Partijen worden hierna aangeduid als "de curator" respectievelijk "König"
en "König Nederland".
1 Het verloop van het geding
De rechtbank heeft kennisgenomen van de volgende stukken:
- dagvaardingen d.d. 14 november 2007 en 15 november 2007 en de
door de curator overgelegde producties;
- incidentele conclusie houdende exceptie van onbevoegdheid;
conclusie van antwoord in het onbevoegdheidsincident.
2 De vaststaande feiten in het incident
Als enerzijds gesteld en anderzijds erkend dan wel niet of onvoldoende
gemotiveerd weersproken, gelet ook op de in zoverre niet betwiste
inhoud van de in het geding gebrachte producties, staat tussen partijen -
voorzover van belang - het volgende vast:
2.1 Op 7 mei 1999/18 mei 1999 is tussen König en Blom Food Equipment
B.V. (verder Blom te noemen) een ‘Zusammenarbeitsvereinbarung’
gesloten op grond waarvan Blom het exclusieve recht tot import van
König (bakkerij)machines verkreeg.
Artikel 4 van deze overeenkomst luidt, voor zover van belang:
"(…)
4. VERTRAGSDAUER
4.1 Der Vertrag gilt für unbestimmte Zeit. Dieser vertrag kann aus
folgenden Gründen gekündigt werden:
(…)
4.3 Vertragsänderungen bedürfen der beiderseitigen schriftlichen
Zustimmung und sind als Nachtrag anzuhängen.
(…)"
Artikel 12 van deze overeenkomst luidt, voor zover van belang, als volgt:
"(…)
12. SCHLICHTUNGSSTELLE/ GERICHTSSTAND
12.1 Uneinigkeiten über die Zusammenarbeit werden einer
Schlichtungsstelle vorgelegt bestehend aus 3 Sachverständigen.
(…)
12.2
(…)
Gerichtsstand für etwaige Streitigkeiten im Zusammenhang mit diesem
Vertrag oder den in seiner Ausführung geschlossenen Einzelgeschäfte ist
der Sitz des Erzeugers. Jeder Vertragspartner ist jedoch auch berechtigt,
den anderen an dessen allgemeinen Gerichtsstand gerichtlich in Anspruch
zu nehmen.
Auf alle Streitigkeiten aus diesem Vertrag und/oder den in Ausführung
des selben geschlossenen Einzelgeschäften ist österreichisches materielles
Recht anzuwenden.
(…)"
2.2 Bij vonnis van de rechtbank Rotterdam d.d. 30 mei 2006 is Blom in
staat van faillissement verklaard.
3 Het geschil
in de hoofdzaak
3.1 De vordering van de curator luidt - verkort weergegeven - om bij
vonnis uitvoerbaar bij voorraad:
a. te verklaren voor recht dat König jegens gefailleerde een bedrag van
€ 340.911,93 verschuldigd is, althans een bedrag in goede justitie te
bepalen;
b. te verklaren voor recht dat (1) gedaagden onrechtmatig hebben
gehandeld
door in strijd met datgeen wat in het maatschappelijk verkeer betamelijk
is zich op onrechtmatige wijze de goodwill van gefailleerde toe te eigenen
en/of door met onrechtmatig verkregen gooodwill een onderneming te
exploiteren die gelijksoortig is met de voorheen bestaande onderneming
van gedaagde en te verklaren voor recht dat (2) gedaagden daardoor
jegens gefailleerde hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de hieruit
ontstane schade voor een bedrag nader op te maken bij staat en hen te
veroordelen de schade aan gefailleerde te voldoen;
c. gedaagden hoofdelijk te veroordelen in de kosten van het geding.
