uitspraak aan de zijde van Ziegler
begroot op € 286,88 aan verschotten en € 1365 voor salaris.
Dit arrest is gewezen door de vice-president R. Herrmann als voorzitter,
en de raadsheren J.B. Fleers, H.A.M. Aaftink, D.H. Beukenhorst en O. de
Savornin Lohman, en in het openbaar uitgesproken door de raadsheer A.
Hammerstein op 3 mei 2002.
Conclusie
Rolnr. C00/239HR
L. Strikwerda
Zt. 15 febr. 2002
Conclusie inzake Spectra International PLC tegen Ziegler Nederland B.V.
Edelhoogachtbaar College,
1. Het gaat in dit cassatiegeding om de vraag of de Rechtbank te
Rotterdam onder het EEX bevoegd is om kennis te nemen van een eis in
reconventie, ingesteld door een in Nederland gevestigde eiser tegen een
in het Verenigd Koninkrijk gevestigde verweerder.
2. De feiten waarvan in cassatie dient te worden uitgegaan (zie r.o. 1
van het arrest van het Hof in verbinding met r.o. 2 van het vonnis van de
Rechtbank), komen, voor zover thans van belang, op het volgende neer.
(i) Verweerster in cassatie, hierna: Ziegler, douane-expediteur te
Rotterdam, heeft in 1993, vanaf begin augustus, zesentwintig vanuit
Turkije verzonden partijen televisietoestellen in Rotterdam in de EG doen
inklaren. De partijen waren bestemd voor eiseres tot cassatie, hierna:
Spectra, gevestigd in het Verenigd Koninkrijk.
(ii) Begin december 1993 heeft de Douane te Rotterdam van Ziegler
terzake van die inklaringen aanvulling van haar permanente zekerheid
geëist, omdat in de toestellen onderdelen uit derde landen zouden zijn
verwerkt welke zich niet in het vrije verkeer van Turkije zouden hebben
bevonden en met betrekking waartoe ook geen compenserende heffing
was vastgesteld; volgens de Douane moest daarom rekening worden
gehouden met (na)heffing van invoerrechten en anti-dumpheffing.
(iii) In november en begin december 1993 is nog een drietal soortgelijke
zendingen in Rotterdam aangekomen, welke Ziegler niet heeft doen
inklaren maar in verband met de eis van de Douane onder zich heeft
genomen; Ziegler nam het standpunt in dat zij een voorwaardelijke
vordering heeft op Spectra - eigenares van de toestellen en volgens
Ziegler mede-opdrachtgeefster ter zake van de door Ziegler verzorgde
inklaring van de eerdere partijen - en dat zij krachtens de FENEX-
voorwaarden, althans op grond van een retentierecht volgens de wet,
gerechtigd was de drie partijen onder zich te houden.
(iv) Spectra heeft in kort geding voor de President van de Rotterdamse
Rechtbank gevorderd dat Ziegler de eerste van die drie vastgehouden
partijen zou vrijgeven, doch deze vordering is bij vonnis van 26 november
1993 afgewezen. Van dit vonnis is Spectra niet in hoger beroep gekomen.
De partij is vervolgens vrijgegeven nadat Spectra ten behoeve van Ziegler
een bankgarantie had gesteld.
(v) Na een tweede kort geding in verband met het vasthouden door
Ziegler van de tweede en derde partij, heeft Spectra ten behoeve van
Ziegler verdere zekerheid gesteld door middel van een bankgarantie,
waarna Ziegler ook de tweede en derde partij heeft vrijgegeven. In hoger
beroep oordeelde het Gerechtshof te 's-Gravenhage dat Ziegler geen
retentierecht op de partijen televisietoestellen had verkregen en is Ziegler
veroordeeld de bankgarantie te verminderen. In cassatie hield 's Hofs
arrest stand (HR 29 november 1996, NJ 1996, 258).