3.2 De curator heeft aan zijn vorderingen de volgende stellingen ten
grondslag gelegd.
a. vordering jegens König:
Blom heeft op grond van een in juni 2004 tussen König en Blom
totstandgekomen agentuurovereenkomst recht op provisie uit hoofde van
geleverde onderdelen en geleverde machines;
König heeft onrechtmatig jegens Blom gehandeld omdat zij onrechtmatig
gebruik heeft gemaakt van de goodwill, het klantenbestand en
de verkregen bedrijfsinformatie van Blom en daarmee een eigen
onderneming is gestart die activiteiten verricht die identiek zijn aan
die van gefailleerde en König heeft onrechtmatig gehandeld door
wanprestatie van werknemers van Blom uit te lokken;
Konig heeft de agentuurovereenkomst onrechtmatig opgezegd op grond
waarvan Blom schade op grond van artikel 7: 439 van het Burgerlijk
Wetboek (BW) heeft geleden;
Blom heeft recht op een goodwillvergoeding uit hoofde van artikel 7: 442
BW.
b. vordering jegens König Nederland:
König Nederland heeft onrechtmatig jegens Blom gehandeld doordat
zij met gebruikmaking van via König onrechtmatig verkregen goodwill
van Blom een onderneming exploiteert die werkzaamheden uitvoert die
gelijksoortig zijn met de voorheen bestaande werkzaamheden van Blom
en König Nederland heeft onrechtmatig gehandeld door wanprestatie van
werknemers van Blom uit te lokken.
in het bevoegdheidsincident
3.3 De vorderingen van König en König Nederland luiden - verkort
weergegeven - dat de rechtbank bij vonnis uitvoerbaar bij voorraad:
primair:
zich ten aanzien van König en König Nederland onbevoegd verklaart
kennis te nemen van het geschil en ten aanzien van König Nederland de
zaak doorverwijst naar de rechtbank Dordrecht;
subsidiair:
zich ten aanzien van König en König Nederland onbevoegd verklaart van
het geschil kennis te nemen en de zaak verwijst naar de sector kanton
van de rechtbank Rotterdam;
zowel primair als subsidiair:
de curator veroordeelt in de kosten van het incident.
3.4 Gedaagden hebben hiertoe het volgende aangevoerd:
3.4.1 In artikel 12 van de ‘Zusammenarbeitsvereinbarung’, aangehaald
onder 2.1, is tussen König en Blom arbitrage overeengekomen zodat de
rechtbank niet bevoegd is.
3.4.2 Voor zover geoordeeld zou worden dat geen rechtsgeldig
arbitragebeding is overeengekomen, dan wel dat ondanks het
arbitragebeding ook een gerechtelijke instantie bevoegd is, is in artikel
12.2 van de ‘Zusammenarbeitsvereinbarung’ bepaald dat de bevoegde
rechter wordt vastgesteld aan de hand van de plaats waar de producent
gevestigd is, hetgeen Graz te Oostenrijk is, zodat de Oostenrijkse rechter
bevoegd is.
3.4.3 Bovendien is in artikel 12.2 bepaald dat iedere contractant
gerechtigd is om ten aanzien van de andere contractant een beroep te
doen op een voor hem algemeen geldend bevoegd gerecht. Ook dat leidt
tot bevoegdheid van het gerecht in Graz.
3.4.4 Voor zover de rechtbank zou aannemen dat sprake is van een
agentuurovereenkomst, is op grond van artikel 93 sub c Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) de sector kanton bevoegd om van de
vordering kennis te nemen.
Ingevolge artikel 94 lid 2 Rv is de kantonrechter tevens bevoegd om van
de vordering kennis te nemen indien een zaak één of meer vorderingen
betreft en tenminste één daarvan een vordering betreft als bedoeld in
artikel 93 sub c Rv, hetgeen hier het geval is.
3.4.5 Nu König Nederland in Gorinchem is gevestigd, is de rechtbank te
Dordrecht bevoegd.
3.4.6 Indien het primair door gedaagden gevoerde verweer mocht worden
verworpen zullen gedaagden instemmen met behandeling door de sector
kanton van de rechtbank Rotterdam van de vordering jegens König
Nederland.
3.5 De curator heeft geconcludeerd tot niet-ontvankelijkverklaring,
althans afwijzing van de incidentele vordering van gedaagden, met
veroordeling van gedaagden in de kosten van het incident.
3.6 De curator heeft hiertoe het volgende aangevoerd.
3.6.1 In juni 2004 zijn er zodanige wijzigingen aangebracht in de
‘Zusammenarbeitsvereinbarung’ dat de rechtsbetrekking in 2004 is
gewijzigd van een distributieovereenkomst in een agentuurovereenkomst.
Het forumkeuzebeding in de ‘Zusammenarbeitsvereinbarung’ is alleen
gesloten voor geschillen naar aanleiding van de distributieovereenkomst,
terwijl ten aanzien van de agentuurovereenkomst geen forumkeuzebeding
geldt nu dit niet is overeengekomen.
3.6.2 Op grond van artikel 5 sub 1 (b) van de Verordening (EG) van 22
december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning
en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken
(hierna: EEX-Vo) is deze rechtbank bevoegd van de vorderingen van de
curator kennis te nemen nu een agentuurovereenkomst moet worden
gekwalificeerd als een overeenkomst tot het verstrekken van diensten
en alle geschillen ingevolge artikel 5 sub 1(b) geconcentreerd moeten
worden bij de rechter van "de plaats in een lidstaat waar de diensten
volgens de overeenkomst verstrekt werden of verstrekt hadden moeten
worden" en de diensten in Nederland zijn verricht.
3.6.3 Nu het primaire beroep op onbevoegdheid van gedaagden niet kan
slagen, dient ook de vordering jegens König Nederland door de rechtbank
Rotterdam behandeld te worden.
3.6.4 De samenhang tussen de vorderingen jegens König en König
Nederland verzet zich tegen afzonderlijke behandeling door respectievelijk
de kantonrechter en de rechtbank.
4 De beoordeling
in het incident
4.1 De exceptie van onbevoegdheid is vóór alle weren en daarmee tijdig
opgeworpen.
vordering jegens König voor zover gebaseerd op contractuele
aansprakelijkheid.
4.2 Gelet op het verweer van König dat geen sprake is van een
agentuurovereenkomst maar dat tussen partijen ook na juni 2004 op
grond van de ‘Zusammenarbeitsvereinbarung’ is samengewerkt, in welke
overeenkomst arbitrage is overgekomen dan wel een forumkeuze voor
de Oostenrijkse rechter is gedaan, zal om vast te kunnen stellen of deze
rechtbank bevoegd is allereerst moeten worden bepaald op grond van
welke rechtsverhouding Blom vanaf juni 2004 machines en onderdelen
van Konig heeft verkocht.
4.3 Vaststaat dat tot in ieder geval juni 2004 [Blom] op grond van
de ‘Zusammen-arbeitsvereinbarung’ het exclusieve recht had om
machines van König in Nederland te verkopen. Uit artikel 4 van de
‘Zusammenarbeitsvereinbarung’ blijkt dat deze overeenkomst voor
onbepaalde tijd is gesloten en kan worden opgezegd op grond van een
aantal in dit artikel genoemde gronden. König] voert aan dat zij de
‘Zusammenarbeitsvereinbarung’ bij brief van 31 januari 2006 (overgelegd
bij productie 6 bij dagvaarding) heeft opgezegd.
Gelet ook op de gemotiveerde betwisting daarvan door
gedaagden, is de juistheid van de stelling van de curator dat de
samenwerkingsovereenkomst per 8 juni 2004 is beëindigd en dat nadien
een mondeling totstandgekomen agentuurovereenkomst gold, nog niet
gebleken.
4.4 Gezien het voorgaande neemt de rechtbank voorshands en behoudens
tegenbewijs aan dat de in 1999 gesloten samenwerkingsovereenkomst
ook na juni 2004 is blijven gelden en ook van toepassing is op het op
overeenkomst gebaseerde gedeelte van de vordering van de curator.
Het ligt dan op de weg van de curator, die stelt dat dit gedeelte van zijn
vordering niet op de samenwerkingsovereenkomst berust maar op een
agentuurovereen-komst, daartegen tegenbewijs te leveren. De curator zal
tot dit tegenbewijs worden toegelaten.