3. In de onderhavige procedure heeft Spectra Ziegler op 12 februari
1997 gedagvaard voor de Rechtbank te Rotterdam met een vordering tot
schadevergoeding. Ten grondslag aan haar vordering heeft Spectra gelegd
dat Ziegler niet gerechtigd was op de drie partijen televisietoestellen een
retentierecht uit te oefenen, zodat zulks onrechtmatig was jegens Spectra
en Ziegler gehouden is de door Spectra tengevolge van de uitoefening van
het retentierecht geleden schade te vergoeden.
4. Ziegler heeft de vordering van Spectra bestreden en van haar kant
een eis in reconventie ingesteld strekkende tot schadevergoeding.
Ten grondslag aan haar vordering heeft Ziegler gelegd - kort gezegd -
dat zij de opdrachten tot inklaring van de eerste zesentwintig partijen
televisietoestellen heeft uitgevoerd overeenkomstig de instructies van
(onder meer) Spectra; dat zij, aldus handelende, zelf aansprakelijk is
geworden jegens de Belastingdienst/Douane; en dat Spectra aansprakelijk
is voor de daaruit voortvloeiende schade, nu achteraf is gebleken dat de
mededelingen van Spectra en/of de ter beschikking gestelde certificaten
van oorsprong onjuist waren.
5. Spectra heeft betwist dat de Rechtbank (internationaal) bevoegd is van
de reconventionele vordering van Ziegler kennis te nemen.
6. Bij vonnis van 28 januari 1999 heeft de Rechtbank in conventie de
vordering van Spectra toegewezen (in cassatie speelt deze vordering
geen rol meer). De in reconventie door Spectra opgeworpen exceptie van
onbevoegdheid verwierp de Rechtbank. Zij achtte zich op grond van art. 5
sub 3 EEX bevoegd.
7. Spectra is van het vonnis van de Rechtbank, voor zover gewezen in het
bevoegdheidsincident in reconventie gewezen, in hoger beroep gegaan
bij het Gerechtshof, doch tevergeefs: bij arrest van 18 mei 2000 heeft
het Hof het bestreden vonnis, voor zover gewezen in het incident in
reconventie, bekrachtigd. Daartoe overwoog het Hof onder meer (r.o. 8):
"Naar het oordeel van het hof kan uit de door Ziegler in eerste aanleg
in de conclusie van eis in reconventie gestelde feiten (...) redelijkerwijs
slechts de conclusie worden getrokken dat Ziegler aan Spectra een
tekortkoming in de nakoming van haar contractuele verplichtingen in
het kader van een overeenkomst tot opdracht tot invoer van partijen
ktv's in de EU heeft verweten, zomede een onrechtmatige daad door
schending van een buiten contractuele norm, te weten, kort weergegeven,
door misleiding van Ziegler door het bewust verstrekken van onjuiste
informatie omtrent onder meer de oorsprong van de ktv's. Hieruit volgt
dat de rechtbank te Rotterdam zich terecht bevoegd heeft verklaard
om van de vordering van Ziegler op Spectra kennis te nemen. Deze
bevoegdheid is gebaseerd op artikel 5, eerste lid en derde lid, EEX."
8. Spectra is tegen het arrest van het Hof (tijdig) in cassatie gekomen
met een uit vijf onderdelen opgebouwd middel dat door Ziegler is
bestreden met conclusie tot verwerping van het cassatieberoep.
9. Het middel is in al zijn onderdelen gericht tegen het oordeel van het
Hof dat de Rechtbank te Rotterdam op grond van het EEX (internationaal)
bevoegd is om kennis te nemen van de reconventionele vordering van
Ziegler.