4.5 De door de curator gestelde agentuurovereenkomst wordt beheerst
door Nederlands recht, nu deze - bij gebreke van een rechtskeuze - wordt
beheerst door het recht van het land waar Blom als agent op het tijdstip
van het totstandkomen van de vertegenwoordigings-verhouding haar
kantoor had (artikel 6 Haags Vertegenwoordigingsverdrag). Toepassing
van artikel 4 EVO leidt tot hetzelfde resultaat. Ook op de vraag of de
gestelde overeenkomst is totstandgekomen is Nederlands recht van
toepassing (artikel 8 Vertegenwoordigings-verdrag, respectievelijk artikel
8 EVO).
4.6 Indien vast zou komen te staan dat sprake is van een
agentuurovereenkomst en dat de samenwerkingsovereenkomst hier niet
geldt, kan de rechtbank bevoegdheid ontlenen aan artikel 5 aanhef en
lid 1 sub b EEX-Vo aangezien de agentuurovereenkomst kan worden
aangemerkt als overeenkomst tot het verstrekken van diensten en de
curator onweersproken heeft gesteld dat Blom haar werkzaamheden
gewoonlijk verrichtte vanuit haar vestigingsplaats in Ridderkerk.
4.7 Ingevolge artikel 93 sub c Rv worden zaken betreffende een
agentuurovereenkomst behandeld door de kantonrechter, zodat de
rechtbank sector civiel recht de zaak dan in zoverre zal dienen door te
verwijzen naar de kantonrechter (artikel 71 Rv). De kantonrechter kan
tevens kennisnemen van de tegen König gerichte vordering op basis van
onrechtmatige daad, nu de samenhang tussen deze vorderingen zich
tegen afzonderlijke behandeling zou verzetten (artikel 94 lid 2 Rv).
4.8 Zou de curator niet slagen in het hem opgedragen tegenbewijs dan
geldt - in het kader van dit bevoegdheidsincident - artikel 12 van de
‘Zusammenarbeitsvereinbarung’.
Reeds thans merkt de rechtbank op dat uit het in lid 1 van dit artikel
opgenomen beding, in samenhang gezien met de tweede alinea
van artikel 12 lid 2, niet duidelijk blijkt dat partijen geschillen als de
onderhavige met uitsluiting van de gewone rechter hebben willen
voorleggen aan arbiters. Het bepaalde in artikel 12 lijkt bezwaarlijk
anders te kunnen worden begrepen dan dat het partijen vrijstaat
geschillen als de onderhavige voor te leggen aan de gewone rechter.
Partijen zullen in de gelegenheid zijn om zich daarover bij conclusie na
enquête nader uit te laten.
4.9 Voor het geval de curator niet in zijn bewijsopdracht mocht slagen,
dient te worden beoordeeld wat de betekenis is van de tweede alinea
van artikel 12 lid 2 van de ‘Zusammenarbeitsvereinbarung’. De eerste zin
daarvan behelst een forumkeuze voor de rechter te [plaats], de plaats
waar [König] als producent is gevestigd. Niet is betwist dat dit een geldige
forumkeuze is als bedoeld in artikel 23 EEX-Vo. Er is echter klaarblijkelijk
geen sprake van een exclusieve forumkeuze voor deze rechter, nu in de
tweede zin is bepaald dat ieder der partijen ook gerechtigd is de ander
aan te spreken voor diens "allgemeinen Gerichtsstand".
Niet duidelijk is of met "allgemeinen Gerichtsstand" alleen gedoeld wordt
op de rechter van de woonplaats van de aangesproken partij als bedoeld
in artikel 2 EEX-Vo, of dat daarbij tevens bevoegdheid kan worden
ontleend aan de alternatieve bevoegdheidsgronden van artikel 5 en artikel
6 EEX-Vo. Partijen kunnen zich ook hierover bij conclusie na enquête
nader uitlaten.
vordering jegens König voor zover gebaseerd op onrechtmatige daad
4.10 Konig beroept zich in haar incidentele conclusie primair op artikel
12 van de ‘Zusammenarbeitsvereinbarung’, zonder onderscheid te maken
naar de grondslag van de vordering. Hieruit zou kunnen worden afgeleid
dat Konig dit artikel ook van toepassing acht op het gedeelte van de
vordering van de curator dat is gebaseerd op een onrechtmatige daad.