10. Vooropgesteld zij dat - zoals het Hof tot uitgangspunt heeft genomen
en door het middel ook niet wordt bestreden - de door het middel aan
de orde gestelde vraag wordt beheerst door het EEX (Verdrag van 27
september 1968, Trb. 1969, 101). Het EEX is immers zowel materieel
(de zaak betreft een burgerlijke of handelszaak in de zin van art. 1)
als formeel toepasselijk (Spectra is als verweerder in reconventie
gevestigd op het grondgebied van een verdragsluitende Staat, te weten
het Verenigd Koninkrijk; zie art. 2 t/m 4 jo. art. 53). Waar Spectra
haar woonplaats in de zin van art. 2 in het Verenigd Koninkrijk heeft,
is op grond van de hoofdregel van art. 2 in beginsel de rechter van het
Verenigd Koninkrijk als forum rei bevoegd om van de vordering van
Ziegler kennis te nemen. Aan de Nederlandse rechter kan, nu van een
(stilzwijgende) forumkeuze voor de Nederlandse rechter niet is gebleken,
slechts bevoegdheid toekomen, indien is voldaan aan voorwaarden voor
alternatieve bevoegdheid als bedoeld in art. 5 of 6.
11. Onderdeel 1 van het middel klaagt dat het Hof niet voldoende heeft
gemotiveerd waarom de Nederlandse rechter op grond van art. 5 sub 1
EEX bevoegd zou zijn. Uit hetgeen het Hof heeft overwogen blijkt volgens
het onderdeel niet dat sprake is van een aan de reconventionele vordering
van Ziegler ten grondslag gelegde verbintenis uit overeenkomst van
Spectra die in Rotterdam is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd. In
aansluiting hierop betoogt onderdeel 2 dat het Hof niet duidelijk heeft
gemaakt dat sprake is van de situatie dat uit de tussen Spectra en Ziegler
gesloten overeenkomst voor Spectra een (hoofd)verbintenis voortvloeit
die inhoudt dat zij Ziegler van documenten en informatie moet voorzien,
en dat zulks in Rotterdam zou dienen plaats te vinden.
12. Art. 5 sub 1 schept alternatieve bevoegdheid ten aanzien van
geschillen over verbintenissen uit overeenkomst voor het gerecht
van de plaats waar de verbintenis die aan de eis ten grondslag ligt is
uitgevoerd of moet worden uitgevoerd. Zie daarover Kluwers Burgerlijke
Rechtsvordering, losbl., Verdragen, EEX c.a., Art. 5, aant. 2 t/m 5a (P.
Vlas); L. Strikwerda, De overeenkomst in het IPR, Praktijkreeks IPR, deel
11, 1995, nrs. 59 t/m 96.
13. Bij het bepalen van de plaats waar de contractuele verbintenis in
geschil moet worden uitgevoerd, zijn twee situaties te onderscheiden;
enerzijds de situatie waarin partijen bij hun overeenkomst omtrent
de plaats van uitvoering van de verbintenis niets hebben geregeld en
anderzijds de situatie waarin partijen de plaats van uitvoering wel in
hun contract hebben vastgelegd. In de eerstbedoelde situatie, die zich
in casu kennelijk voordoet, wordt de plaats van uitvoering bepaald aan
de hand van het (volgens het ipr van de aangezochte rechter) op de
overeenkomst toepasselijke recht. Zie HvJ EG 6 oktober 1976, zk 12/76
(Tessili/Dunlop), Jur. 1976, p. 1473, NJ 1977, 169; HvJ EG 29 juni 1994,
zk C-288/92 (Custom/Stawa), Jur. 1994, p. I-2913, NJ 1995, 211; HvJ
EG 28 september 1999, zk C-440/97 (Groupe Concorde), Jur. 1999, p.
I-6307, NJ 2001, 595 nt. PV.