Hoewel het de rechtbank voorshands niet aannemelijk voorkomt dat
"Streitigkeiten im Zusammenhang mit diesem Vertrag" mede ziet op
acties uit onrechtmatige daad, zal - voor het geval deze bepaling nog
van belang mocht blijken te zijn - aan partijen de gelegenheid worden
gegeven zich daarover nog uit te laten. In het navolgende wordt ervan
uitgegaan dat ten aanzien van het gestelde onrechtmatig handelen tussen
partijen geen arbitrage- of forumkeuzebeding geldt.
4.11 Krachtens het bepaalde in artikel 5 aanhef en onder 3 EEX-Vo is ten
aanzien van verbintenissen uit onrechtmatige daad - naast de rechter
van de woonplaats van de verweerder - ook bevoegd de rechter van de
plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan. Indien de
plaats waar zich een feit heeft voorgedaan dat tot aansprakelijkheid uit
onrechtmatige daad kan leiden ("Handlungsort") niet samenvalt met
de plaats waar door dit feit schade is ontstaan ("Erfolgsort"), kan de
verweerder ter keuze van de verzoeker worden opgeroepen zowel voor
de rechter van de plaats van de veroorzakende gebeurtenis als voor
de rechter van de plaats waar de schade is ingetreden. Deze laatste
plaats dient niet zo ruim te worden uitgelegd dat het iedere plaats omvat
waar de schadelijke gevolgen voelbaar zijn van een feit dat reeds elders
daadwerkelijk ingetreden schade heeft veroorzaakt.
4.12 De curator heeft aan het gedeelte van zijn vordering dat is
gebaseerd op onrechtmatig handelen door König de volgende stellingen
ten grondslag gelegd:
- Konig heeft als principaal misbruik gemaakt van de afhankelijke positie
van Blom als agent, door Blom haar bedrijfsgevoelige informatie aan
König te laten verschaffen, met als doel het agentschap van Blom te
beëindigen en vervolgens een eigen verkooporganisatie in Nederland op
te zetten, die werkzaamheden uitvoert die gelijksoortig zijn met de tot
dan toe bestaande werkzaamheden van Blom;
- König heeft met de verkregen informatie klanten van Blom
aangeschreven en hun medegedeeld dat zij een eigen onderneming in
Nederland wilde gaan opzetten;
- König heeft door gebruik te maken van de goodwill, het klantenbestand
en de bedrijfsinformatie vanBlom König Nederland opgericht;
- König heeft werknemers van Blom benaderd om Blom te verlaten en
bij König Nederland in dienst te treden. Drie werknemers van Blom zijn,
in strijd met hun (non)concurrentiebeding, daadwerkelijk bij [König]
Nederland in dienst getreden. König heeft onrechtmatig gehandeld nu zij
heeft geprofiteerd van het onrechtmatig handelen van deze werknemers,
König heeft de wanprestatie van deze werknemers uitgelokt.
- Door deze handelwijze heeft König onrechtmatig jegens Blom
gehandeld. Het was daarna voor Blom onmogelijk haar activiteiten voort
te zetten. Het faillissement van Blom werd mede door het onrechtmatig
handelen van König onafwendbaar.
4.13 De gestelde schadeveroorzakende handelingen zijn waarschijnlijk
deels in Oostenrijk en deels in Nederland verricht. Aannemelijk is dat
het gestelde aanschrijven van klanten door König op haar kantoor
in Oostenrijk is verricht, maar het opzetten van een onderneming in
Nederland is waarschijnlijk deels op kantoor in Oostenrijk en deels
ter plaatse in Nederland gebeurd. Ditzelfde geldt ten aanzien van het
gestelde benaderen van de werknemers van Blom.
In het midden kan echter blijven waar de schadeveroorzakende
handelingen precies hebben plaatsgevonden, nu naar het oordeel van
de rechtbank Nederland moet worden aangemerkt als het ‘Erfolgsort’.
De gestelde onrechtmatige handelingen hebben hun feitelijke uitwerking
gehad in Nederland: daar bevond zich het bedrijf van Blom, daar
bevonden zich haar werknemers en klanten en daar heeft König haar
met dat doel opgerichte dochter König Nederland in staat gesteld om
zich te vestigen en de aan deze verweten handelingen uit te voeren. Als
'Erfolgsort' kan in elk geval Ridderkerk gelden, de vestigingsplaats van
Blom.
Afgezien van een daarvoor overeengekomen forumkeuze (zie onder 4.10),
is deze rechtbank derhalve op grond van artikel 5 aanhef en onder 3 EEX-
Vo bevoegd om kennis te nemen van dit gedeelte van de vordering van de
curator jegens König.
vordering jegens König Nederland
4.14 König Nederland heeft betwist dat deze rechtbank bevoegd is, nu zij
in Gorinchem is gevestigd en derhalve de rechtbank Dordrecht bevoegd is
(artikel 99 Rv).
König Nederland heeft echter meegedeeld dat voor zover de rechtbank
het primaire verweer van gedaagden mocht verwerpen - waarmee
zij kennelijk doelt op (on)bevoegdheid van de Nederlandse rechter
ten aanzien van König - zij geen verweer meer zal voeren tegen de
relatieve onbevoegdheid van deze rechtbank met betrekking tot de tegen
haar ingestelde vordering en dat zij dan verzoekt de zaak te verwijzen
naar de sector kanton. König Nederland heeft daarbij geen onderscheid
gemaakt tussen het gedeelte van de vordering van de curator jegens
König dat ziet op contractuele aansprakelijkheid en het gedeelte dat ziet
op onrechtmatige daad.
4.15 De rechtbank vat deze mededeling van König Nederland] aldus op
dat, indien de rechtbank zich ten aanzien van König in enig onderdeel
van de vordering bevoegd zou achten, geen beroep wordt gedaan op de
relatieve onbevoegdheid van de rechtbank Rotterdam en dat indien de
vordering ten aanzien van Konig zou worden verwezen naar de sector
kanton, zij verzoekt de tegen haar aanhangig gemaakte zaak eveneens te
verwijzen naar de sector kanton. De curator heeft hiertegen geen bezwaar
gemaakt, zodat kan worden aangenomen dat hij daarmee instemt.
4.16 In afwachting van een nader oordeel ten aanzien van de vordering
jegens Konig wordt een verdere beslissing aangehouden.
in de hoofdzaak
4.17 De rechtbank houdt in de hoofdzaak iedere beslissing aan.
5 De beslissing
De rechtbank, in het incident ten aanzien van de vordering jegens König
alvorens verder te beslissen:
laat de curator toe tot het tegenbewijs van de stelling van König dat de
‘Zusammenarbeitsvereinbarung’ nog steeds geldt en ook van toepassing
is op de vordering van de curator;
bepaalt dat, indien de curator dit tegenbewijs wil leveren door het doen
horen van getuigen, deze zullen worden gehoord in het gebouw van deze
rechtbank voor de rechter mr. A.N. van Zelm van Eldik;
verzoekt de procureur van de curator om binnen vier weken na
vonnisdatum aan de rechtbank - sector civiel recht, afdeling
planningsadministratie, kamer E 12.43, Postbus 50954, 3007 BR
Rotterdam mee te delen of hij getuigen wil doen horen en om - in dat
geval - opgave te doen van het aantal getuigen en van de verhinderdata
van hemzelf en zo mogelijk van de getuigen in de periode van november
2008 tot en met januari 2009, en verzoekt de procureur van König om, in
dat geval, binnen twee weken na die opgave zijn eigen verhinderdata in
dezelfde periode op te geven;
ten aanzien van de vordering jegens König Nederland houdt iedere
beslissing aan. in de hoofdzaak
houdt iedere beslissing aan.