14. Tot "verbintenissen uit overeenkomst" als bedoeld in art. 5
sub 1 behoren niet alleen de verplichtingen die rechtstreeks uit de
overeenkomst voortvloeien, maar ook de verplichtingen die in de
plaats treden van de niet-nagekomen contractuele verplichtingen,
zoals de verplichting tot schadevergoeding wegens wanprestatie,
ook wanneer deze vervangende verplichtingen direct uit de wet
voortvloeien. Is, zoals in het onderhavige geval, de eis gebaseerd op
een vervangende verplichting, dan is niet de plaats van uitvoering van
deze vervangende verplichting, maar de plaats van uitvoering van de
contractuele verplichting waarvan de niet-nakoming wordt aangevoerd
ter rechtvaardiging van de vervangende verplichting beslissend voor de
bevoegdheid ex art. 5 sub 1. Niet de vervangende, maar de vervangen
verplichting is dus competentiescheppend. Zie HvJ EG 6 oktober 1976, zk
14/76 (De Bloos/Bouyer), Jur. 1976, p. 1497, NL 1977, 170 nt. JCS.
15. Het Hof heeft niet aangegeven dat en waarom de contractuele
verbintenis, waarvan de niet-nakoming door Ziegler ten grondslag is
gelegd aan haar reconventionele vordering tot schadevergoeding, in het
rechtsgebied van de Rechtbank te Rotterdam moet worden uitgevoerd. 's
Hofs arrest is in dit opzicht derhalve niet naar de eis der wet met redenen
omkleed, zodat de klacht van onderdeel 1 gegrond is.
16. Niettemin faalt het onderdeel wegens gebrek aan belang. Uit
de gedingstukken blijkt dat onweersproken is gesteld dat de tussen
partijen tot stand gekomen overeenkomst waarop de reconventionele
vordering steunt, onderworpen is aan de FENEX-voorwaarden en
dat deze voorwaarden een rechtskeuze voor het Nederlandse recht
inhouden (zie concl. van antw. in conv. en van eis in reconv. onder
40; pleitaantekeningen mr W.P. Sprenger in eerste aanleg onder 1.2).
Het Nederlandse recht is derhalve beslissend voor de vraag waar de
vervangen contractuele verplichting van Spectra tot het verstrekken
van informatie en het ter beschikking stellen van documenten inzake
de (juiste) oorsprong van de partijen televisietoestellen moest worden
uitgevoerd. Het Nederlandse recht kent geen specifieke regel inzake de
plaats van uitvoering van een zodanige contractuele verbintenis. Vgl.
art. 6: 41 BW. Naar analogie van het bepaalde in art. 3: 37 lid 3 BW,
volgens welke bepaling een tot een bepaalde persoon gerichte verklaring,
om haar werking te hebben, die persoon moet hebben bereikt, kan,
dunkt mij, worden aangenomen dat naar Nederlands recht de aan de
reconventionele vordering ten grondslag gelegde contractuele verplichting
van Spectra moest worden uitgevoerd ter plaatse van de vestiging van
Ziegler, derhalve in het rechtsgebied van de Rechtbank te Rotterdam. De
Rechtbank te Rotterdam is derhalve op grond van art. 5 sub 1 bevoegd
van de reconventionele vordering van Ziegler, voor zover gebaseerd op
wanprestatie, kennis te nemen.
17. Onderdeel 2 moet het lot van onderdeel 1 delen, voor zover het
voortbouwt op de klacht van onderdeel 1 dat het Hof niets heeft
vastgesteld inzake de plaats van uitvoering van de aan de reconventionele
vordering ten grondslag gelegde contractuele verplichting van Spectra.
18. Het onderdeel faalt, voor zover het strekt ten betoge dat het Hof
niet heeft duidelijk gemaakt dat sprake is van de situatie dat uit de
tussen Spectra en Ziegler gesloten overeenkomst voor Spectra een
(hoofd)verbintenis voortvloeit die inhoudt dat zij Ziegler van documenten
en informatie moet voorzien. Het onderdeel verliest uit het oog dat
een eiser zich ook tot de in art. 5 sub 1 bedoelde rechter kan wenden,
wanneer de totstandkoming van de overeenkomst, waarop de vordering
is gebaseerd, tussen partijen in geschil is. Zie HvJ EG 4 maart 1982, zk
38/81 (Effner/Kantner), Jur. 1982, p. 825, NJ 1983, 508 nt. JCS. Hierin
ligt besloten dat voor de toepassing van art. 5 sub 1 niet beslissend is
of de verweerder het bestaan van de aan de eis ten grondslag gelegde
contractuele verbintenis betwist. Ware dit anders, art. 5 sub 1 zou zinledig
zijn, aangezien de verweerder slechts behoeft te beweren dat de aan de
eis ten grondslag gelegde contractuele verplichting niet bestaat, om de
in die bepaling neergelegde regeling te ontgaan. De door het onderdeel
genoemde uitspraken van het HvJ EG van 15 januari 1987, zk 266/85
(Shenavai/Kreischer), Jur. 1987, p. 239, NJ 1988, 413 nt. JCS en van 5
oktober 1999, zk C-420/97 (Leathertex/Bodetex), Jur. 1999, p. I-6747,
NJ 2001, 91 nt. PV houden geen aanwijzing in dat het Hof van Justitie is
teruggekomen van zijn in Effner/Kantner uitgesproken oordeel.
19. Onderdeel 3 van het middel klaagt met een beroep op HvJ EG 27
september 1988, zk 189/87 (Kalfelis/Bank Schröder), Jur. 1988, p.
5565, NJ 1990, 425 nt. JCS dat, voor zover 's Hofs oordeel is gebaseerd
op art. 5 sub 3, dit oordeel onjuist, althans onvoldoende gemotiveerd
is, aangezien het Hof zou hebben miskend dat het begrip "verbintenis
uit onrechtmatige daad" in de zin van art. 5 sub 3 slechts ziet op
een rechtsvordering die geen verband houdt met een "verbintenis uit
overeenkomst" in de zin van art. 5 sub 1. De door het Hof gereleveerde
"buitencontractuele norm" kan niet los worden gezien van "verbintenissen
uit overeenkomst" in de zin van art. 5 sub 1 en kan dus ook geen
bevoegdheid ex art. 5 sub 3 creëren, aldus het onderdeel. In aansluiting
daarop betoogt onderdeel 4 dat het door Ziegler aan Spectra verwetene
niet de schending van andere normen oplevert dan die welke de gestelde
contractuele verhouding met zich meebrengt, zodat er geen schending is
van een competentiescheppende buitencontractuele norm als bedoeld in
art. 5 sub 3.
20. Het door onderdeel 3 ingeroepen Kalfelis-arrest van het Hof
van Justitie heeft betrekking op de vraag of een eiser, die zijn
rechtsvordering (cumulatief, alternatief of subsidiair) zowel op
contractuele aansprakelijkheid als op aansprakelijkheid uit onrechtmatige
daad baseert, zich naar keuze kan wenden tot hetzij de rechter die uit
hoofde van art. 5 sub 1 bevoegd is, hetzij de rechter die uit hoofde
van art. 5 sub 3 bevoegd is. Is, anders gezegd, de op grond van art.
5 sub 1 bevoegde rechter tevens bevoegd om kennis te nemen van de
rechtsvordering voor zover deze op onrechtmatige daad is gebaseerd
en, omgekeerd, is de op grond van art. 5 sub 3 bevoegde rechter tevens
bevoegd om kennis te nemen van de rechtsvordering voor zover deze
op contract is gebaseerd? In de Kalfelis-uitspraak heeft het Hof van
Justitie deze vraag in ontkennende zin beantwoord. Het Hof van Justitie
overwoog dat de bijzondere bevoegdheidsregeling in art. 5 (en art. 6) een
afwijking vormt van het beginsel dat de rechter van de woonplaats van
de verweerder bevoegd is, en dat die afwijkende regeling dus eng moet
worden uitgelegd. Mitsdien heeft te gelden dat een gerecht dat op grond
van art. 5 sub 3 bevoegd is om kennis te nemen van het onderdeel van
een vordering dat op onrechtmatige daad is gebaseerd, niet bevoegd is
kennis te nemen van de andere onderdelen van de vordering, die een
andere grondslag hebben dan onrechtmatige daad. Men mag gevoeglijk
aannemen dat in het omgekeerde geval hetzelfde geldt: een gerecht
dat op grond van art. 5 sub 1 bevoegd is om kennis te nemen van het
onderdeel van een vordering dat op contract is gebaseerd, is niet bevoegd
om kennis te nemen van de andere onderdelen van de vordering die een
andere grondslag hebben dan contract. Jurisdictionele natrekking van
bevoegdheid ten aanzien van contract en onrechtmatige daad vindt bij de
toepassing van art. 5 niet plaats.
21. Anders dan het middel kennelijk meent, staat de Kalfelis-uitspraak
er echter geenszins aan in de weg dat een gerecht zich bevoegd acht
om kennis te nemen van zowel het onderdeel van de vordering dat
op contract is gebaseerd als het onderdeel van de vordering dat op
onrechtmatige daad is gebaseerd, indien het gerecht ten aanzien van
het contractuele onderdeel van de vordering bevoegdheid kan ontlenen
aan art. 5 sub 1 en ten aanzien van het delictuele onderdeel van de
vordering bevoegdheid kan ontlenen art. 5 sub 3. Het Hof, oordelende
dat de bevoegdheid van de Rechtbank te Rotterdam is gebaseerd op art.
5 sub 1 én art. 5 sub 3, heeft kennelijk beslist dat ten aanzien van de
vordering van Ziegler, voor zover deze is gebaseerd op wanprestatie,
is voldaan aan de voorwaarde voor bevoegdheid van art. 5 sub 1 en
dat, voor zover de vordering is gebaseerd op onrechtmatige daad, is
voldaan aan de voorwaarde voor bevoegdheid van art. 5 sub 3. Tegen
dit laatste oordeel komt het middel niet op. Van schending van het in
het Kalfelis-arrest uitgesproken verbod van jurisdictionele natrekking
tussen art. 5 sub 3 en art. 5 sub 1 is dus geen sprake. De klacht dat
het Hof zich heeft schuldig gemaakt aan een onjuiste kwalificatie van de
begrippen "verbintenissen uit overeenkomst" in de zin van art. 5 sub 1 en
"verbintenissen uit onrechtmatige daad" in de zin van art. 5 sub 3, mist
bij gevolg belang: ook als juist zou zijn dat bij een verdragsautonome
interpretatie de verplichting die voortvloeit uit schending van de door het
Hof bedoelde "buitencontractuele norm" aangemerkt moet worden als een
"verbintenis uit overeenkomst" in de zin van art. 5 sub 1, blijft staan het
oordeel van het Hof dat de Rechtbank te Rotterdam bevoegd is op grond
van art. 5 sub 1. Onderdeel 3 en het daarop voortbouwende onderdeel 4
zijn derhalve tevergeefs voorgesteld.
22. Onderdeel 5 gaat ervan uit dat het Hof de bevoegdheid van de
Rechtbank te Rotterdam niet alleen heeft gegrond op art. 5 sub 1 en art.
5 sub 3, maar ook op art. 6 sub 3 en klaagt dat het Hof dan blijk heeft
gegeven van een onjuiste rechtsopvatting over de bevoegdheidsgrond van
art. 6 sub 3.
23. Het uitgangspunt waarop het onderdeel berust, mist feitelijke
grondslag. In r.o. 9 heeft het Hof weliswaar overwegingen gewijd aan
de samenhang tussen de conventionele en de reconventionele eis, maar
die overwegingen bieden geen aanknopingspunt voor de opvatting dat
het Hof de bevoegdheid van de Rechtbank te Rotterdam (mede) heeft
gegrond op art. 6 sub 3. Zo hierover al anders zou moeten worden
geoordeeld, faalt het onderdeel reeds wegens gebrek aan belang, nu 's
Hofs oordeel dat de bevoegdheid ten aanzien van de reconventionele
vordering volgt uit art. 5 sub 1 en art. 5 sub 3, in cassatie stand kan
houden.
De conclusie strekt tot verwerping van het beroep.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden